autocad


1. Жүйені іске қосу.
AutoCAD жүйесі төмендегідей тәсілдермен іске қосылады:
а) «мыш» манипуляторы көмегімен Start Пуск Программы AutoСAD;
б) Windows жұмыс столында AutoCAD 2017 пиктограммасын «мыштың» көмегімен екі рет басу арқылы.
AutoCAD-ты іске қосқанда жаңа аты жоқ сурет жасалады. Пайдаланушыға жаңа тұрғызуларды осы суретте немесе, дискіден бар суреттердің бірін ашып, сонда орындауға болады. AutoCAD-ты іске қосқаннан кейін Startup (Начало работы) диалогтық терезе шығарылуы мүмкін Startup (Начало работы) диалогтық терезесінде тұтынушыға төрт кнопканың бірін таңдау ұсынылады:
а) Open a Drawing (Открыть рисунок) бұрын салынған сызбаны ашу үшін. Тізімнен соңғы ашылған төрт суреттің (файлдың) бірін таңдап, оны AutoCAD-қа еңгізуге мүмкіндік береді. Тізімде жоқ файлды ашу үшін Browse… (Обзор...) кнопкасын басу қажет;
б) Start from Scratch (Без шаблона) өлшем бірліктері тек қана Default Settings (Параметры по умолчанию) аумағында қойылатын сызбаларды жасау үшін:
1) Imperial (feet and inches) (Британские (футы и дюймы)) - acad.dwt шаблоны бойынша, британдық өлшем бірліктер жүйесін пайдаланатын, жаңа суретті жасау. Бұл жерде сызу аумағы, кейде суреттің лимиттері (шектрі) деп аталатын, 12x9 дюймға тең етіп алынады;
2) Metric (Метрический) – acadiso.dwt. шаблоны бойынша, метрлік өлшем бірліктер жүйесін пайдаланатын, жаңа суретті жасау. Бұл жерде сызу аумағы 420x297 мм-ге тең етіп алынады;
в) Use a Template (Использование шаблона) сызбаны жаңа суреттің негізі болып табылатын шаблон суреттің көмегімен тұрғызу. Select a Template: (Выбери шаблон:) аумағынан сызуға қажетті параметрлері бар шаблон қабылданады. Тізімде Options (Настройка) диалогтық терезеде көрсетілген стандартты жолмен табылған, .dwt кеңейтілуімен, шаблон файлдардың аттары келтіріледі. Шаблондарда суреттердің әртүрлі параметрлері анықталады: арнайы жасалған қабаттардың жиынтықтары, сызықтардың түрлері және кескіндер;
г) Use a Wizard (Вызов мастера) жаңа сызбаның параметрлерін қабылдау үшін. Select a Wizard: (Выберите Мастер:) аумағында AutoCAD-тың жұмыс ортасын автоматты түрде орнату үшін екі режим ұсынылады - Advanced Setup (Детальная подготовка) және Quick Setup (Быстрая подготовка).
Advanced Setup (Детальная подготовка) диалогтық терезесі, 2 суретте келтірілген, AutoCAD жұмыс ортасының параметрлерін толықтай орнатуға мүмкіндік береді: ұзындықтың Units (Единицы) және бұрыштың Angle (Угол) өлшем бірліктерін қабылдау; бұрышты өлшеу басын белгілеу Angle Measure(Нулевой угол) және бұрышты өлшеу бағытын белгілеу Angle Direction (Отсчет углов), сурет аумағының шектерін анықтау Area (Область рисунка).
Quick Setup (Быстрая подготовка) диалогтық терезесі, 3 суретте көрсетілген, AutoCAD жұмыс ортасының параметрлерін тез орнатуға мүмкіндік береді: ұзындықтың өлшем бірліктерін қабылдауға Units (Единицы) және сызу аумағының шекараларын анықтауға Area (Область рисунка).
Startup (Начало работы) диалогтық терезесі AutoCAD-ты әрбір іске қосқан кезде тек бір рет шақырылады. AutoCAD іске қосылып тұрған кезде суреттерді салу үшін Create New Drawing (Создание нового рисунка) диалогтық терезесі шақырылады.
Төмен түсетін Help (Справка) AutoCAD Help (Справка по AutoCAD) менюінің көмегімен тұтынушы AutoCAD-та жұмыс жасап отырып, электрондық құжаттарға кіруіне мүмкіндік ала алады. Басқа варианттары: функционалдық клавиатурада F1 клавишасын басу немесе командалық жолда ?символын енгізу.
2. Пайдаланушы интерфейсі
AutoCAD жүйесінің Жұмыс столы төмендегілерден тұрады (4 сурет):а) төмен түсетін менюлер – экранның ең жоғарғы жолы;б) міндетті емес құралдар тақталары:1) стандарт құралдар тақтасы – екінші жол;2) объектілер қасиеттері тақтасы – үшінші жол;3) әртүрлі құралдар тақталары (4 суретте үш тақта көрсетілген);4) қалып жолы –төменгі жол;5) командалар жолының терезесі – қалып жолының алдында;6) міндетті емес экрандық меню – суретте көрсетілмеген ;7) жұмыс столының барлық қалған бөлігін қамтитын сызба өрісі.Бірінші рет іске қосылғанда AutoCAD-тың Жұмыс столы үнсіздік бойынша нақышталған.1.2.1 Төмен түсетін менюлер Төмен түсетін менюлер жо лы үнсіздік бойынша төмендегідей пункттерден тұрады:а) File (Файл) – файлдармен жұмыс істеу менюі: ашу, сақтау, басу, файлдарды басқа форматтарға экспорттау және т.с.с.;б) Edit (Правка) – Windowsтың Жұмыс столы сызба өрісінің бөліктерін редакциялау менюі;в) View (Вид) – экранды басқару, панорамалау, қарау нүктесін орнату, көрінбейтін сызықтарды өшіру, бояу, дисплейдің параметрлерін басқару командалары; қажетті құралдар тақтасын орнатуға мүмкіндік береді;г) Insert (Вставка) – блоктарды, сыртқы объектлерді, басқа қосымшалардың объектілерін енгізу қызметін атқарады;д) Format (Формат) – қабаттармен, сызықтардың түрлерімен, түстерімен жұмыстарды қамтамасыз етеді; тексттің, өлшемдердің стилін, нүкте маркерінің түрін, мультисызықтардың стилдерін басқару;е) Tools (Сервис) – жүйені, тұтынушының экранын басқару құралдарын қосады; диалогтық терезелердің көмегімен сызу және байланыстыру параметрлерін тағайындайды; пайдаланушы координаталар жүйесімен жұмыс істеуді қамтамасыз етеді;ж) Draw (Рисование) – сызу командаларын қосады; з) Dimension (Размеры) - өлшемдерді түсіру және өлшемдердің параметрлерін қадағалау командаларын қосады;и) Modify (Редакт) – сызба элементтерін редакциялау (өзгерту) командаларын қосады;к) Window (Окно) – сызбалармен көп терезелер режимінде жұмыс жасауды қамтамасыз етеді;л) Help (Справка) – көлемді гипертексттік түсініктемелер жүйесінен тұрады.Осымен стандартты AutoCAD-тың құрамына кіретін төмен түсетін менюдің пункттері аяқталады. «Инженерлік графика және қолданбалы механика» кафедрасының компьютерлік графика залындағы компьютерлерде орнатылған AutoCAD 14 жүйесінде төмен түсетін меню тағы да 3 пункттен тұрады - Схема, Чертеж және Электроника. Олар ENERGO және ELECTRO деп аталатын программалық қауашақтармен жұмыс жасауға мүмкіндік береді.
3.Төмен түсетін менюлер
Төмен түсетін менюлер жолы үнсіздік бойынша төмендегідей пункттерден тұрады:
а) File (Файл) – файлдармен жұмыс істеу менюі: ашу, сақтау, басу, файлдарды басқа форматтарға экспорттау және т.с.с.;
б) Edit (Правка) – Windowsтың Жұмыс столы сызба өрісінің бөліктерін редакциялау менюі;
в) View (Вид) – экранды басқару, панорамалау, қарау нүктесін орнату, көрінбейтін сызықтарды өшіру, бояу, дисплейдің параметрлерін басқару командалары; қажетті құралдар тақтасын орнатуға мүмкіндік береді;
г) Insert (Вставка) – блоктарды, сыртқы объектлерді, басқа қосымшалардың объектілерін енгізу қызметін атқарады;
д) Format (Формат) – қабаттармен, сызықтардың түрлерімен, түстерімен жұмыстарды қамтамасыз етеді; тексттің, өлшемдердің стилін, нүкте маркерінің түрін, мультисызықтардың стилдерін басқару;
е) Tools (Сервис) – жүйені, тұтынушының экранын басқару құралдарын қосады; диалогтық терезелердің көмегімен сызу және байланыстыру параметрлерін тағайындайды; пайдаланушы координаталар жүйесімен жұмыс істеуді қамтамасыз етеді;
ж) Draw (Рисование) – сызу командаларын қосады;
з) Dimension (Размеры) - өлшемдерді түсіру және өлшемдердің параметрлерін қадағалау командаларын қосады;
и) Modify (Редакт) – сызба элементтерін редакциялау (өзгерту) командаларын қосады;
к) Window (Окно) – сызбалармен көп терезелер режимінде жұмыс жасауды қамтамасыз етеді;
л) Help (Справка) – көлемді гипертексттік түсініктемелер жүйесінен тұрады.
Осымен стандартты AutoCAD-тың құрамына кіретін төмен түсетін менюдің пункттері аяқталады. «Инженерлік графика және қолданбалы механика» кафедрасының компьютерлік графика залындағы компьютерлерде орнатылған AutoCAD 14 жүйесінде төмен түсетін меню тағы да 3 пункттен тұрады - Схема, Чертеж және Электроника. Олар ENERGO және ELECTRO деп аталатын программалық қауашақтармен жұмыс жасауға мүмкіндік береді.
4. Құралдар тақталары
Құралдар тақталарында AutoCAD командалары пиктограммалар түрінде келтірілген. Курсорды пиктограмманың бойымен жылжыту барысында, курсордың астында кішкентай төртбұрыштың ішінде команданың аты пайда болады.
Егер пиктограмманың оңжақ төменгі бұрышында кішкентай қара үшбұрыш кескінделсе, онда пиктограммада ұқсас командалар жиынтығынан тұратын қосымша менюі бар. Қосымша менюді шақыру үшін «мыштың» сол жақ кнопкасын басып, курсорды пиктограммада біраз уақыт ұстау қажет.
Құралдар тақталары жылжымалы (float) немесе белгілі бір орынға бекітілген (dock) болуы мүмкін. Бекітілгендермен салыстырғанда, жылжымалы тақталарды сызба өрісінде жылжытуға және өлшемдерін өзгертуге болады. Жылжымалы тақтаны сызба өрісінен тысқары шығару арқылы, бекітілген түрге айналдыруға болады. Бекітілген тақта сызба өрісіне сүйреп әкелінсе, онда ол жылжымалы тақтаға айналады.
AutoCAD-ты бірінші рет қосқанда экранда тек төрт қана құралдар тақтасы болады: Standard Toolbar (Стандартная), Object Properties (Свойства объектов), Draw (Рисование) және Modify (Редак-тирование). Жұмыс столына қажетті құралдар тақтасын шығару үшін Toolbars (Панели) диалогтық терезеден қажетті тақтаның атын көрсетсе жеткілікті.
Бұл диалогтық терезе View (Вид) Toolbars... (Панели...) төмен түсетін менюінен немесе экранда «мыштың» оңжақ кнопкасын құралдар тақтасының фондық аймағында басу арқылы шығарылатын контексті менюдің Customize... (Адаптация...) пунктінен шығарылады.
Қажетті құралдар тақтасын 8 суретте көрсетілген тізімнен таңдаған ыңғайлы. Бұл тізімді шығару үшін құралдар тақтасының кез-келген пиктограммасында тұрған «мыштың» оң жақ кнопкасын басса жеткілікті.
Тақтаны алып тастау үшін оны «қалқымалы» ету қажет, егер ол бекітілген болса. Сонан соң тақтаның жоғарғы оңжақ бұрышындағы кнопканы басса жеткілікті.
5.Стандарт құралдар тақтасы
Standard Toolbar (Стандарт) құралдар тақтасы құралдардан тұрады:
1)QNew (QНовый) – суреттің жаңа файлын жасау;
2) Open (Открыть) – бар файлды ашу;
3) Save (Сохранить) – файлды сақтау;
4) Plot (Печать) – суретті плоттерге, принтерге немесе файлға шығару;
5) Plot Preview (Предварительный просмотр) - сызбаны бастырып шығарар алдында, оның қағазда қалай орналасқанын алдын-ала қарау;
6) Publish (Публикация) - сызба парақтарын .dwf-форматпен жариялау;
7) Cut to Clipboard (Вырезать) – объектлерді суреттен өшіріп, оларды айырбастау буферіне көшіру;
8) Copy to Clipboard (Копировать) – сызбаның таңдаған элементтерін Windowsтың буферіне көшіру;
9) Paste from Clipboard (Вставить) – қажетті мағлұматтарды Windowsтың буферінен алып қою;
10)Match Properties (Копировать свойства) – берілген объекттің қасиеттерін басқа объектке көшіру;
11)Undo (Отменить) – соңғы команданың қимылын жою;
12)Redo (Повторить) – соңғы жойылған қимылды қалпына келтіру;
13)Pan Realtime (Панорамирование в реальном времени) – кескінді нақты уақыт режимінде экранда жылжыту;
14)Zoom Realtime (Зуммирование в реальном времени) – объектлердің көрінетін өлшемдерін нақты уақыт режимінде экранда үлкейту немесе кішірейту;
15)Подменю Zoom (Зуммирование) – ашылатын құралдар тізімі. Оның құрамында кескіндеу аумағын рамканы пайдаланып беру;
16)Zoom Previous (Показать Предыдущий) – алдыңғы көрсетуге қайтып оралу;
17)Properties (Свойства) – таңдап аынған объектінің қасиеттерәін көрсету;
18)Design Center (Центр управления) – Басқару орталығын шақыру;
19)Tool Palettes (Палитры инструментов) – дайын саймандарды пайдалану;
20)Help (Помощь) - анықтама жүйесін шақыру.
6. Объекттер қасиеттерінің тақтасы
Объекттер қасиеттерінің тақтасы қабаттармен және сызықтардың түрлерімен жұмысты жеңілдетеді. Оған төмендегі құралдар кіреді:
1. Сделать слой объекта текущим – таңдалған қарапайымның қабатына сәйкес қажетті қабатты бекіту;
2. Слои – қабаттардың параметрлерін бекітетін  диалогтық терезесін щақыру;
3. Слой – ашылатын қабаттарды басқару тізімі. Әрбір жолда қабаттардың қасиеттерін басқару немесе оның қасиеттерін, атын көрсететін пиктограммалар бар. Төменде солдан оңға қарай пиктограммалардың атқаратын қызметтері келтірілген:
А. қабатты Қосу/Өшіру;
Б. барлық көрсету экрандарында Қатыру/Жібіту;
В. қабатты Тосқауылдау/Тосқауылдан босату;
Г. қабаттың құрамындағыларды басып шығаруды басқару;
Д. қабаттың түсі;
4. Цвета – қазіргі түсті орнатуға, сонымен қатар таңдап алынған объекттердің түсін өзгертуге арналған ашылатын тізім ;
5. Типы линий – түрлі типті сызықтарды қабылдау үшін  Менеджер типов линий диалогтық терезесін шақыру;
6. Установка типов линий – қазіргі сызықтың типін орнатуға және таңдап алынған объекттердің сызықтарының типтерін өзгертуге арналған ашылатын тізім.
7. Қалып жолы
Қалып деп Windows терезесі бола алатын, оның барлық қасиеттерін қабылдайтын, басқа компоненттер орналастыруға арналған компонентті айтады. Қалып жолы Жұмыс столының төменгі бөлігінде орналасады. Ол курсордың ағымдағы координаттары мен сызу режимдерін қосу/өшіру кнопкаларынан тұрады:
1. SNAP (ШАГ) – курсордың қадамдық байланысын қосу және өшіру;
2. GRID (СЕТКА) – торды қосу және өшіру;
3. ORTHO (ОРТО) – ортогональ режимді қосу және өшіру;
4. POLAR (ОТС-ПОЛЯР) – полярлық бақылау режимін қосу және өшіру;
5. OSNAP (ПРИВЯЗКА) – объектілік байланыстыру режимін қосу және өшіру;
6. OTRACK (ОТС-ПРИВ) – объектілік байланыстыруда бақылау режимін қосу және өшіру.
Бұдан басқа, қалып жолында төмендегідей кнопкалар бар:
1. MODEL/PAPER (МОДЕЛ/ЛИСТ) – модель кеңістігінен парақ кеңістігіне ауыстырып қосу;
2. LWT (ВЕС) – сызықтарды қалыңдықтарына байланысты кескіндеу режимдерін қосу және өшіру.
Қалып жолында курсордың ағымдағы орыны жөнінде ақпараттар шығарылады.
8. Функционалдық клавишалар
Жүйемен жұмыс істеуді жеңілдету үшін функционалдық клавишаларды пайдалану мүмкіншілігі бар:
F1 - AutoCAD-тың анықтамалық жүйесін шақыру;
F2 – тексттік және графикалық терезелерді алмастырып қосу;
F3 немесе Ctrl+F – OSNAP (ПРИВЯЗКА) объектілік байланыстың ағымдағы режимін қосу/өшіру;
F5 немесе Ctrl+E – изометриялық жазықтықтарды ауыстырып қосу;
F6 немесе Ctrl+D – жағдай жолында курсордың ағымдағы кескінін қосу/өшіру;
F7немесе Ctrl+G – GRID (СЕТКА) торды қосу/өшіру
F8 немесе Ctrl+L - ORTHO (ОРТО) режимін қосу/өшіру;
F9 немесе Ctrl+B – қадамды SNAP (ШАГ) қосу/өшіру;
F10 - POLAR (ОТС-ПОЛЯР) режимін қосу/өшіру;
F11 - OTRACK (ОТС-ПРИВ) объектілік бақылау режимін қосу/өшіру;
Esc немесе Ctrl+ - ағымдағы команданы үзу;
Enter немесе Ctrl+J – соңғы команданы қайталау; 
Ctrl+C – объекттері Windowsтың алмастыру буферіне көшіру;
Ctrl+N - Create New Drawing (Создание нового рисунка) диалогтық терезесін ашу;
Ctrl+O – бұрын орындалған сызбаны таңдауSelect File (Выбор файла) диалогтық терезесін ашу;
Ctrl+P – сызбаны басуға шығару үшін Plot (Печать) диалогтық терезесін ашу;
Ctrl+R – түрлер журналын ауыстыру;
Ctrl+S – файлды сақтау; 
Ctrl+V – объекттерді ақпараттарды алмастыру буферінен ағымдағы сызбаға қою;
Ctrl+Y – соңғы жойылған қимылды кейін қайтару; 
Ctrl+Z – соңғы командадан бас тарту (соңғы команданы жою).
9. Графикалық қарапайымдарды жасау командалары 
AutoCAD-та суреттер графикалық қарапайымдардың жиынтығынан тұрғызылады. Графикалық қарапайым деп сызбаның элементі қарастырылады. Ол жүйеде тұтас жеке тұлға ретінде өңделеді. Графикалық қарапайымдар Draw (Рисование) төмен түсетін менюінен және осылай аталатын құралдар тақтасынан сызу командаларын шақыру арқылы жасалады. Сызбаның бірдей элементтері әртүрлі командалардың көмегімен алынуы мүмкін. Төменде екіөлшемді графикалық қарапайымдар және оларды жасау командалары қарастырылады.
left0POINT (ТОЧКА) командасы – нүктені тұрғызу.
-548005109220 LINE (ОТРЕЗОК) командасы – түзудің кесіндісін тұрғызу. 
  AutoCAD-та бір немесе екі жағында да аяқталмайтын сызықтарды тұрғызуға рұхсат етіледі, сәлелер мен түзулерді. Олар қандай да бір объектілерді тұрғызған кезде көмекші сызықтар ретінде қолданылуы мүмкін.
left0 
XLINE (ПРЯМАЯ) командасы.
 Үнсіздік бойынша түзу екі нүктесімен тұрғызылады.        
left0RAY (ЛУЧ) командасы екі нүктесі бойынша көптеген сәулелерді тұрғызады. Түзудің орынына осы қарапайымды пайдалану суретті жеңілдетеді.
left0Полилиния – бұл бір-бірімен жалғасқан түзу сызықты және доғалық сегменттер тізбегі.
left0MLINE (МЛИНИЯ) командасы, элементтер деп аталатын параллель сынық сызықтардың жиынынан тұратын (16-дан көп емес), мультилинияларды құрайды.
left0POLYGON (МН-УГОЛ) командасы тұйық полилиния ретінде жақтарының саны 3-тен 1024-ке дейін болатын дұрыс көпбұрышты тұрғызады.   
left0CIRCLE (КРУГ) командасы. Шеңберлер әртүрлі тәсілдермен тұрғызылулары мүмкін. Үнсіздікте центрі және радиусы  бойынша тұрғызу орындалады.
 
left0ARC (ДУГА) командасы –  доғаны құру. Үнсіздік бойынша тұрғызу үш нүктесі бойынша орындалады: бастапқы, ортаңғы және соңғы.
left0ЭЛЛИПС командасы – эллипсты тұрғызу. Үнсіздік бойынша эллипс бас осіндегі екі нүкте (басы және аяғы) және екінші осінің жарты ұзындықтары бойынша тұрғызылады.
10. Қарапайымдардың қасиеттері
AutoCAD-та графикалық қарапайымдардың (примитивтердің) қабат, түс, сызықтардың типі сияқты қасиеттері болады. Тұрғызылған объектілер әрқашан анықталған қабатта орналасады. Қабаттар бірінің үстінде бірі жататын калька қабаттарына ұқсас. Түсті пайдалану суреттің ұқсас элементтерін ажыратуға көмектеседі. Кескіннің әр түрлі элементтерін тұрғызу үшін әр түрлі сызық типтері қолданылды.  
10.1 Сызбаны қабаттары бойынша жіктеу
Объектілерді жасау ағымдағы қабатта орындалады. Әрбір қабаттың келесі қасиеттері бар:
Name (Аты) – құрамында әріптер, цифрлар, қабылданған символдар және аралықтар болатын алфавит-цифрлы ақпарат;
left0Turn a layer on or off (Видимость) – қабат көрінетін Вкл немесе көрінбейтін Откл болуы мүмкін. Экранда тек көрінетін қабатта жататын қарапайымдар кескінделеді және параққа осылар ғана сызылады, бірақ көрінбейтін қабаттардағы қарапайымдар суреттің бір бөлігі болады және регенерацияға қатысады;
left0Freeze or thaw in ALL VP (Барлық көрініс экрандарда тоңазытылған/тоңазытылмаған) – тоңазыту дегеніміз қабатты көрінбейтін болғызу және тоңазытылған қабаттағы қарапайымдарды регенерация кезінде генерацияға бағындырмау;
left0Lock or Unlock a layer (Қабатты қоршау/қоршамау) – қоршалған қабаттағы қарапайымдар көрінетін болады, бірақ олар редакциялауға жатпайды. Қоршалған қабатты ағымдағы қабат деп тағайындауға болады, бұл қабатта сызуға және сызықтың типін өзгертуге болады, қабатта тұрғызылған қарапайымдарды тоңазытуға және осыларға қатысты анықтама командалары мен объектілік байланыстыруды қолдануға мүмкіндік бар;
 left0Color (Түсі) – берілген қабаттағы қарапайымдардың түсін анықтайды;
Қабаттың көрінетінін/көрінбейтінін басқару
AutoCAD көрінбейтін қабатта орналасқан объектілерді көрсетпейді және оларды плоттерге шығармайды. Егер сурет бөлшегінің бір немесе бірнеше қабаттағы бейнесі өте күрделі болып көрінсе, онда пайдаланылмайтын қабаттарды тоңазытып немесе өшіріп тастауға болады. Сонымен қатар, қандай да бір қабатты басылымға шығармау үшін (мысалы, қосымша сызықтардың қабатын), осы қабатты көрінетін, бірақ  басылымға шықпайтын етіп тағайындауға болады.
Қабаттарды қоршау
Қабаттарды қоршау, анықталған қабаттарда орналасқан объектілерді редакциялау кезінде басқа қабаттардағы объектілерді көруге мүмкіндік болатын жағдайда пайдалы. Қоршалған қабаттардағы объектілерді редакциялауға болмайды, бірақ егер қабат қосылған және тоңазытылмаған болса, онда объектілер көрінетін болып қалады. Қоршалған қабатты ағымдағы қабат деп тағайындап, соның ішінде объектілерді жасауға болады.
Сонымен қатар қоршалған қабаттардағы объектілерге анықтама командаларын пайдалануға болады және объектілік байланыстары көмегімен оған байланыстыруға  мүмкіндік беріледі. Қоршалған қабаттарды қосуға және өшіруге, сонымен қатар олармен байланыстағы сызықтарың түсін және типін өзгертуге болады.
Қабатқа түс тағайындау
Қабаттарға түстерді беру Layer Properties Manager (Диспетчер свойств слоев) диалогтық терезесіндегіColor (Цвет) пиктограмма бойынша мышты шертуімен орындалады ашылған Select Color(Выбор цвета) диалогтық терезесі қажетті түсті таңдауға мүмкіндік береді.
Бұдан басқа, ByLayer (Послою) және ByBlock (Поблоку) негізгі сөздер берілуі мүмкін. ByLayer (Послою) примитив анықталған ағымдағы қабат үшін анықталған түспен жасалынатынын көрсетеді. ByBlock (Поблоку) блокқа қосылғанға дейін объектілер қара экранда ақ түспен бейнеленетінін немесе ақ экранда қара түспен бейнеленетінін білдіреді. Одан соң, блок қайда қойылса да, объектілер ағымдағы түсті қабылдайды.
Қабатқа сызық типін тағайындау
Әртүрлі сызық типін қолдану – ақпаратты көзбен шолуға елестетудің тағы бір тәсілі. Қабатқа сызық типін тағайындау Layer Properties Manager (Диспетчер свойств слоев) диалогтық терезесінде іске асырылады. Ол үшін бар қабаттардың тізімінде мыштың курсорын қажетті қабатқа қойып, Linetype (Тип линии) пиктограммасына мышпен шерту қажет. Ашылған Select Linetype (Выбор типа линии) диалог терезесінде сәйкес келетін сызық типін таңдау керек
Қабатқа сызық салмағын (қалыңдығын)  тағайындау
Сызық салмағы объектілердің кескіндеу жуандығын анықтайды; ол объектілерді экранға енгізгенде және де баспаға шығарғанда қолданылады. Қабаттарға және объектілге әр түрлі салмақ тағайындауы суреттің көрнектілігін жоғарылатуға мүмкіндік береді. Сызық салмағын айқын мағына қатарынан таңдауға болады, осының арасындаDefault (Обычный) аты болатын арнайы салмақ бар. Үндеместік бойынша Default (Обычный) сызық салмағы - 0.25 мм (0.1 дюйм). Сызық салмағы 44 суретте көрсетілген Layer Properties Manager (Диспетчер свойств слоев) диалогтық терезесінде орнатылады. Ол үшін қабатты белгілеп, Lineweight (Вес линии) алаңына сызық салмағына мышпен шерту керек. Lineweight (Вес линии) диалог терезесі ашылғаннан кейін тізімнен қажетті мәнді таңдау керек. Сызық салмағы стандарттардың талаптарына сәйкес әртүрлі жуандық сызығын алуға мүмкіндік береді.
Қабаттарды сүзу
Кейбір кезде Layer Properties Manager диалогтық терезесіндегі қабаттар тізімінде тек белгілі қабаттар көрсетілу керек. Осы үшін сүзу функциясы қолданылады. Сүзілуді  бірнеше критерий бойынша орындауға болады:
а) қабатқа тағайындалған аты, түсі және сызық типі;
б) қабаттың күйі: қосылған/ажыратылған;
в) қабаттың күйі: тоңазытылған/тоңазытылмаған;
г) қабаттың күйі: қоршалған/қоршалмаған;
д) сызбада қабаттардың бар немесе жоқ болуы;
е) қабаттардың сыртқы сілтемеге тәуелдігінің бар немесе жоқ болуы.
Қабаттарды сүзу үшін Layer Properties Manager (Диспетчер свойств слоев) диалогтық терезесінде көп нүктелі кнопканы шерту керек және ашылғанNamed layer filters (Именованные фильтры слоев) диалогтық терезесіне қажетті сүзгілерді беру керек.
11. Сызбаны безендіру командалары
Штрихтау
Штрихтау (шабақтау) дегеніміз кейбір үлгілер бойынша көрсетілген аймақты толтыру.
left0BHATCH (КШТРИХ) командасы –ассоциативті штрихтауды құру. Бұл команда Draw (Рисование)  Hatch... (Штриховка) құлайтын менюінен немесе Draw (Рисование) құрал-саймандар панелінен Hatch (Штриховка) пиктограммасын мышпен шерту бойынша шақырылады.
Өлшемдерді тұрғызу
Өлшемдер объектілердің геометриялық шамаларын, олардың арасындағы арақашықтықтарды және бұрышттарды, жеке нүктелердің координаттарын көрсетеді. AutoCAD-та өлшемдер негізгі үш типке жатады: сызықтық, радиалдық және бұрыштық. Сызықтық өлшемдер горизонталь, вертикаль және параллель, бұрылған, ординаталық, базалы өлшемдер және өлшем тізбегі болып бөлінеді.
 
 

56 Сурет - Горизонталь, вертикаль жәнебұрылған өлшемдер 57 Сурет - Базалы өлшемдер 58 Сурет - Өлшемдер тізбегі
 
Өлшемдерді түсіру командасын Dimension (Размеры) құлайтын менюінен және бір атаулы құрал-саймандар панелінен жіберуге болады (61 сурет).
 
left0 left0 
  59 Сурет - Радиалды өлшемдер
  60 Сурет - Бұрыштық өлшемдер
Өлшемдер кескіндері келесі элементтерден тұрады:
а) өлшем сызығы – сәйкес өлшемге параллель ұштарында стрелка (жебе) болатын сызық. Бұрыштық өлшем үшін мұндай сызық доға болады;
б) стрелка (жебе) – өлшем сызығының соңын көрсету үшін блок ретінде анықталатын жебе, керткен таңба немесе кез келген саркер;
в) шығару сызығы – сызықтық және бұрыштық өлшем үшін (өлшем сызығы өлшенетін объектәнің сыртында ғана болғанда қолданылады);
г) өлшем тесті - өлшемді көрсететін текст жолы. Оны AutoCAD жүйесінде автоматты түрде есептелген қылып немесе оны өзіңіздің текстпен ауыстырып қабылдауға болады. Егер өлшем саны үнсіздік бойынша қабылданса, онда оған автоматты түрде дәлдік шегін қосуға және өзіндік префикс пен суффиксті енгізуге болады;
д) шығару - өлшем текстін объектінің жанына орналастыруға болмаған жағдайда қолданылады;
left0е) орталық маркері – шеңбердің немесе доғаның орталығын белгілейтін шағын крест;
ж) өстік сызықтар – шеңбердің немесе доғаның орталығында қиылысып ширектерге бөлетін үзік сызықтар.
Өлшем тұрғызу режимы ассоциативтік болып тағайындалған жағдайда өлшемді құрайтын барлық элементтер (сызықтар, стрелкалар, доғалар және тексттің элементтері) бір өлшем қарапайымы болып қарастырылады. Сонда өлшемі тұрғызылатын элементтердің өзгеруіне сәйкес ассоциативтік өлшемдер де өзгеріп жатады.
11.2.1 Сызықтық өлшемдер
AutoCAD сызықтық өлшемдерді тұрғызудың, өлшем сызығы өткізілетін бұрышқа байланысты, бірнеше түрін орындауға мүмкіндік береді.
left0DIMLINEAR (РЗМЛИНЕЙНЫЙ) командасы горизонталь, вертикаль немесе бұрылған өлшемдерді жасауда қолданылады. Ол Dimension (Размеры)   Linear (Линейный) құлайтын менюінен немесеDimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Linear Dimension (Линейный размер) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
left0Объект бойынша өлшемді түзетуге мүмкіндік беретін DIMALIGNED (РЗМПАРАЛ) командасы көмегімен горизонталь, вертикаль және бұрылған өлшемдерге ұқсас объектінің өлшенетін сызықтарына параллель өлшемдер жасалады. Команда Dimension (Размеры)   Aligned (Параллельный) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Aligned Dimension (Параллельный размер) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
left0DIMBASELINE (РЗМБАЗОВЫЙ)
командасы Dimension (Размеры)   Baseline (Базовый) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Baseline Dimension (Базовый размер) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады. Осыдан кейін стандартты сұраныстар шығады.
left0DIMCONTINUE (РЗМЦЕПЬ) командасы Dimension (Размеры)   Continue (Цепь) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Continue Dimension (Размерная цепь) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
11.2.3 Радиалдық өлшемдер
left0DIMDIAMETER (РЗМДИАМЕТР) командасырың көмегімен шеңбердің немесе доғаның диаметрі тұрғызылады. Команда Dimension (Размеры)   Diameter (Диаметр) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Diameter Dimension (Диаметр) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
left0Dimradius  командасы көмегімен шеңбердің немесе доғаның радиусы тұрғызылады. Команда Dimension (Размеры) Radius (Радиус) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Radius Dimension (Радиус) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
11.2.4 Бұрыштық өлшемдер
left0DIMANGULAR (РЗМУГЛОВОЙ) командасы бұрыштық өлшемді тұрғызуға мүмкіндік береді. Ол Dimension (Размеры)  Angular (Угловой)құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Angular Dimension (Угловой размер) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
11.2.5 Ординаталық өлшемдер
Ординаталық өлшемдер координаттар өсі бойымен базалы нүктеден өлшенетін объектіге дейінгі ара қашықтықты көрсетеді (мысалы, бөлшектің тесігіне дейінгі қашықтықты). Мұндай өлшемдерді пайдалану объектілердің орны бір ғана базалық нүктеден өлшенетін болғандықтан жинақталатын қателерден сақтандырады.
left0Ординаталық өлшемдерді тұрғызуға DIMORDINATE (РЗМОРДИНАТА) командасы мүмкіндік береді. Ол Dimension (Размеры)  Ordinate(Ординатный) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Ordinate Dimension (Ординатный размер) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
11.2.6 Ординаталық өлшемдер
left0QLEADER  командасы шығаруды тұрғызуға мүмкіндік береді. Бұл команда Dimension (Размеры)  Leader (Выноска) құлайтын менюінен немесеDimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Quick Leader (Быстрая выноска) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
11.2.7 Өлшемдерді тез енгізу
left0QDIM (БРАЗМЕР) командасы көмегімен өлшемдерді тез енгізу орындалады. Команда Dimension (Размеры)  QDIM (Быстрый) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде  Quick Dimension (Быстрый размер) пиктограммасын мышпен шерту арқылы шақырылады.
11.3. Өлшемдік стильдерін басқару
left0Өлшемдік стиль – бұл суреттегі өлшем түрін анықтайтын барлық өлшем айнымалылары шамаларының жиынтығы.
DIMSTYLE (РЗМСТИЛЬ) командасы Dimension Style Manager (Диспетчер размерных стилей) диалогтық терезесінде (72 сурет) өлшемдердің стилімен жұмыс істеу үшін қолданылады. Бұл команда Dimension (Размеры)  Style… (Стиль...) құлайтын менюінен немесе Dimension (Размеры) құрал-сайман панелінде Dimension Style (Управление размерными стилями) пиктограммасы бойынша мышпен шерту арқылы шақырылады.
 Сызбаларды редакциялау командалары
Объектілерді таңдау
Редакциялау командасының көбі пайдаланушыға олармен жұмыс жасау үшін объектілерді көрсетуді ұсынады. Таңдап алынған объектілер  тобы жиынтық (набор) деп аталады. Оны редакциялау командасын шақырғанға дейін де, шақырғаннан кейін де жасауға болады. Бір жиынтықпен бірнеше редакциялау операциясын орындауға рұқсат беріледі. Егер HIGHLIGHT жүйелі айнымалысы қосылып тұрса, онда таңдап алынған объектілер жарықтаныды.
«Тұтқалар» көмегімен редакциялау
Таңдап алынған объектілерді анықтаушы нүктелерінде жарық болып көрінетін кішкене квадраттар түріндегі «тұтқалар» көмегімен редакциялауға болады (75 сурет).
«Тұтқалар» режимі қосылған кезде объектілерді таңдау графикалық курсордың немесе кілттік сөздер көмегімен орындалады. Сонымен, «тұтқаларды» пайдалану менюді қолдануды төмендетуге мүмкіндік береді.
Графикалық курсор өзі өтетін «тұтқаға» байланады. Егер «тұтқалар»  режимі қосылған болса, онда жиынтықтан объектілерді жойғанда олар түсін жоғалтады, олардағы «тұтқалар» қалады. Объектілер жиынтығынан «тұтқаларды» жою Esc кнопкасын басу арқылы орындалады. «Тұтқалары» бар қандай да бір объектіні жиынтықтан жою үшін, оны таңдап, Shift кнопкасын басуға жеткілікті.
Объекттерді жою және қалпына келтіру
left0ERASE (СТЕРЕТЬ) командасы бойынша объектілерді жоюға (өшіруге) болады. Бұл команда Modify (Редакт)  Erase (Стереть) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құрал-сайман панелінде Erase (Стереть) пиктограммасы бойынша мышпен шерту арқылы шақырылады.
Объектілерді  жылжыту
left0MOVE (ПЕРЕНЕСТИ) командасының көмегімен объектілерді жылжыту жүргізіледі. Ол Modify (Редакт)  Move (Перенести) құлайтын менюіненнемесе Modify (Редактирование) құрал-сайман панелінде Move (Перенести) пиктограммасы бойынша мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді айналдырып бұру
left0Rotate (Повернуть) командасы  көмегімен объектілерді айналдырып бұруға болады. Бұл команда Modify (Редакт)  Rotate (Повернуть) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құрал-сайман панелінде Rotate (Повернуть) пиктограммасы бойынша мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді көшіріп санын көбейту
left0СOPY (КОПИРОВАТЬ) командасының көмегімен объектілердің санын көшіріп көбейтуі атқарылады. Бұл команда Modify (Редакт) Сору(Копировать) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құрал-сайман панелінде Сору (Копировать) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілердің санын массивпен көбейту
left0ARRAY (МАССИВ) командасының көмегімен объектілер санын массив болып көбейтуі атқарылады. Бұл команда Modify (Редакт) Array(Массив) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құрал-сайман панелінде Array (Массив) пиктограммасын мышпен шерту арқылыіске қосылады.
Объектілерді айнадағыдай бейнелеу
left0MIRRIR (ЗЕРКАЛО) командасының  көмегімен объектілерді айнадағыдай бейнелеп көрсетуге болады. Бұл команда Modify (Редакт) Mirror(Зеркало)  құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде Mirror (Зеркало) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Ұқсас объектілерді тұрғызу
left0OFFSET (ПОДОБИЕ) командасы  берілген жылжытумен орналасқан ұқсас объектілерді тұрғызу үшін қолданылады. Бұл команда Modify (Редакт) Offset (Подобие) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде орналасқан Offset (Подобие) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді масштабтау
left0SCALE (МАСШТАБ) командасының көмегімен объектілерді масштабтау атқарылады. Бұл команда Modify (Редакт) Scale (Масштаб)  құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде Scale (Масштаб)  пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді созу
left0STRETCH (РАСТЯНУТЬ) командасы объектілерді созу үшін қолданылады. Бұл команда атқарылуы барысында қарастырылып отырған объектінің суретте қалған бөлігімен байланысы жоғалмайды. Бұл команда Modify (Редакт) Stretch (Растяни)  құлайтын менюінен немесе Modify(Редактирование) құралдар панелінде Stretch (Растяни)  пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді ұзарту
left0EXTEND (УДЛИНИТЬ) командасы объектілерді шеткі жиекке дейін ұзарту үшін қолданылады.
Бұл команда Modify (Редакт) Extend (Удлинить) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде орналасқанExtend (Удлинить)  пиктограммасын мыштың көмегімен басу арқылы іске қосылады.
Объектілерді бөліктерге бөлу
left0BREAK (РАЗОРВАТЬ) командасы объектілерді бөліктерге бөледі. Бұл команда Modify (Редакт)  BREAK (РАЗОРВАТЬ) құлайтын менюіненнемесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде орналасқан BREAK (РАЗОРВАТЬ) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді кесу
left0TRIM (ОБРЕЗАТЬ) командасы объектілердің кесу жиегі бойынша қысқартыун атқарады. Бұл команда меню Modify (Редакт)  TRIM (ОБРЕЗАТЬ)құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде орналасқан TRIM (ОБРЕЗАТЬ) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Объектілерді жіктеу
left0EXPLODE (РАСЧЛЕНИТЬ) командасы блоктарды қарапайымдарға жіктеуін жүргізеді. Бұл команда меню Modify (Редакт)  EXPLODE(РАСЧЛЕНИТЬ) құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде EXPLODE (РАСЧЛЕНИТЬ) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Фаскаларды алу
left0CHAMFER (ФАСКА) командасы көмегімен объекттерде фаскаларды алу атқарылады. Бұл команда Modify (Редакт)  CHAMFER (ФАСКА)құлайтын менюінен немесе Modify (Редактирование) құралдар панелінде CHAMFER (ФАСКА) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
Түйіндестіруді орындау
left0 FILLET (СОПРЯЖЕНИЕ) командасы объектілерді түйіндестіру үшін қолдандырылады. Бұл команда меню Modify (Редакт)FILLET(СОПРЯЖЕНИЕ) құлайтын менюінен немесе құралдар панелінде Modify (Редактирование) FILLET (СОПРЯЖЕНИЕ) пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады. 
Объектілердің қасиеттерінің диспетчері
Object Property Manager объектілер қасиеттерінің диспетчері суреттегі бүкіл объектілерді толығымен басқаратын құрал. Оның ішінде 40-қа жуық диалогтық терезе мен команда шоғырланған. Object Property Manager (90 сурет) диалог терезесінде суреттің бүкіл қасиеттерін қарап шығуға және өзгертуге болады. Бұл терезе Modify (Редакт)  Properties (Свойства) құлайтын менюінен немесе стандартты құралдар панелінде Properties (Свойства)пиктограммасын мышпен шерту арқылы іске қосылады.
12. Өлшемдерді тұрғызу, олардың түрлері. Сызбада өлшемдерді түсірудің негізгі ережелерін ГОСТ 2.307-68
тағайындаған.Сызбада өлшемдер өлшем сызықтары мен өлшем сандары көмегімен көрсетіледі. Өлшем сызықтарын өлшемі көрсетілетін кесіндіге параллель етіп, ал шығару сызықтарын - өлшем сызықтарына перпендикуляр етіп жүргізеді. Өлшем сызықтары бір немесе екі шетінен стрелкалармен аяқталады.
Өзара параллель өлшем сызықтарының ең кіші аралығы 7 мм, ал өлшем сызығы мен контурлық сызықтың ең кіші аралығы 10 мм болуы қажет (1.3 – сурет). Өлшем сызықтары мен шығару сызықтарының қиылысуын қамтамасыз ету керек. Шығару сызықтары стрелкалардың ұштарынан 1 ... 5 мм шығып тұруы қажет.Стрелкалар элементтерінің өлшемдерін негізгі сызықтың қалыңдығына байланысты қабылдайды және сызбада оларды шамамен бірдей қылып сақтайды. Стрелкалардың формалары мен олардың элементттері өлшемдерінің қатынастары 1.4 – суретте көрсетілген.-419101280795
13. Өлшем сызықтарын қою ережелері.Өлшем сандары өлшем сызықтарының ортасына жазылады. Сызбада, оның масштабына байланыссыз, кескінделетін нәрсенің нақты өлшемдері көрсетіледі. Өлшемдердің жалпы саны мүмкіндігінше аз да, бірақ сызбада көрсетілген затты жасау және өлшемдерін бақылау үшін жеткілікті болуы қажет.Аралары бір-біріне жақын бірнеше параллель немесе концентрлі өлшем сызықтарын жүргізген кезде өлшем сандарын шахмат тәртібімен орналастыру керек.Өлшемдерді сызықтық және бұрыштық деп екіге бөледі. Сызбада сызықтық өлшемдерді миллиметрмен өлшем бірлігін қоймай көрсетеді, ал бұрыштық өлшемдерді градус, минут және секундпен көрсетеді (мысалы: 50; 0040/; 3020/10//).Сызықтық өлшемдердің өлшем сандарын өлшем сызықтарының әртүрлі көлбеулігіне байланысты 1.5а – суреттегідей орналастырады. Сызықталған секторда өлшем саны шығару сызығының сәкісіне жазылады. Өлшемдері кіші бұрыштар үшін өлшем сандарын шығару сызығының сәкісіне жазады.
Контур сызықтарын, өстік, центрлік және шығару сызықтарын өлшем сызықтары ретінде қолдануға рұқсат етілмейді.Егер тізбектей орналасқан өлшем сызықтарында стрелкаларды қоятын орын тар болса, онда оларды өлшем сызықтарына 450 бұрышпен көлбейтін сызықшалармен немесе нүктелермен алмастырады (1.6а – сурет). Егер стрелка қоятын орын контур сызықтарының өзара жақын орналасуына байланысты тар болатын болса, онда контур сызықтарын үзуге рұқсат етіледі.
Радиустың өлшемін қойғанда өлшем санының алдына бас R әріпі жазылады. Радиустың өлшемі үлкен болған жағдайда центрді доғаға жақындатуға рұқсат етіледі. Бұл жағдайда радиустың өлшем сызығын бөліктері бір-бірімен 900 жасайтын сынық сызықпен көрсетеді.Егер шеңбер доғасының центрін анықтайтын өлшемдерді көрсету қажет болмаса, онда радиустың өлшем сызығын центрге жеткізбеуге және оны центрге қатысты ығыстыруға болады
Бір центрден бірнеше радиустың өлшемдерін қойғанда кез келген екі радиустың өлшем сызықтарын бір түзудің бойына орналастырмайды (1.7б – сурет). Диаметрдің өлшемін түсірген кезде (барлық жағдайларда) өлшем санының алдынаØ белгісі қойылады.Нәрсенің бірнеше бірдей элементтерінің өлшемдерін, әдетте, шығару сызығының сәкісіне элементтердің санын көрсетіп бір рет қояды (1.8а – сурет). Нәрседе шеңбердің бойымен бір қалыпты орналасқан элементтердің (мысалы, тесіктердің) өлшемдерін қойған кезде олардың өзара орналасуын анықтайтын бұрыштық өлшемдердің орнына тек олардың санын көрсетеді (1.8ә679451711325Егер фаска 450 бұрышпен орындалатын болса, онда оның өлшемдерін 1.9 – суреттегідей қылып қояды. Басқа бұрыштармен орындалған фасканың өлшемдері жалпы ережелер бойынша көрсетіледі – сызықтық және бұрыштық өлшемдермен немесе екі сызықтық өлшемдермен (1.10 – сурет). Фаска бұрышы конус беті жасаушысы мен бөлшек өсі арасындағы бұрыш деп есептеледі. Сызбада берілген нәрсені үзіп көрсеткенде өлшем сызығын үзуге болмайды (1.9ә - сурет).
243205-236220
14. 3D модельдеу кеңістігіндегі Дене қосымша беті (вкладка тело).
Выберите вкладку "Тело"панель "Тело""Выдавить". Выберите вкладку "Тело"панель "Тело""Сдвиг". Выберите вкладку "Тело"панель "Создание""Вращать". Выберите вкладку "Тело"панель "Редактирование тела""Фаска по кромке".  Выберите вкладку "Тело"панель "Создание""Вращать".  Выберите вкладку "Тело"панель "Тело""Лофт".  
15. 3D модельдеу кеңістігіндегі Бет қосымша беті(вкладка поверхность)
Выберите вкладку "Поверхность"панель "Создание""Обрезать".  Выберите вкладку "Поверхности"панель "Управляющие вершины""Преобразовать в NURBS".  Выберите вкладку "Поверхность"панель "Управляющие вершины""Перестроить".  Выберите вкладку "Поверхность"панель "Создать""Создание NURBS". 
3D беті моделі нақты және гипотетикалық үш өлшемді кеңістік екі, кеңістіктік объектінің сандық дисплей болып табылады. 3D беттерді Қарапайым мысалдар сулы тереңдігін анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін, олардың тереңдігін көрсете отырып, пейзаждар, қалалық көше, жерасты газ сақтау ұңғымалар немесе желілік болып табылады. Осы мысалдардың барлығы нақты нысандар болып табылады, бірақ беті, сондай-ақ есептелген немесе ойдан мүмкін. әр-ақ бактериялардың судың ластануы белгілі түрін - мысалы бетіне есептелген. Мұндай ластану картасы, сондай-ақ 3D бетінің ретінде ұсынылуы мүмкін. Ойдан шығарылған 3D беттерін - жиі бейне ойындар немесе компьютерлік модельдеу табылды беттерін.3D беттерін әдетте нүктесі, сызық немесе полигоны деректерді өңдеу арнайы алгоритмдер көмегімен есептеледі және сандық 3D бетіне оларды түрлендіру жатыр. ArcGIS сақтау және құру беті модельдерін төрт түрін алады: растрлық, СТН деректер, және рельеф, және деректер LAS орнатады.
16. 3д модельдеу кеңістігіндегі Визуализация қосымша беті (вкладка).
3d модельдеу және визуализация қажет өнімдерін өндіруде немесе оларды буып-түю, сондай-ақ құру кезінде прототиптерді бұйымдарды және құру көлемді анимация.Осылайша, қызмет көрсету бойынша 3d-модельдеу және визуализация ұсынылады кезде: - Бағалау қажет физикалық және техникалық ерекшеліктерін бұйымдар дейін құру түпнұсқа мөлшерде материалда және жинақтау;- Қажет құру 3d-моделі болашақ интерьердің.Мұндай жағдайларда, сіз дәл тура келеді жүгінуге қызметтер саласындағы мамандарды 3д-модельдеу және визуализация.3D-моделін ажырамас құрамдас бөлігі, сапалы презентация және техникалық құжаттаманы, сондай-ақ үшін негіз құру прототип бұйымдар. Ерекшелігі біздің компанияның мүмкіндіктері өткізу бойынша жұмыстардың толық циклын құру реалистік 3D-объектісі: модельдеу және пішімдеу. Өйткені барлық жұмыстар жүргізуге болады кешенінде, бұл уақытты қысқартады және шығындары іздеу орындаушылар мен қоюды жаңа техникалық тапсырмалар.Егер өнім туралы, біз сізге көмектесеміз, оны шығару сынақ сериясы жақсартуға және одан әрі өндіру, ірі сериялы немесе өнеркәсіптік ауқымы.
17.Ажырамалы біріктірулер (разъемные соединения).
Әрбір машинада бар буындар құрылған арқылы бөлшектерді біріктіру.Өткізгіштер ажыратылатын қосындыларымен деп атайды қосылыстар бөлшектеу жүргізілетін тұтастығын бұзбай құрамдас бөліктерінің бұйымдар. Ажырайтын қосылыстар болуы мүмкін жылжымалы және қозғалмайтын. Ең көп таралған машина түрлері ажырайтын қосылыстар болып табылады: бұранды, буатты, шлицті, танапты, штифті және бейіндік.60% - ажырайтын қосылыстар машина жасауда келеді бұрандалы қосылыстар. Оның түрлері: Бұрандалы қосылыстар,Буатты қосылыстар,Шлицті қосылыстар,Сыналы қосылыстар,Штифті қосылыстар,Бейіндік қосылыстар. Бұрандалы қосылыстар-атайды разъемное соединение құрамдас бөліктерінің бұйымдар қолдана отырып, бөлшектер бар бұранда.Ою білдіреді кезектесіп келетін шығыңқы жерлері мен қатпары бетінде дененің айналу орналасқан бұрандалы желісі. Дене айналу мүмкін цилиндр немесе дөңгелек тесік - цилиндрлік ою. Буатты қосылыстар-Буатты қосылыстар пысықтау үшін арналған білік (ось) айналмалы бөлшектерді (тісті дөңгелектер, шкивтер, муфталар және т. б.), сондай-ақ беру үшін айналу моментінің жылғы білік - ступице бөлшектер немесе, керісінше, ступицы - білігінде.Конструктивті, білігіндегі жасалады паз, ол қаланады шпонка және содан кейін осы конструкциясына кигізіледі дөңгелегі, ол осындай шпоночный паз. Шлицті қосылыстар-Шлицті қосылыстар үшін қолданылатын қосылыс біліктердің және доңғалақтардың есебінен шығыңқы білік және падинах кескінделуі және белгіленуі дөңгелектер. Сыналы қосылыстар- Сыналы қосылыстар бөлшектерді жүзеге асырылады сыналармен - бөлшектермен екі жұмыс гранями түрінде көлбеу жазықтықтың. Сыналар енгізіледі паз, разжимаясь, ұстап қалады деталь негізінде. Штифті қосылыстар-Штифті қосылыстар үшін қызмет етеді қосылыстар осьтер мен біліктерді белгіленген оларға жататын бөлшектер беру кезінде шағын айналатын сәттер. Штифтілер білдіреді цилиндрлік немесе конустық біліктер
18. Ажырамайтын біріктірулер.
Ажырамайтын – біріктіруді қалыптастыратын бөлшектердің, болмағанда біреуін зақымдамай ажыратуға болмайтын бөлшектердің біріктірулері. Ажырамайтын біріктірулерге пісірмелі, дәнекерленген, желімделген, армирленген, тойтармаланған және кейбір басқа да біріктіруерді жатқызуға болады.
19. Ажырамайтын біріктірулер. Пісірмелі біріктірулердің түрлері. Пісірмелі біріктірулерді кескіндеу.
Пісіру - металл бөлшектерді жергілікті немесе жалпы қыздыру кезінде, не болмаса пластикалық деформациялау кезінде немесе олардың алғашқысы мен соңғысының біріге әрекет етуінің (ГОСТ 2601-84) нәтижесінде біріктіруді алу процесі. Пісірмелі біріктірулердің негізгі типтерін,конструктивтік элементтерін және өлшемдерін ГОСТ 5254-80 тағайындайды. Пісірмелі жапсар деп – пісірілетін бөлшектерді біріктіруші, балқыған соң, қайта қатып қалған металды, ал пісірмелі жапсармен біріктірілген бөлшектердің жиынтығын – пісірмелі біріктіру деп атайды.
Орындалу әдісі бойынша балқытып пісіру және қысыммен пісіру деп ажыратылады. Балқытып пісіру: доғалық, электршлактық, газдық, газэлектрлік және термиттік болып бөлінеді. Қысыммен пісіруге: электрлік контактілі, газпресстік пісіру, үйкеліспен қыздыра пісіру, суық пісіру жатады. Пісіріп біріктірілетін бөлшектер бөліктерінің өзара орналасу әдісі бойынша біріктірулерді былай ажыратады: түйістірілген (С), беттестірілген (Н), бұрыштық (У) және таврлық (Т).
Бұрыштық және таврлық біріктірулердің жапсарлары, сондай-ақ қапсыра біріктіру жапсарлары үшін көрсетілетін өлшемнің бірі – ол жапсардың көлденең қимасының катет өлшемі. Пісіру жапсарлары жүргізу санына байланысты және пісірмелі доғаның жүргізілу санына тәуелді бір жүрмелі және көп жүрмелі болып бөлінеді. Жапсар мінездемесі пісірілетін жапсарлардың қалыңдығына, пісірудің техникалық шарттарына тәуелді, және олар бір жақты немесе екі жақты болулары мүмкін. Жиектерді дайындау пішіні пісірілетін бөлшектердің қалыңдығына, жапсардың кеңістіктегі орналасуына және өзгеде мәліметтерге тәуелді. 
ГОСТ 5264-80 (қолмен істелінетін доғалы пісіру), ГОСТ 8713-79 (флюс астында пісіру), ГОСТ 14771-76 (қорғағыш газда доғалы пісіру) болаттан, темір никельді және никельді негіздердегі қорытпалардан жасалынған пісірмелі біріктірулердің негізгі типтерін, конструктивтік элементтерін және өлшемдерін тағайындайды. Пісіру жұмыстарын орындау үшін сызбаларда пісірмелі жапсарлардың орналасу орындары, стандартты жапсардың немесе жекелеген пісірмелі нүктенің шартты белгілеуі, стандартты емес жапсар болса, онда оның өлшемдері көрсетілулері тиіс. ГОСТ 2.312-72 конструкторлық құжаттарда өнеркәсіптің барлық салаларының бұйымдарындағы пісірмелі біріктіру жапсарларының шартты кескіндері мен белгілеулерін тағайындайды. Пісірмелі біріктірудің жапсарларын пісіру әдісіне қарамастан, егер ол көрінетін жапсар болса, шартты түрде негізгі тұтас сызықпен, ал егер көрінбейтін жапсар болса, жіңішке үзілмелі сызықпен (6.48 сурет) кескіндейді.
20. Ажырамайтын біріктірулер. Ажырамайтын біріктірулердің түрлері. Дәңекерлік, желімдік және тойтармалы біріктірулерді кескіндеу.
Ажырамайтын біріктірулер дегеніміз сызбаға өзгеріс енгізген кезде зақымданатын біріктірулер. Оның мынандай түрлері бар: дәнекерлік, желімдік, тойтармалық.
6.1 Соединения сварные
Сварка — один из наиболее прогрессивных способов соединения составных частей изделия. Сварка — это процесс получения неразъемного соединения путем сплавления металлов деталей и сварочного электрода. При сплавлении образуется сварной шов.
Сварные соединения (швы) делятся на следующие виды:
стыковое, обозначаемое буквой С 
угловое, обозначаемое буквой У 
тавровое, обозначаемое буквой Т 
нахлесточное, обозначаемое буквой Н 
Соединения паяные
В паяных соединениях детали соединяются путем схватывания металлов припоя и деталей. Пайку применяют для получения герметичности, образования покрытия от коррозии (лужения), при соединении деталей, и т.д. В ряде случаев способ соединения пайкой имеет преимущество перед сваркой, его широко применяют в радиотехнике, электронике, приборостроении.
Соединение заклепками
Такие соединения применяют для деталей из несвариваемых, а также не допускающих нагрева материалов в самых различных областях техники – металлоконструкциях, котлах, судо- и самолетостроении.
Заклепки изготавливают из достаточно пластичных для образования головок материалов: сталей марок Ст2, Ст3, Стали 10, латуни, меди и др. Материал заклепок должен быть однородным с материалом соединяемых металлических деталей.
Наиболее широко применяют заклепки с полукруглой, потайной, полупотайной, плоской головкой, классов точности В и С, с покрытием и без него.
21. Ажырайтын біріктірулер. Ажырайтын біріктірулердің түрлері. Бұранда. Бұрандалардың профиль түріне, кіріс санына, бағытына, пайдалану қажеттілігіне байланысты бөлінуі.
Ажырайтын қосылыстар. Бұранда деп белгілі бір жазық контурдың цилиндрлік немесе конустық бетпен винтті қозғалысынан пайда болған бетті айтады. Бұрандалар бірнеше белгілері бойынша 3.1 – суретте көрсетілген схемаға сәйкес топтастырылады.Схемаға қосымша айтарымыз, барлық бұрандалар екі топқа бөлінеді: стандартталған және стандартталмаған.Бұрандаларды сызбаларда ГОСТ 2.311-68 – ге сәйкес шартты түрде кескіндейді.Стерженьдегі бұранданы былайша кескіндейді: бұранданың сыртқы диаметрімен қалың негізгі сызықпен және ішкі диаметрімен тұтас жіңішке сызықпен Тесіктегі бұранданы бұранданың ішкі диаметрімен қалың негізгі сызықпен және сыртқы диаметрімен тұтас жіңішке сызықпен көрсетеді

Стерженнің немесе тесіктің осіне параллель жазықтыққа проекция проекциялау арқылы алынған кескіндерде тұтас жіңішке сызық бұранданың ұзына бойына жүргізіледі. Стерженнің (тесіктің) өсіне перпендикуляр жазықтыққа проекциялау арқылы алынған кескіндерде ішкі (сыртқы) диаметрмен тұтас жіңішке сызықпен шамамен шеңбердің 3/4 бөлігіне тең доға жүргізіледі. Доға кез келген жерден үзілуі мүмкін.Бұранданың кескінінде жіңішке сызықты негізгі сызықтан кемінде0,8 мм – ден бұранданың қадамының өлшеміне тең аралықта жүргізеді.Профилі стандартталмаған бұранданы 3.6 – суреттегі әдістердің бірімен барлық қажетті өлшемдерін қойып көрсетеді. Өлшемдерінен басқа сызбада бұранданың кіріс саны, сол бағыты және т.б. қосымша мағлұматтар «бұранда» деген сөзді қоса көрсетіледі.Бұрандалы қосылыстардың айналу өсьтеріне параллель жазықтықтағы тіліктерінің кескіндерінде тесіктегі бұранданың тек қана стерженнің бұрандасымен жабылмаған бөлігі көрсетіледі.
Разъёмными называют соединения, которые можно разбирать и вновь собирать без повреждения деталей. К разъёмным относятся резьбовые, шпоночные, шлицевые и другие соединения.
Разъёмное соединение[править | править вики-текст]
резьбовое соединение
штифтовое соединение
шпоночное соединение
шлицевое (зубчатое) соединение
байонетное соединение
клеммовое соединение
конусное соединение
профильное соединение
бугельное соединение
соединение шип-проушина
22. Бұранда. Бұранданың негізгі параметрлері : профилі, сыртқы және іші диаметрі.
Бұранда параматрлерін оның шартты әріптік цифрлі белгіленуі.
Бұранда кейбір жазық фигураны (ол бұранданың профиліне анықтайды және айналу бетінің осімен бір жазықтықта жатады) бұрама қозғалысы нәтижесінде жасалады.
Профиль осінде бір рет айналғанда жасалған бұранда бөлігін орам деп атайды. Бұл жерде жасаушы профильдің барлық нүктелері бұранда жүрісі деп аталатын бір шамаға ілгері, өске параллель жылжиды.
Бұранда негізінде қандай бұрама сызық жатқанына байланысты оңқай немесе солақайдеп айырады.
Егер профиль айналу цилиндрі бетімен жылжитын болса, онда бұранда цилиндрлік
Деп (бұл техникада ең көп қолданылатын бұранда)айналу конусы бойымен жылжыса – конустық деп аталады.
Бір жазық контур қозғалу нәтижесінде бір бұранда сызығы құрылады, мұндай бұранда БІРКІРІСТІ делінеді. Бір кірісті бұранданы өндіру оңай және арзан, сондықтан ол техникада көп пайдаланылады. Бұранда сызықтарын өзара параллель етіп бірнеше өзара тең контурды қатар жүргізуге де болады. Ондай бұрандаларды КӨП КІРІСТІ деп айтады. Бұранда сызығының кіру санына байланысты екі, үш, төрт, оданда көп кірісті бұрандаларды айырады. Оларды құрайтын контурлар шеңбер бойымен біркелкі орналасады, демек, кірістер санын бұранданың бүйір беті арқылы айыруға болады. Көп кірісті бұранда тез ажыратылатын болу себебінен оны жиі бөлшектеуге жататын бұйымдарда қолданған жөн. Алайда осындай бұранда өзінен-өзі босатуға бейімді болып, бекіту үшін қосымша шараларды қарастыру керек қылады
Пайдалану қажеттілігі бойынша бұрандаларды бекіткіш және жүрісті деп екі топқа бөледі. БЕКІТУ БҰРАНДАЛАРЫ бұйымдарды біріктіру қажетіне арналған, олар профилі көбінесе үшбұрышты сирегірек жұмыр етіп жасалады. ЖҮРІСТІ БҰРАНДАЛАР қозғалыс немесе күш беру үшін қолданылады. Үйкеліс күшін азайту мақсатымен бұлардың профилін трапеция тәріздес әлде тік бұрыш етіп істейді.
Бұранда сыртқы контурының остік жазқтыққа проекциясын БҰРАНДАНЫҢ ПРОФИЛІ дейді, басқаша айтқанда, бұл бұранданы жасайтын жазық фигураның пішіні. Остік жазықтықта өлшеп алынған профильдің бүйір жақтар арасындағы бұрышын ПРОФИЛЬ БҰРЫШЫ деп атайды. Профиліне қарай бұрандалар үшбұрышты, тік бұрышты, трапеция тәріздес және жұмыр болып бөлінеді. Профилі бірдей бұрандалардың профиль бұрышы мен өлшемдерімен ерекшеленуі ықтимал.
Бұранданың сыртқы диаметрі (d) – бұранда профилінің өзектегі шығыңқы ұштары бойынша немесе тесіктегі ойыстар бойынша өлшенетін диаметр.
Бұранданың ішкі диаметрі (d¹) – бұранда профилінің өзектегі ойыстар бойынша немесе тесіктегі шығыңқы ұштары бойынша өлшенетін диаметр. Сызбаларды орындау кезінде бұранданың ішкі диаметрін шартты түрде 0,85dдеп қабылдайды.
Сызбада өзектегі бұранданы кескіндегенде бұранданың сыртқы диаметрін тұтас негізгі сызықпен, ал ішкі диаметрін тұтас жіңішке сызықпен көрсетеміз 
Сызбада метрлік бұранда М әрпімен белгіленеді, оның қасына бұранданың сыртқы диаметрінің шамасы жазылады да, одан кейін бұранданың ұсақ қадамы көрсетілуі мүмкін (мысалы, М20х1,5)
Бұрандаларды оң және сол жақ бұрандалар деп бөледі. Сол жақ бұранда жағдайында оның белгіленуінен кейін LN жазуын қосып жазамыз. (мысалы, М24х2LN).
23. Стандарттық метриалық бұранда, оның профилі және шартты белгіленуі.
Метрикалық бұрандамалар негізгі параметрлері
     Сыртқы және ішкі бұрандамалар  параметрлерінің номиналды өлшемдері бір-біріне ортақ. Бұрандамалар негізгі параметрлер қатарна жатады:
Ø  бұрандама ішкі диаметрі (d1, D1) - сыртқы бұрандама ойығына немесе ішкі бұрандама төбесіне елестетіп жанамалы орналастырылған цилиндр диаметрі;
Ø  бұрандама сыртқы диаметрі (d, D) - сыртқы бұрандама төбесіне немесе ішкі бұрандама ойығына елестетіп жанамалы орналастырылған цилиндр диаметрі;
Ø  бұрандама адымы  (Р) - орташа диаметр бойынша бұрандама профилінің аттас беттері арасындағы арақашықтық;
Ø  бұрандама орташа диаметрі (d2, D2) - бұрандама осімен осьтес болып елестетіп орналастырылған және онының құраушы сызығы бұрандаманың адым жартысына (бір иірімді бұрандамалар үшін) немесе номиналды жүріс жолы жартысының алымы мен иірім саны бөлімі (көп иірімді бұрандамалар үшін) шамасына тең нүктелері арқылы өткен цилиндр диаметрі;
Ø  профиль жұмыс биіктігі (Н1) - бұрандама осіне перпендикулярлы бағытындағы сыртқы және ішкі бұрандамалар профильдері беттерінің түйісу биіктігі;
Ø  профиль бұрышы () - профиль бүйір беттері арасындағы бұрыш, метрикалық бұрандамалар үшін =600.
 Бұрандамалар орнықтыруларының сипатын анықтайтын негізгі өлшем болып орташа диаметрі есептеледі, себебі бұранда бүйір беттерімен беттеседі.
     Бұл біріктіру бүйір беттерімен беттесуіне байланысты, олар өзара ажыратылып қосылуына  орташа диаметрмен қоса, бұранда адымы және профиль қөлбеулік бұрышының жартысы әсер етеді. Сондықтан бұрандамалы біріктірулер өзара ауыстырымдылығын қамтамасыз ету үшін бұранда өлшемдерінің  d2, P және  дәлдіктілігін сақтау қажетті.
     Әрбір өлшемнің жеке дәлдік шегін тағайындап оларды бақылап туру өте күрделі. Осы параметрлер арасында орташа диаметрді өлшеу қиындық тұғызбайды.
    Адым, қима бұрышының жартысы және орташа диаметр ауытқулары арасында геометриялық байланыс болғандықтан, орташа диаметр дәлдік шегі осы қателіктерді қамтып қайыру қажетті.
     Адым қателігіне  ∆Р байланысты (104-сурет) бұрандама профилі орташа диаметр бойынша а нүктесінен б нүктесіне ығысады. Адым қателігін қайыру үшін орташа диаметрді  fp  мәніне кеміту қажет, сонда орташа диаметр бойынша бұрандама беті с нүктесіне ығысады және бұранда бұралуы қамтамасыз етіледі.
   Адым қателігін орташа диаметр бойынша қайыруы:
Ø  метрикалық бұрандама үшін
Ø  трапециялдық бұрандама үшін
Ø  құбырлық бұрандама үшін
мұндағы: - адым қателігінің жинақталған абсолюттық мәні
мм;                                                                              
n- бұралу ұзындығындағы адым саны;
Р- адым номиналды мәні, мм.
 Профиль бұрышының  қателігіне байланысты сыртқы бұрандама профилі ішкі бұрандама профиліне бұралмайды (105-сурет). Профиль бұрышының қателігін қайыру үшін орташа диаметрдімәніне кеміту қажет, сонда орташа диаметр бойынша сыртқы бұрандама профилі е нүктесіненf нүктесіне ығысады. Ішкі және сыртқы бұрандама беттері g нүктесінде түйісіп бұралуы қамтамасыз етіледі.
24. Құбырлық цилиндрлік бұранда, оның профилі және шартты белгілері.
ҚҰБЫРЛЫҚ ЦИЛИНДРЛІК (G) бұранда да бекіткіш болып табылады. Бұның теориялық профилі тең бүйірлі үшбұрыш, профиль бұрышы 550қа тең. I1 құбырлар қосылыстың тығыздығын күшейту мақсатымен бұранда төбелері мен шұңкырлары шеңбер доғасымен доңгелектенген. Құбырлық бұранданың диаметрі ретінде құбырдың шарттық өткелін яғни құбырдың өткізгіштік қабілетіне тиісті есептелінген ішкі диаметрін дюйм арқылы білдіріп қолданады,
ҚҰБЫРЛЫҚ КОНУСТЫҚ бұранда да 1:16 тең конустылығына және цилиндрлік бұранданың профиліне ұқсас профильге ие. Ол жоғары қысым мен жоғары температурада жұмыс істеп тұратын және өте жақсы тығыздауды керек қылатын құбырлар қосылысында пайданылады.
25. Трапеция тәріздес бұрандалар, олардың профильдері және шартты белгіленуі. Белгіленуі Тr — Трапеция тәріздес бұрандалар (ГОСТ 9484—81); Трапециялық бұранда ерсілі – қарсылы қозғалысты беретін винттерде қолданылады. Трапециялық бұранданың профилі бүйір қабырғаларының арасындағы бұрышы 300 болатын тең бүйірлі трапеция (ГОСТ 9484-81). Трапециялық бұрандалар бір немесе бірнеше кірісті болады. Белгілену мысалдары:а) бір кірісті – Тr 40х 6 - 8e;ә) бір кірісті, сол – Tr 40 х 6LH - 8e;б) көп кірісті (үш кірісті) – Tr 40 х 9(P3) - 6e.бұл жерде 40 – диаметрі, 9 – бұранданың жүрісі, 3 – қадамы, мм. Трапеция тәріздес бұрандалар үшбұрышты бұрандаларға қарағанда ірі болады және алынатын металдың көлемі де үлкен болады. Технологиялық тұрғыдан алып қарағанда трапециядальді бұрандаларды үш топқа бөлуге болады: ірі (бұранда адымы 25 мм жоғары), орташа (бұранда адымы 6...25 мм) және майда (бұранда адымы 5,5 мм төмен). Көп кірмелі бұрандалар үшін кірмелер саны көрсетіледі. Майда бұрандаларды бір жұмыстық жүрісте профильдік кескішпен жасайды және тек қана жоғары дәлдікті бұрандаларды әрлеуші кескішпен мөлшерлейді. Пайдалану қажеттілігі бойынша бұрандаларды бекіткіш және жүрісті деп екі топқа бөледі. БЕКІТУ БҰРАНДАЛАРЫ бұйымдарды біріктіру қажетіне арналған, олар профилі көбінесе үшбұрышты сирегірек жұмыр етіп жасалады. ЖҮРІСТІ БҰРАНДАЛАР қозғалыс немесе күш беру үшін қолданылады. Үйкеліс күшін азайту мақсатымен бұлардың профилін трапеция тәріздес әлде тік бұрыш етіп істейді.
26. Бұрандамалы біріктіру құрамына кіретін тетікбөлшектер. Бұрандамалар, сомындар, тығырықтар және олардың стандарттық шартты белгіленуі?
Бұрандалы біріктірулер бұрандасы бар тетеін бөлшектерді тікелей біріктіру арқылы н/е бұрандасы бар арнайы тетінбөлшектер көмегімен жүзеге асады. Бұрандама 1 ұшында бұрандасы, 2 ұшында басы бар цилиндр пішініндегі сырық тәрізді болады. Ең жиі 6 жақты басы бұрандамалар қолданып, олар жоғары қалып және тұрпайы дәлдікпенен басы қалыпты н/е кішірейтілген болып, бір н/е бірнеше орындау түрінде жасалады. Бұрандама М12-6gх60.58 МЕСТ 1798-70-1 орындауда жасалған, ірі адымды, ұзындығы 60 мм тең, 5,8 беріктік класы бойынша қаптаусыз жасалған бұрандама. Бұл бұрандаманың бұрандасының қалыпты диаметрі 6-48 мм арлықта, ал ұзындығы 8-300 мм болады.
Бұрандалы бөлшектер және олардың белгіленулері.Бұрандалы қосылыстарды бұрандалы бөлшектердің (детальдардың) көмегімен орындайды. Бұрандалы бөлшектерге мыналар жатады: болт, винт, шпилька және гайка. Бөлшектерді бір-бірімен жалғастырған кезде гайканың астына шайба (жұқа сақина темір) салынады, ал бұрандалы бөлшектер бір- бірінен өз бетімен ажырап кетпес үшін пружиналы шайбалар, шплинттер, штифттер және т.б. қолданылады.Бұрандалы бөлшектер белгілі бір мемлекеттік стандарт (ГОСТ) бойынша жасалады. Барлық бұрандалы бөлшектердің шартты белгіленулері бірдей.
Мысалы: Болт 3М12х 1, 25-6д х60.109.40Х.016 ГОСТ 7798-70,
бұл жерде 3 – орындалу үлгісі, М12 – метрлік бұранданың символы және бұранданың диаметрі, 1,25 – бұранданың ұсақ қадамы, 6д – шектік өрісі, 60 – болттың ұзындығы, 109 – беріктік дәрежесі 10,9, 40Х – болттың материалының маркасы, 016 – сыртының қапталу (жабылу) түрі (цинкті, хромды), қалыңдығы 6 мкм.
27. МЕСТ(ГОСТ) 2.305-2008.
Іс әрекеттердің барлық аумақтарында ережелерді тағайындау мен қолдану стандарттау деп аталады. Стандарттау ғылымның, техниканың және машықтану тәжірибесінің біріктірілген жетістіктеріне негізделген. Стандарттау бойынша жұмыстың нақты нәтижесі болып стандарт табылады. Топтағы әрбір стандарттың өз реттік нөмірі бар. Мысалы, 3-ші топта; 01-Пішімдер: 02-масштабтар: 03-сызықтар және т.с.с. Бұған қоса стандарт белгілеуіне оның тіркелу жылы кіреді.Стандарт өзгеріссіз болмайды, ол мезгіл–мезгіл қайта қаралып, соның нәтижесінде жаңа стандарт жасалуы мүмкін. Мұндай жағдайда оның белгілеуіндегі бекітілген жылын білдіретін соңғы екі санды (2000 жылдан бастап төрт санды) ауыстырады. Осылайша МЕСТ(ГОСТ) 2.305-68 қайта қараумен тиісті өңдеуден кейін МЕСТ(ГОСТ) 2.305-2008 болып белгіленетін болды. Стандарттың жекеленген пунктеріне өзгерістер енгізіліп, тіркеуден өту кезінде оның белгілеуі толығымен сақталады, бірақ құжаттың тіркелу жылының соңына «*» қояды. Бұйымдарды сызбаларда кескіндеу жазықтыққа ортогональ проекциялау тәсілімен іске асырылады. Сызбаларда заттарды кескіндеу ережелері МЕСТ(ГОСТ) 2.305-2008 тағайындалған. Көрініс – бақылаушыға қараған зат бетінің көрінетін бөлігінің кескіні (МЕСТ(ГОСТ) 2.305-2008). МЕСТ(ГОСТ) 2.305-2008 бойынша кескіндерді тиісті сызықтармен бастыра сызуды орындайды. Бұрандамалар (жеңілдету тесіктерінсіз), бұрамалар, тойтармалар, кілтектер, сырықтар, тұтас біліктер, шпиндельдер, тұтқалар, сомындар, стандартты тығырықтар, тістер, тісті дөңгелектерді бойлай орындалған тіліктерде (МЕСТ(ГОСТ) 2.305-2008) тілінбеген күйінде кескіндейді, яғни көріністер түрінде сызады. Көлденең тіліктерде бұл бөл-шектер тілініп, сызықталады.
28.Көріністер
Түр – нәрсе бетінің бақылаушыға бұрылған бөлігінің кескіні (2.2 – сурет). Стрелкалар бақылаушының қарау бағытын көрсетеді. Түрлер негізгі, жергілікті және қосымша болып бөлінеді.
Негізгі түрлердің атаулары бақылаушының қарау бағытымен (2.3 – сурет) сәйкес белгіленеді (2.4 – сурет):1 – алдынан қарағандағы түр (бас түр), 2 – үстінен қарағандағы түр, 3 – сол жақтан қарағандағы түр , 4 – оң жақтан қарағандағы түр, 5 – астынан қарағандағы түр, 6 – артынан қарағандағы түр.Түрлерде нәрсе беттерінің көрінбейтін бөліктерінің контурларын үзілме сызықтардың көмегімен көрсетуге болады.
Сызбада түрлердің саны неғұрлым аз, бірақ нәрсенің формасы мен өлшемдері туралы толық мағлұмат беретіндей болуы қажет. Мысалы, 2.6 және 2.7 – суреттерде нәрселердің ең болмаса бір түрі болмаса, сызбаны дұрыс оқу қиындық туғызады. Сонымен қатар, шар, цилиндр, конус, табаны квадрат призма сияқты бөлшектерді бір-ақ түрмен көрсетуге болады, ол үшін өлшем сандарын төмендегідей белгілермен толықтыру керек – R, Ø,□.Егер сызбада көріністердің бірі бас кескінмен проекциялық байланыссыз орналасса, онда проекциялау бағыты бағытпен көрсетілуі қажет. Бағыттың және пайда болған көріністің үстіне орыс алфавитінің бас әріптерінің бірін қою қажет. Мысалы, 2.9 – суреттегі астынан қарағандағы В түрі.
Егер нәрсенің кез келген бір бөлігі негізгі түрлердің ешқайсына да формасы мен өлшемдері өзгертілмей проекцияланбайтын болса, онда қосымша түрлер қолданылады. Қосымша түрлер негізгі проекциялар жазықтықтарына параллель емес жазықтықтарда пайда болады. Қосымша түр де жоғарыда көрсетілгендей стрелкамен және әріппен белгіленеді (2.9 – сурет, А түрі).
29. Қима
Қима - нәрсені бір немесе бірнеше жазықтықпен қиғанда пайда болған пішіннің кескіні (2.16 – сурет, Б–Б). Қимада нәрсенің қиюшы жазықтықта орналасқан бөлігі ғана көрсетіледі. Тіліктің құрамына енбейтін қималар екіге бөлінеді – шығарылған және беттестірілген.Беттестірілген қима нәрсе кескінінің үстіне орындалады да, оның контуры тұтас жіңішке сызықпен сызылады (2.17, 2.18 – суреттер). Симметриялы емес беттестірілген қималарда қию сызықтары жүргізіледі, бірақ олар әріптермен белгіленбейді.
Шығарылған қима сызба өрісінің кез келген бос орнына сызылады (2.16, 2.19 – суреттер), сондықтан оны қолдану тиімдірек болады. Шығарылған қиманың контуры негізгі сызықпен жүргізіледі. Қиюшы жазықтықтың орны тіліктегі сияқты көрсетіледі және белгіленеді. Жалпы жағдайда үзік сызықтың көмегімен қию сызығы жүргізіліп, оған бағытын көрсететін стрелкалар қойылады. Стрелкалардың жанына және қиманың үстіне орыс алфавитінің бірдей бас әріпі жазылады (2.16 – сурет, Б – Б). Егер беттестірілген немесе шығарылған қима симметриялы кескін болса, онда қиманы әріптер және стрелкалармен белгілемейді және қию сызығын көрсетпейді
30. Пішімдер.
Сызбалар мен басқа да конструкторлық құжаттарды өлшемдерін мемлекеттік стандарт (ГОСТ 2.301-68) тағайындаған қағаздарға (ватманға) орындайды. Өлшемдері тағайындалған сызба қағазын пішім деп атайды. Пішімдер негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді. Пішімнің сол жағындағы ені 20 мм болатын жолақ сызбаларды іске (альбом түрінде) тігу үшін қалдырылады. Сызбаны орындап болған соң, қағаздың артығын сыртқы жиектің бойымен қиып алып тастау қажет.
Негізгі пішімдер:
А0-841х1189, А1-594 х 841, А2-420 х 594, А3-297 х 420, А4-210 х 297
Ватманға сызбаны орындамас бұрын пішімнің сыртқы жиегін 1 жүргізіп алу керек .Одан кейін сызбаның өрісін шектейтін ішкі жиек 2 жүргізіледі. Ішкі жиек пішімнің үстіңгі, оң және төменгі жақ шеттерінен 5 мм қашықтықта, ал сол жақ шетінен 20 мм қашықтықта жүргізілуі тиіс.
Негізгі жазудың формасын, графаларының мазмұнын ГОСТ 2.104-68 тағайындаған
31. Масштабтар.Сызықтық масштаб деп нәрсенің сызбадағы сызықтық өлшемдерінің
оның нақты сызықтық өлшемдеріне қатынасын көрсететін санды атайды.
Сызбада кескіндердің масштабы нәрсенің күрделілігіне, мөлшеріне байланысты ГОСТ 2.302-68 тағайындаған төмендегі реттен қабылданады:
кішірейту масштабтары 1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10;1:15; 1:20; 1:25; 1:40; 1:50; 1:75; 1:100;
нақты шама 1:1;
үлкейту масштабтары2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 20:1; 40:1; 50:1; 100:1.
Нәрсе кескінінің масштабына байланыссыз сызбада әр уақытта оның тек қана нақты өлшемін қояды.Масштабты негізгі жазудың осыған арналған графасында былайша белгілейді – 1:1, 1:2, 2:1, т.с.с.,алқалған жағдайларда А (4:1), Б-Б (1:2) үлгісінде.
32. Сызықтар. Типтері, қалыңдығы.
AutoCAD жүйесіндегі сызба (сурет) қабат бойынша құрылады, олар бірінің үстіне бірі салынады, оның элементтерін бір бүтінге қосады. Сурет қабатын мөлдір қағазының беттерімен салыстыруға болады. Мысалы, бізде мөлдір қағазының беттері бар: бірінші бетте бөлшек контурының көрінісі көрсетілген, екінші – оның өлшемдері, ал үшіншіде штриховка және т.б. Егер осы үш бетті бірінің үстіне бірін салсақ, онда бөлшек сызбасы толығымен өлшемдер мен штриховкамен жасалады. Мұнда, қабаттар сызбаны құруға қалайлы болу үшін құрылады. Әр қабатта өзінің қасиеттері бар, оларды өзгертуге болады. 
Сызбаларды оқуды жеңілдету үшін ГОСТ 2.303-68 тағайындаған сызықтардың тоғыз типін қолданады. Бұйымның барлық көрінетін контурларын тұтас қалың – негізгі сызықпен орындайды. Сызба пішіміне, кескін өлшеміне және күрделігіне қарай негізгі сызықтың қалыңдығы s 0,5 тен 1,4 мм дейін қабылданады. Қалған сызықтар, тек қима сызықтарынан өзгелері 2-3 есе жіңішке етіп орындалады. Сызбада барлық кескіндер үшін бір мақсатқа арналған сызықтардың қалыңдығы бірдей болуы тиіс. Бір нүктелі үзілмелі сызықтар үзілмелі сызықтардан басталуы, қиылысулары және аяқталулары тиіс. Сызықтағы үзілмелердің ұзындықтары бірдей болуы, ал олардың арасындағы үзік аралықтар өзара тең болуы керек. Сызықтар типтері және олардың негізгі неге арналғандығы кестеде көрсетілген. Сызықтар типтерін қолдану мысалдарымен олардың кейбір қосымша неге арналғандығы ГОСТ 2.303-68 келтірілген.
1 Негізгі жуан тұтас s = 0,5 – 1,4 мм
2 Тұтас жіңішке от s/3 до s/2
3 Тұтас ирек от s/3 до s/2
4 Үзілмелі жіңішке от s/3 до s/2
5 Бір нүктелі үзілмелі от s/3 до s/2
6 Жуандатылған бір нүктелі үзілмелі от s/3 до ⅔s
7 Үзік от s до 1½ s
8 Тұтас жіңішке іркісінді от s/3 до s/2
9 Қос нүктелі үзілмелі жіңішке от s/3 до s/2
Сызбалардағы барлық жазулар айқын және ГОСТ 2.304-81 талаптарына сәйкес сызба қаріптерімен орындалуы керек. Құжаттарды автоматтандырылған әдіспен орындау кезінде есептеу техникасының құралдарында пайдаланылатын қаріптерді қолдануға да болады: бұл жағдайда олардың сақталуы және тұтынушыларға құжаттардың берілуі қамтамасыз етілуі тиіс
33. Негізгі жазбалар. Шрифттер.
Сызбалардағы барлық жазулар ГОСТ 2.304-81 тағайындаған стандартты шрифтілермен орындалады. Шрифтінің өлшемі оның бас әріптерінің миллиметрмен есептелген биіктігімен анықталады. Бас әріптің биіктігі (h) жазу жолының табанына перпендикуляр бағытта анықталады. Шрифт сызығының қалыңдығы (d) шрифтінің типіне және биіктігіне байланысты алынады. Кіші әріптердің биіктігі (с) келесі кіші шрифтінің өлшеміне тең (ең кіші шрифт үшін с=1,3).Мемлекеттік стандарт төмендегідей шрифт типтерін тағайындаған:
а) А типті көлбеусіз (d = 1/14 h);ә) А типті көлбеу (көлбеулік бұрышы шамамен 750);б) Б типті көлбеусіз (d = 1/10 h);в) Б типті көлбеу (көлбеулік бұрышы шамамен 750).Шрифтілерді орындаған кезде жіңішке сызықтармен ішіне әріптер сызылатын көмекші тор тұрғызу қажет. Тор сызықтарының ара қашықтығы шрифт сызығының қалыңдығына тең болады.
ГОСТ 2.304-81 төмендегідей шрифт өлшемдерін тағайындаған: (1,8); 2,5; 3,5; 5; 7; 10; 14; 20; 28; 40. 1,8 өлшемді шрифт тек қана Б типі үшін қолдануға рұқсат етілген. Қарындашпен орындалған сызбаларда өлшемі 3,5-нан кем шрифтілерді қолдану тиімді болмайды.Өлшемдері 10-нан кем шрифтілермен орындалатын жазулар үшін тек қана әріптердің биіктігі мен енін көрсететін параллель түзулер жүргізсе жеткілікті.
Конструкторлық құжаттардағы жазуларды көбіне Б типті көлбеу шрифтілермен орындайды. 1.3 – кестеде және 1.2 – суретте осы шрифтінің әріптері мен цифрларының параметрлері мен орындалу үлгілері (тұрпаттары) берілген. ГОСТ 2.304-81-де орыс, латын, грек және басқа елдер алфавиттері әріптерінің араб пен рим цифрларының және белгілердің конструкциясы мен параметрлері берілген. Біз 1.2 – суретте тек қазақ алфавитінде қолданылатын әріптердің жазылу үлгісін келтіріп отырмыз (РСТ 851-87-ге сәйкес).
34. Тіліктер(разрез). Түрлері.
Қиюшы жазықтықтардың өзара орналасуына қарай күрделі тіліктер сынық және сатылы болып екіге бөлінеді.
Егер қиюшы жазықтықтар өзара қиылысса, онда мұндай тілік сынық тілік деп аталады (2.14 – сурет). Суретте көрсетілген мысалда қиюшы жазықтықтардың бірі фронталь проекциялар жазықтығына параллель, ал екіншісі оған көлбеу орналасқан. Қиюшы жазықтықтар стрелкалар қойылған үзік сызықтармен көрсетілген (А – А). Тілікті тұрғызу үшін көлбеу орналасқан қиюшы жазықтықты олардың қиылысу сызығынан айналдырып, фронталь проекциялар жазықтығына параллель жазықтықпен беттестіреміз. Сонда қима π2 – ге параллель бір жазықтықта орналасады. Нәрсенің қиюшы жазықтықтарда орналасқан бөлігі сызықталады.
Егер қиюшы жазықтықтар өзара параллель болса, онда мұндай тілік сатылы тілік деп аталады
Жоғарыда аталған тіліктерден басқа, нәрсенің жеке шектелген бір бөлігінің ішкі құрылысын көрсету үшін жергілікті тілік қолданылады (2.16 – сурет). Сызбада жергілікті тілік жіңішке ирек сызықпен немесе тұтас жіңішке іркісінді сызықпен шектеліп көрсетіледі.Нәрселердің жұқа пластина тәрізді бөліктері мен беріктілік үшін қалдырылған қабырғалары және т. б., бойлық тіліктерде (ал шарларды ыңғай) қиылмаған түрінде көрсетіледі.
35. Сұлбалар.Түрлері. Типтері.
Сұлба — машинада немесе механизмде негізгі немесе қосалқы функцияларды орындайтын элементтер мен байланыстардың жиынтыгын көрсетеді. Сұлба, сонымен қатар түзілімнің, аспаптың, құрылғының, қондырғының, құрылыстың және т.б. жүмысы кезіндегі негізгі идеяны, принциптерді және процестердің жүйелігін түсіндіретін қүрылымдау құжаттамасының бөлігі болып табылатын сызба.
Технологиялық схема технологиялық жоба бөлігіндегі негізгі құжаты болып табылады.Олардың негізінде технолоневрологиялық құрал-жабдықты есептеу, жобалау жүйесі және процесті басқару жүргізіледі.
Сұлбада негізгі аппараттар, машиналар және басқа да механизмдер кіретін орнатуды, көрсетілген шарттарды қамтамасыз ету процессі көрсетілген негізгі технологиялық бұйымдар арасындағы байланысты (құбырлар), сондай-ақ элементтері бар дербес функционалдық белгілеулер (сорғылар, арматура және т. б.) көрсетілуі керек. Электрлік сұлба – құрылғының жұмыс істеу принципін түсінуге мүмкіндік беретін, графикалық шартты түсіндірмесін қолданылуымен орындалатын электрлік тізбектердің жеке элементтерінің өзара байланысы көрінісінің көрінісі мен қарапайымдылығы көрсетілген сызба болып табылады. Гидравликалық (пневматикалық) схемасы - бұл қысылған сұйықтықтың (газ) энергиясының пайдалануға негізделген оның әсері өнім туралы ақпарат құрылымы туралы дәстүрлі графикалық кескіндерді немесе таңбаларды, оның құрамдас бөліктері мен олардың өзара іс-қимылы көрсетіген, техникалық қағаз болып табылады. [1] - гидравликалық схемасы тізбектер мен өнімдердің түрлерінің бірі атауы блокты шифр хатында «Г» (хат «П» пневматикалық) көрсетілген болып табылады. олардың негізгі мақсатына байланысты гидравликалық және пневматикалық схемалар түрлері бар: құрылымдық; негізгі; қосылыстар тізбек.
Кинематикалық схема - бұл (мысалы, машина білікке, кесу құралы, дөңгелектерді қозғаушы көлік құралын, т.б.) машина жұмыс органдарының трансмиссиялық тетігі арқылы қозғалтқыштың қозғалыс беру ретін көрсететін диаграмма болып табылады .
Кинематикалық схемалары бойынша өлшемдері және пропорцияда сақтамай қозғалыс беруге (тісшелі дөңгелекшелер, шпиндельдер, біліктер, шкивтер, муфталар, т.б.) қатысады машинаның немесе тетігіндегі элементтерді білдіреді
36. Электрлік сұлбалар.
Электрлік сұлба – құрылғының жұмыс істеу принципін түсінуге мүмкіндік беретін, графикалық шартты түсіндірмесін қолданылуымен орындалатын электрлік тізбектердің жеке элементтерінің өзара байланысы көрінісінің көрінісі мен қарапайымдылығы көрсетілген сызба болып табылады. Машина құрылысы мен құрылыс сызбаларымен салыстырғанда электрлік сұлбалардың айырмашылығы оларды масштабтың сақталуына қарамай орындай береді, ал олардың құрамындағы бөліктерін қондыруды кеңістікте орналастыруда масштабты есепке алмайды немесе шамамен есептейді.Кез-келген электрлік тізбек энергия көзінен және оның қолданушысынан тұрады. Сонымен бірге, электрлік тізбекке барлық тізбекті немесе оның жеке бөлігін қосып және өшіру үшін аппараттар, және қолданушылар, өлшегіш құрылғылары, қорғаныс құрылғысы және басқа да аппараттар құрамына кіреді.Қазіргі таңдағы өндірістерде электрлік тізбектердің құрамында көптеген электрлік машиналар, аппараттар және құрылғылар кіреді. Бұл тізбектертің күрделілігі сонша, электро құрылғылардың сәйкесінше сызбалары мен сұлбалары болмаса, оларды жасау, орналастыру, эксплуатациялау, жөндеу мүмкін емес. Сол немесе басқа электротехникалық өнім немесе қандай да бір механизм құрылғысы мен жұмыс істеу принципін түсіну үшін оларды дәл сол қалпын елестету қажет. Алайда көбінесе сол немесе басқа құрылғының сұлбалық көрінісінің шарттарымен шектелген жеткілікті болып жатады. Графикалық түсіндірмесі шарттарын қалауы арқылы таңдамайды, олар мемлекеттік жалпы бірлестік стандартты арқылы (ГОСТ) таңдалынады. Бұлар мұндай көрініс шарттарымен келген жұмыс процессін оңай түсінуге мүмкіндік береді.Графикалық түсіндірмесі шарттары стандарттарын құра отырып, өнімнің ерекше сиптаттамаларын алға тарта отырып, оларды аз уақыт ішінде оңай есте сақтау үшін мемлекеттік түсіндірмелерді қолдана отырып есепке алады. Мысалы, генераторларда, электроқозғалтқыштарда және басқа да электрлік машиналарда цилиндрлік айналу бөліктері бар (якорь, ротор), сондықтан да олардың түсіндірмесі шарттының негізіне айналасы орналастырылған. Тұрақты тоқтағы электрлік машиналар коллекторда сырғанайтын щеткалар негізінде сипатталады. Осыны көрсету үшін машинаның шартты түсіндірмесіне айналаға қатысты екі үшбұрыш енгізілген. Аталып кеткендей, графикалық шартты түсіндірмелерді мүмкіндігінше қарапайым етуге тырысады. Сурет 1 қалай ақырындап қарапайымдана түскені көрсетілген, мысалы, катушка индуктивтілігінің көрінісі.
37. Гидравликалық (пневматикалық) схемасы - бұл қысылған сұйықтықтың (газ) энергиясының пайдалануға негізделген оның әсері өнім туралы ақпарат құрылымы туралы дәстүрлі графикалық кескіндерді немесе таңбаларды, оның құрамдас бөліктері мен олардың өзара іс-қимылы көрсетіген, техникалық қағаз болып табылады. [1] - гидравликалық схемасы тізбектер мен өнімдердің түрлерінің бірі атауы блокты шифр хатында «Г» (хат «П» пневматикалық) көрсетілген болып табылады. олардың негізгі мақсатына байланысты гидравликалық және пневматикалық схемалар түрлері бар: құрылымдық; негізгі; қосылыстар тізбек.
38. Кинематикалық схема - бұл (мысалы, машина білікке, кесу құралы, дөңгелектерді қозғаушы көлік құралын, т.б.) машина жұмыс органдарының трансмиссиялық тетігі арқылы қозғалтқыштың қозғалыс беру ретін көрсететін диаграмма болып табылады .
Кинематикалық схемалары бойынша өлшемдері және пропорцияда сақтамай қозғалыс беруге (тісшелі дөңгелекшелер, шпиндельдер, біліктер, шкивтер, муфталар, т.б.) қатысады машинаның немесе тетігіндегі элементтерді білдіреді
39. Вакуумдық және оптикалық сұлбалар. Оптическая система (англ. optical system) — совокупность оптических элементов (преломляющих, отражающих, дифракционных и т. п.), созданная для преобразования световых пучков (в геометрической оптике), радиоволн (в радиооптике), заряженных частиц (в электронной и ионной оптике)
Оптическая схема — графическое представление процесса изменения света в оптической системе.
Оптический прибор — конструктивным образом оформленная для выполнения конкретной задачи оптическая система, состоящая, по крайней мере, из одного из базовых оптических элементов. В состав оптического прибора могут входить источники света и приёмники излучения. В иной формулировке, Прибор называют оптическим, если хотя бы одна его основная функция выполняется оптической системой.
Сулба деп буйымнын курылымдык болимдери,олардын озара орналасуы жане байланысы шартты графикалык кескиндер туринде корсетилген кон-к кужат. Турлери:Э-электирлик, Г-гидравликалык,П-пневматикалык,К-кинематикалык,Л-оптикалык,В-вакумдык,Х-газдык,Е-болу,Р-энергетикалык,А-автоматикалык,С-киыстырылган. Типтери:1-курылымдык,2-функционалдык,3-принц-к,4-монтаж,5-косылыс,6-жалпы,7-орн-к,0-бириктиру. Вакуумный насос — устройство, служащее для удаления (откачки) газов или паров до определённого уровня давления (технического вакуума).
40. Энергетикалық, бөлу (деление) және аралас (комбинированная) сұлбалар. Энергетическая схема a-распада висмута-212. Максимальная энергия a-частиц соответствует переходу в основное состояние, a1, a2, a3 и a4 — альфа-частицы, испускаемые при переходе конечного ядра в одно из возбуждённых состояний. Энергетическая схема контакта металл — полупроводник; а — полупроводник и металл до сближения; б, в — идеальный контакт металла с полупроводником n- и p-типов; г — реальный контакт; М — металл, П — полупроводник, Д — диэлектрическая прослойка, С — поверхностные электронные состояния; Eвак, En, Eс— уровни энергии электрона у «потолка» валентной зоны, у «дна» зоны проводимости и в вакууме; EF — энергия Ферми. Схема деления изделия на составные части (далее — схема деления) — конструкторский документ, определяющий состав изделия, входимость составных частей, их назначение и взаимосвязь. Схема деления изделия на составные части – это конструкторский документ, определяющий состав изделия, его составных частей, их назначение и взаимосвязь.
Схему деления разрабатывают на стадии технического или эскизного проектирования и обозначают по ГОСТ 2.701-84 с присвоением кода Е1. Правила выполнения схемы определяет ГОСТ 2.711-82.
 схеме деления приводят состав изделия (комплексы; сборочные единицы; детали, входящие в изделие, как вновь разработанные, так и покупные). При этом указывают:
- обозначение изделия и его составных частей по ГОСТ 2.201-80;
- наименование изделия и его составных частей.
Структурная схема комбинированной системы автоматического управления: ОУ — объект управления; Р — регулятор; У — усилитель; КС — компаундирующая связь; Д — датчик;  коэффициенты усиления; закон регулирования  — регулируемая величина; W — задающее воздействие; L — возмущение: М — управляющее воздействие.
2. Статическая характеристика комбинированной системы: 1 — отрицательный статизм;  астатическая настройка; 3 — положительный статизм; 4 — объект без регулятора.
Выполнение условий инвариантности не влияет на условия устойчивости системы, т. к. компаундирующие связи носят разомкнутый характер. Это свойство наз. свойством ортогональности условий инвариантности и условий устойчивости.
41. Технологиялық сұлбалар.
Сұлба — машинада немесе механизмде негізгі немесе қосалқы функцияларды орындайтын элементтер мен байланыстардың жиынтыгын көрсетеді. Сұлба, сонымен қатар түзілімнің, аспаптың, құрылғының, қондырғының, құрылыстың және т.б. жүмысы кезіндегі негізгі идеяны, принциптерді және процестердің жүйелігін түсіндіретін қүрылымдау құжаттамасының бөлігі болып табылатын сызба.
Технологиялық схема технологиялық жоба бөлігіндегі негізгі құжаты болып табылады.Олардың негізінде технолоневрологиялық құрал-жабдықты есептеу, жобалау жүйесі және процесті басқару жүргізіледі.
Сұлбада негізгі аппараттар, машиналар және басқа да механизмдер кіретін орнатуды, көрсетілген шарттарды қамтамасыз ету процессі көрсетілген негізгі технологиялық бұйымдар арасындағы байланысты (құбырлар), сондай-ақ элементтері бар дербес функционалдық белгілеулер (сорғылар, арматура және т. б.) көрсетілуі керек Технологическая схема   это графическое модельноепредставление технологического процесса в виде последовательных производственных функций, технологических и транспортных операций, направленных на получение товарной продукции.
В зависимости от содержания решаемых задач технологические схемы могут иметь различные виды иназвания. Графическое представление основных и вспомогательных технологических объектов добычи, транспорта ираспределения газа, их взаимного расположения в составе ЕСГ, участка ЕСГ или системы распределения, атакже топографических (реки, дороги, овраги, др.) и иных технических объектов, пересекающих трассугазопроводов.
42. Автоматтандыру сұлбалары.
Технологиялық процесстердің автоматты жүйесінің сипаттамасын және құрылымын анықтайтын, олардың автоматика құрылғыларымен және аспаптарымен, оның ішінде есептеу техникасының құрылғыларымен жабдықталуын анықтайтын негізгі техникалық құжатты автоматтандырылған схема деп атаймыз.
Автоматтандырылған схеманы өңдеу технологиялық процесстерді талдауға, олардың объектілерінің статикалық және динамикалық сипаттамасын игеруге, яғни негізгі басқарылатын және бақыланатын параметрлерді дұрыс таңдауға, олардың өзгеру диапазонын және жұмыстық белгіленуін қоюға, қозу әсерінің сипаттамасын анықтауға және басқару әсерін таңдауға әкеледі.
Автоматтандырылған схеманың дайын түрі технологиялық жабдықтардың, коммуникациялардың, технолгиялық жабдықтар және автоматика элементтерінің арасындағы байланысты, автоматика құрылғылары мен аспаптарының шартты белгілері арқылы берілетін схемалық түрдегі сызбаны көрсетеді. Автоматтандырылған схема стандарттқа сәйкес орындалады.
Автоматтандырылған объектінің технологиялық схемасы схеманың жоғарғы жағында, жобаның технологиялық бөлігінде схемаға сәйкес қабылданған тұтас сызықтармен көрсетіледі. Технологиялық схема солдан оңға қарай тармақталуы керек.
Технологиялық жабдықтар және құбырлар автоматтандырылған схемада, олардың автоматика құрылғылары мен аспаптарының арасындағы байланысты көрсететіндей қарапайым түрде келтіріледі.
1. AutoCAD-ты іске қосу.
2. Пайдаланушы интерфейсі.
3. Төмен түсетін менюлер.
4. Құралдар тақталары.
5. Стандарт құралдар тақтасы.
6. Объекттер қасиеттерінің тақтасы.
7. Қалып жолы.
8. Функционалдық клавишалар.
9. Графикалық қарапайымдарды жасау командалары.
10. Қарапайымдардың қасиеттері. Сызықтардың типтері, қалыңдығы.
11. Сызбаны безендіру және редакциялау командалары.
12. Өлшемдерді тұрғызу, олардың түрлері.
13. Өлшем сызықтарын қою ережелері.
14. 3D модельдеу кеңістігіндегі Дене қосымша беті (вкладка тело).
15. 3D модельдеу кеңістігіндегі Бет қосымша беті (вкладка Поверхность).
16. 3D модельдеу кеңістігіндегі Визуализация қосымша беті (вкладка).
17. Ажырамалы біріктірулер (разъемные соединения).
18. Ажырамайтын біріктірулер (неразъемные соединения).
19. Ажырамайтын біріктірулер. Пісірмелі біріктірулердің түрлері. Пісірмелі біріктірулерді кескіндеу.
20. Ажырамайтын біріктірулер. Ажырамайтын біріктірулердің түрлері. Дәңекерлік, желімдік және тойтармалы біріктірулерді кескіндеу.
21. Ажырайтын біріктірулер. Ажырайтын біріктірулердің түрлері. Бұранда. Бұрандалардың профиль түріне, кіріс санына, бағытына, пайдалану қажеттілігіне байланысты бөлінуі.
22. Бұранда. Бұранданың негізгі параметрлері: профилі, сыртқы және ішкі диаметрі, қадамы, жүрісі. Бұранда параметрлерін оның шартты әріптік-цифрлік белгілеуінде көрсету.
23. Стандарттық метрикалық бұранда, оның профилі және шартты белгіленуі.
24. Құбырлық цилиндрлік бұранда, оның профилі және шартты белгіленуі.
25. Трапеция тәріздес бұрандалар, олардың профильдері және шартты белгіленуі.
26. Бұрандамалы біріктіру құрамына кіретін тетікбөлшектер. Бұрандамалар, сомындар, тығырықтар және олардың стандарттық шартты белгіленуі.
27. МЕСТ 2.305-2008
28. Көріністер (виды).
29. Қима (сечение). Түрлері.
30. Пішімдер.
31. Масштабтар.
32. Сызықтар. Типтері, қалыңдығы.
33. Негізгі жазба, шрифттер.
34. Тілік (разрез). Түрлері.
35. Сұлбалар. Түрлері. Типтері.
36. Электрлік сұлбалар.
37. Гидравликалық және пневматикалық сұлбалар.
38. Газдық және кинематикалық сұлбалар.
39. Вакуумдық және оптикалық сұлбалар.
40. Энергетикалық, бөлу (деление) және аралас (комбинированная) сұлбалар.
41. Технологиялық сұлбалар.
42. Автоматтандыру сұлбалары.

Приложенные файлы

  • docx 8811553
    Размер файла: 689 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий