ҚҰРАН ОҚЫП ҮЙРЕНЕЙІК


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Алматы, 2011
Еркебұлан
ЫБРАй
ұрлан
САйЛАУҰЛ

-!
ЛАМ МӘД
ЕНИЕ
ТІ М
ЕН
БІЛІМІ
ҚОЛДАУ ҚОР
ҚА
АҚ
ТА
МҰ
СЫ
ЛМА
ДАР
ДІ
НИ
БА
ҚАРМА
СЫ
УДК 28
Ыбрайымұлы Е., Сайлауұлы Н.
Ы 16 Құран оқып − үйренейік!. − Алматы: Ислам мәдениеті мен
білімін қолдау қоры, 2011. – 104 бет.
Кітапта араб әліппесіне сауат ашумен қатар, қасиетті Құран
Кәрімді өз мәнері мен нақышына сай дұрыс оқып−үйренудің
қағидалары толықтай қамтылған. Сондай−ақ, арабшадағы тіл
дыбыстарының ерекшеліктері негізге алынып, грамматикалық
заңдылықтарға бағыну көзделген. Бұған қоса, Құранның қысқа
сүрелері мен дұғаларының да мағыналары айшықталған.
Еңбек әрбір Құран үйренушіге арналған.
УДК 28

© Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры, 2011
діни басқармасының сараптау
комиссиясы мақұлдаған
Он сегіз мың ғаламның иесі Алла тағаланың
кітабы болғандықтан Құран Кәрімді оқып−үйренудің
маңыздылығы мен өзектілігі ерекше. Пайғамбарымыз
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
бір хадисінде: «Сіздердің ең жақсы−
ларыңыз – Құранды үйренгендеріңіз және үйреткендеріңіз,
– деген. Сондықтан Ислам дінінде бұл қасиетті кітапты
үйрену де, оны өзгеге оқыту да мәртебелі іске жататы
ны даусыз. Әсіресе, бүгінгі таңда мұсылман кісілердің
Құранмен байланыста болуы, оны оқуы, жан−жақты зерт
теп үйренуі, бір жерде жиналып өзара талқылауы, Құран
жайлы әңгімелесуі аса қажет. Өйткені ақиқат ғылымның
да, білімнің де, танымның да, сезімнің де асыл негіздері
Құран Кәрімде жатқандығы рас. Бұл пікірді талай жылғы
өмірін белгілі бір ғылым жолында жұмсап, ең соңында
тапқан жаңалығын он төрт ғасыр бұрын түскен Құран
Кәрімнен дап−дайын күйінде тауып, таң қалып, мұсылман
болған ғалымдар қуаттап келеді. Астраномия, химия бол
сын, математика, физика болсын, өнердің қай түрі болсын
– бәрі де қайнар бастауын Құраннан алады. Олай бол
са, еліміздің рухани, мәдени, материалдық, әлеуметтік
жағдайын жақсартуда қасиетті Құран Кәрімді танып−
білудің мол пайдасы болары хақ. Алла елшісінің тағы бір
хадисінде: «Егер адамдар Алланың үйлерінің бірінде жи
налып, Құран оқып оны өзара талқылайтын болса, олардың
көңілдеріне тыныштық орнайды және рақымшылыққа
бөленеді, періштелер қоршауына алады және Алла оларды
Өзінің алдындағылардың көзінше еске алады», – делінген
(Муслим). Хадисте «Құранды оқыса, өзара талқыласа»
деген сөздер қолданылған. Демек, Құранды өзара оқу да,
талқылау да маңызды іс. Бұл іс мұсылмандарға қойылып
отырған талаптардың бірі деп қабылдауға да болатын
дай. Пайғамбарымыздың өзі де бұдан шет қалмаған. Жыл
сайын Рамазан айында Жәбірейіл періште түсіп, екеуі
Құранды сабақ қылып қайталайтын. Көктің ең сенімдісі
мен жердің ең сенімдісі Құран Кәрімді бірге оқып,
талқылайтын. Мұнда Құранды өзара талқылау дегенді
күнделікті өмірімізде пайдалану деп түсінуге де болады.
Алланың кітабын өміріміздің әр саласында пайдалансақ,
адамзаттың мәдениеті қаншалықты жоғарылар еді.
Осы айтылғандарды ескере келгенде, қолымыздағы
«Құран оқып−үйренейік» атты кітаптың маңызы мен
өзектілігі айқын көрінеді. Құран Кәрімді жолбасшы
етіп өмір сүру, әрине, оны оқып−білуден басталады.
Құранның әрбір аятында, әр сөзінде, әр әрпінде, тіпті
әрбір сызықшасында терең мән бар. Сондықтан Құран
тілін үйренгенде, аса ұқыпты болуымыз шарт.
Қолымыздағы бұл оқулық тәжуид іліміне, яғни
Құран оқып−үйрену ғылымына арналады. Сондай−ақ
онда тәжуидтің қысқаша тарихы берілген. Қазақ тілінде
түсіндірілген ережелер толықтырылып берілген. Құран
оқу ілімі барынша толық қамтылған. Құранды тәртіппен,
ережемен оқуға арналған жаттығулар мен мысалдар мол
келтірілген. Бұл оқушыларды машықтандыруға көп септігі
тиеді.
Алла тағала Құран Кәрімді өз тәртібіне сай дұрыс
оқып, оның үкімдеріне қарай өмір сүретін жамағат санын
көбейткей!
ҚМДБ−ның Алматы қаласы бойынша өкіл имамы,
Алматы орталық мешітінің бас имамы
Құлмұхамед қажы Маханбет
Барлық болмыс атаулы мен таңғажайып ғаламның
жаратушысы Аллаһ тағала Ислам діні арқылы діндерді
толықтырып, кемеліне келтірді. Адамзаттың бақыты үшін
Құран Кәрімді түсірді.
Құран аса дана һәм шексіз рақым иесі Хақ тағала
тарапынан түсірілген адамзатты шынайы бақытқа
жетелейтін, қияметке дейін бірде – бір әрібі өзгермейтін
мәңгілік мұғжиза. Құран – Жаратқанның тура жолы әрі
хаққа бастар нұр. Ол – соңғы пайғамбарлықтың құжаты,
ханиф (тура) діннің тілі әрі Ислам шариғатының ата заңы.
Баршамыздың имамымыз бен жетекшіміз.
Бұл Құран Кәрімде былайша баяндалған:
«Расында, сендерге Аллаһ тарапынан нұр және
ашық кітап келді. Сол арқылы Аллаһ Өзінің разылығына
ілескендерді амандық жолдарына салады және Өз нұсқау−
қалауымен оларды қараңғылықтан нұрға шығарады әрі
тура жолға салады»
Тағы бір аятта:
«Және саған барлық нәрсені баян етіп
беруші, тура жол, рақым, мұсылмандар үшін қуанышты
хабар болған кітапты (Құранды) түсірдік»
Пайғамбарымыз
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
Құран аяттарын
неғұрлым көп жаттаған адамның жұмақта дәрежесінің
соншалықты жоғарылайтынын айтады.
Абдуллаһ ибн Амр ибн ал – Асъ риуаят еткен хади
сте:
«Құран иесіне (Құран оқып жаттаған адам) былай
делінеді: Оқы және жоғарыла (төрлет), оқы, дүниеде
"Маида" 15 − 16
"Нахл" 89
қалай оқыған болсаң дәл солай оқы, расында, сенің орның
ең ақырғы оқылатын аятта»
Расулуллаһ және бір хадисте Құран оқу адамды бүкіл
болмысымен ізгілікке бет бұрғызатын айтады. Егер Құран
оқитын мұсылманның ішкі дүниесіне үңіліп қарасаң, оның
тап−таза екенін көресің, егер де жүріс−тұрысына қарасаң,
оның көркем мінез−құлықты, биязы екенін көресің. Бұны
пайғамбарымыздың мына хадисінен білеміз:
«Құран оқитын мүмин
дәл утружжә (цитрон, ли
мон) сияқты. Иісі хош, дәмі керемет.
Құран оқымайтын мүмин
дәл құрма секілді. Хош
иісі жоқ, дәмі тәтті.
Құран оқитын мұнафық (екі жүзді)
райхан гүлге
ұқсас. Иісі хош, дәмі ащы.
Құран оқымайтын мұнафық
ханзала (колоквинт)
тәрізді. Хош иісі жоқ, дәмі ащы»
Абдуллаһ ибн Масғуд айтады:
«Кімде – кім Құранды сүйсе (жақсы көрсе), Аллаһ пен
елшісі де ол адамды сүйеді. Кімде – кім Аллаһ пен елшісінің
сүйіктісі болуды қаласа, онда өзінің Құранды қаншалықты
сүйгендігіне қарасын»
Құранға деген махаббат оны оқуға байланысты. Бұл
қасиетті кітапты оқу
ең ұлы ғибадаттардың бірі әрі
Аллаһқа жақындататын бірден – бір төте жол болып та
былады. Аллаһ Тағала бізге қасиетті Құранды оқуды әмір
еткен.
Құранда:
«Құраннан оқи алатындарыңды оқың−
дар»
деп айтылса, Әбу Умәмә риуаят еткен хадисте
Тирмизи, Әбу Дәуіт және Ахмад
Бухари, Муслим, Тирмизи, Әбу Дәуіт, Нәсәи, және ибн Мәжә
(Әбу Муса ал – Ашғариден)
Хайсәми және ат – Табарани
Мүзәммил 20
Пайғамбарымыз
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
«Құран оқыңдар! Ол
қиямет күні иесіне шапағат етеді»
– деген.
Келесі хадистерде Құранды оқудың қандай сауап
екендігі айтылады:
«Кімде – кім Аллаһтың кітабынан бір әріп оқыса
бір сауап, ал бір сауап он сауапқа тең. Әлиф−ләм−мим
(«Бақара» сүресінің басы) бір әріп деп айтпаймын, әлиф
бір әріп, ләм бір әріп, мим бір әріп»
Яғни, әлиф−ләм−мим үшеуі үш бөлек әріп болып есеп
телгенде, үш сауап, ал үш сауап отыз сауапқа тең бола
ды. Құранды жақсылап оқыған, әріптерін дұрыс айтуға
машықтанған әрі аяттарға амал еткен мұсылман Құранды
жазуға тағайындалған мәртебелі періштелермен бірге бо
латынын бізге мүминдердің анасы Айша риуаят еткен ха
дистен көреміз:
«Құранды шебер оқуға машықтанған жан Құранды
жазуға тағайындалған мәртебелі періштелермен бірге
болады, ал Құранды оқығанда кекештеніп қиналса, екі
сауап алады»
Аллаһ Тағала да әрдайым Құран оқитын және оған
амал ететін пенделеріне сауабын еселеп беретінін айта
ды:
«Әлбетте, Аллаһтың кітабын оқитын, намазды
толық атқаратын және Біз рызық етіп берген нәрселерден
Аллаһ жолында жасырын және жария жұмсайтындар
ешқашан бітпейтін сауда−саттықтан үміт етеді
(Яғни,
олар жақсы амал қайыр – садақа арқылы Аллаһтан сауап
күтуден).
Өйткені Аллаһ олардың сауаптарын толық етіп
береді және Өз кеңшілігімен оларға қосымша сый береді.
Муслим
Тирмизи (Абдуллаһ ибн Масғуд риуаят етеді)
Бухари, Муслим, Әбу Дәуіт және Тирмизи
Әлбетте, Ол жарылқаушы әрі шүкір етуші
(яғни, аз ғана
игі амал үшін көп сый беруші)»
Құранды оқып үйрену мен үйретудің маңызы
Құранды үйрету және жаттау «уәжіп кифаяға» жата
ды. Яғни, мұсылмандардың кейбірі үйретсе, бұл міндет
жалпы үмбеттің мойнынан түседі. Керісінше жағдайда
үмбеттің барлығы күнәһар болады. Пайғамбарымыз еш
уақытта сахабаларға Құранды жеткізу және үйрету ісін
кідіртпеген. Себебі, Аллаһ Тағала оған былай деп әмір ет
кен:
«Уа, Пайғамбар! Саған Раббың тарапынан түсірілген
нәрсені жеткіз! Егер бұны істемесең, онда елшілікті
жеткізбеген боласың»
Аллаһ Тағала мұсылман үмбетін жер бетіндегі қайырлы
үмбет етті. Бұл үмбеттің кітабы қасиетті Құран
ең аб
зал кітап. Сол себепті бұл үмбетке осы кітапты жеткізіп
үйретуде аянбай қызмет ету парыз. Пайғамбарымыз да
хадистерінде Құранды үйреніп және үйреткенді ерекше
атап өтеді:
«Сендердің жақсыларың – Құранды үйреніп оны
үйреткендерің»
«Кеудесінде Құраннан еш нәрсе болмаған адам қаңырап
тұрған үйге ұқсайды».
Құранды оқу мен тыңдаудың әдептілігі:
1.
Мүмкіндігінше құбыланы бетке алып оқу;
2.
Құран оқудың алдында құрмет әрі тазалық ниетімен
мисуак қолдану;
Фатыр сүресі 29 – 30
Маида 67
Бухари, Әбу Дәуіт және Тирмизи (Осман ибн Әффәннан
Тирмизи және Ахмад (Ибн Аббастан)
3.
Дәретті болу (міндетті түрде);
4.
Киімі мен дене мүшелерінің таза болуы;
5.
Құран сөздерінің мағыналарын түсінген жағдайда ой
жүгіртіп, терең ойлану;
6.
Бар ықыласты тек Құранға арнап, өзге нәрселерге на
зар аудармау;
7.
Шамасы келгенше ырғақты сақтап, әуенін келтіріп
әдемілеп оқу, алайда әндетіп кетуден сақ болу керек;
8.
Құран оқығанда көңіл−күйді бөлетін нәрселерге
қарауға, күлуге және өзге де әдептілікке сай емес
әрекеттерге баруға болмайды.
Сондай − ақ Құранды тыңдап отырған адам да
жоғарыдағы әдептілікті сақтауы тиіс. Оқылып жатқан
аяттарды түсініп жатса, оны уағыз−насихат ретінде
қабылдаған абзал. Құранда ол жөнінде былай делінген:
«Құран оқылғанда, оған құлақ салыңдар әрі тыныштық
сақтаңдар. Рақымдылыққа бөленесіңдер»
Құранды арнайы ережелерді сақтай отырып оқу
Аллаһ Тағала бекіткен, Пайғамбарымызға әмір еткен іс.
Бұған Құрандағы мына аят дәлел:
«...Құранды тәртіппен
(өлшеммен) оқы»
Тәртіппен оқу
мағынасына ой жүгіртуді, әріптерді
дұрыс айтуды, созатын, жуан, жіңішке, ашық, анық
оқылатын жерлерге көңіл бөлу, арнайы ережелерді сақтай
отырып оқу дегенді білдіреді. Бұл арнайы ережелермен
оқу тәжуид қағидалары арқылы жүзеге асады. Тәжуид
Ағраф 204
Музәммил 4
қағидалары Пайғамбарымыздың тәуәтур жолымен
әрі
сахих хадистермен жеткен оқу тәсілінен алынған.
Сол хадистердің бірінде Әнас ибн Мәлик былай деген:
Одан «Пайғамбарымыздың Құран оқуы қандай
еді?»,
деп сұрағанда: «Ол созып оқитын деп
Бисмилләәһиррамәәниррахиимді созып оқыды. Бисмил−
ләәһи – деп созды, Аррахмәәнды созды және Аррахиимды
созды»
Негізінде дәл Пайғамбарымыздың оқу тәсілі ауызекі
оқу арқылы жеткен. Яғни, бір−біріне ауызша оқып
үйрететін болған. Ал Пайғамбарымыз оқу тәсілін Жәбірейіл
періштеден үйренген, үйренгенін сахабаларға үйреткен.
Осылайша Құранды оқу тәсілі Жәбірейіл періштеден
Пайғамбарымызға, Пайғамбарымыздан сахабаларға,
сахабалардан табиғиндерге, табиғиндерден тәжуид ілім
болып қалыптасқанға дейін ауызекі беріліп келген.
Мысалы, Пайғамбарымыздың сахабаларға үйреткен−
дігін турасында мына хадистен байқаймыз:
Пайғамбарымыз Абдуллаһ ибн Масғудтың намазда
Құран оқығанын естіп: «Кімде – кімді Құран түскеніндей
оқылуы қуандыратын болса, ибн Умми Абдтың (Абдуллаһ
ибн Масғуд) қырағатымен (оқу тәсілімен) оқысын»
Яғни, Абдуллаһ ибн Масғудтың Құран қалай түссе, дәл
солай оқығандығы айтылады. Пайғамбарымыз
(саллаллаһу аләйһи
уә сәлләм)
Құран оқуды жетік меңгерген бір топ сахабаларды
ерекше атаған. Құранды солардан үйрену керектігін
табыстаған. Олар: Убәй ибн Кәғб, Абдуллаһ ибн Масғуд,
Тәуәтүр жолмен жету – әдейі немесе білместіктен жалған
ақпаратта бірігулері мүмкін емес сенімді бір жамағаттың, екінші
бір сондай жамағатқа риуаят етуі. Бұл ең жоғарғы дәрежеде
сахих хадистердің жететін жолы.
17
Бухари
Ахмад, Табарани
Зәйд ибн Сәбит, Әбу Муса ал – Ашғари, Осман ибн Әффән,
Али ибн Әби Талиб, Әбу Дәрдә, Муғаз ибн Жәбәл т. б.
сахабалар.
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
бір хадисінде:
«Құранды төрт кісіден үйреніңіздер: Абдуллаһ ибн
Масғудтан, Сәлимнен, Муғаздан және Убәй ибн Кәғбтан»
деген (Бухари).
Жоғарыдағы хадистерден сахабалардың Құранды
Пайғамбарымыздан ауызекі үйреніп, арнайы ережелермен
оқығанын көреміз. Міне, осы оқу тәсілі сахабалардан кейінгі
дәуірлерде «Тәжуид» деп атала бастады. Тәжуид сөзі араб
көркемдеу, әдемілеу дегенді білдіреді. Терминдік
мағынасы – Құран аяттарының әрбір әрібін дұрыс айтып,
өзінің бекітілген арнайы ережелерімен оқу. Жоғарыда
айтып өткеніміздей, Пайғамбарымыз бен сахабалардың
кезінде бұл ережелер «Тәжуид» деп аталмаған. Тәжуид деп
аталуы табиғиндарды көрген кісілер дәуірінде басталады.
Алғашқы тәжуид ілімін қалыптастырған, ережелерді
жинақтап, оларға ат берген кісі
Әбу әл−Әсуәд әд−Дуәли
болғандығы айтылады. Кейбір ғалымдар әл−Халил ибн
Ахмад әл−Фарахиди мен Әбу Убәйд әл−Қасим ибн Сәләм
болған дейді. Тәжуидтің ілім болып қалыптасуына Ислам
дінінің әлемге таралуы, көптеген елдердің, халықтардың
Ислам дінін қабылдауы да себеп болған. Исламды
қабылдаған ұлты араб еместердің саны көбейген. Араб
тілі өзге тілдермен ассимиляцияға ұшыраған. Мұсылман
басшылар Құранның тазалығын сақтап қалу мақсатында
тәжуидті ілім ретінде қалыптастыруды жөн көрген.
Қысқаша алғанда, тәжуид ілімінің тарихын осылай
түйіндеуге болады.
Араб тілі 28 әріптен тұрады. Жазумен қатар әріптердің
дұрыс айтылуына да мұқият көңіл бөлу керек.
Араб әліппесі:
" − сақауша немесе жіңішке дыбысталатын әріп
" − жуан дыбысталатын әріп
" − тамақтан шығатын
айн әрібінің белгісі
1. Б
ЛІМ
РАБ ТІЛІ ӘЛІ
ППЕС
1. Харакаттар мен сукун
(дыбыс белгілері)
Араб тілінде әріптердің дыбысталуы үшін арнайы
белгілер қолданылады. Бұл белгілер
«харакат»
немесе
"қысқа дауысты білдіретін белгілер" деп аталады. Хара
каттар үшеу: фатха, кәсра, дамма.
Фатха
әріптің үстіне қойылатын сызықша.
Жуан әріптің үстіне қойылса
"а"
мен
−ның арасында,
ал жіңішке әріптің үстіне қойылса
"ә"
дыбысын білдіреді.
Мысалы:
Кәсра:
әріптің астына қойылатын сызықша
"и"
дыбысын білдіреді. Мысалы:
дәр
уәр
уәз
ға
Дамма:
әріптің үстіне қойылатын үтір белгісі,
дыбысын білдіреді. Мысалы:
раз
ди‘а
зиқа
рибә
Сукун
− әріптің үстінде немесе харакаттың
жоқтығын, сонымен қатар әріптің харакатсыз дыбысталу
ын білдіреді.
арих
уд‘у
ән
зид
Араб әріптері сөз басында, ортасында және соңында
төмендегідей жазылады.
соңында
сөз орта
жекеше
Сандар
7
9
Әріптердің дыбысталуы
«Әлиф»
әрпі өзінен кейінгі әріп−
термен қосылмайды. Харакатпен оқылу
үшін кестедегі
«әлиф»
үстінде әрі астын
да жазылған белгімен келуі керек.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
су
бә
«Бә»
− әрпі еріннің шапшаң ашы
луы арқылы дыбысталады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
бу,
бу,
бу,
бу,
Мысалы:
әу
«Тә»
− әрпі тіл ұшының үстіңгі екі
күрек тістің біткен жеріне тиюі арқылы
шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
т,
ту,
т,
ту,
т,
ту,
т,
ту,
Мысалы:
әубә
әбә
ит
ә»
− әрпі тіл ұшын жоғарғы және
төменгі күрек тістердің арасына ұстап,
сақауша дыбысталады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
бә
әтә
убитә
әбәтә
бә
бә
«Жим»
– әрпі тіл ортасының
таңдайға жақындатылуы арқылы
шығады. "д" мен "ж" әріптері қосыл−
ғандай дыбысталады
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
жу,
жу,
жу,
жу,
Мысалы:
бәс
ту
ис
тә
әс
әбәтә
ә»
– әрпі тамақтың ортасынан
шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
әжәбә
әтә
тә
тә
тә
бә
әс
аб
«Ха»
– жуан әріп. Бұл әріп тіл
соңының өңешке тақалуы арқылы ды
бысталады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
ху,
ху,
ху,
ху,
Мысалы:
туби
уби
та
бус
бә
атә
абус
абәтә
«Дәл»
− әрпі тіл ұшының үстіңгі екі
күрек тістің біткен жеріне тиюі арқылы
шығады.
Бұл әріп
«әлиф»
секілді өзінен
кейінгі әріппен қосылмайды.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
ду,
ду,
ду,
ду,
Мысалы:
жәхә
әхә
ибә
тәх
әс
әбжу
әбәжә
әл»
– әрпі тіл ұшының үстіңгі
және астыңғы күрек тістердің арасына
тиюі арқылы сақауша дыбысталады.
Бұл әріп
«әлиф»
секілді өзінен
кейінгі әріппен қосылмай жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
тәху
әх
әха
тә
бәх
әәбә
әбх
әбәх
«Ра»
– әрпі тілдің
алдыңғы жағының
күрек тістерге жақын,
таңдайға тиюі арқылы
шығады.
Бұл әріп
«әлиф»
секілді өзінен кейінгі
әріппен қосылмайды.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
ру,
ру,
ру,
ру,
Мысалы:
хуби
хабә
ажу
тә
бәху
абәх
атәбә
«Зәй»
− әрпі тіл ұшының астыңғы
екі күрек тістің біткен жеріне тию
арқылы шығады.
Бұл әріп
«әлиф»
секілді өзінен
кейінгі әріппен қосылмайды.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
зу,
зу,
зу,
зу,
Мысалы:
ихтәбә
хуб
хабә
бу
әбәра
әбәдә
«Син»
– әрпі тіл ұшының астыңғы
екі күрек тістің біткен жеріне тиюі
арқылы шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
су,
су,
су,
су,
Мысалы:
тәби
әбә
тәтәра
тә
бәх
әбәх
әбәбу
«Шин»
− әрпі тілдің ортасын
таңдайға жақындату арқылы шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
шу,
шу,
шу,
шу,
Мысалы:
әбә
жәра
истәр
әдә
әрибә
әжәра
ад»
− әрпі тіл ұшының астыңғы
екі күрек тістің қызыл етіне тию
арқылы жуан дыбысталады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни алды
мен өзінен кейінгі әріптермен қосылып
жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
раху
адә
бәх
убх
адру
абәра
ад»
– әрпі тілдің
бүйірінің жоғарғы азу
тістерге (кейде сол
жағына) тиюі арқылы
жуан дыбысталады.
Бұл әріп екі
жағындағы яғни
алдындағы және өзінен кейінгі әріптермен қосылып жа
зылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
әдхә
дәх
әра
ара
абәх
арабә
– әрпі тіл ұшының біраз бөлігі
үстіңгі екі күрек тістің қызыл етіне тию
арқылы жуан дыбысталады.
Бұл әріп екі жағындағы яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
әби
рабә
бу
арду
арах
абәха
– әрпі тіл ұшының үстіңгі
және астыңғы күрек тістердің арасынан
жауан болып шығатын дыбыс.
Бұл әріп екі жағындағы яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
Мысалы:
жәх
тәх
уру
ара
арбу
абәра
әра
Айн»
– әрпі тамақтың ортасынан
шығады.
Бұл әріп екі жағындағы яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
‘у,
‘у,
‘у,
‘у,
Мысалы:
әрж
әржә
бә
бә
рад
бәсә
бәра
«Ғайн»
– әрпі өңештен жуан дыбы
сталады.
Бұл әріп екі жағындағы яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
ғу,
ғу,
ғу,
ғу,
Мысалы:
истә
рабә
тәрабә
расә
аду
арабә
абәт
«Фә»
– әрпі үстінгі күрек тістің
астыңғы еріннің ішкі жағына тиюі
арқылы шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
фу,
фу,
фу,
фу,
Мысалы:
хасә
әдә
әра
әрих
әтәх
«Қаф»
– әрпі тілдің түбінің тілшеге
кішкене жақындауы арқылы жуан ды
бысталады.
Бұл әріп алдындағы және өзінен
кейінгі әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
қу,
қу,
қу,
қу,
Мысалы:
‘атә
абә
ғасә
адә
адә
абилә
«Кәф»
– әрпі тілдің түбінің
таңдайдың жұмсақ етіне тиюі арқылы
шығады.
Бұл әріп алдындағы және өзінен
кейінгі әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
ку,
ку,
ку,
ку,
Мысалы:
ахи
тәра
бә
әра
ибә
әра
усира
әтәбә
«Ләм»
– әрпі тіл ұшының екі жағы
жоғарғы күрек тістердің етіне тиюі
арқылы шығады.
Бұл әріп екі жағындағы әріптермен
қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
лу,
лу,
лу,
лу,
Мысалы:
әфд
әсфә
сәх
әку
әдәға
әфәтә
әбисә
«Мим»
– әрпі еріндердің ішкі жағын
ақырын жабу арқылы шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
му,
му,
му,
му,
Мысалы:
хатә
хәкә
идә
әлә
әкәра
әләкә
әсәкә
«Нун»
– әрпі тіл ұшының үстіңгі
екі күрек тістің етіне тиюі арқылы
шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
ну,
ну,
ну,
ну,
Мысалы:
амә
сәкә
әфә
әкәсә
әбәз
«Һә»
– әрпі кеңірдектен шығады.
Бұл әріп екі жағындағы, яғни
алдындағы және өзінен кейінгі
әріптермен қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
һу,
һу,
һу,
һу,
Мысалы:
укму
қаләму
әбә
әрабә
әләкә
«Уәу»
– әрпі ерін ұштарын ашық
күйде алдыға қарай сәл созу арқылы
шығады.
Бұл әріп
«әлиф»
секілді өзінен
алдынғы әріппен қосылып ал өзінен
кейінгі әріппен қосылмай жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
у,
уу,
у,
уу,
у,
уу,
у,
уу,
Мысалы:
сам
килә
әжәдә
әжәбә
«йә»
– әрпі тілдің ортасының
таңдайға жақындатылуы арқылы
шығады.
Бұл әріп екі жағындағы әріптермен
қосылып жазылады.
сөз соңында
сөз ортасында
жекеше түрі
йу,
йу,
йу,
йу,
Мысалы:
нәш
бәқ
бә
ту
әдә
әра
әсәра
әбисә
Жаттығу:
қосымша белгілер:
Шәддә
Қосарланып оқылатын әріпті білдіретін
белгі. Негізінде ол біріншісі сукунды, ал екіншісі харакат
ты болған екі бірдей әріптің қосындысы.
Мысалы:
Оқылуы
Жазылуы
Жаттығу:
Тәнуин
− Араб сөзінің соңында кездестін қос
фатха, қос кәсра, қос дамма. Қос фатха
"ән"
немесе
"ан"
, қос
кәсра
"ин"
, қос дамма
"ун"
дыбыстарын білдіреді. Ескерту:
фатха тәнуині алфавиттегі барлық әріптердің үстіне әлиф
әрпімен жазылады, қалған екі тәнуин түрлері жеке өздері
жазылады.
Мысалы:
Оқылуы
Жазылуы
Жаттығу:
Мәд – созу мағынасын білдіреді. Араб тілінде мәдд
әріптері үшеу. Олар: әлиф, уәу және иә әріптері
Бұл әріптер харакаттардың созылыңқы түрде дыбыста
луына себеп болады. Егер осы мәдд әріптері сукунды не
месе харакатсыз болып алдыңғы әріптерінің харакаттары
әрқайсысына сәйкес келсе, онда
әлиф, уәу
және
йә
әріптері
мәдд әріптері болып саналады.
Әлиф
әрпі сукунды немесе харакатсыз болып ал−
дыңғы әріп фатхалы болса, әлиф мәдд әрпі болып фатхаға
сәйкес екі
"әә"
немесе
"аа"
мөлшерінде созылып оқылады.
Мысалы:
Жаттығу:
Уәу
рпі сукунды немесе харакатсыз, алдыңғы әріп
даммалы болса, уәу мәдд әрпі болып даммаға сәйкес екі
"уу"
мөлшерінде созылып оқылады.
Мысалы:
йәқ
уу
лу
йәд
уу
йәс
уу
тәқ
уу
Жаттығу:
әрпі сукунды немесе харакатсыз алдыңғы әріп
кәсралы болса
мәдд әрпі болып кәсраға сәйкес екі
мөлшерінде созылып оқылады.
Мысалы:
йәб
ии
ту
йәл
қу
йәс
тәс
Жаттығу:
Құранда кейде
уәу және
иә әріптері әлиф әрпі
болып оқылады. Және бұл әріптердің үстіне кішкентай
тік сызықша қойылады. Сонда олар
"ә"
немесе
"а"
болып
оқылады.
Мысалы:
йәғш
тәжәлл
ләшәтт
тәрадд
сәж
Ескерту:
негізінде сөздің құрамында мәдд әрпі
болса оның үстіне еш нәрсе тіпті сукун
да жазылмайды.
Жаттығу:
Арасынан мад әріптерін табыңыз.
Һәмзә −
араб тілінде 28 әріптің құрамына кірмейтін,
бірақ толық әріптің қызметін атқаратын белгі. Һәмзә
үстіндегі харакат, сукун және тәнуинге қарай дыбыста
лады. Егер үстінде фатха болса
"ә"
дыбысын, астында
кәсра болса
"и"
дыбысын, үстінде дамма болса
дыбысын береді.
Үстінде фатха тәнуині болса
"ән", астында кәсра
тануині болса
"ин", үстінде дамма тәнуині болса
"ун"
дыбыстарын береді.
Сондай – ақ сукунмен де
дыбысталады. Һәмзә ды
бысталуымен ерекшеленеді. Ол сөйлем немесе сөздің кез
– келген жерінде білдіріліп оқылады. Кейде һәмзә әлиф,
уәу, иә әріптерінің үстіне, әлифтің астына, екі әріптің
ортасындағы нүктесіз иә әрпінің үстіне жазылады. Бұл
жағдайда әріптер оқылмай һәмзә харакатына қарай
оқылады. Ол әріптер жай ғана тірек
қызметін атқарады. Кейде һәмза жекеше
түрде де жазылады. Һәмзә әрібі демнің
сыртқа кідіріп шығуы арқылы дыбыста
лады. "
" − һәмзә
әрібінің белгісі.
Мысалы:
диф
'ун
шәәт
'ун
минун
һәәрун
нс
афә
Жаттығу:
«Уасл һәмзә» − сөздің басында һәмзәсыз келетін әлиф
Егер
уасл
һәмзә
сөйлемнің ортасында немесе
бір
әріптен кейін келсе оқылмайды.
Мысалы:
Оқылуы
Жазылуы
Жоғарыда айтылғандай, уасл һәмзә һәмзәсыз келетін
әлиф. Сонымен қатар ол харакатсыз келеді. Құранда кейбір
аяттар уасл һәмзәмен басталады. Сол кезде оның харака
тын дұрыс беру үшін сол сөздің уасл һәмзәсынан бастап
үшінші әрпіне назар аудару керек. Егер үшінші әріп
фат
халы
немесе
кәсралы
болса, уасл һәмзә кәсрамен оқылады,
ал егер үшінші әріп
даммалы
болса, уасл һәмзә даммалы
оқылады.
Мысалы:
Оқылуы
Жазылуы
Егер де уасл һәмзә әл артиклде
болса, онда фатха
мен оқылады.
Мысалы:
әл
бәйту
әл
бәс
ииру
әл
фәтх
әл
китәәбу
Жаттығу:
ә мәрбута
Тә мәрбута
– үстінде екі нүктесі бар
һә
әрпі
Дыбысталуы дәл
тә
әрпінің өзі. Айырмашылығы:
тә мәрбута
сөздің соңында ғана жазылады және
оқылып – оқылмайтын кездері бар. Ал жәй тә
әрпі
сөздің кез келген жерінде жазылады әрі оқылады.
Егер тә мәрбута
кездескен сөзде тоқталатын
болса, онда тә әрпі айтылмай сукунды һә
әрпі айты
лады. Ал егер тоқтамай одан кейінгі сөзбен жалғасатын
болса, онда тә мәрбута тә
әрпі болып харакат, сукун
және тәнуиніне қарай айтылады.
Мысалы:
Тоқтап оқығанда
Тоқтамай оқығанда
әәбул−жәннә
һумул−
фәә'изуун
әәбул−жәннәт
ти
һумул−
фәә'изуун
зәжра
уәәх
идәһ
зәжра
ту
−уәәх
идәһ
һумәзә
һ.
әллумәзәһ
һумәзә
тил
лумәзәһ
Жаттығу:
л артиклі
Әл артиклі
– араб сөзінің зат есімнің басын
да кездесетін әлиф
және ләм
әріптері. Оқылуы әл
яғни әлиф фатхалы ләм сукунды. Міне осы «әл»
− дегі ләм әрпінің сукунмен айтылып және айтылмауына
қарай араб тілі алфавитіндегі әріптер екіге бөлінеді. Олар:
қамария және шәмсия әріптері. Егер әл
– ден кейін
қамария әріптерінің біреуі келсе, онда әл
– дегі ләм
сукунды болып айтылады. Қамария әріптері 14 әріп:
Мысалы:
әл'
ард
әл
би'ру
әл
жәмәлу
әл
әәжибу
Ал егер әл
– ден кейін шәмсия әріптерінің біреуі
келсе, онда әл
– дегі "ләм" еш айтылмай одан кейінгі
шәмсия әрпі шәддәлы болып оқылады.
Шәмсия әріптері 14:
Мысалы:
әттилмииз
әс
әлжу
әддәухәту
әз
и'бу
Жаттығу:
Шамсия мен қамария әріптерін бөліп
оқыңыз.
ЛІМ
ӘЖУ
РІ
Сукунды нун және тәнуинге қатысты
ережелер
Тәжуид ілімінде сукунды нун
және тәнуиннің
ережелері ортақ. Себебі екеуі бірдей сукунды нун
болып дыбысталады. Құранда бұлардың анық оқылуы
және оқылмауына байланысты ережелер бар.
Изхар:
Изхар – араб тілінде
айқындау, көрсету
деген
мағынаны білдіреді. Егер бір яки екі сөзде сукунды нуннан
кейін немесе тәнуиннен
кейін изхар әріптерінің
біреуі келсе, сукунды нун және тәнуин анық, ашық түрде
оқылады. Изхар әріптері 6 олар:
Мысалы:
Құранда кейде изхар ережесі уасл һәмзәсымен
кездеседі. Яғни, тәнуиннен кейін Һәмзә емес уасл һәмзәсы
(үстінде һәмзәсы жоқ әлиф
) келетін жерлер бар. Осы
жағдайда тәнуинді ащық және толық айтып кәсра арқылы
оқимыз.
Мысалы:
Жазылуы
Оқылуы
хайр
анил
уәс
ыйя
ияумәиз
инил
аққ
фитнәт
униң
қаләб
хайр
унит
мәәннә биһ
Жаттығу:
Изхар әріптерін тауып ережеге сай
оқыңыз.
Идғам – араб тілінде
қосу, кіргізу, енгізу де
ген
мағыналарды білдіреді. Тәжуид ілімінде сукун
ды бір әріптің харакатты екінші әріпке қосылып
шәддәлы бір әріп болып оқылуына "идғам" деп
айтады. Сукунды нун
немесе тәнуиннен
кейін идғам әріптерінің біреуі келсе, сукунды нун
және тәнуин сол ә
ріпке қосылып шәддәлы оқылады. Идғам
әріптері алтау, олар:
бұл ә
ріптер
сөзінде жинақталған
Идғам өз
ара екіге бөлінеді:
Ғұнналы идғам және ғұннасыз идғам
а) Ғұнналы идғам:
Ғұнналы идғамның әріптері төртеу.
Олар:
бұл әріптер
сөзінде
жинақталған.
Егер сукунды нун
немесе тәнуиннен
кейін
осы төрт әріптің біреуі келс
е идғам ғұннамен оқылады.
Ғұнна деп
– дыбысты мұрын арқылы екі харакат
мөлшерінде ұстап оқуды айтады.
Ғұнналы идғам
тек екі сөз арасында ғана болады,
яғни бірінші сөздің соңғы әрпі сукунды нун
неме
се тәнуинді
болып, ал екінші сөздің бірінші әрпі
идғам әрпі болу керек.
Мысалы:
Ескерту:
Егер сукунды нуннан кейін идғам әрпі
келіп екеуі бір сөзде болса, онда сукун
ды нун анық оқылады, яғни изхар бо
лады. Құранда сукунды нуннан кейін
идғам әрпі бола тұра төрт сөзде сукунды
нун анық оқылады. Анық оқылуының
себебі: сөздің мағынасын өзгеріп кету
ден сақтау.
Ол сөздер:
б) Ғұннасыз идғам:
Ғұннасыз идғамның әріптері екеу, олар:
Егер сукунды нун
немесе тәнуиннен
кейін
осы екі әріптің біреуі келсе, онда олар ғұннасыз тек шад
далы болып қана оқылады. Ғұннасыз идғам тек екі сөз
арасында ғана болады.
Мысалы:
Бірақ
Құранда "Қиямет" сүресі 27 аятта сукунды
нуннан
кейін ра
әрпі келгенде сукунды нун анық
оқылады. Себебі, ол жерде сәктә
бар.
Сәктә – оқу кезінде 1 секундтай кідіріс жасау.
Жаттығу: Ғунналы және ғуннасыз идғамдарды
тауып ережелеріне сай оқыңыз.
Иқлаб – ауыстыру дегенді білдіреді. Иқлаб әрпі біреу,
ол бә
әрпі. Егер бір яки екі сөзде сукунды нун
неме
се тәнуиннен
кейін бә
әрпі келсе, сукунды нун
және тәнуин мимге ауыстырылып ғұннамен оқылады.
Мысалы:
Жаттығу:
4. Ихфа
Ихфа –
жасыру
дегенді білдіреді. Ихфа әріптері
алфавиттегі қалған он бес әріп. Олар:
Егер бір яки екі сөзде сукунды нуннан
кейін немесе
тәнуиннен
кейін ихфа әріптерінің біреуі келсе, су
кунды нун және тәнуин осы әріптердің шығатын жерінде
жасырын, ғұннамен оқылады. Яғни, тілді ихфа әріптерінің
шығатын жерінде ұстау керек.
Мысалы:
Жаттығу:
"Ихфа" әріптерін тауып, ережеге сай
оқыңыз.
Сукунды мим – нің ережелері
а) Идғам:
Егер сукунды мим
− нен кейін харакат
ты мим
келсе идғам болады, яғни екі мим қосылып
шәддәмен ғұнналы идғамға айналады. Бұл идғам түрі
– идғам мутәмәсиләйни деп аталады. Мутәмәсиләини
сөзі – бір−біріне ұқсас дегенді білдіреді. Ал бұл ереженің
мутәмәсиләйни деп аталуы сукунды мим – нен кейін дәл
сондай харакатты мим – нің келгендігі.
Мысалы:
ә)
Ихфа:
Егер сукунды мим
− нен кейін харакатты
бә
әрпі келсе, сукунды мим жасырын оқылады. Яғни
ғұнналы ихфа болады. Бұл ихфа түрі – ихфа шәфәуи деп
аталады. Мағынасы, ерін ихфасы, олай аталуының себебі
мим
және бә
әріптері ерінмен айтылады.
Мысалы:
б)
Изхар:
Егер сукунды мим
нен кейін алфавиттегі
қалған 26 әріптің біреуі келсе, онда сукунды мим анық,
ашық ғұннасыз айтылады. Сондықтан бұл ереже изхар
шәфәуи яғни "ерін изхары" деп аталады.
Мысалы:
Жаттығу:
Идғам, ихфа және изхарларды тауып
ережелеріне сай оқыңыз.
оқылулары
Бұл екі әріп шәддәмен келген кезде сөз ортасы неме
се сөз соңында болсын ғұннамен оқылады. Ғұннамен оқу
мөлшері екі харакат. Мысалы:
Жаттығу:
Шәддәлы нун мен мимді тауып ғуннамен
оқыңыз.
утәмәсиләйни сағир, мутәжәнисәйни
сағир, мутәқарибәйни сағир
а) Мутәмәсиләини сағир
– біріншісі сукунды, ал
екіншісі харакатты болған екі бірдей әріптің қосылып
шәддәлы оқылуына идғам мутәмәсиләини сағир делінеді.
Бұл жағдайда идғам етіп оқу уәжіп.
Мысалы:
Жазылуы
Оқылуы
ә) Мутәжәнисәини сағир
– махраждары (әріптің
шығатын жері) бір, бірақ екі бөлек әріп. Бұл екі әріптің
біріншісі сукунды, ал екіншісі харакатты болса, идғам
етіп оқылуы уәжіп. Идғамның бұл түрі төменгі әріптерде
ғана кездеседі:
Әріптер
Жазылуы
Оқылуы
Ескерту:
соңғысында
толық
идғам
болмайды,
себебі
та
жуан әріп, ал тә
болса
жіңішке әріп.
б) Мутәқарибәйни сағир
– махраждары (әріптің
шығатын жері) бір−біріне жақын екі әріп. Бұл екі әріптің
біріншісі сукунды, ал екіншісі харакатты болса идғам
етіп оқылуы уәжіп болады. Идғамның бұл түрі төменгі
әріптерде ғана кездеседі:
Әріптер
Жазылуы
Оқылуы
Жаттығу:
Идғам мутамасилайни, мутажанисаини
және мутақарибайниларды табыңыз.
алқала әріптері
Қалқала – дірілдету, тербету дегенді білдіреді. Қал−
қала әріптері бесеу, олар: қаф, та, бә, жим, дәл
Бұл әріптер сукунды болғанда дірілдетіліп, тербетіліп
оқылады. Қалқаланың дыбысталуы фатхаға жақын, яғни
фатханың басы немесе үштен бір бөлігі.
Мысалы:
Жаттығу:
Қалқала әріптерді тауып оқыңыз.
Араб алфавитіндегі әріптер жуан, жіңішке және бірде
жуан, бірде жіңішке айтылуына қарай үшке бөлінеді. Жуан
айту – тәфхим, ал жіңішке айту – тәрқиқ деп аталады.
Тәфхим − жуан айту, оған мына жеті әріп жатады:
Бұл әріптер «Исти‘ләә» (көтерілу) − деп
аталады.
Мысалы:
Тәрқиқ – жіңішке айту, оған жоғарыда өткен «Исти‘ла»
− деп аталатын жеті әріптерден басқа алфавиттегі қалған
жиырма екі әріп жатады. Бұл әріптер «Истифәл» (төмендеу)
− деп аталады. Тілді ауыз қуысының ең жоғарғы жағынан
төмендетіп дыбысты айту. Бірақ бұл әріптердің үшеуі
тәрқиқ – жіңішке айтуға жатпайды, ол әріптер:
Қалған он тоғыз әріп түгелдей жіңішке айтылады.
Олар:
Мысалы:
Жаттығу:
Тафһим немесе тарқиқ әріптеріне мән
беріп оқыңыз.
Кейде жуан, кейде жіңішке
айтылатын әріптер
Жоғарыда айтылғандай бұл әріптер үшеу: әлиф, ләм
және ра.
Әлиф
бұл әріптің жуан немесе жіңішке айтылуы
өзінен бұрынғы әріпке байланысты. Егер өзінен бұрын−ғы
әріп тәфхим әріптерінің біреуі болса, онда әлиф жуан ай
тылады. Ал егер әлифтен бұрынғы әріп тәрқиқ әріптерінің
біреуі болса, онда әлиф жіңішке айтылады. Мысалы:
Әлифтің тәфхим әріптерінен кейін келіп жуан
оқылуы:
Әлифтің
тәрқиқ
әріптерінен
кейін
келіп
жіңішке
оқылуы
Жаттығу:
Әлифтің жуан және жіңішкелігіне мән
бере отырып оқыңыз.
Ләм
ләм негізінде жіңішке айтылатын дыбы
сы, өйткені ол «Истифәл» әріптеріне жатады. «Истифәл»
әріптері жоғарыда айтылғандай жіңішке дыбысталады.
Ләм тек қана «Лафзул жәләлә
» дейтінім
із Аллаһ
сөзінде ғана жуан айтылады. Ол екі жағдайда болады:
Біріншісі:
егер «Лафзул жәләлә»
фатхадан кейін
кел
се, «Лафзул жәләлә» дағы ләм жуан оқылады.
Мысалы:
Екіншісі:
егер «Лафзул жәләлә»
аммадан кейін
келсе, «Лафзул жәләлә» дағы ләм жуан оқылады.
Мысалы:
егер «Лафзул жәләлә»
кәсрадан кейін келсе,
онда «Лафзул жәләлә» дағы ләм жіңішке оқылады.
Мысалы:
Жаттығу:
Ләм әрібінің жуан және жіңішкелігіне
көңіл бөле отырып оқыңыз.
Аллаһтың ұлы есімі «Аллаһ»
Ра: ра
әрпінің жуан айтылатын кездері:
Егер ра
әрпінің өзі фатхалы немесе даммалы болса,
жуан оқылады. Мысалы:
Ра
әрпі фатхалы болғанда, бір ғана сөз "Һуд"
сүресіндегі 41−аятындағы
«Имәлә»
болып
оқылады.
Егер ра
әрпі асли (негізгі) өзгермейтін сукунды
болып, ал алдындағы әрпі фатхалы немесе даммалы бол
са, жуан оқылады. Мысалы:
Егер ра әрпі сукунды болып, уасл һәмзәдан кейін кел
се, жуан оқылады. Мысалы:
Егер ра әрпі тоқталуға байланысты сукунды болып
алдындағы әрпі фатхалы немесе даммалы болса, жуан
оқылады. Мысалы:
Егер ра әрпі тоқталуға байланысты сукунды және
алдындағы әріп сукунды болып, оның алдындағы әріп
фатхалы немесе даммалы болса, жуан оқылады.
Мысалы:
«Имәлә» туралы 74 беттен толығырақ мәлімет аласыз.
Егер ра әрпі сукунды болып, алдындағы әріп кәсралы
өзінен кейінгі әріп «Истила» яғни жуан әріптердің біреуі
болса, жуан оқылады. Мысалы:
Ра
әрпінің жіңішке оқылатын кездері:
Егер ра
әрпі кәсралы болса, жіңішке оқылады.
Мысалы:
Егер ра
әрпі сукунды болып, алдындағы әріп
кәсралы болса, жіңішке оқылады. Мысалы:
Егер ра
әрпі ард
сукунды болып алдындағы әріп
кәсралы болса, жіңішке оқылады. Мысалы:
Егер ра
әрпі ард сукунды болып, алдындағы сукун
ды, бірақ жіңішке айтылатын әріп болып, оның алдындағы
әріп кәсралы болса,
жіңішке оқылады.
Мысалы:
Егер ра
әрпі ард сукунды болып, алдындағы иә лин
әрпі болса,
жіңішке оқылады.
Мысалы:
"Ард" − дегеніміз кез келген сөздің немесе аяттың соңында
тоқталатын болса, харакатына қарамастан оқылатын сукун.
Төменгі
сөзде
егер
тоқталатын
болса
да,
жуан
оқылғаны
абзал
төменгі
сөздерде
жіңішке
оқылғаны
абзал
Жаттығу:
«ра» әрібін жоғарыдағы қағидаларға сай
оқыңыз.
Мәдд – дыбысты созу деп мәдд әріптерінің
тақырыбында түсіндірілді. Бірақ тәжуид ілімінде мәдд,
яғни созып оқу екі харакат мөлшерімен шектелмейді. Екі
харакаттан артық төрт немесе алты харакатқа дейін созы
лады. Төрт немесе алты харакатқа дейін созу үшін арнайы
себептер қажет. Ол себептер «мәдд себептері» деп атала
ды. «Мәдд себептері» екеу олар: һәмзә және сукун
Мәдд түрлері
1)
Мәдд табиғи ( Мәдд ас
ли )
Егер мәдд әрпінен
кейін мәдд себептері
болған һәмзә және сукун
келмесе, мәдд табиғи
(негізгі мәдд) болады. Созу мөлшері – екі харакат. Бір
харакат мөлшері саусақты орташа жылдамдықпен бүгу
арқылы есептеледі.
Мысалы:
Құранда кейбір сөздердің соңында әлиф әрпі үстінде
дөңгелек сукун тәрізді белгімен кездеседі
. Егер осы әлиф
кездескен сөзде тоқталатын болса, онда әлиф мәдд табиғи
болып екі харакатқа созылады. Ал егер тоқталмай келесі
сөзбен жалғастырылатын болса онда әлиф оқылмайды.
Мысалы:
Құранда соңғы әрпі үстінде "ән" тәнуині болған
һәмзәмен келетін сөздер бар. Негізінде "ән" тәнуині әлиф
әрпімен бірге жазылатынын айтып өткенбіз. Бірақ кейде
һәмзә әлифсіз үстінде тек қана қос фатха "ән" тәнуинімен
кездеседі. Міне, осындай әлифсіз үстінде тек қана қос
фатха "ән" тәнуинімен кездескен сөзде тоқталатын болса,
мәдд табиғи болып, екі харакатқа созып оқып тоқталады.
Тоқталмай келесі сөзбен жалғастырылса, басқа ережелер
ге сәйкес оқылады.
Мысалы:
Ескерту:
Егер мәдд әріптер уасл һәмзәмен кездес
се, созылып оқылмайды.
Мысалы:
Жаттығу:
Мәд әріптерін тауып оқыңыз.
2)
Созу себебі һәмзә болатын мәддтер:
а) Мәдд муттасыл:
Егер бір сөзде мәдд әрпінен
кейін һәмзә
келсе, мәдд муттасыл болады. Со
зып оқу уәжіп, мөлшері төрт немесе бес харакат. Мысалы:
ә) Мәдд мунфасыл:
Егер екі бөлек сөзде мәдд әрпінен
кейін һәмзә
келсе, яғни алдыңғы сөздің соңғы
әрпі мәдд әрпі, кейінгі сөздің бірінші әрпі һәмзә болса
мәдд мунфасыл болады. Созу мөлшері екі, төрт немесе бес
харакат.
Мысалы:
б) Мәдд бәдәл:
Егер мәдд әрпінің алдында һәмзә болып және мәдд
әрпінен кейін һәмзә немесе сукун келмесе, мәдд бәдәл
болады. Созу мөлшері – екі харакат. Мысалы:
Жаттығу:
Мәдтердің түрлеріне қарай бөліп оқы.
Араб тілінде сөздің соңына жалғанатын даммалы
және кәсралы һә әрпі бар. Ол "дамир" деп аталады. Дамир
– есімдік. Міне, осы есімдік тәжуид ілімінде
«Һә» әл –
Кинәйә
деп аталады.
Мысалы:
«Һә» әл−Кинәйә
кей жағдайларда мәдд ард болып екі
харакатқа созылып оқылады, кейде мәдд мунфасыл болып
екі, төрт немесе бес харакатқа созылып оқылады, кейде
тіпті созылмай тек харакатымен ғана оқылады.
Олай болса
«Һә» әл−Кинәйәнің үш түрі бар:
1) «Һә» әл−Кинәйә
− ның мәдд ард болып екі харакатқа
созылып оқылатын кез:
Егер
«Һә» әл−Кинәйә
харакатты екі әріптің арасында
болса, онда мәдд ард болып екі харакатқа созылып
оқылады.
Мысалы:
2) «Һә» әл−Кинәйә
− ның мәдд мунфасыл болып екі,
төрт немесе бес харакатқа созылып оқылатын кез:
Егер
«Һә» әл−Кинәйә
харакатты екі әріптің арасында
болып, өзінен кейінгі әріп һәмзә болса, онда мәдд
мунфасыл болып екі, төрт немесе бес харакатқа созылып
оқылады.
Мысалы:
3) «Һә» әл−Кинәйә
−ның созылмай тек қана харакатымен
оқылатын кез:
Егер
«Һә» әл−Кинәйә
арасына түскен екі әріптің біреуі
сукунды болса, онда созылмай оқылады.
Мысалы:
Ескерту:
«Һә» әл−Кин
әйә
Құранда бір сөзде ғана сукунды
әріптен кейін келгенде мәдд табиғи болып екі харакатқа
созылып оқылады. Ол: "Фурқан" сүресі 69 аяттағы
сөз.
Ескерту:
Бірінші:
«Һә» әл−Кинәйә
тоқталмай өзінен
кейінгі сөзбен жалғастырылып оқылғанда ғана созы
лып оқылады, егер
«Һә» әл−Кинәйә
− да тоқталса, онда
еш созылмайды. Созылып оқылатын
«Һә» әл−Кинәйә
даммалы болса қасына кішкентай уәу әрпі жазылады,
ал егер кәсралы болса кішкентай иә әрпі жазылады.
Екінші:
Құранда екі сөзде
«Һә» әл−Кинәйә
харакатты екі әріптің арасында болса да созылып
оқылмайды. Ол: "Зумәр" сүресі 7 және "Алақ" сүресі
15 аяттарындағы сөздер:
Жаттығу.
«Һә» әл−Кинәйәны жоғарыда айтылған
үш ережеге сай оқыңыз.
3) Созу себебі сукун болатын мәддтер:
Бұл мәддтерге бастамас бұрын сукунның түрлерін
білу керек. Сукунның екі түрі бар.
Біріншісі:
әріптің үстіне жазылатын, міндетті түрде
оқылатын сукун белгісі. Осы сукун белгісі
«сукун ләзим»
немесе
«сукун асли»
деп
аталады
Екіншісі:
жазылмайтын, бірақ кез келген сөзде не
месе аяттың соңында тоқталатын кезде харакатқа немесе
«ин», «ун»
тәнуиндеріне қарамастан оқылатын су
кун. Бұл сукун
«сукун ард»
деп аталады. Осы сукундарға
байланысты созу себебі сукун болатын мәддтер өзара
бөлінеді.
а) Мәдд ард
Егер мәдд әрпінен
кейін тоқталуға бай−
ланысты пайда болатын
«сукун аридъ»
келсе, мәдд арид
болады. Созу мөлшері екі, төрт, алты харакат.
Мысалы:
ә) Мәдд ләзим
Егер мәдд әрпінен
кейін сукун ләзим
келсе мәдд ләзим болады. Созу уәжіп, мөлшері алты хара
кат. Мысалы:
Жаттығу:
Мәд ард пен мәд ләзімді тауып ережесіне
сай оқыңыз.
ә)
Мәдд лин
Тәжуид ілімінде мәдд әріптерімен қатар лин әріптері
бар. Лин әріптері екеу. Ол алдындағы әрбі фатхалы болған
сукунды уәу немесе иә әріптері
. Сукун лин әрпінен
кейін келгені үшін мәдд лин деп аталады. Мәдд лин дәл
мәдд аридъке ұқсас. Егер лин әрпінен кейін сукун аридъ
келсе, мәдд лин болады. Созу мөлшері екі, төрт, алты
харакат. Мысалы:
Жаттығу:
Мәдд лин әріптерін тауып оқыңыз.
Мәдд ләзимнің түрлері төртеу:
1) Мәдд ләзим кәлими мухаффәф
– сөздегі жеңіл мәдд
ләзим мағынасын білдіреді. Егер мәдд әрпінен кейін сукун
келсе, мәдд ләзим кәлими мухаффәф болады. Мухаффәф
– жеңіл деп аталуы сукунның шәддәсыз келгені үшін. Бұл
Құранда бір сөзде "Юунус" сүресі 51 және 91 аяттарында
ғана кездеседі:
2) Мәдд ләзим кәлими мусәққал
– сөздегі ауыр мәдд
ләзим мағынасын білдіреді. Егер мәдд әрпінен кейін
шәддәлы әріп келсе, мәдд ләзим кәлими мусаққал бола
ды. Мусаққал – ауыр деп аталуы мәддтен кейін шәддәның
келгені үшін.
Мысалы:
3) Мәдд ләзим харфи мухаффәф
− әріптегі жеңіл мәдд
ләзим деген мағынаны білдіреді. Егер муқаттаға әрпінің
оқылуында мәдд әрпінен кейін сукун шәддәсыз болса,
мәдд ләзим харфи мухаффәф болады.
Мысалы:
4) Мәдд ләзим харфи мусәққал
− әріптегі ауыр мәдд
ләзим деген мағынаны білдіреді. Егер муқаттаға әрпінің
оқылуында мәдд әрпінен кейінгі әріп шәддәлы оқылса,
мәдд ләзим харфи мусәққал болады. Мысалы:
Бұл
мәдд
ләзим
түрлерінің
барлығы
алты
харакатқа
созылады
Жаттығу:
Жоғарыдағы төрт мәдтерді тауып,
ережелеріне сай оқыңыз.
а әріптері
Құранда кейбір сүрелер әріптермен басталады. Бұл
әріптер алфавиттегі негізгі атауларымен оқылады. Осы
әріптер
муқатта
а әріптері
деп аталады. Құранда 29
сүре мұқаттаға әріптерімен басталған. Мұқаттаға әріптері
барлығы 14 әріп. Олар: әлиф, хә, ра, син, сад, та, айн, қаф,
кәф, ләм, мим, нун, һә, иә.
Мысалы:
Бұлардың ішінде 8 әріп алты харакатқа созылады.
Олар: син, сад, айн, қаф, кәф, ләм, мим, нун.
Осы әріптер мәдд ләзимге жатады. Жақшадағы сөйлем
осы әріптерден жеңіл жатталу үшін құрастырылған.
Бұл әріптер дыбысталғанда, ортаңғы әріптері мәд әрібі
болғандықтан (
− а
н,
− қ
ф
− н
н ) алты харакатқа
созылады.
Мысалы:
5 әріп екі харакатқа созылады. Олар: хә, ра, та, һә, иә.
Мысалы:
1 әріп тіпті созылмайды, ол: әлиф
Мысалы:
Жаттығу.
Созылуына қарай оқыңыз.
Құран оқыған уақытта тыныс алу үшін тоқтауға
«уақф»
делінеді.
ақф
сөзінің тілдік мағынасы
тоқтау,
сөзді бөлу
дегенді білдіреді.
Құран оқыған кезде «тоқтау
және тоқтаған жерден әрі қарай жалғастыруды» білдіретін
уақф ілімін үйрену әрбір Құран оқушы үшін өте маңызды.
Өйткені Құранды оқығанда уақыфтарға сай тоқтап оқу –
Құранның мағынасының бұзылмай дұрыс оқылуы үшін
қажет.
Егер кез келген сөздің немесе аяттың соңына тоқтау
керек болып, сол сөздің соңындағы әріп хәракәтты болса,
хәракәт оқылмастан әріп сукунмен тоқталады.
Ал егер
келесі сөзбен жалғастырып оқитын болса, хатакатымен
толық оқылады.
Оқылуы
Жазылуы
Егер сөздің соңы тәнуинді, яғни дамма тәнуині
немесе кәсра тәнуині
болса, тәнуин оқылмай сукун
ретінде тоқталады.
Ал егер келесі сөзбен жалғастырып оқитын болса, ха
ракатымен толық оқылады.
Оқылуы
Жазылуы
Ал егер фәтхалы тәнуин
болса, тәнуин әлифке
ауысып, мәдді табиғи сияқты созып оқығаннан кейін
тоқталады. Ал егер келесі сөзбен жалғастырып оқитын
болса, харакатымен толық оқылады.
Мысалы:
Оқылуы
Жазылуы
Құрандағы Уақф (тоқтау) белгілері:
оқтау (ләзім):
Егер тоқтамаған жағдайда
мағынаның өзгеріске ұшырауы мүмкін болғандықтан
тоқтаған дұрыс.
Мысалы:
оқтамау
. Оқылып жатқан аяттың кейінгі аятпен
мағына жөнінен бір−бірімен байланысты болған жерлерде
болады. Егер қандайда бір себеппен тоқталатын болса,
аятты сәл кейініректен алып жалғастырады. Егер белгі
аяттың соңында болса, кейіннен қайта бастаудың керегі
жоқ.
Мысалы:
әйіз:
Тоқтауға да немесе тоқтамай өтуге де бо
лады.
Мысалы:
тоқтамаған абзал. Мысалы :
тоқтаған абзал. Мысалы :
алғастыру −
Аяттың ұзындығы немесе қандай
да бір себеппен дем (ауа) жетпеген жағдайда тоқтауға
рұқсат етілген жерлерде болады.
:. :.
-
Бір−біріне жақын екі жерде орналасқан бұл белгі
болған жерде біреуінде тоқталатын болса, екіншісінде
тоқтамау керек. Яғни, екеуіне бірдей тоқтауға болмайды.
Мысалы:
Сәжде аяттары
Құрандағы сәжде жайлы айтылған аяттарды естігенде
немесе оқығанда әрбір мұсылман маңдайын сәждеге қоюға
міндетті (уәжіп). Мұны
«тіләуат сәждесі»
дейміз. Бұл
жайында Пайғамбарымыздың мына хадисі дәлел: «Егер
адам баласы сәжде аятын оқыса, дереу сәжде жасайды.
Сонда шайтан жылап былай дейді: нендей өкініш, адам
баласына сәжде жаса деп әмір қылынды, ол да сәжде жа
сады, сол үшін Аллаһ тағала оған жаннатты нәсіп етті. Ал
мен сәжде жасауға бұйырылдым, бірақ бас тарттым, сол
үшін тозақ оты маған нәсіп болды»
Сахих Муслим 81
Тиләует сәждесі Құранның 14 жерінде кездеседі. Олар:
«Ағраф» сүресі, 7/206
«Рағыд» сүресі, 13/15
«Нахл» сүресі, 16/49
«Исра» сүресі, 17/107
«Мәрям» сүресі, 19/58
«Хаж» сүресі, 22/18
«Фұрқан» сүресі, 25/60
«Нәміл» сүресі, 27/25
«Сәжде» сүресі, 32/15
10.
«Сад» сүресі, 38/24
11.
«Фұссилат» сүресі,41/37
12.
«Нәжім» сүресі, 53/62
13.
«Иншиқақ» сүресі, 84/21
14.
«Ғалақ» сүресі, 96/19
Тіләуат сәждесінің жасалуы:
Құранды жаттау немесе қайталап оқу мақсатымен
бірнеше мәрте сәжде аятын қайталап оқитын болса –
бұлардың барлығына бір сәжде жасау жеткілікті. Ал егер
Құрандағы әр түрлі сәжде аяттарын оқитын болса әр
қайсысына бөлек−бөлек сәжде жасауы кажет.
Сәжде уәжіп болуы үшін аяттағы сәжде сөзін
алдындағы және артындағы сөзбен қосып оқуы жеткілікті.
Сонымен қатар сәжде аятын жазу немесе қарау (дыбыс
сыз) сәжде жасауды қажет етпейді
. Егер көлікте сәжде
аятын оқыған болса, басын ию арқылы ишаратпен сәжде
жасай алады, Алайда көлікте немесе жолда сәжде жа
сау мүмкіншілігі жоқ болса, жағдайына қарай үйінде
сол оқылған сәжде аятының сәждесін кешіктіріп жа
саса болады. Өйткені сәжде аятының нақты уақыты
белгіленбеген
Намаздан тыс уақытта Құраннан тиләуат сәждесін
оқыған болса, дереу қиямға тік тұрып
«Аллаһу әкбәр»
деп
тәкбір айтып сәждеге жығылады. Сәждеде үш мәрте
«Су
Шарһул Маниия 500
Абдул Хамид Махмуд Таһмази, әл−фиқһул Ханафи фи сәубил
жәдид, Сәждәтул тиләуә,1/ 287
Қиямға тік
тұрып
«Аллаһу
әкбәр»
деп тәкбір
айтып сәждеге
жығылады.
Сәждеде үш
мәрте
«Субу
хаана раббиал
а‘ла»
деп ай
тады
«Аллаһу әкбәр»
деп сәждеден тұрып жатқанда
«Сами‘нә уә әта‘нә ғуфраанәкә раббәнә уә
иләйкәл мас
иир»
деп айтады.
Намаздан тыс уақытта Құраннан
тиләуат сәждесін оқыған жағдайда
Қолды
көтерместен
бірден
«Аллаһу
әкбәр»
деп
сәждеге
жығылады.
Сәждеде үш рет
«Субухаана раб
биал а‘ла»
дегенн
нен кейін қайта
тұрып намазын
тоқтаған жерінен
жаластырады.
Намазда тиләуат сәждесін жасау
бухаана раббиал а‘ла»
дегеннен кейін
«Аллаһу әкбәр»
деп
сәждеден тұрып жатқанда
«Сами‘нә уә әта‘нә ғуфраанәкә
раббәнә уә иләйкәл мас
иир»
деп айтады. Ал намазда тиләуат сәждесін оқыған
болса, намазда қолды көтерместен бірден
«Аллаһу әкбәр»
деп сәждеге жығылады. Сәждеде үш рет
«Субухаана раб
биал а‘ла»
дегенннен кейін қайта тұрып намазын тоқтаған
жерінен жаластырады.
Сәкта
Сәкта:
оқу барысында, ары қарай жалғастырып оқу
ниетімен 1 секундтық, аз ғана тыныс алмай кідіріс жасау
дегенді білдіреді. Ол Құранның 4 жерінде кездеседі:
Сүре
Түсіндірме
1. «Кәһф»
Бұл аяттағы:
сөзінің
соңындағы тәнуин − әлифке ауы
сып, біраз (1 секунд ) кідіріс жасап,
артынша
сөзі
оқылады. Бұл
аяттың соңы болғандықтан сәкта
жасамай тоқтауға болады.
2. «Ясин»
Бұл жерде
сөзінен кейін
тыныс алмай біраз (1 секунд ) кідіріс
жасап, артынша
сөзі оқылады.
3. «
иямет»
Бұл аятта
сөзінен кейін, сәкта
үшін сәл (1 секунттай) кідіргеннен
кейін
сөзі оқылады.
4. «
ұтаффифин»
Бұл аятта
сөзінен кейін тыныс
алмай біраз (1 секунд ) бөгелгеннен
кейін
сөзі оқылады.
Құранда сәкта
немесе
белгісімен
белгіленеді.
Имәлә дегеніміз сөздегі фатха харекатінің кәсраға,
алифтың и әріпіне ауысып оқылуына айтылады. Бұл
Құранның бір жерінде ғана кездеседі. Ол «һуд» сүресінің
41 аятында:
Оқылуы
Жазылуы
Мәжр
Мәжр
Құран 30 парадан тұрады. Құранның 20 бетіне бір
пара дейміз. Құранда 114 − сүре, 6236 − аят, 77437 −
сөз, 323671 − әріп бар.
ЫС
ҚА
СҮ
ТТАР
ЕН
ДҰ
АЛАР
"Фатиха" сүресі
Мағынасы:
Қуылған шайтаннан Аллаһқа сыйынамын.
Рахман һәм Рахымды Аллаһтың атымен ...
Барлық мадақ пен мақтаулар әлемдердің Раббы
Аллаһқа тән.
Ол Рахман һәм Рахымды.
Есеп күнінің, ақырет күнінің жалғыз Иесі.
Саған ғана ғибадат етіп, Сенен ғана жәрдем
сұраймыз.
Бізді тура жолға сал.
Ашуыңа, қарғысыңа ұшырағандар мен тура жолдан
тайып, адасқандардың жолына емес, өзіңнің ырыс−
береке мен ерекше шарапатыңды төккен салиқалы
құлдарыңның жолымен жүргіз.
ақара" сүресінің алғашқы 5 аяты
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
1.
Әлиф, Ләәм, Миим (Ұғымын Аллаһ біледі)
Міне, осы Кітапта күмән жоқ, тақуалар үшін жол
көрсетуші.
Сондай−ақ, ол тақуалар ғайыпқа иман келтіреді.
Намаздарын толық орындайды. Өздеріне берген
нығметтерімізден (Аллаһ жолында) жұмсайды.
Әрі саған түсірілген Кітапқа, әрі сенен бұрынғыларға
түсірілгендерге сенеді. Ақыретке де олар анық нана
ды.
Міне, бұлар − Раббылары тарапынан тура жолға
түсірілгендер мен Аллаһтың азабынан құтылып,
мәңгілік сый−сыяпатына қол жеткізушілер.
сыр" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Заманаға ант етемін.
Бүкіл адам баласы зиянда.
Бірақ иман келтіріп, ізгі істер істегендер мен бір−біріне
ақиқат пен сабырды үгіттескендер басқа.
"Һумәзә" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Әрбір һумәзә мен лумәзәға қандай өкінішті, (олар елді
бір−біріне айдап салып өсек айтушылар),
Дүние жинап оны қайта қайта санағандарға
Дүниесі өзін мәңгі өмір сүргізеді деп ойлайды.
Олай емес! Әлбетте, ол «Хутамаға» тасталады.
«Хутаманың» не екенін білесің бе?
6−7.
Ол − Аллаһ жаққан жүректерді шалатын от.
8−9.
Бұл от олардың үстіне жабылады. Өздері де ұзын
діңгектерге байланады.
"Фил" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Раббыңның піл иелеріне не істегенін көрмедің бе?
Олардың айлакерліктерін босқа жібермеді ме?
Оларға топ−топ әбабил құстарын жіберді.
4.
Құстар, оларға балшықтан күйдіріліп жасалған тастар
атты.
Осылайша Аллаһ оларды топан тәрізді қылды.
ұрайыш" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһиррахмааниррахиим
1.
Құрайыштың бейбіт келісімі үшін
Олардың қысы, жазғы бейбіт көшулері үшін,
Олар осы үйдің (Қағбаның) Раббысына құлшылық
жасасын!
Оларды аштықтан құтқарып тойдырған және қауіп−
қатерден сенімді қылған Раббыларына ғана құлшылық
жасасын!
ағун" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Мына дінді жалғанға шығарғандарды көрдің бе?
Ол жетімді итеріп қақпайлайды.
Мұқтажды тамақтандыруға еш құлықсыз.
Намаздарын немқұрайлы оқитындарға қандай
өкінішті!
5−7.
Ғибадаттарын көрсету үшін жасайды, зекет және басқа
да көмектерін аяп бермейді.
"Кәусәр" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Расында, Біз саған кәусарды бердік.
Сен де Раббың үшін намаз оқы және құрбан шал.
Расында, сені жамандағанның өзі ұрпақсыз қалады.
"Кафирун" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Былай де: Әй, кәпірлер!
Мен сендердің табынғандарыңа құлшылық жасамай
мын.
Сендер де менің құлшылық жасағаныма табын−
байсыңдар.
Сондай−ақ, мен сендердің табынғандарыңа құлшылық
жасаушы емеспін.
Сондай−ақ, сендер де менің құлшылық жасағаныма
табынушы емессіңдер.
Олай болса, сендердің діндерің өздеріңе, менің дінім
өзіме.
"Насыр" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
1−2.
Аллаһтың жәрдемі мен жеңісі келіп, адамдардың топ−
тобымен Аллаһтың дініне кіргенін көрген кезде
Раббыңды мақтап дәріпте және Одан жарылқау тіле.
Өйткені Ол − тәууаб, тәубаларды қабыл етуші.
асад" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
1.
Әбу Ләһәбтың қолдары қурап қалсын! Қурап қалды
да!
Оған дүниесі де (мал−мүлкі), істеген істері де пайда
бермеді.
Ол жалындаған отқа кіреді.
4−5.
Әйелі де мойнына арқан есілген күйі осы отқа отын
тасиды.
"Ықылас" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
1.
Былай де: Аллаһ – жалғыз.
Аллаһ – еш нәрсеге мұқтаж емес.
Ол тумады да туылмаған.
Оған тең келер еш нәрсе жоқ.
"Фалақ" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Таңның Раббысына сиынамын.
Жаратқан нәрселердің кесірінен.
Қараңғылық басқан сәтте түннің кесірінен.
Түйіншектерге дем салған дуалаушылардың
кесірінен.
Һәм қызғаныштан тұла бойын өрт шалған көре
алмаушылардың күндеген сәтте кесірінен, − деп айт.
"Нас" сүресі
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
1.
Адамдардың Раббысына,
Адамдардың жалғыз Иесіне,
Адамдардың Құдайына сиынамын.
4.
Сол бір азғырған шайтанның кесірінен.
Ол – адамдардың жүрегіне жаман ой салып
азғырады.
6.
Ол шайтан жындардан да адамдардан да шығады,− деп
айт.
ТТАР
ятул күрси
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
Аллаһ, Одан басқа еш тәңір жоқ. Ол − Хай, Қайюм.
Ол ұйықтамайды да, қалғымайды да. Көктердегі
және жердегі барлық нәрселер Соған тән. Кім Оның
рұқсатынсыз құзырында шапағат ете алады? Жаратқан
мақлұқтарының алдында және артында не бар екенін
толық біледі. Олар болса, Оның қалағанынан басқа,
ілімінен ешбір нәрсені білмейді. Оның күрсісі көктерді
және жерді толық қамтиды. Көктер мен жерді қорғау
Оған ауыр емес, Ол − аса ұлы, өте жоғары.
(Бақара
сүресі, 255 аят)
ақара" сүресінің 285−286 аяттары
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
285.
Раббы тарапынан Пайғамбарға не түсірілген болса ол
соған иман келтірді, мүміндер де. Олардың барлығы
Аллаһқа, періштелерге, кітаптарға, және пайғамбарларға
иман келтірді. Олар: «Оның пайғамбарларының
ешқайсысын бөліп − жармаймыз», «Естідік және
бойсұндық. Уа, Раббымыз, Сенен жарылқау тілейміз,
қайтып барар жеріміз де – сенің алдың», – деді.
286.
Аллаһ кісіге шамасы жетпейтін міндетті жүктемейді.
Әркімнің тапқан жақсылығы өзіне пайда, істеген
жамандығы да өзіне зиян. «Раббымыз! Егер ұмытсақ
не жаңылсақ бізді жауапқа тартпа! Раббымыз! Бізге
бұрынғыларға жүктегенің сияқты ауыр жүк жүктеме.
Раббымыз, шамамыз келмейтін нәрселерді мойнымызға
артпа! Бізді кешір, кемшіліктерімізді жарылқа, бізге
кешіріммен қара. Көмекшіміз де, иеміз де Өзіңсің. Кәпір
қауымға қарсы бізге Өзің көмектесе гөр!
"Фатх" сүресінің 27−29 аяттары
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
27.
Расында Аллаһ, Пайғамбарының түсін хақиқат
бойынша тура шығарды. Аллаһ қаласа, аман−есен
әлбетте Мәсжід Харамға шаштарыңды алдырып,
не қысқартып бейбіт кіресіңдер. Аллаһ сендердің
білмеген нәрселеріңді білген еді. Сондықтан бұдан
өзге бір жақын жеңіс нәсіп етті.
28.
Ол Аллаһ, бүкіл діндерге үстем қылу үшін
Пайғамбарын тура жол және хақ дінмен жіберген.
Бұған куәлік тұрғысынан Аллаһ жетіп асады.
29.
Мұхаммед – Аллаһтың елшісі. Оның жанындағы
мүміндер кәпірлерге қарсы қатаң, өз араларында тым
мейірімді. Сен оларды рукуғда, сәждеде, Аллаһтан
мәрхамет әрі разылығын тілеп жатқан кейіпте көресің.
Олардың жүздерінде сәжде ізі, сәжде жарығы бар.
Бұл олардың Тәурат пен Інжілдегі сипаттары. Бұл
бас жарып, сосын қуаттанып, жуандап, өз сабағында
тік тұрған егін сияқты. Бұл егіншілерді қуантып,
кәпірлерді ызаландырады. Аллаһ олардың ішінен
иман келтіріп, ізгі істер істегендерге жарылқау және
үлкен сый − сыяпатын уәде еткен.
"Хашыр" сүресінің 22−24 аяттары
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
22.
Аллаһ шын тәңір, Одан басқа тәңір жоқ. Көместі де
көрнеуді де біледі. Ол – рахман және рақым.
23.
Аллаһ шын тәңір, Одан басқа тәңір жоқ. Ол – Мәлік,
Құддыс, Сәләм, Мүмін, Мүһаймин, Ғазиз, Жәббар,
Мүтәкаббир. Аллаһ мүшріктердің (серік қосушы)
қосқан ортақтарынан пәк және ұлы. Ол Мәлік: әлемнің
тек басшысы. Құддыс: барлық кемшіліктерден пәк
және ұлы. Сәләм: істегендеріне есендік беруші.
Мүмін: Сенім беруші, қорғаушы. Мүһәймин: барлық
нәрсені қорғап қолдаушы Ғазиз: Үстем құдіреттің
иесі. Жәббар: Жаратылғандарының халін және істерін
түзелтуші, қалауымен оларды басқарушы.
Мүтәкаббир: Ұлылардың ұлысы.
24.
Аллаһ шын тәңір, Хаалиқ (жаратушы), Бәәрии (жоқтан
бар етуші), Мусаууир (бейнелеуші). Ең көркем есімдер
Соған тән. Көктердегі және жердегі барлық нәрсе Оны
дәріптейді. Ол – Ғазиз (өте үстем), Хаким (аса дана).
"Ғашия" сүресінің 17−26 аяттары
Мағынасы:
Ә‘узу билләһи минаш−шайттанир−ражим.
Бисмилләәһир−рахмаанир−рахиим
17.
Ол, кәпірлер түйе қайтіп жаратылған деп ойланбай
ма?
18.
Аспан қайтіп көтерілген?
19.
Таулар қалай жердің тепе−теңдігін ұстап тұрар
қазықтардай тігілген?
20.
Жер беті қалай төселіп, өмір сүруге қолайлы
жаратылған?
21.
Міне, осылай.. Сен адамдарға насихаттауды жалғастыр.
Негізінде сенің міндетің−насихат етіп түсіндіру.
22.
Сен оларды қинаушы емессің.
23.
Бірақ әлдекім бет бұрса және қарсы келсе,
24.
Аллаһ та оларды ауыр жазаға тартады.
25.
Расында, олардың қайтар жері Біз жақ болады.
26.
Сөзсіз, олардан есеп алу Бізге тән.
«Раббыларың бұйырады: Маған дұға қылыңдар, жа−
уап берейін» − «Мүмін»
(Ғафыр) сүресі, 40/60.
Дұға – ғибадаттың өзегі мен негізі. (Хадис)
«Дұға» − жалбарыну, шақыру, әлсіздің әлдіге мұң
шағуы, тілек тілеу деген мағынаны білдіреді.
Дұға иесі өзінің әлжуаздығы мен дәрменсіздігін,
әлсіздігі мен шарасыздығын ерікті түрде мойындап,
тілеген тілеуінің қабыл болатындығына шын көңілімен
сене отырып, қол жайып жалбарынады. Осылайша адам
баласы үлкен үміт етіп көңлі қалаған нәрсесіне қол жеткізу
мен қорыққан нәрсесінен қорғайтын берік қамалды пана
тұту бақытына ие болады.
Негізі, дұға ету арқылы біздер тілегіміздің орын−
далуынан бұрын аса қамқор Жаратушымызға деген
құрметіміз бен сенімімізді паш етіп, Оның құдіретінің
шексіз екендігін мойындаймыз.
Адам баласы көңілін күпті еткен ішкі мұң−мұқтажы
мен бүкіл қыжалатын пендесінің тілек−дұғаларын естіп,
қабыл алушы бір ғана Аллаһ тағаладан сұрап әрі соның
қойған талабына сай өмір сүруі керек. Аллаһ тағала Құранда
«Дұға−тілектерің болмаса раббым сендерге қандай қадір−
қасиет берсін?»
деу арқылы адам баласының құл ретінде
күндіз−түні ұлы Иесінен тілеу тілеп, дұға ету арқылы
Аллаһ тағала тарапынан үлкен қадір−құрметке ие болаты
нын айтқан.
Пайғамбарымыз
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
: «Нағыз ғибадат
дегеніміз, ол – дұға»,
− дейді.
Дұға жасап, тілек тілеудің басты шарты – шынайы
ниет пен риясыз көңіл. Дұға еткен кезде оның қабыл
болатындығына ешқандай шәк келтірмеу керек. Өйткені
біз тілеу тілеп отырған Жаратушы – он сегіз мың ғаламның
Иесі болғандықтан Оның құдіреті мен жомарттығында
шек жоқ. Адам емес көкірегінде жаны бар шыбын−шіркей,
құрт−құмырсқаны да аш құрсақ қалдырмай ризық−несібесін
кең−молынан үлестіруші Аллаһ тағала жер бетіндегі күллі
жаратылыс атаулының ардақтысы адам баласының тілек−
дұғасын қалайша жерге тастасын?!
"Фурқан" сүресі, 77
Әбу Дауд, Тирмизи
ЛАТ
Субхәнәкә
Мағынасы:
«Я, Аллаһым! Сені тәсбих етіп (күллі жаратылыс
пен нұқсан атаулыдан) пәктеймін. Саған «хамд» айтып,
мадақтаймын. Сенің қасиетті есімің аса мүбәрак. Және
де сенің ұлылығың аса жоғары. Сенен басқа ешбір құдай
жоқ».
Мағынасы:
«Барлық дұғалар, мадақтар, тәндік, дүниелік
ғибадаттар Аллаһқа лайық. Ей, Пайғамбар! Саған сәлем.
Әрі саған Аллаһтың рақымы мен берекеті жаусын!
(Ей, Раббымыз!) Сәлем бізге және Аллаһтың салиқалы
құлдарына болсын. Мен Аллаһтан өзге ешқандай құдай
жоқ екеніне және хазіреті Мұхаммедтің Аллаһтың құлы
әрі пайғамбары екеніне куәлік етемін».
Аллаһумма салли
Мағынасы:
Аллаһ тағалам! Ибраһимге және Ибраһимнің
жанұясына салауат еткенің сияқты, Мұхаммедке және
Мұхаммедтің жанұясына салауат ет. Расында, Сен − барлық
жағынан мақтауға лайықсың әрі даңқың Ұлы.
Аллаһумма барик
Мағынасы:
Аллаһ тағалам! Ибраһимге және Ибраһимнің
жанұясына берекет бергенің сияқты, Мұхаммедке және
Мұхаммедтің жанұясына да берекет бер. Расында, Сен −
барлық жағынан мақтауға лайықсың әрі даңқың Ұлы.
Раббана әтина
Мағынасы:
Уа, Раббымыз! Бізге бұл дүниеде де жақсылық бер,
ақыретте де жақсылық бер және бізді тозақ азабынан
сақта!
Мағынасы:
«Иә, Аллаһ тағалам! Біз күмәнсіз сенен жәрдем және
кешірім тілеп, Сенен тура жол сұраймыз. Саған иман етіп,
күнәларымыз үшін Саған тәубе етіп, Саған сүйенеміз.
Сені барлық жақсылықтармен мадақтап, зікір етеміз.
Бізге берген ырыс−берекеңе шүкір етеміз. Сені теріске
шығармаймыз. Саған қарсы келгендерді теріске шығарып,
олармен мүлдем байланысымызды үземіз. Иә, Аллаһ
тағалам! Біз тек Саған ғана құлшылық етіп, Сен үшін на
маз оқып, Саған сәжде етеміз. Саған лайық құл болып,
ризалығыңды алу үшін жігерленіп, қайраттанып алға
ұмтыламыз. Рақымдылығыңнан үміттеніп, азабыңнан
қорқамыз. Күмәнсіз, азабың кәпірлерге тән».
РЛІ
Әмәнту дұғасы
Мағынасы:
Аллаһқа және періштелеріне, кітаптарына, пайғам−
барларына, қиямет күніне, тағдырға, жақсылық және
жамандықтың Аллаһ тағаладан екендігіне және
өлгеннен кейін қайта тірілудің хақ екендігіне иман
келтірдім. Аллаһтан басқа құдайдың жоқтығына және
Мұхаммед
(саллаллаһу алейһи уә сәлләм)
Оның құлы әрі елшісі
екендігіне куәлік етемін.
Мағынасы:
«Иә Аллаһ тағалам! Мына толық азан мен оқылатын
намаздың Раббы! Хазіреті Мұхаммедке арқау болуды, ерен
ерекшелікті және жоғары дәрежені бер! Және де оны өзің
уәде еткен «Махмуд шыңына» жеткіз. Сенің өзің берген
уәдеңді орындайтыныңа ешқандай күмән жоқ».
Мағынасы:
Иә, Аллаһ тағалам! Күнәларымнан Саған бет бұрып
Саған тәубе етемін. Мен енді оған еш қайта бұрылмаймын.
Иә, Аллаһ тағалам! Сенің кешірімің менің күнәларымнан
ауқымды және Сенің шексіз мейірімің менім іс әрекетімнің
жанында өте арыдағы үміт қайнары. (3 рет)
Мағынасы:
Аллаһтың есімімен. Аллаһым, бұны ыстығы мен
суығынан және ауруынан арылта гөр. Артынша ауруға
«қум би изниллаһ (Аллаһтың рұқсатымен тұр)» делінеді.
Бала туылғанда оқылатын дұға
Мағынасы:
Әр түрлі шайтан мен улы жәндіктен, барлық жаман
көздердің Аллаһтың толық сөздеріне (көркем есімдеріне,
сипаттарына және Кітабының аяттарына) сыйынамын.
Ауруға оқылатын дұға
Мағынасы:
Я, Аллаһ тағал! Сен бүкіл адамдардың Раббысысың.
Бұны қайғысынан арылтып шипа бере гөр. Шипа беруші
Сенсің. Сенен басқа шипа беретін жоқ. Бұған ешқандай
ауру бермейтіндей шипа бере гөр!
Дастархан дұғасы
Мағынасы:
Бізге жегізген, ішкізген және мұсылман ретінде
шарапаттандырған Аллаһқа мақтау болсын.
Аллаһ тағалам! Бұл тағамды бізге берекетті қыл және
бұдан да жақсысы нәсіп ете гөр.
Ұйқыдан оянғанда оқылатын дұға
Мағынасы:
Тәнімді сауықтырған, рухымды қайтарған, әрі Өзін
еске алуға мүмкіндік берген Аллаһ Тағалаға мақтау−мадақ
болсын.
олданылған әдебиеттер
Атъыйя Қабиль Наср, Ғайятуль−Мурид фи илмит−тәжуид,
Мыср,
Дар әт−Тәқуа баспасы.
2.
Мухаммад Ахмад Муаббад, аль−Мулаххас аль−Муфид фи
илмит−тәжуид, "
Дар әс−Сәләм" баспасы, 2007
3.
Абдулла Жолдас, Абдуссамад Махат, Тәжуид оқу−
әдістемелік құралы, "
Өнер" баспасы 2002.
4.
Оңғаров Ершат Ағыбайұлы, Мұхтасар Тәжуид,
Алматы,
2009.
5.
Мұғалім Сәни
6.
Халифа Алтай, Құран Кәрім қазақша мағынасы және
түсінігі, Сауд Арабиясы, 1991 Али Хайдар,
7.
Ғалымбек Мақсұтбекұлы Тобашев, Құран әліппесі және
тәжуид қағидалары, Алматы, "Көкжиек" баспасы, 2008.
МҰ
НЫ
Алғы сөз
Кіріспе
1−Б
ЛІ
РАБ ТІЛІ ӘЛІ
ППЕС
1. Харакаттар мен сукун (дыбыс белгілері)
2. Мәдд әріптері
3. Һәмзә
4. Уасл һәмзә
5. Тә мәрбута
6. Әл артиклі
2−Б
ЛІ
ӘЖУ
Сукунды нун және тәнуинге қатысты ережелер
Сукунды мим−нің ережелері
Шәддәлы нун
және мим
әріптерінің оқылулары
Мутәмәсиләйни сағир, мутәжәнисәйни сағир, мутәқарибәйни
сағир
Қалқала әріптері
Тәфхим және тәрқиқ әріптері
Кейде жуан, кейде жіңішке айтылатын әріптер
Мәдд
«Һә» әл−Кинәйә
Уақф
Сәжде аяттары
Сәкта
Имәлә
ЫС
ҚА
СҮ
ТТА
ДҰ
АЛА
Қысқа сүрелер
78
Аяттар
Дұғалар
Намазда оқылатын дұғалар
Әр түрлі дұғалар
Қолданылған әдебиеттер
Редакторы:
Құдайберді Бағашар
Көркемдеуші дизайнер:
Бекболат Алтынбекұлы

-!
Еркебұлан
ЫБРАй
ұрлан
САйЛАУҰЛ

Приложенные файлы

  • pdf 1658490
    Размер файла: 7 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий