практикалық сабақтар ССТӨ


Практикалық жұмыс №1
ТӘЖІРИБЕ МӘЛІМЕТТЕРІН СТАТИСТИКАЛЫҚ ӨҢДЕУ
Жұмыс мақсаты:
1. Тәжірибе мәліметтерін статистикалық өңдеудің негізгі түсінігін үйрену
2. Есеп шығару кезінде алған білімдерді қолдану
Жұмыс жоспары:
Теориялық бөлім
Шамалар арасындағы функционалдық тәуелділіктерді зерттеу
Эмпириялық формула түрін анықтау
Эмпириялық формуланың параметрлерін анықтау
Кілт сөздер: мәлімет, тәжірибе, кездейсоқ тәуелді шамалар, кездейсоқ емес тәуелді шамалар.
Бақылау сұрақтары:
Кездейсоқ тәуелді шамаларға анықтама бер
Кездейсоқ емес тәуелді шамаларға анықтама бер
Эмпириялық формулалар деген не?
Жүйелік қателер ше?
Коррелятивті байланыс деген не?
Глоссарий:
Эмпириялық формулалар тәжірибелік жолмен анықталған функционалдық тәуелділіктер.
Статистикалық немесе коррелятивті байланыстар кездейсоқ тәуелді шамалар арасындағы байланыс.
Теориялық бөлім
Тәжірибе кезінде кездейсоқ және кездейсоқ емес тәуелді шамаларды өлшеу ісімен жұмыс жасауға тура келеді.
Кездейсоқ емес тәуелді айнымалы шамаға қоршаған орта температурасының өзгеруіне байланысты туындайтын белгілі бір дене көлемінің өзгерісі, цилиндрлік валдың оның дайындалмауына байланысты ұзындығы бойынша диаметрінің өзгерісі және бағыттың бұрылу бұрышына байланысты индикатор көрсеткішінің шектемесі мысал бола алады.
Бұл мысалдарға физикалық шамалар кездейсоқ емес болып табылады: олардың арасында функционалдық (белгілі және белгісіз) байланыс бар. Бұл кезде физикалық шамалардың бірі - тәуелді айнымалы, екіншісі - тәуелсіз айнымалы болады. Келтірілген мысалдарда тәуелді айнымалы шамаларға дене көлемі, вал диаметрі және құрал көрсеткішінің шектемелері жатады. Бұл шамалар қоршаған орта температурасы, вал диаметрі өлшенетін ұзындық индикатор бағыты бұрылысының бұрышы сияқты тәуелсіз айнымалы шамалардың функциялары болып табылады. Өлшеу әдістерінің жүйелік қателерінің барлық түрлері кандай да бір айнымалы, мысалы уақыт, ұзындық, температура, қысым т.б. тәуелді шамалар болатынын айтса да жеткілікті. Осыған байланысты оларды жүйелік қателер деп те атайды. Бұл кезде функционалдық түрі белгілі, бірақ оның түрі белгісіз болып қалады. Функционалдық тәуелділік түрін және оның параметрлерін анықтау үшін берілген тәуелсіз шамалар мәніндегі тәуелді айнымалы шамалар мәнін білу қажет. Бұл мәліметтер тек қана тәжірибелік жолмен берілген тәуелсіз шама мәніндегі тәуелді айнымалы шаманы өлшеу нәтижесінде анықталады. Мысалы: дұрыс өлшеу әдісін қолданбағандықтан болатын жүйелік қатенің өзгеріс заңдылығын тәжірибе жолмен ғана анықтауға болады.
Шамалар арасындағы функционалдық тәуелділіктерді анықтау әртүрлі айнымалы шамалар өзгерісінің заңдылықтарын, технологиялық процесс және өлшеу әдісі мен құрылғыларының дәлділігін зерттеу кезінде қажет.
Тәжірибелік жолмен анықталған функционалдық тәуелділіктерді эмпириялық формулалар деп атайды.
Бұйымның, құрылғының өлшеу әдісінің және т.б. жүйелік шектемелерінің өзгеріс заңдылығын сипаттайтын эмпириялық формулалар өлшеу нәтижесінде құрылғы көрсеткішіне сәйкесінше түзетулер енгізе алады.
Бекітілген заңдылықтар сараптамасы тек процестің құрылғысының жүйелік шектемесінің пайда болу көзін анықтап, техникалық процеске, өлшеу әдісіне қажет түзетулер енгізуге көмектеседі.
Айнымалы шамалардың келесі түрі – кездейсоқ тәуелді шамалар. Олар бірқатар кездейсоқ факторлармен анықталады, сондықтан да кездейсоқ сипатта болады.
Бұл жағдайда шамалар олардың арасындағы белгілі бір байланысты бұзатын әртүрлі кездейсоқ факторлармен бүркеледі. Бұл кездейсоқ факторлар өте күрделі және көптеген себептерге байланысты туындайды, сондықтан оларды тіркеу статистикалық жолмен бақылау арқылы ғана жүргізіледі.
Егер екі кездейсоқ емес тәуелді шамалар арасындағы байланыс функционалдық болса, яғни әрбір Х мәнге белгілі бір ғана емес, бірқатар Y мәні сәйкес болады және де Y мәні Х мәнімен бірге өзгеріп отырады. Шамалар арасындағы мұндай байланыс функционалдық байланыс болмайды. Себебі мұнда әрбір Х мәнге бірқатар Y мәні сәйкес келеді. Алайда бұл бірқатар Y мәндері барлық Х мәндері үшін тұрақты болмайды, Х- пен бірге өзгеріп отырады.
Х- те де солай. Кездейсоқ тәуелді шамалар арасындағы байланысты статистикалық немесе коррелятивті деп атайды. Ол шамалар арасындағы тәуелділік деңгейін анықтайды.
Шамалар арасындағы функционалдық тәуелділіктерді зерттеу
Метрологияда айнымалы шамалар арасында тәжірибелі түрде функционалдық байланыстарды анықтауды жиі қажет етеді, мысалы дәл зерттеуде, әсіресе, жүйелік қателер заңдылықтары анықталған кезде, сондай-ақ әртүрлі физикалық заңдылықтарды зерттеу кезінде қажет етеді.
Айнымалы физикалық шамалар өзгерісінің заңдылықтарын анықтайтын факторлардың түрлілігі, олардың арасында функционалдық тәуелділіктің пайда болуын шақырады, яғни, осы тәуелділікті сипатайтын әртүрлі эмпириялық формулалардың үлкен санын анықтайды. Сондықтан да шамалар арасындағы фунционалдық байланысты анықтайтын қайсыбір әмбебап әдісті беруге болмайды.
Әртүрлі функционалдық байланыстарды сипаттайтын эмпириялық формулалардың түрлілігіне қарамастан, ол салада зерттеуді шешу үшке бөлінеді:
а) формула түрін таңдау, яғни, айнымалы шамалар арасындағы функционалдық байланыс түрі;
в) таңдалынған эмпириялық формула параметрлерінің мәнін анықтау;
c) алынған формуланың дұрыстығын тексеру.
Эмпириялық формула түрін анықтау
Эмпириялық формула түрін анықтау кезінде, оның тұрақты коэффициенті аз сан болуына қол жеткізу қажет, себебі, коэффициент санының көп болуы, олардың сандық мәндерін анықтауда және фомуланы қолдану кезінде үлкен қиындықтар туғызады.
y=f(x) түрінде берілген қисық теңдеуі х-тен функционалды тәуелді у типті функцияны анықтайды.
Егер физикалық тұрғыдан х пен у- ті байланыстырушы функция түрі анықталса, онда осы түр таңдалады. Мысалы, у шамасының үздіксіз өсу және кему көрінісінде келесі формула түрі таңдалу қажет:
у = а + bx, y = aebx және т.б.
мұнда а және b – параметрлер
Барлық мұндай жағдайларда функция түрін алғашқы параметрлерге қатысты сызықты немесе қарапайым өрнектер арқылы сызықтыға әкелуге қажет.
Мысалы:
полином у=а + bх + сх2 + dx3 параметрлерге қатысты сызықты болуымен ыңғайлы.
у=аеЬх функциясы сызықты емес, бірақ түрлендіру арқылы және b параметрлеріне қытысты сызықты теңдеуді аламыз: ln у = ln а + bх
Бөлшекті сызықтық функция қарапайым түрлену арқылы параметрлерге қатысты сызықтық түрге келеді:
ах + b - су = ху;
Егер Т белгілі болса, тригонометриялық функция жаңа параметрлерге қатысты келесі формула арқылы сызықты түрге келеді:
у = a cos а + b sin а
мұнда а = А sin а, b = A cos а. Егер а және b белгілі болса, онда сызықты түрге дәл келу мүмкін емес.
Егер функция түрі алдын - ала белгісіз болса және графигі еш мағына бермесе, онда қайсыбір реттегі y=a+bx+cx2+...+lxm полиномы алынады.
Көп жағдайда 1- ші және 2- ші реттегі полином алынады, содан соң алынған эмпириялық формула дұрыстығы тексеріледі, егер алынған формула зерттеу нәтижесін қанағаттандырмаса, онда полином реті өсіріледі.
Эмпириялық формуланың параметрлерін анықтау
Эмпириялық формуланың параметрлерін анықтаудың әртүрлі әдістері бар, солардың ішінде ең аз квадраттар, орта және графикалық әдістер көп қолданылады.
Ең аз квадраттар әдісі. Бұл әдіс ең дәл болып табылады, сондықтан басқа әдістерден қарағанда көп қоланылады. Оның мағынасы келесіде. Айталық, қайсыбір тәжірибеде у шамасының мәндер тізбегі алынсын :
Y:y1, y2, y3,…, yn,
ол басқа х шамасы мәндеріне жауап берсін:
Х1, Х2, Х3 , …, Хn
Біздің есебіміз, мәндері кезінде тәжірибеде алынған y1, y2, y3,…, yn мәндерінен айырмашылығы жоқ y=f(x) функциясын алу.
Есептің геометриялық мағынасы тәжірибелік нүктелер бойымен өтетін қисығын табу. Егер функциясы ретінде m ретті полиномы алынса, онда ең аз
f(x) = а + bx + сх2 + ... + lxm
квадраттар әдісі а,b,с,...,l мәндерінің f(x,), f(x2), f(x3), . . . , f(xm) ауытқулар квадраттарының қосындысы y1, y2, y3,…, ym , тәжірибе мәндерінен аз болатындай мәндерді анықтайды, яғни, полиномның алынған параметрлері
S= [yi-f(xi)]2
ең аз шаманы береді, мұнда [yi-f(xi)]- берілген қисық нүктесінен сәйкесінше тәжірибе нүктесінің ординатаға ауытқуы.
S формуласы келесідей беруге болады :
S= [(a+bxi+cxi2+ . . . +lxim) - f(xi)]2
Бұл шарт орындалуы үшін a, b, c, …, l параметрлері бойынша дербес туындыларды нөлге теңестіру жеткіліксіз, яғни
Σхi2yi = aΣxi4 + bΣxi3 +cΣxi2
Σxiyi = aΣxi3 + bΣxi2 + cΣxi (1)
Σyi = aΣxi2 + bΣxi + nc
Тапсырма:
Есеп.
Ең аз квадрат әдісімен эксперименталды берілгендерді тауып, х-тің у–тен лайықты теңдеуді жасып графигін салыңыз.
Негізгі берілгендер 1-кестеде келтірілген:
1 -кесте
Х 16 28 39 44 52 60 63
У 14,1 18,9 30,5 41,0 63,7 85,2 98,8
Шамалардың қосындысын анықтаңыз Σxi , Σxiyi , Σxi2 , Σyi , Σxi2yi , Σx3 , Σx4:
Σхi=16+28+39+44+52+60+63 = 302
Σyi=14,1+18,9+30,5+41,0+63,7+85,2+98,8 = 352,2
Σxiyi=16,0*14,1+28*18,9+39*30,5+44*41,0+52*63,7+60*85,2+63*98,8 =
= 225,6+529,2+1189,5+1804+3312,4+5112+6224,4 = 18397,1
Σxi2yi=162*14,1+282*18,9+392*30,5+442*41,0+522*63,7+602*85,2+632*98,8=
=3609,6+14817,6+46390,5+79376+172244,8+306720+392137,2=1015295,7
Σx2=162+282+392+442+522+602+632=14770
Σx3=163+283+393+443+523+603+633=777206
Σx4=164+284+394+444+524+604+634=42766306
Тапқан шамаларды орындарына қойып (n=7 –координациялық нукте санына тең) (1) жүйеге салып Гаусс әдісімен есептейміз.
-163830-1257300042766306a + 777206b +14770c = 101529,7
777206a + 14770b + 302c = 18397,1
14770a + 302b + 7c = 352,2
Ι*(-777206/42766306) +ΙΙ ; Ι*(-14770/42766306);
-217805-1657350042766306a + 777206b + 14770c = 101529,7
645,5824b + 35,58c = -54,1992
33,58b + 1,89c = 1,552
ΙΙ*(-33,58/645,5824)+ΙΙΙ;
-1638307366000
42766306a + 777206b + 14770c = 101529,7
645,5824b + 35,58c = -54,1992
0,15233c = 4,371
Аламыз: с=28,6943, b=-1,5756, а=0,04248. Қорытынды теңдеу:
У=0,04248x2 – 1,5756x + 28,6943
Теңдеуді графикалық түрде ұсын:
Өзіндік жұмыстың нұсқалары
Нұсқа бойынша берілген есептерді температуралар арқылы есептеу:
T, K: 298, 373, 473, 573, 673, 773, 873.
нұсқа Ср/298 Ср/373 Ср/473 Ср/573 Ср/673 Ср/773 Ср/873
1 105,2 109,8 117,34 125,5 129,44 135,43 140,34
2 104,45 108,45 116,45 124,56 128,35 134,67 139,57
3 103,37 107,33 115,37 123,87 127,66 133,41 138,58
4 102,36 106,24 114,78 123,88 126,89 132,68 137,38
5 101,57 105,55 113,57 122,48 126,77 132,89 136,72
6 100,78 104,39 112,88 121,99 126,55 131,51 136,63
7 99,98 103,24 111,73 120,25 126,48 130,52 136,52
8 99,86 102,96 110,56 119,75 126,36 129,74 136,48
9 99,83 102,87 110,51 118,43 126,24 129,67 136,39
10 99,81 102,79 110,48 118,41 126,18 129,58 136,33
11 99,79 102,71 110,43 118,38 126,12 129,51 136,31
12 99,75 102,63 110,40 118,36 126,9 129,43 136,28
13 99,73 102,57 110,38 118,32 126,1 129,41 136,18
14 99,71 102,49 110,36 118,31 125,54 129,35 136,7
15 99,70 102,43 110,33 118,28 125,51 129,30 135,78
16 99,67 102,39 110,31 118,25 125,47 129,24 135,67
17 99,66 102,35 110,29 118,21 125,43 129,18 135,64
18 99,63 102,31 110,27 118,19 125,42 129,9 135,63
19 99,61 102,25 110,25 118,16 125,39 128,78 135,61
20 99,59 102,22 110,21 118,15 125,36 128,71 135,59
21 99,57 102,16 110,18 118,13 125,33 128,69 135,58
22 99,55 102,8 110,15 118,11 125,31 128,65 135,56
23 99,43 102,1 110,13 118,6 125,26 128,62 135,53
24 99,13 101,9 110,6 117,65 125,21 128,60 135,52
25 98,99 101,8 110,1 117,52 125,18 128,57 135,50
26 98,97 101,75 109,97 117,34 125,15 128,55 135,49
27 98,96 101,73 109,89 117,29 125,12 128,54 135,45
28 98,93 101,69 109,86 117,25 125,10 128,53 135,43
29 98,91 101,67 109,85 117,21 125,6 128,51 135,41
30 98,89 101,66 109,83 117,16 125,2 128,49 135,39
Мәнжазба тақырыптары:
1.Метрологияның даму тарихы
2. Стандарттаудың мәні
Блиц-тест:
1.Тәжірибелік жолмен анықталған функционалдық тәуелділіктер
эмпириялық формулалар
туынды шамалар
айнымалы шамалар
коррелятивті
сертификаттау
2. Кездейсоқ тәуелді шамалар арасындағы байланыс
A.эмпириялық формулалар
B.туынды шамалар
C.айнымалы шамалар
D.коррелятивті
E.сертификаттау
3.Метрология – бұл...
Экономиканың өрлеуі мен халық жағдайының жақсаруының негізгі мақсаттарының бірі
Өлшеу әдістерінің бірлігін зерттеу және қамтамасыздандыру туралы ғылым
Туындаған, көбінесе, тапсырмаға қатысты жалпылай, көп қайтара және ерікті қолдану үшін жағдайларды орнату арқылы өнімге, қызметке және үрдіске деген талаптарды реттеудің оптималды деңгейіне қол жеткізуге бағытталған сала
Өзара байланысты стандарттау объектілерінің жиынтығы
Физикалық тұрақтыларды қалыптастыру, жаңа өлшеу әдістерін өндеу, өлшем бірлік жүйесін жасауда негізгі метрологияны әзірлейтін метрология бөлімі.
4. Метрология неше разрядқа бөлінеді?
A. 1
B. 2
C. 3
D. 4
E. 5
5. Стандарттау - ...
A.Экономиканың өрлеуі мен халық жағдайының жақсаруының негізгі мақсаттарының бірі
B.Өлшеу әдістерінің бірлігін зерттеу және қамтамасыздандыру туралы ғылым
C.Туындаған, көбінесе, тапсырмаға қатысты жалпылай, көп қайтара және ерікті қолдану үшін жағдайларды орнату арқылы өнімге, қызметке және үрдіске деген талаптарды реттеудің оптималды деңгейіне қол жеткізуге бағытталған сала
D.Өзара байланысты стандарттау объектілерінің жиынтығы
Физикалық тұрақтыларды қалыптастыру,жаңа өлшеу әдістерін өндеу, өлшем бірлік жүйесін жасауда негізгі метрологияны әзірлейтін метрология бөлімі.
6.Қазақстанда 2003 жылы метрологияның неше жылдығын тойлады?
A.50
B.60
C. 80
D. 70
E.90
7. Физикалық тұрақтыларды қалыптастыру, жаңа өлшеу әдістерін өндеу, өлшем бірлік жүйесін жасауда негізгі метрологияны әзірлейтін метрология бөлімі
Теориялық
Қолданбалы
Құқықтық
Өлшегіш
Негізгі
8.Мемлекеттік талаптарға сай қолдануға жіберілетін өлшем бірліктері, өлшеу әдістері, өлшеу құралдары және өлшеу лабораториялары,метрологияның бір разряды
A.Теориялық
Қолданбалы
Құқықтық
Өлшегіш
Негізгі
9.Әртүрлі қызмет сфераларында құқықтық метрология жағдайы мен теоретикалық орындарды практикалық қолдануды әзірлеумен айналысатын жұмыс
A.Теориялық
B.Қолданбалы
Құқықтық
Өлшегіш
Негізгі
10.Стандарттау саласы –…
A.Экономиканың өрлеуі мен халық жағдайының жақсаруының негізгі мақсаттарының бірі
B.Өлшеу әдістерінің бірлігін зерттеу және қамтамасыздандыру туралы ғылым
C.Туындаған, көбінесе, тапсырмаға қатысты жалпылай, көп қайтара және ерікті қолдану үшін жағдайларды орнату арқылы өнімге, қызметке және үрдіске деген талаптарды реттеудің оптималды деңгейіне қол жеткізуге бағытталған сала
D. Физикалық тұрақтыларды қалыптастыру,жаңа өлшеу әдістерін өндеу, өлшем бірлік жүйесін жасауда негізгі метрологияны әзірлейтін метрология бөлімі.
E. Өзара байланысты стандарттау объектілерінің жиынтығы.
Әдебиеттер тізімі
1. М. Б. Самсаев, И. М. Самсаев, Б. Ж. Жүнісбаев, Х. М. Илямов, А. Е. Сафарғалиев «Өзара ауыстырымдылық, стандарттау, сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу. Сапа менеджменті» 2010.
2. Рақымжанова М. «Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері» 2008.
3. Е. Б. Герасимова, Б. И. Герасимов. «Метрология, стандартизация и сертификация». М., «Форум», 2010.
4. Н. Д. Дубовой, Е. М. Портнов. «Основы метрологии, стандартизации и сертификации». М., ИД «Форум»-ИНФРА-М, 2009.
5. В. М. Мишин. «Метрология. Стандартизация. Сертификация» М., «ЮНИТИ», 2009.
6. Сергеев А. Г. «Метрология, стандартизация и сертификация» М. «Форум», 2011.
7. А. И. Якушев. Взаимозаменяемость, стандартизация и технические измерения, М., Машиностроение 1987.
8. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. (Практикум). Издательство Иркутского государственного технического университета. 2005.
9. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. Питер. 2000. Издательство Иркутского государственного технического университета.
10. Закон: РК Метрология об обеспечении единства измерений. Журнал
Метрология, Астана, 2000.
11. Е. С. Аскаров. Стандартизация, метрология и сертификация. Оқу әдістемесі. 2011.
Практикалық жұмыс № 2
ҰЗЫНДЫҚТЫҢ ШЕКТІ ӨЛШЕМДЕРІ. ШТРИХТЫ, РЫЧАГТЫ – МЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ РЫЧАГТЫ – ОПТИКАЛЫҚ ПРИБОРЛАР
Жұмыс мақсаты:
1. Құралдардың негізгі типтері мен олардың арнаулы құралдарымен танысу.
2. Құралдар үшін негізгі есептеу формулаларын оқып, танысу.
3. Алынған білімдерді төменде көрсетілген өзіндік жұмыс есептерін есептеу арқылы бекіту.
Жұмыстың жоспары:
1.Теориялық бөлім
2. Есептеу мысалдары
3.Өзіндік жұмысқа арналған нұсқалар
Кілт сөздер: өлшемдер, штрихты, рычагты-механикалық және рычагты-оптикалық приборлар.
Бақылау сұрақтары:
Жұмыстың мақсаты неде?
Штрихты, рычагты-механикалық және рычагты-оптикалық приборлардың жұмыс істеу принциптері
Глоссарий:
1. Рычагты-оптикалық приборлар – прибордың габариттерін үлкетпей рычагтың иықшасын үлкейтуге мүмкіндік беретін оптикалық рычагты қолдануға негізделген приборлар.
2.Механикалық рычагты приборлар – өлшеу ұштығының ығысуы рычагтың көмегімен ұлғайып белгілі бір қондырғыға берілетін өлшеу приборлары.
Теориялық бөлім
Тегіс параллельдік ұзындықтың аяқталу өлшемдері (ГОСТ 9038-73). Негізгі жиынтыққа төмендегідей көлемдегі 83 плита кіреді: мм: 1,005-1 шт., 1,01 ... 1,49 (0,01 мм сайын) – 49 шт., 1,6, 1,7, 1,8, 1,9-4., 0,5 ... 9,5 (0,5 мм сайын)-19 шт., 10... 100 (10 мм сайын)-10 шт.
Саны ең аз плиталардан блок алу үшін мынадай ережені басшылыққа алады: алдымен сол көлемнің соңғы белгісі бар сан енгізілген өлшем алынады, содан соң соңғының алдындағы белгісі барсан енгізілген өлшем, солай жалғаса береді. Осыдан кейін көлемнің толық бөлігінен дробь бөлігін құрастыру кезінде анықталған өлшемдер блогына енетін миллиметрлер соммасы шығарылып қалуы және толық миллиметрлердің тиісті өлшемдері алынады. Мысалы, 71,875 мм блок құрастыру керек болды дейік. Ол үшін құрамыш миллиметрлердің дробтық бөлігі кіретін блок алынады. Ол – 1,005 мм, 1,37 мм және 9,5 мм плиткалардан тұрады. Бұл өлшемдердің көлемі 11,875 құрайды. Соңғы өлшемінің жуандығы 71,875 – 11,875 = 60 мм.
Нониусы бар өлшеу құралдарына мыналар жатады: өлшем мүмкіндіктері 0-ден 125, 160, 200, 250, 315, 400, 500, 630, 800, 1000, 1250, 1600, 2000 мм-ге дейінгі штангенциркульдер; өлшем мүмкіндіктері 0-ден 250, 315, 400, 500, 630, 800, 1000, 1250, 2000 мм-ге дейінгі штанген биіктік өлшегіштер.
Өлшем даипазонының жоғарғы деңгейі 135, 150, 300, 750, 1500 мм болуына штанген құралдар дайындауға мүмкіндік беріледі: есептелу дәлдігі 0,1 және 0,05 мм нониустар пайдаланылды, бірақ оның біріншісін алған жөн. Есепке алу дәлдігі 0,05 мм конустар өлшеу диапазонының жоғарғы мөлшері 100 мм дейінгі штангенқұралдарда болады.

Нониус шкаласындағы штрихтардың ара қашықтығы былай есептеледі:
kн = kм nм/nн (6.1)
мұнда nм – нониус шкаласындағы ұзындығындағы негізгі шкала бөліктерінің саны; nн – нониус шкаласы бөліктерінің саны; kм – негізгі шкаланың бөліктерінің ара қашықтығы.

Нониус шкаласы бөліктерінің саны:
nн = kм/с (6.2)
Нониус шкаласының модулі:
m = (kн + c)/kм (6.3)
Нониус шкаласы бөліктерінің ара қашықтығы:
kн = kмm – c (6.4)
99504580010
Нониус шкаласының ұзындығындағы негізгі шкала бөліктерінің саны:
nм = (kмm – c)/( kмс) (6.5)
Нониус шкаласының ұзындығы:
Lм=Кмпм (6.6)
Нониус шкаласы бойынша 10,3 мм есептеу мөлшері 6.2-суретте көрсетілген.
847725125095
Индикаторлар (6.3- сурет) рычагтық (а), рычагтық-бұрандалы (винтовые) (б), рычагтық-серіппелі (в), рычагтық-тісті (г), тісті (д) болып бөлінеді. Олардың индикаторлар үшін беру қатынастары (і) мынадай болып келеді: рычагты і=L/=R/a, рычагты-бұрандалы і=L/s=2(R/a)(l/s), рычагты-серіппелі і=L/=R/a, рычагты-тісті і=L/=Rl/ar, тісті i=lR/mz1=z3/z2, мұнда m – тісті қапсыру модулі, z1, z3, z2 - доңғалақтар тістерінің саны; қалған параметрлер 6.3 суретте көрсетілген.
400050151765
Индикаторлар детальдардың номиналды мөлшері мен дұрыс геометриялық формадан ауытқуын тексеру үшін пайдаланылады.
Мысалы, радиалдық соғуды тексеру сызбасы 6.4-суретте көрсетілген. Валик индикаторлары бар стойка орналасқан тексеру плитасына қойылған орталықтарға бекітілген. Индикатор валиктің диаметрі бойынша (индикатордың валикпен қозғалғандағы ең жоғарғы көрсеткіші) нөл шартты белгісіне қондырылған. Валикті 360 градусқа айналдырып, индикатордың көрсеткішін бақылайды. Прибордың ең жоғарғы және ең төменгі көрсеткіштерінің айырмасы радиалдық соғудың мәні болып табылады.
Тіке қозғалудан туындайтын ауытқуларды (6.5-сурет) бақылауды бұйымның қарама-қарсы жағына қойылған перпендикуляр оське қойылған екі индикатор көмегімен жүзеге асыруға болады. Индикаторлар ортақ тіреуге бекітіледі, ол тіреу бұйымның өз осінен айнала алады.
Микрометрикалық аспап (микрометрлер, микрометрикалық нутромер, микрометрикалық тереңдік өлшегіш) детальдардің линиялық мөлшерлерін өлшеуге қызмет етеді. Өлшеу мүмкіндіктері 0 ... 25; 25 ... 50 мм и т.с.с.
638175139065
Өлшегіштің төменгі өлшеу жазықтықтары мен микрометрикалық винттің біріккен жағдайында барабан шкаласының нөлдік штрихы стебельдің ұзынша штрихымен дәл келуі керек, ал барабанның қырқылған жиегі – стебльдің жарты миллиметрлік шкаласының нөлдік штрихымен дәл болуы қажет. (6.6,а-суретті қараңыз).
Есептеу мысалдары:
6.1 Нониус шкаласының модулі m = 1, нониус бөлігінің бағасы С = 0,1 мм, негізгі шкала бөлігінің бағасы kм = 1 мм. Нониусты табыңдар.
Шешуі: негізгі шкаланың бөліктерінің нониус шкаласының ұзындығындағы санын мына формула (6.5) бойынша табыңыз: nм = (1*1 – 0,1)/(1*0,1)=9. Нониус шкаласындағы бөліктер саны, мына формула бойынша (6.2) nн = 1/0,1=10.
6.2 Нониус шкаласының модулі m=1, нониус бөлігінің бағасы С=0,05 мм, негізгі шкала бөлігінің бағасы kм=1мм. Нониус шкаласындағы бөліктер саны, негізгі шкала бөліктерінің нониус шкаласындағы ұзындығындағы санын және нониус шкаласының ұзындығын анықтау керек.
Шешуі: негізгі шкала бөліктерінің нониус шкаласы ұзындығындағы санын мына формула (6.5) бойынша табамыз: nм=(1*1–0,05)/0,05)=19. Нониус шкаласының ұзындығы 1 м=1*19=19 мм формуласы (6.6) бойынша табамыз. Нониус шкаласындағы бөліктер санын nн= 1/0,05 =20 формуласы (6.2) табамыз.
Өзіндік жұмысқа арналған нұсқалар
Мынадай параметрлердің мәндері берілген
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
m,мм 1 1 1 2 2 1 2 1 1 2 1
C,мм 0,2 0,5 0,1 0,2 0,1 0,5 0,5 0,2 0,5 0,5 0,25
Км, мм 1 2 0,5 1 2 1 2,5 2 5 0,5 5
нұсқа 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
m,мм 2 2 1 2 2 1 2 1 1 2 1
C,мм 0,1 0,25 0,25 0,05 0,1 0,05 0,2 0,2 0,05 0,05 0,5
Км, мм 5 2,5 2,5 2 2,5 0,5 2 1 0,5 0,5 2,5
Нониус шкаласындағы бөліктер саны, негізгі шкаладағы бөліктердің нониус шкаласының ұзындығындағы санын анықтау керек.
6.2 Мынадай параметрлер мәндері берілген
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
l,мм 39 19 39 9 39 49 9 19 49 39 19 49 9 9 39 19 49 9 19 49 19 39
Км,мм 2 1 1 1 5 1 2 2 2 2,5 5 5 5 2,5 0,5 2,5 2,5 0,5 0,5 0,5 2 2
m,мм 2 1 1 2 1 2 1 2 1 2 1 1 1 2 1 2 2 1 2 1 1 1
Нониус шкаласындағы бөліктер санын және нониус шкаласының ұзындығындағы негізгі шкаладағы бөліктердің санын табу керек.
Мынадай параметрлардың мәндері берілген
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
пн , мм 10 40 10 50 20 10 50 20 10 40 50
с,мм 0,1 0,5 0,1 0,25 0,1 0,5 0,5 0,1 0,25 0,25 0,5
m,мм 2 2 1 1 1 1 1 2 2 2 2
нұсқа 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
пн , мм 10 40 20 40 10 50 20 40 20 50 40
с,мм 0,05 0,5 0,05 0,05 0,5 0,25 0,25 0,25 0,05 0,05 0,05
m,мм 1 1 2 2 2 2 2 1 1 2 1
Нониус шкаласының ұзындығындағы негізгі шкала бөліктерінің саны мен нониус шкаласының ұзындығын табу керек.

Мынадай параметрлердің мәндері берілген
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
m,мм 2 1 2 1 2 1 2 1 2 1 2
C,мм 0,1 0,25 0,25 0,5 0,2 0,05 0,05 0,05 0,25 0,1 0,1
Км, мм 2 2 5 1 2,5 5 2 2,5 2 2,5 5
нұсқа 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
m,мм 1 2 1 2 2 1 1 2 1 2 1
C,мм 0,2 0,1 0,5 0,25 0,2 0,2 0,1 0,5 0,2 0,5 0,05
Км, мм 1 0,5 0,5 1 0,5 2 5 5 2,5 1 2
Нониус шкаласының ара ұзындығындағы негізгі шкала бөліктерінің саны және нониус шкаласының ұзындығын табу керек
Рычагты индикатордың параметрлерінің мынадай мәндері берілген (6.3,а-сурет)
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
R,мм 15 20 12 16 21 18 36 27 12 24 24 30 40 33 44 28 36 48 42 32 39 52
a,мм 3 4 3 4 3 3 4 3 4 3 4 3 4 3 4 4 3 4 3 4 3 4
Берілу санын табу керек.
Рычагты-винттік индикатордың параметрлерінің мынадай мәндері берілген (6.3,б- сурет)
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
R,мм 15 24 15 24 15 28 15 18 24 18 28 24 24 18 28 28 18 28 18 32 32 21
a,мм 3 4 3 4 3 4 3 3 4 3 4 3 4 3 4 4 3 4 3 4 4 3
L,мм 15 10 10 12 20 15 24 12 20 10 24 12 15 15 10 20 20 12 24 24 10 15
C,мм 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4
Берілу санын табу керек.
6.7 Рычагты-серіппелі индикатор параметрлерінің мәндері берілген
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
L,мм 6 10 8 12 6 8 14 12 12 6 10 8 14 10 12 6 14 10 14 12 6 8
∆s,мм 2 2 4 3 4 3 2 2 4 3 4 2 3 3 4 2 3 2 4 3 4 3
Берілу санын табу керек.
6.8 Рычагты-тісті индикатор параметрлерінің мынадай мәндері берілген (6.3, г- сурет):
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
L,мм 10 16 20 22 34 12 36 50 44 48 14 38 52 26 42 126 30 24 18 46 28 32
∆s,мм 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2
Берілу санын табу керек.
6.9 Тісті индикатор параметрлерінің мынадай мәндері берілген (6.3, г-сурет)
нұсқа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
R,мм 19 32 19 16 16 16 24 28 32 20 20 24 16 24 24 24 20 32 32 24 20 32
m,мм 6 8 10 6 12 8 16 14 8 10 6 14 10 12 8 6 12 16 10 12 16 14
Z1 10 12 10 12 10 10 12 12 10 12 10 10 12 12 12 12 10 12 12 12 10 10
Z2 18 24 18 24 18 18 24 18 24 24 18 24 18 24 18 24 18 24 18 24 18 24
Z3 41 46 48 54 62 46 41 48 54 48 62 41 46 54 48 62 46 62 48 54 62 41
Берілу санын табу керек.
Мынадай мөлшерлерге арнап өлшеуші шаралар блогын жасау керек, мм: а) 8,44; б) 9,78; в) 16,67; г) 39,795; д) 66,885; е) 77,77; ж) 55,555; з) 98,765; и) 56,78; к) 86,865.
6.11 Мынадай индикатор көрсеткіштері берілген
Өлшеу номері 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Бірінші көрсеткіш -2 -2 +4 +5 +1 +8 +6 -2 +10 0 +8
Екінші көрсеткіш +5 +2 -5 -5 -1 +8 +8 +6 +10 +4 -1
Өлшеу номері 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
Бірінші көрсеткіш +4 0 +6 +1 +5 +4 +5 +5 -2 +8 +7
Екінші көрсеткіш -2 +6 0 -7 -1 -1 +5 0 +6 +8 0
Радиалды соғу мәнін табу керек (6.4- суретті қараңыз).
6.12 Детальды берілген қима бойынша әрбір 36о сайын өлшеген. 41,835 мм мөлшерлі шаралар блогы бойынша шарт нольге қойылған индикатор төмендегідей мәндерді көрсетті:
Өлшеу номері 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Индикатор көрсеткіші 0 +3 +4 +5 +6 -2 -3 +4 +1 +7 +8
Өлшеу номері 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
Индикатор көрсеткіші +9 -10 -8 -6 -7 +2 0 -4 -1 -5 +10
Цилиндрлі детальдің (білік) ең көп мөлшерін, сопақтығын және огранкасын анықтау керек.
6.13 Білікті өлшеу кезінде 100 мм ұзындықтағы әрбір 10 мм сайын мынадай көрсеткіштер алынған:
Өлшеу номері 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Индикатор көрсеткіші,
мкм: Бірінші
Екінші 0
0 +2
+3 +3
+2 -2
+3 +8
-4 +10
-6 +12
-8 -6
+5 +4
-6 +6
+8 +1
+9
Өлшеу номері 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
Индикатор көрсеткіші,
мкм: Бірінші
Екінші 0
+10 +1
+10 -3
+4 -5
+7 -8
+12 +5
+3 +9
+9 +6
-5 +7
-4 +11
-9 +8
-6
Біліктің цилиндрліктен ауытқуын анықтау керек (6.5- суретін қараңыз).
Мәнжазба тақырыптары:
1.Техникалық реттеу
2. Стандарттаудың ұйымдастыру-әдістемелік негіздері
Блиц-тест:
1. Нониус шкаласындағы штрихтардың ара қашықтығы былай есептеледі:
kн = kм nм/nн
m = (kн + c)/kм
kн = kмm – c
nм = (kмm – c)/( kмс)
Lм=Кмпм
2. Нониус шкаласы бөліктерінің саны:
kн = kм nм/nн
m = (kн + c)/kм
kн = kмm – c
nм = (kмm – c)/( kмс)
nн = kм/с
3. Нониус шкаласының модулі:
kн = kм nм/nн
m = (kн + c)/kм
kн = kмm – c
nм = (kмm – c)/( kмс)
nн = kм/с
4. Нониус шкаласы бөліктерінің ара қашықтығы:
kн = kм nм/nн
m = (kн + c)/kм
kн = kмm – c
nм = (kмm – c)/( kмс)
nн = kм/с
5. Нониус шкаласының ұзындығындағы негізгі шкала бөліктерінің саны:
kн = kм nм/nн
m = (kн + c)/kм
kн = kмm – c
nм = (kмm – c)/( kмс)
nн = kм/с
6. Нониус шкаласының ұзындығы:
Lм=Кмпм
m = (kн + c)/kм
kн = kмm – c
nм = (kмm – c)/( kмс)
nн = kм/с
7.i=lR/mz1=z3/z2 формуласындағы m мағынасы:
Тісті қапсыру модулі
Доңғалақтар тістерінің саны
Индикаторлар детальдардың номиналды мөлшері
Нониус шкаласы
Нониус шкаласы бөліктерінің саны
8.i=lR/mz1=z3/z2 формуласындағы z1, z2, z3 мағынасы:
Тісті қапсыру модулі
Доңғалақтар тістерінің саны
Индикаторлар детальдардың номиналды мөлшері
Нониус шкаласы
Нониус шкаласы бөліктерінің саны
9.і=L/s=2(R/a)(l/s) формуласы қай индикатор түріне арналған?
Рычагты – серіппелі
Рычагты - тісті
Рычагты-бұрандалы
Тісті қапсыру
Рычагты - механикалық
10.і=L/=R/a формуласы қай индикатор түріне арналған?
Рычагты – серіппелі
Рычагты - тісті
Рычагты-бұрандалы
Тісті қапсыру
Рычагты - механикалық
Әдебиеттер тізімі
1. М. Б. Самсаев, И. М. Самсаев, Б. Ж. Жүнісбаев, Х. М. Илямов, А. Е. Сафарғалиев «Өзара ауыстырымдылық, стандарттау, сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу. Сапа менеджменті». 2010.
2. Рақымжанова М. «Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері». 2008.
3. Е. Б. Герасимова, Б. И. Герасимов. «Метрология, стандартизация и сертификация» М., «Форум»,2010.
4. Н. Д. Дубовой, Е. М. Портнов. «Основы метрологии, стандартизации и сертификации».М., ИД «Форум»-ИНФРА-М, 2009.
5. В. М. Мишин. «Метрология. Стандартизация. Сертификация» М., «ЮНИТИ», 2009.
6. Сергеев А. Г. «Метрология, стандартизация и сертификация» М. «Форум», 2011.
7. Н. С. Козловский, В. М. Ключников. Сборник примеров и задач по курсу «Основы стандартизации, допуски, посадки и технические измерения» УП. М. «Машиностроение,1983.
8. А.И. Якушев. Взаимозаменяемость, стандартизация и технические измерения, М., Машиностроение 1987 ж.
9. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация (Практикум). Издательство Иркутского государственного технического университета 2005.
10. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. Питер 2000. Издательство Иркутского государственного технического университета.
11. Закон: РК Метрология об обеспечении единства измерений. Журнал
Метрология, Астана, 2000 ж.
12. Е. С. Аскаров. Стандартизация, метрология и сертификация. Уч.пос. 2011.
Практикалық жұмыс № 3
СТАНДАРТТАУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ
Жұмыстың мақсаты:
1. Негізгі мәліметтермен және экономикалық тиімділікті есептеу формулаларымен танысу
2. Экономикалық тиімділіктің есептеу мысалдарымен танысу
3. Төменде көрсетілген өзіндік жұмыс есептерін шығару арқылы алынған білімдерді бекіту
Жұмыстың жоспары:
1. Теориялық бөлім
2. Есептеу мысалдары
3. Өзіндік жұмысқа арналған нұсқалар
Кілт сөздер: стандарттау, экономикалық тиімділік, унификациялау, өзіндік құны, шығындар, қолданылу коэффициенті.
Бақылау сұрақтар:
1. Жұмыстың мақсаты неде?
2. Қолданылу коэффициенті?
3. Қайталану коэффициенті формуласы?
4.Параметрикалық және мөлшерлік қатарларды экономикалық негіздеудің тәсілі?
Глоссарий:
1. Стандарттау және унификациялау деңгейі- бұйымның бойындағы унификацияланған және сандартталған құрамдас бөліктердің (бөлшектер, тораптар, маханизмдер) санымен сипатталып, негізінен қолданылу және қайталану коэффициенттерімен анықталады.
2. Аталмыш бұйымның Кп (%) құрамдас бөліктерінің жалпы санындағы құрамдас бөлшектердің коэффициенті- белгілі бір тұрпаттағы унификация деңгейі мен құрамдас бөліктердің бірін-бірі алмастыруы жағдайы.
Теориялық бөлім
Стандарттау және унификациялау деңгейі бұйымның бойындағы унификацияланған және сандартталған құрамдас бөліктердің (бөлшектер, тораптар, механизмдер) санымен сипатталып, негізінен қолданылу және қайталану коэффициенттерімен анықталады. Қолданылу коэффициенті Кпр құрамдас бөліктердің сабақтастығының деңгейін, яғни, бұрын осындай конструкцияларға пайдаланылған бөлшектердің, тораптардың, механизмдердің жаңадан жасалып жатқан конструкциялардағы пайдаланылу деңгейін көрсетеді. Оны типөлшемдер саны, бұйымның құрамдас бөліктері немесе құнының көлемі бойынша есептейді.

Кпр = [(n-n0)/n]*100 (1.1)
= [(N-N0)/N]*10 (1.2)
= [(C-C0)/C]*100 (1.3)
Мұнда n-типмөлшерлердің жалпы санын көрсетеді (типмөлшер деп осы затқа тән белгілі бір конструкциясы бар өндіріс заты (бөлшек, торап, маханизм), типмөлшерлердің жалпы саны, нақты параметрлер мен мөлшерлер бөлек позициямен бұйымды ерекшелеу графасына жазылады); n0 – аталмыш бұйым үшін тұңғыш рет жасалған ерекше типмөлшерлердің саны; N және N0 – тиісінше жалпы сан мен ерекше құрамдас бөліктердің саны; С және С0 – тиісінше жалпы сан мен ерекше құрамдас бөліктердің құны. Осы кәсіпорында әзірленетін құрамдас бөліктердің құны зауыттың өзіндік құны бойынша, ал сатып алу құны- сату бағасы бойынша анықталады.
Аталмыш бұйымның Кп (%) құрамдас бөліктерінің жалпы санындағы құрамдас бөлшектердің коэффициенті белгілі бір тұрпаттағы унификация деңгейі мен құрамдас бөліктердің бірін-бірі алмастыруы жағдайын былай сипаттайды:
Кn = (1.4)
Бұйымдағы құрамдас бөліктердің орташа қайталанымдылығын мынадай қайталану коэффициентімен сипаттайды:
Кn1=N/n (1.5)
Параметрикалық қатарларды таңдаумен байланысты есептер. Параметрикалық және мөлшерлік қатарларды экономикалық негіздеудің екі тәсілі бар:
1.Есептерді бұйымдардың жылдық бағдарламасының өзіндік құны бойынша шығарады;
2.Өзіндік құнынан басқа шығындардың қайтарым және бұйымдардың қызметінің мерзімдері ескеріледі.
Екінші тәсілді үлкен энергия қуатын сіңіретін немесе беретін (редукторлар, станоктар мен олардың беру коробкалары, электр двигательдері, т.б.) тораптар мен машиналардың параметрлерінің параметрикалық қатарларын негіздеу үшін қолданады.
Бірінші тәсіл бойынша мөлшерлік қатарды жасайтын бір тұрпаттағы бұйымдардың өзіндік құнын мынадай формулалар бойынша шығаруға болады:
c=м+c/;С=Вс (1.6)
мұнда c – бұйымның өзіндік құны, м – бір бұйым материалының құны; С – жылдық бағдарлама көлеміндегі бұйымдардың өзіндік құны; В – жылдық бағдарлама: с' – бір бұйымды дайындауға кететін басқа да шығындар.
Басқа да шығындарды берілген бағдарлама бойынша және қабылданған технологиялық процесс бойынша шығаруға болады, бірақ басқа да шығындардың өзгеру коэффициентін пайдалана отырып, мынадай формуламен шығарған ыңғайлы:
Ки.з.= 1/ (1.7)
мұнда - бағдарламаның өзгеру коэффициенті; Z = 0,2 ... 0,3 - шығару бағдарламасын пайдалана отырып, металдың санын және басқаларын анықтайды.
Сөйтіп, ..... бағдарламасы өзгерген кездегі бұйым бірлігіне кететін басқа шығындарды сол бұйымдарды шығаруға белгіленген бағдарламаға бөлінген с-... басқа да шығындар көлемін пайдалана отырып, мынадай формула бойынша анықтауға болады:
=с/Ки.з (1.8)
Есептеу мысалдары
Есеп 1.1. Автомобиль үшін төмендегідей мәліметтер белгілі. Типомөлшерлер саны: жалпы n = 3473, оригиналдық nо = 196; детальдар саны: жалпы N = 14 989, оригиналдық Nо = 763. Барлық детальдар құны С = 3239.36, оригиналдық детальдар құны: Со = 1146,46р.
Пайдаланылу коэффициентін анықтау керек (%) Кпр, Кпршт, Кстпр, сондай-ақ Кп және Кп1 қадағалау коэффициентін анықтау қажет.
Шешуі: Формулалар бойынша (1.1) ... (1.3) мыналарды анықтаймыз:
Кпр = 3473-196/3473*100 = 3277/3473*100 = 94,3%;
Кпршт = 14989-763/14989*100 = 14226/14989*100 = 94,9%;
Кстпр = 3239,36-1146,46/3239,36*100 = 2082,09/3239,36 = 64,7%.
Қайталау коффициентін мына формулалар бойынша (1.4) және (1.5) табамыз:
Кп = 14989-3473/14989-1*100 = 11516/14989*100 = 76,8%.
Кп1 = 14989/3473 = 4,32.
Есеп1.2 Жыл бойына шығарылатын біліктердің (вал) өзіндік құнын есептеп шығару керек, олардың ұзындығы Ra20 қатары бойынрша тағайындалған. Бұл біліктерді Ra10 қатары бойынша дайындаған болса экономикалық тиімділігі қандай болатынын білу керек. Біліктерді пайдалану кезінде шығындарды өзгеріссіз болды деп алып, оларды есептеу кезінде ескермеу керек; z = 0,2.
Біліктердің ұзындығы l, мм Жылулық бағдарлама
В, мың. дана Материалдарға кеткен шығын м, теңге Басқа да шығындар
С/, теңге
400
450
500
560
630 10,0
16,0
3,0
10,0
3,6 0,084
0,090
0,096
0,102
0,112 0,042
0,045
0,053
0,121
0,124
Шешуі: формулалар бойынша (1.6) есептелген, ұзындығы Ra20 біліктердің (валдардың) өзіндік құны төмендегідей:
Біліктің ұзындығы, мм400450500560630
Бұйымның өзіндік құны С, теңге0,1260,1350,1490,2230,237
Жылулық бағдарламаның С құны,
мың теңге1,2602,1600,4472,2300,853
Біліктердің жалпы ұзындық құны С = 6,950 мың теңге
Ұзындығы Ra10 мөлшерлік қатарына сәйкес келетін біліктердің (валдардың) өзіндік құнын анықтаймыз. Ұзындығы Ra10 (мысалы, 450 мм) қатарында біліктердің саны ең жақын үлкен ұзындығы қабылданған қатарға, мысалы, 500 мм, тек біліктер санына қосылады. Ұзындығы 500 мм мың дана біліктердің жылдық есептік бағдарламасы Вп = 16+3 = 19; ұзындығы 630 мм біліктердікі Вп = 3,6+10 = 13,6 мың дана.
Мазмұны Ки.п, Ки.з, с/п, сп = m+ с/п және Сп = сп * Вп мынадай формулалар (1.6), (1.8) бойынша есептеп шығарып, төмендегідей кестеге (таблицаға) енгіземіз:
Біліктің ұзындығы, мм Вп жылдық бағдарламасы, мың дана Материалдарға кеткен шығын, мың теңге Өзгеру кояффициенті Басқа да шығындар сп теңге Өзіндік құн Жылдық бағдарламаның өзіндік құны Сп мың теңге
Бағдарламалар Ки.п Басқа да шығындар Ки.з 400
500
630 10,0
19,0
13,6 0,184
0,096
0,113 1,00
6,33
3,78 1,00
0,690
0,766 0,042
0,037
0,095 0,126
0,138
0,208 1,260
2,527
2,829
Барлығы Сп = 6,616
Жылдық бағдарламның өзіндік құны Ra10 қатарын пайдаланғанда алдыңғы жағдайда (Сп = 6,616<С = 6,950) аз болып шықты. Олай болса, Ra10 қатарын пайдалану Ra20 қатарына қарағанда технологиялық жағынан үнемдірек болып шықты.
Есеп1.3 Ұзындығы Ra40 қатары бойынша дайындайтын біліктердің (валдардың) тиімділігін анықтау. Бастапқы қатар Ra20 қатары болып табылды (1.2 мысалын қараңыз); z = 0,2.
Шешуі: Ra40 қатары бойынша ұзындықтардың мөлшерін жазып аламыз. Барлық біліктердің жалпы жылдық шығарылымы өзгермейді. Ra20 бастапқы қатарына кіретін біліктердің жылдық бағдарламасын (400 мм ұзындығы бар біліктерден басқалары) бастапқы қатардағы біліктер мен ең жақын кіші ұзындығы бар, бірақ тек Ra40 қатарына кіретін біліктерге шартты түрде тең етіп бөлеміз. Мысалы, ұзындығы 450 және 420 мм біліктер үшін жылдық бағдарламалар Вп қатарында 0,5 В тең, яғни 8 мың дана және т.б.
Ки.п бағдарламасының өзгеруі мен басқа да шығындардың коэффициенттерін Ки.з формула (1.7) бойынша бастапқы қатарға сәйкес келетін біліктер үшін ғана анықтаймыз. Себебі, қалған біліктер үшін бағдарламалар бұрын белгіленбеген.
Басқа да шығындарды (1.8) формуласы бойынша тек бастапқы қатар біліктері үшін есептеп шығарамыз. Басқа біліктер үшін Сп Ra40 қатары бойынша мөлшерлер аралығының тиісті көлемдеріне сай интерполяциялау жолымен анықтаймыз. Тек қана Ra40 қатарына кіретін ұзындығы бар біліктер үшін кететін шығындарды бұрын Ra20 бастап қы қатарының біліктері үшін есептелген шығындардың жартысына тең және қосынды ұзындығы бар мөлшермен қабылдаймыз.
Шығарылған есептердің нәтижелері кестеде көрсетілген:
Біліктің ұзындығы, мм Вр жылдық бағдарламасы, мың дана Материалдарға кеткен шығын, мың теңге Өзгеру кояффициенті Басқа да шығындар с/р теңге Өзіндік құн Жылдық бағдарламаның өзіндік құны Ср Вр мың теңге
Бағдарламалар Ки.п Басқа да шығындар Ки.з 400
420
450
480
500
530
560
600
630 10,0
8,0
8,0
1,5
1,5
5,0
5,0
1,8
1,8 0,084
0,087
0,090
0,093
0,096
0,099
0,102
0,108
0,113 1,0
-
0,5
-
0,5
-
0,5
-
0,5 1,00
-
1,15
-
1,05
-
1,15
-
1,15 0,042
0,046
0,052
0,057
0,061
0,100
0,139
0,141
0,142 0,126
0,133
0,142
0,150
0,157
0,199
0,241
0,249
0,255 1,260
1,064
1,136
0,225
0,236
0,995
1,205
0,448
0,459
Барлығы Сп = 7,028
Есептер
Автомобильдердің құрамдас бөліктері үшін Кпр, Кштпр, Кстпр қолданылу коэффициенттерін және Кп, Кпр қайталау коэффициенттерін анықтау.
нұсқа Құрамдас біліктердің аттары Типмөлшерлер саны Бөлшектер саны Құны, теңге
Жалпы n түпнұсқа nо Жалпы N түпнұсқа Nо Жалпы С түпнұсқа Со
А Двигатель 321 8 1334 10 352,6 4
Б
Қоректендіру жүйесі 306
1
877 1
55,98
0,6
В
Ажырату (сцепление) 57
-
439 -
9,62
-
Г Берілу коробкасы 103 5 1334 5 77,31 3,81
Д Тарату коробкасы 166 11 378 12 88,42 14,17
Е Кардан білігі 75 4 562 4 86,66 14,55
Ж Алдыңғы мост 93 3 465 6 110,08 2,86
З Артқы мост 63 - 320 - 79,47 -
И Ортаңғы мост 69 - 321 - 77,14 -
К Рама 92 10 484 10 328,44 59,37
Л Рөл тягасы 24 - 63 - 9,14 -
М Рөлдік басқару 60 - 115 - 12,15
-
Н Тежегіш(тормоз) 420 35 1648 62 184,34 36,3
О
Автомобильдік арнаулы жабдығы 157 27 719
34 50,07
15
П Автомобиль құралдары 30 - 55 - 0,92
-
1.2 1.2-мысал бойынша мына қатарларға сәйкес келетін ұзындығы бар біліктер әзірлеудің өзіндік құнын анықтау: а) Ra80; б) Ra5.
1.3 Ra20 қатары бойынша втулкалық-бармақтық муфтыларды әзірлеудің көлемі мен бағасы және жартылай муфталардағы отырғызу тесіктернінің диаметрлері берілген.
Төмендегідей қатарлар бойынша отырғызу тесіктерінің диаметрлері бар муфталар әзірлеудің тиімділігін анықтау: а) Ra5; б) Ra10; в) Ra40; г) Ra80
Барлық варианттар үшін муфталарды пайдалану жөніндегі шығындарын өзгеріссіз деп есептелсін. Z = 0,1.
1.4 Валикті жобалау процесі кезінде оның есептік диаметрі d және ұзындығы l табылған.
Ішкі диаметрі, мм Жылдық бағдарлама, мың дана Материалдарға кететін шығын, теңге Басқа да шығындар, теңге
25
28
32
36
40 7
20
30
40
70 1,5
1,8
2,2
2,6
3,6 9,7
9,7
9,8
9,9
10,4
нұсқа d мм I мм нұсқа d мм I мм
а
б
в
г
д
е
ж
з
и
к
л 3,95
4,25
5,07
6,7
7,9
8,95
10,1
12,5
15,8
20,6
27,1 10,2
14,8
20,1
31
34,5
50,1
63,5
72,8
91,3
99
121 м
и
о
п
р
с
т
у
ф
х
ц 34,5
40
54,2
62
70
84,1
97
109
115
127
149 140,1
159
198
251
290
365
406
451
514
635
708
ГОСТ 6636-69 бойынша оның диаметрі мен ұзындығының номиналды мөлшерлерін белгілеу. Мөлшерлерді Ra5, Ra10, Ra20, Ra40 линиялық мөлшерлер қатары бойынша іріктеу керек.
Қалыпты сызықтық өлшемдердің интервалындағы 1...1600мм негізгі қатарлары ( ГОСТ 6636-69)
Ra5 Ra10 Ra20 Ra40 Ra5 Ra10 Ra20 Ra40 Ra5 Ra10 Ra20 Ra40
1,0 1,0 1,0 1,0
1,05 14 14
15 200 200 200 210
1,1 1,1
1,15 16 16 16
17 220 220 240
1,2 1,2 1,2
1,3 18 18
19 250 250 250 250
260
1.4 1,4
1,5 20 20 20
21 280 280 300
1,6 1,6 1,6 1,6
1,7 22 22
24 320 320 320 340
1,8 1,8
1,9 25 25 25 25
26 360 360 380
2,0 2,0 2,0
2,1 28 28
30 400 400 400 400
420
2,2 2,2
2,4 32 32 32
34 450 450 480
2,5 2,5 2,5 2,5
2,6 36 36
38 500 500 500 530
2,8 2,8
3,0 40 40 40 40
42 560 560 600
3,2 3,2 3,2
3,4 45 45
48 630 630 630 630 670
3.6 3,6
3,8 50 50 50
53 710 710
750
4,0 4,0 4,0 4,0
4,2 56 56
60 800 800 800 850
4,5 4,5
4,8 63 63 63 63
67 900 900 950
5,0 5,0 5,0
5,3 71 71
75 1000 1000 1000 1000 1060
5,6 5,6
6,0 80 80 80
85 1120 1120 1180
6.3 6,3 6,3 6,3
6,7 90 90
95 1250 1250 1250 1320
7,1 7,1
7,5 100 100 100 100 105 1400 1400 1500
8,0 8,0
9,0 8,0
8,5
9,0
9,5 125 110
125 110 120 125 130 1600 1600 1600 1600
10 10 10 10
10,5 140 140
150 11 11 160 160 160 160 11,5 170 12 12 12
13 180 180 190 Мәнжазба тақырыптары:
1. Стандарттау және сертификаттау негіздері
2. Сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу
Блиц-тест:
1. Бұйымның бойындағы унификацияланған және сандартталған құрамдас бөліктердің санымен сипатталып, негізінен қолданылу және қайталану коэффициенттерімен анықталады.
A. Стандарттау және унификациялау деңгейі.
B. Аталмыш бұйым.
C. Қолданылу коэффициенті.
D. Қайталану коэффициенттері.
E. Типөлшемдер саны.
2. Белгілі бір тұрпаттағы унификация деңгейі мен құрамдас бөліктердің бірін-бірі алмастыруы жағдайын қалай сипаттайды?
A. Кn =
B. Кпр = [(n-n0)/n]*100
C. = [(N-N0)/N]*10
D. = [(C-C0)/C]*100
E. Кn1=N/n
3.Бұйымдағы құрамдас бөліктердің орташа қайталанымдылығын мынадай қайталану коэффициентімен сипаттайды:
A Ки.з.= 1/
B. Кn =
C. c=м+c/;С=Вс
D. Кn1=N/n
E. =с/Ки.з
4. Бірінші тәсіл бойынша мөлшерлік қатарды жасайтын бір тұрпаттағы бұйымдардың өзіндік құнын табуға арналған формуласы?
A.
B. Кn1=N/n
C. Кn =
D. =с/Ки.з
E. c=м+c/; С=Вс
5.Параметрикалық және мөлшерлік қатарларды экономикалық негіздеудің неше тәсілі бар:
A. 4
B. 2
C. 1
D. 5
E. 6
6. c=м+c/;С=Вс мұндағы с-бұл?
A. Жылдық бағдарлама
B. Бір бұйымды дайындауға кететін басқа да шығындар.
C. Бұйымның өзіндік құны.
D. Бұйым материалының құны.
E. Жылдық бағдарлама көлеміндегі бұйымдардың өзіндік құны
7. Типмөлшер дегеніміз не?
A. Осы затқа тән емес белгілі бір конструкциясы бар өндіріс заты
B. Осы затқа тән белгілі бір конструкциясы бар өндіріс заты
C. Осы затқа тән белгілі бір конструкциясы жоқ өндіріс заты
D. Осы затқа тән белгілі бір жалпы сан
E. Осы затқа тән белгілі бір өзіндік құн
8. Жалпы сан мен ерекше құрамдас бөліктердің саны?
A. N0 мен N
B. Р
C. n
D. Nc
E. nR
9. nо-дегеніміз не ?
A. Бір бұйым материалының құны
B. Жалпы сан мен ерекше құрамдас бөліктердің саны
C. Жалпы сан мен ерекше құрамдас бөліктердің құны
D. Tипмөлшерлердің жалпы саны
E. Aталмыш бұйым үшін тұңғыш рет жасалған ерекше типмөлшерлердің саны.
10.
A . Бағдарламаның өзгеру коэффициенті
B. Бір бұйымды дайындауға кететін басқа да шығындар
C. Бұйымның өзіндік құны
D. Жылдық бағдарлама
E. Жылдық бағдарлама көлеміндегі бұйымдардың өзіндік құны
Әдебиеттер тізімі
1. М. Б. Самсаев, И. М. Самсаев, Б. Ж. Жүнісбаев, Х. М. Илямов, А. Е. Сафарғалиев «Өзара ауыстырымдылық,стандарттау, сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу.Сапа менеджменті» 2010.
2. Рақымжанова М. «Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері» 2008.
3. Е. Б. Герасимова, Б. И. Герасимов. «Метрология,стандартизация и сертификация» М., «Форум» 2010.
4. Н. Д. Дубовой, Е. М. Портнов. «Основы метрологии, стандартизации и сертификации».М., ИД «Форум»-ИНФРА-М.,2009.
5. В. М. Мишин «Метрология, стандартизация и сертификация» М., «ЮНИТИ», 2009.
6. Сергеев А. Г. «Метрология, стандартизация и сертификация» М., «Форум», 2011
7. А. И. Якушев. Взаимозаменяемость, стандартизация и технические измерения, М., Машиностроение 1987г. На CD-RW
8. Ю. В. Димов Метрология, стандартизация и сертификация (практикум). Издательство Иркутского государственного технического университета 2005 CD-RW
9. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. Питер. 2000. Издательство Иркутского государственного технического университета. CD-RW
10. Закон: РК Метрология об обеспечении единства измерений. Журнал
Метрология, Астана, 2000 ж.
11. Е. С. Аскаров. Стандартизация, метрология и сертификация. Уч. пос. 2011.
Практикалық жұмыс №4
ТЕСІКТЕР МЕН БІЛІКТЕРДІҢ ЖІБЕРУ ЖӘНЕ ҚОНДЫРУ ШЕКТЕРІНЕ НЕГІЗГІ ТҮСІНІК
Жұмыстың мақсаты:
1. Өзара алмасу шектерімен танысу
2. Жіберу, қондыру шектері мен танысу.
Жұмыс жоспары:
1.Теориялық бөлім
2. Есеп шығару мысалдары
3. Өзіндік жұмысқа арналған нұсқалар

Кілт сөздер: өлшем, шақтама алаңы, жоғары және төменгі ауытқулар, керіліс, жіберу аумағы.
Бақылау сұрақтары:
1.Жұмыстың мақсаты неде?
2.Нақты өлшем дегеніміз не?
3.Шекті өлшем ше?
Глоссарий:
Шекті өлшем деп арасында нақты өлшемге тең болу керек немесе болуы мүмкін ықтимал екі межелі өлшемді атайды.
Өте аз және өте көп нақты өлшем арасындағы айырым жіберу (шақтама алаңы-допуск) деп аталады.
Нақты өлшем (De, de) - бұл дайындалған бөлшектің жібере алатын (допустимая) ауытқуларымен бірге өлшеніп алынған шамасы.
Теориялық бөлім
Толықтай немесе жартылай бір-біріне киретін бөлшектер құрылым түзейді. Бөлшектің ішін қамтылатын элементі (охватывающий) - ол тесік, бөлшектің сыртын қамтитын элементі (охватываемые) - білік.
"Тесік" және "білік" атауы тек тегіс цилиндрлік элементтерге ғана қатысы бар. Мысалы, қосылымдағы кертік пен білік байланысында кертік білік болып табылады, ал кертпе тесік болып табылады (5 -сурет).



5- сурет. Білік және тесік мысалы
Құрылымды құрайтын бөлшектер өлшемдерімен сипатталады.
Өлшем - бірліктермен таңдап алынған сызықтық мәннің (диаметр, ұзындық, биіктік және т.д.) сандық мағынасы. Машина жасауда өлшемдер миллиметрмен көрсетіледі (5 – сурет). Мысалдарда қамтылатын өлшемдердің шартты белгілері беттерді қамтуына да қатысты. Тесіктер бас әріп көрсетіледі, ал біліктер- латынның кіші әріптерімен көрсетіледі. Тесіктердің өлшемі - D, біліктердің өлшемі - d. Өлшемдер беріктілігімен, қаттылығымен, тозуға шыдамдылығымен анықталады немесе конструктивтік тұрғыда тандалып алынады, содан соң белгіленген тұрғыда үлкен шамалар ГОСТ 6636-69 сәйкес жуықталып алынады. Әрі қарай есептеулерде осы негізгі шама номиналды шама деп аталады (Dn, dn). Номиналды шама білікпен және тесіктерге қосылым түзетін бірдей, Dn=dn.
Нақты өлшем (De, de) - бұл дайындалған бөлшектің жібере алатын (допустимая) ауытқуларымен бірге өлшеніп алынған шамасы. Бір станокта бір құралды пайдаланып жасалынған бөлшектердің өлшемдері әр түрлі болады,өйткені, бұлардың өлшемдеріне есептеуге және реттеуге келмейтін көп факторлар әсер етеді (толығырақ 6-бөлімді қара). Өлшемдердің арасындағы алшақтықтардан құтылу мүмкін болмағандықтан, алшақтықтардың аумағын өте көп немесе өте аз шекті өлшемдермен (Dmax, Dmin, dmax, dmin) шектейді.
Шекті өлшем деп арасында нақты өлшемге тең болу керек немесе болуы мүмкін ықтимал екі межелі өлшемді атайды. Өте аз және өте көп нақты өлшем арасындағы айырым жиберу (допуск) деп аталады (T): TD=Dmax - Dmin; Td=dmax - dmin.
Жіберу (допуск) -ол интервал шегінде жарамды бөлшектердің нақты өлшемдері болуы тиіс. Ол тек оң шама ғана болады.
Сызбаларда межелі өлшемдер межелі ауытқулар нақты шамамен көрсетіледі.
Шекті ауытқулар -шекті және номинальды шамаладың алгебралық айырмасы. Жоғарғы және төменгі ауытқулар деп сипаттайды.
Жоғарғы ауытқулар ES, es – жоғарғы шекті және номинальды өлшемдердің алгебралық айырмасы:
ES=Dmax-Dn ; es=dmax-dn .
Төменгі ауытқулалар EI, ei – төменгі шекті және номиналды өлшемдердің алгебралық айырмасы:
EI=Dmin-Dn; ei=dmin-dn .
Жіберу жоғарғы мен төменгі ауытқулардың алгебралық айырмасы:

TD=ES-EI; Td=es-ei.
Бөлшектердің қосылу ерекшелігі – қондыру деп аталады. Қондыру бөлшектің бір- бірін қамтылатын және қамтитын элементтердің алгебралық айырмашылығы. Тесік өлшемімен D және білік өлшемі d арасындағы оң шамалы айырымы саңылау деп аталады (S):
S=D-d.
Тесік өлшемі білік өлшемінен көп болғанда және көп немесе аз бөлшектің қозғалысына мүмкіндік беретін саңылау құрайды. Егер жиынға дейін біліктің өлшемі тесіктің өлшемінен көп болса, онда білік өлшемі d және тесік өлшемі D арасындағы оң шамалы айырымы керіліс деп аталады (N):
N=d-D
Керіліс бөлшектің өзара құрылымының беріктігін сипаттайды.
Сонымен керілісті кері саңылау деп есептеуге болады:

S=D-d; N=d-D.
S=-N N=-S
Білік пен тесіктің негізгі шамаларының тұрақсыздығы жиналатын қосылыстардың саңылауы мен керілісінің шамаларының тұрақсыздығына әкеліп соқтырады. Қосылыстардың сипаттамасын қорытындылау үшін саңылау мен керілістің шекті шамаларын білу қажет. Саңылау мен керілістің шекті шамаларын қорытындылау үшін мына формулаларды қолданамыз:
Smax =Dmax-dmin=ES-ei;
Smin =Dmin-dmax=EI-es;
Nmax =dmax-Dmin=es-EI;
Nmin =dmin-Dmax=ei-ES.
Саңылау немесе керілістің жоғарғы және төменгі айырмалары жіберу қондырғысы деп аталады.
TS=Smax-Smin; TN+++++++=Nmax-Nmin.
Сондықтан
TS=Smax-Smin=(Dmax-dmin) – (Dmni-dmax) =( Dmax-Dmin)+(dmax-dmin)=TD+Td;
Бір сипатты
TN=Nmax-Nmin=(dmax-Dmin)-(dmin-Dmax)=(Dmax-Dmin)+(dmax-dmin)=TD+Td.
Сонымен, жіберу қондырысы білік пен тесік жіберу қосындысына тең:
TS=TN=TD+Td.
Бөлшектермен мен қосындыладың графикалық сипаттамасы білік пен тесіктің шекті шамаларының арақатынасының ұғынуға мүмкіндік береді де жіберу, саңылау және керілісті есептеуді жеңілдетеді.

6- сурет. Қосылыстың бөлшектерінің графикалық сипаттамасы(а) және жіберу аумағын анықтау сызбасы (б).
(6, а – сурет) жоғарғы және төменгі шектік шамалардың арасындағы штрихталған аймақ шақтама аумағы (поле допуска) деп аталады және оның биіктігі жіберу (допуск) шамасына тең. Бірақ мұндай схема барынша көріністі болғанымен нақты шамалардың арасындағы өте үлкен алшақтықтар болғандықтан масштаб қолданып сыза алмаймыз және де бұл сызба өте күрделі, сондықтан практикалық мақсаттар үшін шақтама алаңының қарапайым сызбасын қолданады (6, б – сурет), шекті ауытқулардың санауының бастауына нольдік сызық қабылдаңған, ол номиналды өлшемінің орналасуына тең.
Нөлдік сызықтардан шекті ауытқуларды масштаб бойынша бөледі: плюс таңбасымен- жоғары, минус таңбасымен-төмен, ол шақтама аумағының шекараларын анықтайды. Ақырында, шекті ауытқулар –ол шақтама алаңы шегінің координатасының мәні номиналды өлшемге қатысты. Осындай сызба бойынша білік және тесік, шақтама алаңы, саңылау және керілістің шекті өлшемі оңай анықталады.
Осы екі ауытқудан негізгі болып саналатын сол ауытқу, егер номиналды өлшемге қатысты шақтама аумағының жағдайын анықтаса, демек, екі оң ауытқудың негізгісі болып төменгі ауытқу, ал терісте – жоғарғы ауытқу.
Мысал ретінде 7, а-суретінде саңылау қондыруы бар жіберу қосылысының аумағының сызбасы орналастырылған, ол жіберу аумағында сандармен нақты ауытқудың тесіктер мен біліктер микрометрмен берілген. Осы сызба бойынша қосылысы анықталған.
7 – сурет. Жіберу аумағының орналасу сызбасы:а –саңылау қондыруы; б – керіліс қондыруы.
Dmax=40,025 мм; TD=25 мкм; Dmin=40,000 мм; Td=25 мкм;
dmax=39,975 мм; Smax=75 мкм; dmin=39,950 мм; Smin=25 мкм.
7.б - суретте – керіліс қондыруы бар шақтама қосылысының аумағы орналастырылған бірдей сызбалар берілген:
Dmax=50,039 мм; TD= 39 мкм; Dmin=50,000 мм; Td = 39 мкм;
dmax=50,109 мм; Nmax=109 мкм; dmin=50,070 мм; Nmin=31 мкм;
Тапсырма:
Берілгені: Шешімі:
Dn=55мм

1) Тесіктің шекті өлшемін анықтаймыз:
ES=0,035 Dmax=dn+ES=55+0,035=55,035 (мм)
EI=0мм Dmin=dn+EI=0
es=-0,025мм білік үшін:
ei= -0,036мм dmax=dn+es=55-0,0025=54,975 (мм)
dmin= dn+ei=55-0,036=54,964 (мм)

2) Тесікті өңдеуде шақтама алаңын анықтаймыз:
TD=Dmax-Dmin=55,035-55=0,035 (мм)
білік үшін:
TD=dmax-dmin=54,975-54,964=0,011 (мм)
шақтама тесігін және білігін ауытқу арқылы тексереміз:
TD=ES-EI=0,035-0=0,035 (мм)
TD=es-ei=-0025+0,036=0,011 (мм)
3) Шекті саңылауды анықтаймыз:
Smax=D max-d min=55,035-54,964=0,071 (мм)
Smin=D min-d max=55-54,975=0,025 (мм)
4) Берілген қосылыс үшін шақтама саңылауын анықтаймыз:
TS=Smax-Smin=0,071-0,025=0,046 (мм)
Тексереміз:
TS=TD+Td=0,035+0,011=0,046 (мм)
Шекті ауытқу өлшемдерін сызбамен көрсету

Өз бетімен шығаруға арналған нұсқалар
нұсқа dn ES EI es ei
1 90 0,040 0 -0,005 -0,070
2 89 0,039 0 -0,0049 -0,069
3 88 0,038 0 -0,0048 -0,068
4 87 0,037 0 -0,0047 -0,067
5 86 0,036 0 -0,0046 -0,066
6 85 0,035 0 -0,0045 -0,065
7 84 0,034 0 -0,0044 -0,064
8 83 0,033 0 -0,0043 -0,063
9 82 0,032 0 -0,0042 -0,062
10 81 0,031 0 -0,0041 -0,061
11 80 0,030 0 -0,004 -0,060
12 79 0,029 0 -0,0039 -0,059
13 78 0,028 0 -0,0038 -0,058
14 77 0,027 0 -0,0037 -0,057
15 76 0,026 0 -0,0036 -0,056
16 75 0,025 0 -0,0035 -0,055
17 74 0,024 0 -0,0034 -0,054
18 73 0,023 0 -0,0033 -0,053
19 72 0,022 0 -0,0032 -0,052
20 71 0,021 0 -0,0031 -0,051
21 70 0,020 0 -0,003 -0,050
22 69 0,019 0 -0,0029 -0,049
23 68 0,018 0 -0,0028 -0,048
24 67 0,017 0 -0,0027 -0,047
25 66 0,016 0 -0,0026 -0,046
26 65 0,015 0 -0,0025 -0,045
27 86 0,025 0 -0,0024 -0,058
28 78 0,030 0 -0,0023 -0,056
29 75 0,034 0 -0,003 -0,060
30 79 0,028 0 -0,0034 -0,067
Мәнжазба тақырыптары:
1. Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері
2. Жоғарғы және төменгі ауытқулар
Блиц-тест:
1. Бірліктермен таңдап алынған сызықтық мәннің (диаметр, ұзындық, биіктік және т. б.) сандық мағынасы:
A. Жіберу
B. Өлшем
C. Шекті өлшем
D. Шақтама алаңы
E. Керіліс
2. Жоғарғы және төменгі шектік шамалардың арасындағы штрихталған аймақ:
A. Калибр
B. Керіліс
C. Өлшем
D. Шақтама алаңы
E. Жіберу
3. Жіберу қондырғысы – ...
A. Дайындалған бөлшектің жібере алатын (допустимая) ауытқуларымен бірге өлшеніп алынған шамасы
B. Жоғарғы және төменгі шектік шамалардың арасындағы штрихталған аймақ
C. Саңылау немесе керілістің жоғарғы және төменгі айырмалары
D. Бірліктермен таңдап алынған сызықтық мәннің (диаметр, ұзындық, биіктік және т.д.) сандық мағынасы
E. Жоғарғы шекті және номиналды өлшемдердің алгебралық айырмасы
4. Жоғарғы шекті және номиналды өлшемдердің алгебралық айырмасы:
A. TD=ES-EI
B. TS =Smax-Smin
C. TN =Nmax-Nmin .
D. ES=Dmax-Dn ;
E. EI=Dmin-Dn
5. Төменгі ауытқу
A. Екі оң ауытқудың негізгісі
B. Жіберу аумағы шегінің координатасының мәні номиналды өлшемге қатысты
C. Шекті және номиналды шамалардың алгебралық айырмасы
D. Жоғарғы және төменгі шектік шамалардың арасындағы штрихталған аймақ
E. Саңылау мен керілістің жоғарғы және төменгі айырмалары
6. Жоғарғы мен төменгі ауытқулардың алгебралық айырмасы:
A. TN =Nmax-Nmin
B. ES=Dmax-Dn
C.EI=Dmin-Dn D. TD=ES-EI
E. TS =Smax-Smin
7. Өте аз және өте көп нақты өлшем арасындағы айырым
A. Жіберу
B. Керіліс
C. Саңылау
D. Шақтама алаңы
E. Өлшем
8. Керіліс қалай анықталады:
A. TN =Nmax-Nmin .
B. S=D-d.
C. N=d-D
D. TD=ES-EI
E. EI=Dmin-Dn
9. Нақты өлшем - ...
A. Саңылау мен керілістің жоғарғы және төменгі айырымалары
B. Жіберу аумағы шегінің координатасының мәні номинальды өлшемге қатысты
C. Шекті және номиналды шамаладың алгебралық айырмасы
D. Жоғарғы және төменгі шектік шамалардың арасындағы штрихталған аймақ
E. Бұл дайындалған бөлшектің жібере алатын (допустимая) ауытқуларымен бірге өлшеніп алынған шамасы
10. Бөлшектердің қосылу ерекшелігі:
A. Керіліс
B. Қондыру
C. Шақтама
D. Шақтама алаңы
E. Өлшем
Әдебиеттер тізімі
1. М. Б. Самсаев, И. М. Самсаев, Б. Ж. Жүнісбаев, Х. М. Илямов, А. Е. Сафарғалиев. «Өзара ауыстырымдылық,стандарттау,сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу.Сапа менеджменті».2010.
2. Рақымжанова М. «Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері».2008.
3.Е. Б. Герасимова, Б.И.Герасимов. «Метрология, стандартизация и сертифи кация» .М. «Форум», 2010.
4.Н. Д. Дубовой, Е. М. Портнов. «Основы метрологии, стандартизации и сертификации» М., ИД «Форум»-ИНФРА-М,2009.
5. В. М. Мишин «Метрология. Стандартизация. Сертификация» М, «ЮНИТИ», 2009.
6.Сергеев А. Г. «Метрология, стандартизация и сертификация» М. «Форум», 2011.
7. А. И. Якушев. Взаимозаменяемость, стандартизация и технические измерения, М., Машиностроение 1987г. На CD-RW
8. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация (Практикум). Издательство Иркутского государственного технического университета 2005.На CD-RW
9. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. Питер 2000. Издательство Иркутского государственного технического университета. На CD-RW
10. Закон: РК Метрология об обеспечении единства измерений. Журнал
Метрология, Астана, 2000г
11. Е. С. Аскаров. Стандартизация, метрология и сертификация. Уч. пос. 2011.
Практикалық жұмыс № 5
БЕТТЕРДІҢ КЕДІР-БҰДЫРЛЫҒЫ ЖӘНЕ ТОЛҚЫНДЫЛЫҒЫ
Жұмыстың мақсаты:
1.Беттердің кедір-бұдырлығы мен толқындылығымен танысу,
2.Сипаттайтын параметрлерді танып білу
3.Есептейтін формулаларды үйрену.
Жұмыстың жоспары:
1.Теориялық бөлім
2. Кедір-бұдырлықты сызбада белгілеу
3. Тегісеместілік пен кедір – бұдырлықтың машинаның ұзақтылығы мен сенімділігіне әсері
4. Есептеу мысалдары
5. Өзіндік жұмысқа арналған нұсқалар
Кілт сөздер: тегіс еместілік, кедір -бұдырлық, пішін, арифметикалық ауытқу, орташа қадам.

Бақылау сұрақтары:
1. Тегіс еместіліктің анықталу параметрлері
2. Кедір бұдырдың параметрлері
3. Базалық сызық деп нені айтады?
4. Тегісеместілік пен кедір – бұдырлықтың машина ұзақтылығы мен сенімділігіне әсері қандай?
Глоссарий:
1.Тегіс еместілік деп қадамы базалық ұзындықтан артық болатын мезгіл-мезгіл қайталанатын тегіс еместілікті айтады.
2. Кедір – бұдырлық деп базалық шегіндегі салыстырмалы аз қадамды беті тегіс еместігінің жинағын айтады.
3.Базалық сызық – басқа тегісеместілікті есепке алмай – ақ кедір – бұдырлықты өлшеуге арналып таңдалған бөлік бет ұзындығы.
4.Пішіннің орташа арифметикалық ауытқуы Rа – абсолют мәнімен алынған пішіннің өлшенген нүктеден орта сызыққа дейінгі арақашықтық.
Теориялық бөлім
Тегіс еместілік деп қадамы базалық ұзындықтан артық болатын мезгіл-мезгіл қайталанатын тегіс еместілікті айтады. Бұл тегіс еместілік технологиялық жүйенің (станок, жабдықтар, аспаптар және т.б.) тербелісінен пайда болады.
Тегіс еместілік келесі параметрлермен анықталады: тегіс еместілік биіктігі (Wz ) және тегіс еместіліктің орташа қадамы (SW ).
Тегіс еместілік биіктігі (Wz )деп өлшенетін бөлік ұзындығындағы (Lw) тегіс еместіліктің бес мәнінің орташа арифметикалық мәнін айтады (2.6-сурет):
WZ = 1 5(W1+W2+W3+W4+W5)

Тегіс еместіліктің шекті мәнін (W) келесі қатардан таңдау қажет (МКМ): 0,1; 0,2; 0,4; 0,8; 1,6; 3,2; 6,3; 12,5; 25; 50; 100; 200.
-44455715Тегіс еместіліктің орташа қадамы SW деп пішінінің орташа сызығы mw өлшенетін көршілес толқындардың бір аттас жақтары аралықтар қашықтарының Swi орташа арифметикалық мәнін айтады:
SW = 14ni=1nSWiТолқындылық тегіс еместілік қадамының Sw тегіс еместіліктің биіктігіне Wz қатынасымен анықталады:
1000≥SWWZ≥40Кедір – бұдырлық деп базалық шегіндегі салыстырмалы аз қадамды беті тегіс еместігінің жинағын айтады, б.а.:
SWWZ≥40
Бет кедір-бұдырлығы мен тегіс еместілік сырт пішін дәлдігімен бірге сапаның негізгі сипаттамалар қызметін атқарады. Кедір-бұдырлықтың параметрлері 25142-89 МемСТ бойынша берілген (2.6, 2.7 –суреттер). Ол параметрлерге келесілер жатады: пішін (профиль) орташа сызығы mW; базалық сызықша (1) пішінінің орташа арифметикалық ауытқуы Ra; пішіннің тегіс еместігінің биіктігі Rz; пішіннің тегі еместігінің ең үлкен биіктігіRzmax; тегіс еместіліктің орташа қадамы Sm (2.7- сурет).
Пішіннің орташа сызығы mw деп сырт пішіні нақты пішінге ұқсас және ол базалық ұзындық шегінде пішіні орташа квадратты ауытқуы бұл сызыққа дейін минималді болатын етіп жүргізілген базалық сызықты айтады. Бұл сызық іс жүзінде профило-граммада сызықтын екі жағындағы пішін контурына дейінгі аудандар бір-біріне тең етіп жүргізіледі.
Базалық сызық деп басқа тегіс еместілікті есепке алмай-ақ кедір-бұдырлықты өлшеуге арналып таңдалған бөлік бет ұзындығын айтамыз. Стандартпен базалық ұзындық мәндерінің келесі қатары бекітілген: 0.01; 0.03; 0.08; 0.25; 0.8; 2.5; 8 және 25 мм.
Тегіс еместіктің орташа қадамы Sm –базалық ұзындық шегінде тегіс еместілік қадамының орташа мәні.
Беттердің кедір-бұдырлығының сандық бағасы келесі параметрлермен анықталады.
Ra – пішіннің орташа арифметикалық ауытқуы;
Rq─ пішіннің орташа квадраттық ауытқуы;
Rz– пішіннің тегіс еместігінің биіктігі;
Rmax– пішіннің тегіс еместігінің ең үлкен биіктігі;
Sm - тегіс еместіктің орташа қадамы;
S – төбесі бойынша тегіс еместіктің орташа қадамы;
tp– пішіннің қатысты тіреу ұзындығы;
ρ – дөңес бөліктің радиусы.
Пішіннің орташа арифметикалық ауытқуы Ra деп, абсолют мәнімен алынған пішіннің өлшенген нүктеден орта сызыққа дейінгі арақашықтықты (y1, y2, …, yn) айтамыз.
Ra=1l01y(x)dx≈1ni=1nyi Пішіннің орташа квадраттық ауытқуы Rq базалық ұзындық аралығындағы орташа квадраттық ауытқудан квадрат түбір алумен анықталады:
Rq=1l01y(x)2dx ≈1ni=1nyi2 Пішіннің тегіс еместігінің биіктігі Rz базалық ұзындықтағы бес ең жоғарғы шек пен бес ең төменгі шектердің абсолютті қосындыларынан орташа мән табумен анықталады: Rz=i=15Hi max+i=15Hi min5 Пішіннің тегіс еместігінің ең үлкен биіктігі Rmax базалық ұзындық бойындағы төменгі және жоғарғы шектердегі нүктелердің ара қашықтығымен анықталады.
Тегіс еместіктің орташа қадамы Sm - бұл базалық ұзындық бойындағы т орта сызығының тегіс еместік орташа мәні, ол тегіс еместіктің біртектес жақтарының арақашықтықтарымен анықталады.
Sm=1ni=1nSmi Төбесі бойынша тегіс еместіктің орташа қадамы S – бұл базалық ұзындық бойындағы тегіс еместіктің төбелерін сипаттайтын арақашықтықтардың орта мәндері.
S=1ni=1nSiКедір-бұдырлықтың параметрлерінің Ra , Rz, Rmax, Sm және S сан мәндері 2.2- кестеден алынады. Rq және ρ параметрлерінің мәндері тұрақты емес.
Пішіннің қатысты тіреу ұзындығы tp – процентке келтірілген пішіннің қатыстық ұзындығының ηp базалық ұзындыққа қатынасы.
tp=ηpl100%Мұндағы, ηp - bi кесінді ұзындықтарының қосындысы.
ηp=i=1nbiМұндағы, n – базалық ұзындықтың бойындағы кесінділер саны (24 - сурет).

Пішіннің тірек ұзындығы ηp Р қиылысы бойынша анықталады.
Пішіннің қиылысу дәрежесі процентке келтірілген үстіңгі шек сызығының тегіс еместіктің ең үлкен биіктігіне қатынасымен анықталады.
p=PRmax100%Мұндағы, Rmax және P [мкм] өлшенеді.
tp және p - сан мәндері:
tp , % - 10; 15; 20; 25; 30; 40; 50; 60; 70; 80; 90.
p , % - 5; 10; 15; 20; 25; 30; 40; 50; 60; 70; 80; 90.
Кедір-бұдырлықтың негізгі параметрлері 2.2-кестеде берілген.
Параметр Санды мәндері, мкм
1 2


QUOTE S 100
10,0
1,00
0,100
-
-
1000
100
10,0
1,00
0,100
-
10,0
1,0
0,100
0,010 80
8,0
0,80
0,080
-
-
800
80
8,0
0,80
0,080
-
8,0
0,80
0,080
0,008 63
6,3
0,63
0,063
-
-
630
63
6,3
0,63
0,063
-
6,3
0,63
0,063
0,006 50
0,5
0,50
0,050
-
-
500
50
5,0
0,50
0,050
-
5,0
0,50
0,050
0,005 40
0,4
0,40
0,040
-
-
400
40
4,0
0,40
0,040
-
4,0
0,40
0,040
0,004 32
3,2
0,32
0,032
-
-
320
32
3,2
0,32
0,032
-
3,2
0,32
0,032
0,003 25
2,5
0,25
0,025
-
-
250
25
2,5
0,25
0,025
-
2,5
0,25
0,025
0.002 20
2,0
0,2
0,002
-
-
200
20
2,0
0,20
-
-
2,0
0,20
0,020
- 16
1,60
0,16
0,016
0,010
1600
160
16,0
1,60
0,160
-
-
1,60
0,160
0,0160
- 12,5
1,25
0,125
0,0125
0,008
1250
125
12,5
1,25
0,125
-
12,5
1,25
0,125
0,0125
-

Кедір-бұдырлықты сызбада белгілеу
Бет кедір-бұдырлығын сызбада 2.309-89 МемСТ бойынша келесі белгілеулермен белгіленеді:
егер өндеу түрін белгілеу қажет болмай, тек қана кедір-бұдырлықтың шекті мәндерін көрсету керек болғанда
бет дайындама бетінен материал қабатын алумен пайда болғанда;
бет дайындама бетінен материал қабаты алынбағанда пайда болғанда (мысалға құюмен, штамппен).
Белгі үстінде таңдалған бір параметрдің мәнін жазады (2.9-сурет) ( QUOTE немесе QUOTE ) . Егер QUOTE мәнін жазатын болса, онда тек қана сан мәнін жазады да, ал QUOTE мәнін жазғанда сан мәні алдында QUOTE әрпі жазылады: (2.9 б-сурет).
Өңдеу тәсілдері белгі сатысы үстінде (егер керекті сапа қамтамасыз етілсе) шамалар жазылады: (2.9 в-сурет), базалық ұзындық (2.9 г-сурет) және тегіс еместілік бағыты (2.9 д-сурет).

2.9-сурет. Тегіс еместілік белгісіндегі жазулар:
а - белгіде төрт жазу; б - 1 тегіс еместілік Ra немесе Rz; в - 2 өңдеу әдістері; г - 3 базалық ұзындық; д - 4 тегіс еместілік бағыты.
Тегіс еместіктің бағытын керек болғанда сызғанда, келесі белгілеулерді қолдану арқылы (2.9 а-сурет) белгілейді:
паралельді (=);
перпендикулярлы ( QUOTE );
қиылысатын ( QUOTE );
емін-еркінді (M);
шеңберге ұқсас (C);
радиалды (R).

Бұл бағыттар белгі сатысы астында жазылады (2.9-сурет). Базалық ұзындығы (l) тегіс еместілік бағыты астында жазылады (2.8 б-сурет).
Сызбада нақты параметрлерден басқалары пайыз түрінде шекті ауытқулары (Smt50) белгіленуі мүмкін (2.8 а- сурет).
Өңдеудің дәлдік квалитетіне байланысты келесі белгілеулер қолданылады: Ra - егер тетіктер 5...13 дәлдік квалитетінен жасалынса; Rz -егер тетіктер 01...4 және 14...18 дәлдік квалитеттерімен жасалса.
Тегісеместілік пен кедір – бұдырлықтың машина ұзақтылығы мен сенімділігіне әсері

Машина тетіктерінің тегіс еместілік, кедір-бұдырлық, сырт пішінде ауытқулары машина жұмыс істеу көрсеткіштеріне біраз әсер етеді. Тетіктің геометриялық параметрлерінің ауытқуынан машина тозуы артады, сенімділігі және ұзақтығы төмендейді. Мысал, автомобиль қозғалтқыштар цилиндрлерінің тозуы бас кезінде оның сопақшылығына тік пропорционалды болатындығы дәлелденген. Цилиндір сопақ болса онда газ картерге барады да, гильзадағы май қабаты қиратылып, тозу қарқындығы артады.
Қозғалысты қосылыстар беттерінің тегіс еместігіне байланысты түйісу беттерінің ауданы азаяды, оған түсетін жүктеме қысымы артады да, тетік беттерінде қалдық деформация пайда болады, тегіс еместілік жойылады, май қабатында үзіліс пайда болады. Бұл құбылыс температураның көтерілуіне әкеледі, ол мысалға иінді білік пен ішпек типті қосылыста аннифрикционды қабаттың балқуына әкеледі.
Кедір-бұдырлық қалыптыдан артық болған сайын, бастапқы аралықта тозу қарқынды болады (2.10-сурет). 2.10-сурет 1 қисық қосылыс жұмыс істеудің алғашқы кезеңіндегі беттердің тозуын сипаттайды. Екі қисықты салыстыру арқылы алғашқы тозу (t1) кезеңін азайту, қалыпты QUOTE дан QUOTE дейінгі тозу кезеңінің артуына әкеледі, б.а. машинаның қозғалатын қосылыстарының ресурсының артуына әкеледі.
Қозғалмайтын қосылыстардың беріктігі тетік беттерінің кедір-бұдырлығына байланысты болады. Мысалы, білікті тесікке престегенде, беттің тегіс еместілігінің біразы кесіледі де, керіліс есептелген мөлшерде азаяды.
Сондықтан тетік жасағанда оның геометриялық парамертлерінің дәлдігін тағайындау, машина жұмыс істеуі сенімділігі мен ұзақтылығын арттырудағы маңызды мәселелердің бірі болады.

Тапсырмалар
1. Детальдардың (бөлшектердің) беттерінің формаларының шартты белгілерін ашып жазыңдар. Ондағы ауытқулар мен қондыруларды (7.8-сурет), қондырулардың бағыттарын (диаметрлік немесе радиустық), қондыру аймағының формасын, сол аймақтың мөлшерін және қондырудың дәлдік шегінің дәрежесін анықтаңдар.
4408170786765
Детальдардың (бөлшектердің) беттерінің формаларының шартты белгілерін ашып жазыңдар. Ондағы ауытқулар мен қондыруларды (7.9-сурет), қондырулардың бағыттарын (диаметрлік немесе радиустық), қондыру аймағының формасын, сол аймақтың мөлшерін,
қондырудың дәлдік шегінің дәрежесін және базалық элементін анықтаңдар.
Қосынды қондырудың формаларының шартты белгілерін ашып жазып, детальдардың (бөлшектердің) беттерінің қалай орналасқанын анықтаңдар (7.10-сурет). Ауытқулар мен қондыруларды, қалыптасатын қосынды ауытқулар мен қондыруларды, анықталған аймақтың мөлшерін, қондырудың дәлдік шегінің дәрежесін анықтаңдар.
.
Беттердің кедір-бұдырлығының шартты белгілерін ашып жазыңдар (7.11-сурет). Беттердің пайда болуының әдісін көрсетіңдер, тегіс еместіктің бағытын және кедір-бұдырлықтың пайда болу параметрлерін, кедір-бұдырлықтың параметрлері қандай тәсілмен берілгенін және олардың шекті ауытқуларын (номиналдығы, шекті мөлшері, мөлшер диапазоны), базалық сызықтың ұзындығын, квалитетін, кедір-бұдырлықтың түрін және оның пайда болу тәсілін, кедір-бұдырлық параметрлерінің детальдарға (бөлшектерге) және оның беттеріне қандай шарттармен сәйкес орындалатынын анықтаңдар.

5.Беттердегі қондырулардың формаларын және олардың таралуын анықтаңдар:
100 мм ұзындықтағы А жазықтығына қатысты В жазықтығының параллельдігін анықтау (7.12(а)-сурет).
100 мм ұзындықтағы С жазықтығына қатысты D жазықтығының параллельдігін анықтау (7.12(а)-сурет).
D жазықтығына қатысты В жазықтығының және В жазықтығына қатысты D жазықтығының перпендикулярлығын анықтау (7.12(а)-сурет).
Цилиндрдің дөңгелектігін, түзудің қиылысу профилін анықтау (7.12(б)-сурет).
Ішкі және сыртқы цилиндрлердің қатынасын, олардың қатынасындағы қондырулардың тәуелділігін анықтау (7.12(в)-сурет).
А жазықтығы мен қиманың параллельдік осьтерін анықтау (7.12(г)-сурет).
Кронштейнге симметриялы жазықтыққа қатысты қиманың симметриялығын, симметриялықтың қондыруға тәуелділігін анықтау (7.12(г)-сурет).
Жалпы (барлық) осьтердің қимаға қатынасын анықтау (7.12(г)-сурет).
Диаметрі QUOTE 30 тең қимаға қатысты диаметрі QUOTE 20 тең қиманы және диаметрі QUOTE 20 тең қимаға қатысты диаметрі QUOTE 30 тең қиманы анықтау (7.12(г)-сурет).
А және В жазықтықтары сәйкесінше QUOTE 20 және QUOTE 32 тең қиманың перпендикуляр осьтерін анықтау (7.12(д)-сурет).
QUOTE 20 және QUOTE 32 тең қиманың осьтерінің қиылысуын анықтау (7.12(д)-сурет).
Кронштейнге симметриялы жазықтыққа қатысты қиманың осьтерінің симметриялығын, симметриялықтың қондыруға тәуелділігін анықтау (7.12(д)-сурет).
QUOTE 200 тең вал бетіне қатысты QUOTE 100 және QUOTE 80 тең қатыстық жазықтықтарда, қатыстық қондырудың тәуелділігін анықтау (7.12(е)-сурет).
Жалпы (барлық) осьтерге қатысты QUOTE 200 тең жазықтықтың толық радиалды соқтағысуын анықтау (7.12(е)-сурет).
QUOTE 100 және QUOTE 80 тең жазықтыққа қатысты QUOTE 200 тең жазықтықтың толық радиалды соқтағысуын, толық радиалды соқтағысудың қондыруға тәуелділігін анықтау (7.12(е)-сурет).
Толық торцовойлық соқтығысуды және 0,25 мм тең радиустағы QUOTE 250 тең оське қатысты А бетінің толық торцовойлық соқтығысуын анықтау (7.12(ж)-сурет).
ЕСКЕРТУЛЕР: МемСТ 24642-81 сәйкес берілген қондырулардың бағыттарын диаметрлік және радиустық тұрғыда анықтаңдар. Берілгендердің эскизін (сұлбасын) сызыңдар. Қондырулар аймақтарына анықтама беріңдер. Есептерді шешуде қондырулардың формаларының мәндерін және беттердің орналасуын оқытушының нұсқауымен берілген мәнде алу қажет.
Мәнжазба тақырыптары:
1.Метрология, стандартизация және сертификация
2.Беттердің кедір-бұдырлығы және толқындылығы
Блиц-тест:
1. Базалық шегіндегі салыстырмалы аз қадамды беті тегіс еместігінің жинағын не деп айтады?
A. Пішіннің орташа сызығы
B. Тегіс еместілік
C. Базалық сызық
D. Кедір -бұдырлық
E. Пішіннің қиылысу дәрежесі
2. Пішіннің қиылысу дәрежесі қандай формуламен анықталады?
А p=PRmax100%В S=1ni=1nSiС Rq=1l01y(x)2dx ≈1ni=1nyi2D tp=ηpl100%E ηp=i=1nbi3. Толқынның тегіс еместіліктің орташа қадамы:
A. RA
B. SM
C. S
D. SW
E. Rz
4. Пішіннің орташа арифметикалық ауытқуы
A. S
B. Rq
C. Rz
D. Rmax
E. Ra
5. Басқа тегіс еместілікті есепке алмай-ақ кедір-бұдырлықты өлшеуге арналып таңдалған бөлік бет ұзындығын не деп айтады?
A. Пішіннің орташа сызығы
B. Тегіс еместілік
C. Базалық сызық
D. Кедір -бұдырлық
E. Пішіннің тірек ұзындығы
6 Rq=1l01y(x)2dx ≈1ni=1nyi2A. Пішіннің орташа арифметикалық ауытқуы
B. Пішіннің орташа квадраттық ауытқуы
C. Пішіннің тегіс еместілігінің биіктігі
D. Пішіннің тегіс еместілігінің ең үлкен биіктігі
E. Пішіннің қатысты тіреу ұзындығы
7. Сырт пішіні нақты пішінге ұқсас және ол базалық ұзындық шегінде пішіні орташа квадратты ауытқуы бұл сызыққа дейін минималды болатын етіп жүргізілген базалық сызық:
A. Пішіннің қиылысу дәрежесі
B. Базалық сызық
C. Кедір- бұдырлық
D. Тегіс еместілік
E. Пішіннің орташа сызығы
8. ηp=i=1nbibi кесінді ұзындықтарының қосындысы
Пішін ауытқуының орташа арифметикалық сызығы
Пішін ауытқуының орташа квадраттық ауытқуы
Пішіннің тегіс еместігінің биіктігі
Пішіннің қатысты тіреу ұзындығы
9. Базалық ұзындық шегінде тегіс еместілік қадамының орташа мәні
A. Тегісеместіктің орташа квадраттық ауытқуы
B. Тегісеместіктің орташа арифметикалық сызығы
C. Тегісеместіктің орташа қадамы
D. Тегісеместіктің биіктігі
E. Қатысты тіреу ұзындығы
10. Процентке келтірілген пішіннің қатыстық ұзындығының ηp базалық ұзындыққа қатынасы
A. Тегіс еместілік
B. Пішіннің қатысты тіреу ұзындығы
C. Кедір- бұдырлық
D. Пішіннің орташа сызығы
E. Базалық сызық
Әдебиеттер тізімі
1. М. Б. Самсаев, И. М. Самсаев, Б. Ж. Жүнісбаев, Х. М. Илямов, А. Е. Сафарғалиев. «Өзара ауыстырымдылық, стандарттау, сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу.Сапа менеджменті» 2010.
2. Рақымжанова М. «Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері» 2008.
3. Е. Б. Герасимова, Б. И. Герасимов. «Метрология, стандартизация и сертификация» .М., «Форум»,2010.
4. Н. Д. Дубовой, Е. М. Портнов. «Основы метрологии, стандартизации и сертификации».М,ИД «Форум»-ИНФРА-М., 2009.
5. В. М. Мишин. «Метрология. Стандартизация. Сертификация» М., «ЮНИТИ», 2009.
6. Сергеев А. Г. «Метрология, стандартизация и сертификация» М. «Форум», 2011.
7. А. И. Якушев. Взаимозаменяемость, стандартизация и технические измерения, М., Машиностроение 1987г. На CD-RW
8. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. (Практикум). Издательство Иркутского государственного технического университета. 2005.На CD-RW
9.Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. Питер 2000. Издательство Иркутского государственного технического университета. На CD-RW
10. Закон: РК Метрология об обеспечении единства измерений. Журнал
Метрология, Астана, 2000 г.
11. Е. С. Аскаров. Стандартизация, метрология и сертификация. Уч.пос. 2011.
Практикалық жұмыс № 6
БҰЙЫМДАРДЫҢ ЭКСПЛУАТАЦИЯЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ДӘЛДІГІНІҢ ЕСЕПТЕЛУ ӘДІСІ МЕН ОЛАРДЫҢ МЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРЛІК ПАРАМЕТРЛЕРІ БОЙЫНША ӨЗАРА АЛМАСУЫ
Жұмыстың мақсаты:
1. Бұйымдардың эксплутациялық көрсеткіштері мен элементтердің өзара алмасуын оқу.
2. Бұйымдардың эксплуатациялық көрсеткіштерінің дәлдігінің есептелу әдісі мен элементтерінің өзара алмасуымен танысу
3. Алынған білімдерді есеп шығаруда қолдану.
Жұмыстың жоспары:
1.Теориялық бөлім
2.Есептеуге арналған мысал
3.Өзіндік жұмысқа арналған нұсқалар
Кілт сөздер: эксплуатация, элемент, функционал, машина, материал, трубка, параметр, қысым.
Бақылау сұрақтары:
Машиналардың функционалды өзіндік ауысуын қамтамасыз ету үшін не қажет?
Материалдың механикалық қасиеті және беткі сапасының көрсеткіші бөлшектердің эксплуатациялық сапасына қалай әсер етеді?
Серпінді элементтерінің параметрі және мінездемелерінің тұрақтылығы неге байланысты?
Глоссарий:
1.Серпінді элементтерінің параметрі және мінездемелерінің тұрақтылығы материалдардың мөлшерінің және түрлерінің дәлдігімен, механикалық қасиеттері мен және конструктивтік және технологиялық факторларымен анықталады. Тойтарыстың ыстыққа төзімді қорытпалардың шыдамдылығына әсері қорытпалардың химиялық құрамына, жұмыс температурасына, тойтарыстың құрылу әдісіне және т.б. байланысты.
Теориялық бөлім
Машиналардың функционалды өзіндік ауысуын қамтамасыз ету үшін, әсіресе олардың кешенді стандартталу жағдайында, бөлшектердің, түйіндердің, сатып алынатын және кооперацияланатын бұйымдардың функционал параметрлерінің нормаланатын эксплуатациялық көрсеткіш байланыстарын құру керек. Бұл үшін әдебиетте көрсетілген дәлдікті өлшеу әдістері қолданылуы мүмкін (3,9,10,17,23,33). Бұл байланыс функционалды немесе ықтималдық болуы мүмкін. Функционал байланыс жанында эксплуатациялық көрсеткіштердің шекті қателігін шекті ауытқулар әдісімен (максимум және минимум әдісі) және ықтималдық әдіспен табуға болады.
Материалдың механикалық қасиеттері және бөлшектердің бетінің көрсеткіш сапасы бойынша өзара алмасуы. Бізге белгілі, машинаның және басқа өнімдердің ең жоғарғы сапасын алу үшін, матиралдар бөлшектерінің механикалық қасиеттерінің оңтайлы мағынасын және осы қасиеттер ауытқуын жіберуге мүмкіндік туғызу қажет. Машиналардың жұмыс параметрлерін көтеру үшін (қысым, жылдамдық, температура, және т.б), беріктік және қарсылық контактті кернеу үшін жоғары төзімді материал қолданылады. Материалдың механикалық қасиеттерінің оңтайлы шектемелері бұйымның құрастырылуына, жұмыс шартына және тағайындауға тәуелді. Осымен қатар, мынаны ескереді, материалдың қаттылығының өсуімен, оның пластикалық қасиеттері төмендейді және кернеулердің шоғырлануына сезімталдық өседі, бөлшектер бетінің жоғары дәлдікпен дайындалуы және кедір-бұдырлықтың төмендігі қажет. Машинаның сенімділігі мен өміршеңдігінің өсуі сонымен қатар, материалдар бөлшектерінің бетінің сапасының оңтайлы көрсеткіштерінің құрылу есебінен де қол жеткізіледі: тойтарыстың тереңдігі мен деңгейі, қалдық кернеулердің шамасы мен бағыты, материалдар құрылымы мен текстурасы, материал беттерінің қабатының тегістігі (яғни, микрожарықтардың, қабыршақтардың, бөтен қоспалардың болмауы), сонымен қатар, беткі кедір-бұдырлықтың оңтайлылығы.
Қысудың тойтарыс және қалдық кернеуі қалыптыға жақын және ауыспалы жүктеу жағдайында жұмыс жасайтын бөлшектердің циклдық төзімділігін өсіреді. Солай, белгіленген (усталостная) ойықтың қосылу төзімділігі болттардың ойықтарын дұрыс таңдап орау тәртібі, тойтарысы жоқ және болттарының ойықтары ажарланған төзімді қосылумен салыстырғанда 2 есеге өсуіруі мүмкін.
Жоғары емес, кернеулердің шоғырлануында және қалыптыға жақын температурада жұмыс жасайтын бөлшектерде, тойтарыс төзімділікті орташа 30%-ға өсіреді. Тойтарыстың ыстыққа төзімді қорытпалардың шыдамдылығына әсері, қорытпалардың химиялық құрамына, жұмыс температурасына, тойтарыстың құрылу әдісіне және т.б. байланысты. Тойтарылған қабаттың тереңдігі мен қарқындылығы, қалдық кернеу белгісі сияқты, түрлі термиялық өңдеулер түрін соңғыларымен ұштастыру және механикалық өңдеулер режимдерін іріктеу жолымен реттеуге болады. Мысалы, кесудің тереңдігінің төмендеуі мен жылдамдығының өсуі, неғұрлым жұмсақ шеңберлер мен мол салқындатуды қолдану, созылмалы қалдық кернеулердің таралу шамасы мен көлемін төмендетеді. Жасыту, кейінгі тез салқындатумен толассыз қыздыру немесе виброконтактті полилендіру, беткі қабатта температураны реттейтін, қысудың қалдық кернеуін алуға мүмкіндік береді. Бөлшектер металының микроқұрылымы мен тойтарысы олардың электромагниттік және басқа физикалық қасиеттеріне әсер етеді. Солай, магнитті-сымдардың пластиналардың тойтарысы олардың магнит өткізгіштігін төмендетеді; ұсақдәндіге қарағанда ірідәнді электротехникалық болатта магниттік өткізгіштік жоғары, және т.с.с.
Осылайша, материалдың механикалық қасиеті және беткі сапасының көрсеткіші бөлшектердің эксплуатациялық сапасына мәнді әсер етеді. Демек, осы көрсеткіш бойынша бөлшектердің өзара алмасуын қамтамасыз етіп, жіберілетін шектеулерде олардың тұрақтылығына жету.
Құралдардың және машиналардың кейбір тораптарының сенімділігінің өсуі мен өміршеңдігі үшін, серіппенің, мембраналардың, сильфондардың, манометрлік трубкалардың және басқа серпімді (сезімтал) элементтердің функционалдық өзара алмасуы үлкен мағынаға ие болады.

Материал серпінділігінің шегіне дейінгі күш түсірген кездегі серіппелердің күштену диаграммасы
1.Тура жүріс мінездемесі;
2.Кері жүріс мінездемесі;
Р- Салмақ түсіру
ג- деформация
Серпінді элементтердің функционалдық өзара ауысуы өзара ауысуды жалғаушы мөлшерлер сияқты, түсірілген күшке байланысты серіппенің деформациясының тәуелділігін көрсететін мінездеме арқылы қарастырады.
Серпінді элементтерінің параметрі және мінездемелерінің тұрақтылығы материалдардың мөлшерінің және түрлерінің дәлдігімен, механикалық қасиеттері мен және конструктивтік және технологиялық факторларымен анықталады.
Мысал: Қысуға арналып жұмыс істейтін серіппесі бар клапанды қарастырайық. Қысылған жағдайдағы Н1= 8,5 мм серіппенің ұзындығында Р серпімділік күші тұрақты және бірдей 1 QUOTE 0,1Н(0,1 QUOTE 0,01кгс) күй- жағдайда болуы қажет. Қысым реттеуішінде жұмыс жасайтын серіппелер және өлшеуіш құралдардағы сезгіштік бөлшектер, айқын серпімділік күш тәуелділігін деформациядан қамтамасыз етуі қажет. Мысалы, серпімді мінездемеге тұрақты ылди құру.
Қаралатын серіппені максималды қабылданған жүктеме бойынша бастапқы ұйғарынды кернеуден есептейді. Өзінің деформациясымен және басқа параметрлерімен серіппеге әсер ететін Р күшінің байланысы тәуелділікпен көрінеді:
QUOTE P=G∙d4∙λ8∙D03∙i
P=G∙d4∙λ8∙D03∙i (1)
Мұндағы G – екінші жақ серпімділік модулі, берілген жағдайда G= QUOTE MH/ QUOTE ( QUOTE кгс/ QUOTE ); d – проволка диаметрі (d= QUOTE мм); QUOTE – серіппе деформациясы (жүру); QUOTE = Н QUOTE Н1; Н – еркін жағдайдағы серіппе ұзындығы (Н=15 QUOTE 0,7) мм; Н1 – жүктеме астындағы серіппе ұзындығы Р (Н1 =8,5 QUOTE 0,7мм); D– cеріппенің сыртқы диаметрі (D= QUOTE мм); QUOTE – серіппенің орташа диаметрі ( QUOTE =D QUOTE d; D=3,9 QUOTE 0,1мм, дәл солай QUOTE =4,3 QUOTE -0,3=4,0мм; QUOTE =4,14 QUOTE 0,34=3,8мм); i – жұмыс жасайтын орамдар саны (i=9 QUOTE 0.25).
Теңдеу (1) бойынша серіппенің серпімділік күшінің есептік орташа мағынасы, оның орташа мағынасының параметрі бойынша табылған, одан шығады:
Pcр=8080∙0,324∙6,58∙3,93∙4=0,128Көрініп отырғандай, Рср берілгеннен 28% -ға артық. Мұндай орташа берілген біліктік күшінің серпімділік күшінің орташа мағынасына сәйкессіздігі, серіппенің ақауларының пайда болуының себептерінің бірі болып табылады. Серіппенің серпімділік Р күшінің шекті мағынасы тәуелсіз өзгермелілер функциясы болып табылады.G, d, QUOTE , D0 және i, яғни
Р=F(G,d, QUOTE D0,i)
Шекті қателікті, яғни серпімділік күшінің орташа мағынасынан көбінесе абсолюттік шамаға ауытқуы:
∆Р∑=∂Р∂d∙∆d+∂Р∂D0∙∆D0+∂Р∂i∙∆i+∂Р∂G∙∆G+∂Р∂λ∙∆λ (2)Жеке (2) айтылғандардың мағынасын қоя отырып, мынаны аламыз:
∆Р=4d3Gλ8D03i∙∆d -3Gd4λ8D04i∙∆D0+d4λ8D03i∙∆G -Gd4λ8D03i2∙∆i+Gd48D03i∙∆ λ. 3Теңдеуден (1) алынған тепе-теңдіктің (3) екі жағын Р шамасына бөліп, сонымен қатар ∆λ=∆Н қабылдап, салыстырмалы ауытқуларды табамыз:
∆Р/Р ≈ 4∆d /d - 3∆D/D0 + ∆G/G - ∆ i/i + ∆Н/λ,
∆РР≈4∆dd-3∆D0D0 +∆GG-∆ii+∆Нλ,Одан
∆Рd=Р∙4∆dd=0,1∙4∙0,020,32=0,025 кгс∆РD0=Р*3∆D0D0=0,1∙3∙0,13,9=0,008кгс∆РG=Р∙∆GG=0,1∙808080=0,001кгс∆Рi=Р∆ii=0,1∙0,259=0,003кгс∆Рн=Р∙∆Нλ=0,1∙0,76,5=0,011Максимум-минимум әдісімен анықталатын, серіппеге әсер ететін күштің жиынтық ауытқуы, бүкіл параметрлердің салыстырмалы ауытқулар сомасына тең болады:
∆Р=0,025+0,008+0,001+0,003+0,011=0,048 кгс.
Ауытқу ∆ QUOTE жүйелі болып табылады. (4.17) теңдеуімен анықталатын қалған параметрлердің ауытқуы кездейсоқ. (4.20) формуласы бойынша ауытқуларды жиынтықтауда, мүмкін болатын жиынтық ауытқу күші Р=1болғанда):
∆Р∑lim=0,025±0,0082+0,0012+0,032+0,01122=0,025±0,014 кгсПараметрлердің ауытқуының симметриялық орналасуында, шекті қателік серпімділік күші:
∆Р∑lim min = 0,011 кгс; ∆Р∑lim max = 0,039 кгс,
Оң болуы мүмкін болғандықтан, солай теріс кездейсоқ ауытқулар да Р орташа мағынасынан болады.
Есептеуге арналған нұсқаулар

Өлш G d Н ± 0,7 Н1 ± 0,7 D i ± 0,25
кгс/мм2 мм Мм мм мм -
1 7900+160 0,29+0,04 14,9 8,4 4,29-0,16 10,0
2 7800+160 0,28+0,04 14,8 8,39 4,28-0,16 9,9
3 7700+160 0,27+0,04 14,7 8,38 4,27-0,16 9,8
4 7600+160 0,26+0,04 14,6 8,37 4,26-0,16 9,7
5 7500+160 0,25+0,04 14,5 8,36 4,25-0,16 9,6
6 7400+160 0,24+0,04 14,4 8,35 4,24-0,16 9,5
7 7300+160 0,23+0,04 14,3 8,3 4,23-0,16 9,4
8 7200+160 0,22+0,04 14,2 8,29 4,22-0,16 9,3
9 7100+160 0,21+0,04 14,1 8,28 4,21-0,16 9,2
10 7000+160 0,20+0,04 14,0 8,27 4,39-0,16 9,1
11 6900+160 0,19+0,04 13,9 8,26 4,38-0,16 9,15
12 6950+160 0,18+0,04 13,8 8,25 4,37-0,16 9,16
13 6940+160 0,17+0,04 13,7 8,24 4,36-0,16 9,17
14 6930+160 0,16+0,04 13,6 8,23 4,35-0,16 9,18
15 6920+160 0,15+0,04 13,5 8,22 4,34-0,16 9,19
16 6210+160 0,14+0,04 13,4 8,21 4,33-0,16 9,21
17 6905+160 0,13+0,04 13,3 8,20 4,32-0,16 9,22
18 6000+160 0,12+0,04 13,2 8,19 4,31-0,16 9,
19 5950+160 0,11+0,04 13,1 8,18 4,30-0,16 9,24
20 5940+160 0,32+0,04 13,0 8,17 4,19-0,16 9,25
21 5930+160 0,32+0,04 12,9 8,16 4,18-0,16 9,26
22 5920+160 0,33+0,04 12,8 8,15 4,17-0,16 9,27
23 5910+160 0,34+0,04 12,7 8,14 4,16-0,16 9,28
24 5905+160 0,35+0,04 12,6 8,13 4,15-0,16 9,29
25 5000+160 0,36+0,04 12,5 8,12 4,14-0,16 8,0
26 4950+160 0,37+0,04 12,4 8,11 4,13-0,16 8,1
27 4940+160 0,38+0,04 12,3 8,1 4,12-0,16 8,2
28 4930+160 0,39+0,04 12,2 8,12 4,11-0,16 8,3
29 4920+160 0,40+0,04 12,1 8,13 4,10-0,16 8,4
30 4910+160 0,41+0,04 12,0 8,14 4,09-0,16 8,5
31 4915+160 0,42+0,04 11,9 8,15 4,08-0,16 8,6
32 4905+160 0,43+0,04 11,8 8,16 4,07-0,16 8,7
Мәнжазба тақырыптары:
1.Метрология, стандартизация және сертификация
2.Бұйымдардың эксплуатациялық көрсеткіштері
Блиц-тест:
Машиналардың жұмыс параметрлерін көтеру үшін беріктік және қарсылық контактті кернеу үшін қандай материал қолданылады?
Орташа төзімді
Жоғары төзімді
Эксплутациялық
Функционалдық
Стандартты

Қай сымдардың пластиналардың тойтарысы олардың магнит өткізгіштігін төмендетеді?
Эксплутациялы
Магнитті
Пластиналы
Контакті
Функционалды
Электротехникалық болатта қандай дәндердің магниттік өткізгіштігі жоғары?
Орташа дәнді
Ұсақ дәнді
Ірі дәнді
Магнитті дәнді
Шыныққан дәнді
Серіппенің серпімділік Р күшінің шекті мағынасы тәуелсіз өзгермелілер функциясы болып табылады.G, d, QUOTE , D0 және i, яғни:
P=G∙d4∙λ8∙D03∙i
Rq=1l01y(x)2dx ≈1ni=1nyi2 tp=ηpl100%ηp=i=1nbiР=F(G,d, QUOTE D0,i)
Материалдың қандай қасиеттерінің оңтайлы шектемелері бұйымның құрастырылуына, жұмыс шартына және тағайындауына тәуелді?
Физикалық
Химиялық
Функционалдық
Механикалық
Бұйымдық
Өзінің деформациясымен және басқа параметрлерімен серіппеге әсер ететін Р күшінің байланысы тәуелділікпен көрінеді:
∆Р∑=∂Р∂d∙∆d+∂Р∂D0∙∆D0+∂Р∂i∙∆i+∂Р∂G∙∆G+∂Р∂λ∙∆λ
B. P=G∙d4∙λ8∙D03∙i
С Rq=1l01y(x)2dx ≈1ni=1nyi2D tp=ηpl100%E ηp=i=1nbi7.Салыстырмалы ауытқулар:
A. ∆Р/Р ≈ 4∆d /d - 3∆D/D0 + ∆G/G - ∆ i/i + ∆Н/λ,
B. P=G∙d4∙λ8∙D03∙i
С Rq=1l01y(x)2dx ≈1ni=1nyi2D tp=ηpl100%E ηp=i=1nbi8. P=G∙d4∙λ8∙D03∙i формуласындағы i параметрінің атауы:
еркін жағдайдағы серіппе ұзындығы;
жүктеме астындағы серіппе ұзындығы;
cеріппенің сыртқы диаметрі;
серіппенің орташа диаметрі;
жұмыс жасайтын орамдар саны.
9. P=G∙d4∙λ8∙D03∙i формуласындағы D0 параметрінің атауы:
еркін жағдайдағы серіппе ұзындығы;
жүктеме астындағы серіппе ұзындығы;
cеріппенің сыртқы диаметрі;
серіппенің орташа диаметрі;
жұмыс жасайтын орамдар саны.
10. P=G∙d4∙λ8∙D03∙i формуласындағы λ параметрінің атауы:
серіппе деформациясы
жүктеме астындағы серіппе ұзындығы;
cеріппенің сыртқы диаметрі;
серіппенің орташа диаметрі;
жұмыс жасайтын орамдар саны.
Әдебиетте тізімі
1. М. Б. Самсаев, И. М. Самсаев, Б. Ж. Жүнісбаев, Х. М. Илямов, А. Е. Сафарғалиев. «Өзара ауыстырымдылық, стандарттау, сертификаттау негіздері және техникалық өлшеу. Сапа менеджменті» 2010.
2. Рақымжанова М. «Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері» 2008.
3. Е. Б. Герасимова, Б. И. Герасимов. «Метрология, стандартизация и сертификация» М. «Форум» 2010.
4. Н. Д. Дубовой, Е. М. Портнов. «Основы метрологии, стандартизации и сертификации».М,ИД «Форум»-ИНФРА-М.,2009.
5. В. М. Мишин «Метрология. Стандартизация. Сертификация» М., «ЮНИТИ», 2009.
6. Сергеев А. Г. «Метрология, стандартизация и сертификация» М., «Форум», 2011.
7. А. И. Якушев. Взаимозаменяемость, стандартизация и технические измерения, М., Машиностроение 1987г. На CD-RW
8. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация (Практикум). Издательство Иркутского государственного технического университета. 2005.На CD-RW
9. Ю. В. Димов. Метрология, стандартизация и сертификация. Питер 2000. Издательство Иркутского государственного технического университета. На CD-RW
10. Закон: РК Метрология об обеспечении единства измерений. Журнал «Метрология», Астана, 2000 ж.
11. Е. С. Аскаров. Стандартизация, метрология и сертификация. Уч.пос. 2011.

Приложенные файлы

  • docx 8121987
    Размер файла: 3 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий