История Беларуси. Курсевич













































13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415






С. Р. Курсевіч


Гісторыя Беларусі

ад старажытнасці да канца XVIII ст.

Вучэбна-метадычны дапаможнік

ЧАСТка 1


















МIНСК 2006
МIнIстЭрствА аДУКАЦЫI рЭспублIкI беларусь
УСТАНОВА аДУКАЦЫI
«МIнскI дЗЯрЖАНЫ вышЭйШЫ радЫЁтЭхнIЧНЫ кАледж»







С. Р. Курсевіч


Гісторыя Беларусі

ад старажытнасці да канца XVIII ст.

Вучэбна-метадычны дапаможнік
для самастойнай работы студэнта дзённай і безадрынай
форм навучання спецыяльнасці 1-08 01 01 «Прафесійнае навучанне»
спецыялізацый 1-08 01 01-02 «Радыёэлектроніка»,
1-08 01 01-07 «Інфарматыка», 1-08 01 01-08 «Эканоміка і кіраванне»

У дзвюх частках

Частка 1














МIНСК 2006
УДК 947.6(075)
ББК 63.3(4Беи)я7
К93


Рэкамендаваны да друку кафедрай псіхолага-педагагічных дысцыплін i Навукова-метадычным саветам Установы адукацыi «Мiнскi дзяржаны вышэйшы радыётэхнiчны каледж»

Р э ц э н з е н т
А. М. Люты, доктар гістарычных навук, прафесар,
загадчык кафедры гісторыі Беларусі Мінскага дзяржанага
педагагічнага універсітэта імя М. Танка


Курсевіч, С. Р.
К93 Гісторыя Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. : вучэб.-метад. дапам. для самаст. работы студэнта дзён. і безадр. форм навучання спецыяльнасці 1-08 01 01 «Прафесійнае навучанне» спецыялізацый 1-08 01 01-02 «Радыёэлектроніка», 1-08 01 01-07 «Інфарматыка», 1-08 01 01-08 «Эканоміка і кіраванне» : у 2 ч. Ч. 1 / С. Р. Курсевіч. – Мн. : МДВРК, 2006. – 80 с.
ISBN 985-6754-60-7 (ч. 1)

У дапаможніку змешчаны метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі працы на лекцыях і кароткія даведкі аб важнейшых падзеях гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст., па самастойнаму вывучэнню некаторых пытання і падрыхтоцы да семінарскіх занятка і іх план, а таксама прыкладныя пытанні да экзамену.
Спіс літаратуры складзены з крыніц, аснонай і дадатковай.
Прызначаны для студэнта i выкладчыка каледжа.

УДК 947.6(075)
ББК 63.3(4Беи)я7


© Курсевіч С. Р., 2006
ISBN 985-6754-60-7 (ч. 1) © Афармленне. Установа адукацыi
ISBN 985-6754-59-3 «Мiнскi дзяржаны вышэйшы радыётэхнiчны каледж», 2006
Прадмова

Актуальнасць дысцыпліны. У сувязі з тым, што са зме-намі мадэлі выкладання гісторыі  сярэдняй школе шмат якія традыцыйныя праблемы яе курса для ВНУ перайшлі на зро-вень сярэдняй адукацыі, узнікла неабходнасць увядзення  праграму для студэнта інтэгрыраванага курса айчыннай гісторыі, які разглядае гісторыю Беларусі  кантэксце сусветных цывілі-зацый. Такі падыход дазваляе студэнтам лепш убачыць агульнае і асаблівае  гісторыі, разглядае шмат праблем у кантэксце сусветнай гісторыі з улікам цывілізацыйных характарыстык. Інтэгрыраваны курс айчыннай гісторыі з’яляецца падмуркам гуманітарнай адукацыі і выхавання студэнта.
Мэта выкладання дысцыпліны. Мэтай выкладання дысцыпліны з’яляецца далучэнне студэнта да нацыянальных і сусветных культурных традыцый, выхаванне грамадзяніна і пат-рыёта Бацькашчыны, асобы, якая валодае высокімі маральнымі якасцямі, здольнай да самарэалізацыі ва мовах сучаснай са-цыякультурнай сітуацыі.
Задачы дысцыпліны. Задачы акрэсліваюцца як агульнымі патрабаваннямі да веда і мення выпускніко ВНУ, так і пат-рабаваннямі па гісторыі Беларусі.
Адна з асноных задач курса айчыннай гісторыі – выву-чэнне яе  кантэксце гісторыі славянскай, ерапейскай і сус-ветнай. На гэтым фоне  парананні паказаны сацыяльна-эка-намічныя, дзяржана-палітычныя, рэлігіёзна-царконыя, этніч-ныя і культурныя працэсы на Беларусі  асобныя перыяды. Гэта дае магчымасць студэнтам больш глыбока і выразна вызначыць месца і ролю Беларусі  славянскай і ерапейскай гісторыі, агульнае і асаблівае  яе гістарычным развіцці.
Інтэгрыраваны курс айчыннай гісторыі дазволіць забяспе-чыць пераемнасць і бесперапыннасць гістарычнай адукацыі на сіх этапах адукацыйнай сістэмы  рамках наступных гістарыч-ных курса па вертыкалі:
1) базавая школа (5–9 класы): «Гісторыя Беларусі», «Сус-ветная гісторыя»;
2) сярэдняя школа (10–11 класы): «Беларусь і славянскі мір», «Сусветная гісторыя»;
3) вышэйшая школа: «Гісторыя Беларусі (у кантэксце сус-ветных цывілізацый)».
Патрабаванні да веда, умення і навыка студэнта. У выніку засваення курса студэнт павінен:
а) ведаць:
асноныя гістарычныя паняцці і катэгорыі;
асноныя гістарычныя персаналіі;
асноныя даты і падзеі  гісторыі Беларусі;
агульнае і асаблівае  гістарычным развіцці Беларусі;
месца і ролю Беларусі  славянскай і ерапейскай гісторыі;
б) умець характарызаваць:
асноны змест гістарычнага развіцця Беларусі па перыядам;
сацыяльна-эканамічныя, дзяржана-палітычныя, рэлігіёз-на-царконыя, этнічныя і культурныя працэсы на Беларусі асоб-ных перыяда;
асноныя дасягненні развіцця адукацыі, навукі і мастацкай культуры, іх узаемасувязь з сацыяльна-эканамічным і палітыч-ным жыццём;
творчасць знакамітых дзеяча культуры і палітыкі;
в) умець аналізаваць:
асноныя гістарычныя падзеі;
ролю асобы  тых альбо іншых гістарычных працэсах;
гістарычныя крыніцы, дакументы і матэрыялы;
агульнае і асаблівае  гісторыі Беларусі;
розныя праблемы сацыяльна-эканамічнага, дзяржана-па-літычнага, рэлігійнага характару  кантэксце сусветнай гісторыі з улікам цывілізацыйнай характарыстыкі;
г) набыць навыкі і менні:
парановаць розныя крыніцы;
абагульняць матэрыял і рабіць вывады;
характарызаваць і аналізаваць гістарычныя з’явы, працэсы, падзеі;
самастойна працаваць з апорнымі канспектамі, схемамі, вучэбнай і дадатковай літаратурай і крыніцамі;
займаць самастойную, аргументаваную і крытычную пазіцыю  абмеркаванні тых альбо іншых гістарычных падзей, праблем і працэса, даваць ім ацэнку;
спалучаць элементы цывілізацыйнага і фармацыйнага ме-тада.
Структура дапаможніка. Дапаможнік напісаны з мэтай паглыблення і сістэматызацыі веда студэнта па айчыннай гісторыі. Распрацаваны  адпаведнасці з тыповай вучэбнай праграмай для ВНУ па курсу «Гісторыя Беларусі ( кантэксце сусветных цывілізацый)», якая зацверджана Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь 24 студзеня 2000 г. (рэгістрацыйны нумар № ТД-67/ціп.), і адукацыйным стандартам, які зацверджаны і ведзены  дзеянне загадам Міністэрства асветы Рэспублікі Беларусь ад 6 ліпеня 1999 г. за № 436. Вучэбна-метадычны дапаможнік для самастойнай работы студэнта дзённай і безадрынай форм навучання складзены з дзвюх частак. У першую частку ключаны асноныя пытанні па гісторыі Беларусі  храналагічнай паслядонасці ад старажытнасці да канца XVIII ст. У другой частцы ахоплены перыяд з канца XVIII да пачатку ХХІ ст.
Першая частка дапаможніка складзена з трох раздзела, рэкамендаванай літаратуры і двух дадатка.
У першым раздзеле змешчаны метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі працы на лекцыях і кароткія даведкі аб важнейшых падзеях гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст., якія  асноным адпавядаюць фармулёкам пытання экзамена-цыйных білета. Таксама змешчаны некаторыя тэрміны і паняцці, структурна-лагічныя схемы, радаводы князё. Дадзены пытанні для самакантролю і заданні, якія адпавядаюць лекцыйна-му курсу і дазволяць студэнтам больш глыбока і выразна вызначыць месца і ролю Беларусі  славянскай і ерапейскай гісторыі, агульнае і асаблівае  яе гістарычным развіцці.
У другі раздзел уключаны метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі самастойнай працы студэнта, пытанні для самастойнага вывучэння студэнтамі. Дадзены пытанні для самакантролю і заданні. Сістэматычнае, удумлівае чытанне і канспектаванне рэкамендаванай літаратуры і крыніц па тэме будуць садзейнічаць глыбокаму разуменню сэнсу гістарычнага працэсу, фарміраванню навыка самастойна складаць апорны канспект, схемы, працаваць з вучэбнай і дадатковай літаратурай, крыніцамі.
У трэцім раздзеле змешчаны парады па падрыхтоцы і правядзенню семінарскіх занятка, тэмы семінарскіх занятка і рэкамендаваная літаратура, вывучэнне якой павінна спрыяць паглыбленню, удакладненню і абагульненню веда.
Спіс літаратуры складзены з крыніц, аснонай і дадатковай літаратуры. Работа з крыніцамі дазволіць студэнтам скласці асабістае, незалежнае меркаванне пра тыя альбо іншыя гіста-рычныя падзеі. Вялікая колькасць навуковых даследавання і дакумента, падручніка розных атара, якія выражаюць роз-ныя погляды на сацыяльна-гістарычныя працэсы, даюць магчы-масць разглядаць палітыка-ідэалагічныя пазіцыі і садзейнічаць фарміраванню аб’ектыных веда пра іх.
Дадатак А, які складзены з прыкладных экзаменацыйных пытання па курсу, і дадатак Б, які складзены з храналогіі асноных падзей гісторыі Беларусі, дазволяць праверыць і замацаваць веды.
Такім чынам, дадзены дапаможнік дазволіць зберагчы час на лекцыях, не рабіць іх запіс, што будзе садзейнічаць актынаму, асэнсаванаму спрыманню і трываламу засваенню вучэбнага матэрыялу, пазнаёміцца з рознымі канцэпцыямі і з рознымі поглядамі гісторыка і атара вучэбных дапаможніка для ВНУ на аб’ектыную гісторыю. Адначасова такі дапаможнік будзе спрыяць лепшай падрыхтоцы студэнта да семінара, экзамена і напісання пісьмовых работ па пройдзеных тэмах альбо раздзелах курса.


1. Лекцыйны матэрыял

1.1. Метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі
працы на лекцыях

У працэсе авалодання матэрыялам курса значную ролю адыгрываюць лекцыі, на якіх выкладчык галоныя пытанні выкладае сістэмна, што  значнай ступені палегчыць і дапаможа арганізаваць самастойную працу пры вывучэнні крыніц і літаратуры.
Дадзены дапаможнік змяшчае максімальна скарочаны варыянт чытаемых лекцый па курсу «Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)» для студэнта спецыяльнасці 1-08 01 01 «Прафесійнае навучанне» з указаннем назвы тэмы і разглядаемых па ёй пытаннях. Вылучаны асноныя, істотныя, галоныя думкі, фармулёкі, абазначэнні, падзеі і даты.
З а  в а г а. Са зместам тэмы трэба азнаёміцца да лекцыі.
Студэнтам на лекцыі рэкамендуецца:
- у сваім сшытку пазначаць дадатковыя факты, незразумелыя палажэнні, асабістыя думкі або завагі, якія могуць стаць прадметам абмеркавання і дыскусій адразу пасля выкладання тэмы альбо на кансультацыях ці семінарах;
- на лекцыі не толькі важліва слухаць, але і прымаць актыны дзел: адказваць на пытанні выкладчыка, выказваць свае меркаванні па вывучаемай праблеме альбо меркаванні атара тых падручніка, з якімі вы знаёмы. Гэта будзе садзейнічаць актынаму, асэнсаванаму спрыманню і трываламу засваенню вучэбнага матэрыялу.
Пасля лекцыі неабходна:
- прачытаць тэму  выбраным вамі падручніку для ВНУ і  свой сшытак унесці дапаненні, якія з’явяцца  працэсе асэнсавання літаратурных крыніц;
- выканаць прапанаванае заданне: прачытаць тэму  некалькіх падручніках для ВНУ розных атара, паранаць розныя пункты гледжання на адну і тую ж гістарычную праблему альбо аб’ектыную гісторыю і выказаць свае меркаванні;
- адказаць на пытанні для самаправеркі.
Пры гэтым неабходна выкарыстоваць змест дадзенага дапаможніка пры падрыхтоцы да пісьмовых работ, якія будуць праводзіцца пасля вывучэння кожнага раздзелу, некаторых тэм і пры падрыхтоцы да экзамену.
Жадаем поспеха у навучанні і добрых адзнак!

1.2. Скарочаны змест курса па гісторыі Беларусі
ад старажытнасці да канца XVIII ст.

Экзаменацыйнае пытанне 1. Уводзіны  гісторыю Беларусі.
Гісторыя Беларусі як навука. Перыядызацыя гісторыі.

Гісторыя Беларусі як навука. Гісторыя Беларусі – навука, якая даследуе развіццё чалавечага грамадства  мінулым на тэрыторыі сучаснай дзяржавы Рэспублікі Беларусь.
Тры метадалагічныя цяжкасці пры абазначэнні прадмета «Гісторыя Беларусі» як гісторыі канкрэтнай краіны:
- стварэнне беларускай дзяржавы;
- вызначэнне тэрыторыі, якую трэба вывучаць у рамках гісторыі Беларусі;
- храналагічны парадак вывучэння гісторыі Беларусі.
Найбольш спрыяльным для вызначэння тэрыторыі Беларусі дасавецкага часу прадсталяецца тэрмін «беларускія землі». Прадметам вывучэння гісторыі Беларусі дасавецкага перыяду з’яляюцца асаблівасці і заканамернасці гісторыі эканамічнага, сацыяльна-палітычнага і этнакультурнага развіцця беларускіх зямель у складзе тых поліэтнічных дзяржа, куды яны ваходзілі  розныя гістарычныя эпохі.
Прадметам вывучэння курса «Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)» з’яляецця паказ зараджэння, станалення і развіцця беларускага грамадства як часткі сусветнага гістарычнага працэсу. Адначасова прадметам вывучэння нашага курса з’яляецца працэс цывілізацыйнага развіцця іншых краін і народа свету, без якога немагчыма навуковае асэнсаванне агульных заканамернасця сусветнагістарычнага прагрэсу, ролі і месца нацыянальных каштонасця і нацыянальнай спадчыны  гэтым паступальным руху.
Перыядызацыя гісторыі. Пры вывучэнні гісторыі яе падзяляюць на перыяды – адрэзкі часу, на працягу якіх адбываюцца гістарычныя падзеі. Важнае значэнне маюць крытэрыі – адзнакі, на аснове якіх робіцца перыядызацыя.
Існуе некалькі падыхода да перыядызацыі гісторыі:
Першы падыход. Сусветная ерапейская перыядызацыя, распрацаваная заходнеерапейскімі гуманістамі XVI–XVII стст., прадсталяе сабой трохступенчатую схему:
- Старажытны свет,
- Сярэднія вякі,
- Новы час,
- Навейшы час (з’явіся  ХХ ст.).
Другі падыход. Фармацыйная канцэпцыя гісторыі была сфармулявана К. Марксам (1818–1883) і панавала  гісторыі  40–80-я гг. ХХ ст. Фармацыя азначала пэную стадыю  развіцці грамадства і спосаба вытворчасці: першабытнаабшчынны, рабаладальніцкі, феадальны, капіталістычны, сацыялістычны.
Трэці падыход. Цывілізацыйны падыход у тлумачэнні гістарычнага працэсу пача складвацца  XVIII ст., задога да з’ялення марксісцкай тэорыі (французскія асветнікі Ж.-Ж. Русо (1712–1778), Ф. Вальтэр (1694–1778), Д. Дзідро (1713–1784) жывалі тэрмін «цывілізацыя» для вызначэння грамадзянскай супольнасці). Аднак канчатковае афармленне новага метаду адбылося  канцы ХІХ – пачатку ХХ ст. Амерыканскі антраполаг Л. Морган (1818–1881) вызначы цывілізацыю як стадыю развіцця чалавечага грамадства, якая наступіла за дзікасцю і варварствам і характарызавалася знікненнем класа, дзяржавы, прыватнай уласнасці. У ХХ ст. і на сучасным этапе пры выву-чэнні гісторыі пераважае камбінаваны падыход да разумення цывілізацыі, які прапанава англійскі гісторык і сацыёлаг А. Тойнбі (1889–1975). Сусветная гісторыя разглядаецца ім як сукупнасць цывілізацый (канкрэтных грамадства, лакалізаваных у часе і прасторы), якія  сваім развіцці праходзяць усе асноныя стадыі жыццёвага цыклу: нараджэнне, росквіт, заняпад. У гістарычным працэсе А. Тойнбі вылучае некалькі цывілізацыйных стадый:
- аграрна-традыцыйная (рабаладальніцкае і феадальнае грамадства);
- індустрыяльная (капіталізм);
- постіндустрыяльная ці інфармацыйная (узнікла  другой палове ХХ ст. пад уплывам навукова-тэхнічнай рэвалюцыі).
Чацвёрты падыход. Храналагічна-тэрытарыяльная перыядызацыя па стагоддзях. Падзеі выкладаюцца паслядона  храналагічным парадку з улікам таго, дзе яны адбываліся – на тэрыторыі Беларусі ці на сім абшары дзяржа, у складзе якіх беларускія землі тады знаходзіліся. Такі падыход першым прапанава у 20-я гады ХХ ст. Усевалад Ігнатоскі (1881–1931).
Асноныя падзеі і праблемы айчыннай гісторыі мы будзем разглядаць у рэчышчы наступнай храналагічна-тэрытарыяльнай перыядызацыі:
І перыяд (першыя стагоддзі І тыс. г. – першая палова ІХ ст. н. э.). Славянская каланізацыя Усходне-Ерапейскай раніны – узнікненне племянных саюза і першых дзяржаных утварэння;
ІІ перыяд (другая палова ІХ – сярэдзіна ХІІІ ст.). Полацкі перыяд развіцця гісторыі Беларусі, падчас якога адбываецца фарміраванне старажытнарускай дзяржанасці:
а) узнікненне і развіццё Нагародскай, Полацкай і Кіескай Русі (другая палова ІХ – пачатак ХІІ ст.);
б) феадальная раздробленасць Кіескай Русі і Полацкай зямлі, узнікненне на беларускіх землях мноства дробных княства (30-я гг. ХІІ – сярэдзіна ХІІІ ст.);
IІІ перыяд (1253–1569 гг.). Беларускія землі знаходзяцца  складзе Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага. Фарміраванне беларускай народнасці;
ІV перыяд (1569–1795 гг.). Беларускія землі знаходзяцца  складзе Рэчы Паспалітай;
V перыяд (1795–1917 гг.). Беларускія землі знаходзяцца  складзе Расійскай імперыі. Станаленне беларускай нацыі;
VI перыяд (кастрычнік 1917–1991 гг.). Савецкі перыяд гісторыі Беларусі;
VII перыяд (з 1991 г.). Станаленне і развіццё суверэннай Рэспублікі Беларусь.
Заданне
Прачытайце падручнікі для ВНУ розных атара: Я. І. Трашчанка, У. М. Ігнатоскага, І. А. Саракавіка, калектыва атара пад рэд. Я. К. Новіка і Г. С. Марцуля, пад рэд. В. І. Галубовіча і Ю. М. Бохана, пад рэд. А. А. Кавалені і В. Ф. Касовіча.
Звярніце вагу на розныя падыходы да перыядызацыі гісторыі Беларусі. Выкажыце свае маркаванні.

Пытанні для самаправеркі
Дайце азначэнне паняццю «гісторыя як навука».
Чаму існуюць некалькі падыхода да перыядызацыі гісторыі? Раскрыйце сутнасць розных канцэпцый.
Літаратура: А–[4, с. 7–16; 7, с. 3–18; 8, с. 3–7; 13, с. 28–30;
20, с. 3–27; 21, c. 5–14; 22, c. 3–20]

Экзаменацыйнае пытанне 3. Засяленне славянамі тэрыторыі Беларусі  раннім сярэдневякоі.
Старажытная назва славян. Падзел славян на тры групы. Усходнеславянскія супольнасці на тэрыторыі Беларусі. Асноныя заняткі насельніцтва беларускіх зямель у Х–ХІІІ стст.

Старажытная назва славян. Самая старажытная назва сла-вян – «венеды», яна сустракаецца  рымскіх атара I–II стст. н. э. Гісторыкі VI ст. называлі славянскія плямёны «антамі» і «склавінамі».
Падзел славян на тры групы. У VI–VII стст. славяне падзяліліся на тры вялікія групы (якія існуюць да сённяшняга часу):
13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Усходнеславянскія супольнасці на тэрыторыі Беларусі. У перыяд VIII–IX стст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі склаліся некалькі аб’яднання усходніх славян: крывічы, дрыгавічы, радзімічы, – у аснове якіх ляжалі не столькі рода-племянныя, колькі тэрытарыяльныя сувязі.
Крывічы – самае вялікае аб’яднанне плямён, якія жылі  вярхоях Дняпра, Заходняй Дзвіны, Волгі, на подні Чудскага возера. Гісторыкі вылучаюць тры групы крывічо: полацкую, смаленскую і пскоскую. Полацкія крывічы рассяліліся  Паночнай Беларусі. Найбольш старажытнымі іх гарадамі былі Полацк, Віцебск, Лукомль, Брасла. Першы спамін пра крывічо змяшчаецца  «Аповесці мінулых часо» пад 859 г., дзе гаворыцца, што варагі бралі з іх даніну. Па літаратурнай гіпотэзе назва «крывічы» магла тварыцца ад слова «крэныя», што значыць «блізкія па крыві». Крывічы зніклі  выніку славянізацыі балта – змяшэння прышлых славянскіх з мясцовымі балцкімі плямёнамі.
Дрыгавічы займалі вялікую тэрыторыю Паднёвай і Цэнтральнай Беларусі. Значныя гарады – Тура, Пінск. У летапісе дрыгавіцкімі называюцца Слуцк і Клецк. Паночная частка дрыгавічо, размешчаная  вярхоях рэк Пціч і Свіслач, была падпарадкавана палачанамі  Х ст., і тут пазней сфарміравалася Менскае княства. Дрыгавічы – ад слова «дрыгва» (балота).
Радзімічы рассяліліся  міжрэччы Дняпра і Дзясны па цячэнню ракі Сож і яе прытока. Найбольш значны горад – Гомель. Першыя летапісныя звесткі – 885 г., у іх паведамляецца, што кіескі князь Алег абавяза радзіміча плаціць даніну яму, а не хазарам, як было раней.
Такім чынам, у выніку славянскай каланізацыі  апошняй чвэрці І тыс. г. на тэрыторыі сучаснай Беларусі сфарміраваліся супольнасці крывічо-палачан, дрыгавічо, радзіміча і сталі тут асноным насельніцтвам. Увабрашы  сваю культуру шэраг балцкіх элемента, яны захавалі спецыфічныя рысы славянскай культуры. Іх гаворкі былі разнавіднасцямі сходнеславянскай мовы. Крывічы, дрыгавічы і радзімічы разам з іншымі славянскімі аб’яднаннямі сталі асновай для фарміравання культуры сходнеславянскай альбо старажытнарускай народнасці.
Асноныя заняткі насельніцтва беларускіх зямель у Х– ХІІІ стст. Вытворчая гаспадарка – гаспадарка, пры якой людзі з дапамогай зробленых імі прылад працы выраблялі неабходныя  жыцці рэчы і прадукты харчавання. Да вытворчай гаспадаркі адносяцца земляробства, жывёлагадоля, хатнія промыслы і рамёствы.
Спажывецкая або прысвойваючая гаспадарка – гаспадарка, пры якой людзі толькі прысвойвалі тое, што жо існавала  прыродзе. Да спажывецкай гаспадаркі адносяцца паляванне, рыбалоства, збіральніцтва, бортніцтва.
Пераход ад родавай да суседскай (сельскай) абшчыны бы звязаны з пераходам ад падсечна-агнявога да ворынага земляробства, што абумовіла распад вялікай патрыярхальнай сям’і, якой раней жылі нашы продкі, на больш дробныя асобныя сялянскія сем’і.

Пытанні для самаправеркі
Як называлі славян рымскія атары І–ІІ стст. н. э. і гісторыкі VІ ст.?
На якія тры вялікія групы падзяліліся славяне  VI–VII стст.?
Якія сучасныя народы адносяцца да сходніх, заходніх і паднёвых славян? Назавіце месца іх пражывання.
Якія сходнеславянскія супольнасці на тэрыторыі Беларусі вы ведаеце? Пакажыце на карце месца іх пражывання.
Дайце тлумачэнне паходжання назва: «крывічы», «дрыгавічы», «радзімічы».
Якія заняткі адносяцца да спажывецкай і вытворчай гасадарак?
З чым звязаны пераход ад родавай да суседскай абшчыны?
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23]; Д–[7, 12, 15].

Экзаменацыйнае пытанне 4. Утварэнне, развіццё і феадальная раздробленасць Кіескай Русі.
Зараджэнне феадальнага гаспадарчага кладу ва сходніх славян у ІХ–ХІІ стст. Утварэнне раннефеадальнай дзяржавы – Кіеская Русь. Дынастыя кіескіх князё і кіраванне кіескімі князямі на Русі да пачатку ХІІІ ст.

Асноныя паняцці па тэме:
конязь – князь, чалавек на кані;
феадал – уладальнік пэнай колькасці зямлі;
дружыннікі (баяры) – воіны князя;
даніна – натуральны падатак прадуктамі;
палюддзе – збор даніны з насельніцтва;
волакі – сухапутныя шляхі зносін, па якіх перацягвалі караблі, падкладваючы пад іх бярвенні;
шлях «з варага у грэкі» – вялікі водны шлях, які злуча Бал-тыйскае (Варажскае) і Чорнае (Рускае) мора праз рэкі Заходняя Дзвіна і Днепр.

Зараджэнне феадальнага гаспадарчага кладу ва сходніх славян у ІХ–ХІІ стст. У ІХ–ХІІ стст. ва сходніх славян зараджася феадальны гаспадарчы клад. Ён звязаны з узнікненнем маёмаснай няронасці сярод сялян-абшчынніка і расслаеннем іх на бедных і багатых. Зямля, якая раней была ва ласнасці сельскай абшчыны, паступова пераходзіла  прыватную ласнасць абшчынніка. Адбываліся насільны захоп зямлі рода-племянной знаццю і ператварэнне свабодных абшчынніка у залежных сялян. Існавалі наступныя формы феадальнага землеладання:

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415
Сяляне дзяліліся на катэгорыі (групы):

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Утварэнне раннефеадальнай дзяржавы – Кіеская Русь. Паступовае расслаенне грамадства на пануючыя вярхі і залежныя нізы  ІХ–ХІІ стст. было звязана з зараджэннем феадальнага гаспадарчага кладу і сведчыла аб зараджэнні раннефеадальнай дзяржавы. Такой старажытнарускай дзяржавай усходніх славян з’ялялася Кіеская Русь, якая склалася  другой палове ІХ – першай палове Х ст. і існавала да пачатку ХІІ ст.

Прыкметы тварэння раннефеадальнай дзяржавы:
- падзел насельніцтва на «вярхі» (рода-племянная знаць, а паз-ней князі і баяры) і «нізы» (чэлядзь, халопы, закупы, радовічы);
- існаванне лады князя і яго дружыны;
- падуладная князю тэрыторыя;
- збор даніны (палюддзе);
- вотчыннае і памеснае землеладанні.

Дынастыя кіескіх князё і кіраванне кіескімі князямі на Русі да пачатку ХІІІ ст.
- Нагародскі князь Рурык – першы рускі князь.
- Паходжанне назвы «Русь».
- Першы кіескі князь – Алег. У 882 г. захапі Кіе, назва яго «маці гарадам рускім». Алег і Ігар – першыя кіескія князі, якія падпарадкавалі сваёй уладзе амаль усе племянныя княжанні сходніх славян.
- Найбольшай магутнасці Кіеская Русь дасягнула пры князях: Уладзіміры Святаславічы (Чырвонае Сонейка, Хрысціцель) (980–1015) і Яраславе Мудрым (1019–1054). У 30-я гады ХІІ ст. Кіеская Русь раскалолася на мноства дробных княства.

Пытанні для самаправеркі
1. Пералічыце прыкметы тварэння раннефеадальнай дзяржавы.
2. Назавіце старажытнарускую дзяржаву сіх усходніх славян.
3. Якія формы феадальнага землеладання вы ведаеце?
4. Якім чынам свабодныя абшчыннікі станавіліся залежнымі? Назавіце катэгорыі залежных сялян.
5. Раскажыце пра паходжанне назвы «Русь».
6. Раскажыце пра кіраванне дынастыі Рурыкавіча да сярэдзіны ХІІІ ст.
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6]; А– [3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[7, 10–12, 15, 19, 24, 30, 35, 48].

Экзаменацыйнае пытанне 5. Полацкае княства  ІХ–ХІІІ стст. Княжацка-вечавы лад.
Утварэнне Полацкага княства (Рагвалод і Рагнеда). Узмацненне Полацкага княства (Брачысла і Усясла Чарадзей). Радавод полацкіх князё.

Утварэнне Полацкага княства (Рагвалод і Рагнеда). Полацкая зямля – першае дзяржанае тварэнне на беларускіх землях і моцная раннефеадальная дзяржава.
862 г. – першы пісьмовы спамін пра Полацк.
980 г. – Уладзімір падпарадковае Полацк, забівае Рагвалода, бярэ сілай Рагнеду (Гарыслава).
988 г. – Уладзімір прымае хрысціянства. Рагнеда з сынам Ізяславам вяртаецца на бацькашчыну. Рагнеда ідзе  манастыр (Анастасія).
Ізясла – князь-кніжнік. Ізясла і Рагнеда – першыя хрысціяне на беларускіх землях.
992 г. – стварэнне Полацкай епархіі, год прыняцця хрысці-янства на беларускіх землях.
Пячатка з імем Ізяслава – самы дані помнік пісьменства на беларускіх землях.
Узмацненне Полацкага княства (Брачысла і Усясла Чарадзей). Брачысла. Пастаянная барацьба з дзядзькам Яраславам Мудрым. Пасля бітвы на рацэ Судаміры абодва мелі роныя правы на кіескі прастол з 1019 па 1026 гады. Адзін пастаянна знаходзіся  Ногарадзе, другі – у Полацку, у Кіеве кіравалі намеснікі Яраслава Мудрага і Брачыслава. На берагах возера Дрывяты знік горад Брачыслаль, цяперашні горад Брасла.
Усясла Чарадзей. У 1050 г. пачалося звядзенне Сафійскага сабора  Полацку. У 1060 г. хадзі на торка, у 1065 г. напа на Пско, праз год – на Ногарад, прыма удзел у знакамітай бітве на Нямізе супраць сыно Яраслава Мудрага (Яраславіча).
1067 г. – бітва на Нямізе, Менск упершыню згадваецца  літаратурным творы «Слова пра паход Ігаравы».
1068 г. – Усясла Чарадзей 7 месяца праві Кіевам, пасля вяртаецца  Полацк.
Спосаб дзяржанага кіравання  Полацкай зямлі пры Усяславе характарызуецца як княжацка-вечавы лад (улада князя спалучалася з існаваннем веча). Веча – сход усіх дарослых мужчын, які мог здымаць і прызначаць князя. Назва «веча» паходзіць ад таго, што на сходзе вялі гаворкі, «вяшчалі» аб важных грамадскіх справах.
Функцыі (абавязкі) веча:
1) здымаць і прызначаць князя;
2) вырашаць найбольш важныя грамадскія і дзяржаныя справы;
3) заключаць дагаворы з іншымі гарадамі і дзяржавамі.
Функцыі (абавязкі) князя:
1) арганізацыя войска і камандаванне ім. Войска  Полацку складалася з княжацкай дружыны – спецыяльна абучанага ваеннай справе зброенага атрада людзей і народнага апалчэння, якое складалася з гараджан і звалася «полк».
2) ажыццяленне суда;
3) палюддзе (збор даніны з насельніцтва).
Радавод полацкіх князё. У Полацкай зямлі  ІХ–ХІІІ стст. кіравала дынастыя Рагвалодавіча (Ізяславіча):

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Пытанні для самаправеркі
1. Чаму гісторыю беларускіх зямель можна пачынаць з гісторыі Полацкай зямлі?
2. Дакажыце, што Полацкая зямля  ІХ – сярэдзіне ХІІ ст. была моцнай раннефеадальнай дзяржавай.
3. Што вы ведаеце пра Рагвалода і Рагнеду?
4. Раскажыце пра змацненне Полацкага княства пры Брачыславе і Усяславе Чарадзею.
5. Ахарактарызуйце дзяржаны лад пры Усяславе Чарадзею.
6. Калі першыню памінаецца  летапісах Полацк?
7. Калі першыню згадваецца Менск і  сувязі з якой бітвай?
8. Раскажыце пра іншыя дзяржаныя тварэнні гэтага перыяду на беларускіх землях.
9. Які спосаб дзяржанага кіравання існава у Полацкай зямлі?
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[5–7, 10–12, 15, 19, 24, 30, 35, 41, 48, 49].

Экзаменацыйнае пытанне 6. Культура беларускіх зямель у ІХ – сярэдзіне ХІІІ ст. Значэнне прыняцця хрысціянства.
Распасюджванне хрысціянства. Пісьменнасць. Рукапісныя кнігі. Рэлігійна-асветніцкія дзеячы XII ст.: Ефрасіння Полацкая і Кірыла Тураскі. Мураванае дойлідства. Старажытнае мастацтва.

Распасюджванне хрысціянства. На землі сходніх славян хрысціянства прыйшло  сярэдзіне ІХ ст.
988 г. – прыняцце хрысціянства  Кіескай Русі князем Уладзімірам Святаславічам (Хрысціцелем).
992 г. – прыняцце хрысціянства на беларускіх землях князем Ізяславам, стварэнне Полацкай епархіі.
З IX па XIII ст. – дваяверства: язычніцтва (паганства) і хрысціянства.
Значэнне прыняцця хрысціянства:
1) хрысціянская вера  адзінага Бога Ісуса Хрыста адпавядала ідэі адзіналаддзя  дзяржаве, значыць, духона асвячала гэту ладу, была ёй апорай;
2) вялікі плы прыняцце хрысціянства зрабіла на развіццё духонай сферы грамадства: знаёмства з візантыйскай культурай з’явілася стымулам для развіцця архітэктуры, адукацыі, літаратуры, мастацтва. Пры цэрквах і манастырах адкрываліся школы, перапісваліся кнігі. У беларускіх землях разгарнулася мураванае буданіцтва;
3) паляпшася маральны стан грамадства, чаму садзейнічалі хрысціянскія запаведзі;
4) прыняцце сходнімі славянамі хрысціянства па візантыйскай традыцыі значна складніла іх адносіны з краінамі Заходняй Еропы, дзе сталявася каталіцызм;
5) у структуры грамадства з’явілася царква, пазіцыі якой увесь час умацоваліся.
Пісьменнасць. Рукапісныя кнігі. З ХІ ст. на Полацкай зямлі пачала асвойвацца кірылічная азбука, якая была складзена  863 г. Кірылам і Мяфодзіем і змяшчала 43 літары. Аб гэтым сведчылі надпісы на так званых «Барысавых» і «Рагвалодавых» камянях. Выключную каштонасць маюць берасцяныя граматы – бярозавая кара з літарамі, надрапанымі на ёй. У першай палове ХІ ст. пачалося летапісанне – запіс падзей па гадах (летах) у храналагічнай паслядонасці. У пачатку ХІІ ст. манахам Нестарам была створана «Аповесць мінулых гадо». Самая ранняя рукапісная кніга на беларускіх землях – «Тураскае Евангелле», створанае  ХІ ст. Матэрыялам для рукапісных кніг бы пергамент – спецыяльна вырабленая скура цялят.
Рэлігійна-асветніцкія дзеячы XII ст.: Ефрасіння Полацкая і Кірыла Тураскі. Ефрасіння Полацкая (1104 або 1110 – каля 1167 або 1173) з’яляецца адной з самых адукаваных жанчын ХІІ ст. Першая з жанчын, якую царква аднесла да ліку святых. З 1994 г.  Беларусі 5 чэрвеня з’яляецца агульнанацыянальным днём Ефрасінні Полацкай. Яна была першай вядомай жанчынай-кнігапісцам, заснавала жаночы і мужчынскі манастыры  Полацку, адчыніла школы пры манастырах для найбольш таленавітых дзяцей з народа, скрыпторыі (майстэрні па перапісванню кніг) у Полацку, стварыла іконапісную майстэрню. Па яе загаду пабу-давана Спаская царква (дойлід Іаан) і створаны  1161 г. шасціканцовы крыж Лазарам Богшай.
Кірыла Тураскі (каля 1130 – каля 1182 або пасля 1184) – славуты хрысціянскі прапаведнік ХІІ ст. Каля 1158 г. пасталены тураскім епіскапам. Найбольшую вядомасць набы як выдатны прамоца. Піса «словы» (звароты да верніка), малітвы-споведзі, аповесці-прытчы, якія мелі павучальны характар. За красамоства празвалі «Златавустам». Рэлігійным подзвігам Кірылы Тураскага лічыцца стопніцтва.
Мураванае дойлідства. Выдатнымі помнікамі мураванага (з камянё і цэглы, замацаваных растворам) дойлідства з’яляюцца:
- Сафійскі Сабор у Полацку пача будавацца  1050 г. пры Усяславе Чарадзею;
- Спаская царква  Полацку, пабудаваная  1161 г. дойлідам Іаанам па загаду Ефрасінні Полацкай;
- Каложская (Барыса-Глебская) царква, пабудаваная  ХІІ ст. у Гродне;
- Камянецкая (Белая) вежа, пабудаваная  ХІІІ ст. на Брэстчыне.
Старажытнае мастацтва. Фрэска – роспіс вадзянымі фарбамі па свежай тынкоцы.
У 1161 г. майстрам-ювелірам Лазарам Богшай створаны шасціканцовы крыж па заказу Ефрасінні Полацкай. Крыж з’яляецца беларускай нацыянальнай святыняй, культурна-гістарычнай каштонасцю, шэдэрам старажытнага мастацтва і помнікам старажытнага пісьменства. У 1997 г. брэсцкі майстар Мікалай Кузьміч зрабі дакладную копію крыжа Ефрасінні Полацкай.

Пытанні для самаправеркі
1. Назавіце станочыя і адмоныя вынікі вядзення хрысціянства на беларускіх землях.
2. Дзе бы пабудаваны трэці Сафійскі сабор на сходне-славянскіх землях?
3. Якія помнікі мураванага дойлідства ХІІ–ХІІІ стст. захаваліся да нашых дзён?
4. Якую ролю  развіцці культуры Полацкай зямлі адыграла Ефрасіння Полацкая?
5. Чаму Кірылу Тураскага сучаснікі называлі «другім Златавустам»?
6. Дайце тлумачэнне датам: 988, 992, 1050, 1161.
7. Растлумачце паняцці: «стопніцтва», «летапісанне», «фрэска», «берасцяная грамата», «пергамент».
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23]; Д–[5–7,
10–12, 15, 19, 24, 25, 27, 30, 35, 37, 41, 42, 46, 48–49].

Экзаменацыйнае пытанне 7. Стварэнне Вялікага княства Літоскага. Умацаванне велікакняжацкай улады  ХІV ст.
Прычыны і працэс утварэння ВКЛ. Шляхі ваходжання беларускіх зямель у склад ВКЛ. Радавод князё ВКЛ. Умацаванне адзіналаддзя пры Гедыміне і Альгердзе.
Прычыны і працэс утварэння ВКЛ. Прычыны тварэння ВКЛ:
1) знешнепалітычная:
а) небяспека з боку рыцара-крыжако з Захаду  пачатку ХІІІ ст.;
б) з боку мангола-татар з Паднёвага сходу  сярэдзіне ХІІІ ст.;
2) унутрыпалітычная звязана з неабходнасцю пераадолець феадальную раздробленасць;
3) эканамічная звязана з аддзяленнем рамяства ад сельскай гаспадаркі і пераадоленнем натуральнага характару гаспадаркі;
4) этнічная.
Назва «Літва» першыню  пісьмовых крыніцах упамінаецца пад 1009 г. у запісах невялікага нямецкага горада Кведлінбурга. У «Аповесці мінулых часо» пра Літву паведамляецца пад 1040 г., калі кіескі князь Ярасла Мудры заваява землі Літвы і прымусі яе плаціць Кіеву даніну. Пад 1235 г. летапіс нагадвае «Літву Міндога». 1253 г. – каранацыя Міндога  Наваградку.
Існуе некалькі меркавання па пытанню месцазнаходжання летапіснай Літвы:
1) «летапісная Літва размяшчалася ва сходняй частцы сучаснай Літоскай Рэспублікі» – меркаванне літоскіх даследчыка і польскага гісторыка Г. Ламянскага;
2) «Літва ХІІ–ХІІІ стст. знаходзілася  Верхнім Панямонні на тэрыторыі сучаснай Беларусі  прасторы паміж Маладзечнам, Наваградкам, Слонімам і Менскам» – меркаванне беларускага гісторыка М. І. Ермаловіча  манаграфіі «Старажытная Беларусь» (1990);
3) «летапісная Літва размяшчалася на тэрыторыі сучасных усходнелітоскіх і суседніх паночна-заходніх беларускіх зямель» – меркаванне А. К. Крацэвіча  манаграфіі «Стварэнне Вялікага Княства Літоскага» (1998).
Шляхі ваходжання беларускіх зямель у склад ВКЛ. Беларускія землі  склад ВКЛ уваходзілі:
- праз дагаворы, пагадненні (Полацкае княства);
- праз дынастычныя шлюбы (Віцебскае княства);
- далучэннем сілай (як выключэнне) (Мсцісласкае княства).
Герб «Пагоня» з’яляецца на беларускіх землях у 1270 г. спачатку як герб Наваградка, а пасля – агульнадзяржаны герб ВКЛ.
Радавод князё ВКЛ. У ВКЛ на працягу 1240–1572 гг. кіравалі наступныя князі і дынастыі:
13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415
Умацаванне адзіналаддзя пры Гедыміне і Альгердзе. У 1323 г. князь Гедымін перанёс сталіцу ВКЛ з Наваградка  Вільню. Пры Гедыміне каля 80% сучаснай тэрыторыі Беларусі вайшло  склад ВКЛ (гэта прыкладна 3/4 насельніцтва, якое даследчыкі адносяць да беларускага этнасу). Прынцып дзяржанага кіравання Гедыміна: «Не рухаць даніны, не водзіць навіны».
Пры Гедыміне адбылося мацаванне адзіналаддзя  ВКЛ, узрасла роля вялікага князя як кіраніка дзяржавы. Яго тытул – «кароль Літвы і Русі» альбо «кароль літоца і многіх рускіх». Пад назвай «рускія» меліся на вазе жыхары Віцебскай, Берасцейскай, Менскай і Тураскай зямель, якія вайшлі  склад ВКЛ. Такім чынам, пад «Руссю» тады разумелася тэрыторыя верхняга Падзвіння і Падняпрое, пад «Літвой» – тэрыторыя верхняга і сярэдняга Панямоння. У першай палове ХV ст. была далучана Жамойція (заходняя частка сучаснай Літвы), і дзяржава атрымала поную назву «Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае». Кіраванне сына Гедыміна – Альгерда (1345–1377) звязана з пашыреннем межа ВКЛ. У выніку паспяховай бітвы на рацэ Сінія Воды  1363 г. была вызвалена ад татара тэрыторыя Украіны і далучана да ВКЛ. Альгерд імкнуся падпарадкаваць рускія землі, тройчы рабі паходы супраць Маскоскага княства  1368, 1370, 1372 гг.

Пытанні для самаправеркі
1. Якімі храналагічнымі рамкамі вызначаецца працэс утварэння Вялікага княства Літоскага?
2. Назавіце асноныя прычыны звышэння Наваградка і ператварэння яго  цэнтр новай дзяржавы.
3. Якія пункты погляду існуюць у вучоных адносна месцазнаходжання летапіснай Літвы?
4. Пералічыце і ахарактарызуйце прычыны тварэння ВКЛ.
5. Назавіце шляхі ваходжання беларускіх зямель у склад ВКЛ. Чаму гэта пытанне з’яляецца важным для вывучэння гісторыі беларускіх зямель?
6. Назавіце імёны першых князё ВКЛ і галоныя вынікі іх дзейнасці.
7. Дайце тлумачэнне датам: 1009, 1235, 1253, 1323, 1363, 1368, 1370, 1372.
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[10, 11, 19, 21, 24, 29, 32, 35, 41, 48–51].
Экзаменацыйныя пытанні 8, 9. Крэская унія і яе наступствы (княжанне Ягайлы і Вітата).
Прычыны заключэння і вынікі Крэскага пагаднення. Княжанне Вітата  ВКЛ. Грунвальдская бітва. Унутрыпалітычныя супярэчнасці пасля смерці Вітата.

Прычыны заключэння і вынікі Крэскага пагаднення. 14 жніня 1385 г. заключана Крэская унія  Крэве – першая спроба аб’яднання дзвюх дзяржа: ВКЛ і Польскага каралества.
Прычыны заключэння Крэскага пагаднення:
1) знешняя небяспека з боку крыжако для ВКЛ і Польшчы;
2) спроба Ягайлы атрымаць апору  саюзе з Польшчай;
3) імкненне польскіх феадала умацаваць Польшчу  саюзе з ВКЛ.
Умовы Крэскай уніі:
1) Ягайла павінен прыняць каталіцкую веру;
2) узяць шлюб з Ядвігай;
3) правесці акаталічванне Літвы.
Вынікі Крэскага пагаднення:
1) умацаванне абароназдольнасці саюза ВКЛ і Польшчы;
2) незадавальненне правасланай часткі насельніцтва;
3) нарастанне супярэчнасцей паміж феадаламі-католікамі і правасланымі.
Княжанне Вітата  ВКЛ. Княжанне Вітата (1392–1430) звязана з імкненнем захаваць дзяржаную самастойнасць ВКЛ пасля заключэння Крэскага пагаднення. Вё барацьбу супраць акаталічвання ВКЛ.
1392 г. – Востраскае пагадненне, па якому Вітат ста вялікім князем Літоскім, а Ягайла застася найвялікшым князем ВКЛ і польскім каралём.
1413 г. – Гарадзельская унія. Пацвердзіла ладу Вітата  ВКЛ і вяла адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел у ВКЛ:

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415
Пры Вітаце ВКЛ у пачатку ХV ст. стала адной з буйнейшых дзяржа у Еропе па сваёй тэрыторыі. Паэт М. Гусоскі  паэме «Песня пра зубра» (1523) назва час княжання Вітата «залатым векам у гісторыі ВКЛ».
Справаводства пры Гедыміне і Альгердзе вялося на дзвюх мовах: дакументацыя, звязаная з Захадам, была на лацінскай мове, а прызначаная для ласнай дзяржавы і сходніх суседзя – на лацінскай і царкона-славянскай мовах. Ужо  сярэдзіне ХІV ст. у граматах, напісаных у Вільні і Полацку на царконаславянскай мове, ужываюцца словы жывой беларускай мовы. З канца кіравання Вітата, з сярэдзіны ХV ст. да 1696 г., дзяржанай мовай ВКЛ была старабеларуская мова.
Грунвальдская бітва. 15 ліпеня 1410 г. – Грунвальдская бітва паміж саюзнымі беларуска-літоска-польскімі войскамі на чале з Ягайлам (войскі ВКЛ узначальва Вітат («Гром перамогі»)) і Тэтонскім ордэнам на чале з Ульрыхам фон Юнгінгенам.
Значэнне Грунвальдскай бітвы:
1) адна з буйнейшых бітв сярэдніх вяко;
2) паражэнне Тэтонскага ордэна азначала крах 200-гадовай крыжацкай агрэсіі  Еропе;
3) перамога над крыжакамі павысіла атарытэт ВКЛ і Польскага каралества сярод іншых краін;
4) заходняя мяжа ВКЛ і Каралества Польскага на стагоддзе стала самай спакойнай;
5) праз 100 год пасля бітвы Тэтонскі ордэн прызнае сваю васальную залежнасць ад Польскага Каралества, а Лівонскі ордэн стане галоным эканамічным партнёрам ВКЛ. Сталіца ордэна Рыга будзе гандлёвымі варотамі для ВКЛ у Заходнюю Еропу.
Унутрыпалітычныя супярэчнасці пасля смерці Вітата. 1432–1436 гг. – гады нутрыпалітычных супярэчнасцей і вайны за ладу паміж прыхільнікамі Свідрыгайлы (1430–1432) і Жыгімонта Кейстутавіча (1432–1440). Да супярэчнасцей у палітычным жыцці вяла не розніца  веры, а імкненне феадала таго ці іншага веравызнання дзельнічаць у кіраванні дзяржавай.

Пытанні для самаправеркі
1. Як змянілася нутрыпалітычная сітуацыя  ВКЛ з прыходам да лады князя Ягайлы?
2. Назавіце прычыны і мовы заключэння Крэскага пагаднення.
3. Дайце характарыстыку нутрыпалітычнай сітуацыі пасля заключэння Крэскага пагаднення.
4. Чаму Мікола Гусоскі  паэме «Песня пра зубра» назва час княжання Вітата «залатым векам у гісторыі ВКЛ»?
5. Якімі былі асноныя напрамкі нутранай і знешняй палітыкі князя Вітата?
6. Калі адбылася Грунвальдская бітва і якое яна мела значэнне для гістарычнага развіцця беларускіх зямель?
7. Пацвердзіце фактамі, што пры Вітаце ВКЛ дасягнула сваёй найвышэйшай магутнасці.
8. Ці змянілася нутрыпалітычная сітуацыя  ВКЛ пасля Гарадзельскай уніі 1413 г.?
9. Дайце тлумачэнне датам: 1385, 1392, 1410, 1413.
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[11, 24, 29, 32].

Экзаменацыйнае пытанне 10. Палітычная і прававая сістэма  ВКЛ у ХІV–XVI стст.
Эвалюцыя (развіццё) дзяржанага ладу ВКЛ у XIV–XVI стст. Статуты ВКЛ.

Асноныя паняцці па тэме:
рада альбо паны-рада – вышэйшы орган дзяржанага кіравання  ВКЛ;
канцлер – першая пасля князя асоба  дзяржаве, кіранік велікакняжацкай канцылярыі, хавальнік вялікай дзяржанай пячаткі;
ваяводы – кіранікі буйных тэрытарыяльных адзінак;
маршалак – старшыня на пасяджэннях рады;
гетман – начальнік войска;
падскарбі – загадчык дзяржанага скарба (фінанса);
паны – буйныя землеласнікі;
шляхта – серэднія і дробныя землеласнікі.

Эвалюцыя (развіццё) дзяржанага ладу ВКЛ у XIV–XVI стст. У канцы ХV ст. аформіся другі вышэйшы орган дзяржанага кіравання – сойм, у які ваходзілі паны-рада і маглі прысутнічаць спачатку се феадалы ВКЛ, а пазней – па два дэпутаты ад кожнага павета. На соймах вырашаліся пытанні аб вайне і міры, аб падатках і законах, аб выбранні вялікага князя. Такім чынам, адбываецца эвалюцыя дзяржанага ладу ВКЛ:
13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Такім чынам, адбылося абмежаванне лады вялікага князя за кошт пашырэння ролі феадала. У адрозненне ад ВКЛ у Заходняй Еропе і  Маскоскай дзяржаве, наадварот, адбывася працэс цэнтралізацыі лады, пры якім улада засяроджвалася  руках манарха. У ВКЛ адзіналаддзе, характэрнае для княжання Гедыміна, Альгерда і Вітата, паступова ператвараецца на працягу XV ст. і асабліва пры Аляксандры Казіміравічы (1492–1506) у саслона-прадстанічую манархію. Роля пано-рады і вальнага сойму  дзяржаным кіраванні становіцца вышэйшай за ролю вялікага князя. Ён заставася першай асобай у дзяржаве, аднак ужо не бы самаладцам і падпарадковася волі пано-радных.
Статуты ВКЛ. Права – звод дзяржаных закона. Прававая культура ВКЛ была прадсталена  XVI ст. (час кіравання Жыгімонта I Старога (1506–1548) і Жыгімонта II Агуста (1548–1572)) Статутамі ВКЛ 1529, 1566 і 1588 гг. Гэтыя зборнікі закона з’яляюцца сапраднымі шэдэрамі беларускай юрыдычнай думкі.
У Статутах была закладзена ідэя прававой дзяржавы, якая грунтуецца на прынцыпе падзелу лады паміж заканадачымі, судовымі і выканачымі органамі. Усе дзяржаныя асобы павінны былі дзейнічаць згодна закону. Усе людзі абвяшчаліся ронымі перад законам, незалежна ад саслоя, да якога належылі. Статуты замацовалі тагачасную беларускую мову  якасці дзяржанай, ды і самі былі напісаны па-беларуску, каб кожны жыхар Вялікага княства мог ведаць свае правы. Статут 1588 г. лічыся найлепшым і найдасканалейшым юрыдычным кодэксам у Еропе XVI ст. Нават праз два стагоддзі пасля прыняцця ён па-ранейшаму заставася найвыдатнейшым ерапейскім зборам закона. Пасля захопу беларускіх зямель Расейскай імперыяй, яшчэ амаль 50 гадо наша краіна жыла паводле Статута 1588 г., а не паводле расейскага заканадаства.
У напісанні і прыняцці першага Статута 1529 г. прыма удзел канцлер ВКЛ Альбрэхт Гаштальд (невядома –1539), трэцяга Статута 1588 г. – канцлер Ле Сапега (1557–1633), арганізатар працы і рэдактар другога (1566) і трэцяга (1588) Статута – Астафій Валовіч (каля 1520–1587).

Пытанні для самаправеркі
Што прадсталя сабой дзяржаны лад ВКЛ у час Гедыміна, Альгерда і Вітата?
Якія змены  кіраванні ВКЛ адбыліся пры княжанні Аляксандра?
Назавіце вышэйшыя органы дзяржанага кіравання пры Аляксандры.
Каго называлі «панамі» у ВКЛ з канца ХІV ст.?
Якія службовыя асобы ваходзілі  склад органа лады «паны-рада»?
Якая роля пано-рады, вальнага сойму і вялікага князя  дзяржаным кіраванні ВКЛ з канца ХV ст.?
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6, 9]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[11, 23, 50, 51].

Экзаменацыйнае пытанне 11. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ у XIV – першай палове XVI ст.
Гаспадарчае жыццё ВКЛ у XIV – першай палове XVI ст. Сацыяльныя адносіны  ВКЛ у XIV – першай палове XVI ст.

Гаспадарчае жыццё ВКЛ у XIV – першай палове XVI ст. Гаспадарчае жыццё ВКЛ характарызавалася існаваннем і суадносінамі паміж рознымі саслоямі (саслоі – групы насельніцтва, якія мелі свае спадчынныя правы і абавязкі).
Найбуйнейшых феадала-землеласніка у ВКЛ з канца XIV ст. называлі «панамі». Большасць усіх феадала з XVI ст. сталі называцца «шляхтай» або «шляхцічамі».
1447 г. – Прывілей Казіміра юрыдычна замацава права асабістай уласнасці феадала на зямлю і азнача пачатак афармлення залежнасці сялян ад феадала.
1468 г. – Судзебнік Казіміра – першы зборнік судовых закона ВКЛ, згодна з якім сяляне пазбаляліся права свабоднага пераходу ад аднаго феадала да другога. Выданне Судзебніка азначала юрыдычнае афармленне запрыгоньвання сялян – страты сялянамі свайго права ласнасці на зямлю і ператварэнне іх у залежных ад феадала. У ВКЛ насельніцтва было падзелена на саслоі:

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Тры аснoныя павіннасці сялян:
1) паншчына – адпрацока пэнай колькасці дзён на зямлі феадала;
2) чынш – грашовы падатак за карыстанне зямельным надзелам;
3) дзякла – натуральны падатак сельскагаспадарчымі прадуктамі за карыстанне зямлёй феадала.
Дадатковыя павіннасці:
1) талокі – сумесныя сезонныя гаспадарчыя работы, якія выконваліся сімі сялянамі разам;
2) гвалты ці згоны – агульныя тэрміновыя работы (буданіцтва дарог, масто і г. д.).

Пытанні для самаправеркі
Што такое «саслоі»?
Якія групы насельніцтва існавалі  ВКЛ?
Каго сталі называць «шляхціцамі»  ВКЛ з ХVI ст.?
Чым «пахожы» селянін адрознівася ад «непахожага»?
Якім чынам змяненне становішча сялян у ВКЛ звязана з дакументамі другой паловы XV ст.: Прывілеем Казіміра 1447 г. і Судзебнікам Казіміра 1468 г.?
Назавіце тры асноныя віды сялянскіх павіннасця у ВКЛ і дайце ім азначэнне.
Якія дадатковыя павіннасці сялян вы ведаеце?
Хто такія «мяшчане»?
Літаратура: К–[1, 2, 6, 11, 12]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[38, 50, 51].

Экзаменацыйнае пытанне 12. Стан гарадо у XIV–XVI стст. у ВКЛ.
Стан гарадо у XIV–XV стст. Стан гарадо у XVI ст.

Стан гарадо у XIV–XV стст. У XIII ст. горад Магдэбург першы  гісторыі атрыма права на самакіраванне.
Стан гарадо у XIV–XV стст. вызначася тым, што каля 40 % усіх гарадо былі прыватналасніцкімі. Насельніцтва прыватных і дзяржаных гарадо імкнулася пазбавіцца ад феадальнай залежнасці, што праялялася  барацьбе жыхаро за пашырэнне сваіх право.
З канца XIV ст. вялікія князі, улічваючы імкненні гарадскіх жыхаро, сваімі граматамі сталі дараваць гарадам Магдэбургскае права. Паводле гэтага права гараджане вызваляліся ад феадальнай залежнасці і стваралі свой орган улады – магістрат. Магістрат бы выбарным органам гарадскога самакіравання і складася з рады на чале з бурмістрам і лавы – органа па судовых справах, які значальва войт.
Для магістрата  гарадах пачалі зводзіцца спецыяльныя будынкі – ратушы з вежай і гадзіннікам на ёй.
Першым з гарадо ВКЛ Магдэбургскае права атрымалі Вільня  1387 г., Брэст у 1390 г., Полацк у 1498 г., Мінск у 1499 г. Да XVI ст. амаль усе гарады ВКЛ атрымалі Магдэбургскае права.
Стан гарадо у XVI ст. У XVI ст. рост абмену прадуктамі паміж горадам і вёскай, пашырэнне таварна-грашовых адносін прывялі да рбанізацыі. Урбанізацыя – рост гарадо і гарадскога насельніцтва. У большасці гарадо XVI ст. пражывала ад 1,5 да 3 тысяч жыхаро. Значнымі цэнтрамі з насельніцтвам больш чым 10 тысяч жыхаро былі Берасце, Магілё, Пінск, Віцебск. Практычна се гарады ВКЛ  XVI – першай палове XVII ст. атрымалі Магдэбургскае права.
Адасобленыя часткі горада, якія знаходзіліся пад уладай магната альбо царконай установы, называліся юрыдыкамі.
У XVI ст. ад 25 да 50 % гарадскога насельніцтва займалася рамяством, узнікаюць рамесныя цэхі (арганізацыі майстро па разнастайных спецыяльнасцях) і гільдыі (саюзы) купцо.
Гарады  XV–XVI стст. паступова ператварыліся  рамесна-гандлёвыя цэнтры. Садзейнічала развіццю гандлю і прадукцыя фальварка, якая прызначалася для продажу.
Працавалі рынкі – месца, дзе таргавалі прадуктамі, вырабамі рамесніка; ярмаркі – сезонныя распрадажы; кірмашы існавалі  малых гарадах і мястэчках з вясны да пачатку восені  дні рэлігійных свята і праходзілі адна-, двухдзённыя таргі.
Купцы, якія займаліся замежным гандлем, называліся гасцямі. Адсюль назва буйных гандлёвых шляхо – гасцінцы, якія звязвалі Заходнюю Еропу і Усходні Свет.

Пытанні для самаправеркі
Што такое «Магдэбургскае права»?
Назавіце органы гарадскога самакіравання  ВКЛ?
Назавіце гады атрымання Магдэбургскага права Вільняй, Берасцем, Полацкам, Мінскам.
Што такое «рынкі», «ярмаркі», «кірмашы»? Чым яны адрозніваюцца?
Дайце азначэнне паняцця «урбанізацыя».
Якія значныя цэнтры з насельніцтвам больш чым 10 тысяч жыхаро вы ведаеце?
Што такое «цэхі» і «гільдыі»? Якую ролю яны адыгрывалі  гарадах ВКЛ у XVI ст.?
Літаратура: К–[1, 2, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[11, 24].

Экзаменацыйнае пытанне 13. Станаленне фальваркова-паншчыннай сістэмы  ВКЛ у XVI–XVIII стст. Аграрная рэформа 1557 г.
Фальварак – феадальная гаспадарка, у якую ваходзілі гаспадарскі двор з рознымі пабудовамі, ворыныя землі і сельскагаспадарчыя годдзі, заснаваныя на працы феадальна-залежных сялян.
Першыя фальваркі  ВКЛ з’явіліся  XV ст. Але асаблівае пашырэнне фальваркі атрымалі  сярэдзіне XVI ст. у сувязі з правядзеннем аграрнай рэформы Жыгімонта II Агуста (1557), які падпіса дакумент пад назвай «Устава на валокі».
Валока – адзіная стандартная мера зямельнай плошчы, роная 21,36 гектара, з якой ад сялян патрабаваліся аднолькавыя падаткі і павіннасці. Улічвалася і якасць глебы.
Вынікі рэформы:
1) фальварковая гаспадарка мела таварны характар;
2) рэформа замацовала і рэгламентавала павіннасці сялян у адносінах да памешчыка;
3) адбылася змена абшчыннага землекарыстання на падворнае (у Заходняй і Цэнтральнай частках беларускіх зямель);
4) увядзенне прыватнай уласнасці сялян на зямлю садзейнічала хуткаму развіццю вытворчых сіл на сяле;
5) азначала далейшае запрыгоньванне сялян.
Заданне
1. Прачытайце тэму  падручніках Я. І. Трашчанка, пад рэд. Я. К. Новіка і Г. С. Марцуля, пад рэд. Л. В. Лойкі, пад рэд. А. А. Кавалені і В. Ф. Касовіча, пад рэд. В. І. Галубовіча і Ю. М. Бохана.
2. Паранайце погляды на вынікі рэформы. Зрабіце свой вывад.
3. Паранайце рэформу 1557 г. са Сталыпінскай рэформай пачатку ХХ ст.

Пытанні для самаправеркі
Чаму перад краінамі Захаду  другой палове XV–XVI ст. пастала збожжавая праблема?
Што такое «натуральны характар гаспадаркі»?
З чым звязаны пераход ад натуральнай да фальварковай гаспадаркі?
Які характар мела фальварковая гаспадарка?
У чым сутнасць правядзення аграрнай рэформы 1557 г.?
Дайце азначэнне паняцця «фальварак» і «валока».
Паранайце натуральную, фальварковую і фермерскую гаспадаркі і вызначце рысы падабенства і адрознення.
Назавіце станочыя і адмоныя вынікі правядзення аграрнай рэформы 1557 г.
Літаратура: К–[1, 2, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23].


Экзаменацыйнае пытанне 14. Царква і рэлігія  XIV–XVI стст. у ВКЛ. Рэфармацыя  Еропе і Беларусі.
Праваслае і каталіцызм у ВКЛ (ХІV–XVI стст.). Рэфармацыя  Заходняй Еропе, яе прычыны і сутнасць. (Марцін Лютэр, Жан Кальвін, Ульрых Цвінглі: іх погляды і дзейнасць.). Асаблівасці рэфармацыйнага руху на беларускіх землях (Мікалай Радзівіл Чорны). Вынікі Рэфармацыі  ВКЛ. Контррэфармацыя  Еропе і  ВКЛ.

Праваслае і каталіцызм у ВКЛ (ХІV–XVI стст.).
1458 г. – канчатковае адасабленне правасланай царконай арганізацыі Вялікага Княства Літоскага ад Маскоскай.
Рэфармацыя  Заходняй Еропе, яе прычыны і сутнасць. (Марцін Лютэр, Жан Кальвін, Ульрых Цвінглі: іх погляды і дзейнасць). Рэфармацыя  Еропе – шырокі грамадска-палітычны рух, накіраваны супраць уселаддзя каталіцкай царквы, які распачася  Германіі пасля выступлення  1517 г. вучонага манаха і прафесара тэалогіі Віттэнбергскага універсітэта Марціна Лютэра (1483–1546). Гэты рух ахапі усю Заходнюю Еропу, а  некаторых краінах ме свае напрамкі і сваіх заснавальніка, па імёнах якіх атрымліва і свае назвы (кальвінізм, цвінгліянства).
Прыхільнікі Рэфармацыі выступалі за рэформу каталіцкай царквы, каб яна стала таннай для прыхажан, за богаслужэнне на роднай мове; выказвалі пратэст (адсюль назва пратэстантызм) супраць царквы як буйнога землеласніка і пышных каталіцкіх набажэнства; адмалялі неабходнасць царквы як пасрэдніка паміж Богам і людзьмі.
Асаблівасці рэфармацыйнага руху на беларускіх землях (Мікалай Радзівіл Чорны). На землях Беларусі Рэфармацыя пачала распасюджвацца з сярэдзіны XVI ст. і  адрозненне ад Заходняй Еропы ахапіла толькі вышэйшыя колы грамадства – у першую чаргу магната. Такія магнацкія сямействы, як Радзівілы, Сапегі, Хадкевічы і іншыя, далучыліся да Рэфармацыі з палітычным разлікам. У перыяд да заключэння Люблінскай уніі яны жадалі адасобіцца ад каталіцкай Польшчы і замацаваць сваю самастойнасць у кіраванні ВКЛ. Шляхта і гараджане, якія падтрымалі Рэфармацыю, спадзяваліся атрымаць для сябе пэную частку ад вялікіх зямельных уладання каталіцкай царквы.
Найбольш адметным прадстаніком рэфармацыйнага руху на Беларусі, якога вобразна называюць «бацькам Рэфармацыі  ВКЛ», ста адзін з самых знакамітых прадстаніко вядомага магнацкага роду Мікалай Радзівіл Чорны (1515–1565), канцлер ВКЛ і ваявода віленскі. Яго атарытэт спрыя масаваму пераходу шляхты  пратэстантызм. У ВКЛ у ХVI ст. з усіх пратэстанцкіх плыня найбольшае распасюджванне атрымалі кальвінізм і арыянства ці антытрынітарызм (назва паходзіць ад імя святара Арыя, які жы у IV ст. н. э. у Александрыі і выступі супраць царконага дагмату аб трыадзінстве Бога).
Вынікі Рэфармацыі  ВКЛ. Галоным вынікам Рэфармацыі  ВКЛ можна лічыць тое, што яна адыграла прыкметную ролю  развіцці і захаванні рэлігійнай талерантнасці  грамадстве (у 1573 г. у Рэчы Паспалітай бы прыняты акт Варшаскай канфедэрацыі аб свабодзе веравызнання, тэкст якога вайшо у Статут ВКЛ 1588 г.); садзейнічала арганізацыі процідзеяння магнатамі-пратэстантамі ВКЛ палітычным і рэлігійным планам кіруючых кола Польшчы  адносінах княства  перадлюблінскі перыяд; стварыла пратэстанцкія школы, друкарні, пісьменніцтва на беларускай мове, якія садзейнічалі пашырэнню асветы  грамадстве і развіццю свецкай культуры. Рэфармацыя спрыяла пашырэнню сувязей з краінамі Цэнтральнай і Заходняй Еропы.
Контррэфармацыя  Еропе і  ВКЛ. У другой палове XVI ст. ва сіх краінах Еропы разгарнуся рэлігійна-палітычны рух супраць Рэфармацыі – контррэфармацыя. Асаблівую ролю  барацьбе з пратэстантамі і  распасюджванні каталіцтва адыгра створаны Папай Рымскім у 1540 г. ордэн езуіта. Контррэфармацыя  ВКЛ не мела такога жорсткага характару, як у Заходняй Еропе (спаленне ерэтыко (няверных) на вогнішчах святой інквізіцыі (суда каталіцкай царквы); Варфаламееская ноч з 23 на 24 жніня 1582 г. у Францыі, калі было выразана каля 20 тыс. пратэстанта). У перыяд пралення Жыгімонта ІІ Агуста дзейнасць езуіта не набыла яшчэ значнай маштабнасці, таму што яго рэлігійная палітыка вызначалася верацярпімасцю. Асаблівую актынасць пачалі праяляць езуіты, калі каралём Рэчы Паспалітай ста католік Жыгімонт ІІІ Ваза (1587–1632): пачалі зачыняцца пратэстанцкія друкарні і пачатковыя школы, пратэстанта рознымі шляхамі вярталі  каталіцтва. Галоным вынікам наступу каталіцызму стала заключэнне  1596 г. Берасцейскай уніі.
У XVI ст. унутры хрысціянства існавалі наступные кірункі і плыні:
13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Пытанні для самаправеркі
Чаму паміж ВКЛ і Маскоскай дзяржавай у ХІV – сярэдзіне XV ст. вялася партая барацьба за пасаду кіескага мітрапаліта?
Калі  ВКЛ усталявалася асобная правасланая мітраполія і якой была яе структура?
Якую ролю адыгрывала правасланая царква  грамадскім і духоным жыцці зямель Беларусі?
Чым было абумолена хуткае распасюджванне каталіцызму  ВКЛ у канцы ХІV–XVI ст.?
Што такое «Рэфармацыя» і дзе яна пачалася?
Чаму  1517 г. Марцін Лютэр, вучоны манах і прафесар тэалогіі Віттэнбергскага універсітэта, выступі супраць рымска-каталіцкай царквы як адзінага пасрэдніка паміж Богам і чалавекам?
Супраць чаго выступалі прыхільнікі Рэфармацыі?
Назавіце асаблівасці рэфармацыйнага руху на беларускіх землях. Паранайце сацыяльную базу Рэфармацыі  краінах Заходняй Еропы і ВКЛ?
Каго вобразна называюць «бацькам Рэфармацыі» на беларускіх землях?
Якія пратэстанцкія рухі атрымалі найбольшае пашырэнне  ВКЛ у часы Рэфармацыі?
Што вы ведаеце пра ордэн езуіта?
Чым адрознівалася контррэфармацыя  ВКЛ ад контррэфармацыі  краінах Заходняй Еропы?
Назавіце галоныя вынікі Рэфармацыі  ВКЛ.
Растлумачце паняцці «пратэстанты», «арыяне», «езуіты».
Літаратура: К–[6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23].
Экзаменацыйныя пытанні 16, 18. Культура на беларускіх землях у XIV – пачатку XVII ст. Галоныя дасягненні культуры Адраджэння  Беларусі  XVI – пачатку XVII ст.
Ерапейскае Адраджэнне і яго прадстанікі. Беларускае Адраджэнне і яго выдатны дзеяч Францыск Скарына. Кнігавыдавецкая і літаратурная дзейнасць паслядоніка Ф. Скарыны. Падарожніцкая і гістарычная літаратура. Сістэма адукацыі. Манументальнае дойлідства, жывапіс, тэатр.

Ерапейскае Адраджэнне і яго прадстанікі. Адраджэнне, або Рэнесанс – гістарычная эпоха ідэйнага і культурнага развіцця, якая  XIV–XVI стст. ахапіла большасць краін Еропы і характарызавалася адналеннем гуманістычнага светапогляду і антычнай культуры, уздымам свецкай навукі, літаратуры, мастацтва.
Гуманізм (у перакладзе з лацінскага – чалавечы) – сістэма погляда, якая найвышэйшай каштонасцю абвяшчала самога чалавека і яго права на свабоднае развіццё, лічыла яго не «рабом Божым», а тварцом. Гуманізм ста філасофскай асновай, ідэалогіяй ерапейскага Адраджэння.
Прадстанікі Рэнесансу:
Леанарда да Вінчы (1452–1519), Рафаэль (1483–1520), Данатэла (1386–1466), Мікеланджэла (1475–1564 ), Тыцыян (паміж 1488 і 1490–1576) і іншыя – жывапіс, скульптура;
М. Сервантэс (хрышчаны 1547–1616), В. Шэкспір (1564–1616) – літаратура;
М. Капернік (1473–1543), Д. Бруна (1548–1600), Г. Галілей (1564–1642) – навука.
Развіццё палітычных ідэй увасобілася  творах: Н. Макіявелі (1469–1527) «Гасудар» (1516) – тэорыя моцнай дзяржавы (абсалютызму); Томаса Мора (1478–1535) «Утопія» (1516) і Тамаза Кампанела (1568–1639) «Горад Сонца» – утапічная тэорыя ідэальнага грамадства, заснаванага на калектынай уласнасці і сеагульнай абавязковай працы.
Беларускае Адраджэнне і яго выдатны дзеяч Францыск Скарына. Развіццё культуры Беларусі  XVI – пачатку XVII ст. атрымала назву «Беларускае Адраджэнне». Можна вызначыць два этапы.
І этап прыпадае на канец XV – першую палову XVI ст. У гэты перыяд узнікае беларускае кнігадрукаванне, пачынаецца станаленне агульнадзяржанага заканадаства (Статут 1529 г.), зараджаецца новалацінская паэзія, назіраецца пранікненне рэнесансавых матыва у палаца-замкавае дойлідства, мастацтва, жывапіс.
ІІ этап уключае другую палову XVI – пачатак XVII ст. У гэты перыяд узнікае новае творчае асяроддзе, паскараецца культурнае і палітычнае развіццё шляхты і часткова мяшчанства, назіраецца агульнае пашырэнне свецкай культуры, рэнесансавых форм жыцця і побыту сярод заможных пласто насельніцтва, фарміраванне новых палітычных, эстэтычных ідэала і пранікненне рэнесансавай педагогікі  школьную справу.
Галоным дасягненнем усёй эпохі Адраджэння  Беларусі стала знікненне беларускага кнігадрукавання, заснавальнікам якога з’явіся выдатны дзеяч культуры ерапейскага зроню, асветнік і гуманіст Францыск Скарына (каля 1490 – каля 1551). 6 жніня 1517 г. Ф. Скарына першым сярод усходніх славян выда у чэшскім горадзе Празе друкаваную Біблію на мове, набліжанай да беларускага пісьменства і зразумелай простаму люду. (Для паранання: першая датаваная руская кніга «Апостал» была выдадзена  1564 г. намаганнямі рускіх першадрукаро Івана Фёдарава (І. Хведаровіч, каля 1510–1583) і Пятра Мсціслаца (XVI ст.), а першая датаваная краінская кніга выдана І. Фёдаравым праз 10 гадо у Астрогу).
У 50–70-х гг. XVI ст. друкарні зніклі  Берасці, Нясвіжы, Заблудаве, Вільні. Фарміраваліся розныя напрамкі кнігавыдавецкай справы, пашыраліся моная разнастайнасць і мастацтва афармлення кнігі. Першая друкарня на сучаснай тэрыторыі Беларусі дзейнічала  1550–1570 гг. у Берасці пры падтрымцы магната-мецэната Мікалая Радзівіла Чорнага. На грошы гэтага ж мецэната была заснавана і друкарня  Нясвіжы, па ліку трэцяя  ВКЛ (пасля Скарынаскай у Вільні і Берасцейскай).
Кнігавыдавецкая і літаратурная дзейнасць паслядоніка Ф. Скарыны. Паслядонікамі Ф. Скарыны з’яляюцца:
- Сымон Будны (каля 1530–1593). У 1562 г. выда першую кнігу  межах сучаснай Беларусі  Нясвіжы на старабеларускай мове пад назвай «Катэхізіс» – кароткае выкладанне хрысціянскага веравучэння  форме пытання і адказа;
- Васіль Цяпінскі (каля 1540 – каля 1604). У 1570 г. выда «Евангелле» на царконаславянскай і старабеларускай мовах. (Евангелле – гэта частка Бібліі, якая апавядае пра жыццё Хрыста);
- Мялецій Сматрыцкі (1577–1633). У 1619 г. выда «Граматыку», якая на працягу XVII–XVIII стст. служыла падручнікам па царконаславянскай мове для сяго сходнеславянскага насельніцтва. Па ёй вучыся і вялікі рускі вучоны Міхайла Ламаноса;
- Спірыдон Собаль (невядома – 1645) у 1613 г. надрукава «Буквар».
Падарожніцкая і гістарычная літаратура. Падарожніцкая літаратура прадсталена «Хаджэннямі» Мікалая Крыштофа Радзівіла (Сіроткі) (1549–1616). «Хаджэнні» – першае  Беларусі навукова-папулярнае геаграфічнае выданне, адзіны да ХІХ ст. дакладны даведнік для жыхаро Рэчы Паспалітай і Расіі пра Блізкі Усход.
Мікола Гусоскі (1470 – каля 1533) ста заснавальнікам новалацінскай рэнесансавай паэзіі ВКЛ. У 1523 г. напіса паэму «Песня пра зубра».
Пашыраецца і набывае моц традыцыя летапісання. Найбольш вядомымі творамі гэтага перыяду з’яляюцца «Летапісец вялікіх князё літоскіх» (каля 1396 г.) і «Пахвала Вітату» (каля 1420 г.)
Новай з’явай стала распасюджанне хронік, якія адрозніваліся ад летапіса сваім імкненнем да рэалістычнага выкладання гістарычных падзей. Польскім гісторыкам Мацеем Стрыйкоскім (1540 – каля 1590), якога можна лічыць адным з заснавальніка гістарычнай літаратуры, напісана на беларускіх і літоскіх крыніцах і надрукавана  Кёнігсбергу  1582 г. «Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі».
Падзеям Лівонскай вайны прысвечана паэма Андрэя Рымшы (1550–1599) «Дзесяцігадовая аповесць вайсковых спра Крыштафа Радзівіла» (надрукавана  Вільні, 1585 г.).
Сістэма адукацыі. Сістэма адукацыі на беларускіх землях у XVI ст. была дастаткова складанай, бо прадсталена пачатковымі школамі пры правасланых цэрквах, манастырах і брацтвах, пры каталіцкіх касцёлах і кляштарах, пры пратэстанцкіх зборах (уніяцкіх цэрквах). Брацтвы – гэта дабрачынныя і культурныя аб’яднанні, у асноным гараджан, якія зніклі  канцы XVI – першай палове XVIІ ст. як легальныя асяродкі праваслая пасля уніі 1596 г.
Сярэднюю адукацыю можна было атрымаць у калегіумах, якія з’явіліся  ВКЛ у 60-х гг. XVI ст. і былі адчынены езуітамі.
Працавалі і прыватныя педагогі, якія абслуговалі дзяцей заможнага насельніцтва. Вышэйшую адукацыю да адкрыцця Віленскай акадэміі нашы продкі атрымлівалі ва універсітэтах Кракава, Прагі, Падуі, Балонні, Вены, Лейпцыга, Капенгагена і іншых гарадо Еропы.
Першай вышэйшай навучальнай установай у ВКЛ і вогуле ва сёй Усходняй Еропе стала Віленская езуіцкая акадэмія (мешая статус універсітэта), якая была адчынена  1579 г. па прывілею вялікага князя літоскага Стэфана Баторыя (1533–1586) на аснове рэарганізаванага езуіцкага калегіума (заснаваны  1569 г.). Спачатку  Віленскім універсітэце працавалі тэалагічны і філасофскі факультэты, пазней – яшчэ медыцынскі і прававы. Першым рэктарам ста Пётр Скарга (1536–1612) – галоны ідэолаг езуіта у ВКЛ, ініцыятар стварэння уніі.
У 1617 г. у Слуцку пры кальвінскім храме магнатам Янушам Радзівілам (1579–1620) была адкрыта Кальвінская школа, якую лічаць правобразам першай беларускай гімназіі і якая праіснавала да 1918 г.
Ва се навучальныя становы ВКЛ вучні прымаліся незалежна ад іх паходжання, рэлігійнай ці саслонай прыналежнасці.
Мікалай Крыштоф Радзівіл (Сіротка) запрасі у Нясвіж знакамітага картографа Томаша Макоскага (з 1562 па 1575–1630), які, кіруючы Нясвіжскай друкарней, ствары у пачатку XVII ст. першую карту ВКЛ, якая ключала важнейшыя звесткі аб беларускіх землях.
Манументальнае дойлідства, жывапіс, тэатр. Манументальнае дойлідства:
- буданіцтва прыватналасніцкіх палаца-замкавых комплекса у Смалянах (Віцебская вобласць), у Міры (Гродзенская вобласць), новы замак на месцы старога  Гальшанах (Гродзенская вобласць), дварцовы ансамбль Радзівіла у Нясвіжы (Мін-ская вобласць);
- у царконым буданіцтве заховаліся рысы абарончага дойлідства: цэрквы-крэпасці  Сынковічах і Маламажэйкава (Гродзенская вобласць);
- пры буданіцтве цэрква і касцёла гэтага перыяду характэрнымі пачынаюць станавіцца рысы архітэктурнага стылю барока. Першым архітэктурным помнікам гэтага стылю з’яляецца касцёл Божага цела  Нясвіжы;
- распасюджванне рэфармацыйнага руху  ВКЛ знайшло сваё адлюстраванне  буданіцтве кальвінскіх збора (цэрква). Першы кальвінскі збор з друкарняй бы адкрыты  Берасці  1553 г., дзякуючы Мікалаю Радзівілу Чорнаму. Да нашага часу захавася кальвінскі збор (Прэабражэнская царква) у Заслаі, пабудаваны  XVI ст.
У ВКЛ развіваліся се віды мастацкага жывапісу. З другой паловы XVI ст. на беларускіх землях пачынае распасюджвацца партрэтны жанр. У першай палове XVII ст. характэрным становіцца «сармацкі» або «рыцарскі» партрэт. Да нашага часу захаваліся і знаходзяцца  Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь наступныя творы:
партрэт Ежы (або Юрыя) Радзівіла – «сармацкі» партрэт;
партрэт Катажыны і Марыі Радзівіл, намаляваны віленскім мастаком Іаганам Шрэтэрам;
партрэт Кшыштафа Весялоскага;
ікона «Маці Божая Адзігітрыя» (Смаленская), XVI ст.;
ікона «Нараджэнне Маці Божай» (атар Пётр Ясеевіч з Галынца) створана  1649 г. і з’яляецца яркім прыкладам беларускай іканапіснай школы.
Найбольш яскравым прыкладам развіцця тэатра на беларускіх землях стала распасюджанне лялечнага тэатра – батлейкі.

Пытанні для самаправеркі
Назавіце храналагічныя рамкі Адраджэння  Еропе і найбольш адметных прадстаніко ерапейскага Адраджэння.
У чым сутнасць ерапейскага Адраджэння і дзейнасці гуманіста?
Назавіце асаблівасці Адраджэння на беларускіх землях.
Што вы ведаеце пра Ф. Скарыну як першадрукара, асветніка і вучонага?
Калі пачалося і як развівалася беларускае кнігадрукаванне?
Растлумачце назву паэмы М. Гусоскага «Песня пра зубра».
Каму належыць «Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі» і што вы ведаеце пра яе стваральніка?
Які твор прысвечаны падзеям Лівонскай вайны?
Як развівалася абарончае і культавае дойлідства на беларускіх землях?
Аб чым сведчыла прыняцце  ВКЛ Статута 1529, 1566, 1588 гг.?
Раскажыце пра сістэму адукацыі  ВКЛ.
Якія навучальныя становы існавалі  ВКЛ?
Якія факультэты існавалі  Віленскім універсітэце?
Назавіце прозвішчы першага рэктара і найбольш знакамітых выкладчыка Віленскага універсітэта.
Што вы ведаеце пра развіццё беларускага жывапісу  XVI –першай палове XVII ст.?
Літаратура: К–[6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[11, 24, 25, 27, 35, 41–42, 46].

Экзаменацыйнае пытанне 21. Утварэнне Рэчы Паспалітай. Месца і роля ВКЛ у палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай.
Перадумовы і прычыны тварэння Рэчы Паспалітай. Люблінскі сойм і мовы тварэння Рэчы Паспалітай. Вынікі Люблінскай уніі. Каралі Рэчы Паспалітай.

Перадумовы і прычыны тварэння Рэчы Паспалітай. Прычыны падпісання Люблінскай уніі:
- цяжкае становішча ВКЛ у сувязі з Лівонская вайной;
- імкненне шляхты ВКЛ да набыцця «залатых шляхецкіх вольнасцей», якімі валодала шляхта  Польшчы;
- жаданне польскай шляхты падпарадкаваць ВКЛ у якасці багатага прыдатку і атрымаць для сябе новыя землі і пасады;
- каталіцкая царква разлічвала пашырыць уплы каталіцызму на беларускія, рускія і краінскія землі.
Люблінскі сойм і мовы тварэння Рэчы Паспалітай. Студзень 1569 г. – сойм у Любліне. 1 ліпеня 1569 г. падпісана Люблінская унія, якая абвяшчала стварэнне новай дзяржавы з назвай Рэч Паспалітая, што  перакладзе з польскага азначала рэспубліка (Res – справа, Publica – агульнанародная з лацінскай мовы). Рэч Паспалітая была федэрацыяй (федэрацыя – дзяржава, што складаецца з самастойных дзяржаных утварэння, аб’яднаных на пэных умовах у адзіную краіну). Рэч Паспалітая была шляхецкай, шматнацыянальнай краінай, якая аб’яднала дзве суседнія дзяржавы: ВКЛ і Польшчу.
Умовы падпісання Люблінскай уніі:
- агульнымі пры аб’яднанні былі:
манарх (кароль);
сойм (вышэйшы орган улады, але мог збірацца толькі на тэрыторыі Польшчы. Асобных сойма для ВКЛ і Польшчы не прадугледжвалася);
знешняя палітыка;
умовы набыцця зямлі польскімі феадаламі  ВКЛ і феадаламі ВКЛ у Польшчы;
- самастойнымі, асобнымі  Рэчы Паспалітай заставаліся:
адміністрацыйны апарат (дзяржаныя пасады);
заканадаства (у ВКЛ яно было прадсталена Статутам 1588 г.);
судовая арганізацыя (з 1581 г. вышэйшым судовым органам ВКЛ з’яляся Галоны трыбунал);
войска (яго асновай у XVI ст. у ВКЛ з’ялялася паспалітае рушанне – усеагульнае апалчэнне, што складалася са шляхты і жанера – ваеннаабязаных мужчын, якіх высталя са сваіх зямельных уладання кожны шляхціц. У час вайны войскі ВКЛ і Польшчы аб’ядноваліся  агульнае адзінае войска);
афіцыйныя назвы дзяржа пры існаванні агульнай назвы – Рэч Паспалітая;
герб і пячаткі (у ВКЛ – выява Пагоні, у Польшчы – выява Арла);
мова афіцыйнага справаводства (старабеларуская – у ВКЛ, польская і лацінская – у Польшчы. З 1696 г. усё справаводства Рэчы Паспалітай пераведзена на польскую мову, якая стала дзяржанай і  ВКЛ).
Вынікі Люблінскай уніі. Пасля падпісання Люблінскай уніі:
утвараецца новая дзяржава Рэч Паспалітая, якая мела дзве казны, два войскі, дзве мовы;
пачынаецца паланізацыя – апалячванне беларуска-літоскай шляхты праз далучэнне яе да польскіх «залатых шляхецкіх вольнасцей»;
пачынаецца акаталічванне;
фарміруецца новае саслое «народ шляхецкі», які складася  большасці сваёй з шляхты, якая была аб’яднана адзінымі правамі і прывілеямі, у значнай ступені адзінай каталіцкай рэлігіяй, а таксама польскай мовай;
вядзецца барацьба за самастойнасць ВКЛ у Рэчы Паспалітай;
у 1696 г. усё афіцыйнае справаводства пераводзіцца на польскую мову. З гэтага часу пачынаюцца адносіны да беларускай мовы, як да другасортнай, што выклікае імкненне да развіцця беларускай мовы.
Каралі Рэчы Паспалітай. З 1569 па 1795 гг. каралямі Рэчы Паспалітай былі:

13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415

Пытанні для самаправеркі
1. Назавіце галоныя перадумовы і прычыны заключэння дзяржанага саюзу паміж ВКЛ і Польшчай.
2. На якіх умовах ВКЛ увайшло  склад Рэчы Паспалітай?
3. Пакажыце месца і ролю ВКЛ у палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай.
Літаратура: К–[6, 11, 12]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–21];
Д–[11, 23, 50, 51].
Экзаменацыйнае пытанне 24. Культура Беларусі  другой палове XVII–XVIII ст. Асаблівасці эпохі Асветніцтва  Беларусі (з другой паловы XVIII ст.).
Выдатныя дзеячы. Стан адукацыі  другой палове XVII–XVIII ст. Развіццё мастацтва: палаца-паркавая архітэктура, музыка, прыгонны тэатр, жывапіс, дэкаратына-прыкладное мастацтва.

Выдатныя дзеячы. Сімяон Полацкі (сапраднае прозвішча Пятроскі-Сітніяновіч, у манастве Сімяон, 1629–1680 гг.) – гэта паэт, вучоны, мысліцель, асветнік, настанік дзяцей рускага цара Аляксея Міхайлавіча, у тым ліку васьмігадовага Пятра I, для якога надрукава «Буквар языка славенска» у адчыненай ім першай у Маскве друкарні. Па яго ініцыятыве  1687 г. створана першая  Расіі вышэйшая навучальная установа – Славяна-грэка-лацінская акадэмія. Ён стая ля вытока першага  Расіі тэатра, адчыненага пры царскім двары  1672 г., ствары рукапісны зборнік «Вертоград многоцветный», у якім у алфавітным парадку былі размешчаны вершы, што змяшчалі звесткі з розных навуковых галін – гісторыі, геаграфіі і інш.
Ілля Капіевіч (1651–1714) родам з Мсціслашчыны. Займася кнігавыдавецкай дзейнасцю  Галандыі, у Амстэрдаме, дзе і пазнаёміся з маладым царом Пятром I. Выда першы дапаможнік па матэматыцы на рускай мове. Будучы запрошаным у Маскву, выда першыя падручнікі па граматыцы, рыторыцы на рускай мове. Надрукава «Граматыку лацінскую і рускую» і «Руковедение в граматыку во славяно-рускую». І. Капіевіч ста стваральнікам у Расіі новага грамадзянскага шрыфту, які зараз ужываецца  нашым пісьме, выда першы  Расіі каляндар. Ста атарам першай у Расіі карты зорнага неба. Скла і выда першыя  Расіі слонікі – руска-лацінска-нямецкі і руска-лацінска-галандскі.
Казімір Семяновіч (каля 1600 – пасля 1651) родам з Віцебшчыны. Гэта вядомы вучоны, атар кнігі «Вялікае мастацтва артылерыі», якая на працягу 150 гадо мела вялікі поспех ва сёй Еропе. Кніга выйшла  Амстэрдаме  1650 г. К. Семяновіч лічыцца папярэднікам К. Цыялкоскага і С. Каралёва, бо адным з першых ствары праект шматступенчатай ракеты.
Казімір Лышчынскі (1634–1689) родам з Берасцейшчыны. Бы першым афіцыйным атэістам на беларускіх землях і  Рэчы Паспалітай, бо напіса трактат «Аб неіснаванні бога».
Стан адукацыі  другой палове XVII–XVIII ст. Школьная справа канца XVII – першай паловы XVIII ст. заставалася  руках каталіцкага касцёла і уніяцкай царквы. На ніве адукацыі паспяхова канкурыравалі з езуітамі піяры, якія запрошаны  1641 г. у Рэч Паспалітую з Іспаніі каралём Уладзіславам IV з мэтай пазбавіцца манаполіі езуіта у галіне адукацыі. З 1722 г. у ВКЛ піяры адчыняюць шмат калегіума, якія давалі сярэднюю адукацыю: у Геранёнах, Расонах, Віцебску і іншых гарадах. Навучанне  калегіумах было бясплатнае, плата бралася толькі за інтэрнат. Вучэбны курс бы разлічаны на 7 класа.
Цэнтрам адукацыі і навукі працягва заставацца Віленскі універсітэт (акадэмія). Школьная адукацыя была даступна пераважна шляхецкім дзецям. З 1696 г. выкладанне вялося на лацінскай і польскай мовах. Прадметамі навучання былі «сем вольных мастацтва»: граматыка, рыторыка, дыялектыка, арыфметыка, геаметрыя, астраномія і музыка.
Эпоха Асветніцтва – гэта магутны грамадска-палітычны і культурны рух, які  канцы XVII – XVIII ст. ахапі усю Еропу (на Беларусі: другая палова XVIII – пачатак XIX ст.), звязаны з прыярытэтам асветы, навукі, розуму  жыцці асобы, грамадства, дзяржавы. Ідэйнай асновай Асветніцтва ста рацыяналізм – філасофскі напрамак, які прызнае розум асновай пазнання і паводзін людзей. Асветніцтва з’ялялася працягам гуманістычных традыцый Адраджэння. У культурна-цывілізацыйным сэнсе Асветніцтва мела на мэце ліквідаванне сярэдневяковага феадальна-царконага светапогляду і сталяванне новай буржуазнай культуры, а  грамадска-палітычным сэнсе – ліквідаванне застарэлага феадальнага ладу і адкрыццё шляха да тварэння новага буржуазнага ладу.
З сярэдзіны XVIII ст. пачаліся змены  школьнай адукацыі: была створана Адукацыйная камісія (яе стварэнне было прынята сеймам у 1773–1775 гг). Гэта было першае  Еропе міністэрства народнай адукацыі. Першым старшынёй камісіі бы І. Масальскі. Адукацыйная камісія ажыццявіла рэформу школ і універсітэта у духу ідэй Асветніцтва. Прынцыпы рэформы: свецкі характар адукацыі і даступнасць.
Правядзенню рэформы спрыя роспуск у 1773 г. Папам Рымскім ордэна езуіта, у руках якога на працягу XVII–XVIII стст. фактычна знаходзілася манаполія на адукацыю  Рэчы Паспалітай. Школы і маёмасць ордэна былі перададзены  распараджэнне Адукацыйнай камісіі. У 1783 г. камісія зацвердзіла статут для акадэмій і школ Рэчы Паспалітай. Ёй падпарадковалася Галоная школа Вялікага княства Літоскага (так з 1781 г. называлася Віленская езуіцкая акадэмія). Яе рэктарам камісія прызначыла беларускага матэматыка і астранома Марціна Пачобута-Адляніцкага (1728–1810), які, займаючы гэту пасаду каля 20 гадо, правё у школе рэформу і нада ёй амаль свецкі характар.
За 20 гадо было адчынена 20 устано сярэдняй ступені, на тэрыторыі Беларусі – 200 пачатковых школ (сярод іх навучэнца 30 % складалі сялянскія дзеці). Паспяховае заканчэнне сярэдняй школы дазваляла паступіць у Кракаскі або Віленскі універсітэты. Адукацыйная камісія была распушчана  1794 г. пасля пастання Т. Касцюшкі, але створаныя камісіяй школы існавалі на Беларусі да пачатку XIX ст., гэта значыць, да школьнай рэформы, праведзенай у Расійскай імперыі  1803–1804 гг. Усяго напярэдадні рэформы 1803–1804 гг. на Беларусі існавала 130 пачатковых, 33 сярэдніх, значная колькасць ярэйскіх рэлігійных школ, каля 40 школ розных каталіцкіх ордэна.
Развіццё мастацтва: палаца-паркавая архітэктура, музыка, прыгонны тэатр, жывапіс, дэкаратына-прыкладное мастацтва. Цэнтрамі развіцця мастацтва  XVIII ст. становяцца магнацкія рэзідэнцыі Радзівіла у Нясвіжы, Сапега у Ружанах, Агінскіх у Слоніме, Тызенгаза у Гродне і інш. Напрыканцы XVIII ст. бы заснаваны палац П. А. Румянцава  Гомелі. Распасюджваецца палаца-паркавая архітэктура, звязаная з буданіцтвам у магнацкіх рэзідэнцыях парка са шматлікімі вадаёмамі, каналамі, каменнымі гротамі і г. д., якія закладваліся на самых малянічых тэрыторыях.
Антоній Тызенгаз (1733–1785) запрашае  Гродна французскага вучонага, батаніка Жылібера. Пад яго кіраніцтвам пачынае дзейнічаць Гродзенская медыцынская акадэмія, пры якой створаны аптэка і батанічны сад.
У 1743–1746 гг. па праекту польскага архітэктара Я. К. Глабіца бы перабудаваны Сафійскі сабор у Полацку  стылі «віленскага барока».
У XVIII ст. музыка выйшла на першы план сярод мастацтва, заняла пануючае становішча  палацах і замках магната. Міхал Клеафас Агінскі (1765–1833) – адукаваны магнат, актыны дзельнік пастання Т. Касцюшкі  1794 г., атар знакамітага паланэза «Развітанне з Радзімай». М. К. Агінскі выдатны палітык, актыны грамадскі дзеяч, які яшчэ  1811 г. прапанава расійскаму імператару Аляксандру І праект адналення ВКЛ. Па гэтаму праекту прадугледжвалася асабістае вызваленне з-пад прыгону сялян, стварэнне сваёй арміі. Праект не бы прыняты, а прыхільнікі ідэі адналення ВКЛ ва мовах вайны 1812 г. падтрымалі французскі бок. Маёнтак Залессе М. К. Агінскага каля Смаргоні (цяпер Гродзенская вобласць) атрыма назву «Паночныя Афіны».
Самай чаронай з’явай беларускай культуры другой паловы XVIII ст. ста прыгонны тэатр. Найбольшую вядомасць набылі прыватналасніцкія тэатры Радзівіла у Нясвіжы і Слуцку. Тэатр Міхала Казіміра Агінскага (1730–1800) (дзяцькі Міхала Клеафаса Агінскага) у Слоніме бы вядомы ва сёй Еропе і празваны «сядзібай муза». У другой палове XVII–XVIII cт. працягвалі дзейнічаць батлейка і школьныя тэатры пры езуіцкіх калегіумах.
У жывапісе папулярным заставася партрэтны жанр. Пры двары польскіх каралё працавалі прафесійныя ерапейскія майстры, палотны якіх сталі своеасаблівай школай для мясцовых мастако. Так, ерапейскім майстрам бы створаны  другой палове XVIII ст. партрэт Міхала Казіміра Агінскага, а нясвіжскім мастаком Ю. К. Гескім – партрэт апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Агуста Панятоскага.
Да дэкаратына-прыкладнога мастацтва адносяцца вырабы мануфактур, якія з’яляюцца  10–30-х гадах XVIII ст.: Урэцкай і Налібоцкай шкляных мануфактур (на тэрыторыі цяперашняй Мінскай вобласці); Слуцкай і Нясвіжскай шаковых паясо; ткацкай у Карэлічах (цяперашняя Гродзенская вобласць).

Пытанні для самаправеркі
У якіх умовах развівалася культура на беларускiх землях у другой палове XVІІ–XVІІІ ст.?
Якія грамадска-палітычныя фактары паплывалі на выцясненне беларускай мовы з дзяржанага жытку ВКЛ?
Назавіце адметныя рысы развіцця літаратуры, грамадска-палітычнай думкі і навукі  XVІІ–XVІІІ стст.
Вызначце асноныя ідэі і асаблівасці эпохі Асветніцтва на беларускіх землях.
Як ідэі Асветніцтва адбіліся на развіцці адукацыі  ВКЛ?
Ці можна лічыць другую палову XVІІ–XVІІІ ст. часам заняпаду беларускай культуры?
Растлумачце паняцці «барока», «класіцызм», «асветніцтва», «рацыяналізм».
Літаратура: А–[4–7, 8, 10–13, 17, 19–23];
Д–[13, 25, 27, 35, 41, 42, 46].


2. Самастойная праца студэнта

2.1. Метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі
самастойнай працы студэнта

Пры вывучэнні курса «Гісторыя Беларусі» прадугледжаны некалькі тэм для самастойнага вывучэння студэнтамі. Вынікам гэтай працы павінен стаць набраны на ЭВМ альбо напісаны ад рукі канспект тэм, які здаецца на апошнім занятку  канцы семестра альбо  вызначаны выкладчыкам час.
Канспектаванне – працаёмкі занятак, але гэта – апрабаваны метад, які дае добрыя вынікі, дапамагае грунтона разабрацца  матэрыяле, вылучыць галонае, што пры патарэнні дазволіць хутка аднавіць у памяці змест вывучанай літаратуры.
У працэсе самастойнай працы над тэмамі курса студэнту неабходна:
- засяродзіць увагу на назве тэмы і пытаннях, якія трэба разгледзіць;
падабраць прапанаваную літаратуру, азнаёміцца з ёй і адпаведным раздзелам падручніка ці вучэбнага дапаможніка;
азнаёміцца з ілюстрацыямі, картамі, схемамі, актамі ці дакументамі, даведачным апаратам кнігі;
ажыццявіць папярэдні прагляд, які дапаможа вызначыць спосаб далейшай працы з кнігай, ці наогул мэтазгоднасць яе выкарыстання;
для запамінання і засваення прачытанага зрабіць запіс прачытанага.
Запісы могуць быць рознымі: выпіскі, тэзісы, разгорнутыя планы-канспекты.
Выпіскі – гэта цытаты, даслоныя вытрымкі з той ці іншай працы, з выказвання, найбольш характэрныя факты і падзеі, кароткі, блізкі да тэксту пераказ пэнага месца кнігі.
Узятыя з агульнага кантэксту вытрымкі, якія не маюць неабходных тлумачэння, могуць быць незразумелымі. У гэтай сувязі рэкамендуецца не завучваць цытаты, а асэнсавана разбірацца  ідэях атара.
Тэзісы (гр. thesis – сцвярджаю) – больш складаная і дасканалая форма запісу, сціслае выкладанне асноных думак прачытанай кнігі. Іх асаблівасць – сцвярджэнне, наянасць важных вывада і абагульнення, якія маюць мала доказа, ілюстрацый і тлумачэння.
Канспект (лац. соnspectyc – агляд) – кароткі запіс, сціслы выклад прачытанага, найбольш мэтазгодная форма запісу. Можа быць тэкстуальным альбо тэматычным.
Тэкстуальны канспект адлюстровае змест пэнай працы ці дакумента, тэматычны – змест некалькіх прац, якія прысвечаны разгляду пэнай тэмы. У тэкстуальным канспекце заховаюцца логіка і структура вывучаемага твора у адпаведнасці з матэрыялам, выкладзеным у кнізе. Тэматычны канспект будуецца інакш (яго план складаецца з патрабавання праграмы курса, у ім змяшчаюцца матэрыялы з некалькіх прац альбо падручніка):
- у пачатку канспекта неабходна казаць усе выходныя даныя падручніка, атара і дату напісання крыніцы ці прыняцця дакумента;
у канспекце  кароткай форме зрабіць запіс асноных палажэння вывучаемай тэмы, даць абгрунтаванне кожнага з палажэння, выявіць сувязь паміж імі. Найбольш істотныя думкі рэкамендуецца занатоваць даслона – цытаваць, астатні матэрыял – выкладаць сваімі словамі;
у канспекце прадугледзіць таксама дапаненні звесткамі па дадзеным пытанні з дадатковай вучэбнай літаратуры, даведніка, слоніка, газет, часопіса;
звярнуць увагу на мову, атарскую падачу матэрыялу. Асэнсаваць думкі атара яскрава і зразумела, што дапаможа выпрацаваць асабістыя ацэнкі і дакладнасць вашых думак;
падрыхтаваць пытанні, якія б вы хацелі задаць і разабраць на кансультацыі альбо на спецыяльна адведзеным занятку.
Сістэматычнае, удумлівае чытанне і канспектаванне рэкамендаванай літаратуры і крыніц па тэме садзейнічаюць глыбокаму разуменню сэнсу гістарычнага працэсу, фарміруюць навуковы светапогляд. Зразумела, гэта патрабуе пэнага часу, настойлівасці і нават ахвярнасці. Аднак прыкладзеныя намаганні, сістэматычная праца дадуць станочы вынік.

2.2. Пытанні для самастойнага вывучэння студэнтамі

Экзаменацыйнае пытанне 2. Славянская каланізацыя Усходне-Ерапейскай раніны.
Вялікае перасяленне народа. Саманазва «славяне». Тэрыторыя першапачатковага фарміравання славянства. Засяленне славянамі Усходне-Ерапейскай раніны. Сістэма адносна стойлівых славянскіх груповак. Балцкія і фіна-угрскія групокі.
Заданне
Паранайце падыходы да храналогіі Вялікага перасялення народа у падручніках Я. І. Трашчанка і пад рэд. Л. В. Лойкі. Выкажыце свае меркаванні.

Пытанні для самаправеркі
Дайце азначэнне паняцця «Вялікае перасяленне народа».
Назавіце храналагічныя рамкі Вялікага перасялення народа.
Што азначае саманазва «славяне»?
Чаму пытанне аб тэрыторыі першапачатковага фарміравання славянства застаецца спрэчным і сёння? Назавіце чатыры гіпотэзы існавання славянскай прарадзімы.
У чым заключаецца асаблівасць славянскай каланізацыі Усходне-Ерапейскай раніны?
Якія групокі насялялі Усходне-Ерапейскую раніну да прыходу туды славян?
Якія славянскія групокі называе летапісец у «Аповесці мінулых часо»? Які характар сувязя існава паміж імі?
Літаратура: А–[10, с. 8–14; 21, с. 15–24; 22, с. 22–36].

Экзаменацыйнае пытанне 15. Берасцейская царконая унія 1596 г.
Спробы заключэння царкона-рэлігійнай уніі  ВКЛ да Берасцейскага сабора 1596 г. Берасцейскі царконы сабор. Прычыны і мовы стварэння уніяцкай царквы. Станаленне уніяцкай царквы. Палітычнае і культурнае значэнне Берасцейскай уніі.

Пытанні для самаправеркі
Якія спробы заключэння царкона-рэлігійнай уніі былі зроб-лены  ВКЛ да Берасцейскага сабора 1596 г.?
Якія прычыны абумовілі прыняцце Берасцейскай уніі 1596 г.? Якія падзеі папярэднічалі яе непасрэднаму заключэнню?
Раскажыце пра работу царконага сабора  Берасці і яго рашэннях.
Назавіце прычыны адносна хуткага сталявання уніяцкай царквы  ВКЛ?
Якое палітычнае і культурнае значэнне Берасцейскай уніі?
Літаратура: К–[6, 15]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23].

Экзаменацыйнае пытанне 17. Францыск Скарына – першадрукар, асветнік, гуманіст і вучоны.
Біяграфічныя звесткі жыцця Ф. Скарыны. Друкарская справа. Значэнне Ф. Скарыны для беларускіх зямель як асветніка і гуманіста. Скарына-вучоны.

Пытанні для самаправеркі
1. Дзе нарадзіся і атрыма адукацыю Ф. Скарына?
2. Што вы ведаеце пра «залу сарака», якая знаходзіцца  Падуанскім універсітэце  Італіі?
3. Прачытайце выказванні Ф.  Скарыны і выкажыце свае меркаванні, як яны характарызуюць самога Ф. Скарыну:
- «Усялякаму чалавеку трэба чытаць, бо чытанне – люстра нашага жыцця, леки для душы».
- «Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя; птици, летающие по воздуху, ведаюць гнёзда своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, – тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по бозе, к тому месту великую ласку имають».
- «Закон прироженый в том наболей соблюдаем бывает: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети Сей закон прироженый ест в серци единого кажного человека».
- « для посполитого доброго и розмножения мудрости, умения, опатрености, разуму и науки».
4. Што вы ведаеце пра Скарыну як вучонага?
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23]; Д–[10, 13, 35, 41].

Экзаменацыйныя пытанні 19–20. Этнічныя працэсы на беларускіх землях.
Фарміраванне беларускай народнасці і беларускай мовы  канцы ХІІІ–ХVI ст. Этнічная самасвядомасць. Знешняя форма праялення самасвядомасці – назва народа (этнонім). Беларускі менталітэт. Уплы іншых этнаса на беларускую мову, культуру, рэлігію. Узнікненне паняцця «Белая Русь», «Беларусь»: іх тэрытарыяльныя межы і этымалогія.

Пытанні для самаправеркі
Акрэсліце на карце этнічную тэрыторыю Беларусі.
Якія фактары садзейнічалі і якія тармазілі працэс утварэння і развіцця беларускай народнасці?
Якія існуюць версіі аб паходжанні назвы «Белая Русь»?
Акрэсліце тэрыторыю «Белай Русі».
Пералічыце характэрныя рысы беларускага менталітэту.
У чым выразіся плы іншых этнаса на беларускую мову, культуру, рэлігію?
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23]; Д–[7, 19, 21, 49].


3. семінарскія заняткі

3.1. Методыка падрыхтокі і правядзення
семінарскіх занятка

Семінар – адна з форм арганізацыі навучання студэнта, у ходзе якой паглыбляюцца, удакладняюцца і абагульняюцца веды.
Студэнты павінны быць гатовы адказаць на кожнае пытанне тэмы семінарскіх занятка, актына дзельнічаць у іх рабоце. Пры непадрыхтаванасці альбо пропуску занятка студэнты  індывідуальным парадку адпрацоваюць прапушчаную тэму. Усе выступленні на семінарах ацэньваюцца.
У працэсе падрыхтокі адказа на пытанні, што вынесены на абмеркаванне семінарскіх занятка, студэнту неабходна:
спачатку падабраць літаратуру;
шляхам яе прагляду і выбарачнага чытання неабходна знайсці тыя раздзелы кнігі, якія адпавядаюць тэме семінара;
выкарыстоваючы канспект лекцый, падручнік, дапаможныя літаратурныя крыніцы, саставіць план адказа па кожным пытанні семінара.
Пры гэтым мець на вазе, што прыведзены пасля кожнай тэмы спіс літаратуры носіць рэкамендацыйны характар, пры падрыхтоцы да семінара вы можаце выкарыстаць толькі частку яе альбо жыць па жаданні іншыя матэрыялы.
Ёсць два асноныя спосабы састалення плана-адказу:
- на аснове працы з літаратурай у час яе чытання;
- пасля глыбокага азнаямлення з шэрагам літаратурных крыніц, што дасць магчымасць падагульніць праробленую вамі працу.
Пры такім падыходзе план адтрымоваецца больш паслядоным і лагічным, так як знікае спакуса ператварыць амаль кожную думку твора  адзін з пункта вашага плана. Састаленне плана-адказу можа падацца простай справай. Але гэта не так. Складанасць заключаецца  тым, што неабходна высветліць для сябе пабудову і ход думак у вывучаемых літаратурных крыніцах, а затым сцісла, ясна і лаканічна выкласці галоны змест праблемы. План можа быць простым і разгорнутым. У першым выпадку запісваецца толькі парадак асноных пытання, якія неабходна раскрыць у час выступлення на семінары па той ці іншай праблеме. Нават пры сёй сцісласці такога запісу ствараецца неабходнае яленне аб прачытаным, фарміруецца лагічнасць і паслядонасць вашага выступлення на семінары. У адрозненне ад простага, у разгорнутым плане вызначаецца парадак асвятлення пытання тэмы, складаецца і запісваецца змест адказу па кожнай праблеме семінара. Могуць быць цытаты, найбольш важныя лічбавыя звесткі, абагульненні і высновы. На палях карысна адзначыць старонкі выкарыстоваемых у плане-адказе звестак, што дапаможа хутка знайсці  кнізе неабходнае месца і звярнуць увагу слухачо на тыя ці іншыя падыходы атара. Разгорнуты план дапаможа не толькі навучыцца лагічна фармуляваць вашы думкі, але і сцісла, аргументавана і пераканача выступаць перад аудыторыяй. Такі метад падрыхтокі да семінара патрабуе больш часу і разумовых намагання, але акупіцца сотню разо. Вашы веды па курсе стануць трывалымі, глыбокімі і асэнсаванымі. Паступова сфарміруюцца навыкі публічнага выступлення і навуковага адстойвання атарскай думкі.
Парадак правядзення семінара наступны: выкладчык коратка фармулюе тэму, мэту і задачы, выклікае па асабістым меркаванні любога студэнта асвятліць адну з праблем тэмы. Усе студэнты павінны быць гатовымі выступіць па сіх пытаннях семінарскага плана. Паведамленне павінна быць кароткім, аргументаваным, разлічаным на 8–10 хвілін. Спачатку трэба назваць пытанне, якое будзе абмярковацца, потым, калі вы выступаеце не першым, даць ацэнку папярэднім прамоцам, выправіць памылкі, калі яны былі дапушчаны. Пасля гэтага прыступіць да асвятлення зместу свайго пытання. Паглыбляючы абмярковаемую тэму, не патараць сказанага сакурснікамі і, нарэшце, рабіць неабходныя высновы.
Галонае на семінарскіх занятках – глыбокае, зацікаленае і актынае абмеркаванне праблем. Творчыя дыскусіі ажыляюць заняткі, садзейнічаюць глыбокаму, трываламу засваенню вучэбнага матэрыялу.

3.2. Планы семінарскіх занятка

Семінар 1. Культура Беларусі  ІХ–ХІІІ стст. (экзаменацыйнае пытанне 6).
Мэта: пашырэнне, паглыбленне і сістэматызацыя веда аб культуры на беларускіх землях у ІХ–ХІІІ стст.
План
Прыняцце хрысціянства  Кіескай Русі і Полацкай зямлі.
Распасюджванне пісьменнасці. Рукапісныя кнігі.
Рэлігійна-асветніцкая дзейнасць Ефрасінні Полацкай і Кірылы Тураскага.
Мураванае дойлідства, узнікненне самабытных школ архітэктуры  Полацку і Гродне.
Старажытнае мастацтва.

Пытанні для самаправеркі
1. Назавіце станочыя і адмоныя вынікі вядзення хрысціянства на беларускіх землях.
2. Дзе бы пабудаваны трэці Сафійскі сабор на сходнеславянскіх землях?
3. Якія помнікі мураванага дойлідства ХІІ – ХІІІ стст. захаваліся да нашых дзён?
4. Якую ролю  развіцці культуры Полацкай зямлі адыграла Ефрасіння Полацкая?
5. Чаму Кірылу Тураскага сучаснікі называлі «другім Златавустам»?
6. Дайце тлумачэнне датам: 988, 992, 1050, 1161.
7. Растлумачце паняцці: «стопніцтва», «летапісанне», «фрэска», «берасцяная грамата», «пергамент».
Літаратура: К–[1, 2, 4, 6]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23]; Д–[5–7,
10–12, 15, 19, 24, 25, 27, 30, 35, 37, 41, 42, 46, 48, 49].

Семінар 2. Культура на беларускіх землях у XIV – пачатку XVII ст. Галоныя дасягненні культуры Адраджэння  Беларусі (XVI – пачатак XVII ст.) (экзаменацыйныя пытанні 16–18).
Мэта: пашырэнне, паглыбленне і сістэматызацыя веда аб культуры Рэнесансу  Еропе  XIV– пачатку XVII ст. і на беларускіх землях у XVI – пачатку XVII ст.
План
1. Ерапейскае Адраджэнне і яго прадстанікі.
2. Беларускае Адраджэнне і яго выдатны дзеяч Ф. Скарына.
3. Кнігавыдавецкая і літаратурная дзейнасць паслядоніка Ф. Скарыны.
4. Падарожніцкая і гістарычная літаратура.
5. Сістэма адукацыі.
6. Манументальнае дойлідства, жывапіс, тэатр.

Пытанні для самаправеркі
Назавіце храналагічныя рамкі Адраджэння  Еропе і найбольш адметных прадстаніко ерапейскага Адраджэння.
У чым сутнасць ерапейскага Адраджэння і дзейнасці гуманіста?
Назавіце асаблівасці Адраджэння на беларускіх землях.
Што вы ведаеце пра Ф. Скарыну як першадрукара, асветніка і вучонага?
Калі пачалося і як развівалася беларускае кнігадрукаванне?
Як развівалася абарончае і культавае дойлідства на беларускіх землях?
Аб чым сведчыла прыняцце  ВКЛ Статута 1529, 1566, 1588 гг.?
Раскажыце пра сістэму адукацыі  ВКЛ.
Што вы ведаеце пра развіццё беларускага жывапісу  XVI–першай палове XVII ст.?
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 17, 19–23];
Д–[10, 13, 25, 27, 35, 41, 42, 46].

Семінар 3. Утварэнне Рэчы Паспалітай. Месца і роля ВКЛ у палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай (экзаменацыйнае пытанне 21).
Мэта: пашырэнне, паглыбленне і сістэматызацыя веда аб сацыяльна-эканамічным і палітычным становішчы напярэдадні і пасля тварэння новай дзяржавы Рэчы Паспалітай.
План
1. Перадумовы і прычыны тварэння Рэчы Паспалітай.
2. Люблінскі сойм і мовы тварэння Рэчы Паспалітай.
3. Вынікі Люблінскай уніі: сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча  ВКЛ пасля ваходжання  склад Рэчы Паспалітай.

Пытанні для самаправеркі
1. Назавіце галоныя перадумовы і прычыны заключэння дзяржанага саюзу паміж ВКЛ і Польшчай.
2. На якіх умовах ВКЛ увайшло  склад Рэчы Паспалітай?
3. Пакажыце месца і ролю ВКЛ у палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай.
Літаратура: К–[6, 11, 12]; А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23];
Д–[11, 23, 50, 51].

Семінар 4. Войны і сацыяльна-палітычныя канфлікты другой паловы XVI–XVII ст. на тэрыторыі Беларусі (экзаменацыйнае пытанне 22).
Мэта: пашырэнне, паглыбленне і сістэматызацыя веда па асноных накірунках знешняй палітыкі ВКЛ і Рэчы Паспалітай у другой палове XVI–XVII ст.
План
Канфрантацыя Рэчы Паспалітай з Маскоскай дзяржавай: Лівонская вайна 1558–1583 гг., вайна 1604–1618 гг. («Дзмітрыяда»), Смаленская вайна 1632–1634 гг., Трынаццацігадовая вайна 1654–1667 гг.
Войны Рэчы Паспалітай са Швецыяй у 1600–1629, 1655–1660 гг.
Супрацьдзеянне Рэчы Паспалітай татарскай і турэцкай агрэсіі  1620–1621 і 1672–1683 гг.
Абвастрэнне краінска-польскіх адносін, казацка-сялянская вайна 1648–1654 гг. на Украіне і яе плы на Беларусь.

Пытанні для самаправеркі
Раскажыце аб прычынах, ходзе і выніках Лівонскай вайны для ВКЛ, Рэчы Паспалітай і Маскоскай дзяржавы.
Чым скончылася вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у 1600–1629 гг.?
Якім чынам Рэч Паспалітая спрабавала захапіць маскоскі прастол у 1604–1618 гг.? Якімі былі вынікі гэтых спроб?
Раскажыце пра пастанне Б. Хмяльніцкага і яго плы на Бе-ларусь.
Па якіх прычынах пастанне Б. Хмяльніцкага перарасло  вайну Украіны супраць Рэчы Паспалітай? Чым яна скончы-лася для абодвух бако?
Якія прычыны абумовілі вайну 1654–1667 гг.?
Раскажыце аб асноных падзеях і выніках война Рэчы Пас-палітай з Маскоскай дзяржавай і Швецыяй у 1654–1667 гг.
Якое значэнне мела перамога над туркамі гетмана Яна Сабес-кага пад Хоцінам у 1673 г. і караля Рэчы Паспалітай Яна Са-бескага пад Венай у 1683 г.?
Што характэрна для знешняй палітыкі Рэчы Паспалітай у XVII ст.?
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23].

Семінар 5. Рэч Паспалітая  Паночнай вайне 1700–1721 гг. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у другой палове XVII–XVIII ст. (экзаменацыйнае пытанне 22).
Мэта: пашырэнне і сістэматызацыя веда аб падзеях Паночнай вайны 1700–1721 гг. на беларускіх землях і яе выніках для Рэчы Паспалітай і беларускіх зямель; паглыбленне і сістэматызацыя веда па сацыяльна-эканамічнаму становішчу на беларускіх зямлях  другой палове XVII–XVIII ст.
План
Паночная вайна 1700–1721 гг. Ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі.
Узмацненне пазіцый у ерапейскай палітыцы Прусіі, Астрыі, Расіі і іх адносіны да Рэчы Паспалітай.
Эканамічны заняпад беларускіх зямель у другой палове XVII – першай палове XVIII ст.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у другой палове XVIII ст.

Пытанні для самаправеркі
Назавіце асноныя прычыны Паночнай вайны 1700–1721 гг. і мэты яе дзельніка.
Раскажыце аб галоных падзеях Паночнай вайны і яе выніках для Рэчы Паспалітай і беларускіх зямель.
Якім было нутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай у ходзе Паночнай вайны і пасля яе заканчэння?
Чаму другая палова XVII – першая палова XVIII ст. харак-тарызуюцца глыбокім эканамічным заняпадам і марудным узналеннем сельскай і гарадской гаспадарак Беларусі? Якія страты панеслі беларускія землі пасля разбуральных войн другой паловы XVII – першай паловы XVIII ст.?
Якім чынам ішло адналенне гаспадаркі Беларусі  першай палове XVIII ст.?
Чым вызначалася развіццё эканомікі Беларусі  сярэдзіне – другой палове XVIII ст.?
Што сведчыла аб пачатку разлажэння феадальных адносін?
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23].

Семінар 6. Тры падзелы Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795) (экзаменацыйнае пытанне 23).
Мэта: пашырэнне і паглыбленне веда пра сацыяльна-палітычнае становішча  Рэчы Паспалітай у канцы ХVIII ст., якое прывяло да трох падзела дзяржавы.
План
Гістарыяграфія пытання.
Палітычнае становішча Рэчы Паспалітай напярэдадні першага падзелу. Першы падзел Рэчы Паспалітай.
Рэформы  Рэчы Паспалітай пасля першага падзелу. Прыняцце Канстытуцыі 1791 г. Другі падзел Рэчы Паспалітай.
Пастанне пад кіраніцтвам Т. Касцюшкі. Якуб Ясінскі. Ход пастання на Беларусі.
Трэці падзел Рэчы Паспалітай і галоныя прычыны рас-паду дзяржавы.
Гісторыка-прававая ацэнка падзела.

Пытанні для самаправеркі
1. Назавіце прычыны падзення Рэчы Паспалітай.
2. Калі і як адбыся першы падзел Рэчы Паспалітай?
3. Якое значэнне мела Канстытуцыя 1791 г.?
4. Назавіце прычыны і мэты пастання 1794 г.
5. Раскажыце пра жыццё і дзейнасць Т. Касцюшкі.
6. Знайдзіце  падручніках розныя гісторыка-прававыя ацэнкі трох падзела Рэчы Паспалітай. Растлумачце розныя пункты гледжання. Выкажыце свае меркаванні.
Літаратура: А–[3, 4, 7, 8, 10–13, 15, 17, 19–23]; Д–[2–4, 22, 24, 40].

























Рэкамендаваная літаратура

Крыніцы
Беларускія летапісы і хронікі. – Мн., 1997.
Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов : в 4 кн. – Мн., 1969 – 1972.
Великая Октябрьская революция в Белоруссии : сб. док. и материалов : в 2 т. – Мн., 1957.
Вішнескі, А. Ф. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі  дакументах і матэрыялах / А. Ф. Вішнескі, Я. А. Юхо. – Мн., 1998.
Восстание в Литве и Белоруссии 1863 г. – М., 1955.
История Беларуси в документах и материалах / авт.-сост. И. Н. Кузнецов, В. Г. Мазец. – Мн., 2000.
Калиновский, К. Из печатного и рукописного наследия / К. Калиновский. – Мн., 1998.
Кастусь Каліноскі. За нашу вольнасць: творы, дак. / скл. Г. Кісялё. – Мн., 1999.
Лазутка, С. Первый Литовский Статут (1529 г.) / С. Лазутка, И. Валиконите, Э. Гудавичюс. – Вильнюс, 2004.
По воле народа. Из истории образования Белорусской ССР и создания коммунистической партии Белоруссии. – Мн., 1988.
Полное собрание русских летописей : в 38 т. Т. 32. Белорусско-литовские летописи. – М., 1975.
Полное собрание русских летописей : в 38 т. Т. 36. Белорусско-литовские летописи. – М., 1980.
Программы политических партий России. Конец XIX – начало XX в. – М., 1995.
Статут Вялікага княства Літоскага 1588 : Тэкст. Даведнік. Каментарыі. – Мн., 1989.
Уния в документах : сб. док. и материалов / сост. В. А. Теплова. – Мн., 1997.

Асноная вучэбная
Великая Отечественная война советского народа (в контексте Второй мировой войны) : учеб. пособие для 11 классов учреждений, обеспечивающих получение общ. сред. образования, с рус. яз. обучения, с 11-летним сроком обучения / А. А. Коваленя, М. А. Краснова, В. И. Лемешонок [и др.] ; под ред. А. А. Ковалени, Н. С. Сташкевича; пер. с бел. яз. А. В. Скорохода. – Мн. : Изд. центр БГУ, 2004.
Великая Отечественная война советского народа (в контексте Второй мировой войны) : учеб. пособие для студентов учреждений, обеспечивающих получение высш. образования / А. А. Коваленя, М. А. Краснова, В. И. Лемешонок [и др.] ; под ред. А. А. Ковалени, Н. С. Сташкевича; пер. с бел. яз. А. В. Скорохода. – Мн., 2004.
Гісторыя Беларусі / А. Л. Абецэдарская, П. І. Брыгадзін, Л. А. Жылуновіч [і інш.] ; пад рэд. А. Г. Каханоскага [і інш.]. – Мн. : Экаперспектыва, 1996.
Гісторыя Беларусі : падруч. : у 2 ч. Ч. 1. Ад старажытных часо – па люты 1917 г. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Ка-чала [і інш.] ; пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. – Мн. : Выш. шк., 2003.
Гісторыя Беларусі : падруч. : у 2 ч. Ч. 2. Люты 1917–2002 гг. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, Э. А. Забродскі [і інш.] ; пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. – Мн. : Выш. шк., 2003.
Гісторыя Беларусі : у 2 ч. Ч. 2. XIX–XX стагоддзі : курс лекцый / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысе, П. І. Зялінскі [і інш.]. – Мн. : РІВШ БДУ, 2002.
Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый) : вучэб. дапам. / В. І. Галубовіч, З. В. Шыбека, Д. М. Чаркаса [і інш.] ; пад рэд. В. І. Галубовіча і Ю. М. Бохана. – Мн. : Экаперспектыва, 2005.
Гісторыя Беларусі  кантэксце сусветных цывілізацый : вучэб. дапам. : у 2 ч. Ч. 1. / пад рэд. А.  А. Кавалені, В. Ф. Касовіча. – 2-е выд. – Мн. : БДПУ, 2004.
Гісторыя Беларусі  кантэксце сусветных цывілізацый : вучэб. дапам. : у 2 ч. Ч. 2. / пад рэд. А. А. Кавалені, В. Ф. Касовіча. – Мн. : БДПУ, 2005.
Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі : дапам. / У. Р. Казляко, С. В. Марозава, У. А. Сосна [і інш.] ; пад рэд. Л. В. Лойкі. – Мн. : ТАА «ЦІПР», 2003.
Донар-Запольскі, М. В. Гісторыя Беларусі / М. В. Донар-Запольскі. – 2-е выд. – Мн. : Беларусь, 2005.
3апруднік, Я. Беларусь на гістарычных скрыжаваннях / Я. 3а-пруднік; навук. рэд. У. Арло; пер. з англ. М. Раманоскага. – Мн., 1996.
Ігнатоскі, В. М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі / В. М. Іг-натоскі. – Мн., 1992.
История Беларуси: учеб. пособие для студентов учреждений, обеспечивающих получение высш. образования : в 2 ч. Ч. 2 / Я. И.  Трещенок, А. А. Воробьев, Н. М. Пурышева, М. И. Матюшевская; под ред. Я. И. Трещенка. – Могилёв : МГУ им. А. А. Кулешова, 2005.
Ластоскі, В. Ю. Кароткая гісторыя Беларусі / В. Ю. Ласто-скі. – Мн. : Універсітэцкае, 1992.
Мірановіч, Я. Найношая гісторыя Беларусі / Я. Мірановіч; навук. рэд. А. Крацэвіч. – СПб. : Нескі прасцяг, 2003.
Нарысы гісторыі Беларусі : у 2 ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыха [і інш.]. – Мн. : Беларусь, 1994.
Нарысы гісторыі Беларусі : у 2 ч. Ч. 2 / М. П. Касцюк, І. М. Ігнаценка, У. І. Вышынскі [і інш.] ; Інстытут гісторыі АНБ. – Мн. : Беларусь, 1995.
Сагановіч, Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. – Мн. : Энцыклапедыкс, 2001.
Саракавік, І. А. Гісторыя Беларусі  кантэксце сусветнай гісторыі / І. А. Саракавік. – Мн.: Современная школа, 2006.
Трещенок, Я. И. История Беларуси : в 2 ч. Ч. 1. Досоветский период : учеб. пособие / Я. И. Трещенок. – Могилёв : МГУ им. А. А. Кулешова, 2003.
Трещенок, Я. И. История Беларуси : в 2 ч. Ч. 1. Досоветский период : учеб. пособие для студентов высш. учеб. заведений / Я. И. Трещенок; науч. ред. М. И. Матюшевская. – 2-е изд. – Могилёв : МГУ им. А. А. Кулешова, 2004.
Чигринов, П. Г. История Беларуси с древности до наших дней : учеб. пособие / П. Г. Чигринов. – Мн., 2004.
Шыбека, З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795 – 2002) / З. Шыбе-ка. – Мн. : Энцыклапедыкс, 2003.

Дадатковая
Адамушка, У. І. Палітычныя рэпрэсіі 20–50-х гадо на Беларусі / У. І. Адамушка. – Мн., 1994.
Анішчанка, Я. Беларусь у часы Кацярыны ІІ (1772 – 1796) / Я. Анішчанка. – Мн., 1998.
Анішчанка, Я. Інкарпарацыя Беларусі  Расійскую імперыю за Кацярынаю ІІ // Спадчына. – 1996. – № 3.
Анішчанка, Я. Танцуючы сейм (Рэчы Паспалітай у 1788 г.) // Маладосць. – 1999. – № 10.
Арло, У. А. Ефрасіння Полацкая / У. А. Арло. – Мн., 1992.
Арло, У. А. Таямніцы полацкай гісторыі / У. А. Арло. – Мн., 1994.
Беларусазнаства: навуч. дапаможнік / пад рэд. П. Брыгадзіна. – Мн. : Завігар, 1997.
Бич, М. О. Рабочее движение в Беларуси в 1861–1904 / М. О. Бич. – Мн., 1983.
Верт, Н. История Советского государства / Н. Верт. – М., 1998.
Гісторыя Беларусі : навуч. дапаможнік / А. Г. Каханоскі, С. М. Ходдзін, А. А. Яноскі [і інш.]. – Мн., 2001.
Гісторыя Беларусі  табліцах і схемах : Са старажытнейшых часо да сучаснасці / уклад. Л. М. Нагорная, А. В. Цімашэй. – Мн., 2001.
Гісторыя Беларускай ССР : у 5 т. – Мн., 1971–1975.
Голенченко, Г. Я. Идейные и культурные связи восточнославянских народов в XVI – сер. XVII в. / Г. Я. Голенченко. – Мн., 1989.
Греков, Н. Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды / Н. Б. Греков. – М., 1975.
Загорульский, Э. М. Древняя история Белоруссии / Э. М. Загорульский. – Мн., 1977.
Игнатенко, И. М. Октябрьская революция и самоопределение Белоруссии / И. М. Игнатенко. – Мн., 1986.
Игнатенко, И. М. Февральская буржуазная демократическая революция в Белоруссии / И. М. Игнатенко. – Мн., 1986.
Ігнаценка, І. М. Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі / І. М. Ігнаценка. – Мн., 1995.
Імя тваё Белая Русь / уклад. Г. М. Сагановіч. – Мн., 1991.
История рабочего класса Белорусской ССР : в 4 т. – Мн., 1984–1987.
Карский, Е. Ф. Белорусы / Е. Ф. Карский. – Вильно, 1904.
Касцюшка – сын Беларусі // Спадчына. – 1994. – № 1.
Круталевич, В. А. История Беларуси : становление национальной государственности / В. А. Круталевич. – Мн., 1999.
Кузнецов, И. Н. История Беларуси в схемах и таблицах / И. Н. Кузнецов. – Мн., 2004.
Лазук, Б. А. Гісторыя мастацтва / Б. А. Лазук. – Мн., 1996.
Лосинский, Н. Б. Революционно-демократическое движение в Беларуси (1870 – 1884) / Н. Б. Лосинский. – М., 1983.
Лыч, Л. Гісторыя культуры Беларусі / Л. Лыч, Ул. Навіцкі. – Мн., 1996.
Лютый, А. М. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии в конце XVIII – первой половине XIX в. / А. М. Лютый. – Мн., 1987.
Насевіч, В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоскага : падзеі і асобы / В. Л. Насевіч. – Мн., 1993.
Оргиш, В. П. Древняя Русь : Образование Киевского государства и введение христианства / В. П. Оргиш. – Мн., 1988.
Палітычныя партыі Беларусі / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысе, М. С. Сташкевіч [і інш.]. – Мн., 1999.
Пашута, В. Т. Образованне Литовского государства / В. Т. Пашута. – М., 1989.
Петриков, П. Т. Ревкомы Белоруссии / П. Т. Петриков. – Мн., 1971.
Полуян, В. А. Революционно-демократическое движение в Западной Белоруссии (1927–1939 гг.) / В. А. Полуян. – Мн., 1978.
Праз смугу стагоддзя / уклад. М. Багадзяж. – Мн. : Нар. асвета, 1993.
Публицистика белорусских народников / под ред. С. Х. Александровича. – Мн., 1983.
Раков, О. М. Русская церковь в IX – первой трети XII в. : Принятие христианства / О. М. Раков. – Мн., 1988.
Спиридонов, М. Ф. Закрепощение крестьянства Белоруссии (XV–XVI вв.) / М. Ф. Спиридонов. – Мн., 1993.
Сташкевич, Н. С. Приговор революции и крушение антисоветского движения в Белоруссии (1917–1925) / Н. С. Сташкевич. – Мн., 1985.
Стегний, П. В. Первый раздел Польши и российская дипломатия // Новая и новейшая история. – 2001. – № 1–2.
Тарасов, К. Н. Память о легендах белорусской старины : голоса и лица / К. Н. Тарасов. – Мн., 1990.
Ткачо, М. А. Замкі і людзі / М. А. Ткачо. – Мн., 1991.
Туронак, Ю. Беларусь под немецкой оккупацией / Ю. Туронак. – Мн., 1993.
Турук, Ф. Ф. Белорусское движение : Очерки истории национального и революционного движения белорусов / Ф. Ф. Турук. – Мн., 1993.
Цвікевіч, А. Западна-русізм : Нарысы з гісторыі грамадскай думкі на Беларусі  XIX – пач. XX ст. / А. Цвікевіч. – Мн., 1993.
Чантурия, В. А. Архитектурные памятники Беларуси / В. А. Чантурия. – Мн., 1982.
Шалькевич, В. Ф. Калиновский и страницы истории / В. Ф. Шалькевич. – Мн., 1989.
Энцыклапедыя : у 6 т. – Мн. : Беларуская энцыклапедыя, 1993–1996.
Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэд. кал. І. П. Шамякін [і інш.]. – Мн. : БелСЭ, 1989.
Юхо, Я. А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі / Я. А. Юхо. – Мн., 1992.
Юхо, Я. А. Крыніцы беларуска-літоскага права / Я. А. Юхо. – Мн., 1991.

























Дадатак А

Прыкладныя экзаменацыйныя пытанні па курсу «Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)»

Гісторыя Беларусі як навука. Перыядызацыя гiсторыi Беларусi.
Славянская каланiзацыя Усходне-Ерапейскай ранiны. Паходжанне назвы «славяне».
Засяленне славянамi тэрыторыi Беларусi  раннiм сярэдневякоi (падзел славян на тры групы, усходнеславянскiя супольнасцi на тэрыторыi Беларусi).
Зараджэнне феадальнага гаспадарчага кладу. Утварэнне раннефеадальнай дзяржавы – Кiеская Русь.
Полацкі перыяд гісторыі Беларусі (IX – сярэдзіна XIІІ ст.). Княжацка-вечавы лад.
Культура беларускiх зямель у IX – сярэдзiне XIII ст. Значэнне прыняцця хрысцiянства.
Стварэнне Вялiкага княства Лiтоскага. Умацаванне велiкакняжацкай улады  XIV ст.
Крэскае пагадненне i яго наступствы (княжанне Ягайлы i Вiтата).
Грунвальдская бітва 15 ліпеня 1410 г.
Палітычны лад і сістэма кіравання  ВКЛ у XIV–XVI стст. Статуты ВКЛ.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ у XIV – першай палове XVI ст.
Стан гарадо у XIV–XVI стст. у ВКЛ.
Станаленне фальваркова-паншчыннай сiстэмы  XVI–XVIII стст. у ВКЛ. Аграрная рэформа 1557 г.
Рэфармацыя і контррэфармацыя  Еропе i Беларусi.
Берасцейская царконая унiя 1596 г. (прычыны заключэння, працэс станалення).
Рэнесанс у Еропе. Выдатныя дзеячы культуры Адраджэння  Беларусi (XVI – пачатак XVII ст.).
Францыск Скарына – першадрукар, асветнік, гуманіст і вучоны.
Сістэма адукацыі і культура (дойлідства, жывапіс, тэатр, летапісанне) на беларускіх землях у ХІV – першай палове XVIІ ст.
Фармiраванне беларускай народнасцi i беларускай мовы  канцы XIII–XVI ст. Этнiчная самасвядомасць і беларускi менталiтэт.
Узнiкненне паняцця «Белая Русь», «Беларусь», iх тэрытарыяльныя межы i этымалогiя.
Утварэнне Рэчы Паспалiтай. Месца i роля ВКЛ у палiтычнай сiстэме Рэчы Паспалiтай.
Канфрантацыя Рэчы Паспалiтай з Маскоскай дзяржавай. Вынiкi Паночнай вайны для беларускіх зямель.
Тры падзелы Рэчы Паспалiтай, іх прычыны i вынiкi.
Культура Беларусi  другой палове XVII–XVIII ст. Асаблiвасцi эпохi Асветнiцтва  Беларусi (з другой паловы XVIII ст.).
Беларусь у вайне 1812 г.
Палітыка царызму на тэрыторыі Беларусi  канцы XVIII – першай палове XIX ст. (да і пасля падалення пастання 1830–1831 гг.).
Культура Беларусi канца XVIII – першай паловы XIX ст.
Аграрная рэформа 1861 г.
Буржуазныя рэформы 1860–1870-х гг. і асаблiвасцi ix правядзення на беларускix землях. Контррэформы 80–90-х гг. XIX ст.
Пастанне 1863–1864 гг. у Беларусi. Погляды i дзейнасць К. Калiноскага.
Эканамічнае развіццё Беларусі  перыяд крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы (канец XVIII – першая палова XIX ст.). Развіццё капіталістычных адносін у прамысловасці і сельскай гаспадарцы Беларусі  другой палове ХІХ ст.
Сялянскі і рабочы рух Беларусі  другой палове ХІХ ст. і  пачатку ХХ ст. (народніцкія гурткі, пачатак прапаганды марксізму, стварэнне партый).
Фармiраванне беларускай нацыi. Адраджэнне беларускай мовы i лiтаратуры.
Культура Беларусi  60–90-я гг. XIX ст.
Беларусь у гады рэвалюцый 1905–1907 гг. i Лютаскай 1917 г.
Становiшча Беларусi  гады Першай сусветнай вайны.
Кастрычнiцкая рэвалюцыя 1917 г. у Расii i станаленне савецкай улады на Беларусi.
Культура Беларусi  пачатку XX ст. ( да 1917 г.).
Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублiкi, утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі i Лiтоска-Беларускай ССР.
Польска-савецкая вайна 1919–1920 гг. i праблемы беларускай дзяржанасцi. Удзел БССР у стварэннi СССР. Павелiчэнне тэрыторыi рэспублiкi.
Савецкая Беларусь ад палiтыкi «ваеннага камунiзму» да новай эканамiчнай палiтыкi.
Iндустрыялiзацыя i калектывiзацыя  БССР: метады, асаблiвасцi, вынiкi.
Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 20–30-я гг. ХХ ст. Палітычныя рэпрэсіі 30-х гг. у БССР.
Культурнае і духонае жыццё савецкай Беларусі  20–30-я гг. ХХ ст. (палітыка беларусізацыі і культурная рэвалюцыя).
Заходняя Беларусь у 1921–1939 гг.
Пачатак Другой сусветнай вайны. Уключэнне Заходняй Беларусi  склад БССР.
Пачатак Вялiкай Айчыннай вайны. Абарончыя баі  Беларусі і станаленне акупацыйнага рэжыму фашысцкiх захопнiка.
Разгортванне партызанскага руху i падпольнай барацьбы на тэрыторыi БССР супраць фашысцкiх акупанта.
Вызваленне Беларусi ад фашысцкiх захопнiка. Уклад беларускага народа  перамогу над фашысцкай Германiяй.
БССР у 1946–1953 гг. Адналенне і далейшае развіццё народнай гаспадаркі. Грамадска-палітычнае жыццё.
Грамадска-палiтычнае жыццё і развiццё эканомiкi  БССР у сярэдзiне 50-х – сярэдзiне 80-х гг. ХХ ст.
Дасягненнi i праблемы культурнага развiцця БССР у сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гг. ХХ ст.
Чарнобыльская катастрофа i яе наступствы для Беларусi.
Беларусь у другой палове 80-х – пачатку 90-х гг. ХХст.: рэфармаванне эканомiкi i палiтычнай сiстэмы.
Абвяшчэнне суверэннай Рэспублiкi Беларусь. Канстытуцыя Рэспублiкi Беларусь 1994 г. (са змяненнямі і дапаненнямі). Станаленне прэзідэнцкай палітычнай сістэмы.
Тэндэнцыi сацыяльна-эканамiчнага развiцця Беларусi  90-я гг. ХХ ст. і на сучасным этапе.
Развiццё адукацыi, навукi і культуры з сярэдзiны 80-х гг., у 90-я гг. ХХ ст. i на сучасным этапе.
Мiжнародныя адносiны i знешняя палiтыка Рэспублiкi Беларусь у 90-я гг. ХХ ст. i на сучасным этапе.
Гiстарычныя звесткi пра месца, дзе вы нарадзiлiся. Знакамiтыя людзi Беларусi – вашы землякi.
Мiнскi дзяржаны вышэйшы радыётэхнiчны каледж – навучальная станова, дзе вы атрымлiваеце адукацыю.
Дадатак Б

Храналогія асноных падзей гісторыі Беларусі

Час
Падзея

Прыкладна
35–3 тыс. г.
да н. э.
Каменны век на тэрыторыі Беларусі (24–21 тыс. г. да н. э. – першыя стаянкі старажытных людзей на тэрыторыі Беларусі каля вёсак Бердыж і Юравічы)

III – пачатак
I тыс. да н. э.
Бронзавы век на тэрыторыі Беларусі

Прыкладна
VII ст. да н.э. – V cт. н.э.
Ранні жалезны век на тэрыторыі Беларусі

VII–IX стст.
Утварэнне аб'яднання усходнеславянскіх плямён на тэрыторыі Беларусі (крывічы, дрыгавічы, радзімічы)

862 г.
Першае летапіснае памінанне пра Полацк у «Аповесці мінулых гадо»

Х ст.
Княжанне  Полацку князя Рагвалода. Шлюб Рагнеды з князем Уладзімірам

988 г.
Пачатак распасюджвання хрысціянства вялікім кіескім князем Уладзімірам Святаславічам

992 г.
Заснаванне Полацкай епархіі

1055–1060 гг.
Буданіцтва Сафійскага сабора  Полацку

1067 г.
Бітва на Нямізе паміж войскамі кіескіх князё Яраславіча і войскамі полацкага князя Усяслава Чарадзея. Першае памінанне пра Менск у «Слове аб паходзе Ігаравым», «Аповесці мінулых гадо»

Першая палова ХІІІ ст.
Барацьба насельніцтва сходнеславянскіх зямель з крыжакамі (1240 г. – звесткі пра дзел Якава Палачаніна  Нескай бітве)

Сярэдзіна
XIII ст.
Заснаванне Міндогам дзяржавы з цэнтрам у Наваградку – асновы Вялікага княства Літоскага

1253 г.
Каранацыя князя Міндога  Наваградку

1323 г.
Заснаванне князем Гедымінам сталіцы ВКЛ у Вільні

ю.

Працяг дадатку


Час
Падзея

1363 г.
Разгром войскам князя Альгерда татар на рэчцы Сінія Воды

1380 г.
Удзел князя Андрэя Полацкага  Кулікоскай бітве

1385 г.
Крэская унія (пагадненне) – дагавор аб саюзе ВКЛ і Каралества Польскага шляхам шлюбу вялікага князя ВКЛ Ягайлы і польскай каралевы Ядзвігі  1386 г.

1390 г.
Атрыманне Берасцем (першым горадам на тэрыторыі Беларусі) Магдэбургскага права (сталіца ВКЛ Вільня атрымала гэтае права  1387 г.)

1410 г.,
15 ліпеня
Грунвальдская бітва

1413 г.
Гарадзельская унія – саюз ВКЛ з Польскім Каралествам

1432–1436 гг.
Вайна  ВКЛ паміж князямі Свідрыгайлам і Жыгімонтам Кейстутавічам (1435 г. – бітва пад Вількамірам)

1468 г.
Судзебнік Казіміра – першы зборнік закона ВКЛ

1517 г.
Пачатак выдавецкай дзейнасці беларускага і сходнеславянскага першадрукара Ф. Скарыны  Празе (выданне Бібліі)

1522–1525 гг.
Друкарская дзейнасць Ф. Скарыны  ВКЛ

1529, 1566, 1588 гг.
Зацвярджэнне I, II, III Статута ВКЛ

1557 г.
Прыняцце «Уставы на валокі» – галонага заканадачага акта аграрнай рэформы Жыгімонта II Агуста. Пачатак устаналення фальваркова-паншчыннай сістэмы. Працяг запрыгоньвання сялян (замацаванне сялян за валокамі)

1558–1583 гг.
Лівонская вайна

1562 г.
Выданне С. Будным у Нясвіжскай друкарні, заснаванай пры падтрымцы Мікалая Радзівіла Чорнага, першай на тэрыторыі сучаснай Беларусі беларускамонай кнігі «Катэхізіс»



Працяг дадатку



Час
Падзея




1569 г.
Люблінская унія – аб'яднанне ВКЛ і Польскага Каралества  федэратыную дзяржаву – Рэч Паспалітую

1579 г.
Заснаванне Віленскага універсітэта

1596 г.
Берасцейкая царконая унія – аб'яднанне правасланай і каталіцкай цэрква на тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Стварэнне уніяцкай царквы  ВКЛ і Польшчы

1648–1651 гг.
Баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусі казацка-сялянскіх атрада і шляхецкага войска  час пастання пад кіраніцтвам Б. Хмяльніцкага супраць Рэчы Паспалітай. Пачатак «разбуральнага веку» у гісторыі Беларусі

1654–1667 гг.
Баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусі  час вайны паміж Маскоскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай

1700–1721 гг.
Паночная вайна Расіі са Швецыяй (1708 г. – бітва каля в. Лясная, якую Петр I назва «маці Палтаскай баталіі»)

1772, 1793, 1795 гг.
Падзелы Рэчы Паспалітай. Далучэнне беларускіх зямель да Расійскай імперыі

1791 г.,
3 мая
Прыняцце першай у Еропе і другой у свеце пасля амерыканскай Канстытуцыі Рэчы Паспалітай, якая прадугледжвала дэмакратычны характар сацыяльна-эканамічных ператварэння

1794 г.
Пастанне Т. Касцюшкі, накіраванае на адналенне цэласці і незалежнасці Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Выданне Т. Касцюшкам Паланецкага універсала, які абвясці аб прадсталенні сялянам асабістай свабоды пры мове іх разліку з землеладальнікамі і прызна права сялян на зямлю, якую яны апрацовалі. У ВКЛ пастаннем кірава палконік Якуб Ясінскі

1812 г.
Баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусі  час вайны супраць французскіх войск Напалеона

1817–1823 гг.
Дзейнасць тайных студэнцкіх таварыства філамата і філарэта у Віленскім універсітэце



Працяг дадатку



Час
Падзея

1830–1831 гг.
Шляхецкае нацыянальна-вызваленчае пастанне  Польшчы, Літве і Заходняй Беларусі, накіраванае на адналенне Рэчы Паспалітай

1831 г.
Скасаванне дзеяння Статута ВКЛ 1588 г. у Віцебскай і Магілёскай губернях, у 1840 г. – у Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губернях

1832 г.
Зачыненне Віленскага універсітэта пасля падалення пастання 1830–1831 гг., бо кожны трэці студэнт прыма удзел у пастанні

1837–1841 гг.
Перавод дзяржаных сялян на тэрыторыі Беларусі з паншчыны на аброк згодна рэформе П. Кісялёва

1839 г.
Полацкі царконы Сабор – далучэнне уніяцкай царквы да правасланай царквы

1861 г.,
19 лютага
«Маніфест» Аляксандра II і мясцовыя Палажэнні аб вызваленні памешчыцкіх сялян з-пад прыгоннага права

1862–1863 гг.
Падпольнае выданне К. Каліноскім «Мужыцкай прады» – першай нелегальнай рэвалюцыйна-дэмакратычнай газеты на беларускай мове

1863–1864 гг.
Пастанне  Польшчы, Беларусі і Літве. Дзейнасць К. Каліноскага

1860–1880 гг.
Буржуазныя рэформы (судовая, школьная, гарадская) у Беларусі

1884 г.
Падпольнае выданне беларускімі студэнтамі-народнікамі  Пецярбургу часопіса «Гоман»

1897 г., верасень
Утварэнне Бунда – Усеагульнага ярэйскага рабочага саюза  Літве, Польшчы і Расіі

1898 г.,
1–3 сакавіка
I з'езд РСДРП у Мінску – заснаванне Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі

1903 г.
Утварэнне БСГ – Беларускай сацыялістычнай грамады

1905–1907 гг.
Падзеі першай расійскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі  Беларусі



Працяг дадатку



Час
Падзея

1906 г.
Заснаванне  Пецярбургу беларускай выдавецкай суполкі «Загляне сонца і  наша аконца»

1906 г.
Пачатак правядзення Сталыпінскай аграрнай рэформы (указ аб выхадзе сялян з абшчыны)

1906–1915 гг.
Выданне  Вільні газеты «Наша ніва»

1910–1913 гг.
Дзейнасць першага беларускага прафесійнага тэатра пад кіраніцтвам I. Буйніцкага

1911 г.,
14 сакавіка
Увядзенне выбарных земства у Віцебскай, Магілёскай і Мінскай губернях

1914 г.,
1 жніня
Пачатак Першай сусветнай вайны

1915 г.
Акупацыя войскамі Германіі Заходняй Беларусі

1917, люты
Звяржэнне самадзяржая  Расіі. Падзеі Лютаскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі  Беларусі

1917 г.,
25 кастрычніка
(7 лістапада)
Кастрычніцкае зброенае пастанне  Петраградзе. Звяржэнне Часовага рада. Пачатак устаналення лады Савета. Утварэнне Абласнога выканачага камітэта Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутата Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзаха) і Савета Народных Камісара (СНК) Заходняй вобласці і фронту

1917 г.,
5–17 снежня
Скліканне першага Усебеларускага з'езда

1918 г.,
3 сакавіка
Брэсцкі мір – падпісанне  Брэст-Літоску мірнага дагавору паміж савецкай Расіяй і дзяржавамі германскага блоку, паводле якога частка Беларусі была акупіравана германскімі войскамі

1918 г.,
25 сакавіка
Абвяшчэнне незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)

1919 г.,
1 студзеня
Утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР) са сталіцай у Мінску. Утварэнне Часовага рабоча-сялянскага рада на чале з З. Жылуновічам (Ц. Гартным)



Працяг дадатку



Час
Падзея

1919 г., люты
Прыняцце першай Канстытуцыі БССР. Утварэнне Літоска-Беларускай ССР (ЛітБелССР)

1920 г.,
31 ліпеня
Другое абвяшчэнне БССР – прыняцце «Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь» пасля вызвалення Беларусі ад войск Польшчы  час польска-савецкай вайны

1920 г.
Адкрыццё  Мінску Беларускага дзяржанага драматычнага тэатра (з 1926 г. – БДТ-1, цяпер – Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Я. Купалы)

1921 г.,
18 сакавіка
Падпісанне Рыжскага мірнага дагавора паміж савецкай Расіяй, Украінай і Польшчай, паводле якога Заходняя Беларусь адышла да Польшчы

1921 г.
Пераход да новай эканамічнай палітыкі (НЭПа), замена харчразвёрсткі натуральным падаткам

1921 г.
Адкрыцце Беларускага дзяржанага універсітэта

1921–1937 гг.
Дзейнасць у Заходняй Беларусі Таварыства беларускай школы (ТБШ) на чале з Б. Тарашкевічам

1922 г.
Адкрыццё  Мінску Інстытута беларускай культуры (Інбелкульта)

1922 г.,
30 снежня
Утварэнне Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР) у складзе РСФСР, БССР, УССР, ЗСФСР. Прыняцце Дэкларацыі і Дагавора аб утварэнні Саюза ССР

1924, 1926 гг.
Першае і другое збуйненні Беларусі

1924 г. – канец 20-х гг.
Ажыццяленне палітыкі беларусізацыі

1925 г., снежань
Прыняцце курсу на індустрыялізацыю краіны на XIV з’ездзе ВКП(б)

1926 г.
Адкрыццё  Віцебску Беларускага дзяржанага акадэмічнага тэатра (БДТ-2, цяпер – Акадэмічны тэатр імя Я. Коласа)

1926–1932 гг.
Дзейнасць беларускага дзяржанага вандронага тэатра на чале з У. Галубком



Працяг дадатку



Час
Падзея

1927 г.
Прыняцце другой Канстытуцыі БССР

1927 г., снежань
XV з’езд ВКП(б) і прыняцце курсу на калектывізацыю сельскай гаспадаркі

1928 г.
Стварэнне кінарэжысёрам Ю. Тарычам першага беларускага мастацкага фільма «Лясная быль»

1928 г.
Зацвярджэнне першага пяцігадовага плана развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР

1929 г.
Рэарганізацыя Інбелкульта  Беларускую Акадэмію навук, першым прэзідэнтам якой ста гісторык У. Ігнатоскі

1929 г.
Пачатак суцэльнай калектывізацыі

1933 г.
Адкрыццё  Мінску Беларускага дзяржанага тэатра оперы і балета

1937 г.
Прыняцце новай Канстытуцыі БССР

1939 г.,
23 жніня
Дагавор аб ненападзенні паміж СССР і Германіяй

1939 г.,
1 верасня
Пачатак другой сусветнай вайны. Нападзенне Германіі на Польшчу

1939 г.,
17 верасня
Пачатак уз'яднання Заходняй Беларусі з БССР. Уступленне войск Чырвонай Арміі  Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну

1939 г.,
2 лістапада
Прыняцце  СССР закона аб уключэнні Заходняй Беларусі  склад СССР і яе з’яднанні з БССР

Другая палова
1940-х –
1960-я гг.
Вытворчасць атамабіля на МАЗе (1947 г.) і БелАЗе (1958 г.), трактара на МТЗ (1950 г.), электронна-вылічальных машын (1960 г.) і халадзільніка (1961 г.)  Мінску. Пуск гадзіннікавага завода  Мінску (1955 г.), калійнага камбіната  Салігорску (1963 г.). Стварэнне нафтахімічнай і радыётэхнічнай прамысловасці  БССР. Меліярацыя, хімізацыя, стварэнне буйных жывёлагадочых комплекса у сельскай гаспадарцы (60-я гг.)

1941 г.,
22 чэрвеня
Пачатак Вялікай Айчыннай вайны і абарончых баё на тэрыторыі Беларусі



Працяг дадатку



Час
Падзея

1941 г., чэрвень –
1944 г.
Разгортванне масавай барацьбы, партызанскага і падпольнага руху супраць нямецка-фашысцкіх захопніка на тэрыторыі Беларусі

1944 г.,
23 чэрвеня – 29 жніня
Наступальная аперацыя «Баграціён» па вызваленні савецкай Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопніка

1944 г.,
3 ліпеня
Вызваленне Мінска ад нямецка-фашысцкіх захопніка. Па выніках рэспубліканскага 1996 г. рэферэндума 3 ліпеня абвешчана Днём незалежнасці Рэспублікі Беларусь – Днём Рэспублікі

1945 г.,
9 мая
Дзень Перамогі над фашысцкай Германіяй. Заканчэнне Вялікай Айчыннай вайны

1945 г.,
26 чэрвеня
Падпісанне БССР Статута ААН, які ратыфікаваны 30 жніня 1945 г.

1945 г.,
2 верасня
Падпісанне акта аб капітуляцыі Японіі. Заканчэнне другой сусветнай вайны

1970-я гг.
Палёты раджэнца Беларусі П. Клімука і У. Кавалёнка  космас

1965–1980 гг.
Дзейнасць П.М. Машэрава на пасадзе кіраніка рэспубліканскай партыйнай арганізацыі (першага сакратара ЦК КПБ)

1974 г.,
26 чэрвеня
Прысваенне Мінску ганаровага звання «Горад-герой»

1978 г.,
14 красавіка
Прыняцце новай Канстытуцыі БССР

1984 г.,
29 чэрвеня
Адкрыццё Мінскага метрапалітэну

1986 г.,
26 красавіка
Аварыя на Чарнобыльскай АЭС

1990 г.,
27 ліпеня
Прыняцце Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР

1991 г.,
25 жніня
Наданне канстытуцыйнага статуса Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР



Канчатак дадатку



Час
Падзея

1991 г.,
19 верасня
Зацвярджэнне новай назвы нашай краіны – Рэспубліка Беларусь і дзяржаных сімвала (герба «Пагоня» і бела-чырвона-белага сцяга)

1991 г.,
8 снежня
Стварэнне Садружнасці Незалежных Дзяржа (СНД). Пастанова Вярхонага Савета Рэспублікі Беларусь «Аб дэнансацыі дагавора 1922 г. аб утварэнні СССР»

1994 г.,
15 сакавіка
Прыняцце Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь – Дзень Канстытуцыі

1994 г.,
10 ліпеня
Перамога  выніку двух тура галасавання Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнкі

1995 г.,
14 мая
Рэспубліканскі рэферэндум (усенароднае галасаванне) па пытаннях дзяржанага статусу беларускай і рускай мо, новай дзяржанай сімволікі (герба і сцяга), эканамічнага збліжэння (інтэграцыі) з Расіяй, пашырэння панамоцтва Прэзідэнта

1996 г.,
24 лістапада
Прыняцце на Рэспубліканскім рэферэндуме новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь са змяненнямі і дапаненнямі

1996 г.,
2 красавіка
Падпісанне Дагавора аб стварэнні Супольнасці Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі

1997 г.,
2 красавіка
Утварэнне Саюза Беларусі і Расіі

1999 г.,
8 снежня
Падпісанне паміж Беларуссю і Расіяй Дагавора аб стварэнні Саюзнай дзяржавы

2001 г.,
9 верасня
Паторнае абранне Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнкі

2004 г., кастрычнік
Рэспубліканскі рэферэндум па пытанні дазволу Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнку дзельнічаць у прэзідэнцкіх выбарах на трэці срок. Змяненні артыкула Канстытуцыі

2006 г.,
19 сакавіка
Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Чатыры кандыдаты  Прэзідэнты: С. Гайдукевіч, А. Казулін, А. Лукашэнка, А. Мілінкевіч. Выбраны на трэці срок А. Р. Лукашэнка

Змест

Прадмова . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3

1. Лекцыйны матэрыял . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6

1.1. Метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі працы
на лекцыях . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6

1.2. Скарочаны змест курса па гісторыі Беларусі
ад старажытнасці да канца XVIII ст. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

Экзаменацыйнае пытанне 1
Уводзіны  гісторыю Беларусі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

Экзаменацыйнае пытанне 3
Засяленне славянамі тэрыторыі Беларусі  раннім сярэдневякоі . . .

10

Экзаменацыйнае пытанне 4
Утварэнне, развіццё і феадальная раздробленасць Кіескай Русі . . . .

13

Экзаменацыйнае пытанне 5
Полацкае княства  ІХ–ХІІІ стст. Княжацка-вечавы лад . . . . . . . . . .

15

Экзаменацыйнае пытанне 6
Культура беларускіх зямель у ІХ – сярэдзіне ХІІІ ст. Значэнне
прыняцця хрысціянства . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


18

Экзаменацыйнае пытанне 7
Стварэнне Вялікага княства Літоскага. Умацаванне
велікакняжацкай улады  ХІV ст. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


20

Экзаменацыйныя пытанні 8, 9
Крэская унія і яе наступствы (княжанне Ягайлы і Вітата) . . . . . .

24

Экзаменацыйнае пытанне 10
Палітычная і прававая сістэма  ВКЛ у ХІV–XVI стст. . . . . . . . . . . .

26

Экзаменацыйнае пытанне 11
Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе
ВКЛ у XIV – першай палове XVI ст. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


28

Экзаменацыйнае пытанне 12
Стан гарадо у XIV–XVI стст. у ВКЛ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

30

Экзаменацыйнае пытанне 13
Станаленне фальваркова-паншчыннай сістэмы  ВКЛ
у XVI–XVIII стст. Аграрная рэформа 1557 г. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


31

Экзаменацыйнае пытанне 14
Царква і рэлігія  XIV–XVI стст. у ВКЛ. Рэфармацыя  Еропе
і Беларусі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


33

Экзаменацыйныя пытанні 16, 18
Культура на беларускіх землях у XIV – пачатку XVII ст. Галоныя
дасягненні культуры Адраджэння  Беларусі  XVI – пачатку XVII ст. . . .


36

Экзаменацыйнае пытанне 21
Утварэнне Рэчы Паспалітай. Месца і роля ВКЛ у палітычнай
сістэме Рэчы Паспалітай . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


41

Экзаменацыйнае пытанне 24
Культура Беларусі  другой палове XVII–XVIII ст. Асаблівасці
эпохі Асветніцтва  Беларусі (з другой паловы XVIII ст.) . . . . . . . . . .



44

2. Самастойная праца студэнта . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48

2.1. Метадычныя рэкамендацыі па арганізацыі
самастойнай працы студэнта . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

48

2.2. Пытанні для самастойнага вывучэння студэнтамі . . . . . . . .
50

Экзаменацыйнае пытанне 2
Славянская каланізацыя Усходне-Ерапейскай раніны . . . . . . . . . . .

50

Экзаменацыйнае пытанне 15
Берасцейская царконая унія 1596 г. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

50

Экзаменацыйнае пытанне 17
Францыск Скарына – першадрукар, асветнік, гуманіст і вучоны . . . .

51

Экзаменацыйныя пытанні 19, 20
Этнічныя працэсы на беларускіх землях . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


52

3. Семінарскіе заняткі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
52

3.1. Методыка падрыхтокі і правядзення семінарскіх занятка . . .
52

3.2. Планы семінарскіх занятка . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54

Семінар 1
Культура Беларусі  ІХ–ХІІІ стст. (экзаменацыйнае пытанне 6) . . . .

54

Семінар 2
Культура на беларускіх землях у XIV – пачатку XVII ст. Галоныя
дасягненні культуры Адраджэння  Беларусі (XVI – пачатак XVII ст.) (экзаменацыйныя пытанні 16–18) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .



55

Семінар 3
Утварэнне Рэчы Паспалітай. Месца і роля ВКЛ у палітычнай
сістэме Рэчы Паспалітай (экзаменацыйнае пытанне 21) . . . . . . . . . .


56

Семінар 4
Войны і сацыяльна-палітычныя канфлікты другой паловы XVI–XVII ст. на тэрыторыі Беларусі (экзаменацыйнае пытанне 22) . . . . . . . . . . . . .


56

Семінар 5
Рэч Паспалітая  Паночнай вайне 1700–1721 гг.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель
у другой палове XVII–XVIII ст. (экзаменацыйнае пытанне 22) . . . . . .



57

Семінар 6
Тры падзелы Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795) (экзаменацыйнае пытанне 23) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .



58

Рэкамендаваная літаратура . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

60

Дадатак А. Прыкладныя экзаменацыйныя пытанні па курсу
«Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных
цывілізацый)» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


66

Дадатак Б. Храналогія асноных падзей гісторыі Беларусі . . . . . . .
69

Вучэбнае выданне

Курсевіч Святлана Расціславана


Гісторыя Беларусі

ад старажытнасці да канца XVIII ст.

Вучэбна-метадычны дапаможнік
для самастойнай работы студэнта дзённай і безадрынай
форм навучання спецыяльнасці 1-08 01 01 «Прафесійнае навучанне»
спецыялізацый 1-08 01 01-02 «Радыёэлектроніка»,
1-08 01 01-07 «Інфарматыка», 1-08 01 01-08 «Эканоміка і кіраванне»

У дзвюх частках
Частка 1


Заг. рэд.-выд. аддзела В. П. Казельская
Рэдактар Н. Р. Мiхайлава
Карэктар Г. Л. Говар
Камп’ютэрная вёрстка Н. М. Алейнік


План падрыхтокі выдання 2006 г. (паз. 34)

Выд. лiц. № 02330/0131735 ад 17.02.2004.
Падпiсана  друк 24.10.2006. Фармат 60(84 1/16.
Папера пiсчая. Гарнітура Таймс. Друк рызаграфiчны.
Ум. друк. арк. 4,65. Ул.-выд. арк. 3,63. Тыраж 200 экз. Заказ 254.

Выдавец i палiграфiчнае выкананне
Установа адукацыi
«Мiнскi дзяржаны вышэйшы радыётэхнiчны каледж»
220005, г. Мiнск, пр-т Незалежнасці, 62.









13 =13 =2*13 PAGE \* MERGEFORMAT 14115+1 14315 14315 13 =13 =2*13 PAGE \* MERGEFORMAT 14115+2 14415 14415


неабмежаваная манархія

саслона-прадстанічая манархія

дарадчы, пасля заканадачы і распарадчы орган

Сойм

Рада
паны-рада

сярэдзіна XV–XVI ст. (Аляксандр, Жыгімонт I Стары, Жыгімонт II Агуст)

другая палова XIV – першая палова XV ст. (Гедымін, Альгерд, Вітат) заканадачая, выканачая,
судовая, ваенная лада

Вялікі князь

Эвалюцыя (развіццё) дзяржанага ладу ВКЛ

дваровыя
(нічога не мелі)

непахожыя

пахожыя
(маглі пераходзіць)

шляхта

рамеснікі

купцы

шляхта
(баяры)

паны
(магнаты)

Мяшчане
(гараджане)

Землекарыстальнікі
– сяляне

Землеладальнікі
– феадалы

Саслоі (групы насельніцтва  ВКЛ)

войты

стараста

ваявода

Вялікі князь

воласці

паветы

ваяводствы

Княства

Кіранік

Тэрытарыяльная адзінка

Дынастыя
Ягелона

сын

Жыгімонт II Агуст
(1548–1572)

брат

Жыгімонт I Стары
(1506–1548)

сын

Аляксандр
Ягеллон
(1492–1506)

сын

9) Казімір
Ягелончык
(1440–1492)

сыны

Жыгімонт
Кейстутавіч
(1432–1440)

4-6) Вітат
(1392–1430)

Дынастыя
Гедымінавіча

сыны

7) Свідрыгайла
(1430–1432)

4) Ягайла
(1377–1392 (1430))

Андрэй Полацкі

сыны

4-5) Кейстут
(1381–1382)

3) Альгерд
(1345–1377)

2) Януцій
(1341–1345)

1) Гедымін (1316–1341)

Віцень (1293–1316)

пляменнік

Трайдэн (1270–1282)

сын

Войшалк (1263–1268)

Міндог (каля 1240–1263)

Радавод князё ВКЛ

– не кіравалі  Полацкай зямлі, але мелі дачыненне да дынастыі Рагвалодавіча

– кіравалі  Полацкай зямлі, займалі пасады полацкіх князе

Умоныя абазначэнні:

Прадслава (Ефрасіння Полацкая)

дачка

Святасла Георгій

Глеб Менскі

Расцісла

Раман

Давыд

дачка

Барыс-Рагвалод
(1101–1128)

сын

Усясла Чарадзей (1044–1101)

сын

Брачысла (1001–1044)

сын

Дынастыя Рурыкавіча
Ярасла Мудры (Кіеская Русь)

Ізясла (988–1001)

сын

унук

муж – Уладзімір Хрысціцель (Чырвонае Сонейка)

дачка – Рагнеда (Гарыслава, Анастасія)

Рагвалод (945–972)

Дынастыя Рагвалодавіча (Ізяславіча)



памесце
(часовае ладанне)

вотчына
(па спадчыне ці падаранае)

Формы феадальнага землеладання

халопы
закупы
радовічы

(понасцю згубілі сваю асабістую вольнасць і па
свайму стану
былі рабамі)
(у сувязі з нявыплатай
пазыкі (купы),
узятай у заможнага чалавека)
(заключалі
дагавор (рад),
які прадугледжва абавязацельствы
з боку сялян)



залежныя людзі
чэлядзь (смерды)

свабодныя людзі

Катэгорыі (групы) сялян


усходнія
заходнія
паднёвыя

Адносяцца
сучасныя славянскія народы
беларусы
рускія
украінцы
палякі
чэхі
славакі
балгары
сербы
харваты
славенцы
чарнагорцы
македонцы

месца пражывання
Усходняя Еропа
Центральная Еропа
Балканскі павостра



Групы славян

Кірункі і плыні нутры хрысціянства

Праваслае

Каталіцызм

Пратэстантызм

Уніяцтва (1596 г.)

Лютэранства

Кальвінізм

І. Пацей
І. Кунцэвіч

Цвінгліянства

Арыянства

Англіканская царква

Мікалай Радзівіл Чорны

С. Будны
В. Цяпінскі



Жыгімонт ІІ Агуст (1569–1572)
(апошні з Ягелона)

бескаралее (1572–1573)

Генрых Французскі Анжуйскі Валуа (1573–1574)
(толькі 6 месяца)

бескаралее (1574–1575)

Стэфан Баторы (1576–1586)

Жыгімонт ІІІ Ваза (1587–1632)

бескаралее (1586–1587)

Уладзісла IV Ваза (1632–1648)

Ян ІІ Казімір Ваза (1648–1668)

Міхал Вішнявецкі (1669–1673)

Ян Сабескі (1674–1696)

Агуст ІІ Моцны (1697–1706, 1709–1733)

Станісла Ляшчынскі (1706–1709, 1733–1734)

Агуст ІІІ (1733–1764)

Агуст IV Станісла Панятоскі (1764–1795)



Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 4 Заголовок 515

Приложенные файлы

  • doc 185700
    Размер файла: 856 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий