АЖ негіздері АЛЬмира


азақ экономикалық университеті
«Инженерлік-экономика» факультеті
«Қолданбалы информатика» кафедрасы
Зертханалық сабақтарды орындау үшін әдістемелік нұсқау
AZhN 2206«АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР НЕГІЗІ» пәні бойынша
«5В070300-Ақпараттық жүйелер» мамандығы
Алматы, 2014 жыл
Зертханалық жұмыс №1
EXCEL –ді қолданып несие төлемдерін есептегенде түрлі проценттік ставкалардың төлем
мөлшеріне әсерін қойылымдық кесте негізінде талдау
Сабақ жоспары:
3. Қойылымдық кесте арқылы қаржылық талдау жүргізудің мәні.
4. Бір және екі факторлы кесте құру мысалдары.
Әдістемелік нұсқау
Ұзақ мерзімді қарыздардың төлемдерін есептегенде түрлі проценттік ставкалардың төлем мөлшеріне әсерін
талдау маңызды болып табылады. Еxcel-де бұл міндетті шешу үшін, яғни функциядағы белгілі бір аргумент мәнінің
өзгерісі осы функция мәніне қалай әсер ететіндігін көрсету үшін қолайлы тәсіл болып, «Данные» менюіндегі
«Таблица подстановки» табылады. Бұл тәсіл бір немесе бір мезетте екі фактордың өзгерісі нәтижелік мәнді қалай
өзгертетіндігін анықтауға мүмкіндік береді.
Өз бетімен орындауға арналған тапсырмалар:
1-тапсырма. В8, В9 ұяшықтарына сәйкесінше несие мерзімі(60 ай) және несие сомасы (100000), С8:С12 ұяшықтар
аралығына проценттік ставка нұсқалары енгізілген (2-сурет). D7 ұяшығындағы мән ПЛТ(C7/12;B8;-B9) формуласы
арқылы есептелген, бұл проценттік ставкасыз, 2 жылға және 100000 рубль мөлшерінде алынған қарыз бойынша айлық
төлем шамасын көрсетеді.
С7:D12 ұяшықтар аралығын ерекшелеп, «Данные» менюіндегі «Таблица подстановки» командасын
шақырамыз. Пайда болған терезеде «Подставлять значения по строке» жолына $C$7 параметрін енгізіп, ОК
батырмасын басамыз. Егер проценттік ставкалар әр бағанда орналасса, онда «Подставлять значения по столбцам»
жолын [<02таңдар едік. D8:D12 ұяшықтарында сәйкес проценттік ставкалар бойынша айлық төлем сомалары шығады (2-
сурет, бір факторлы кесте).
Әр түрлі проценттік ставкалар мен несие мерзімдерінің айлық төлем сомасына әсерін анықтау үшін екі айнымалылы қойылым кестесін қолданамыз. Мысалы (2-сурет, екі факторлы кесте), G9:G11 ұяшықтарына проценттік
ставканы, несие мерзімін және несие сомасын, Н8:Н12 ұяшықтарына проценттік ставка нұсқаларын, І7:L7
ұяшықтарына несие мерзімінің нұсқаларын енгізейік. Н7 ұяшығына («проценттік ставка» бағаны мен «несие мерзімі»
жолының қиылысына) =ПЛТ(G9/12;G10;-G11) формуласын енгіземіз. Н7:L12 ұяшық аралықтарын ерекшелеп,
«Данные» менюіндегі «Таблица подстановки» командасын шақырамыз. Пайда болған терезеде «Подставлять
значения по строкам в» жолына алғашқы проценттік ставка мәнін - $G$9, «Подставлять значения по столбцам в»
жолына алғашқы несие мерзімінің мәнін - $G$10 параметрлерін енгізіп, ОК батырмасын басамыз. Нәтижесінде әр
нұсқа бойынша проценттік ставка мен несие мерзімінің қиылысында айлық төлем шамасының мәні есептелінеді (2-
сурет).
2-сурет

2-тапсырма. Несие сомасы 20000 доллар, мерзімі 10 жыл, әртүрлі банктердің ұсынатын жылдық проценттік
ставкалары 7%, 9%, 9,5%, 10%, 11%, 11,5%. Алынған қарыз бойынша жылдық төлем шамасын есептеу.
3-тапсырма. Несие сомасы 20000 доллар, проценттік ставкалар жылдық 7%, 9%, 9,5%, 10%, 11%, 11,5% , несие
мерзімі 5 жыл, 7 жыл, 10 жыл және 15 жыл болатын жағдайлар үшін алынған қарыз бойынша жылдық төлем шамасын
есептеу
Зертханалық жұмыс №2
Электронды кестелерді құру және безендіру. Экономикалық ақпаратты өңдеу үшін оларды қолдану.
Тапсырма мақсаты: кәсіпорындардың қызметтерінің экономикалық
көрсеткіштері мен қаржылай нәтижелерді қамтитын
аналитикалық кестелерді құруды және безендіруді
үйрену; кестелік процессорды қолданумен берілген
формулалар бойынша есептеулерді орындау.
ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМІ
Жұмысты іске қосу және аяқтау
Microsoft Excel бағдарламасын 3 түрлі жолмен қосуға болады.
Windows операциялық жүйенің Іске қосу менюі көмегімен.
Windows –тің жұмыс үстеліндегі Excel ярлыгы көмегімен.
Windows –тің Жолсерік бағдарламасы арқылы.
Excel жұмысын нәтижелі аяқтаудың 2 түрлі жолы бар.
Файл командасы көмегімен → Шығу. Егер электронды кесте ашық және оған өзгерістер кіргізілген болса, онда Microsoft Excel шығу кезінде автоматты түрде оларды сақтайды, алайда, егер бұл операциялар кестенің қандай да бір объектілерінің құрамын түрткен болса, онда бағдарлама барлық өзгертулерге растауын қосымша сұрайды.
Жабу батырмасын шерткенде немесе Файл → Жабу командасын орындау арқылы.
Электронды кесте
Қосу сәтінде Excel- де жұмыс кітабы деп аталатын бос жұмыс орны
ашылады. Электронды кесте өз алдына жолдар мен бағандардың
қиылысуын көрсетеді.Жолдар сандармен белгіленген (1,2,3,4,...),
бағандар – латын алфавитінің әріптермен (А,В,С,D,...).
Жолдар мен бағандардың қиылысқан орны баған аты мен жол нөмірінен тұратын ұяшықты береді (мысалы, А12 немесе К7). Ұяшықтарды тышқан көмегімен шерту арқылы қажет ұяшықты табуға болады, яғни сол жағдайда активті деп аталады және қоршаланады.
Жұмыс парағы бойынша қозғалу
Ақпарат (мәтін, сан, формула) енгізіліп жатқан ұяшық активті ұяшық деп аталады. Активті ұяшықты өзгертуге болады, яғни активті болуы керек ұяшыққа тышқанның нұсқауын жылжыту арқылы және онда тышқанмен шерту арқылы немесе менюде ПРАВКА → Перейти (өту) командасын таңдау.
Ұяшықты белгілеу
Баған аты бойынша тышқанды шерту арқылы бағанды белгілеу жүзеге асады. Жол саны бойынша тышқанды шерту арқылы жолды белгілеу жүзеге асады.
Бірнеше ұяшықты белгілеу:
Аралас – тышқанның сол батырмасын ұстап тұрып тышқан нұсқауын диапозонның бір бұрышынан басқасына жылжытыңыз
Аралас емес – бірінші ұяшықты немесе ұяшықтардың бірінші диапозонын белгілеңіз, кейін Ctrl батырмасын ұстап тұрып кезекпен қалған ұяшықтарды немесе диапозонарды белгілеңіз.
Толық кестені белгілеу үшін – жолдар мен бағандар тақырыптарының қиылысқан жерінде батырманы басу (1.13 сурет).

1.13. сурет. Кестені белгілеу
Ұяшықтарды белгілеуді қайтару тышқанды кез келген парақтағы ұяшыққа шерту арқылы жүзеге асады.
Ұяшықтың көлемін өзгерту
Жол/бағанның көлемін 3 жолмен өзертуге болады.
Курсорды бағанның оң шеткі тақырыбына/жолдың төменгі шетіне апару, сондықтан курсор екі бағытталған сызықтар формасын алады. Кейін, сол батырманы ұстап тұру арқылы баған көлемі/жол биіктігін анықтай отырып тышқан нұсқауын қажетті бағытта жылжыту;
Бірнеше баған/жолды белгілеуге болады және бірден барлығының биіктігі/көлемін өзгертуге болады. Бұл үшін қажетті бағандар/жолдарды белгілегеннен кейін белгіленген бағандар/жолдардың біреуін көлемі/биіктігін жылжыту арқылы бірдей көлем/биіктік қабылдайды.
2. Диалог терезесінде баған көлемі/жол биіктігінің өзгерісі:
Формат → Столбец → Ширина/Формат → Строка → Высоты командасын орындау;
Баған көлемін өзгерту үшін диалог терезесінің экранға кіретін контексті менюден белгіленген бағандар/жолдар командасын таңдау.
Оптималды баған көлемі/жол биіктігін орнату
Екі бағытталған сызық пайда болғанша тышқанның курсорын бағанның оң шеткі тақырыбына/жолдың төменгі шетіне әкеліп және тышқанмен екі рет шерту керек;
Формат → Столбец → Автоподбор ширины/Формат → Столбец → Автоподбор высоты командасын орындау.
Мәліметтерді енгізу
Мәліметтерді енгізу – бұл, электронды кестемен жұмыс істегендегі негізгі операциялардың бірі. Әрбір ұяшық әр түрлі мәліметтермен толтырылуы мүмкін: сан, мәтін, формула. Ұяшыққа мәліметтерді енгізу үшін келесілерді орындау қажет:
Ұяшықты активтілеу;
Клавиатураны қолдану арқылы мәліметтерді енгізу (мәтін, сан, формула);
Енгізуді растау:
Енгізу батырмасы Enter-ді басу;
Формулалар жолының алдында тұрған √ батырмасын басу;
Басқа ұяшықта тышқанды шерту;
Курсорды басқару батырмалары арқылы ағындағы ұяшықтан шығу.
Ұяшықтағы мәліметті түзету
Мәліметерді енгізуді растау үшін Backspace немесе Del батырмаларын қолдануға немесе енгізуді қайтару үшін х батырмасын басу керек.
Расталған мәліметтер:
Ұяшықты активтілеу, F2 батырмасын басу және тікелей ұяшықта түзетуді жасау;
Ұяшықты активтілеу, Формулалар жолында тышқан курсорын қою және түзету жүзеге асыру.
Сандарды енгізу
Excel ұяшыққа енгізілген мәліметті сандық мән ретінде қабылдайды, егер ол тек сандардан тұратын болса. Сандық мәндерде кейбір арнайы символдарды қолдануға болады:
теріс санды енгізу. Егер сандық мән енгізу кезінде жақшаның ішінде болса, онда бағдарлама автоматты түрде оны теріс санға айналдырады;
+ оң мәндерді енгізу кезінде осы белгі қойылады;
, егер, сан алдында немесе сан ішінде бұл белгі болса, онда оны оңдық мән деп қабылдау керек.
% санды енгізу кезінде оның пайыздық мөлшерін орынауға болады. Ол үшін саннан кейін пайызды белгілеу қажет.
р санды ұяшыққа енгізу кезінде оның ақшалай мәнін енгізуге болады. Ол үшін саннан кейін ақша бірлігінің символын көрсету қажет.
Сандық мәндегі символдарды енгізу кезінде Excel оны ұяшықтың оң шетіне жылжытып қояды.
Мәтінді енгізу
Барлық мәліметтер, яғни сандар, күн реті, уақыт және формулалар болып келмейтіндерді бадарлама мәтін деп қабылдайды. Сандық мәндерге қарағанда мәтін сол шетке орналасады. Егер енгізілген мәлімет бір ұяшыққа сыймаса, онда ол көрші тұрған ұяшықтың үстінен көрініп тұрады. Бұл жағдайда ұяшық көлемін үлкейту керек. Ұзын мәтінді ұяшықта бірнеше жолға бөліп тастауға болады, ол үшін Alt+Enter батырмаларын басу керек.
Формулаларды енгізу
Формулалар көмегімен жұмыс бетінің мәліметтеріне есптеулер жүргізуге және анализ жасауға болады. «=» белгі ден басталған мәліметтерді Excel формула деп қабылдайды. Формулалар жолында формуланың өзі көрсетіледі, ал ұяшықты нәтиже орналасады. Формулада ұяшық немесе тақырыптың диапозонының аттары қолданылуы мүмкін.

Қажет ұяшықтарды өшіру
Экрандағы ұяшықтар бірнеше деңгейден тұрады: Кескін, Формат, Формула, Аты. Қажет ұяшықты өшіру үшін:
▪ ПРАВКА → Тазалау командасын орындау, содан соң деңгейлердің бірін таңдау.
▪ Delete батырмасын пайдалану.
▪ Контекстік меню көмегімен кестені тазалау.
Жолдар мен бағандарды өшіру үшін.
▪ ПРАВКА→Өшіру командасын орындау.
▪ Контекстік меню арқылы өшіру.
Мәліметтерді көшіру
Қажет жағдайда мәліметтер енгізілген ұяшықтарды басқа орынға көшіруге болады. Бұл үшін ұяшықты белгілеп алмастыру буферіне көшіру керек, содан соң орналастыру үшін керекті ұяшықты немесе аймақты белгілеп орналастыру керек.
Көшірудің төрт амалы бар:
1. ПРАВКА → Көшіру командасы арқылы, содан соң ПРАВКА → Орналастыру
2. Контекстік меню командасы арқылы көшіру және орналастыру
3. Саймандар тақтасындағы сәйкес батырмаларды пайдалану
4. Алмастыру әдістері. Тышқанның курсорын ұяшықтың оң жақ төменгі бұрышына әкелу, сонда курсор пішінін (+) өзгертеді, тышқанның сол жақ батымасын басып тұрып, тышқанның курсорын қатар тұрған ұяшыққа ауыстырып, батырманы жіберу
Жұмыс бетін безендіру: шрифтер, түстерді таңдау, обрамление.
Шрифтер. Excel ұсынған шрифтің түрлері мен көлемдері кестені жан-жақты безендіруге мүмкіндік береді. Шрифті таңдаудың үш тәсілі бар:
1. ФОРМТАТ→Ұяшықтар→Шрифтер командасын таңдау
2. Контексті-тәуелді менюдің Формат ячеек→Шрифт командасын орындау
3. Саймандар тақтасындағы Шрифт және Көлем батырмасын пайдалану арқылы форматтау.
Қажетті ұяшықты немесе ұяшықтарды оң жағы, сол жағы, ортасы және т.с.с. түзеу саймандар тақтасындағы сәйкес батырмалар көмегімен жүзеге асады, форматтау немесе Формат ячейки диологтік терезенің көмегімен түзеу.
Түстерді таңдау кестемен жұмыс барысында үлкен әсемдікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Түстерді таңдап орналастыру үшін диалектік терезе формат ячейкиден Вид белгісін немесе саймандар тақтасынан қажет батырманы таңдау қажет.
Обрамление. Жеке элементтерді (тақырыптарды, бағандарды, жолдарды, ұяшықтарды) белгілеу мақсатында обрамление пайдаланылады. Диапозонға шектеулер енгізу үшін диалогтік терезе Формат Ячейкиден Граница немесе саймандар тақтасынан қажет батырманы таңдау қажет.
Есептің берілуі
1. тапсырма. ЕҢБЕКАҚЫ кестесін құру (1.3 кесте)
Еңбекақы
№ Аты-жөні Еңбекақы мөлшері Салық Төлем
1 Иванов 7200 2 Петров 6800 3 Павлов 5400 4 Сидоров 8300 5 Федоров 3500 Барлығы:
Орындалу кезеңдері
1. MS Excel программасын ашыңыз.
2. Жұмыс кітапшасының 1 бетінде А1 ұяшығына Еңбекақы мәтінін енгізіңіз және оны жуан етіңіз, 1.3 кестедегідей (кестенің атауы). Бұл үшін тышқанның сол жақ батырмасымен ұяшықты белгілеп, мәтінді теріңіз және Enterді басыңыз.
3. А2:Е2 ұяшықтарына бағандар атауларын безендіре отырып, енгізіңіз, 1.3 кестеде көрсетілгендей.
4. Бірінші бағанды толтырыңыз. Ол үшін А3 ұяшығына 1-ді енгізіңіз, содан соң А3;А7 диапозонын белгілеңіз. Менюден ретімен ПРАВКА → Толтыру → Прогрессия пунктерін таңдаңыз.келесі қосылғыштар белгіленгеніне көз жеткізіңіз: Орналасуы: бағандармен, Тип: арифметикалық, Қадам: 1. ОК батырмасын басыңыз. А8 ұяшығына барлығы - сөзін енгізіңіз.
5. Екінші бағанды толтырыңыз. В3:В7 ұяшықтарына фамилияларды енгізіңіз (1.3 кестені қара).
6. Үшінші бағанды толтырыңыз. Үлгі бойынша сандарды енгізіңіз (1.3 кестені қара).
7. Төртінші бағанды толтырыңыз. Салықты еңбекақы мөлшерінен 13% деп есептейміз. D3 ұяшығына формуланы енгізіңіз (орыс тіліндегі символдар қолданылмауы тиіс): =C3*0.13 және Enter батырмасын басыңыз. D3 ұяшығында сан көрінсе де, негізінде онда формула да болады. Ауыстыру амалын пайдаланып, формуланы D4:D7 ұяшықтарына көшіріңіз.
8. Бесінші ұяшықты толтырыңыз. Е3 ұяшығына =C3-D3 формуласын енгізіңіз. Формуланы Е4:Е7 ұяшықтарына көшіріңіз.
9. Барлығы жоллын толтырыңыз. Еңбекақы мөлшері бағанында С3:С7 диапазонын белгілеңіз, содан соң Стандартная инстурменттер тақтасынан Автосумма (∑) батырмасын басыңыз. Формуланы D8:E8 ұяшықтарына көшіріңіз.
2. тапсырма ЕҢБЕКАҚЫ кестесін безендіріңіз
Орындалу кезеңдері
1. Кестеге безендіру жүргізіңіз. Бұл үшін барлық кестені белгілеңіз және ішкі және сырқы шектеулер орнатыңыз.
2. Бағандардың ұзындықтарын атауының көлеміне қарай сәйкестендіріңіз.
3. Атаулын кестенің ортасына орналастырыңыз. Ол үшін А1:Е1 диапазонын бедгілеңіз және ФОРМАТ → Ұяшықтар → Түзету менюін таңдаңыз. Тігінен түзетуді таңдаңыз: ортасына, содан соң Ұяшықтарды біріктіру жазықтығына ту орнатыңыз. ОК батырмасын басыңыз.
4. Кестені сақтаңыз. Бұл үшін ФАЙЛ→ Сохранить как – ті таңдаңыз. Құжатты сақтау диалогтік терезесінде мои документы папкасын көрсетіңз көрсетіңіз және файлды өз атымен сақтаңыз.
Деректер енгізу




Нәтижесі

Бақылау сұрақтары
1. «Электрондық кестелер» деп аталатын программалардың мағынасы қандай?
2. Кестелік процессор Excelдің негізгі мүмкіндіктері қандай?
3. «Жұмыс кітапшасы» өзімен бірге не ұсынады?
4. Excelді ашудың амалдары?
5. Excel терезесі өзімен бірге не ұсынады?
6. Меню жолдары қандай командалардан тұрады?
7. Саймандар тақтасы не үшін керек?
8. Ұяшықтар көлемінің өзгеру амалдарына сипаттама беріңіз
9. Жұмыс беті арқылы ауысу қалай жүзеге асады?
10. Белсенді ұяшық дегеніміз не? Ұяшықтарды белгілеудің қандай амалдары бар?
11. Мына мәліметтерді енгізудегі іс-әрекеттерге сипаттама беріңіз: мәтінді, сандарды, формулаларды.
12. Қажетті ұяшықтар қалай редактировайтетіледі?
13. Ұяшықтарды көшіру амалдарын атаңыз.
14. Автотолтырудың көмегімен мәліметтерді жазу және енгізу.
15. Кестені форматтау тәсілдері: шрифті, түсті таңдау, обрамления.
Зертханалық жұмыс №3
Excel-дің қосымша функцияларының көмегімен электрондық кестелерді есептеу.
Тапсырма мақсаты: Excel бағдарламасындағы қосымша функциялардың көмегімен экономикалық есептемелерді шығару жолдарын үйрену.
ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ
Функциялар шебері
Функцияларды клавиатурадан қолмен енгізуге болады, бірақ Excel-де оларды жартылай автоматты түрде және қатесіз енгізуге арналған Функциялар шебері құралы қарастырылған.
Функциялар шеберін келесі тәсілдердің бірімен шақыруға болады:
ВСТАВКА – > Функция командасын таңдау арқылы;
Стандартная панелінен ВСТАВКА функции батырмасын басу арқылы. Функциялар шебері кейіннен екі диалогты терезе шығады. Біріншісінде функция (1.1 сурет), ал екіншісінде оның аргументтері таңдалады (1.2 сурет)

сурет Функциялар шебері терезесі

сурет Функцияның аргументтерін таңдау терезесі
Бірінші терезеде Функциялар шебері толық тізімнен қолайлы функцияларды таңдауға мүмкіндік береді. Категория тізімінен функцияның қжет категориясын таңдауға болады. Функцияны таңдау тізімінен функцияның өзін таңдауға болады. Осыған орай белгіленген функцияға байланысты тізім астынан қысқаша анықтама беріледі. Функциялар шеберінің екінші терезесінде қажет аргументтерді көрсету керек. Есептің ағымдағы шешімі Значение жолында көрсетіледі. ОК батырмасын басқан соң Excel функцияны ағымдағы ұяшыққа орналастырады. Функцияның есептелген шешімі ұяшықтың өзінде көрсетіледі. Функциялар шебері көмегімен бір функцияны екінші функцияға салуға болады, яғни басқа функцияны берілген функцияның аргументі ретінде қолдануға болады. Функция шешімін қолдану үшін аргумент жолын активациялаңыз. Ол үшін формулалар бағанының сол жағындағы функция аты жазылған жолдың жанындағы төменге қарай бағытты басыңыз және тізімнен Басқа функциялар элементін таңдаңыз. Салынған функцияны таңдауға болатын Функциялар шеберінің бірінші терезесі ашылады. Программа бұл жолмен жеті сатылы салымнан тұратын формула құруға мүмкіндік береді.
Excel-де формуланы өзгерту басқа да енгізілген мәліметтерді өзгерту сияқты жүргізіледі:
Өзгертуді қажет ететін ұяшықты белгілеп, Ғ2 батырмасын басып, өзгертуді енгізіп, Enter-ді басыңыз;
Тез өзгерту – ұяшыққа екі рет шертіп, өзгерту енгізіп, Enter-ді басыңыз.
Басқа мәліметтер сияқты формулалар да көшіріледі:
Ұяшықты белгілеу, ПРАВКА – > Копировать (немесе Ctrl+C батырмаларын қатар басу); көшіретін мәліметтерді тасыатын ұяшықтарды белгіліп, ПРАВКА – > Вставить (немесе Ctrl+V) батырмасын басу арқылы;
Тез көшіру: формуласы бар ұяшықты белгілеп, белгіленген ұяшықтың шекарасын жаңа орынға тасыыңыз.
Формулаларды көшіргенде және тасығанда олардың қайта өңдеудегі басқа ұяшықтарға сілтемелер принципиалды сұрақ болып табылады. Әрине, ішкі логика көрінісіне қарағанда адрестар белгілі бір кездерде өзгермеуі керек, ал басқа кездерде қолданушыға өзгерістерді қайта есептеу үшін қолайлы және ыңғайлы болуы қажет.
Осы тапсырмаларды шешу үшін электронды таблицалар процессорларында абсолютті және қатысты сілтемелер қолданылады.
Абсолютті сілтеме – бұл формуларды көшіргенде немесе тасығанда өзгермейтін, ағымдағы мәліметтерден құралған ұяшық адресі. Абсолютті сілтеменің белгісі ретінде $ белгісі қолданылады. Айырмашылығы:
Толық абсолютті сілтеме ($ белгісі баған атының алдында да, номір жолының алдында да қойылады, $А$8). Бұл кезде көшіргенде де, тасығанда да ұяшық адресі ауыспайды.
Бөлшекті абсолютті сілтеме ($ белгісі немесе баған атының алдында, немесе номір жолының алдында қойылады, $А8 немесе А$8). Бұл жағдайда координаттардың біреуі ғана өзгеріссіз қалады.
Формуладағы адресат типін өзгерту үшін функционалды Ғ4 батырмасы пайдаланылады (оны қайта басқандамәліметтерді енгізу бағанындағы адрес түрі уақыт сайын қатыстыдан абсолюттыға, абсолюттыдан бөлшекті абсолюттыға т.с.с. ауысып отырады).
Формуланы көшіргенде, аусытырғанда қатысты сілтемелер жағдайында көрсететін, осы беттегі формулалардың қатысты өзгерістерін есептей отырып, ұяшық адрестерін қайта санау жүргізіледі.
Қателер мағынасы
Егер ұяшықта программа шешімін дұрыс анықтай алмайтын формула бар болса, онда ұяшықта қате мағынасы көрсетіледі
Жұмыс бетіндегі қателер
Мағынасы Себебі
#ДЕЛ/0 Нольге бөлу берілген
#ЗНАЧ! Қате аргумент немесе қате оператор көрсетілген
#ИМЯ? Мүмкін емес ат көрсетілген
#Н/Д Мағына берілмеген
#ПУСТО! Қиылыспайтын 2 диапазонның қиылысу аумағы қарастырылған
#ССЫЛКА! Дұрыс емес сілтеме көрсетілген
#ЧИСЛО! Санды алуда/қолдануда қате
###### Шешімі ұяшыққа симайды,ұяшықты кеңейту қажет
ПРАКТИКУМ
Есептің берілуі
Тапсырма 1. ТАУАР САПАСЫН БАҒАЛАУ кестесін ОКРУГЛ (математикалық); ЕСЛИ (логикалық); МИН, МАКС, СРЗНАЧ (статистикалық) функциялары көмегімен құру
Ағымдағы мәліметтер

Орындалу кезеңдері
MS Excel программасын ашыңыз
Кесте құрып, оны берілген мәліметтермен толтырыңыз
Орта балл бағанының бірінші ұяшығына =ОКРУГЛ(СРЗНАЧ(С3:Ғ3);0). Тасу тәсілінің көмегімен формуланы (G3:G9) бағандарына көбейтіңіз.
Градусы бойынша баға бағанының бірінші ұяшығына =ЕСЛИ(G3<60;1;ЕСЛИ(G3<70;2;ЕСЛИ(G3<85;3; ЕСЛИ(G3<94;4;5)))) формуласын жазыңыз. Тасу тәсілінің көмегімен формуланы (Н3:Н9) бағанына көбейтіңіз;
Төменгі баға бағанының бірінші ұяшығына =ОКРУГЛ(МИН(С3:С9);0) формуласын енгізіп, D10:Н10 бағанының диапазонына көбейтіңіз.
Орта баға бағанының бірінші ұяшығына =ОКРУГЛ(СРЗНАЧ(С3:С9);0) формуласын енгізіп, D11:Н11 бағанының диапазонына көбейтіңіз.
Жоғарғы баға бағанының бірінші ұяшығына =ОКРУГЛ(МАКС(С3:С9);0) формуласын енгізіп, D12:Н12 бағанының диапазонына көбейтіңіз.
Соңында келесі кесте шығады.
Кестені сақтаңыз.
Деректер енгізу

Тапсырма 2. Берілген соңғы 8, 12 айдың ішіндегі тауарлардың баға тенденцияларының өзгерісін есептеу.
Орындалу кезеңдері
MS Excel ашық жұмыс кітабының Лист 2 блетіне ауысыңыз.
Келесі берілген мәліметтерді А1:С13 ұяшықтарына енгізіңіз.

Е1:G13 ұяшығына келесі кетені енгізіңіз

G2: G13 диапазонын белгілеңіз.түртпені формулалар бағанына қойып, келесідей формуланы жазыңыз: =ТЕНДЕНЦИЯ (С10:С13;А10:А13;Е2:Е13) немесе Функциялар шеберімен қолданыңыз. Енгізілгеннің дұрыстығын растау үшін Ctrl+Shift+Enter қосындыларын басыңыз. Баған соңғы төрт айдың көрсеткіші бойынша толтырылады.
Нәтижесі

Тапсырма 3. Берілген соңғы 8, 12 айдың ішіндегі тауарлардың баға тенденцияларының өзгерісін өз бетінше есептеу.
Бақылау сұрақтары
Функцияларды енгізу тәсілдерін атаңыз
Excel функцияларынның категорияларын талдаңыз
Функциялар шебері құралының қызметі қандай?
Функциялар шеберін қосудың қандай тәсілдері бар?
Салымды функцияның құруын сипаттаңыз.
Ұяшықтарға абсолютті және қатысты сілтемелер деген не?
Ұяшықтардың сандық форматтары мен оларды құрудың әдістерін атаңыз.
Жұмыс бетіндегі қателердің мағынасы. Себептері және оларды шешу жолдары
Зертханалық жұмыс №4
Сызықтық бағдарлама есептерін Excel- де шешу
Сабақтың мақсаты: кестелік процессорды қолданумен сызықтық бағдарлама есептерін шешудің әдістемесін оқып білу.
Теориялық бөлім
Есепті тұрғызу
Сызықтық бағдарлама есебі бұл оптималды шешуге қабылданған, әсіресе кездесетін барынша таралған есептер. Бұл есепті шешуді ресурстарды бөліп шығу есептері мысалында қарастырайық.
Сызықтық бағдарлама есептері, яғни есептерді жиі оптимизациялау жағдайы болып табылатын келесі түрде жазылады:
Мұндағы
F – мақсат функция;
С j - j – типіндегі өнім бірлігін қолданысқа беруден түсетін пайда;
Х j - j – типіндегі өнімдерді шығару саны;
aij – j – типіндегі өнім бірлігін шығару үшін i ресурстардың шығын нормасы
bi – і түріндегі орналасқан ресурс саны
Ресурстарды бөліп шығу есебі
Сызықтық бағдарлама есебін шешудің жиі кездесетін жағдайы бұл ресурстарды бөліп шығу.
Егер қаржылар, құрал- жабдықтар, шикізат және адамдарды да ресурс деп қарастыруға болады, онда экономикадағы амалдардың көп санын ресурстарды бөліп шығару есебі ретінде қарастыруға болады. Жиі мұндай амалдарың математикалық модельдері бұл сызықтық бағдарлама есебі. Мысал. 4 типті өнімді қандай мөлшерде шығару қажет екендігін анықтау керек, ол үшін 3 өндіруге қажетті ресурстар қажет: еңбек, қаржылық, шикізаттық. Әр типтің ресурс саны, яғни өнім бірлігін шығару үшін қажеттісін шығын нормасы деп атайды. Шығын нормасы, сонымен қатар табыс, келесі кестеде берілген.1.11. Сол жерде ресурстар да берілген.
ресурс 1-өнім 2-өнім 3-өнім 4-өнім шектеулер
Табыс 60 70 120 130 = max
персонал 1 1 1 1 ≤ 16
шикізат 6 5 4 3 ≤ 110
қаржы 4 6 10 13 ≤ 100
Енді математикалық модельді құрастыруға кірісейік
Кестеде көрсетілгендей 1-өнім бірлігін шығару үшін шикізаттың 6 бірлігі қажет екен, онда 1-өнім үшін 6х1 бірлік шикізат, мұндағы х1 – 1-өнімнің шығару саны. Қалғандары үшін де дәл осылай шығарып аламыз, ал шикізат бойынша шектеулер келесі түрде болады:
6х1+5х2+4х3+3х4≤ 110
Сол жағы талап етілген ресурс мөлшері де, оң жағы қолда бар ресурс мөлшері.Қалғандарын да дәл осылай шығарамыз.
Онда математикалық модель келесідей болады:
F=60x1+70x2+120x3+130x4 →max
x1+x2+x3+x4≤16
6x1+5x2+4x3+3x4≤110
4x1+6x2+10x3+13x4≤100
xj≥0, j=1,4
Excel көмегімен теңсіздіктер жүйесімен берілген математикалық модельді мысалда қарастырамыз.
Практикум (Есепті шығару)
Тапсырма. Кестеде берілген мәліметтер бойынша ресурстарды бөліп шығу.
Шығару бойынша кеңестер.
1. Кестеге мәліметтерді енгізіңіз
Fmax=kx2-x1
2x1+x2<=3k
x1-2x2<=5k
x1+kx2<=7k
x1 >=0, x2>=0
x1 x2 х3 х4 х5 сол жағы таңба оң жағы
Ресурс-1 2 1 1 0 0 <= 35
Ресурс-2 1 -2 0 1 0 <= 55
Ресурс-3 1 5 0 0 1 <= 75
F-функция -1 5 0 0 0 max Айнымалылар x1 x2 х3 х4 х5 0 0 0 0 0







x1 x2 х3 х4 х5 сол жағы таңба оң жағы
Ресурс-1 2 1 1 0 0 15 <= 35
Ресурс-2 1 -2 0 1 0 -30 <= 55
Ресурс-3 1 5 0 0 1 75 <= 75
F-функция -1 5 0 0 0 75 max Айнымалылар x1 x2 х3 х4 х5 0 15 0 0 0 Microsoft Excel 11.0 Отчет по результатам Рабочий лист: [Книга1]Лист1 Отчет создан: 27.02.2009 23:06:56 Целевая ячейка (Максимум) Ячейка Имя Исходное значение Результат $G$5 F-функция сол жағы 0 75 Изменяемые ячейки Ячейка Имя Исходное значение Результат $B$7 x1 0 0 $C$7 x2 0 15 $D$7 х3 0 0 $E$7 х4 0 0 $F$7 х5 0 0 Ограничения Ячейка Имя Значение Формула Статус Разница
$G$2 Ресурс-1 сол жағы 15 $G$2<=$I$2 не связан. 20
$G$3 Ресурс-2 сол жағы -30 $G$3<=$I$3 не связан. 85
$G$4 Ресурс-3 сол жағы 75 $G$4<=$I$4 связанное 0

Microsoft Excel 11.0 Отчет по устойчивости Рабочий лист: [Книга1]Лист1 Отчет создан: 27.02.2009 23:06:56 Изменяемые ячейки     Результ. Нормир. Целевой Допустимое Допустимое
Ячейка Имя значение стоимость Коэффициент Увеличение Уменьшение
$B$7 x1 0 -2 -1 2 1E+30
$C$7 x2 15 0 5 1E+30 5
$D$7 х3 0 0 0 0 1E+30
$E$7 х4 0 0 0 0 1E+30
$F$7 х5 0 -1 0 1 1E+30
Ограничения     Результ. Теневая Ограничение Допустимое Допустимое
Ячейка Имя значение Цена Правая часть Увеличение Уменьшение
$G$2 Ресурс-1 сол жағы 15 0 35 1E+30 20
$G$3 Ресурс-2 сол жағы -30 0 55 1E+30 85
$G$4 Ресурс-3 сол жағы 75 1 75 100 75

Microsoft Excel 11.0 Отчет по пределам Рабочий лист: [Книга1]Отчет по пределам 1 Отчет создан: 27.02.2009 23:06:56   Целевое   Ячейка Имя Значение $G$5 F-функция сол жағы 75   Изменяемое   Нижний Целевой Верхний Целевой
Ячейка Имя Значение предел результат предел результат
$B$7 x1 0 0 75 0 75
$C$7 x2 15 0 0 15 75
$D$7 х3 0 0 75 20 75
$E$7 х4 0 0 75 85 75
$F$7 х5 0 0 75 0 75

Бақылау сұрақтары
Сызықтық бағдарлама есептері қандай әдіспен шешіледі?
ресурстарды бөліп шығу амалдарын тұрғызу
ресурстарды бөліп шығу этаптарын айтып беріңіз.
Мақсат функцияның мәні
Мақсат функциясының шектеулерін қалай анықтауға болады?
Шешімді іздеу қандай құрал көмегімен жүзеге асады?
Поиск решения көмегімен шешімді қалай табамыз?
Функция экстремумы тапсырмасы
поиск решения параметрлері
Функция шектеулерін қалай енгіземін және редактілейміз?
Зертханалық жұмыс №5
Болашақтағы құнын анықтау
Жұмыстың мақсаты: Болашақтағы құнымен инвестиция есептемесі мағынасына Excell функциясы бойынша меңгеру.
ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМІ.
Ақша теңсіздігінің 1-ші приинцепі болшақтағы құны түсінігіне негізделген, олар әр түрлі уақыт мезетіне жатады. Бүгінгі салынған салым болашақта үлкен табысты құра алады. Бұл функция – (БҚ – болашақтағы құны) өсірілген құнымен немесе болашақтағы құнының сериясын қайталанатын төлеммен есептейді және де ағымдағы мағынаны болашақтағы құнымен салым мағынасын немесе 1- күнделікті процестік үлестегі алыммен есептеуге болады.
БҚ – функциясы болашақтағы құнын қайталанатын күнделікті төлеммен есептейді және бірдей ақшаның салымы немесе алымы мағынасын болашақтағы күнделікті процестік үлеспен есептейді. Синтаксис: БҚ ( үлес, кпер, плт, пс, тип ).
Мұнда: үлес – Сол кзеңдегі проценттік үлес ,
кпер- жалпы кезең саны,
плт- жалпы соммасы, қазіргі уақыттағы болашақтағы төлем сериясымен бірдей, егер көрсетілмесе, пс =0.
Тип- 1 немесе 0 мағынасы төлем кезеңі бастапқы кезінде немесе соңғы кезінде мағынасы жоқ болады.
База есептемесі аргумент мағынасымен бірдей қайтадан есептелуі қажет.
Маңызды үлкен есептемені үш жылдық процентпен есептеу.
Процент есептеу әдісі Жалпы кезең саны Проценттік кезеңдегі салым % есептелуі
Жылдық n К
Жарты жылдық n*2 К/2
Кварталдық n*4 К/4
Ай сайын n*12 К/12
Күнделікті n*365 К/365

БҚ функциясын қолдануда сол есептің шешілуіндегі әр түрлі түрлерін қарастырамыз.
Болашақ құнын бірдей уақыттағы сомма салымында есептелуі қажет, сондағы қиын проценттік көлемді анықтауда есептеледі.
Бұны мына формуламен есептейді:
Fv=pv*(1+r)n
Мұндағы: Fv- Болашақтағы салым немесе алым құны,
Pv- салымның ағымдағы құны,
n- процентті есептеудегі жалпы кезеңнің саны,
r- салым бойынша проценттік үлес.
Бұл формула классикалық формуладағы есептеуде өсірілген сумма салымына қиын проценттік әдіспен сәйкес келеді ( 1.13 )
Мұндай жағдайда жұмыс парағынада Excell түрі формуласын алады:БҚ ( үлес, кпер, плт, пс, тип ).
Мынадай жағдайды қарастырайық мұндағы төлем системалық төлеммен жүргізіледі, алдыңғы мысалдағыдай емес, бір рет емес бірнеше рет. Бұл төлем әр есептік кезеңнің жүргізілуі мүмкін – міндетті төлем немесе пренумерандо төлемі, соңғы кезде постнумерандо төлемі n негізінде жүзеге асырылады. Әр кезеңде бірдей сомма енгізіледі. N кезеңдегі жағдайдың енуі де соңындағы болашақ құнымен мұндай салымның үлкен өзіндік құнын табуы қажет. Әр жағдайда есептелген проценттік соңғы салым есеппен жүргізілмейді, қиын процент бір есептік кезеңнен көп, пренумерандо салымы ұзартылады, постнумерандо салымына қарағанда.
Болашақ пренумеранды құнының есептемесі мына формуламен қолданылады:
F v = pmt *( 1+r )2+ pmt *(1+r )n+…+ pmt * (1+r)n= pmt **(1+r )n-1/r*(1+r)
Мұнда: F v- болашақтағы көшірілген серия құны төлемі,
Pmt- көшіріген қайталанатын сомма төлемі ,
n- жалпы кезең санының көлемі ,
r- күнделікті проценттік үлесі.
Бұл формулада өсірілген сомма есептемесі формуласымен күнделікті пренумерандо рентасына сәйкес келеді.
БҚ есептегенде аргумент мағынасы тип= 1 және вид: = БҚ ( үлес, кпер, плт, пс, тип ) формуласын алады.
Шешімі формуладағы (1.56) есептемесімен сәйкес келуі қажет. Постнумерандо формуласы болашақтағы құны есебіне тіркейді.
F v = pmt + pmt *( 1+t )+…+ pmt * (1+r)n-1=pmt*(1+r )n-1/1 (1.57)
Жұмыс парағындағы формула есептемесі Excell жазуын сәкесінше вид: = БҚ ( үлес, кпер, плт, пс)
Аргумент тип =0 жіберуге немесе жазуға : БҚ (үлес, кпер, плт, пс).
ПРАКТИКУМ.
Тапсырма 1.
Қанша теңге шотта табылады егер 27 мың теңге 33 жылға 18,5% жылдық пайызбен берілсе.Әр жарты жылда пайызы есептеледі.
Орындау тәртіптемесі.
Берілген есепті 1.19 кестеде көрсетілгендей орындау қажет.
Таблица 1.19
Болашақ құнының есептемесі.

А V
1 Жылдық мөлшерлеме % 18,5
2 Кезең,жыл 33
3 Салынған ақша ( мың теңге) 27
4 Пайыз есептеу Жарты жылға
5 БҚ =(В2/2; В3*2;-В4)
Есептеу үшін формула қолданылады (1.55), болашақтағы шешімін табу үшін бірдей ақша салымын табу қажет. Есептің берілгенінде жылдық пайызбен және қанша жыл берілгені көрсетілген. Егер пайыз бір жылда бірнеше рет көрсетілсе, кезеңдік есептелудегі пайыздық төлемі мен жалпы кезең көлемін процентпен есептеу қажет.Бұл көлемдерді 1.18-кесте көмегімен анықтауға болады.
Маңызды үлкен есептемені 3-жылдық пайызбен есептеу.
Пайызды есептеу
әдісі Жалпы кезеңдегі пайызды есептеу Пайызды есептеудегі кезеңін есептеу %
Жылдық n k
Жарты жылдық n*2 k/2
Квартлды n*4 k/4
Ай сайынғы n*12 k/12
Күнделікті n*365 k/365
Жарты жылдық пайызды есептеу кезінде төлем=18,5%/2, ал жалпы кезең санын есептеу кпер=33*2 есептеледі. Берілгендегі n=-27 (яғни бір уақыттағы салым) аргументі. Азайту белгісі салымды білдіреді. Қорыта келе, =БҚ(18,5%/2; 33*2;-27)=9272,12 теңге.
1.57- Кестедегі формуламен есептеп көрсек.
Fv=27*(1+0.185/2)*(33*2)=9272.12 теңге.
Пайызды есептеу әдісі Жалпы кезеңдегі пайызды есептеу Пайызды есептеудегі кезеңін есептеу %
Жылдық 33 18,5
Жарты жылдық 66 9,25
Квартлды 132 4,625
Ай сайынғы 396 1,541666667
Күнделікті 12045 0,050684932
Тапсырма 2.
Мысал ретінде ақша қаражатты инвестициялаудың 4-жыл аралығында 2-әдісі бар делік:
Әр жылдың басында 26%, ал жылдың аяғында 38% жылдық. Жыл сайын 300 мың тг салынсын.Анықтаңыз, қанша ақша 4-жылдың соңында әр вариантта қанша болады.
Орындау тәртіптемесі:
Берілген есепті 1.20-кестеде көрсетілгендей белгілеңіз.
Кесте -1.20
Жыл сайынғы салым мың тг 300
Кезең, жыл 4
Жылдық төлем пайызбен
(1-топ) 26
2-топ 38
БҚ мың тг (1-топ) БҚ мың тг (2-топ) Мұндай жағдайда қайталанатын төлем жүргізіледі және де есептеме (1.56) формуламен 1-топ есептемесі (пренумерандо), (1.57) формуламен 2-топ (постнумерандо) есептемесі жүргізіледі.
Формула:
Fv=pmt *(1+r)2+ pmt*(1+r)n+…+ pmt*(1+r)n=pmt
Зертханалық жұмыс №6
Ағымдағы құнды анықтау
Жұмыс мақсаты: ағымдағы құнды есептеу үшін Excel функцияларын қолдануды жетік меңгеру.
Теориялық бөлім
Көптеген мысалдарда болашақ кірістер мен шығыстардың ағымдағы құны деген ұғым қолданылады.бұл ұғым бастапқы сома болашақтағы сомадан эквиваленті төмен базаланған деп ұйғарылады. Концепцияға сәйкес уақытша ақша құны, кірістері және шығыстары, бір уақытқы сай келмесе, бір мерзімге қарастырып келтіруге болады (дисконтирлау жолымен). Ағымдағы құны бастапқы уақыт кезеңіне болашақ шығын және кіріс сомасының нәтижесі ретінде болады. Excel бірқатар есептеуге мүмкіндік беретін функциялардан тұрады:
Ағымдағы біртекті қарыз сомасын және бекітілген кезеңдік төлемдерден (ПС функциясы)
Таза болашақ шығындар және ауыспалы түсім сомаларының көлемінің ағымдық құны (ЧПС функциясы)
Ескерту, ПС және ЧПС функциялары күтілген кірістер мен шығындардың ағымдағы құнының жеке есептеу жағдайы болып табылады. Ортақ жағдайда ауыспалы айырма және әр түрлі уақыт кезеңдерінде өзгеріп отыруы мүмкін. ПС функциясы көмегімен есептеу операциялар арасындағы тең интервалдар көлемі ақша ағымының тең көлемінқажет етеді. ЧПС функциясы ауыспалы ақша көлемін тең уақыт кезеңіне теңестіреді.
ПС функциясы
ПС функциясы ағымдағы құнды бірдей қарыз сомадан болашақ төлем кезеңдерін теңдей есептеуге мүмкіндік береді. Бұл есептеу, болашақ құнды есептеу, БС функциясының көмегімен кері анықтама болып табылады. Синтаксис ПС (ставка; кпер; плт; бс;тип). Бұл функция келесі есептеулерде қажет болуы мүмкін:
Мәселен, болашақ (өсімделген) қарыз сомасыбелгілі. Осы салымның п мерзімнің соңында берілген сома мәнін білу қажет. Бұл мағынаны мына формуладан алуға болады:
pv=fv(1+r)nФормула (1,58) формуласына сәйкес келеді
P=S(1+jm)mn=S(1+i)nПС функциясын қолданғанда осындай есептеу жалпы түрде былай: = ПС (ставка; кпер; плт; бс;тип) белгіленеді.
Ағымдағы құны болашақтағы қайталанантын уақытылы төлемін табу керек, яғни әр есептік кезеңнің басында немесе соңында жүргізілетінін табу.қазіргі уақытта түсетін немесе қаражатты жұмсауда келесі уақыт құнының концепциясына сәйкесінше соншалықты ағымдалған құнын таныстырады. Пренумерандо құнының ағымдағы салымы постнумерандоның ағымдағы құнының салымынан көбірек, яғни бірдей шарттары бойынша. Болашақтағы тұрақты қайталанатын төлемдер ағымдағы құнының сериясымен есептеледі, әрбір кезеңнің және дисконталған норма табысы r постнумирациясымен төменгі формула бойынша жүргізіледі: (1,5)
pv=pmt+pmt(1+r)+…+pmt(1+r)n-1=pmt1-11+rn(1+r)rМұндағы, pv – ағымдағы тіркелген қайталанатын төлемдер
pmt - тіркелген қайталанатын төлем сомасы
n – қайталанатын төлем немесе түскен төлемнің жалпы саны
r - тұрақты пайыздық мөлшерлеме.
Жалпы түрде бұл есепті шешудегі функцияның түрі =ПС (ставка;кпер;плт;;1)
Ағымдағы құы тұрақты қайталанатын постнумерандо төлемімен (1,59) формуламен есептеледі.
pv=pmt+pmt(1+r)+…+pmt(1+r)n-1=pmt1-11+rnrExcel түріндегі функция есептемесі мынаған сәйкес келеді =ПС (ставка; кпер; плт). Аргумент тип=0 сондықтан оны көрсетпесе де болады.
ЧПС функциясы
ЧПС функциясын таза ағымдағы құнымен есептейді (NPV) қайталанатын төлемменөзгерісті көлемдердегі кіріс және шығыс сомасын күтеміз, дисконтталған пайыз r нормасы. Есептеу формуласы мына түрде берілген:
NRV=i=1nvaluei(1+r)iМұндағы, NPV – таза ағымдалған құны қайталанатын төлем және түсімм төлемі
n – түсімдер мен төлемдер саны
r – дисконттау нормасы
valuei - түсімдер мен төлемдер мағынасы.
Ағымдағы таза құнды анықтау тәсілі әдетте инвестицияның тиімділігінбағалауда қолданылады. Ол пайданың ең төменгі деңгейін анықтап, оны тиімді жобаға критерии ретінде қолдануға мүмкіндік береді.күтілген кіріс пен шығысты дисконтирлеу қаржы тартудың ұснамдарын ескеруге мүмкіндік береді. NPV оң мәні инвестор шығарған шығындардың жабылғаннан кейінгі таза пайдасын көрсетеді.
Синтаксис: ЧПС(мөлшерлеме; мағына1; мағына2;...;мағынаN). Инвестиция ағымдағы құнын ЧПС функциясымен бір кезең мағына1 аргументіне жетпей басталады және тізімдегі соңғы мағынамен аяқталады деп есептеледі. Егер бірінші түсім кезең басында болса. Онда ЧПС функциясының шешіміне (шығындарды ескере отырып) қосу керек, бірақ аргументтер тізіміне қосылмайды (4 тапсырмадан қара).
ПРАКТИКУМ
Тапсырма 1. Фирмаға 12 жылдан соң 500 000 теңге қажет болады. Қазіргі таңда фирма бар ақшасын 12 жылдан соң 500 000 теңге алу үшін депозитке салуға дайын. Салымның қажет мөлшерін егер 12% болса табу керек.
Орындау кепілдемесі
Тапсырма шешімін кесте түрінде көрсету (1,40 сурет)
Берілгені
Болашақ мәні, тг 500 000
Кезең, жыл 12
Мөлшері, % 12
Шешімі
Салым сомасы, тг -128 337,55
1,40 сурет Салым сомасын есептеу
Тапсырма 2. Мысалы үйді сатып алудың 2 әдісі бар: бірден 2 300 000тг қолма-қол төлеу немесе 15 жылға айына 20 500тг төлеу арқылы. Қай нұсқаның тиімді екенін екенін анықта, егер жылдық 8% мөлшермен берілсе.
Шешуі: -2 145 132,14 тг.
Тапсырма 3. Жобаға инвестиция бірінші жылдың соңында 500 000 тг-ні құрады. Кейінгі 3 жылда жоба бойыншы 200 000тг, 400 000 тг, 520 000тг кірістеледі деп күтілуде.қаржы шақырғандағы ұстаным 10% құрайды. Жобаның тақза ағымдық құнын анықта.
Шешімі: 366 436,72 тг.
Тапсырма 4. Жоба бойынша бастапқы кездегі шығындар 370 000 тг құрайды. Алғашқы 5 жылда түсетін пайда: 80 000 тг, 92 000 тг, 100 000тг, 139 000 тг және 145 000 тг болады деп күтілуде. Алтыншы жылға 50 000тг көлемінде шығын шығады деп күтілуде. Капиталдың жылдық мөлшерлемесі 8%. Жобаның таза ағымдық құнын есептеңіз.
Шешімі: 31 677,70 тг.
Бақылау сұрақтары
Ағымдағы (қазіргі) құнға анықтама беріңіз.
ПС функциясы не үшін қолданылады? Оның синаксисын көрсетіңіз.
Қандай есептерде ПС функциясы пайдалы болатынын айтыңыз және осы функция нақты жағдайда ауыстыратын формуласын көрсетіңіз.
ЧПС функциясы қашан қолданылады?
ЧПС функциясының синтасисын көрсетіңіз және осы функция алмастыратын классикалық формуланы көрсетіңіз.
Зертханалық жұмыс №7
Кесте тұрғызу негізінде инвестицияларды бағалау
Жұмыс мақсаты: кесте тұрғызуын қолдану арқылы функцияларды есептеп үйренуге дағдылану
Теориялық бөлім
Бағалау барысында және инвестициялардың нұсқаларының талдауында әр түрлі шығатын мәліметтер үшін нақты мағынасынтабу жиі талап етіледі. Шығатын мәліметтерді өзгерту кезінде тапсырмаларды жылдам шешу және нәтижелерді автоматты түрде қайта есептеу Excel-дің жетістіктерінің бірі болып табылады.мысалы, әр түрлі пайыздық мөлшерлемелерді есептеп, кезең бойынша төлеу және оптималды шешімін табу үшін қаржылық моделін құруға болады. Осыған ұқсас есептердің есептеу үшін Excel-де кесте торлары қызмет етеді. Excel-дегі бұл құралдарды қолдану принцип імына түрлерден тұрады:
а. Функцияның бір немесе екі аргументтерінің мәнін тізім немесе ксете түрінде көрсетеді. Қолданушы мына формуланы Excel-ге қояды, содан соң орнатады. Нәтижесі баған және жол түрінде қолданылады.
б. Кестені ауыспалы мағынада қолданғанда біріншісі – баған, екіншісі – жол түрінде қолданылады, нәтижесі баған мен жол қиылысында көрсетіледі.
Осылайшы кесте трлары екі түрлі кесте құруға мүмкіндік береді. Біріншісі – ауыспалы, бір немесе бірнеше есептеу формулаларынан тұрады және екі түрлі ауыспалы бір ғана есептеу формуласынан тұрады.
Бір ғана енгізу ұяшығы бар кесте тұрғызу
Мұндай жағдайда өзгеретін әр түрлі мағынаны көрсетуге болады және бөлек мағынадағы бір немесе бірнеше формула әсер етуі шешімін көрсетеді.
Екі ұяшығы бар аустыру кестесін енгізу
Ал бұл жағдайда екі әр түрлі ауыспалы мағыналарына әсер ететін формула шешімдерін көрсетуге болады.
Кесте тұрғызудағы диалогтық терезеде ұяшықты ауыспалы кесте көрсетіледі (Берілгені – > Кесте тұрғызу) 1,45 сурет
1,45 сурет. Ұяшықты енгізуді анықтау
ОК Excel батырмасын басуда бөлінген аумақты шамамен толтыру қажет. Мысалы, кесте орналастырудағы және ЧПС эффективтілігі құрамын бағалауға болады. Ағымдағы құрылым түсу ағымын және дисконттау жолымен шығындалуда ЧПС функциясы арнайы арналған. Түсу мен және шығындалу өзгерісті көлемде болуы мүмкін, бірақ бірдей уақыт аралығында болады. Алынған мағынасы абсолюттік шешімді инвестициялық түрінде болады.
Таза ағымдағы құнын есептеу дисконттаумен байланысты мұңдағы маңызды уақыт пайыз мөлшерлемесін таңдау болып табылады, яғни дисконттаумен жүргізіледі. Дисконттаудың нормасын анықтауда әр түрлі әдістері бар. Сол себепті эффективті капитал салуды бағалауда талдаумен пайыздық мөлшерлемеде таза ағымдағы жоба құнымен әсер етеді. EXCEL-де мұндай есептеуді кесте құру ЧПС функциясы көмегімен жүзеге асыруға болады.
Тапсырма 1. Әр түрлі пайыздық мөлшерлемемен 3 жылға 200000 теңгеге берілген несиенің ай сайынғы төлемін анықтау.
Орындауға кепілдеме:
Берілген мәліметтерді кесте ретінде енгізу (1.27 кесте)
кесте
А В С
1 Қарыз сомасы, теңге 200000 2 Мерзімі, жыл 3 3 % мөлшерлемесі 8,5 4 % мөлшерлемесі Төлемнің ортақ сомасы, теңге
5 8,5 =ПЛТ(В3/12;В2*12;В1)
6 8,75 7 9 8 9,25 9 9,50 10 9,75 11 10 С5 ұяшығына == мерзімінде қарыз сомасы кезеңдерде толық төленеді деп есептеп формуланы енгізіңіз (В3/12;В2*12;В1).
Енгізу кестесін толтыру үшін ағымдық пайыздық мөлшерлемелерін және есептеу формуласын ұяшықтар диапазонына белгілейміз – В5:С10
Берілген – Ауыстыру кестесі командасын орындаймыз. Экранда ауыстыру кестесі диалогты терезесі шығады (1.46 сурет) мағыналарды бағанға қою алаңында көрсетеміз.
1.46 сурет. Аусытыру кестесінің диалогты терезесі
5. қорытындысында шешімдер қатарын аламыз (1.28 кесте)
1.28 кесте
Әр түрлі пайыздық мөлшерлемелердегі ай сайынғы төлемдер
А В С
1 Қарыз сомасы, теңге 200000 2 Мерзімі, жыл 3 3 % мөлшерлемесі 8,5 4 % мөлшерлемесі Төлемнің ортақ сомасы, теңге
5 8,5 -6 313,51
6 8,75 -6 336,70
7 9 -6 359,95
8 9,25 -6 383,24
9 9,50 -6 406,59
10 9,75 -6 429,99
11 10 -6 453,44
Тапсырма 2. D қатарына өз бетінше 1 айға әр түрлі пайыздық мөлшерлемелермен төлемдерді есептеу.
Орындау кепілдемесі
ПРПЛТ функциясының көмегімен жоғарыда аталған қадамдарды қайталай отырып ауыстыру кестесін тұғызыңыз.
Тапсырма 3. Әр түрлі пайыздық мөлшерлемелер мен қарызды өтеу күндеріне байланысты 300000 теңге қарыздың айлық төлемақысын есептеу.
Орындау кепілдемесі
Есептің берілгенін кестеге енгізіңіз (1.29 кесте)
1.29 кесте
  А В С      
1 Қарыз сомасы, теңге 200000        
2 Мерзімі, ай 1        
3 % мөлшерлемесі 8,5        
4    =ПЛТ(В3/12;В2*12;В1)        
5     Төлеу мерзімдері, жыл
6   8,5 510 15 20
7   9        
8   9,5        
9   10        
10   10,5        
11   11        
Көлденең қарызды өтеудің мерзімін, тігінен пайыздық мөлшерлемелерді енгізіңіз.
300000теңгені 3 жыл мерзімге 8,5 % мөлшерлемемен берілген кездегі есептеу формуласын баған мен жол қиылысндағы ұяшыққа енгізіңіз.
Ауыстыру кестесін құрған кезде бағанға қарыздың қайтарылу мерзімін, ал жолға пайыздық мөлшерлемелерді енгізіңіз.
Тапсырма 4. Жобаға жыл соңында 1280 млн.тг. қаржы бөлінген деп есептейік. Ал келесі 3 жыл ішінде жоба мынадай пайда әкеледі деп күтілуде:420 млн., 490 млн., 550млн., 590 млн. Тг. Қаржы салу мен бөлудің көлемін анықтаудағы жобаның таза ағымдық құнын анықтау (1.30 кесте)
1.30 кесте
дисконттау нормасы, % 13      
1 жылдағы инвестиция, млн. Тг -1 280      
2 жыл кірісі, млн.тг 420      
3 жыл кірісі, млн.тг 490      
4 жыл кірісі, млн.тг 550      
5 жыл кірісі, млн.тг 590      
  Қаржы салымы, млн.тг
193,33 тг -1250 -1270 -1290 -1310
13% 219,88 202,18 184,48 166,78
13,80% 195,45 177,87 160,3 142,72
15% 160,61 143,21 125,82 108,43
Тапсырма 5. Алдыңғы есепте алынған шешімді графикалық түрде көрсету. Шыққан шешімге талдау жасау.
1.47 сурет. Әр түрлі қаржылық салымдар көлемі мен олардың пайыздық мөлшерлемелерінің таза ағымдық жобның құны.
Бақылау сұрақтары.
Аусытыру кестесі қандай есеп түрлерін шешуге арналған?
Ауыстыру кестесінің қолданылу принциптерін атаңыз.
Ауыстыру кестесі өзі қандай кесте түрлерін құруға мүмкіндік береді?
Бір ауыпалыларға ауыстыру кестесінің құрылуын айтыңыз.
Екі ауыспалыларға ауыстыру кестесі қалай құрылады?
Ауыстыру кестесі және ЧПС функциясының негізінде инвестицияны бағалау тиімділігі қалай жүзеге асырылады?
Зертханалық жұмыс №8
Aмортизацияланған мүліктің есебі.
Жұмыстың мақсаты: амортизацияны есептейтін фунукцияларды оқып-үйрену.
ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМІ
Амортизация – баланстық құнды шығындар есебінен азайту процесі, машиналар, жабдықтар және басқа да мүліктер (негізгі капитал) белгілі нормативтері мен анықталған қызмет уақыты бар. Белгіленген қалдық құны туралы заңнамада айтылады. Мүлік құнын азайтатын сомалар амортизациялық бөлінулер деп аталады. Амортизацияны есептеу үш ін MS Excel қаржылық функциясы қолданылады. Амортизациялық есептеудің бірнеше сызбалары бар, әр түрдегі сызбалардың сәйкес функция қатарлары бар. Амортизацияны есептеудің төрт қаржылық функциясын қарастырайық.
1-кесте
Excel функциясы және оның синтаксистері Есептеу әдістері
АПЛ (бастапқы құны; қалдық құны; эксплуатация мерзімі) Активтер амортизациясының бір кезеңінің көлемі, сызықтық әдіспен қарастырылған.
АСЧ (бастапқы құны; қалдық құны; эксплуатация мерзімі; кезеңі) Берілген кезеңдегі активтер амортизациясының көлемі, «сандар (жылдық) суммасы»
ФУО (бастапқы құны; эксплуатация мерзімі; айлар кезеңі) Берілген кезеңдегі активтер амортизациясының көлемі, бекітілген құнды азайту әдісімен есептелген
Excel функциясы және оның синтаксистері Есептеу әдістері
ДДОБ (бастапқы құны; қалдық құны; эксплуатация мерзімі; кезеңі; коэффициент) Берілген кезеңдегі активтер амортизациясының көлемі, қалдық екі есе азайту әдісін қолдану немесе басқа нақты көрсетілген әдіспен шешу
Аргументтер мағынасы:
Бастапқы құны – мүліктің бастапқы құны;
Қалдық құны – эксплуатацияның соңғы мерзіміндегі мүліктің қалдық құны;
Экплуатация мерзімі – мүліктің эксплуатация мерзімі (амортизация кезеңінің саны);
Кезең – амортизация есептеу үшін талап етілетін кезең;
Айлар – бірінші жылдағы айлар саны, егер бұл мағына жоқ болса, онда 12 тең деп қабылданған.
Коэффициент – жылдамдатылғын амортизация коэффициенті, 2ге тең.
Бірқалыпты амортизация. АПЛ функциясы
Есептеудің ең қарапайым түрі – бастапқы көлемді бір немесе сол процнетке бірқалыпты немесе сызықтық құнды азайту. Егер қызмет уақыты N жыл болса, онда әр жыл сайын құны 100% N азаяды. Егер бастапқы құны S0 болса, онда қалдық құны SN тең болады, амортизациялық бөліну А бір кезеңде құрайды
А=( S0 - SN)/ N (1.64)
Excel-де амортизацияның сызықтық әдісі (1) формуладағы АПЛ функциясымен есептеледі.
Сумма жылы ережесі. АСЧ функциясы
Жабдықтардың нақты шығыны мерзім аяғына қарағанда, мерзім басында жылдамырақ жүреді. Тездетілген амортизация есептеу әдістері өңделді. Мерзім басында үлкен амортизацияны есепке алу үшін, бастапқы және қалдық құны арасындағы әртүрлілігін жалпы жыл номерінің сомасына бөледі. Егер амортизация мерзімі N жыл болса, жыл номерінің сомасы арифметикалық прогрессия суммасы болады
K=1+2+…+N= (N+1)/2 (1.65)
Ереже бойынша бірінші жылдың аяғында жыл суммасы N/K% бастапқы суммадан алынады, екінші жылдың соңында (N – 1)/K% және т.с.с. n-ші жылда амортизалық бөліну көлемі құрайды
An= ( S0 - SN)(N-(n-1))/K (1.66)

немесе (1.66) қолданылуымен
An= ( S0 - SN)(N-(n-1))*2/N(N+1) (1.67)
Бекітілген пайыз әдісі. ФУО функциясы
Бұл әдістің мағынасы мынада – кезең басында берілген мүліктің құны, кезең соңында осы құннан бекітілген және бір сан пайызына төмендетіледі. АҚШ экономикасында бұл әдіс негізгі амортизациялық есеп айырысу ретінде қолданылады. Мейлі бекітілген пайыз ставкасы r% құраса да. Бірінші кезең соңында амортизация А1= S0r құрайды, бастапқы құны S0 S0 r-ге төмендетіледі және SN - S0 r = S0 (l – r) болады, А2= S0 (l – r)r, құны S0 (l – r) – S0 {l – r)r = S0 (l – r)2 және т.с.с. n-ші кезең соңында құны (n=1,21..., N)
Sn = S0 (l – n)n (1.68)
Егер қалдық құны SN болса, S0 бастапқы құнын төмендету пайызы N кезеңіндегі қызмет мерзімі құрайды
r = 100% [1 – SN/ S0)1/n (1.69)
Қалдық r пайызға азаяды. Сонда амортизациялық бөлінулер n-кезеңде құрайды
An = Sn-1r (1.70)
(1.68) формуланын қолданылуымен аударым n-ші кезеңде
An = S0(1- r) n-1 (1.71)
Белгіленген пайыз әдісімен есептеу кезінде құны 0-ден төмен облмауы керек, ал қалдық құны S0(1- r) n тұрақты. Excel-де амортизацияны есептеудің белгіленген пайыздық әдісі ФУО функциясының (1.70) және (1.71) формулалары бойынша орындалады.
ФУО функциясы – берілген кезеңдегі амортизациялық активтер көлемінің белгіленген қалдықты азайту әдісі бойынша есептелуі. Қалдықты азайта пайызы 1–(SN/ S0) 1/n –ге тең.
Екі еселенген пайыздар әдісі. ДДОБ функциясы
Бұл әдістің негізі, мүліктің құнын r белгіленген пайызын төмендету кезінде бірқалыпты амортизацияның теңдей еселенген пайызын азайтуда қабылданады. Мұндай төмендету амортизация мерзімі соңына дейін жалғасуы мүмкін, егер де соңғы жылда құны қалдық құннан көп болса SN.
Белгіленген паыздық әдісте пайызды төмендету (1.69) r = 100% [1 – SN/ S0)1/n формуласы бойынша есептеледі. Алынған мәндері ыңғайсыз бөлшек сан түрінде болады, сонымен қатар, құны 0-ге дейін төмендемеуі мүмкін. Сол үшін де осы сызба қолданылады, бірақ пайыз бірқалыпты амортизация жағдайында теңдей еселенген пайызды төмендету бойынша алынады. Қалыпты амортизация жағдайында r =1/ N% , еселенген пайыз әдісінде r2=2/N%. Бірінші жылы 2/N% өзінің құнынан ( 50 - SN)төмендейді, ал келесі жылдарда 21N% әр кезеңнің қалдығына төмендеп отырады. Мына формулаларды қолдануға болады (1.69 – 1.71):
Sn=S0(І – 2/N) n ; (1.72)
An = Sn-12/N; (1.73)
An = S0(1 – 2/N) n-1(2/N) (1.74)
Қалыпты амортизация жағдайында 2/N% еселенген пайыздың орнына кез-келген коэффициентті алуға болады, сол кезде пайызды төмендету Коэффициент/N құрайды. Excel-де амортизацияны есептеудің екі еселенген пайыздық әдісі ДДОБ функциясының (1.73) формуласы бойынша есептеледі, (1.74) формуланы да қолдануға болады.
Әрбір тәсілді таңдау амортизациялық аударымдарда өте қажетті, салық жүйесі табыстарының амортизациялық аударымдарын есептеуде де негізгі құралы, сол үшін де салық көлемі табысқа азаяды таңдалынған сызбаға тәуелді болады.
1 – тапсырма. Құрылыс фирмасы құны 58 000 руб. болатын станок сатып алды. Станоктың жұмыс істеу мерзімі – 8 жыл, қалған құны 4000 рубльге тең. Амортизациялық аударымдар мен жылдар бойынша қалдық құнының кестесін құрындар. Бір ай қолданудың амортизациясын табу керек. Жылдар бойынша мәліметтер диаграммасын құрыңдар.
Тапсырманы орындау бойынша ұсыныстар
1.32 кестесінде көрсетілгендей тапсырманың мәндерін енгізіңдер
кесте
Берілгендер
Бастапқы құны 58 000
Қалдық құны 4 000
Жұмыс істеу мерзімі 8
1.32 кестесінде көрсетілгендей есептеу кестесін құрыңдар.
Амортизациялық аударымдар бағанасында АПЛ қаржылық қызметінің көмегімен амортизациялық аударымдарды есептеп шығарыңдар. Жылдың соңына келетін құнын (жылдар бойынша) есептеңдер, амортизациялық аударымдардың мәндері былтырғы жылдың құнынан есептелеіп шығарылады, сонда жылдар бойынша қалдық құны шығады.
Бір айлық амортизацияны есептеп шығару үшін жұмыс істеу мерзімін айлармен көрсетіңіз. Нәтижесінде 1.33 кестесінде көрсетілген мән шығу керек.
кесте
Шешімі
Қызмет жылы Амортизациялық аударымдар, руб. Жылдың соңына келетін құны Бір айлық амортизация 562,50
теңге
1 6750,00 51250,00 2 6750,00 44500,00 3 6750,00 37750,00 4 6750,00 31000,00 5 6750,00 24250,00 6 6750,00 17500,00 7 6750,00 10750,00 8 6750,00 4000,00 Амортизациялық аударымдар мен Жылдың соңына келетін құны бағаналарының мәліметтері бойынша диаграмма құрастырыңдар (1.48 сурет)
Диаграмманы талдаңдар

1.48-сурет. АПЛ-дың қаржылық қызметінің көмегімен есептелген амортизациялық аударымдардың серпіні (динамикасы).
2 – тапсырма. Құрылыс фирмасы амортизациялау процессін жылдамдатуды ұйғарды (алдыңғы тапсырманның мәндері). Жылдар құнының ережесін қолдана отырып (1.33 кестеге қараңдар), амортизациялық аударымдар мен жылдар бойынша қалдық құны бойынша кесте құрастырыңдар. Бірінші тоқсандағы қолданудың амортизациясын табыңдар. Жылдар бойынша мәндердің диаграммасын құрастырыңдар және оны талдаңдар (1.49 сурет).
кесте
Шешімі
Қызмет жылы Амортизациялық аударымдар, теңге Жылдың соңына келетін құны Бірінші тоқсандағы амортизация 3272,73
теңге
1 12000,00 46000,00 2 10500,00 35500,00 3 9000,00 26500,00 4 7500,00 19000,00 5 6000,00 13000,00 6 4500,00 8500,00 7 3000,00 5500,00 8 1500,00 000,00
1.49-сурет. Амортизациялық аударым динамикасы (жыл суммаларының ережесі)
3 – тапсырма. Тіркелген пайыз әдісімен амортизациялық аударымдардың кестесін құрастырыңдар (алдыңғы тапсырманың мәндері бойынша). Бірінші жылдың амортизациясын табу керек, егер аударымдар қазан айынан басталған болса, жылдар бойынша мәндердің диаграммасын құрастырып, оны талдаңдар.
1.35 кесте
Шешімі
Қызмет жылы Амортизациялық аударымдар, теңге Жылдың соңына келетін құны Бірінші тоқсандағы амортизация 4118,00
теңге
1 16472,00 41528,00 2 11793,95 29734,05 3 8444,47 21289,58 4 6046,24 15243,34 5 4329,11 10914,23 6 3099,64 7814,59 7 2219,34 5595,25 8 1589,05 4006,20
1.50-сурет. Амортизациялық аударым динамикасы (белгіленген пайыздық тәсіл)
4 – тапсырма. Жылдар бойынша екі еселік пайыз әдісімен амортизациялық аударымдардың кестесін құрастырыңдар (1.36 кесте). Бірнші күні пайдаланудың амортизациясын табыңдар. Жылдар бойынша мәндердің диаграммасын құрастырып, оны талдаңдар.
1.36 кесте
Шешімі
Қызмет жылы Амортизациялық аударымдар, теңге Жылдың соңына келетін құны Бірінші тоқсандағы амортизация 4118,00
теңге
1 16312,00 41687,50 2 10875,00 3812,50 3 8156,25 22656,25 4 6117,19 16539,06 5 4587,89 11951,17 6 3440,92 8510,25 7 2580,69 5929,57 8 1935,52 3994,05 Тапсырманы орындау бойынша ұсыныстар
Станоктың қалдық құны пайдалану мерзімінің соңына келгенде 4000 руб. құрайтындай етіп қалдықты азайтудың коэффицентін таңдап алыңдар.

1.51-сурет. Амортизациялық аударым динамикасы (екі еселенген пайыздық тәсіл)
5 – тапсырма. Есептеудің әртүрлі әдістрін пайдаланған кезде амортизациялық аударымдар қалай өзгеретіндігін салыстырыңдар.
1.37 кесте
Қызмет жылы Амортизациялық аударымдар, теңге
АПЛ АСЧ ФУО ДДОБ
1 6
750 12000,00 16472,00 16312,50
2 6
750 10500,00 11793,95 10875,00
3 6
750 9000,00 8444,47 8156,25
4 6
750 7500,00 60646,24 6117,19
5 6
750 6000,00 4329,11 4587,89
6 6
750 4500,00 3099,64 3440,92
7 6
750 3000,00 2219,34 2580,69
8 6
750 1500,00 1589,05 1935,52
Қызмет жылы Жыл соңындағы құны, теңге
АПЛ АСЧ ФУО ДДОБ
1 51250,00 46000,00 41528,00 41687,50
2 44500,00 35500,00 29734,05 30812,50
3 37750,00 26500,00 27289,58 22656,25
4 31000,00 19000,00 15243,34 16539,06
5 24250,00 13000,00 10914,23 11951,17
6 17500,00 8500,00 7814,59 8510,25
7 10750,00 5500,00 5595,25 5929,57
8 4000,00 4000,00 4006,20 3994,00

1.52-сурет. Амортизациялық аударымның уақыт эксплуатацияна тәуелділік графигі.

1.53-сурет. Пайдалану уақытынан қалдық құнының тәуелдік графигі.
Тапсырманы орындау бойынша ұсыныстар:
Амортизациялық аударымдарды әртүрлі әдістермен есептеудің жинақтық кестесін құрастырыңдар (1.37 кесте).
Пайдалану уақытынан қалдық құны мен амортизациялық аударымдардың тәуелдік графигін құрастырыңдар (1.52, 1.53 сурет.)
Графиктерді талдаңдар.
6 – тапсырма. Фирма шұжық жасау бойынша желіні (линия) 600 000 руб. сатып алды. Желінің жұмыс істеу мерзімі – 5 жыл. Желінің қалдық сомасы 50 000 руб. тең. Пайдалану жылдары бойынша амортизациялық аударымдардың кестесін құрастырыңдар. Жылдар бойынша қалдық сомасын есептеңдер. Диаграммаларды құрастырып, оларды талдаңдар. Есептеуді әртүрлі әдістермен жасаңдар.
Бақылау сұрақтары:
Амортизацияға анықтама беріңдер.
Амортизацияны есептеуде қандай әдістер қолданылады: қалыпты амортизация, сумма жылы ережесі, белгіленген пайыздық әдіс, еселенген пайыздық әдіс?
Excel-де амортизациялық аударымдарды есептеу үшін қандай функциялар қолданылады?
АПЛ функциясы не үшін қолданылады? Мысал және классикалық формуласын келтіріңдер.
ФУО функциясының неге бағытталғандығын сипаттап беріңдер. Қандай m формуласы оны есептеу үшін қолданылады? Мысал келтір.
АСЧ функциясы не үшін қолданылады, мысал келтір.
ДЦОБ функциясы нені есептеуге мүмкіндік береді? Формуласын көрсет,мысал келтір.
Зертханалық жұмыс №9
Microsoft Excel програмасынд. Ақшалай қаражат немесе айналым капиталы.Ағымдағы бухгалтерлік есеп жүйесі
Ағымдағы бухгалтерлік есеп жүйесі .
Сіз жүк көлігін қаңтарда тіркеп, осы көлік құралын өз клиенттеріңізге тауар жеткізу үшін 12 ай бойы пайдаландыңыз делік. Сөйтіп, сіз қаңтарда төлеген төлем бүкіл жыл бойы кіріс алуға мүмкіндік берді.
Қаңтардағы шығыстың толық сомасын жазып, сіз осы айдың шығынын арттыруға және пайданы төмендетуге мәжбүр болдыңыз, оның есесіне кейінгі он бір айда сіз шығынды азайтып, пайданы арттыра аласыз.
Жоғарыда баяндалған есеп жасау үшін ағымдағы бухгалтерлік есеп жүйесі әзірленді. Осы жүйені пайдалана отырып, сіз жылдың әрбір айында шығыстың 1/12 бөлігін тіркеуге есептейсіз. Бұл шығысты кіріспен дәл салыстыруға, сонымен бірге бүкіл жыл бойы пайдалылықты есептеуге мүмкіндік береді.
Кейбір өте шағын компаниялар (негізінен иесі бір адам ғана) ағымдағы бухгалтерлік есепке қарама-қайшы әдісті, яғни кассалық әдісті пайдаланады. Аталмыш әдісте шығыс пен кіріс өздері төленетін немесе түсетін кезеңге жазылады. Ағымдағы бухгалтерлік есеп кассалық әдіспен салыстырғанда біршама күрделі және оны жүргізу үшін көп күш-жігер қажет, алайда ол кірісті анағұрлым дәл қадағалауға мүмкіндік береді.
Осы екі әдісті пайдалану кіріс пен шығыс қай кезеңде жазылғанына байланысты пайдаланылады. Егер сіз кіріс алынған немесе шығыс жасалған кезеңде жазсаңыз, онда сіз ағымдағы бухгалтерлік есеп әдісін пайдаланасыз. Егер сіз кірісті немесе шығысты төлем алған немесе жасаған сәтке жазсаңыз, бұл жағдайда сіз кассалық әдісті пайдаланасыз.
1-тапсырма.(Кассалық әдіс). Джин Марбл қаңтарда Marble Designs деп аталатын жаңа компания құрды . Бірінші айдың соңында ол 8000 доллар тапты және жедел (ағымдағы) шығыстың бірнеше түрін, яғни еңбекақы, кеңсені жалға алу төлемін, телефон арқылы сөйлесу төлемін, кеңсе құрал-жабдықтары мен компьютер сатып алу төлемін төледі. Ол өзі жыл бойы пайдаланатын кеңсе құрал-жабдықтарын көтерме сауда бағасы бойынша сатып алды, яғни тауар құнының 20% -ын үнемдеді.
Жедел шығысты ағымдағы кезеңнің шығысы ретінде жазып, ай ішіндегі таза кірісті табыңыз.

(АҚШ долларымен)
Қаржы есебі
Сату мөлшері 8000
Шығыстар: Еңбекақы 1500 Кеңсені жалға алу 900 Телефон 96 Кеңсе құрал-жабдықтары 2000 Компьютер сатып алу: 1950 2-тапсырма . (Ағымдағы бухгалтерлік есеп әдісі ). Егер Marble Designs құрал-жабдықтардың құнының 1/12-ін жыл бойы жазып отырған жағдайда мүлде басқа нәтиже алынады және құрал-жабдықтарды жыл бойы пайдалануға алғандықтан, ол өте орынды шешім қабылдайды. Компания да компьютердің құнының 1/36 амортизация ретінде жазады ( компьютер үш жыл жұмыс істейді деп ұйғарылады).
Осы жағдайда ай ішінде алынған таза кірісті табыңыз.
Ақшалай қаражат немесе айналым капиталы.
Пайда табу процесін қарастырайық. Егер сіз тауар шығарсаңыз, онда тауарлық-материалдық запас сатып алу үшін қаражат пайдаланасыз, осы тауарлық-материалдық запастың көмегімен тауар шығарасыз, содан кейін осы тауарды сатып оны дебиторлық берешекке айналдырасыз және тауар сатып алынған жағдайда ақшалай қаражат аласыз. Сіз тауарды шығармай, оны даяр түрде сатып алатын жағдайды қоспағанда, жалпы сіздің фирмаңыз саудамен айналысатын процеске ұқсайды.
Осы процесс бойы құрамдастың әрқайсысы ағымдағы актив, яғни сіз қысқа уақыт ішінде (ылғи солай болмасак да, әдетте, бір жыл) сіз ақшалай қаражатқа айналдыра алатын актив болып табылады; бұл сіздің компанияңыздың қалыпты қызметінің нәтижесі. Тауарлық-материалдық запас пен дебиторлардың дебиторлық берешегін көрсететін шоттар , мысалы, ақшалай қаражат сияқты өтімді емес , алайда сіздің компания оларды ақшалай қаражатқа айналдыруды ойластырады.
Қысқа мерзімді міндеттемелер сіздің ағымдағы активтеріңізді білдіретін барынша қысқа уақыт кезеңі ішінде төленуі тиіс борышты құрайды.Төленуі тиіс шоттар (айталық, еңбекақы) – бұл қысқа мерзімді міндеттеменің мысалы.
Айналым капиталы – ағымдағы активтен қысқа мерзімді міндеттемелерді шегеру нәтижесі. Бұл компанияның кредит өтеу қабілетінің көрсеткіші, оның ірі зат сатып алу және кредиттің ұтымды шарттарын ұсыну , яғни клиенттерді тарту мүмкіндігі.
3-тапсырма. Жағдайды талдау. Marble Designs компаниясының айналым капиталы.
Marble Designs компаниясы өзінің еңбек қызметін кеңейту (бір операция қосу есебінен) үшін 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап 2000 доллар сомасына тауарлық-материалдық запасты кредитке сатып алды делік. Marble Designs қаңтар айында 500 доллар сомасына тауарлық-материалдық запасқа жұмсады, бұл қаражат клиенттерге өнім жеткізуге шығындалды.
Қаңтарда қолма-қол ақшаға жасалған мәміле келесі кестеде көрсетілген:
Ақшалай қаражатты инвестициялау Плюс: Ақша түсімі Минус: Еңбекақы Кеңсені жалға алу Телефон Кеңсе құрал-жабдықтары Компьютер сатып алу: Джин Марбл басында 7000 доллар салып өзінің жаңа компаниясының капиталын құрды. Бірінші айда сатудан түскен 8000 доллардан ол 2000 доллар қолма-қол ақша тапты , яғни оның кассасының шоты енді 9000 долларды құрайды. Ол осы 9000 доллардың :
1500 долларды – еңбекақыға ;
900 долларды - кеңсені жалға алудың ай сайынғы төлеміне ;
96 долларды – телефон төлеміне;
2000 долларды – кеңсе құрал-жабдықтарына;
1950 долларды – компьютердің төлемін төледі .
Төменде келтірілген бағдарламаның терезесі бойынша осы операцияларды алдын-ала балансқа, содан кейін – нақтыланған алдын – ала балансқа және ең соңында – қаржылық есеп пен балансқа көшуге көмектесетін нысанда көрсету қажет.
A B C D E F D
1 Компания Marble Designs, Inc/ Предварительный Корректировка Откорректированный
2 38017 баланс предварительный баланс
3 Счет Дт Кт Дт Кт Дт Кт
4 5 Денежные средства $2 554 $2 554 $0
6 Дебиторская задолженность $6 000 $6 000 $0
7 Закупка материльных запасов, 05/01/2004 $2 000 $2 000 $0
8 Офисные принадлежности $2 000 $167 $1 833 $0
9 Компьютер $1 950 $1 950 $0
10 Накопленная амортизация, компьютер $54 $0 $54
11 Векселя к оплате $2 000 $0 $2 000
12 Jeane Marble, капитал $7 000 $0 $7 000
13 Обьем продаж $8 000 $0 $8 000
14 Заработная плата $1 500 $1 500 $0
15 Аренда офиса $900 $900 $0
16 Телефон $96 $96 $0
17 Расходы на офисные принадлежности $167 $167 $0
18 Расходы по амортизации, компьютер $54 $54 $0
19 Товарно-материальный запас, 31/01/2004 $0 $0
20 $17 000 $17 000 $221 $221 $17 054 $17 054
Компанияның алдын ала балансы, нақтылау (реттеу) және нақтыланған алдын ала баланс айналым қаражатына назар аудартады.
Кестеге сүйене отырып қаржы есебі мен балансты жасап,компанияның айналым капиталын табыңыздар. Баланс айналым капиталын табуға мүмкіндік береді.
A B C D E F
1 Компания Marble Designs, Inc/ Финансовый Баланс Баланс
2 31.01.2004 отчет 3 Тип счета Счет Дт Кт Дт Кт
4 Актив Денежные средства $0 $0 $2 554 $0
5 Актив Дебиторская задолженность $0 $0 $6 000 $0
6 Расход Закупка материльных запасов, 05/01/2004 $2 000 $0 $0 $0
7 Актив Офисные принадлежности $0 $0 $1 833 $0
8 Актив Компьютер $0 $0 $1 950 $0
9 Пассив Накопленная амортизация, компьютер $0 $0 $0 $0
10 Пассив Векселя к оплате $0 $0 $0 $2 000
11 Пассив Jeane Marble, капитал $0 $0 $0 $7 000
12 Доход Обьем продаж $0 $8 000 $0 $0
13 Расход Заработная плата $1 500 $0 $0 $0
14 Расход Аренда офиса $900 $0 $0 $0
15 Расход Телефон $96 $0 $0 $0
16 Расход Офисные принадлежности $167 $0 $0 $0
17 Расход Амортизации, компьютер $54 $0 $0 $0
18 Актив Товарно-материальный запас, 31/01/2004 $0 $1 500 $1 500 $0
19 $4 717 $9 500 $13 837 $9 054
20 Чистая прибыль $4 783 $4 783
21 $9 500 $9 500 $13 837 $13 837
компанияның қаржы есебі мен балансы: Баланс айналым капиталын анықтауға мүмкіндік береді.
Ш е ш у і:
1. Алдын ала баланстың дебет бөлігінде касса кітабының соңғы балансын – 2554 долларды дебиторлардың шотын - 6000 долларды (сату операциясынан 8000 доллар және 2000 доллар қолма-қол төлем алынғанын ескеру қажет), кредитке сатып алынған 2000 доллар сомасын құрайтын материалдық запасты, сондай-ақ кеңсе құрал-жабдықтарын, компьютерлерді, төленген еңбекақы мен төленген жалға алу төлем мен телефонның төлемін көрсету қажет.
Алдын ала баланстың кредит бөлігінде Marble Designs компаниясының қолма-қол ақшадағы бастапқы капитал салымын (қолма-қол ақшамен төленген шығысқа бастапқы салымнан қалған 554 доллар қолма-қол ақша қосылады), сатудан түскен 8000 долларды (дебиторлық берешек шотындағы 6000 доллар плюс 2000 доллар қолма-қол ақшаға тең ) және тауарлық-материалдық запас сатып алу үшін кредитке алынған 2000 долларды көрсету қажет.
Алдын ала баланстың реттеушісіне есептелген 36 айдың алғашқы айында компьютердің құнының амортизациясына есептелген 54 доллар (= АПЛ (В9 ; 0;36)) және кеңсе құрал-жабдықтарының құнының осы айда жұмсалған 167 доллары (= В8/12) кіреді.
Ауқым (Ғ5:Ғ19 ) : ЕГЕР ( ПредДебет – ПредКредит + КорДебет – КорКредит > = 0 ; ПредДебет – Предкредит + КорДебет – КорКредит ; 0)
Ауқым ( G5;G19) : = ЕГЕР ( ОткорДебет = 0 ; Предкредит – ПредДебет + КорКредит – КорДебет ; 0 )
2. Нақтыланған алдын ала баланстың бөлігіндегі ұялар толтырылған жағдайда , ондағы кіріс пен шығыс жөніндегі ақпаратты нақтыланған алдын ала баланстан қаржы есебі мен балансқа көшіру қажет.
Ауқым ( С5: С19) : = ЕГЕР ( НЕМЕСЕ ( ШоттыңТүрі = «Кіріс» ; ШоттыңТүрі = «Шығыс» ) ; НақтыланғанДебет ; 0 )
Ауқым (D5: D19) : = ЕГЕР ( НЕМЕСЕ ( ШоттыңТүрі = «Кіріс» ; ШоттыңТүрі = «Шығыс» ) ; НақтыланғанКредит; 0 )
Ауқым ( Е5: Е19) : = ЕГЕР ( НЕМЕСЕ ( ШоттыңТүрі = «Актив» ; ШоттыңТүрі = «Пассив» ) ; НақтыланғанДебет ; 0 )
Ауқым ( С5: С19) : = ЕГЕР ( НЕМЕСЕ ( ШоттыңТүрі = «Актив» ; ШоттыңТүрі = «Пассив» ) ; НақтыланғанКредит ; 0 )
Соңғы тауарлық-материалдық запас пен таза кіріс қаржы есебін балансқа айналдыратын екі қосымша сома болып табылады. Осы екі сома есеп жасалатын күні, яғни 2004 жылдың 31 қаңтарында көрсетіледі. Соңғы тауарлық-материалдық запасты есепке кредиттің сомасы ретінде енгізу қажет. Мұны балансқа 2000жылғы доллар сомасына бастапқы сатып алу шығысын келтіру үшін жасалады.
Таза кірісті кредиттің жиыны мен қаржы есебінің дебетінің жиынының айырмасы ретінде дебеттің бағанына енгізу керек .
Компанияның айналым капиталын есептеңіздер .
Ол ағымдағы актив пен ағымдағы пассивтің айырмасы ретінде анықталады. 2004 жылғы 31 қаңтарда Marble Designs компаниясының ағымдағы активі мынадай болады: 2554 доллар – қолма-қол ақшалай қаражат; 6000 доллар – дебиторлық берешек; 1833 доллар – кеңсе құрал – жабдықтары , келешектегі кезеңдердің шығысы ; 1500 доллар – соңғы тауарлық-материалдық запас (компьютер актив ретінде айналым қаражатының есебіне енгізілмеген , өйткені компьютер ағымдағы актив емес, компанияның іскерлік тіршілігінің қалыпты ағымын бұзбай оны ақшалай қаражатқа жылдам айналдыруға болады). Компанияның қысқа мерзімді міндеттемелері 2000 долларды құрайды.
Зертханалық жұмыс№10
Microsoft Excel програмасында
Айналым қаражаты және ақшалай қаражаттың қозғалысын талдау
Ақшалай қаражаттың қозғалысын талдау.
Компания өзінің ақшалай қаражатын қалай пайдалануы қажет екенін анықтауға көп себеп бар. Актив сатып алу , берешекті өтеу немесе борышты төлеу үшін қолма –қол есеп айырысуды таңдау – бұл инвестициялау және капитал салымынан алу процесі және басшы шешім қабылдағанда жақсы немесе нашар нұсқаны таңдай алады. Компанияның басшылығы шешімді қалай қабылдайтындығын қадағалаудың маңызы зор.
Кіріс пен шығысты салыстыруға негізделген ағымдағы бухгалтерлік есеп әдісі ақшалай қаражат компания арқылы қалай өтетінін қадағалауды қиындатады . Таза кіріс пен ақшалай қаражатты нақты алу арасындағы айырмашылықты білу үшін ақшалай қаражаттың қозғалысын талдау қажет. Мысалы, дебиторлық берешек – бұл таза кірістің құрамдастарының бірі, алайда ол банкте чек табыс етілгенге дейін қолма-қол ақшаға айналмайды. Компанияның таза кірісі мол болуы мүмкін , алайда егер клиенттер ұдайы төлемеген жағдайда оның борышты төлей алмай, қиындыққа тап болуы мүмкін. Ақшалай қаражаттың қозғалысын талдау өте елеулі проблемаларды анықтауға мүмкіндік береді.
Осы пікірді сабақтау үшін Marble Designs компаниясының қаржы құрылымының жыл бойындағы өзгерістерін қарастырайық.
Тапсырма. Жағдайды талдау. Marble Designs компаниясының ақшалай қаражатының қозғалысы.
Marble Designs он екі ай бойы істерін ойдағыдай жүргізіп, келесі операцияларға қатысты.
сатудан 90000 доллар түсім тапты, сатудың бөлігі ретінде 24500 доллар сомасындағы тауарлық-материалдық запасты пайдаланды. 2004 жылғы 31 қаңтарда дебиторлардың шотында 5500 доллар қалды;
тауарлық-материалдық запасты толықтыру мақсатында материал сатып алу үшін 25000 доллар қолма-қол ақшаны пайдаланды;
2004 жылғы қаңтар айының соңында дебиторлардың шотында қалған 6000 долларды жинады;
ағымдағы шығысты жабу үшін 32951 доллар қолма – қол ақша төледі;
шілдеде 2320 доллар қолма-қол ақшаға компьютер сатып алды;
2000 доллар сомасына кеңсе құрал-жабдығын сатып алды;
жаңа ғимараттан 30000 долларға жаңа кесе үй-жайынсатып алды, содан кейін оны 35000 долларға сатып , 5000 доллар пайда тапты;
2004 жылғы қаңтарда алған кредитті төледі және 3000 доллар сомасына жаңа кредит алды;
2004 жылғы 31 қаңтардан бастап 2005 жылдың 31 қаңтарына дейін жалпы сомасы 1037 долларды құрайтын екі компьютерді есептен шығарды. 2004 жылғы қаңтардағы 54 долларды құрайтын амортизацияны ескерсек, онда 2004 жылғы 31 қаңтардан бастап 2005 жылдың 31 қаңтар аралығында барлығы 1091 долларды құрайды.
«Marble Designs» компаниясының ақшалай қаражатының қозғалысын талдау қажет.
Ш е ш у і:
«Marble Designs» компаниясының 12 айдағы қызметінің барысында қолма-қол есеп айырысып жасалған нақты мәмілелер келтірілген төмендегі талдау салыстыратын эталон:
A B C D
1 Депозит Изъятие Баланс
2 Начальный баланс денежных средств 2554
3 Плюс доход 84500 87054
4 Минус увеличение товарно-материального запаса 25000 62054
5 Плюс оплата по старой дебиторской задолженности 6000 68054
6 Минус наличные расходы 32951 35103
7 Минус покупка нового компьютера 2320 32783
8 Минус покупка новых офисных принадлежностей 2000 30783
9 Плюс прибыль от продажи офиса 5000 35783
10 Минус погашение старого векселя 2000 33783
11 Плюс выписка нового векселя 3000 36783
12 Конечный баланс денежных средств 36783
13 14 Увелечение баланса денежных средств 34229
Компанияның ақшалай қаражатының жай-күйін қолма-қол есеп айырысып жасалған жекеленген мәмілелерді қарастырып отырып атықтаңыз.
Негізгі ақпаратты алу.
Компанияның 2004 жылғы 31 қаңтардан бастап 2005 жылғы 31 қаңтар аралығындағы қаржы есебі мен балансын, сондай-ақ көрсетілген кезеңнің басы мен соңындағы активін, пассивін және меншікті капиталын қарастырайық.
A B C D E F
1 Финансовый отчет Изменения в балансовом отчете, 31/01/2004-31/01/2005
2 31.01.2004 Активы 3 31.01.2004 31.01.2005
4 Доходы: $90 000 5 Обьем продаж Денежные средства $2 554 $36 783
6 Минус стоимость проданных товаров Дебиторская задолженность $6 000 $5 500
7 Начальный товарно-материальный запас $1 500 Товарно-материальный запас $1 500 $2 000
8 Покупки $25 000 Офисные принадлежности $1 833 $2 000
9 Конечный товарно-материальный запас $2 000 Компьютер (PIII) $1 950 $1 950
10 Стоимость проданных товаров $24 500 Компьютер (PIII Xeon) $2 320
11 Валовая прибыль $65 500 Накопленная амортизация $54 $1 091
12 $13 783 $49 462
13 Расходы: 14 Заработная плата $21 000 Пассивы и собственный капитал 15 Аренда офиса $10 800 16 Телефон $1 151 Векселя к оплате $2 000 $3 000
17 Офисные принадлежности $1 833 Jeane Marble ,капитал $11 783 $46 462
18 Амортизация, компьютер $1 037 19 $13 783 $49 462
20 Прибыль от продажи офиса $5 000 21 22 Чистая прибыль $34 679 Қаржы есебі мен капитал - ақшалай қаражаттың қозғалысын талдаудың бастақпы нүктесі.
Қаржы есебі кезеңнің басында тауарлық-материалдық запаста 1500 доллар сомасындағы тауар сатып алынғанын көрсетеді, көрсетілген кезең ішінде 25000 доллар сомасына тауар сатып алынды; кезеңнің соңында 2000 доллар сомасындағы тауар қалды. Сөйтіп, 24500 доллар сомасындағы материал пайдаланылды; барлық жалпы пайда 65500 долларды құрады.
Алайда таза пайданың мөлшері әр түрлі ағымдағы шығыстың, яғни еңбекақы, үй-жай, телефонды жалға алу есебінен кеміді. «Marble Designs» 2004 жылдыңбасынан бастап кеңсе кеңсе құрал-жабдықтарының көтерме сауда тобын сатып алды, сол себептен 2004 жылғы 31 қаңтар күні қалған 1833 доллар сомасындағы кеңсе құрал-жабдықтары келешектегі есепті кезеңдердің шығынына жұмсалды. С18 ұядағы компьютердің құнының амортизациясы: =АПЛ (1950;0;3) + АПЛ (2320;0;3) * 0,5.
Ескерту: Компанияның активіне енгізілетін тауарды, мысалы компьютерді сатып алуға жұмсалатын шығыс күрделі шығын болып табылады және актив шоты ретінде жазылады. Осы себеппен компьютердің құны қаржы есебінде көрсетілмейді. Жөндеуге, ұстауға және басқа да мақсаттарға жұмсалатын шығыс ағымдағы шығын болып табылады.
Кеңсе үй-жайын сатып алып ( 30000 долларға ) және кейін оны сатудан (35000 долларға) алынған 5000 доллар мөлшеріндегі пайда барлық таза пайданы алу жөніндегі есепке жазылып енгізілген.
Баланстық есепте актив, пассив және меншікті капитал сияқты активтер келтірілген. Он екі ай уақыт кезеңінде жасалған операциялар нәтижесіне қолма-қол ақшалай қаражат мөлшерінің айтарлықтай ұлғаюына әкеп соқтырды және активтер мен пассивтердің қалған санаттарына шамалы өзгеріс енгізді. Осы жазбалалар меншікті капитал сомасын қоспағанда бас кітаптың шоттарынан алынды ( F17= Е17+С22 меншікті капиталдың алдын ала сомасы).
Айналым капиталының көздерін жиынтықтау және оларды пайдалану.
A B C
1 Источники оборотного капитала 2 Операции 3 Чистая прибыль $34 679
4 Добавляется амортизация $1 037 5 Минус: прибыль от неосновной деятельности (продажа офиса) $5 000 $3 963
6 Итоговый оборотный капитал, полученный в результате операций $30 716
7 Продажа офиса $35 000
8 Краткосрочный вексель $3 000
9 Итого источники оборотного капитала $68 716
10 11 Использование оборотного капитала 12 Покупка офисных площадей $30 000 13 Покупка компьютера Pentium $2 320 14 Погашение краткосрочных векселей $2 000 15 Итого использование оборотного капитала $34 320
16 17 Увелечение оборотного капитала $34 396
Айналым капиталының көздері мен оны пайдалануды талдау компанияның ресурстары қаншалықты жақсы екенінің көрсеткіші ретінде қарастырылады.
Айналым капиталының көздері мен оны пайдалануды талдау, әдетте,компанияның ресурстары қаншалықты жақсы екенінің көрсеткіші ретінде қарастырылады.
Жоғарыда жыл ішінде айналым капиталында орын алған өзгерістер көрсетілген және ағымнан тыс шоттардың жасаған ықпалын талдау жолдары анықталған. Айналым капиталының шоттарында кеңсе үй-жайын сатып алудан бастап сатуға дейін, сондай-ақ жаңа қысқа мерзімді кредит алудан бастап бір жолғы пайда алуға себеп болған операциялар көрсетілген.
Айналым капиталы кеңсе үй – жайын сатып алуда, жаңа компьютер сатып алғанда және бастапқы қысқа мерзімді кредитті өтегенде пайдаланылады. Айналым капиталынаың көздері мен оларды пайдаланудың арасындағы айырмашылық –бұл айналым капиталының көрсетілген кезең ішінде өзгеруі, яғни оның кемуі немесе осы жағдайдағыдай ұлғаюы.
Бір қарағанда кеңсе үй-жайын сатып алу мен сатудан түсетін пайда айналым капиталын ұлғайтпайтын сияқты, алайда іс жүзінде ол пайданы ұлғайтады екен, яғни бұл жағдайда таза пайдаға 5000 доллар енгізілді. Аталмыш операциялар пайда көздерінде пайдаланылғанда да көрсетіледі. Бұл осы капиталдың уақыт ғана емес, сонымен бірге аталмыш капиталдың қалай құралатынын және пайдаланылатынын көрсету үшін жасалды.
Ақшалай қаражаттың қозғалысын анықтау.
Компанияның ағымдағы қызмет уақытында құралатын және пайдаланылатын қолма-қол ақшаны қарастырайық, сондай-ақ ақшалай қаражаттың ағымдағы қызметке негізделген қозғалысын анықтайық.
A B
1 Кассовые поступления 2 Обьем продаж 90000
3 Дебиторская задолженность. 31/01/2004 6000
4 Дебиторская задолженность. 31/01/2005 5500
5 Изменения дебиторской задолженности 500
6 Итого поступления 90500
7 8 Покупки 9 Стоимость проданных товаров 24500
10 Товарно-материальный. 31/01/2004 200
11 Товарно-материальный. 31/01/2005 1500
12 Изменения запаса 500
Покупки (за денежные средства) 25000
14 15 Издержки 16 Расходы по основной деятельности 33988
17 Амортизация 1037
18 Векселя к оплате, 31/01/2004 3000
19 Векселя к оплате, 31/01/2005 2000
20 Изменения в векселях 1000
21 Издержки (за денежные средства) 33951
22 23 Денежные средства (в результате операций) 31549
Ақшалай қаражаттың ағымдағы қызметке негізделген қозғалысын анықтау.
Ағымдағы қызмет нәтижесінде ұлғайтын ақшалай қаражат түсетін және пайдалаанылатын үш көз қолданылады.
Клиенттерден түсетін кассалық түсім. Осы соманы анықтау үшін есепті кезеңнің соңында дебиторлардың шотына сату нәтижесінде алынған соманы қосу, содан кейін есепті кезкңнің соңында қалған кредиторлық берешекті шегеру қажет. Егер осы кезеңде дебиторлардың шоттары кемісе, онда төленуі тиіс шоттармен салыстырғанда ақшалай түсім ұлғаяды; егер дебиторлардың шоттары ұлғайса, онда қолма-қол ақша алған сомамен салыстырғанда сіз көп ақша санадаңыз дегенді білдіреді.
Қолма-қол ақшалай қаражатты сатып алуға аудару. Ағымдағы қызметте ақшалай қаражат сатып алудың бір түрі тауарлық-материалдық запас сатып алу үшін пайдаланылады.Сондықтан ақшалай қаражаттың ағымдағы сатып алуға қозғалысын жиынтықтау үшін есепті кезең ішінде сатылған тауарлардың құнын соңғы тауарлық-материалдық запасқа қосу немесе осы сомадан бастапқы тауарлық-материалдық запасты шегеру қажет. Егер тауарлық-материалдық запас кредитке сатып алынса, бұл жағдайда кредит баптарындағы барлық кемітулерді қосу немесе кредит баптарындағы барлық ұлғайтуларды шегеру қажет .
Шығынға қолма-қол ақша аудару . Ол қаржы есебінің ағымдағы шығыс бөлігі бойынша анықталады. Кезеңнің соңында қалыптасқан барлық ағымдағы шығыс пен алдын ала төлем мен есептелген берешектегі барлық өзгерістерді қосу қажет.
«Marble Designs» компаниясының жағдайында осы іс-әрекеттің нәтижесінде дебиторлық берешек шотының 500 долларға кему есебінен сатудың мөлшері ұлғайып 90500 долларға (қолма-қол ақша) тең болғанын көрсетеді . Ал жалпы ағымдағы шығын амортизациясының және ағымнан тыс ұзақ мерзімді алдын ала төлемнің есебінен 1037 долларға азайды және қолма-қол ақшаға айналдырған.
Осымен қаржы есебіндегі деректерді, есепте көрсетілген ақша түсімі мен есептелген ақша түрінде көрсетілген аударылған ақшаны нақты кассалық түсім мен шығын ретінде көрсетілген қолма-қол ақшаға өзгерту процесі аяқталады.
Ағымнан тыс операциядан түскен қолма-қол қаражатты ағымдағы емес операциялардың қолма-қол қаражатымен біріктіру.
Ақшалай қаражаттың қозғалысын талдаудың соңында кәдімгі операцияларда пайдаланылатын сомалар мен ағымнан тыс операцияларға қатысатын ақшалай қаражатпен жасалатын операциялардың сомалары қосылады.
Төменде «Marble Designs» компаниясының ақшалай қаражатының 2004 жылғы 31 қаңтар мен 2005 жылғы 31 қаңтар аралығындағы кезеңде қозғалысы жөніндегі есеп келтірілген.
A B
1 Кассовые поступления 2 Денежные средства от операций $31 549
3 Продажа офиса $35 000
4 Денежные расчеты: 5 Покупка оборудования $2 320
6 Покупка офиса $30 000
7 8 Увелечение денежных средств: $34 229
9 10 Увелечение баланса денежных средств Marble Designs компаниясының ақшалай қаражатының 2004 жылғы 31 қаңтар мен 2005 жылғы 31 қаңтар аралығындағы кезеңде қозғалысы жөніндегі есеп.
Бұл жағдайда кассалық түсімге операциялардан түскен ақшалай қаражат пен кеңсе үй-жайын сатудан алынған ақшалай қаражат кіреді. Ақша есебіне жаңа компьютер мен кеңсе үй-жайын сатып алуға арналған қаражат кіреді . Ақша түсімі мен есептің арасындағы айырма 34229 долларды құрайды. «Marble Designs» компаниясы 12 ай бойы жұмыс істеген кезеңде осы соманы алды. Осы сома 2004 жылғы 31 қаңтар мен 2005 жылғы 31 қаңтар аралығындағы кезеңде кассаның шотына сомалардың айырмасымен үйлесуі тиіс.
Зертханалық жұмыс №11
MICROSOFT РRОJЕСТ
Жобаның жоспарын жасау
1. Жобаның анықтамасын.
I. Бос жоба құрыңыз. Бұл үшін мәзір жолындағы:
Файл - Қүру - Бос жобаны басыңыз.
II. Жоба туралы негізгі мәліметтерді енгізіңіз. Жобаның параметрлері Жоба туралы мәліметтер диалог терезесінде енгізіледі. Деректерді енгізу үшін мэзір жолындағы: Жоба-Жоба жөніндегі мәліметтерді басыңыз. Пайда болған диалог терезесінде жоба жөніндегі деректерді былайша енгізіңіз:
1. Жоба басталған күнді, яғни 2008 жылғы 07 шілдені енгізіңіз. Місrоsоft Рrоjесt бағдарламасында бастапқы күннен бастап жоспарлағанда соңғы күн бастапкы күннің негізінде есеп-теледі, ал барлық есептер неғұрлым ертерек басталады. Жобаны іске асырудың ұзақтығы, тәуелділіктер мен басқа да факторлар да бастапқы күннен бастап жоспарланады.
2. Жобада пайдаланылатын базалық күнтізбені анықтаңыз. Базалық күнтізбе - бүл басқа күнтізбелер пайдаланатын уақыт пен күндердің жұмыс және жүмыс емес аралығының жиынтығы. Жоба үшін Стандартты күнтізбе жасаңыз. Стандартты күнтізбе - 9.00-ден бастап 18.00-ге дейінгі жұмыс күні және 13.00-ден бастап 14.00-ге дейінгі үзіліс-тегі жұмыс емес уақыт пайдаланылатын базалық күнтізбе. Жоба күнтізбесіндегі жұмыс күндері мен сағаттарын жобамен істелетін жүмыстың жалпы кестесін көрсететіндей етіп өзгертуге болады. Қалыпты жұмыс емес уақытты да (демалыс күндері мен кешкі уақыты сияқты), сондай-ақ ерекше жұмыс емес күндерін (мысалы, мереке күндерін) қарастыруға болады.
3. Жобаның Стандартты күнтізбесін үйлестіруді орындаңыз. Бұл үшін мәзір жолындағы: Сервис - Жұмыс уакытын өзгертуді басыңыз.
Күнтізбеден жұмыс уақытын өзгерту қажет күнді таңдаңыз. Жобада жұма күні қысқартылады. Бүкіл күнтізбеде аптаның бір күнінің жұмыс уақытын өзгерту үшін күнтізбенің үстіндегі осы күннің қысқаша атауын (Жұма) жеке бөліңіз. Жұма күндері жұмыс күні 16.00-де аяқталады деп белгілеңіз.
2. Жобаның міндетін енгізу.
I. «Бухгалтерлерді даярлау курсын ұйымдастыру» деп аталатын жобаның міндеттерінің тізімін жасайық. Жобаның алдында мынадай міндеттер қойылады:
Бухгалтерлерді даярлау курсын ұйымдастыру.
1. Курстың оқу бағдарламасын әзірлеу:
- курсты сағаттарға бөлу;
- курстың тақырыптық жоспарын әзірлеу;
- курстың толық оқу бағдарламасын әзірлеу.
2. Курстың оку-әдістемелік материалын әзірлеу:
- әр түрлі дереккөзден қажет ақпаратты іріктеу;
- курстың кезеңдері жөнінде көрсетілім дайыңдау;
- курстың тақырыптары бойынша негізгі конспект дайындау;
- курстың тақырыптары бойынша зертханалық жұмыс дайындау;
- теорияны қолданудың практикалық мысалдарын дайындау.
3. Жарнамалық және насихатау материалдарын дайындау:
- курс туралы хабарландыру дайындау;
- курс туралы бүктеме дайындау.
4. Курс өткізуге дайындыцты аяқтау.
II. Жобаға міндеттердің тізімін енгізу. Жоғарыда атап өтілген барлық міндеттерді жобаға қосыңыз:
- міндеттердің атауы өрісіндегі бірінші трокқа түрткімен басыңыз;
- жаңа міндеттің атауын енгізіңіз;
- Еnter пернесін басыңыз. Егер тізімнің ортасына жаңа міндетті енгізу қажет болса, онда Міндеттің атауы деген өрістегі жаңа міндет астына қойылатын міндетті басыңыз, ал содан кейін Ендірме-Жаңа міндет командасын немесе Іnsert пернесін басыңыз;
- басқа міндеттерді енгізу үшін де жоғарыда баяндалған іс-әрекетті қайталаңыз.
III. Жоба міндеттерінің кезеңдерін ұйымдастыру. Құрылымдау жиынтық міндеттерді міндеттер мен қосалқы міндеттердің сатылылығы түрінде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бастапқыда барлық жиынтық міндеттер жартылай қара жалпақ шрифпен шығыңқы болып бөлінеді, ал қосалқы міндеттер олардың астында сэл кейінірек орналастырылады. Міндеттердің осындай сатылылығы жобаны реттеу үшін жасалады. Жиынтық міндеттер мен қосалқы міндеттердің сатылылығын орнату үшін:
1. Түр - Гант диаграммасы командасын таңдау.
2. Міндеттің атауы өрісінде деңгейін өзгерту қажет деңгейді таңдау қажет.
3. Шегінісі бар міндетті орналастыру үшін Жоба - Құрылым - Бір деңгей төмен командасын таңдау керек. Міндетті шығыңқы орналастыру үшін Жоба - Құрылым -Бір деңгей жоғары командасын таңдау қажет. Немесе Форматтау құралдар панеліндегі - бір деңгей жоғарыны, бір деңгей төменді білдіретін пиктограммаларды пайдалануға болады. Нәтижесінде жоба міндеттерінің келесі сатылылығы алынуы тиіс:
IV. Жоба міндеттерінің ұзақтығын анықтау. Ұзақтың өрісіне жобаның барлық қосалқы міндеттерінің ұзақтығын енгізіңіз. Жиынтық міндеттердің ұзақтығы автоматты түрде есептеледі.
V. Белгі жасау. Жобаның соңғы міндеті жоба бойынша жұмыстың аяқталғанын растайтын нақты бақылау нүктесі болып табылады. Осы жұмыс белгі деп аталады. Белгі - бұл күнтізбелік жоспарда маңызды оқиғаны, мысалы, жобаның ірі кезеңінің аяқталуын белгілеу үшін пайдаланылатын, ұзақтығы нөлге тең міндет. Міндет үшін нөлге тең ұзақтық енгізген жағдайда, онда Місrоsоft Рrоjесt осы міндеттің Гант диаграммасында белгінің символын көрсетеді.
3. Міндеттерді жоспарлау.
Көп жағдайда міндеттің басталуы немесе аяқталуы басқа міндеттің басталуына немесе аяқталуына байланысты. Осындай тәуелді міндеттерді жоспарлау үшін олардың арасында байланыс орнатуға болады. Тәуелді міндеттерді байланыстыру оларды жоспарлаудың ең жақсы тәсілі болып табылады. Өзгеріс пайда болған жағдайда Місrоsоft Рrоjесt байланысты міндеттерді автоматты түрде қайта жоспарлай алады.
Міндеттердің арасындағы тәуелділіктерді анықтау үшін:
1. Жоба - Міндет жөніндегі мәлімет... Алдыңғылардың салмасын таңдаңыз немесе міндеттің атауын екі рет басыңыз.
Алдыңғылар деп аталатын салма таңдалған міндетті енгізу, қарау немесе ол жөніндегі мәліметтерді өзгерту үшін пайдаланылады. Пайдаланушының келесі жағдайларды пайдалануға мүмкіндігі бар:
- ағымдағы міндет үшін алдыңғыны енгізу;
- алдыңғының түрін таңдау: «Аяқталуы - басы (берілгені), «Басы - басы», «Соңы - соңы» және «Басы — соңы»;
- байланысты міндеттердің арасындағы кешіктіруді көрсететін кешіктіруі уақытын енгізу;
- міндеттің уақытынан асқанын көрсететін уакытты көрсету.
Міндеттердің арасындағы тәуелділікті анықтау нәтижесінде Гант диаграммасының түрі мынадай болады:
Енді «Бухгалтерлерді даярлау курсын ұйымдастыру» жобасының жалпы ұзақтығын бағалауға болады. Оның ұзақтығы 11,5 күнді құрайды.
2. Міндеттің атауы өрісіндегі шығатын тізімнен жобаның алдыңғы міндеттің атауын таңдаңыз.
Енді «Бухгалтерлерді даярлау курсын ұйымдастыру» жобасының жалпы ұзақтығын бағалауға болады. Оның ұзақтығы 11,5 күнді құрайды.
4. Міндеттің ресурстарын енгізу және оларды тағайындау.
I. Ресурстарды енгізу. Жобаның мөлшері мен міндеттеріні анықтай келе «Ресурстар беті» ұсынымында жұмыс тобын құрайтын және жобаның міндеттерін орындайтын ресурстардың (адамдар мен материалдардың) тізімін жасауға болады. Егер қажет болса кадр және материалдық-техникалық қамтамасыз ету мәселесін алдын ала келісу үшін прототиптердің нақты атауларының орнына ресурстардың алдын ала тізімін жасауға болады. Жоба басшысының қолына ресурстар түскенде ресурстардың нақты атауларын нақтылауға, атап айтқанда, енгізуге болады.
1. Мәзір жолындағы Түр - Ресурсшар бетін таңдаңыз.
2. Мәзір жолындағы Түр - Кесте: Енгізу — Кірісті таңдаңыз.
3. Ресурстың атауы өрісінде ресурстардың атауларын енгізіңіз. Ресурстың түрін тексеріңіз. Қалыпты жағдайда ресурстар «Еңбек» түріне сәйкес келеді.
II. Міндет ресурстарынын тағайындалуы. Міндеттердің орындалуына кім жауап беруі тиіс екенін нақтылау үшін міндеттерге ресурстарды тағайындау қажет. Ресурстарды тағайындау, сондай-ақ міндетпен жұмыс істеуге қанша уақыт кететінін және оған қанша шығын (егер шығын қадағаланса) қажет екенін анықтауға көмектеседі. Ресурс ретінде нақты қызметкер, адамдар тобы (мысалы, бағдарламашылар), жабдықтың құрамдасы (мысалы, көтергіш кран немесе компьютер) немесе міндетті орындау процесінде шығындалатын материал болуы мүмкін.
Ресурсты тағайындауға көшудің алдында Сервис - Ресурсты жүктеуді тегістеу командасын тағайындауға кірісіңіз және ашылған диалог терезесінде Тегістеу үшін жасалатын есеп бөлімінде Қолмен орындау опциясы таңдалғанына көз жеткізіңіз. Терезені жабыңыз.
Жобаның жоспарын оңтайландыру
Ресурстардың жүктемесін тегістеу.
Microsoft Project тегістеу функциясы ресурстардың қол жеткізімділігінен асуын жою үшін пайдаланылады. Тегістеу кезінде осы міндеттерге тағайындалған ресурстардың қол жеткізілімділігі аспайтын сәтке жеткенге дейін міндеттер үзіліп кідіртіледі. Тегістеумен байланысты міндеттердегі өзгерістердің нәтижесінде жоба аяқталатын күн кейіндетілуі мүмкін. Тегістеуде міндеттерге ресурс тағайындау өзгермейді. Сонымен бірге материалдық ресурстарды емес тек жұмыс ресурстарын ғана (қызметкерлер мен жабдықтар) тегістеуге болады.
I. Ресурстардың жүктемесін қарау. Ресурстарды пайдалану ұсынылымына ауысыңыз.
1. Мәзір жолында Түр - Ресурстарды пайдалану командасын таңдаңыз. Ашылған кестеде ресурстар бойынша топтастырылған жиынтық ақпарат келтірілген. Microsoft Project жүктемесі асқан ресурстарды қызыл түспен авто-матты түрде бөледі. Кестенің оң жағында ресурстардың күндер бойынша жүктемесін қарауға болады.
Кестеден Оқытушы және Әкімші деп аталатын ресурстардың жүктемесі асқаны көрінеді. Олардың ресурстарын тегістеу қажет. Жай жобада тегістеуді қолмен орындауға болады. Алайда жүздеген және мыңдаған міндеттерден түратын және көп еңбек ресурстары мен жабдық іске тартылған үлкен жобаларда ресурстардың жүктемесін автоматты түрде тегістеу өте пайдалы болып табылады. г /2. Әрбір ресурс үшін жүктеменің графикалық жеке диаграм-масын қарастыруға болады. Бұл үшін мәзірдің жолында Түр - Ресурсгпар кесгпесі командасын тандаңыз. Жүгіртпені терезенің сол бөлігіне жылжытып, әр түрлі ресурстардың арасында ауысуға болады. Жүгіртпені оң жақта жылжыта отырып, ресурстардың күндер бойынша жүктемесін қарауға болады.
3. Ресурстың жүктемесін тегістеу. Мәзір жолындағы Сервис - Жүктемені тегістеу командасын тандаңыз. Тегістеуге арналган есептеу тарауында ашылған терезеде Автоматты түрде орындау тармағын таңдаңыз. Тегістеу деп аталатын түймешені таңдаңыз.
Гант диаграммасының көрсетіліміне оралыныз (Тур - Кесте: Кіру - Енгізу командасын орындаңыз) және жоба параметрлерінің өзгергенін, яғни ресурстың жүктемесінің асуына себеп болған міндеттердің уақыты жылжығанын және жобаның жалпы үзақтығы 8 күнге қалай ұзарғанын көріңіз.
Зертханалық жұмыс №12
Еxcel электронды кестесі: мәліметтер қорымен жұмыс
Мақсаты: мәліметтер қорын құруға, автофильтр құруға, мәліметтер қорынан таңдау жасауға үйрету.
Сабақ жоспары:
4. Мәліметтер қорына ақпараттар енгізу тәсілдері:
5. Мәліметтер қорының жұмыс парағын құру. Автофильтр құру.
6. Мәліметтер қорынан таңдау
Глоссарий
Мәліметтер қорына ақпараттар енгізу тәсілдері:
 кестеге ақпараттарды қарапайым түрде енгізу;
 Данные•Форма меню командасы арқылы мәліметтерді енгізу.
Афтофильтр тек белгілі бір мәннен тұратын жолды экранға шығаруға мүмкіндік береді.
ПРОМЕЖУТОЧНЫЕ.ИТОГИ математикалық функциясы тізімді фильтрлеу нәтижесінде болған жасырын
жолдарды ескермей, қорытынды мәнді есептейді.
ПРОМЕЖУТОЧНЫЕ.ИТОГИ(Номер функции; Ссылка1)
БДСУММ функциясы көрсетілген мәліметтер қорындағы белгілі бір ақпараттардан анықталған критериге сәйкес
келетін барлық мәндерді қарап, қосындысын есептейді.
БДСУММ(База данных; Поле;Критерий
ТАПСЫРМАЛАР
Мысал: бірнеше менеджерлермен жүзеге асырылған сату туралы мәліметтерден тұратын мәліметтер қорын құру
және қажетті ақпаратты алу.
1-қадам: Мәліметтер қорының жұмыс парағын құру.
 В1 ұяшығына Продажи за ноябрь, А3 ұяшығына Дата, С3 ұяшығына Кому, D3 ұяшығына Сумма сөздерін
енгізіңіз; Лист1 жұмыс парағына Ноябрь атын берңіз.
 Данные•Форма меню командасын таңдаңыз; Оk пернесін басыңыз. Ноябрь аты берілген экранда форма диалогы
ашылады.
 Диалог алаңдарын 1-суреттегідей толтырыңыз. Келесі алаңға көшу үшін Таb клавишасын немесе тышқанды
қолданамыз. Әр жолды енгізіп болғаннан кейін Добавить пернесін басамыз. Барлық жазуларды енгізіп болғаннан
кейін Закрыть пернесін басамыз.
2-

2-қадам: Афтофильтр құру.
 С1 ұяшығына СУММ функцисын қолданып, айдағы жалпы сату көлемін есептейміз. Мәліметтер базасына әлі
де жазулар енгізілетіндіктен максимальды мүмкін диапазонды көрсетеміз: СУММ(D4:D16384).
 Е3 ұяшығына Итого сөзін енгіземіз.
 Функция шеберіндегі Математические категориясындағы ПРОМЕЖУТОЧНЫЕ.ИТОГИ функциясын
таңдаймыз. Номер функции алаңына 9 санын енгіземіз. Ссылка1 алаңына D4:D16384 диапазонын
көрсетеміз. Оk пернесін басыңыз. F3 ұяшығында нәтиже шығады: 70700.
 Енді автофильтр құрамыз. Баған тақырыптары орналасқан А3: D3 диапазонын ерекшелейміз.
 Данные•Фильтр•Автофильтр меню командаларын таңдаймыз. Ерекшеленген әр бағанның оң жағында
автофильтр кнопкасы пайда болады.
 Менеджер Ивановпен жүзеге асырылған жалпы сату көлемі қажет болсын. Ол үшін:
 Менеджеры бағанының оң жағындағы автофильтр кнопкасын басыңыз. Мүмкін болатын фильтр тізімі
шығады.
Иванов фильтрін таңдаймыз. Нәтижесінде Ивановпен жасалған сату туралы ақпараттар шығады, ал қалған
жазулар жасырылып тұрады. F3 ұяшығында Ивановтың сату көлемі 31000 шығады. Сонымен
ПРОМЕЖУТОЧНЫЕ.ИТОГИ функциясы экранда көрініп тұрған жазулар бойынша қорытынды есептейді.
 Фильтрлеуді алып тастау үшін автофильтр кнопкасын басып (Все) командасын таңдаймыз.
 Сату көлемін АО Салем+ фирмасына қатысты фильтрлеп көріңіз.
 Иванов пен Сериковтың сату көлемін анықтау үшін Менеджер ұяшығындағы автофильтр кнопкасын түртіп,
ашылған тізімнен (Условие...) таңдаймыз. Пользовательский автофильтр диалогы ашылады. Бұл диалог
көмегімен равно, больше, меньше және т.б.салыстыру операторлары көмегімен фильтрлеу шартын беруге
болады.
 Сол жақ жоғары алаңға равно, жоғары оң жақ тізімнен Иванов мәнін таңдаймыз. ИЛИ ауыстырғышын
орнатамыз.
 Төменгі сол жақ тізімде равно операторын, төменгі оң жақтағы тізімнен Сериков мәнін таңдап, Оk пернесін
басыңыз.
 Мысалы, 12.11.02 күнінен кейін жасалған сату көлемін анықтау үшін Дата ұяшығындағы автофильтр
кнопкасын түртіп, ашылған тізімнен (Условие...) таңдаймыз. Пользовательский автофильтр диалогы
ашылады. Сол жақ жоғары алаңға больше, жоғары оң жақ тізімнен 12.11.02 мәнін таңдаймыз. Оk пернесін
басыңыз.
 Мәліметтер 1____қорындағы барлық бағандардағы фильтрлерді алып тастау үшін: Данные-Фильтр-Отобразить
все меню командасын қолданамыз. Автофильтрді өшіру үшін: Данные-Фильтр-Автофильтр
3-қадам: Мәліметтер қорынан таңдау
Әр менеджермен жасалған сату көлемі туралы мәлімет, оларды өзара салыстыру үшін қажет болсын. Оны
жаңа парақта жасаймыз.
 Лист2 парағында А1 ұяшығына Продажи менеджеров за ноябрь тақырыбын енгіземіз. А3-ке Менеджер,
А4,А5,А6 ұяшықтарына менеджер фамилияларын ензізіңіз: Иванов, Асанов, Сериков.
 В бағанына әр менеджердің сату көлемін есептеу үшін формула енгіземіз: Курсорды В4 ұяшығына қойып,
Функция шеберінен Работа с базой данных категориясыннан БДСУММ функциясын таңдаймыз.
 Ашылған терезедегі База данных алаңына Ноябрь парағындағы $C$3:$D$16384 диапазонын енгіземіз.
 Поле алаңына «Сумма» бағанының атын енгіземіз.
 Критерий алаңына А3:А4 ұяшық диапазонын енгізіп, Оk пернесін басыңыз. Нәтижесінде менеджер –
Ивановпен жасалған сату көлемі есептелінеді, ал формула жолында келесі формула шығып тұрады:
БДСУММ(Ноябрь! $C$3:$D$16384;"Сумма";А3:А4). Сонымен БДСУММ функциясы көрсетілген
мәліметтер қорындағы Сумма бағанындағы Менеджер=Иванов критериіне сәйкес келетін барлық мәндерді
қарап, қосындысын есептейді.
 В5 ұяшығында Асановтың сату көлемін анықтау үшін: :
БДСУММ(Ноябрь! $C$3:$D$16384;"Сумма";А3:А5)-В4;
 В6 ұяшығында Сериковтың сату көлемін анықтау үшін: :
БДСУММ(Ноябрь! $C$3:$D$16384;"Сумма";А3:А6)-В5-В4;
 Мәліметтер қорына жаңа ақпараттар енгізіп, қалай өзгеретіндіктерін байқаңыздар.__
Тест бақылау сұрақтары
1. Егер С$3 түріндегі сілтеме берілсе, онда келесідей әрекет орындалады:
A) баған бекітіледі
B) жол бекітіледі
C) жол да, баған да бекітіледі
D) жол да, баған да бекітілмейді
E) бекітуді жою
2. MS EXCEL-де операцияларды қандай тәсілмен орындауға болмайды?
A) негізгі меню арқылы
B) саймандар тақтасының пиктограммалары арқылы
C) контекстік меню арқылы
D) командалық жол арқылы
E) арнайы пернелер комбинациясы арқылы
3. БДСУММ функциясының категориясы
A) қаржылық
B) математикалық
C) мәліметтер қорымен жұмыс
D) логикалық
E) статистикалық
4. Мәліметтерді фильтрлеу деген не?
A) оларды сұрыптау
B) берілген критери бойынша іріктеу
C) мәліметтер құрылымын ұйымдастыру
D) тізім облысын ерекшелеу
E) берілген кри
Зертханалық жұмыс №13
ІС-БУХГАЛТЕРИЯ
Жаңа ақпараттық база құру
«1С: Бухгалтерия» бағдарламасы құрамында конфигурациямен бухгалтерлік есептің ағымдағы деректері бар ақпараттық базамен жұмыс істейді.
Бухгалтерлік бағдарлама ортасында практикалық жұмысқа кіріспес бұрын жеке оқыту ақпараттық базасын құру қажет. Бастапқы ақпараттық база ретінде үлгілік конфигурациясы бар, бағдарламамен бірге жеткізілетін және ешқандай есептік дерек жоқ « бос» базаны аламыз.
Пайдаланушы экрандағы тиісінше Қосу,Өзгерту және Алып тастау деген түймешелерін, сондай-ақ «1С:Кәсіпорын» жүйесінің іске қосу терезелерін пайдалана отырып ағымдағы тізімді толықтыруға, ақпараттық базалардың атауларын өзгертуге, онда бар ақпараттық базаларының атауларын алып тастауға мүмкіндігі бар.

Бірнеше базамен жұмыс істеу мүмкіндігі бір уақытта бірнеше кәсіпорында есеп жүргізуді ұйымдастыру үшін пайдалы, бұл жағдайда әрбір кәсіпорын үшін меншік ақпараттық база құрылады.
Компьютерде орнатылған үлгілік конфигурациялы бос ақпараттық базаның негізінде жаңа бос база құрып, оны «Оқу базасы- сіздің тобыңыздың атауы» деп атап, содан кейін «1С: Кәсіпорын» ақпараттық базаларының тізіміне енгізу қажет.
Құрамында үлгілік конфигурация бар жаңа ақпараттық база құру және оны қол жеткізімді ақпараттық базалардың тізіміне енгізу үшін:
С дискіде: Program Files/1cv77 папкада жаңа папка ашу керек. Папканың атауында өзіңіздің аты-жөніңізді жазыңыз.
Операциялық жүйенің құралдарымен бос үлгілік конфигурацияның директориясын жаңа папкаға көшіріңіз.
«1С:Кәсіпорын»жүйесін іске қосу бағдаламасын пайдаланыңыз.

Жүйені іске қосу терезесінде Қосу түймешесін басыңыз экранда «Ақпараттық базаны Тіркеу» деген терезе пайда болды:
Ақпараттық базаны тіркеу терезесінде жаңа ақпараттық базаның атауын және алдын ала ақпарат көшірілген папкаға (директорияға) баратын толық жолды енгізі қажет.
Экрандағы ОК деп аталатын түрткіні басаңыз жүйені іске қосу режимінің қайтасыз, мұның өзінде тізімді жаңа енгізілген ақпараттық жүйенің атауы болады.
Ұйым жөніндегі деректерді енгізу
Келесі тапсырмаларды орындаңыз:
Жұмыс күнін орнату. Жұмыс күнін 2002 жылғы 1 қазанға орнатыңыз
(Сервис- Параметрлер- Жалпы салмасы)
«Ұйым жөніндегі мәлімет» деп аталатын терезені толтыру .Фирманың деректерін константаға енгізіңіз.(Үйлестіру – Ұйым жөніндегі деректер)
Ескерту: Банк деректемелерін енгізгенде «Тікелей есеп» өрісінде жалауша орнатыңыз. «Жауапты тұлғалар» деген салмаға жауапты тұлғалардың аты- жөнін енгізгенде енгізу өрісінен оңға қарай орналасқан уш нүктесі бар түймешеге басыңыз және Insert түймешесін пайдаланып тек АТЫ-ЖӨНІ өрісін ғана толтырыңыз.

Салмасы Коды Мағынасы
1 2 3
Ұйым Тіркеу күні 01.10.02
Атауы «Шик Ltd» ЖШС
Заңды мекен жайы 050010,Алматы қ,Ақ. Сәтпаев к.,67
Пошта мекен жайы 050010,Алматы қ., а/ж 789
Телефондар 55-78-41,55-42-12
Кодтар СТН 451700096314
Қызмет түрі(сала) Өндіріс пен сауда
Ұйымдастыру-құқықтық нысан ЖШС
Салық инспекциясының атауы Қалалық салық инспекциясы
Банк Есеп айырысу шотының № 000468123
Банк АТФ Банкі
Мекен жай 050010, Алматы қ,Жандосов к.,43
Корр.Шот 000478125
Код 193456258

1 2 3
Жауапты тұлғалар Кәсіпорын басшысы Әміров Тимур Қанатұлы
Бас бухгалтер Сіздің аты-жөніңіз
Кассир Легостаева Наталья Михайловна
Өзгелер Негізгі қойма №1 қойма ( «Insert» пернесінің көмегімен өзіңіз енгізіңіз)
ҚҚС негізгі ставкасы 16
Каталогтағы бағаға ҚҚС кіреді «» жалаушаны орнатыңыз
Ең төмен еңбекақы 9752
Банк шоттары анықтамалығында Shift + Enter немесе Іс- әрекет- Өзгерту пернелерін бірге пайдаланып «Атау» - АТФ Банкі деген өрісті толықтырыңыз.(Анықтамалықтар – Банк шоттары).
Нормативтік – анықтамалық ақпарат құру.
Келесі тапсырмаларды орындаңыз:
Жұмыс күнін орнату. Жұмыс күнін 2007 жылғы 1 қазанға
орнатыңыз (Сервис- Параметрлер- Жалпы салмасы).
2) Субконтоның негізгі түрлерін толтыру.
Кірістер- Шығыстар (Анықтамалықтар – Кірістер- Шығыстар). Анықтамалыққа Insert пернесін пайдаланып, келесі жазуды енгізіңіз:
еңбекақыға жұмсалатын шығын;
сату;
сатып алу;
қызметтер;
қайтару;
амортизация;
өзге;
Бөлімшелер.(Анықтамалықтар-Болімшелер). Анықтамалыққа Insert пернесін пайдаланып келесі жазуды енгізіңіз:
ӘШБ.
Бухгалтерия;
өндірістік бөлім;
сауда бөлімі;
өзге.
Контрагенттер. (Анықтамалар- Контрагенттер).
А)Топтардың келесі құрылымын құрыңыз:



Ескерту: Жаңа топ Ctrl+F9 пернелерін немесе Іс-әрекет – Жаңа топ командаларын бірге басу арқылы құрылады. Жаңа жазу Insert пернесі арқылы құрылады.
Ә) Контрагенттер туралы деректерді төмендегі кестенің деректерін пайдалана отырып енгізіңіз:
р/с № «Жалпы» салмасы «Банк деректемелері» салмасы («Тікелей есеп» өрісінде жалауша орнатыңыз).
Зейнетақы қорлары топтары
1 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468963
Толық атауы: Мемлекеттік зейнетақы жинақтау қоры(МЗЖҚ) Банк: Көмірбанк
Заңды мекенжайы: 050010,Алматы қ., Бекқожинк., 15 Мекенжай: Алматы қ., Қабанбай батыр к., 45
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 800 Корр. Есеп: 000214589
Телефондар: 57-78-23 Код: 193852753
СТН: 451000321654 Жеткізушілер тобы
2 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468115
Толық атауы: «Заңғар» акционерлік қоғамы («Заңғар» АҚ) Банк: АльянсБанк
Заңды мекенжайы: 050010, Алматы қ., Қамзин к., 53 Мекенжай: Алматы қ., Айтеке би к., 61
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 290 Корр. Есеп 000214785
Телефондар: 32-69-11 Код: 193852112
СТН: 451700095148 3 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468751
Толық атауы: «Рамстор» жауапкершілігі шектеулі серіптестігі («Рамстор» ЖШС) Банк: ДанаБанкі
Заңды мекенжайы: 050010, Алматы қ., Жаяу Муса к., 8 Мекенжай: Алматы қ., Жібек жолы к., 96
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 311 Корр. Есеп 000478951
Телефондар: 57-84-11 Код: 193365142
СТН: 451700011258 Сатып алушылар тобы
4 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468364
Толық атауы: «Флагман» Жабық акционерлік қоғамы («Флагман» ЖАҚ) Банк: КөмірБанк
Заңды мекенжайы: 050010, Алматы қ., Толстой к., 46 Мекенжай: Алматы қ., Қайырбаев к., 23
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 75 Корр. Есеп 000214993
Телефондар: 32-74-19 Код: 1993332457
СТН: 451700025569 5 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468741
Толық атауы: «Евромода» сауда үйі («Евромода» СҮ) Банк: ТемірБанк
Заңды мекенжайы: 050010, Алматы қ., Достық д-лы.,137 Мекенжай: Алматы қ., Төле би к., 31
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 652 Корр. Есеп 000214411
Телефондар: 45-77-81 Код: 193984156
СТН: 451700039778 6 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468119
Толық атауы: «Эдем» жауапкершілігі шектеулі серіптестігі («Эдем» ЖШС) Банк: HSBK
Заңды мекенжайы: 050010., Алматы қ., Ломов к., 219 Мекенжай: Алматы қ., Торайғыров к., 88
Пошта мекенжайы: 050010., Алматы қ., а/ж 650 Корр. Есеп 000214741
Телефондар: 47-43-19 Код: 19159772
СТН: 451700097135 Құрылтайшылар тобы
7 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468445
Толық атауы: «Триумф» жауапкершілігі шектеулі серіптестігі («Триумф» ЖШС) Банк: ЦентрКредитБанк
Заңды мекенжайы: 050010., Алматы қ., Естай к.,146 Мекенжай: Алматы қ., Желтоқсан к., 9
Пошта мекенжайы: 050010., Алматы қ., а/ж 125 Корр. Есеп 000214111
Телефондар: 55-28-99 Код: 193887554
СТН: 451700011874 8 Контрагент Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468775
Толық атауы: «Еуразия» акционерлік қоғамы («Еуразия» АҚ) Банк: ТұранӘлемБанкі
Заңды мекенжайы: 050010., Алматы қ., Сибирская к.,35 Мекенжай: Алматы қ., Қазыьек би к., 81
Пошта мекенжайы: 050010., Алматы қ., а/ж Корр. Есеп 000214844
Телефондар: 47-78-12 Код: 193158743
СТН: 451700066987 9 Контрагент Жеке тұлға Мекен жайды, пошта мекенжайын, телефондарды, «Банк деректемелері» салмасын, «Төлқұжат деректері» салмасын өзіңіз толтырыңыз
Аты-жөні Әміров Тимур Қанатұлы 10 Контрагент Жеке тұлға Мекен жайды, пошта мекенжайын, телефондарды, «Банк деректемелері» салмасын, «Төлқұжат деректері» салмасын өзіңіз толтырыңыз
Аты-жөні Смағұлов Ілияс Арманұлы Қызметкерлер.
А) Қызметкерлер анықтамалығын жазумен толтырыңыз.
(Анықтамалықтар-Қызметкерлер). Деректер келесі кестеде келтірілген, жазулар өзгерген жағдайда Shift+Enter немесе Іс-әрекет - Өзгерту пернелерін бірге басуды пайдаланыңыз («Негізгі» деп аталатын өрісте барлығына «галочка» белгісін қойыңыз):
1 2 3 4
«Жалпы» салмасы
Аты-жөн» Әміров Тимур Қанатұлы Сіздің аты-жөніңіз Легостаева Наталья Михайловна
Лауазымы Бас директор Бас бухгалтер Кассир
Бөлімше ӘШБ Бухгалтерия Бухгалтерия
Жұмысқа қабылданған күн 01.10.02 01.10.02 01.10.02
«Еңбекақы есептеу» салмасы
Айлық жалақы 50000 40000 18000
Асырауындағы адамдардың саны 2 3 1
Жинақтаушы ЗҚ МЗЖҚ МЗЖҚ МЗЖҚ
ЗҚ ставкасы 10 10 10
ӘЖК TREWQOIUY678 TRECVBOIJ723 SWQRTDFGH398
СТН 451700057912 451700087432 451700084577
Негізгі шығын шоты 82.1. 82.1. 82.1.
Суб1 Еңбекақы төлеуге жұмсалған шығыс Еңбекақы төлеуге жұмсалған шығыс Еңбекақы төлеуге жұмсалған шығыс
Суб2 Еңбекақы төлеу Еңбекақы төлеу Еңбекақы төлеу
Суб3 ӘШБ Бухгалтерия Бухгалтерия
«Төлқұжат деректері» салмасы
Серия IL 123987 IL 951263 IL 265145
Нөмір 951847 852147 654258
Кім берді ҚР ІІМ ҚР ІІМ ҚР ІІМ
Берілген күні 10.05.94 26.08.89 12.06.93
Мекенжайы Алматы қ., Момышұлы к., 45-үй,87-пәтер Алматы қ., Мұқанов к., 231-үй, 56-пәтер Алматы қ., Қатаев к., 20-үй,67-пәтер
Ә) Қызметкерлер деп аталатын топтардың ӘШБ, Бухгалтерия, Тоқу бөлімі, Тігу бөлімі, Өзгелер, Жарнама бөлімі, Сауда бөлімі деп аталатын құрылымын құрыңыз.
Б) Әміров Т.К. есімді қызметкерді (Бас директор) қызметкерлердің ӘШБ тобына, келесі қызметкерлерді, яғни өзіңіздің аты-жөніңізді (Бас бухгалтер) және Н.М.Легостаеваны (кассирді) Бухгалтерия тобына ауыстырыңыз. Осы тапсырманы орындау үшін келесі іс-әрекетті орындаңыз:
терезенің сол бөлігінде топтар жиынын ашыңыз, қажет топты жеке бөліңіз (жазуды сонда ауыстырыңыз);
терезенің оң жағында қажет жазуды жеке бөліңіз (қай жазуды ауыстырсақ);
Іс-әрекет – басқа топқа ауыстыру командасын орындаңыз немесе Ctrl+F5 пернелерін бірге басыңыз;
В) Тиісті қызметкерлерді қызметкерлер деп аталатын анықтамаға енгізіңіз (жұмысқа қабылданған күн-010103, жинақтаушы ЗҚ – МЗЖҚ, қалған деректерді өзіңіз толтырып, «Негізгі» деп аталатын өрісте барлығына «+» белгісін қойыңыз):
Топ Аты – жөні Лауазымы Бөлімше Айлық жалақы (тенге) Асырауындағы адам саны
ӘШБ Кострова Ирина Александровна Коммерциялық директор ӘШБ 35000 1
Тоқу бөлімі Петрова Ольга Николаевна Тоқушы Өндірістік бөлім 12000 2
Тігу бөлімі Омарова Гүлнұл Әмірқызы Пішуші Өндірістік бөлім 10000 2
Тігу бөлімі Лебедева Татьяна Мироновна Тігінші-моторист Өндірістік бөлім 11500 1
Өзге Самойлов Артур Максимович Жүргізуші Өзге 9500 0
Өзге Леонтьев Иван Сергеевич Инженер- бағдарламашы Өзге 17000 1
Жарнама бөлімі Оганезов Рафкат Вахидович Жарнама жөніндегі менеджер Өзге 19000 1
Сауда бөлімі Өмірбаева Лейла Манапқызы Сату жөніндегі менеджер Сауда бөлімі 19500 3
ТМҚ сақталатын жер (Анықтамалар – ТМҚ сақталатын жер) . ТМҚ сақталатын жердің атауы : Тігін бұйымдардың қоймасы , Тоқылған бұйымдар қоймасы , Қосымша қойма.
№ Атауы Топ Амортизация Бөлімше Шығын шоты Суб1 Суб2 Суб3
1 2 3 4 5 6 7 8 9
1 Бас кеңсенің ғимараты Ғимарат-тар мен құрылыстар 8 ӘШБ 82.1. Амортиза-ция Әкімшілік ӘШБ
2 Өндірістік ғимарат Ғимарат-тар мен құрылыстар 8 ӘШБ 82.1. Амортиза-ция Әкімшілік ӘШБ
3 НҚ басқа түрлері 25 ӘШБ 82.1. Амортиза-ция Әкімшілік ӘШБ
Негізгі құрал – жабдықтар (Анықтамалар - Негізгі құрал-жабдықтар).
Номенклатура (Анықтамалықтар - Номенклатура). Осы анықтамада топтардың келесі құрылымын құрыңыз:

Материалдар (Анықтамалықтар - Материалдар). Осы анықтамада топтардың келесі құрылымын құрыңыз:

Кіріс қалдықты енгізу .
Кәсіпорынды кіріс қалдықты енгізу үшін :
Есеп басталатын күнді белгілеу қажет. Есепті жылдың , тоқсанның немесе айдың басынан бастау ұсынылады. «Шик Ltd» ЖШС кәсіпорында бухгалтерлік есепті автоматтандыру 2003 жылғы 1 қаңтардан басталады. 2002 жылғы 31 желтоқсанды жұмыс күні деп белгілеңіз.
Есеп басталатын күннің тоқсан есептелетін жиынның кезеңіне кіретінін тексеріңіз. Қажеттілік жағдайда жиынды керек кезеңге дейін есептеңіз;
Жұмыс күні ретінде кіріс қалдық енгізілген күнді орнатыңыз. Ол есеп басталатын күннің алдында болуы тиіс . Есеп басталатын күнге байланысты бұл өткен жылдың , тоқсанның немесе айдың соңғы күні болуы мүмкін;
Кіріс қалдықты енгізіңіз. Бұл үшін өткізбемен кіріс сомаға қолмен операция жасалады. Қалдық енгізілетін шот 00 баланстан тыс қосалқы шотпен корреспондентіледі.
Келесі тапсырмаларды орындаңыз:
І. Бухгалтерлік жиын есептеу кезеңін белгілеу.
Жұмыс күнін , яғни кіріс қалдық күнін белгілеңіз. (Сервис-Параметрлер-Жалпы сипаттамасы-Жұмыс күні өрісі:31.12.02.).
Бухгалтерлік жиын кезеңіне кіретін тоқсанды белгілеңіз. (Сервис-Параметрлер-Бухгалтерлік жиындар-Тоқсан өрісі:2002 жылдың 4 тоқсаны);
Операциялар журналы мен Өткізбелер журналының операциялары мен өткізбелердің көріну аралығын белгілеңіз. (Сервис-Параметрлер-Журналдың салмасы-Аралықтың басы: 01.10.2002 Аралықтың аяқталуы 31.12.2002)
Барлық енгізілген өткізбелер бойынша сомалардың есебін белгілеңіз. (Сервис-Параметрлер-Операция салмасы-Операцияның сомасын есептеу: Барлық өткізбелер бойынша немесе стандартты тәсіл).
Бухгалтерлік жиынды есептеу кезеңін белгілеңіз. (Операциялар-Бухгалтерлік жиынды басқару...-Кәсіпорында бухгалтерлік есеп жататын тоқсанды таңдаңыз: «астыға,үстіге» түймеше арқылы 2002 жылғы 4 тоқсан- Установить расчет, яғни Есептеуді орнату түймешесін басыңыз – Шығу).
II. Кіріс қалдықты енгізу.
« Шик Ltd» ЖШС ұйымында келесі деректер бойынша 2003 жылғы қолда бар кіріс сальдосын енгізіңіз:
р/с

Шаруашылық операцияның мазмұны
. Шоттардың корреспонденциясы Сома (тенге)
Дебит Кредит 1 «Шик Ltd» ЖШС ұйымында жарғылық капитал тіркелді 51.1
00 00
50.3. 700000
2 Құрылтайшы Т.Қ.Әміровтен «Шик Ltd» ЖШС жарлық капиталына жарна ретінде «Мазда-626» жеңіл автокөлігі кіріске алынды. 12.4.
00 00
51.1. 300000
3 Құрылтайшы І.А.Сұмағұловтан «Шик Ltd» ЖШС жарлық капиталына жарна ретінде «Penitum-III» жеке компьютері кіріске алынды. 12.3.
00 00
51.1. 100000
4 «Шик Ltd» ЖШС Есеп шотына «Еуразия» АҚ құрылтайшысынан «Шик Ltd» ЖШС жарғылық қорына жарна ретінде жарна түсті. 44.1.
00 00
51.1. 300000
5 «Заңғар» АҚ есімді жеткізушіден 2003 жылғы 01 қаңтардағы шартқа сәйкес сатып алынған «Ятрань-123» оверлог кіріске алынды. 12.3.
00 00
67.1. 125000
Операциялар журналына жаңа корреспонденцияны енгізуіге арналған Insert пернесін пайдалана отырып, берілген кесте бойынша өткізбелерді енгізіңіз.
Ескерту: Негізгі құрал жабдық «Ятрань-123» оверлогын Негізгі құрал- жабдық анықтамалығына енгізіңіз.
Атауы Топ Амортизация коэффиценті % Бөлімше Шығын шоты Суб1 Суб2 Суб3
«Ятрань-123» оверлогы Машиналар мен жабдықтар, беріліс құрылғылар 10 Өндірістік бөлім 90.0. Өндіріс
Бірінші өткізбені енгізудің сипаттамасы:
операциялар журналын ашып, Insert пернесін басу (Журналдар-Операциялар журналы- Insert пернесін басыңыз);
Enter пернесін басыңыз, сонда курсор «Мазмұн» өрісіне көшеді. Осы өрісте « Кіріс қалдықты енгізу» операциясының мазмұнын енгізіңіз, Одан кейін Enter пернесін басыңыз;
Курсор «ДТ» өрісіне көшеді, клавиатурадан дебит бойынша «00» шотын теріп, Enter пернесін басыңыз;
Курсор «ДТ» өрісіне көшеді, клавиатурадан кредит бойынша «50.3.» шотын теріп, Enter пернесін басыңыз;
курсор «Сома» өрісіне көшеді,клавиатурадан 700000 деген соманы енгізіп, Enter пернесін басыңыз;
курсор «Мазмұны тексерілді» өрісіне көшеді, осы өткізбенің мазмұнын «ЖК тіркелді» енгізіп, Enter пернесін басыңыз;
курсор «NЖ» өрісіне көшеді, «ВО» операциясының қысқаша сипаттамасын енгізіп, Enter пернесін басыңыз, одан кейін жаңа өткізбені енгізу үшін Insert пернесін басыңыз.
Қалған өткізбелерді осылай енгізіңіз, соңында Жазу – ОК түймешелеріне басыңыз.
III. Айналым-сальдо тізімдемесін қалыптастыру.
Кіріс қалдықтың енгізілуін тексеру үшін межеленген кезеңнің айналым-сальдо тізіидемесін жасаңыз. Бұл үшін келесідей іс-әрекет жасаңыз:
мәзір жолында Есептеу – Айналым-сальдо тізімдемесін таңдаңыз.Келесі диалог терезесі пайда болады:

осы терезеде 01.10.02.- 31.12.02. аралығындағы кезеңді белгілеңіз, «Субшоттар жөніндегі деректер» өрісінде жалауша орнатыңыз және Қалыптастыру деген түймешені басыңыз;
алынған айналым-сальдо тізімдемесін осы айналым-сальдо тізімдемесімен салыстырыңыз:

00 шоттағы соңғы сальдоны тексеріңіз, ол 0-ге тең болуы тиіс. Кіріс қалдығы енгізіліп тексерілгеннен кейін есеп басталған күннен бастап ағымдағы күнге дейінгі барлық операциялар хронологиялық тәртіппен енгізіледі.
Ескерту: Шотта соңғы сальдоның 00 болуы дебит және кредит қалдықтың сомасы үйлеспейтінін, яғни енгізілген деректердің бірі қате екенін білдіреді. Қатені есепті егжей-тегжей талдау арқылы тауып түзетуге болады, бұл үшін қажетті соманы екі рет басып контекстегі мәзірден ұсынылған нұсқаны таңдау керек, келесі кестені қараңыз:

Жарғылық капиталдың есебі.
Келесі тапсырмаларды орындаңыз:
I.2003 жылғы 1 қаңтарда құрылтайшылар тобы « Шик Ltd» ЖШС кәсіпорнын ашуды ұйғарды. Құрылтай шартына сәйкес « Шик Ltd» ЖШС-тің жарғылық капиталы 700000 теңгені құрайды. Осы фактіні жаңадан құрылған кәсіпорынның бухгалтерлік есебінде көрсету қажет.
Бас директор Әміров Тимур Қанатұлы Жарғылық капиталға бағасы 300000 теңгені құрайтын «Мазда-626» жеңіл автокөлікті енгізді.
Құрылтайшы Смағұлов Ілияс Арманұлы Жарғылық капиталға бағасы 100000 теңгені құрайтын «Pentium III» дербес компьютерді енгізді.
«Еуразия» АҚ құрылтайшысы « Шик Ltd» ЖШС ұйымының есеп шотына Жарғылық капиталдың есебіне 300000 теңге енгізді.
Шешуі:
Жұмыс күні 2003 жылғы 1 қаңтар болып беогіленсін.
«ЖК қалыптастыру» операциялар журналына келесі өткізбелерді енгізіңіз:
р/с № Шаруашылық операцияның мазмұны Шоттар корреспонденциясы Сома (тенге)
Дебет Кредит 1 Жарғылық капиталға жарна 12.4. 51.1. 300000
Зертханалық жұмыс №14
ІС-БУХГАЛТЕРИЯ
Дебиторлармен және кредиторлармен жасалатын банк операцияларының есебін автоматтандыру
Келесі тапсырмаларды орындаңыз:
Осы операциялар бойынша операциялар журналында төлем тапсырысы мен өткізбелерді ресімдеңіз. (Құжаттар-Төлем тапсырысы).
« Шик Ltd» ЖШС кәсіпорны 2003 жылғы 03 қаңтардағы №2 шартқа сәйкес қаңтар айында «Заңғар» АҚ-на әр метрі 100 теңге тұратын 500 метр костюм матасы үшін 16% ҚҚС қоса алғанда 50000 теңге сомасын алдын ала төледі. Бұл үшін 2003 жылғы 06 қаңтарда төлем тапсырысы жазылып банкіге жіберілді. 2003 жылғы 07 қаңтарда банк ақшалай қаражатты алушының шотына аударды, бұл кәсіпорынның банк шотынан № 3755 үзіндімен расталады (Дт – 35.1., Кт – 44.1.).
« Шик Ltd» ЖШС кәсіпорны 2003 жылғы 03 қаңтардағы № 1 шартқа сәйкес қаңтар айында «Рамстор» ЖШС-ке қаңтар айында әр кг-мы 120 теңге тұратын 50 кг жартылай жүн жіп үшін 16% ҚҚС қоса алғанда 6000теңге сомасын алдын ала төледі. Бұл үшін 2003 жылғы 07 қаңтарда төлем тапсырысы жазылып банкіге жіберілді. 2003 жылғы қаңтарда ақшалай қаражатты алушының шотына аударды, бұл кәсіпорынның банк шотынан № 4592 үзіндімен расталады (Дт -35.1., Кт-44.1.).
« Шик Ltd» ЖШС есепшотынан Облыстық салық комитетіне №456 шот бойынша мүлікке салынатан салық – 15000 теңге аударылды. (Дт – 63.7., Кт – 44.1.).
Әріптестер топтары 1 2 3 4
Контрагент: Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468117
Толық атауы: Облыстық салық комитеті (ОСК) Банк: ТемірБанк
Заңды мекенжайы: 050010, Алматы қ., Ак. Сәтбаев к., 56 Мекенжайы: Алматы қ., Урицкий к., 47
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 459 Корр. Шот: 000412785
Телефондар: 55-47-88 Код: 193741354
СТН: 451000852459 4. «Алматыэнерго» АҚ-на электр энергиясы үшін есеп айырысу шотынан № 832 шот бойынша 16% ҚҚС қоса алғанда 17500 теңге сомасындағы шот төленді. (Дт – 35.2., Кт – 44.1.).
Әріптестер топтары Контрагент: Ұйым Есеп айырысу шотының №: 000468113
Толық атауы: «Алматыэнерго» акционерлік қоғамы («алматыэнерго» АҚ) Банк: ДанаБанк
Заңды мекенжайы: 050010, Алматы қ., Суворов к., 192 Мекенжайы: Алматы қ., Ломов к., 68
Пошта мекенжайы: 050010, Алматы қ., а/ж 190 Корр. Шот: 000412555
Телефондар: 46-85-74 Код: 193714887
СТН: 451000321741 II. Ақша есеп айырысу шотына түскеннен кейін осы операцияларды ресімдеңіз. Дебет – 44.1., Кредит – 66.1. (Құжаттар – Банк бойынша үзінді).
1. « Шик Ltd» ЖШС кәсіпорны 2003 жылғы 03 қаңтардағы №1 шартқа сәйкес даяр өнімді алдағы уақытта жеткізу үшін «Еуромода» СҮ – ден 16% ҚҚС қоса алғанда 75000 теңге сомасында аванстық алдын ала төлем алды.
2. « Шик Ltd» ЖШС кәсіпорны 2003 жылғы 03 қаңтардағы №1 шартқа сәйкес даяр өнімді алдағы уақытта жеткізу үшін «Эдем» ЖШС-тен 16% ҚҚС қоса алғанда 30000 теңге сомасында аванстық алдын ала төлем алды.
III. Осы операциялар бойынша өткізбені қолмен ресімдеңіз. (Журналдар-Операциялар журналы).
« Шик Ltd» ЖШС есеп айырысу шотынан жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақы төлеу үшін ұйымның кассасына 125000 теңге алынды.
IV. Нұсқаулық. Бастапқыда шығыс құжатты қалыптастырғанды осы кезеңдегі бухгалтерлік жиынды есептеу қажет, 2003 жылдың қаңтар айынының деректері шығарылады.
1. Шаруашылық қызметінің осы деректерін кәсіпорынның бухгалтерлік есебінде көрсетіңіз.
2. Төлем тапсырмасын жасаңыз.
3. 2003 жылдың қаңтарының шығыс құжаттарын қалыптастырып, басып шығарыңыз (2003 жылғы 01 қаңтар – 2003 жылғы 31 қаңтар аралығындағы кезең, шот – 44.1., өткізбелер бойынша):
- Журнал-ордер мен есеп айырысу шотының тізімдемесі (Есептер-Журнал-Ордер және Шот шот бойынша тізімдеме);
- Есеп айырысу шотының шоты бойынша айналым-сальдо тізімдемесі (Есептер-Шот бойынша айналым-сальдо тізімдемесі);
- Есеп айырысу шоты бойынша бас кітап (Есептер-Шот айналымдары (Бас кітап)).
Зертханалық жұмыс №15
ІС-БУХГАЛТЕРИЯ
Дебиторлармен және кредиторлармен жасалатын кассалық операциялардың есебін автоматтандыру
Келесі тапсырмаларды орындаңыз:
I. Төменде келтірілген операциялар бойынша қаңтар айының кіріс және шығыс ордерлерін қалыптастырыңыз (Құжаттар-Кіріс кассалық ордер (Шығыс кассалық ордер)немесе Журналдар-Касса-Жаңа жол (Insert)-Кіріс кассалық ордер (Шығыс кассалық ордер)-ОК).
1. « Шик Ltd» ЖШС кәсіпорны 2003 жылғы 03 қаңтарда №089912 чегі бойынша банктегі шоттан шаруашылық қажетке және іссапар шығысына 90000 теңге сомасын алды (Корр.шот-44.1., Суб1-АТФ Банкі).
2. 2003 жылғы 03 қаңтарда сату жөніндегі менеджер Л.М.Өмірбаеваның есебіне алдағы іссапар шығысына 20000 теңге сомасы берілді (Корр. шот – 33.3., Суб1 - Өмірбаева Лейла Манапқызы).
3. 2003 жылғы 06 қаңтарда жарнама жөніндегі менеджер Р.В.Оганезовтің есебіне алдағы іссапар шығысына 14500 теңге сомасы берілді (Корр. шот – 33.3., Суб1- Оганезов Рафкат Вахидович).
4. 2003 жылғы 06 қаңтарда жанар-жағармай сатып алу үшін моторист-тігінші Т.М.Лебедеваның есебіне 7500 теңге сомасы берілді (Корр. шот – 33.3., Суб1- Лебедева Татьяна Мироновна).
5. 2003 жылғы 07 қаңтарда жанар-жағармай сатып алу үшін жүргізуші А.М. Самойловтың есебіне 6000 теңге сомасы берілді (Корр. шот – 33.3., Суб1- Самойлов Артур Максимович).
6. 2003 жылғы 09 қаңтарды моторист – тігінші Т.М.Лебедевадан 5500 теңге пайдаланылмаған есептегі соманың қалдығы түсті.
7. 2003 жылғы 10 қаңтарды жүргізуші А.М.Самойловтан 1100 теңге пайдаланылмаған есептегі соманың қалдығы түсті.
8. 2003 жылғы 17 қаңтарда сату жөніндегі менеджер Л.М.Өмірбаевадан 5000 теңге пайдаланылмаған есептегі соманың қалдығы түсті.
II. « Шик Ltd» ЖШС кәсіпорнында 2003 жылғы 90-10 қаңтарда есеп беретін тұлғалардан түскен материалдар кіріске алынды. Деректер келесі кестеде келтіріледі:
Есеп беретін тұлғаның аты-жөні Материалдың атауы Өлшеу бірлігі Саны Сомасы (теңге) Құжат
Лебедева Т.М. Машина майы Литр 10 200 2003 жылғы 09 қаңтардағы кіріс кассалық ордер
Самойлов А.М. Бензин АИ-95 Литр 100 49 2003 жылғы 09 қаңтардағы кіріс кассалық ордер
Осы материалдарды кіріске алу үшін келесіні орындаңыз:
1. Тиісті өткізбелерді операциялар журналына енгізіңіз (Журналдар-Операциялар журналы). « Машина майы» материалын – 20.6. шотта, корр.шот. – 45.1., «Бензин» материалын – 20.3. шотта, корр.шот – 45.1. көрсетіңіз.
2. Осы материалдарды Материалдар анықтамалығына енгізіңіз (Анықтамалықтар-Материалдар).
III. Нұсқаулық: Шығыс құжат қалыптастырылғанда ең алдымен осы кезеңнің бухгалтерлік жиынын есептеу қажет, 2003 жылғы қаңтар айының деректері шығарылады.
1. Кассирдың 2003 жылғы қаңтар айының келтірілген операциялар бойынша есебін жасаңыз (Есептер-Кассалық кітап).
2. Кассадағы қалдықты « Шик Ltd» ЖШС ұйымының есеп айырысу шотына қолмен енгізіңіз (Дт - 44.1., Кт – 45.1.) (Журналдар-Операциялар журналы). 2003 жылғы қаңтардың кассалық кітабын тағы да қарап шығыңыз, ондағы касса бойынша қалдық нөлге тең болуы тиіс (Есептер-Кассалық кітап).
3. 45.1- шот бойынша 2003 жылғы қаңтардағы кассалық операциялардың есебі бойынша журнал-ордер мен тізімдеме қалыптастырыңыз (Есептер-Журнал ордер мен Есеп бойынша тізімдеме);
4. 45.1-шот бойынша Бас кітапты қалыптастырып, басып шығарыңыз (Есептер-Шот айналымы (Бас кітап

Приложенные файлы

  • docx 1908207
    Размер файла: 6 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий