Белорусский язык. Проф. лексика

А.М.АСІПЧУК, В.В.МАРШЭѕСКАЯ, А.С.САДОѕСКАЯ



БЕЛАРУСКАЯ МОВА.
ПРАФЕСІЙНАЯ ЛЕКСІКА

ДЛЯ СПЕЦЫЯЛЬНАСЦЕЙ

1–030201,
1250103, 1250110, 1250107, 1250104, 1260202, 1–400102,
1–240103, 1–240102

Гродна, 2008

Рэцэнзенты

Асіпчук, А.М. Беларуская мова. Прафесійная лексіка: дапаможнік для неспецыяльных факультэта / А.М.Асіпчук, В.В.Маршэская, А.С.Садоская. – Гродна: ГрДУ, 2008. – 267с.

У дапаможніку змяшчаюцца звесткі пра суадносіны мовы і соцыума, аб гісторыі мовы, з’яве білінгвізму і монай інтэрферэнцыі, стылістычнай дыферэнцыяцыі лексікі, асаблівасцях навуковага стылю мовы, лексічным складзе навуковага стылю, структуры і монай арганізацыі навуковага тэксту, сістэме жанра навуковай літаратуры, асаблівасцях афіцыйна-справавога стылю, групах афіцыйна-справавой дакументацыіі, якая функцыянуе  прафесійнай сферы, аб культуры малення.
Прызначаны студэнтам неспецыяльных факультэта.



ПРАДМОВА
Дапаможнік «Беларуская мова. Прафесійная лексіка» створаны на аснове тыпавой праграмы «Беларуская мова. Прафесійная лексіка. Вучэбная праграма для вышэйшых навучальных устано» (Мінск, 2001).
У ім змяшчаюцца звесткі пра асаблівасці навуковага і афіцыйна-справавога стыля мовы, аб культуры малення.
Практычныя заданні, якія прыводзяцца  дапаможніку, рознага тыпу: адны з іх дазваляюць разабрацца  канцэпцыях паходжання і гістарычных каранях беларускай мовы, іншыя разлічаны на паглыбленне тэарэтычных веда пра лексічныя, фанетычныя, арфаэпічныя, словатваральныя і граматычныя нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы; заданні закранаюць таксама праблемы беларуска-рускай, у прыватнасці, марфалагічнай і сінтаксічнай, монай інтэрферэнцыі.
Заданні, прысвечаныя навучальна-прафесійнай сферы, даюць студэнтам звесткі пра тэрміналогію і прадмет яе вывучэння; спецыфіку семантычных працэса, якія  ёй адбываюцца; замацоваюць асаблівасці словатварэння і перакладу тэрміна з рускай мовы на беларускую.
Пры складанні рэферата і анатацый студэнты вучацца шукаць і вылучаць асноную і дадатковую інфармацыю, авалодваць прынцыпамі разгортвання і кампрэсіі інфармацыі  навуковым тэксце, правільна афармляць даведачна-бібліяграфічны апарат навуковай літаратуры.
Атары лекцый: А.М.Асіпчук – «Гістарычныя этапы фарміравання і развіцця беларускай мовы»; «Лексікалогія і лексікаграфія» (таксама пытанне «Групы афіцыйна-справавой дакументацыі»  лекцыі «Асаблівасці афіцыйна-справавога стылю»); а таксама практычных задання для студэнта факультэта фізічнай культуры (пазначаныя сімвалам
·), В.В.Маршэская – «Асаблівасці словатварэння беларускай навуковай тэрміналогіі»; «Сістэма стыля беларускай мовы. Асаблівасці навуковага стылю мовы»; «Сістэма жанра навуковай літаратуры» (пытанне «Асаблівасці лексіка-семантычных працэса у тэрміналогіі»  лекцыі «Лексікалогія і лексікаграфія»); а таксама практычных задання для студэнта юрыдычнага факультэта (пазначаныя сімвалам
·); А.С.Садоская – «Мова і соцыум»; «Праблемы беларуска-рускай інтэрферэнцыі», «Асаблівасці афіцыйна-справавога стылю»; «Культура малення»; а таксама практычных задання для студэнта факультэта эканомікі і кіравання (пазначаныя сімвалам
·). Заданні, пазначаныя сімвалам *, рэкамендуюцца для выканання студэнтамі сіх названых факультэта.






ЛЕКЦЫЙНАЯ ЧАСТКА

Лекцыя 1. МОВА І СОЦЫУМ

Мэта лекцыі – раскрыць асаблівасці функцыянавання мовы  грамадстве, сфарміраваць уяленне аб агульных звестках пра мову, яе паходжанне, функцыі, узаемасувязь з культурай.

Задачы:
– выявіць і адзначыць погляды на прыроду і сутнасць мовы;
– ахарактарызаваць існуючыя  літаратуры гіпотэзы паходжання мовы;
– вызначыць сутнасць функцый, якія выконвае мова  грамадстве;
– прааналізаваць адметныя асаблівасці нацыянальнай мовы.

Пытанні
1. Сутнасць і прырода мовы.
2. Гіпотэзы паходжання мовы.
3. Функцыі мовы  грамадстве.
4. Нацыянальная мова і духоная культура народа.

Праблемныя пытанні
1. Хто і як ствары мову?
2. Якая функцыя для беларускай мовы з’яляецца аснонай?

Рэкамендаваная літаратура
1. Азарка, В. У. і інш. Беларуская мова: спецыяльная лексіка. – Мінск, 2005.
2. Гіруцкая, Л.А. Беларуская мова (прафесійная лексіка). – Мінск, 2005.
3. Карус, А.А. Слова наша роднае. – Мінск, 1986.
4. Лыч, Л. М. Беларуская нацыя і мова. – Мінск, 1994.
5. Мікуліч, Т.М. Мова і этнічная самасвядомасць. – Мінск, 1996.
6. Падлужны, А.І. Мова і грамадства. – Мінск, 1997.
7. Сямешка, Л.І. Беларуская мова. – Мінск, 1999.

Сутнасць і прырода мовы
Уявіць сённяшняе жыццё без мовы немагчыма. Усе тыя сувязі, якія існуюць паміж людзьмі, цалкам грунтуюцца на мове. Дзякуючы мове мы можам карыстацца сімі назапашанымі чалавецтвам ведамі, разам з тым яна з’яляецца галоным сродкам зносін людзей, моваю ахоплены се сферы духонага і матэрыяльнага жыцця грамадства. Як жа вызначаецца навукай сутнасць, існасць мовы?
Адказы на гэтае пытанне існавалі розныя. Адны вучоныя разглядалі мову як з'яву біялагічную, такую, як здольнасць есці, піць, хадзіць. Лічылася, што мова закладзена  самой біялагічнай сутнасці чалавека і перадаецца  спадчыну. Другія даследчыкі лічылі мову з'явай псіхічнай, адносілі яе да сферы падсвядомай псіхафізіялагічнай дзейнасці. Падобныя сцвярджэнні маюць аднабаковы характар. На самой справе, мова – з'ява біялагічная і псіхічная, але  тым сэнсе, што  чалавеку генетычна закладзена здольнасць авалодаць мовай, г.зн. ён валодае псіхафізіялагчным механізмам, які забяспечвае магчымасць малення. Але рэалізаваць гэтую здольнасць чалавек можа толькі  стасунках з іншымі людзьмі – носьбітамі пэнай мовы (вы ведаеце выпадкі, калі маленькія дзеці, пазбаленыя чалавечых кантакта, раслі  іншым асяроддзі і набывалі звычкі гэтага асяроддзя). Мова не перадаецца, як іншыя біялагічныя прыкметы, у спадчыну кожнаму канкрэтнаму чалавеку. Чалавек вучыцца мове ад іншых людзей, сама па сабе яна не сфарміруецца нават у генія. Дзіця, незалежна ад нацыянальнасці і гена бацько, пачне размаляць на той мове, якую чуе з першых дзён жыцця.
Кожны чалавек валодае не мовай увогуле, а канкрэтнай мовай (ці мовамі), што належыць пэнаму народу. У гэтым праяляецца дваісты характар мовы: з аднаго боку, яна з'ява індывідуальная, бо ласціва чалавеку. Яна дапамагае кожнаму індывідууму заявіць аб сабе як пра арыгінальную асобу, са сваім духоным светам, інтэлектуальным патэнцыялам. З другога боку, – з'ява грамадская (ці сацыяльная), бо належыць канкрэтнай грамадскай супольнасці. Сацыяльная прырода мовы заключаецца найперш у тым, што яна аснова і форма грамадскай свядомасці і разам з тым унікальны і універсальны сродак зносін людзей, феномен духонай культуры чалавецтва [7].
Такім чынам, мова – з’ява грамадская, якая знікла на пэным этапе развіцця чалавецтва і з’яляецца вынікам прынцыпова новага якаснага зроню развіцця чалавека і сацыяльнай арганізацыі грамадства.
Мова забяспечвае бесперапыннасць этнічнага і культурнага развіцця любой грамадскай супольнасці на працягу яе гісторыі, з'яляецца спосабам захавання адзінства народа  прасторы і часе, формай трансляцыі ад пакалення да пакалення сацыяльнага вопыту і духонай культуры народа.

2. Гіпотэзы паходжання мовы
Дзе і як узнікла мова? Калі гэта адбылося?
На зямным шары налічваецца вялікая колькасць жывых істот, але сярод іх толькі чалавек валодае членападзельнай мовай, якая з’яляецца яго галонай прыкметай і вылучае з астатняга біялагічнага свету. Гэты факт дае падставу меркаваць, што само паходжанне і станаленне чалавека адбылося дзякуючы мове. Паколькі пераважную большасць часу існавання чалавека мова жывалася толькі  вуснай форме, а пісьменства, якое фіксуе і заховае вынікі монай дзейнасці чалавека, існуе сяго каля 5000 гадо, дакладных і строга аргументаваных звестак пра тое, калі і як узнікла мова, якія этапы развіцця прайшла, у вучоных няма. Таму праблема паходжання мовы з’яляецца цалкам гіпатэтычнай. Аналізуючы розныя падыходы  вырашэнні гэтай праблемы, можна выдзеліць два асноныя накірункі: а) мова створана чалавекам у працэсе яго эвалюцыйнага развіцця; б) мова створана звышнатуральнай сілай. Існуе некалькі гіпотэз паходжання мовы, найбольш пашыраныя з іх наступныя.
Самая старажытная філасофская канцэпцыя мовы – лагасічная (логасная). Яна пабудавана на міфолага-рэлігійных уяленнях пра мову як дар Бога і існуе  некалькіх разнавіднасцях: ведычнай, канфуцыянскай, біблейскай.
Паводле міфолага-рэлігійнай тэорыі, у аснове свету ляжыць духоны пачатак. Дух уздзейнічае на матэрыю, якая знаходзіцца  хаатычным стане, уладковае яе формы. Вянец тварэння духу – чалавек. Для абазначэння духонага пачатку жываліся тэрміны «Бог», «Дао», «Логас». Так, згодна з хрысціянскай філасофіяй, «Слова» існавала да з'ялення чалавека і непасрэдна кіравала інертнай матэрыяй. Яно стварыла свет з першаснага хаосу. Вось як гаворыць пра гэта  Бібліі евангеліст Іаан: «У пачатку было слова, і Слова было  Бога, і Слова было Бог. Яно было спачатку  Бога. Усё праз яго пачало быць, і без Яго нічога не пачало быць, што пачало быць».
Падобныя тлумачэнні, толькі  іншых тэрмінах, ляжаць у аснове індуізму і канфуцыянства. Побач з Божым паходжаннем мовы хрысціянская філасофія тлумачыць слова і як чалавечую з'яву. Бог стварае чалавека і адкрывае яму дар слова, г.зн. Божае слова, якое стварыла чалавека, становіцца потым здабыткам чалавека.
Пытанне пра паходжанне мовы разглядалася і  антычнай філасофіі. Яшчэ  VII–VI ст. да н.э. старажытнагрэчаскія вучоныя імкнуліся знайсці сувязь паміж словамі, «імёнамі» і высветліць, які характар паходжання мовы – прыродны ці моны. Пазней гэтыя праблемы асэнсоваліся  філасофіі эпохі сярэдніх вяко і Адраджэння.
З XVI ст. у Еропе пашыраецца тэорыя паходжання мовы, у аснове якой ляжыць рацыянальная філасофская канцэпцыя «грамадскай дамоленасці». Паводле яе, грамадская дамоленасць адрознівае чалавечае грамадства ад першабытнага статка, дзе пануюць варожасць і барацьба кожнага. Прычыны пераходу да супрацоніцтва тлумачыліся па-рознаму: ідэалістычна – божым паходжаннем чалавека і яго маралі; матэрыялістычна – агульнасцю інтарэса людзей. Паводле гэтай філасофіі, не Божае «Слова-Логас», а сам чалавек-мысляр, яго розум з'яляюцца крыніцай навуковых адкрыцця, працы. Аднак гэта тэорыя не тлумачыла, адкуль узялася мова, як чалавек авалода ёю.
Пазней на аснове філасофіі грамадскай дамоленасці былі распрацаваны т.зв. этымалагічныя, ці натуралістычныя, гіпотэзы паходжання мовы: гукапераймальная, выклічнікавая і інш. Так, паводле гукапераймальнай гіпотэзы, мова знікла са здольнасці чалавека пераймаць гукі навакольнага свету (птушак, звяро). Згодна з выклічнікавай тэорыяй, штуршком для знікнення мовы былі натуральныя інстынктыныя гукавыя комплексы накшталт ой-ой, ха-ха як рэакцыя на пэныя вонкавыя раздражняльнікі.
Відавочна, гэтыя гіпотэзы не даюць адказу на пытанне, як узнікла мова.
Вялікая вага праблеме паходжання і развіцця мовы надавалася  працах французскіх і нямецкіх філосафа (Ж.Русо, І.Гердэра і інш.). Але найбольш разгорнутае асвятленне атрымала гэтая праблема на пачатку XIX ст. у даследаваннях нямецкага філосафа і лінгвіста Вільгельма фон Гумбальта. На яго думку, «узнікненне мовы абумолена нутранай праблемай чалавецтва». Мова, па Гумбальту, – гэта жывая дзейнасць чалавечага духу, адзіная энергія народа, якая ідзе з глыбінь чалавечай існасці і напаняе сё яго жыццё. Мова не проста сродак зносін людзей, яна тая сіла, якая робіць чалавека чалавекам. Канцэпцыя Гумбальта апіралася на ідэю заемазвязнага развіцця мовы, мыслення і «духу народа». «Мова і духоная сіла народа развіваюцца не асобна адна ад адной і не паслядона адна за другой, а складаюць выключна і непадзельна адно і тое ж дзеянне інтэлектуальнай здольнасці».
У XIX ст. была распрацавана т.зв. матэрыялістычная тэорыя паходжання мовы, ці «працоная», або «сацыяльная». Паводле яе, мова знікла як вынік сумеснай дзейнасці перашабытных людзей (неабходнасць узаемаразумення стымулявала знікненне гукавых комплекса). Перашабытныя людзі як бы прымацовалі гукавыя комплексы да прадмета, дзеяння. Паступова з развіццём грамадства слова жывалася не толькі для абазначэння канкрэтнага, але і цэлага класа прадмета. Абстрагуючыся ад прадмета, мова ператваралася  своеасаблівы знак. Такім чынам, вытокі мовы зыходзяць да пачатку сумеснай працонай дзейнасці і іншых грамадскіх стасунка у працоным калектыве [7].
Як бы ні вырашалася  навуцы праблема паходжання мовы, відавочным для сіх нас з’яляецца тое, што жыццё мовы цесна звязана з жыццём грамадства. Мова не толькі дапамагае людзям зразумець адзін аднаго, але і захаваць здабыткі чалавечай гісторыі, навукі і культуры.

3. Функцыі мовы  грамадстве
Мова – складаная знакавая сістэма. І тое, што мы ведаем, як жылі нашы продкі тысячы гадо назад, пра што яны марылі, аб чым рупіліся, і тое, што мы можам выказаць свае думкі, перадаваць пачуцці, – гэта сё дзякуючы яе універсальнаму характару і поліфункцыянальнасці. Універсальны характар мовы вызначае разнастайнасць яе функцый.
Аснонымі сярод усіх функцый (а іх налічваецца каля 25) мовы з'яляюцца камунікатыная (мова – найважнейшы і унікальны сродак узаемаадносін паміж людзьмі) і пазнавальная, ці кагнітыная (мова забяспечвае магчымасць думаць і пазнаваць свет). Пры дапамозе гэтых дзвюх функцый асоба атрымлівае інфармацыю ад іншых людзей ці грамадскія суполкі, людзі перадаюць патрэбную інфармацыю іншым асобам. Але з дапамогай мовы людзі не толькі могуць паведамляць адзін аднаму патрэбную інфармацыю, але і назапашваць веды, фіксаваць, класіфікаваць, абагульняць пэныя інтэлектуальныя дасягненні чалавецтва.
На базе дзвюх асноных функцый мовы развіваюцца іншыя, больш прыватныя. У складзе камунікатынай функцыі вылучаюцца, напрыклад, рэгулятыная, ці фатычная, пры дапамозе якой людзі наладжваюць кантакты паміж сабой, уступаюць у дыялогі і замыкаюць іх, рэгулююць адносіны паміж сабой, і акумулятыная – функцыя назапашвання, захавання традыцый, культуры, гісторыі, нацыянальнай самасвядомасці народа.
У складзе пазнавальнай функцыі вылучаюць намінатыную – функцыя наймення прадмета, з'я рэчаіснасці і эмацыйную – функцыя выражэння эмоцый, пачуцця, настрою.
Словы з’яляюцца яшчэ і сродкам мастацкай творчасці. Таму з камунікатынай і пазнавальнай функцыямі звязана эстэтычная, ці паэтычная, сутнасць якой у здольнасці мовы здзейнічаць на пачуцці і думкі чалавека не толькі зместам, але і самой вонкавай формай: гучаннем, адборам сло, іх спалучэннем. Гэтая функцыя праяляецца  імкненні да рытмічнасці, мілагучнасці, вобразнасці малення.
Вельмі важнай функцыяй мовы з'яляецца этнічная, калі мова выступае прыкметай, сімвалам нацыі, сродкам этнічнай кансалідацыі. Асабліва выразна гэтая функцыя праяляецца  сітуацыях, дзе існуе культурна-моная асіміляцыя аднаго народа другім. Мова  такім выпадку з'яляецца фактарам еднасці этнасу. Народ імкнецца захаваць яе як сведчанне сваёй нацыянальна-гістарычнай адметнасці і культурна-духонай самабытнасці. Для беларускай мовы гэтая функцыя набывае асаблівае значэнне, паколькі Беларусь як самастойная дзяржава можа выйсці на міжнародны зровень толькі пры мове валодання нацыянальнымі традыцыямі, нацыянальнай спадчынай, культурай і мовай.

4. Нацыянальная мова і духоная культура народа
Беларуская мова – мова беларускага народа, адметная форма яго духонай культуры. Гэта – «адзежа душы», самы дарагі яго скарб. Нацыянальная мова – матэрыялізаваная душа народа, які выпрацава на працягу сваёй догай гісторыі спецыфічныя фанетычныя, лексічныя, граматычныя адзнакі. Яе характарызуе, напрыклад, засёды цвёрдае вымаленне гука [р], [ч] (чароны, чабор), наянасць складаных гука [дз], [дж] (дзеці, гляджу), мілагучнае спалучэнне зычных і галосных (салодкі, ільняны), выкарыстанне сэнсава і эмацыянальна ёмістых сло (ліпень, вясёлка), характарыстычных фразеалагізма (гады  рады, як на дзяды) і інш.
Беларуская мова была і застаецца на нашай зямлі роднай моваю беларуса. Яна трымае нас разам, цэментуе беларускую нацыю. Тэрмін родная мова, выкарыстаны  час перапісу насельніцтва Беларусі 1999 года, паказа наступнае: 81,2 % прызналі сябе беларусамі; 85,6 % з гэтай колькасці прызналі беларускую мову роднаю; болей за 40 % ад гэтай колькасці сцвердзілі, што карыстаюцца беларускаю моваю як формаю зносін пасядзённа. Родная мова – гэта сістэма, якую пэны народ самаідэнтыфікуе як сваю ласную, надзвычай дарагую і каштоную самому сабе, неад’емную ад гісторыі краю, адметную ад суседніх ці іншых мо.
Беларускаю моваю карыстаюцца штодзень у бытавых зносінах у вёсцы і горадзе. Беларускія словы, песні гучаць на вяселлях і радзінах, народных святкаваннях і проста за бяседным сталом. Іх можна пачуць па радыё і тэлебачанні, са сцэны тэатра і эстрады. На беларускай мове выходзяць газеты і часопісы, друкуюцца навуковыя працы, падручнікі і дапаможнікі для школ і вышэйшых навучальных устано. Творы майстро беларускай літаратуры заслужылі прызнанне  нашай краіне і за яе межамі.
Мова – не толькі сродак, з дапамогай якога людзі абменьваюцца інфармацыяй. Гэта люстэрка жыцця народа, яго грамадскага і культурнага развіцця. Мова адлюстровае жыццёвы вопыт народа, асаблівасці яго мыслення і псіхікі, маральна-этычныя і эстэтычныя нормы. Інакш кажучы, мова замацовае сё тое, што прынята называць культурай. Яна з'яляецца спецыфічным спосабам існавання і захавання культуры. Разам з тым мова – прадукт чалавечай культуры і яе важная частка, якую мы атрымліваем ад прадзеда.
Любая культура з'яляецца працэсам і вынікам асваення чалавекам рэчаіснасці. У розных народа спосабы і вынікі гэтага асваення маюць агульнае і адметнае, спецыфічна-нацыянальнае. Усё гэта найперш адлюстроваецца  мове: у адметнасці слоніка, у будове сло, сказа. Мова – гэта не толькі сувязь паміж людзьмі, але і людзей з прыродаю як важным складальнікам культуры. Гумбальт сцвярджа: «У кожнай мове закладзена самабытнае светаспрыманне. Як асобны гук стаіць паміж прадметам і чалавекам, так і ся мова  цэлым выступае паміж чалавекам і прыродай».
У кожнай мове ёсць назвы прадмета, паняцця, якія значаць больш, чым яны абазначалі спачатку. На працягу гісторыі развіцця многія словы акумулююць інфармацыю, звязаную з бытам, звычаем, культурай народу, абрастаюць разнастайнымі асацыяцыямі. Гэтая дадатковая, нацыянальна абумоленая інфармацыя існуе  свядомасці носьбіта мовы і складае так званы нацыянальна-культурны кампанент значэння моных адзінак. Прадметы і з’явы, якія адыгрываюць важную ролю  жыцці пэнага народа, маюць больш разнастайных назва, чым аб’екты, якія не сустракаюцца або рэдка сустракаюцца  жыцці. Так, прыкметнай адзнакай ландшафту Беларусі з’яляецца балота, і беларуская мова мае больш за 20 яго назва: дрыгва, дрыгвянік, багна, багнішча, твань, тхлань, імшара і інш. Затое  нашай мове зафіксавана толькі адна назва такой жывёліны, як вярблюд, у той час як у арабскай мове даследчыкамі адзначаецца каля 5000 розных яго назва [7].
Мова – не толькі спосаб захавання духонасці і культуры, але і  пэнай ступені сродак іх фарміравання. Многія вучоныя схільны лічыць, што кожны народ бачыць свет праз прызму сваёй роднай мовы. Гэта значыць, што сама мова як своеасаблівы код культуры  пэнай ступені вызначае светапогляд і менталітэт народа, яго псіхічную і нацыянальна-культурную свядомасць.

Праверачны тэст
1. Галонай, дыферэнцыяльнай прыкметай чалавека з’яляецца
1) членараздзельная мова; 4) мозг;
2) верхнія і ніжнія канечнасці; 5) мысленне.
3) язык, зубы;

2. Устанавіце адпаведнасць паміж функцыямі мовы і іх сэнсавай характарыстыкай.
А. Камунікатыная. 1. Мова – сродак, які забяспечвае магчымасць
Б. Пазнавальная. думаць і пазнаваць свет.
В. Эстэтычная. 2. Мова – сродак уздзеяння на пачуцці і думкі
Г. Этнічная. людзей.
3. Мова – прыкмета, сімвал нацыі, сродак
этнічнай кансалідацыі.
4. Мова – сродак узаемаадносін паміж людзьмі.
5. Мова – сродак выражэння эмоцый,
пачуцця, настрою.

3. Паводле матэрыялістычнай тэорыі знікненне мовы звязана з...
1) мова – дар Бога;
2) мова – вынік сумеснай дзейнасці першабытных людзей;
2) мова – здольнасць чалавека пераймаць гукі навакольнага асяроддзя;
4) мова – наянасць інстынктыных гукавых комплекса
5) мова – праяленне эмоцый.

Лекцыя 2. ГІСТАРЫЧНЫЯ ЭТАПЫ ФАРМІРАВАННЯ І РАЗВІЦЦЯ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

Мэта лекцыі – паказаць працэс станалення беларускай мовы, асаблівасці яе развіцця на розных гістарычных этапах.

Задачы лекцыі:
- ахарактарызаваць асноныя перыяды фарміравання беларускай мовы;
- прааналізаваць прычыны заняпаду беларускай мовы на пэных гістарычных этапах (у тым ліку і на сучасным);
- адзначыць ролю выдатных асветніка у працэсе адраджэння, унармавання і захавання беларускай мовы;
- садзейнічаць фарміраванню  студэнта пачуцця каштонасці роднай мовы.

Пытанні
1. Беларуская мова  сям’і індаерапейскіх мо. Вытокі беларускай мовы.
2. Роля беларускай мовы  ВКЛ.
3. Прычыны заняпаду беларускай мовы  Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі.
4.Утварэнне новай беларускай літаратурнай мовы. Працэс беларусізацыі  20-я гады ХХ ст.
5. Русіфікатарскі характар нацыянальна-монай палітыкі дзяржавы на працягу 30-80 гадо ХХ ст.
6. Асаблівасці развіцця беларускай літаратурнай мовы  90-я гады ХХ ст. Стан беларускай мовы на сучасным этапе.

Праблемныя пытанні
1.Чаму перыяд існавання ВКЛ даследчыкі называюць «залатым векам» у гісторыі развіцця беларускай мовы?
2. Ці з’яляецца сёння беларуская літаратурная мова сродкам зносін нацыі? Якія фактары могуць паплываць на адраджэнне беларускай мовы  розных сферах жыцця?

Рэкамендаваная літаратура
Гіруцкая, Л.А. Беларуская мова (прафесійная лексіка). – Мінск, 2005.
Лепеша, І.Я., Якалцэвіч, М.А. Практыкум па лексікалогіі і фразеалогіі. – Гродна, 2001.
Ляшчынская, В.А. Студэнту аб мове: прафесійная лексіка. – Мінск, 2003.
Плотніка, Б.А. Беларуская мова  сістэме славянскіх мо. – Мінск, 1999.
Сямешка, Л.І. Беларуская мова. – Мінск, 1999.
Шакун, Л. М. Карані роднай мовы. – Мінск, 2001.

Пры вывучэнні складанага пытання пра паходжанне беларускай мовы (як і рускай, украінскай) трэба мець на вазе, што знікненне беларускай мовы нельга датаваць пэным годам ці нават дзесяцігоддзем (Ф. Янкоскі). Станаленне беларускай мовы цесна звязана з гістарычнымі і сацыяльна-палітычнымі фактарамі, якія абумоліваюць яе росквіт або заняпад.

1. Беларуская мова  сям’і індаерапейскіх мо. Вытокі беларускай мовы
У свеце, паводле звестак вучоных, налічваецца ад 2,5 да 6000 жывых і мёртвых мо. На аснове падабенства роднасныя мовы аб’ядноваюцца  моныя сем’і (іх каля 20): індаерапейская, цюркская, угра-фінская, кітайска-цібецкая, мангольская, семіта-хаміцкая і інш. У сваю чаргу, моныя сем’і могуць распадацца на моныя групы і падгрупы. Аднак ёсць мовы (напр., японская, якая абслуговае звыш 110 млн. чалавек, карэйская), якія існуюць ізалявана, не ваходзяць у склад сем’я ці груп.
Беларуская мова належыць да індаерапейскай монай сям’і, славянскай групы, усходнеславянскай падгрупы.
Індаерапейскія мовы – самая вялікая  свеце моная сям’я. У наш час амаль кожны другі жыхар планеты гаворыць на мове індаерапейскага паходжання. Сама назва паказвае на вельмі далёкую, але сё ж роднасць мо народа Еропы і Азіі. Індаерапейская сям’я мо падзяляецца на 12 (у дапаможніках Л.І. Сямешкі, Л.А. Гіруцкай і некаторых іншых атара называецца лічба 16) груп: індыйская, германская (англійская, нямецкая, галандская, шведская, дацкая, нарвежская, ісландская і г. д.), раманская (іспанская, італьянская, французская, румынская, малдаская, партугальская, мёртвая лацінская мова і г. д.), славянская, балтыйская (літоская, латышская і мёртвая пруская мова), кельцкая (ірландская, шатландская і г. д.), іранская (персідская, афганская, таджыкская і г. д.), грэчаская, армянская, албанская, хецкая, тахарская.
Славянская група распадаецца на тры падгрупы: усходнюю (беларуская мова, руская, украінская), заходнюю (польская, чэшская, славацкаая, сербалужыцкая, мёртвая палабская), паднёвую (балгарская, македонская, сербскахарвацкая, славенская, мёртвая стараславянская). Увогуле, славянскія мовы – пятая паводле распасюджанасці група мо на Зямлі (пасля кітайскай, індыйскай, германскай і раманскай).
Славянскія мовы выдзеліліся з індаерапейскай мовы (мовы-асновы, прамовы, мовы-маці) недзе на мяжы ІІІ і ІІ тысячагоддзя да н. э. Ад тых старажытных часо ва сіх індаерапейскіх мовах застася вялікі пласт сло. У беларускай мове індаерапейскімі паводле паходжання з’яляюцца словы Бог, вера, дух, дзіва, неба, маці, брат, снег, вок, вуж, лён, лічэбнікі два, тры, дзесяць, сто, займеннікі ты, вы, сам і інш.
ІІІ тысячагоддзе да н. э. – І тысячагоддзе н. э. – агульны перыяд у гісторыі славян – агульнаславянскі (скончыся гэты перыяд прыкладна  сярэдзіне І тысячагоддзя н. э.). І, адпаведна, мову славян гэтага часу называюць агульнаславянскай, або праславянскай. Яна складалася з блізкароднасных племянных дыялекта. Даследчыкі вылучаюць тры асноныя дыялекты, якія мона называюць усходнім, заходнім, паднёвым. Ёсць гіпотэза і аб існаванні агульнай балта-славянскай мове-продку, што тлумачыцца асабліва блізкімі адносінамі  старажытнасці славян і балта (шматлікія прозвішчы, назвы населеных пункта, вадаёма на Беларусі маюць балцкія карані: Нёман, Нача, Ашмяны, Смаргонь, Кемелішкі, Гервяты, Геранёны і многія іншыя). Існуе версія і славяна-фінскага паходжання беларускай народнасці. Якое месца займала мова продка беларуса у праславянскім свеце? На думку рускага вучонага А. Шахматава, беларускага даследчыка П. Бузука і некаторых іншых, хутчэй за сё прабеларусы займалі прамежкавае становішча паміж продкамі рускіх, украінца і заходнімі славянамі. Пра гэта сведчаць агульныя для беларускай і заходнеславянскіх мо працэсы (дзеканне, цеканне, страта мяккага [p]).
Паступова славяне пашыралі тэрыторыю свайго рассялення (ад Віслы і Одэра да Дона і Волгі, ад Карпат да Балтыкі), і за час вандровак па Еропе сувязі паміж імі паслабляліся. Дарэчы, агульная колькасць славян у свеце каля 290 млн. чалавек (для паранання: кітайца каля 1 247 млн. на 1999 г.). Яны аб’яднаны паміж сабой не толькі агульнасцю паходжання, многімі культурнымі традыцыямі, але і незвычайнай блізкасцю мо (такая блізкасць праяляецца  падабенстве каля дзвюх тысяч сло, а таксама  фанетыцы, граматыцы). Паран.: галава (бел.), голова (рус.), голова (укр.), glowa (польс.), hlava (чэшс.), глава (балг.) і пад.
У УІ-УІІ ст. н. э. завяршылася рассяленне славян і тварыліся тры групы славянскіх плямён (усходнія, заходнія і паднёвыя славяне). Пазней на іх аснове пачнуць складвацца асобныя народнасці.
У ІХ ст. усходнія славяне тварылі феадальную дзяржаву Кіеская Русь, а  канцы Х ст. на нашыя землі прыйшло хрысціянства, разам з ім і пісьменнасць на стараславянскай (царконаславянскай) мове – першай літаратурна-пісьмовай мове сходніх славян (успомнім асветніка Кірылу і Мяфодзія). На гэты час яшчэ не было кнігадрукавання, таму се пісьмовыя помнікі рукапісныя. (Буйныя цэнтры старажытнай пісьменнасці на Беларусі: Полацк, Тура, Пінск, Смаленск, Слуцк, Мазыр). Царконаславянскай мовай карысталіся не толькі пры перапісванні свяшчэнных тэкста, але і для стварэння арыгінальных твора рэлігійнага зместу (казанні, павучанні, словы, малітвы епіскапа Кірылы Тураскага; словы-прамовы царконага дзеяча, філосафа палескага Златавуста; пісьмовая спадчына пісьменніка-асветніка Клімента Смаляціча і Араама Смаленскага). Асаблівай увагі заслуговае культурна-асветніцкая дзейнасць Ефрасінні Полацкай (заснавала жаночы і мужчынскі манастыры і царкву  Полацку, скрыпторыі – майстэрні, у якіх перапісваліся свяшчэнныя кнігі; па яе загаду майстрам Лазарам Богшам у 1161 г. бы створаны надзвычайнай прыгажосці крыж, надпіс на якім зроблены таксама на царконаславянскай мове). Старажытныя беларускія пісьменнікі-асветнікі былі людзьмі высокай культуры, якія ведалі не толькі Біблію, але і антычную літаратуру – Гамера, Платона, Арыстоцеля.
Дзяржанай жа мовай Кіескай Русі з’ялялася старажытнасходнеславянская, ці старажытнаруская мова, утвораная шляхам сінтэзу стараславянскай мовы і жывой гутарковай мовы сходніх славян. Нагадаем, што тэрмін «старажытнаруская» звязваецца не з сучаснай рускай мовай (велікарускай), а адносіцца  ронай ступені да сіх трох усходнеславянскіх мо. На старажытнасходнеславянскай мове напісаны такія творы, як «Слова пра паход Ігаравы», «Аповесць мінулых гадо», «Руская прада», «Слова мітрапаліта Іларыёна», «Астрамірава Евангелле», творы Уладзіміра Манамаха, а таксама шматлікія гандлёвыя дагаворы, граматы, грашовыя разлікі, надпісы на прадметах матэрыяльнай культуры (пра гэта сведчаць археалагічныя раскопкі). Ужо  гэты час у літаратурна-пісьмовай мове сходніх славян вылучаецца як мінімум тры стылі: справавы, царкона-кніжны і свецка-літаратурны (найбольшая колькасць стараславянскіх элемента назіраецца  творах рэлігійнага зместу, менш – у мастацкіх, яшчэ менш – у справавых тэкстах, апошнія з якіх адлюстроваюць спецыфічныя рысы сучаснай беларускай мовы). Дарэчы, атарства «Слова пра паход Ігаравы» (ХІІ ст.), на думку рускага даследчыка Б. Зотава, хутчэй за сё належыць Кірыле Тураскаму (вельмі блізкая да «Слова..» манера выкладання думак, пачуцця з дапамогай мовы, уласцівыя яму выяленчыя і вобразныя сродкі).
Такім чынам, да ХІІІ ст. існавала адносна адзіная пісьмовая мова сходніх славян, аднак гаварылі продкі рускіх, беларуса і краінца па-рознаму. Кожная мова развівалася сваім шляхам!

2. Роля беларускай мовы  ВКЛ
У ХІІІ ст. пасля распаду Кіескай Русі (а гэтаму паспрыялі міжусобныя войны феадала) пачалі складвацца асобныя народнасці – беларуская, руская і краінская. Беларуская народнасць утварылася з трох плямён: крывічы, радзімічы, дрыгавічы. (Тэрмін «Белая Русь» упершыню сустракаецца  канцы XIV ст. у адносінах толькі да Полацкай зямлі. У далейшым ён пашырыся на сю Беларусь).
Асноную ролю  фарміраванні беларускай мовы (даследчыкі называюць яе старабеларускай) адыгралі мясцовыя гаворкі (паночна-сходні і паднёва-заходні дыялекты). Як асобная самастойная мова яна сфарміравалася  перыяд, калі нашы землі знаходзіліся  складзе Вялікага Княства Літоскага. Менавіта  ВКЛ на працягу ХІУ – ХУІ стст. старабеларуская мова выкарыстовалася  якасці афіцыйнай дзяржанай. У пісьмовых дакументах таго часу наша зямля часта называецца Літвой, беларусы – літоцамі або ліцвінамі  знак таго, што яны былі жыхарамі ВКЛ, а мова – літоскай, рускай, простай (продкі ж сучасных літоца называліся жамойтамі і акштайтамі).
На беларускай мове былі створаны летапісы, арыгінальныя і перакладныя мастацкія творы, вучэбная, публіцыстычная, юрыдычная літаратура; вялася дыпламатычная перапіска (1392 – 1393 гг. хан Арды Тахтамыш піша ліст польскаму каралю Ягайла на старабеларускай мове)! Важна і тое, што на славянскім усходзе распачалося кнігадрукаванне (6 жніня 1517 г. у Празе Ф. Скарына надрукава на царконаславянскай мове Псалтыр). Спыніцца на асветніцкай дзейнасці Ф. Скарыны (гуманіст, першадрукар, перакладчык, пісьменнік, рэдактар, мастак). Менавіта ён узня беларускую мову і беларускую культуру на ерапейскі зровень (праз два стагоддзі тое самае паспрабуе зрабіць для рускага народа М. В. Ламаноса). Гэты перыяд знакаміты такімі вядомымі асветнікамі, людзьмі энцыклапедычнай адукаванасці, як Мікола Гусоскі, Сымон Будны, Сімяон Полацкі, Васіль Цяпінскі, Андрэй Рымша, Ларэнцій Зізаній, Мялецій Сматрыцкі і інш.
Назавём жанры і найбольш вядомыя помнікі літаратуры таго часу.
1.Справавая літаратура, да якой адносіліся гандлёвыя дагаворы, дарчыя граматы, судовыя і пасольскія кнігі, пастановы сейма, справаздачы, каралескія наказы, пісьмовыя правы на валоданне зямлёй і інш. Прыклады дадзенага жанру: «Дагавор Полацка з Рыгай»(1330 г.), «Дарчая грамата» Вітата літоскім канонікам (1399), «Судзебнік» караля Казіміра Ягелончыка (1468 г.), «Кніга судовых спра» (1516 г.) і інш. Помнікі справавой пісьменнасці, як рукапісныя, так і друкаваныя, сабраны  600 тамо Літоскай метрыкі, дакументы якой даюць уяленне пра розныя бакі палітычнага, эканамічнага, культурнага жыцця ВКЛ на працягу некалькіх стагоддзя і з’яляюцца крыніцай вывучэння беларускай мовы. Найбольш слынным дакументам гэтага перыяду, безумона, лічыцца Статут Вялікага Княства Літоскага (тры рэдакцыі: 1529 г., 1566 г., 1588 г.), які ста узорам, асновай для парадкавання права нават у многіх суседніх дзяржавах: Прусіі, Польшчы, Расіі! Догі час заставася адзіным зборам закона у Еропе, бы перакладзены на лацінскую і польскую мовы. Не выклікае сумнення, што «Статут» бы распрацаваны і падрыхтаваны на высокім тэарэтычным і прафесійным узроні кваліфікаванымі прававедамі і дзяржанымі чынонікамі (рэдакцыя 1588 г. падрыхтавана пад кіраніцтвам канцлера ВКЛ А. Б. Валовіча і падканцлера Л.І. Сапегі). «Статут» – сведчанне дзяржанасці беларускага і літоскага народа, іх высокай прававой культуры. Некаторыя сучасныя гісторыкі многія гады даказвалі, што да кастрычніка 1917 года беларусы аб дзяржанасці толькі марылі... Публікацыя «Статута Вялікага Княства Літоскага» (Мн., 1989 г.), прымеркаваная да 400-годдзя першай публікацыі (1588 г.), – важкі аргумент у сённяшніх спрэчках аб дзяржаве і беларускай мове.
Справавыя дакументы даволі паслядона адлюстровалі асаблівасці народнай гаворкі, яе багатую лексіку, фанетычныя і граматычныя з’явы. Слонік старабеларускай мовы папаняся грамадска-палітычнай, юрыдычнай тэрміналогіяй (увогуле перыяд ВКЛ адметны фарміраваннем розных тэрмінасістэм: гандлёвай, ваеннай, навуковай і г. д.): аброк, права, мыто (пошліна), послух (сведка), рубель, чалядзін, дзяржава, прыгонныя людзі, помста, забойца, кошт і г. д.
2. Летапісы (захавалася каля 20 збора) ХУ – ХУІІ стст. Сярод іх знаходзяцца Супрасльскі збор, Увараскі збор, Віленскі зборнік, дзе апісваюцца жыційныя, ваенныя, княжацкія справы на тэрыторыі нашай краіны. Найбольш знакамітымі з’яляюцца «Чэцці-Мінеі», напісаныя паповічам Бярозкам з Новагародка, які распавядае пра забойства Святаполкам Барыса і Глеба, а таксама Баркалабаскі летапіс (апісваюцца падзеі  наваколлі Быхава).
3. Перакладная жыційная літаратура (ХУ – ХУІ стст.). Пераклады з грэчаскай, сербскай і некаторых іншых мо: «Александрыя»(апісваюцца паходы і подзвігі Аляксандра Македонскага), «Гісторыя Траянскай вайны» (аб заваяванні грэкамі Троі); «Аповесць аб Трыстане», «Гісторыя аб Атыле», «Аповесць пра Баву».
4. Мастацкая і палемічная літаратура: «Метры» Сімяона Полацкага на старабеларускай мове, эпіграмы Андрэя Рымшы, палемічныя прамовы Мялешкі супраць польскага засілля, а таксама вершы невядомых атара.
5. Лінгвістычная літаратура: «Грамматіка Словенска», «Лексіс» (тлумачыцца 1061 стараславянскае слова) Ларэнція Зізанія, «Грамматіка» Мялеція Сматрыцкага, якую пазней М. В. Ламаноса назаве «вратами учёности». Дадзеная праца прысвечана апісанню стараславянскай мовы, але, як і  Л.Зізанія, метамовай (мовай, з дапамогай якой апісваецца іншая мова, у прыватнасці, царконаславянская) паслужыла старабеларуская, дзе адзначаюцца рысы жывой беларускай гаворкі: зацвярдзелы р, аканне, замена яць на е, беларускія лексемы але, друк, праца і інш.
6. Рэлігійная літаратура. Францыск Скарына (23 кнігі Бібліі, «Малая падарожная кніжыца», «Апостал»), Сымон Будны на старабеларускай мове  1562 г. выдае «Катэхізіс»; Васіль Цяпінскі выда у сваім перакладзе на старабеларускую мову «Евангелле». Да гэтага ж часу належаць 30 зборніка кітаба (рукапісныя рэлігійныя кнігі татар, якія з ХІУ ст. да сённяшніх дзён жывуць на Беларусі). Лінгвістычная каштонасць дадзеных тэкста у тым, што арабскімі літарамі паслядона і выразна перадаюцца многія фанетычныя асаблівасці беларускай мовы, якія нерэгулярна, эпізадычна фіксаваліся  старабеларускіх помніках, напісаных кірыліцай. Да такіх асаблівасцей належаць аканне, яканне, перадача г фрыкатынага, афрыката дж, дз, мяккага с і інш. У тэкстах гэтых помніка назіраецца паступовы пераход ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу напісання сло. Акрамя ласных лексем, у дадзеных помніках ёсць і беларуская фразеалогія (галаву звесіць, сэрца баліць, чыніць паклон і інш.).
У старабеларускіх рукапісных і друкаваных кнігах даволі разнастайна пададзены жывыя моныя з’явы, уласцівыя беларускім гаворкам і не характэрныя  цэлым для рускай і краінскай мо. Да пералічаных ужо фанетычных адметнасцей неабходна дабавіць падажэнне зычных (зелле, жыццё і інш.), зацвярдзенне р, ж, ш, ч (прамо, божэ, иншыхъ, чыи і г.д.), прыстаныя гукі в, г (восень, гусеница і інш.), пераход в, у, л у , перададзенае праз в (вжо, прышовъ і пад.), чаргаванне складо ро, ло з ры, лы  становішчы паміж зычнымі (кровъ – крыви, глотка – глытати і пад.). З марфалагічных рыса: скланенне назоніка тыпу боль, жаль, тень, насыпъ і г. д. на зор мужчынскага роду, ужыванне канчатка –у(-ю) у назоніках р. скл. адз. л. м. р.(народу, броду і пад.). У слонікавым складзе беларускай мовы, акрамя спрадвечнабеларускай лексікі, сустракаюцца шматлікія запазычанні з розных мо: польскай (скарга, еднасць, ліст, ксёндз і інш.), чэшскай (брама, гарцаваць і інш.), літоскай (пуня, клуня, жвір і інш.), нямецкай (варта, штурм, фурман і інш.), французскай (пашпарт, сяржант і інш.), італьянскай (пошта, палац, кампанія і інш.), лацінскай (правінцыя, камісія, працэс, копія і інш.), грэчаскай (біблія, манах і інш.), цюркскіх (атаман, тавар, торба і інш.) і г. д.
Старабеларуская мова на працягу некалькіх стагоддзя абслуговала розныя сферы грамадскага жыцця  ВКЛ. Яна аказала плы на іншыя мовы, у прыватнасці, на літаратурную мову рускай народнасці! Менавіта гэты перыяд (14 – 16 стст.) лічыцца росквітам у гісторыі беларускай культуры, мовы, таму вучоныя і назвалі яго «залатым векам».
Аднак далейшы ход развіцця беларускай мовы бы надзвычай неспрыяльным.

3. Прычыны заняпаду беларускай мовы  Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі
У 2-ой палове ХУІ ст. пасля аб’яднання Літвы з Польшчай на аснове Люблінскай уніі (1569 г.) беларускія землі вайшлі  склад Рэчы Паспалітай. Пры падтрымцы каталіцкага Рыма Рэч Паспалітая пачынае праводзіць палітыку апалячвання і акаталічвання беларуса. Спачатку афіцыйна выкарыстоваліся і польская, і беларуская мовы, але з цягам часу паступова  якасці дзяржанай уводзіцца польская мова. У 1696 г. Варшаскі сейм прыня пастанову аб забароне беларускай мовы  дзяржаных і судовых установах. У канцы ХУІІ ст. беларуская літаратурна-пісьмовая мова прыходзіць у поны заняпад. Па сутнасці, працягвае развівацца толькі народная гутарковая мова (дыялекты), якая сустракаецца  шматлікіх помніках фальклору (казкі, паданні, прыказкі, прымакі, вершаваныя творы, жарты і г. д.), а таксама  якасці ставак у польскамоныя драматычныя творы для характарыстыкі беларускіх персанажа. Менавіта з гэтага часу  галовы тутэйшага насельніцтва бівалася негатынае, зневажальнае сталенне да сяго беларускага, у першую чаргу да беларускай мовы, якую сталі называць «мовай хамскай, мужыцкай, паганскай». Польская мова лічылася мовай вышэйшага гатунку, панскай, шляхетнай. На вялікі жаль, многія прадстанікі беларускай шляхты за пэныя прывілеі выракаліся не толькі роднай мовы, але і свайго беларускага паходжання, больш таго – сваёй веры!
У канцы ХУІІІ ст. у выніку трох падзела Рэчы Паспалітай (1795 г.) беларускія землі вайшлі  склад Расійскай імперыі. У 1840 г. царскі рад (Мікалай І) забараняе жываць саму назву «Беларусь» (існавала назва «Северо-Западный край»). Афіцыйная перапіска і мастацкая літаратура на беларускай мове былі забаронены. У літаратурнай беларускай мове гэтага часу амаль не было грамадска-палітычнай і навуковай тэрміналогіі, не было строгай сістэмы граматычных, лексічных і арфаэпічных норма (гэтым тлумачыцца адсутнасць у беларускай літаратуры такога напрамку, як класіцызм, дзе творы павінны пісацца на добра апрацаванай мове, высокім стылем).
Сваёй роднай мовай беларускі народ карыстася толькі  бытавой сферы. Польскія і рускія вучоныя не прызнавалі беларускую мову самастойнай, разглядалі яе як польскі або рускі дыялект; вялі спрэчкі наконт таго, кім з’яляюцца тутэйшыя жыхары: рускімі ці палякамі.
У 1867 г. царскі рад забарані друкаванне кніг на беларускай мове. Гэта забарона праіснавала да рэвалюцыі 1905 года. За сё ХІХ ст., па падліках даследчыка, выйшла не больш за 75 кніг. Пасля пастання 1863 г. на працягу 30 гадо на Беларусі не было надрукавана ніводнай кнігі на беларускай мове. А тыя, што выходзілі  свет, друкаваліся за межамі Расійскай імперыі. Сярод нешматлікіх твора, якія з’явіліся  ХІХ ст., найбольш значнымі лічацца ананімныя паэмы «Тарас на Парнасе»(атарства прыпісваецца В. Равінскаму) і «Энеіда навыварат».

4. Утварэнне новай беларускай літаратурнай мовы. Працэс беларусізацыі  20-я гады ХХ ст.
Як ні дзіна, але менавіта  час понага нацыянальнага заняпаду  асяроддзі навукоца-беларусіста з’яляецца ідэя беларускага нацыянальнага Адраджэння. Узнавіць беларускую культуру праз адраджэнне беларускай мовы – такую мэту ставілі перад сабой асветнікі ХІХ ст. (ля вытока гэтага прагрэсінага працэсу стаялі Я. Чачот, Я. Баршчэскі, В. Дунін-Марцінкевіч, К. Каліноскі, У. Сыракомля, Ядвігін Ш., А. Гурыновіч і іншыя прагрэсіныя пісьменнікі). Нягледзячы на царскую забарону аб друкаванні кніг, у канцы ХІХ ст. за мяжой выходзяць творы Францішка Багушэвіча (зборнікі «Дудка беларуская» і «Смык беларускі»), з’яляюцца вершы Я Лучыны. У 1906 г. выдаюцца газеты «Наша Доля», пасля – «Наша Ніва». У «Нашай Ніве» друкавалі свае творы класікі беларускай літаратуры: Я. Купала, Я. Колас, М. Багдановіч, Цётка, С. Палуян і інш. Іх творчасць і стала пачаткам новай беларускай літаратурнай мовы. Нагадаем, што фарміравалася яна не на кніжных традыцыях, як многія іншыя літаратурныя мовы, а цалкам «вырастала» з народных гаворак, затым апрацовалася, удасканальвалася майстрамі беларускага слова. (Аднак сам працэс развіцця сучаснай літаратурнай мовы расцягнуся больш чым на стагоддзе. Па сутнасці, яшчэ  пачатку ХХ ст. беларуская мова была ненармаванай, развівалася  асноным у жанры мастацкай літаратуры).
У 1918 г. была творана Беларуская Народная Рэспубліка (БНР) і беларуская мова першыню пасля часо ВКЛ набыла статус дзяржанай, г. зн. на ёй працавалі рад і іншыя грамадскія становы. Распачася працэс беларусізацыі. Да беларускага пісьмовага слова далучыліся мільёны людзей. Толькі за перыяд з 1920 па 1926 гг. пачалі сваю творчую дзейнасць каля 500 маладых літаратара, сярод іх А. Александровіч, А. Бабарэка, Я. Пушча, М. Чарот, А. Дудар. К. Чорны, З. Бядуля, К. Крапіва і інш. (Вялікі парадокс 60-70 гадо у тым, што  той час, як у нас скарачалася колькасць чытачо беларускай літаратуры, яна выйшла на сусветную арэну. Гэта бы плён нацыянальна-культурнай палітыкі 20-х гадо). Упершыню былі створаны на беларускай мове падручнікі для школ па сіх прадметах, слонікі (у прыватнасці, слонікі вайсковай тэрміналогіі, прававой, батанічнай; дыялектныя слонікі, перакладныя і інш.). У канцы 20-х гадо амаль уся літаратура (каля 90 %), якая выпускалася  рэспубліцы, была беларускамонай (!), звыш 80 % школ мелі беларускую мову навучання. Беларуская мова стала мовай справаводства, навукі. У 1918г. Бранісла Тарашкевіч падрыхтава «Беларускую граматыку для школ», якая дала пачатак станаленню новай беларускай арфаграфіі. У «Граматыцы» першыню былі прыведзены  сістэму правілы напісання спрадвечна беларускіх сло і асобна вызначаны нормы напісання сло іншамонага паходжання. «Граматыка» Тарашкевіча на працягу 20-х гадо ХХ ст. заставалася адзіным стабільным вучэбным дапаможнікам, на аснове якога ствараліся падручнікі і даследаванні па беларускай мове. (Дарэчы, беларуская дыяспара і сёння карыстаецца дадзенай арфаграфіяй, якая атрымала неафіцыйную назву «тарашкевіца»).

5. Русіфікатарскі характар нацыянальна-монай палітыкі дзяржавы на працягу 30-80 гадо ХХ ст.
Аднак ужо  30-я гады пасля сталявання таталітарнага сталінскага рэжыму працэс беларусізацыі бы гвалтона спынены. Пачалася кампанія па выкрыцці т. зв. «нацыянал-дэмакрата» (нацдэма), да якіх адносілі амаль усіх, хто так ці інакш бы звязаны з беларускай культурай, навукай. У выніку рэпрэсій загінулі тысячы (!) грамадскіх дзеяча, вучоных, пісьменніка, работніка асветы (толькі за адзін дзень у Мінску было расстраляна восем літаратара: А. Дудар, М. Зарэцкі, П. Галавач, А. Вольны, В. Каваль, В.Сташэскі, В. Марако, І.Харык; збіраліся матэрыялы для арышту Я.Купалы і Я.Коласа). Знішчалася беларуская творчая інтэлігенцыя. Вось як пра гэта гаворыць у сваёй публіцыстычнай кнізе «Толькі мы самі» Ніл Гілевіч: «У 1930 г. было рэпрэсіравана 35 літаратара, у 1933 – 27, у 1935 – 50, у 1937 – 43. У выніку да 1939 г. з усяго Саюза пісьменніка Беларусі засталося  жывых каля 15 душ!.. Кожныя дзевяць з дзесяці беларускіх літаратара былі рэпрэсіраваныя, расстраляныя або сасланыя на лютую пагібель на край свету... А яшчэ мастакі, артысты, вучоныя ды проста настанікі, аграномы, інжынеры – толькі за тое, што карысталіся беларускай мовай. Многія тысячы таленавітых людзей (інтэлектуальны хрыбет народа) загінулі  лагерах».
У 1938 г. выходзіць пастанова ЦК ВКП(б) «Аб абавязковым вывучэнні рускай мовы  школах нацыянальных рэспублік і абласцей».
У 2-ой палове ХХ ст. беларуская літаратурная мова існавала ва мовах канкурэнцыі з рускай мовай (у савецкі перыяд было прынята гаварыць аб гарманічным развіцці беларуска-рускага двухмоя, аб росквіце нацыянальных мо у сацыялістычным грамадстве).
Нацыянальна-моная палітыка дзяржавы мела русіфікатарскі характар. На працягу 50-80 гадо сфера выкарыстання беларускай мовы хутка звужалася: скарачаліся тыражы беларускамоных выдання, беларускамоныя школы пераводзіліся на рускую мову навучання (усё гэта назіраем і сёння). Руская мова, па сутнасці, са сродку міжнацыянальных зносін ператварылася  дзяржаную мову нашай рэспублікі.
Разам з інтэнсінай урбанізацыяй Беларусі, з пашырэннем рускамоных канала інфармацыі русіфікатарская палітыка прывяла да страты  значнай часткі насельніцтва пачуцця каштонасці беларускай мовы, да дэфармацыі нацыянальнай свядомасці! Назіраліся такія абсурдныя з’явы, калі, скажам, бацькі (прычым нават не ваеннаслужачыя) маглі вызваліць дзіця ад вывучэння беларускай мовы па стане здароя (не ад замежнай, а ад роднай мовы!).

6. Асаблівасці развіцця беларускай літаратурнай мовы  90-я гады ХХ ст. Стан беларускай мовы на сучасным этапе
У канцы 80-х – пачатку 90-х гг. узніклі новыя фактары, якія паплывалі на моную сітуацыю. Пачася працэс дэмакратызацыі грамадства, распачалося буданіцтва суверэннай дзяржавы. У 1990 годзе беларуская мова набыла статус дзяржанай у адпаведнасці з Законам «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь», які прадугледжва яе адналенне найперш у сферы адукацыі і афіцыйна-справавога жытку. Актына распачалося выдавецтва тэрміналагічных слоніка па розных галінах навукі, вытворчасці, сельскай гаспадаркі і г. д. Значна паспрыялі павышэнню ролі беларускай мовы  грамадстве інтэлігенцыя, установы культуры, адукацыі.
Аднак ужо 14 мая 1995 года адбыся агульнарэспубліканскі рэферэндум, па выніках якога бы прыняты закон аб набыцці рускай мовай аднолькавага статусу дзяржанасці з беларускай. На паперы замацавана двухмое, а  рэальнасці беларуская мова не з’яляецца сродкам зносін нацыі, не выкарыстоваецца  розных сферах жыцця. Рэферэндум паказа, на якім узроні культурнага развіцця знаходзіцца наша грамадства! Ва сіх славянскіх краінах у якасці адзіных дзяржаных мо юрыдычна зацверджаны мовы тытульных нацый. Выключэнне складае Беларусь. (Паразважаць пра сучасны стан беларускай мовы, прычыны яе незапатрабаванасці; прывесці вытрымкі з артыкула Н. Гілевіча «Яшчэ раз: за што змагаемся?»). Нельга лічыць сябе адукаваным чалавекам, не валодаючы роднай мовай! На сённяшні дзень праблема захавання нацыянальнай мовы беларуса вельмі актуальная. Наша мова ключана ЮНЕСКА (спецыялізаваная станова ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры) у спіс мо, якім пагражае заняпад і забыццё. Некаторыя даследчыкі прагназуюць менавіта такі, ірландскі, шлях развіцця беларускай мовы (юрыдычна абедзве мовы маюць ранапраны статус, а фактычна адбываецца скарачэнне функцый роднай мовы аж да змярцвення).
Нягледзячы на такія неспрыяльныя мовы, беларуская літаратурная мова набыла неабходную культуру, на ёй выдаюцца энцыклапедыі, слонікі, граматыкі, манаграфіі, на ёй існуе багатая і самабытная мастацкая літаратура (дастаткова сказаць, што  80-я гг. ХХ ст. творы Васіля Быкава былі самымі перакладальнымі  свеце на замежныя мовы). Аднак гэтага, безумона, недастаткова. Як слушна заважы Б. Плотніка, «аніводная цывілізацыя не можа дапусціць страты жо зафіксаванага  літаратуры, на пісьме інтэлектуальнага і духонага багацця, якое разышлося па сім свеце і вывучаецца не толькі беларусамі. Пры глыбокім і арганічным укараненні роднай мовы  жыццё беларуса не толькі павялічыцца колькасць прыхільніка беларускай мовы, але і істотна звысіцца іх чалавечая годнасць у нацыянальным абліччы».

Праверачны тэст
1. Беларуская мова належыць да
1) індаерапейскай монай сям’і, балтыйскай групы,
усходнеславянскай падгрупы;
2) кітайска-цібецкай монай сям’і, славянскай групы,
усходнеславянскай падгрупы;
3) індаерапейскай монай сям’і, славянскай групы,
усходнеславянскай падгрупы;
4) індаерапейскай монай сям’і, славянскай групы,
заходнеславянскай падгрупы;
5) індаерапейскай монай сям’і.

2. Устанавіце адпаведнасць
А. «Малая падарожная кніжыца».
Б. «Беларуская граматыка для школ».
В. Зборнік «Дудка беларуская».
Г. «Грамматіка».

Ф. Багушэвіч.
М. Сматрыцкі.
М. Гусоскі.
Ф. Скарына.
Б. Тарашкевіч.

3. Новая беларуская літаратурна-пісьмовая мова сфарміравалася на аснове
1) кніжных традыцый;
2) народных гаворак;
3) рускай мовы;
4) польскай мовы;
5) дыялекта.

Лекцыя 3. БІЛІНГВІЗМ І МОѕНАЯ ІНТЭРФЕРЭНЦЫЯ

Мэта лекцыі – раскрыць сутнасць паняцця білінгвізму, вызначыць асаблівасці праялення гэтай з’явы на тэрыторыі Беларусі.

Задачы лекцыі:
– выявіць і ахарактарызаваць розныя аспекты двухмоя;
– вызначыць сутнасць інтэрферэнцыі і яе віды;
– ахарактарызаваць трасянку як лінгвістычную з’яву на тэрыторыі Беларусі;
– сфарміраваць у студэнта уяленне аб сучаснай монай сітуацыі  краіне.

Пытанні
1. Паняцце білінгвізму. Аспекты білінгвізму.
2. Білінгвізм і інтэрферэнцыя. Віды інтэрферэнцыі.
3. Трасянка як лінгвістычная з'ява.
4. Сучасная моная сітуацыя на Беларусі.

Праблемныя пытанні:
1. Чаму  навуковай літаратуры можна сустрэць розныя адказы на пытанне, што такое двухмое?
2. Як адлюстроваецца на асобе з’ява паралельнага выкарыстання дзвюх і больш мо?
3. Як адрозніць элементы трасянкі ад інтэрферэнцыйных памылак?

Рэкамендаваная літаратура
1. Азарка, В.У. і інш. Беларуская мова: спецыяльная лексіка. – Мінск, 2005.
2. Бордович, А. М. и др. Сопоставительный курс русского и белорусского языков. – Минск, 1999.
3. Вайнрах, У. Одноязычие и многоязычие // Новое в лингвистике. Вып. VI. Языковые контакты. – Москва, 1972.
4. Двухмое // Беларуская мова: Энцыклапедыя. – Мінск, 1994.
5. Дешериев, Ю. Д. Введение // Развитие национально-русского двуязычия. – Москва, 1976.
6. Коряков, Ю. Б. Языковая ситуация в Белорусии // Вопросы языкознания. – 2002. – №2. – С. 109-127.
7. Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси. – Минск, 1999.
8. Цыхун, Г.А. «Трасянка» як аб’ект лінгвістычнага даследавання // Беларуская мова  другой палове ХХ стагоддзя. – Матэр. міжнар. навук. канф. – Мінск, 1998.
9. Шандроха, Н.Э. Прафесійнае маленне гісторыка: камунікатыны аспект. – Гродна: 2007.

1. Паняцце білінгвізму. Аспекты білінгвізму
Білінгвізм (лац. bilinguis < (bis) = двойчы, lingua = мова), ці двухмое, – валоданне і папераменнае карыстанне дзвюма мовамі. Калі ва жытку знаходзяцца тры і больш мо – гэта шматмое або полілінгвізм. У навуковай літаратуры можна знайсці і некаторыя іншыя азначэнні гэтага паняцця. І гэта зразумела, бо білінгвізм – гэта вельмі складаны моны і маленчы працэс. Так, Ю.Д. Дэшырэе вызначае двухмое як «вольнае валоданне ці проста валоданне дзвюма мовамі». На думку даследчыка, двухмое пачынаецца тады, калі ступень авалодання другой мовай шчыльна набліжаецца да ступені валодання першай. У. Вайнрайх лічыць, што білінгвізм – гэта папераменнае карыстанне дзвюма мовамі  залежнасці ад сітуацыі, а асоб, якія  той ці іншай ступені валодаюць дзвюма мовамі, называе білінгвамі.
На нашай планеце жывуць многія народы. Яны знаходзяцца  пастаянным кантакце адзін з адным, асабліва суседнія этнасы, якія часта маюць адну тэрыторыю пражывання або знаходзяцца  складзе адной дзяржавы. Моныя кантакты, якія дыктуюцца эканамічнымі, культурнымі і іншымі сувязямі, патрабуюць вывучэння і выкарыстання  монай практыцы дзвюх і больш мо. Існуюць і іншыя матывы авалодвання дзвюма ці некалькімі мовамі (атрыманне адукацыі, патрэбы навуковай дзейнасці і інш.).
Адным з рэгіёна, значная частка насельніцтва якога карыстаецца дзвюма мовамі, з'яляецца Беларусь. На тэрыторыі Беларусі двухмое існавала дано, хоць яго характар і састаныя кампаненты мяняліся. Ужо  перыяд Вялікага княства Літоскага існавала беларуска-царконаславянскае пісьмовае і вуснае двухмое. З пашырэннем на тэрыторыі Беларусі польскай мовы пачало складвацца беларуска-польскае двухмое. Пазней, калі пасля трох падзела Рэчы Паспалітай беларускія землі адышлі да Расіі і функцыі афіцыйнай мовы  значнай ступені стала выконваць руская мова, шырока развіваецца беларуска-рускае двухмое. У раёнах сумеснага пражывання беларуса з іншымі народамі фарміравалася беларуска-літоскае, беларуска-краінскае, беларуска-латышскае двухмое. У перыяд уваходжання беларускіх зямель у склад Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі, а таксама  апошні час характар і развіццё двухмоя і  цэлым моная сітуацыя на Беларусі  значнай ступені залежалі ад дзяржанай палітыкі (паланізацыя, русіфікацыя і інш.)
Сучасная моная сітуацыя на Беларусі характарызуецца пераважна суіснаваннем і выкарыстаннем беларускай і рускай мо і можа быць вызначана як беларуска-рускае двухмое. Нацыянальнае беларуска-рускае двухмое прадсталена індывідуальным беларуска-рускім (калі побач з роднай беларускай двухмоны індывід выкарыстовае і рускую мову), руска-беларускім двухмоем і індывідуальным беларускім і рускім аднамоем. Сапрады, значная частка насельніцтва Беларусі актына карыстаецца і рускай, і беларускай мовамі  розных сферах грамадскай дзейнасці. Аднак існуюць і значныя кантынгенты людзей, якія практычна карыстаюцца толькі якой-небудзь адной мовай. Калі ж браць пад увагу і пасінае валоданне другой мовай, і спрыманне на ёй пэнай інфармацыі, то трэба прызнаць, што сё беларускае насельніцтва з’яляецца двухмоным. Пра характар беларуска-рускага двухмоя і наогул пра моную сітуацыю на тэрыторыі Беларусі сведчаць і матэрыялы апошняга перапісу. Дома па-беларуску размаляюць 3 млн. 683 тыс. чалавек (37 % насельніцтва), а па-руску – 6 млн. 308 тыс. (63 %). Сярод найбольш распасюджаных нацыянальнасцей Беларусі ступень распасюджанасці мо наступная: на бытавым узроні беларускую мову выкарыстоваюць 41, 4 % беларуса, 4, 3 % рускіх, 57, 6 % паляка, 10, 2 % украінца, 3, 8 % ярэя. Рускую мову яе сродак малення выкарыстоваюць 58, 6 % беларуса, 95, 7 % рускіх, 37, 7 % паляка, 83, 6 % украінца, 95, 7 % ярэя. На ступень валодання беларускай і рускай мовамі моцна здзейнічае монае асяроддзе. Можна назіраць прафесійна арыентаваны білінгвізм у настаніка беларускай мовы, дыктара радыё і тэлебачання, якія беларускую мову выкарыстоваюць пры выкананні службовых абавязка, а на бытавым узроні – рускую. Білінгвізм з рускай мовай у якасці толькі мовы прафесіі – з’ява нетыповая для Беларусі.
Білінгвізм – з'ява складаная, шматбаковая, яна цікавіць не толькі лінгвістыку, але і псіхалогію, псіхалінгвістыку, сацыялогію і таму даследуецца  трох аспектах: псіхалагічным, педагагічным, сацыялінгвістычным.
Псіхалагічны аспект двухмоя звязаны з асаблівасцямі псіхалагічнага складу індывіда, з яго разумовымі здольнасцямі, эмацыйнай прыстасаванасцю, з праблемамі пераключэння з аднаго монага кода на другі. Увогуле, з пазіцый псіхалінгвістыкі білінгвізм – гэта здольнасць ужываць у камунікацыі дзве моныя сістэмы. Е.М. Верашчагін выдзяляе тры зроні білінгвізму: рэцэптыны (разуменне малення, якое належыць другаснай маленчай сістэме), рэпрадуктыны (уменне знавіць прачытанае і пачутае), прадуктыны (уменне не толькі разумець і зналяць, але і будаваць асэнсаваныя выказванні). Некаторыя даследчыкі вылучаюць такія тыпы білінгвізму: каардынатыны – аднолькавае валоданне дзвюма мовамі, і змешаны, калі другая мова засвойваецца пры жо сфарміраванай сістэме першай мовы. Пры змешаным двухмоі набытая мова засёды зведвае плы першай, таму адчуваецца пастаянная барацьба з роднай мовай. Гаворачы пра такі тып двухмоя, Л.У.Шчэрба дакладняе, што білінгвы ведаюць не дзве мовы, а толькі адну, але яна мае два спосабы выражэння.
Існуе таксама перакананне, што носьбіт двухмоя – гэта асоба, якая валодае як роднай, мацярынскай мовай, так і няроднаснымі мовамі. Родная мова – мова, засвоеная першай, у дзяцінстве, «ад маці». Мяркуецца, што выкарыстанне  камунікацыі гэтай мовы найбольш зручнае для чалавека. Даследчыкі разыходзяцца  думках аб узроні валодання няроднай мовай, дастатковым для таго, каб гаворка магла весціся аб двухмоі. Звычайна выкарыстоваецца расплывісты крытэрый «валодаць свабодна». На падставе шматлікіх назірання у розных краінах свету за апошнія гады было засведчана, што такога ідэальнага білінгвізму, каб чалавек аднолькава дасканала валода некалькімі мовамі, або наогул не існуе, або сустракаецца досыць рэдка, а таму гэтую з’яву трэба лічыць хутчэй выключэннем, чым правілам. У сувязі з гэтым у навуковай літаратуры адрозніваюць два тыпы білінгвізму: пасіны (залежны), актыны (незалежны).
У пасіным білінгвізме звычайна сістэма роднай мовы выступае як дамінантная, адпраная, яна перадае другой монай сістэме свае катэгорыі і формы. Інакш кажучы, асоба з такім тыпам білінгвізму нават тады, калі размаляе на іншай мове, думае на роднай, а жо потым перакладае тэкст на мову малення. Такі тып білінгвізму звычайна знікае  выніку навучання іншай мове.
Пры актыным білінгвізме кожная з мо функцыянуе незалежна, самастойна. Носьбіт такога двухмоя пры карыстанні якой-небудзь адной мовай не звяртаецца да паслуг іншай.
Педагагічны бок двухмоя закранае розныя аспекты навучання другой мове, у тым ліку і плы адной мовы на працэс засваення другой.
Сацыялінгвістычны аспект праблемы двухмоя ахоплівае кола пытання, звязаных з вывучэннем адносін «білінгвізм – грамадства», такіх, як: сфера выкарыстання першай і другой мовы; ступень авалодвання мовамі; размеркаванне камунікатыных функцый паміж мовамі; кантынгент ахопленых двухмоем члена соцыуму, моная палітыка дзяржавы і г.д.
Вылучаюць наступныя разнавіднасці двухмоя:
індывідуальнае, калі дзвюма мовамі валодаюць толькі асобныя члены калектыву;
групавое, калі двухмонымі з'яляюцца цэлыя групы або асобныя слаі;
понае, ці суцэльнае, калі двухмое з'яляецца характэрным для сіх сацыяльна-культурных груп народа;
дзяржанае, калі  адной краіне статус афіцыйнай, дзяржанай маюць дзве мовы, напрыклад, у Фінляндыі – фінская і шведская; у Канадзе – англійская і французская.
Па іншых крытэрыях можна выдзеліць такія тыпы двухмоя: кантактнае, якое знікае  выніку сумеснага жыцця двух народа (беларуска-польскае, беларуска-літоскае), і некантактнае, калі непасрэдны кантакт паміж групамі адсутнічае (беларуска-нямецкае).

2. Білінгвізм і інтэрферэнцыя. Віды інтэрферэнцыі
У сітуацыі двухмоя заемадзеянне мо, якія кантактуюць, прыводзіць да інтэрферэнцыі, гэта значыць пры маленні на адной мове жываюцца элементы іншай мовы. Іншымі словамі, інтэрферэнцыя прыводзіць да парушэння норма суіснуючых мо. Узровень інтэрферэнцыі залежыць ад ступені авалодання другой мовай, ад умення свядома адрозніваць факты розных мо і інш.
Блізкароднасны характар беларускай і рускай мо абумолівае шматлікасць і стойлівасць інтэрферэнцыйных памылак пры маленні на той ці іншай мове. Аднак яны не плываюць на працэс разумення выказвання як на беларускай, так і на рускай мовах. Таму праблема інтэрферэнцыі для беларуска-рускага двухмоя стаіць як праблема культуры беларускай і рускай мо ва мовах білінгвізму.
Беларуска-руская і руска-беларуская інтэрферэнцыя – з'ява распасюджаная і закранае се сферы монай сістэмы: фанетыку, акцэнтуацыю, марфалогію, лексіку, сінтаксіс. Вылучаюць наступныя віды інтэрферэнцыі: марфалагічная, сінтаксічная, фанетычная, лексічная, словатваральная, акцэнтная.
Марфалагічная інтэрферэнцыя звязана з разыходжаннямі  граматычным афармленні рускіх і беларускіх лексем, асабліва тых, якія маюць агульныя карані. Гэта разыходжанні  родзе, ліку, склоне назоніка, ва тварэнні сінтэтычных форма вышэйшай і найвышэйшай ступені паранання прыметніка, у склонавых формах лічэбніка, ужыванні дзеепрыметніка і дзеепрыслоя і г.д. Напрыклад, рус. шинель, собака, медаль, степь, насыпь, надпись – жаночы род, бел. шынель, сабака, медаль, стэп, насып, надпіс – мужчынскі род; рус. писать чернилами – бел. пісаць чарнілам; рус. чистый – чище, бел. чысты – чысцейшы; рус. тремя, четырьмя – бел. трыма, чатырма; рус. завявший – бел. завялы; рус. улыбаясь – бел. усміхаючыся.
Інтэрферэнцыйныя памылкі  сінтаксісе (сінтаксічная інтэрферэнцыя) выклікаюцца адрозненнямі  будове словазлучэння, простых і складаных сказа. У словазлучэннях выразна праяляецца нацыянальная спецыфіка мовы. Таму механічнае перанясенне мадэля пабудовы словазлучэння з адной мовы  другую вядзе да парушэння норма (паран. белар. дзякаваць сябру, смяяцца з другіх, паслаць па бацьку, захварэць на грып, два сталы, дакрануцца да рукі, ісці лесам, з прычыны занятасці – руск. благодарить друга, смеяться над другими, послать за отцом, болеть гриппом, два стола, прикоснуться к руке, идти по лесу, по причине занятости). Структура сказа таксама мае некаторыя адрозненні: рус. В одном из переулков встретились ему два друга – бел. У адным завулку ён сустрэ двух сябро; рус. – Приятно ходить по новым местам, всматриваться в картины, встречающиеся на пути – бел. Прыемна было хадзіць па новых мясцінах, углядацца  малюнкі, што трапляюцца  падарожжы.
Пранікненне спецыфічных фанетычных рыса з адной мовы  другую вядзе да фанетычнай інтэрферэнцыі (напрыклад, у рускім маленні білінгва сустракаюцца такія беларускамоныя фанетычныя рысы, як цвёрдае р, ч на месцы рускіх мягкіх р’ і ч’, фрыкатынае
· на месцы выбухнога г, мяккія дз’ і ц’ на месцы д’ і т’, афрыката дж, пераход зычных в, л у , прыстаныя зычныя в, г, прыстаныя галосныя а, і, ярка выражанае аканне і г.д.). Гэтыя асаблівасці вельмі стойлівыя і могуць заставацца  беларуска-рускага білінгва на сё жыццё.
Лексічная інтэрферэнцыя выклікана наянасцю разыходжання або частковага падабенства ва ласналексемным і семантычным аспектах беларускай і рускай мо. Напрыклад, ужыванне білінгвам у беларускай мове выразу гуляць ролю замест адыгрываць ролю абумолена неаднолькавым аб'ёмам значэння і асаблівасцямі жывання  рускай і беларускай мовах сло іграць (играть) і гуляць (гулять). Лексічная інтэрферэнцыя падзяляецца на ласна-лексічную (калі  рускім маленні выкарыстоваюцца беларускія словы і наадварот): Леший его ведает, отчего так часто его бьёт (И.Мележ); лексіка-семантычную (калі  маленні выкарыстоваюцца словы  значэннях, якія характэрны для іншай мовы): Урал богатырём приветливым Ручник дороги разостлал (Р.Бородулин); лексіка-стылістычную (рускія і беларускія словы маюць аднолькавае значэнне, але належаць да розных стыля малення): рус. хвороба – (дыялектн.) – бел. хвароба (літаратурн.), руск. смак (разм.) – бел. смак (літаратурн.). Лексічная інтэрферэнцыя праяляецца, у прыватнасці, у міжмонай аманіміі. Міжмоныя амонімы – словы з розных мо, якія понасцю або часткова супадаюць у гучанні або напісанні, але маюць рознае значэнне. У працэсе перакладу тэксту з рускай мовы на беларускую ці наадварот магчымы іх непажаданыя заемазамены, што прыводзіць да непаразумення: рус. качка укачванне – бел. качка вадапланая птушка’; рус. сварка злучэнне металічных частак шляхам сплалівання’ – бел. сварка спрэчка’.
Прычынай існавання словатваральнай інтэрферэнцыі з'яляецца несупадзенне словатваральных фарманта аднакаранёвых беларускіх і рускіх сло: рус. читательница – бел. чытачка, рус. детский – бел. дзіцячы, рус. шептаться – бел. шаптацца, рус. беспринципный – бел. беспрынцыповы, рус. вблизи – бел. паблізу.
Акцэнтная інтэрферэнцыя звязана з разыходжаннямі  націску  рускіх і беларускіх лексемах: рус. ольх'а – бел. в'ольха, рус. кишк'а – бел. к'ішка, рус. овсян'ой – бел. ас'яны, рус. вест'и – бел. в'есці, рус. д'осуха – бел. дас'уха, рус. од'иннадцать – бел. адзін'аццаць, руск. посл'анец – белар. паслан'ец.

3. Трасянка як лінгвістычная з'ява
У сітуацыі двухмоя на тэрыторыі Беларусі знікла і функцыянуе такая лінгвістычная з’ява, як трасянка, прамежкавая форма змешанага малення, своеасаблівы моны гібрыд.
Назва яляе тэрміналагічную метафару, створаную  выніку пераносу зыходнага слова з бытавой сферы  сферу лінгвістычнай тэрміналогіі. Трасянка – гэта сумесь сена з саломай для кармлення жывёлы, якая па якасці моцна саступала сену. Калі  гаспадра не хапае добрага сена, ён дадае салому, старанна растрасаючы яе. Карова не заважае падману і з’ядае трасянку. Сэнс «недабраякасная сумесь» і бы перанесены  моную сферу.
Што такое трасянка з лінгвістычнага пункту погляду? Гэта моны прадукт, які знік шляхам механічнага змешвання  розных прапорцыях элемента рускай і беларускай мо. Гэта сродак камунікацыі гарадскога насельніцтва Беларусі, русіфікаваны варыянт беларускай мовы. Ад літаратурнай мовы трасянку адрознівае поная адсутнасць норм: беларуска-рускае маленне не падпарадковаецца строгім правілам і яляе сабой механічнае змяшэнне розных моных элемента. Акрамя таго, трасянка характарызуецца малой прадказальнасцю. З’яленне тых ці іншых сло у вялікай ступені залежыць ад канкрэтных умо камунікацыі. Большасць лінгвіста лічыць, што  аснове трасянкі ляжыць руская лексіка і беларуская фанетыка, г. зн. рускія словы вымаляюцца па законах беларускага малення. Паран.: трас. гавару – рус. говорю – бел. кажу; трас. – заработа – рус. заработал – бел. зарабі. Сітуацыя двухмоя патрабуе пэных намагання пры засваенні норм рускай і беларускай літаратурнай мо. Значна лягчэй з пункту гледжання неадукаванага чалавека выкарыстоваць своеасаблівы моны «гібрыд». Часцей за сё трасянка знікае  выніку засваення рускай мовы людзьмі, якія былі выхаваны  вясковым асяроддзі і апынуліся  горадзе  сувязі з перасяленнем, павышэннем грамадскага статуса і інш.
З’яленне трасянкі абумоліваецца некаторымі прычынамі. Яна знікае найперш з неабходнасці падтрымання камунікацыі ва мовах абмежаваных кантакта паміж карэнным беларускамоным насельніцтвам, з аднаго боку, і рускамоным адміністрацыйным чыноніцтвам, што мае больш высокі грамадскі статус, з другога. Небывалая міграцыя вяскоца у горад таксама пашырае сферу выкарыстання трасянкі, паколькі яна жо стала спрымацца як неабходны элемент гарадской монай сітуацыі. Аднак ва спрыманні саміх носьбіта трасянка ацэньваецца як «некультурная мова», бо напамінае пра іх вясковае паходжанне. У працэсе малення індывіда цяжка прадказаць, якія рысы беларускай і рускай мо будуць змешвацца, аднак найбольш устойлівымі застаюцца фанетычныя асаблівасці. Як з'ява выключна індывідуальная трасянка знікае  выніку засваення рускай мовы т.зв. прамым метадам, г.зн. у працэсе моных зносін з носьбітамі, а не  працэсе паступовага навучання. Дрэннаму валоданню другаснай монай сістэмай спадарожнічае пагарда і нянавісць да роднай мовы, яе лічаць аснонай прычынай такога стану. У выніку разбураецца і валоданне першаснай сістэмай, таму становіцца складаным і маленне па-беларуску.
Такім чынам, трасянка – гэта памова, яна анарматыная, узнікае і функцыянуе стыхійна, рэалізуецца выключна  вусным маленні, пераважае  гарадскіх сітуацыях камунікацыі.

4. Сучасная моная сітуацыя на Беларусі
У канцы 80-х – пачатку 90-х гг. Рэспубліка Беларусь становіцца незалежнай, суверэннай дзяржавай. Была створана пэная заканадачая база, якая юрыдычна замацавла курс на адраджэнне нацыянальнай мовы. Былі прыняты законы «Аб мовах у Беларускай ССР», «Аб культуры», «Аб адукацыі», разгорнута сетка беларускіх нацыянальных школ. Была распрацавана дзяржаная праграма, якая сведчыла пра тое, што пачынаецца новы этап адраджэння беларускага слова, новы этап у развіцці і збагачэнні беларускай мовы і беларускай культуры  цэлым. У новых праграмах значная роля адводзілася вывучэнню беларускай мовы. Рыхтуюцца новыя падручнікі, а праз некалькі год гэты курс становіцца абавязковым для вывучэння  ВНУ. Такі здым нацыянальнага адраджэння запаволіся пасля рэспубліканскага рэферэндуму 1995 года. У «Закон аб мовах» і Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь былі несены пракі, па якіх у якасці дзяржанай разам з беларускай названа і руская мова. Беларуская мова значна страціла свой нацыянальны прэстыж. Яна зно стала выкарыстовацца пераважна  сферах мастацкай літаратуры, публіцыстыкі, гуманітарнай навукі, адукацыі.
Сёння, гаворачы пра стан і перспектывы развіцця беларускай мовы, даследчыкі казваюць на сімвалічнае значэнне мовы, адзначаючы, што камунікатыная роля ёй амаль не ласціва. Н.Б.Мячкоская зазначае, што « беларускай мове яе этнічная функцыя (быць нацыянальным сімвалам, кансалідаваць народ і адрозніваць яго ад іншых этнаса) першынствуе над аснонай (камунікатынай)». Яна выконвае важную сімвалічную функцыю, калі чалавек ведае, што ён беларус, што яго продкі жылі  Беларусі, ён сам у пэнай ступені валодае беларускай мовай, але  рэальным жыцці можа ёю не карыстацца.
Гаворачы пра будучае беларускай мовы, неабходна разгледзець фактары, якія будуць уздзейнічаць на моную сітуацыю.
Лінгвістычныя фактары:
1) генетычная блізкасць беларускай і рускай мо – дастатковая для добрага заемаразумення паміж носьбітамі;
2) дыялекты беларускай мовы плана пераходзяць у дыялекты рускай, утвараючы дыялектны кантынуум;
Сацыялінгвістычныя фактары:
3) беларуская і руская мова традыцыйна лічацца асобнымі мовамі, нягледзячы на тое, што генетычна вельмі блізкія;
4) наянасць у беларускай мове кадыфікаванай нормы;
5) наянасць у беларускай мове традыцыйных дыялекта;
6) малое распасюджанне агульнаразмонай формы;
7) даняя і глыбокая русіфікацыя прыводзіць да таго, што людзей, якія карыстаюцца рускай мовай, больш;
8) руская мова для аснонай масы насельніцтва больш прэстыжная;
9) наянасць істотных адрознення у выкарыстанні мо паміж буйнымі гарадамі, дробнымі гарадамі і вёскамі прыводзіць да замацавання за беларускай мовай статуса «мова вёскі».
10) Наянасць масавага двухмоя і блізкасці мо прыводзіць да значнай інтэрферэнцыі і нават да тварэння змешаных форма малення;
Экстралінгвістычныя фактары:
11) блізкасць беларускай культуры да рускай;
12) беларусы, нягледзячы на блізкасць з рускім народам, лічаць сябе асобным этнасам;
13) сімвалічнае значэнне беларускай мовы большае, чым камунікатынае;
14) цесныя сувязі з Расіяй (эканамічныя і палітычныя);
15) адсутнасць бесперапыннай пісьмовай традыцыі (нормы беларускай мовы пачалі складвацца  XX ст.);
16) парадаксальная моная палітыка дзяржавы  адносінах да беларускай мовы: з аднаго боку, выцясненне яе са сфер ужывання, з другога боку – падтрымка (фінансаванне адукацыі, культуры);
17) наянасць дзвюх дзяржаных мо;
18) неканкурэнтаздольнасць беларускіх СМІ і літаратуры.
З пералічаных фактара толькі 3, 4, 5, 12 маюць станочае значэнне для лёсу беларускай мовы. Таму на сённяшні дзень праблема захавання нацыянальнай мовы беларуса вельмі актуальная, наша мова ключана ЮНЕСКА  спіс мо, якім пагражае заняпад і забыццё. Рэальна беларуская мова як сродак камунікацыі жыве  вёсках у выглядзе гаворак і  колах творчай інтэлігенцыі, якая імкнецца зберагчы нацыянальны скарб для нашчадка.

Праверачны тэст

1. На тэрыторыі Беларусі назіраецца двухмое
1) беларуска-англійскае; 3) беларуска-іспанскае;
2) беларуска-рускае; 4) беларуска-літоскае;
3) беларуска-польскае; 5) беларуска-руска-польскае.

2. Устанавіце адпаведнасць паміж відамі інтэрферэнцыі і іх сэнсавай характарыстыкай
А. Марфалагічная. 1. Выклікаецца адрозненнямі  будове
Б. Сінтаксічная. словазлучэння, простых і складаных сказа.
В. Фанетычная. 2. Звязана з наянасцю спецыфічных
Г. Лексічная. фанетычных рыс у кожнай мове.
3. Звязана з разыходжаннямі  граматычным
афармленні рускіх і беларускіх лексем.
4. Выклікаецца наянасцю разыходжання ва
ласналексемным і семантычных аспектах
мо.
5. Выклікаецца несупадзеннем
словатваральных фарманта
аднакаранёвых беларускіх і рускіх сло.

3. Трасянка – гэта
1) змешванне норма рускай і беларускай мо;
2) папераменнае выкарыстанне розных мо;
3) механічнае змешванне  розных прапорцыях элемента рускай і беларускай мо;
4) ужыванне элемента іншай мовы;
5) праблема пераключэння з аднаго монага кода на іншы.

Лекцыя 4. ЛЕКСІКАЛОГІЯ І ЛЕКСІКАГРАФІЯ

Мэта лекцыі – паказаць лексіку сучаснай беларускай мовы  розных яе аспектах і сферах выкарыстання.

Задачы лекцыі:
- раскрыць паняцці «лексікалогія», «лексіка», «лексікаграфія»;
- паказаць спосабы тварэння мнагазначных сло;
- прасачыць за сістэмна-семантычнымі працэсамі  лексіцы;
- ахарактарызаваць лексічны склад беларускай мовы адносна паходжання, сферы выкарыстання, актынасці і пасінасці;
- вызначыць тыпы слоніка з пункту гледжання іх прызначэння.

Пытанні
Слова як адзінка лексічнай сістэмы. Адназначныя і мнагазначныя словы.
Амонімы, сінонімы, антонімы, паронімы  лексічным складзе беларускай мовы.
Асаблівасці лексіка-семантычных працэса у тэрміналогіі.
Паходжанне лексікі беларускай мовы.
Лексіка паводле сферы выкарыстання.
Лексіка актынага і пасінага запасу.
Лексікаграфія. Тыпы слоніка.

Праблемныя пытанні
1. Чаму кожнаму прадмету, з’яве, прыкмеце, паняццю і г. д., якія існуюць у нашым жыцці, нельга даць асобную назву?
2. Чаму дыялекты, жаргоны, прафесіяналізмы не ваходзяць у лексіку літаратурнай мовы?
3. Якая розніца паміж лінгвістычнымі і энцыклапедычнымі слонікамі?

Рэкамендаваная літаратура
Адамовіч, Я. М. Беларуская мова. – Мінск, 1987.
Баханько, А. Я. Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы. – Мінск, 1994.
Гіруцкая, Л. А. Беларуская мова (прафесійная лексіка). – Мінск, 2005.
Даниленко, В.П. Русская терминология: Опыт лингвистического описания. – М., 1977.
Квитко, И.С. Термин в научном документе. – Львов, 1976.
Котелова, Н.З. К вопросу о специфике термина // Лингвистические проблемы научно-технической терминологии. – М., 1970.
Лепеша, І. Я. Лінгвістычны аналіз літаратурнага твора. Ч.2. – Гродна, 2000.
Лепеша, І. Я., Малажай, Г. М., Панюціч, К. М. Практыкум па беларускай мове. – Мінск, 2001.
Лепеша, І. Я., Якалцэвіч, М. А. Практыкум па лексікалогіі і фразеалогіі. – Гродна, 2001.
Ляшчынская, В. А. Студэнту аб мове: прафесійная лексіка. – Мінск, 2003.
Матэматычная энцыклапедыя / Пад рэд. В.Берніка. – Мінск, 2001.
Метадычныя рэкамендацыі па курсе «Беларуская мова (прафесійная лексіка)» // Склад. А.М.Лапкоская. – Гродна, 2001.
Мінакова, Л.М. Монасемія, полісемія і аманімія  навукова-тэхнічнай тэрміналогіі // Весці НАН Беларусі. – № 1, 2003. Сер. гуманіт. навук.
Новиков, Л.Н. Семантика русского языка. – М., 1982.
Прохорова, В.Н. Терминология // Русский язык. Энциклопедия. Гл. ред. Ф.П.Филин. – М., 1979.
Словарь-справочник по современной экономике: на пяти языках / М.В. Мишкевич, Л.И.Василевская, В.Н.Ермаков, М.И.Плотницкий; Под общ. ред. М.И.Плотницкого, М.В.Мишкевича. – Минск, 1996.
Суперанская, А.В., Подольская, Н.В., Васильева, Н.В. Общая терминология. Вопросы теории. – М., 1989.
Тлумачальны слонік беларускай мовы. У 5 т. – Мінск, 1977–1984.
Толикина, Е.Н. Термин в терминосистеме // Актуальные проблемы лексикологии. Тезисы докл. III лингв. конф. (3–7 мая 1971 г.). – Новосибирск, 1971.
Шанский, Н.М. Лексикология современного русского языка. – М., 1977.
Шмелёв, Д.Н. Современный русский язык. Лексика. – М., 1977.
Энциклопедический словарь юного спортсмена. – М.: Педагогика, 1980. – 480 с.
Юрыдычны энцыклапедычны слонік / Беларус. Энцыкл. Рэдкал.: С.В.Кузьмін і інш. – Мінск, 1992.

1.Слова як адзінка лексічнай сістэмы. Адназначныя і мнагазначныя словы
Усе словы беларускай мовы твараюць яе лексічны склад – лексіку (ад грэч. lexis – слова). Тэрмінам «лексіка» называюць таксама сукупнасць сло, якія жываюцца  творчасці пісьменніка (лексіка Я. Коласа, У. Караткевіча і інш.), у пэнай мясцовай гаворцы (дыялектная лексіка), у якой-небудзь сферы дзейнасці (прафесійная лекіка) і г. д. Менавіта  лексіцы адлюстраваны змены, якія адбываюцца  палітычным і культурным жыцці грамадства, здабыткі  галіне навукі, тэхнікі і вытворчасці. Вывучэнне лексікі роднай мовы збагачае слонікавы запас чалавека, павышае культуру яго вуснай і пісьмовай мовы, пашырае веды пра навакольную рэчаіснасць.
Раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца лексічны склад мовы, называецца лексікалогіяй (ад грэч. lexikos – які адносіцца да слова, слонікавы і logos – вучэнне, навука). У задачу лексікалогіі ваходзіць таксама вывучэнне слова як аснонай адзінкі мовы, высвятленне сувязі значэння слова з паняццем, выдзяленне розных тыпа значэння слова. Лексікалогія даследуе шляхі развіцця і папанення слонікавага складу, вызначае сферы жывання сло.
Слова – гэта фанетычна і граматычна аформленая асноная адзінка мовы, якая мае пэнае значэнне і служыць сродкам моных зносін. Слова мае шэраг асаблівасцей: адналяльнасць, устойлівасць, ізаляванасць. Ужываючы  сваім маленні словы, мы не твараем іх кожны раз, а выкарыстоваем як гатовыя, вядомыя нам адзінкі мовы, г. зн. адналяем. Устойлівасць слова выражаецца стойлівасцю яго гукавога складу, марфемнай будовы і значэння. Паколькі слова з’яляецца назвай пэнага аб’екта рэчаіснасці і носьбітам цэласнага значэння, яно можа быць вычленена з кантэксту. У гэтым праяляецца яго ізаляванасць.
Слова яляе сабой адзінства лексічнага і граматычнага значэння. Граматычнае значэнне ласціва цэламу класу сло. Яно выражаецца канчаткам або канчаткам і прыназонікам адначасова, націскам, праяляецца  граматычных катэгорыях роду, ліку, склону, трывання, часу, ладу і інш. Лексічнае значэнне – гэта нутраны, рэальны змест слова. Большую частку лексікі беларускай мовы складаюць паназначныя словы (самастойныя часціны мовы), якія выконваюць намінатыную функцыю, г. зн. называюць пэныя з’явы аб’ектынай рэчаіснасці: прадметы, дзеянні, прыметы. Службовыя словы і выклічнікі не выконваюць намінатынай функцыі і маюць толькі граматычнае значэнне.
У залежнасці ад таго, можна ці не вызначыць характэрную рысу, спецыфічную прымету, якая была пакладзена  аснову назвы, выдзяляюць матываваныя і нематываваныя назвы. Для нематываваных назва нельга вызначыць, на аснове якіх рыс, прымет яны зніклі, нельга растлумачыць іх з дапамогай іншых сло. Нематываванымі звычайна бываюць словы з невытворнай асновай: стэп, луг, нос, год і пад. Аднак трэба памятаць, што калі перад вамі слова мнагазначнае, то  ім матывацыя мае зусім іншы характар і не залежыць ад марфемнага складу слова. Так, у слове дуб’ першае значэнне (буйное лісцевае дрэва з моцнай дранінай’) нематываванае, а іншыя значэнні (драніна гэтага дрэва’, высокі моцны чалавек’) павінны кваліфікавацца як матываваныя (матывуюцца першым, зыходным значэннем). Словы з вытворнай асновай – матываваныя. Можна лёгка вызначыць, на аснове якой прыметы яны зніклі, і матывуюцца, тлумачацца яны з дапамогай іншых сло: буслянка – ад слова бусел, падбярозавік – ад бяроза, дзялянка – ад дзяліць і інш.
Выкарыстанне назвы з тым значэннем, якое за ёю замацавалася  працэсе развіцця мовы, – галонае правіла словажывання. Ніколі нельга карыстацца словам, калі сэнс яго дакладна невядомы. Трэба высветліць значэнне слова  тлумачальным слоніку і толькі тады жываць яго вусна або на пісьме.
Адрозніваюць два асноныя тыпы лексічных значэння слова: прамое і пераноснае. Прамое значэнне – гэта першаснае, зыходнае значэнне слова, якое непасрэдна паказвае на прадмет, дзеянне, якасць і замацавалася за ім як аснонае. Так, у сказе На гэтых прасторах рос густы і незвычайна высокі чарот (Колас) усе словы жываюцца  прамым значэнні. Пераносным называецца такое значэнне, якое развіваецца  выніку пераносу назвы з аднаго прадмета, дзеяння, з’явы, працэсу на іншыя, чым-небудзь падобныя. Такое значэнне слова набывае пры свядомым вобразным яго жыванні, напрыклад: усміхацца – 1) выражаць усмешкай радасць, задаволенасць, іронію, пагарду і пад. Маці дабрадушна сміхаецца і ледзь паспявае адказваць (Васілевіч); 2) перан. Я адзін пайшо дарогай І, не гледзячы на месяц, Што халодна сміхася, Пра яе [дзячыну] з тугой нязвыклай Дума так і дума гэтак...(Панчанка). У мове твора мастацкай літаратуры жыванне сло з пераносным значэннем – яркі сродак стварэння вобразнасці і малянічасці апавядання.
Словы, якія маюць толькі адно значэнне, называюцца адназначнымі ці монасемантычнымі (ад грэч. monos – адзін і semantikos – той, што абазначае), напрыклад: івалга, дудар, грубка, гуслі, учора і інш. Адназначныя словы засёды маюць толькі прамыя значэнні. Здольнасць слова жывацца з некалькімі значэннямі называецца мнагазначнасцю, або полісеміяй (ад грэч. рolysemos – мнагазначны). Першапачаткова се словы жываюцца як адназначныя. Мнагазначнасць развіваецца пазней, паколькі моных сродка недастаткова для таго, каб кожная з’ява рэчаіснасці атрымала асобнае слова-назву (у мове дзейнічае закон эканоміі). І тады па аналогіі, асацыяцыі, падабенству адбываецца перанос назвы аднаго прадмета, з’явы, прыкметы і г. д. на другі. Некаторыя данія па часе знікнення словы маюць вельмі многа значэння (напр., слова біць’ – 18 значэння, слова ісці’ – 28 і інш.). Аднак не варта думаць, што мнагазначных сло больш, чым адназначных. Як слушна заважае прафесар І. Я. Лепеша, «у любой мове мнагазначных сло не больш, а куды менш, чым адназначных. Так, у 1-м томе «Тлумачальнага слоніка беларускай мовы» з 16354 сло на долю мнагазначных прыпадае толькі 3908 сло, у 2-м томе з 19269 сло толькі 4222 мнагазначныя словы. Прыкладна такія колькасныя паказчыкі мнагазначнасці і адназначнасці выяляюцца і  іншых мовах (напрыклад, рускай і французскай): толькі чацвёртая частка сло – мнагазначныя.
Вылучаюцца наступныя спосабы пераносу значэння: на аснове метафары, метаніміі і сінекдахі.
Метафарычныя (ад грэч. metaphora – перанясенне) значэнні знікаюць у слове  выніку пераносу назвы аднаго прадмета ці з’явы на другі прадмет ці з’яву на аснове падабенства формы (напр., слова конь’: жывёла; шахматная фігура; гімнастычны снарад), колеру (белыя палотны і белыя ночы), функцыі (слова дворнік’: 1) работнік, які падтрымлівае чысціню і парадак на двары і на вуліцы каля дома і 2) прыстасаванне  выглядзе стрэлкі, якое служыць для ачышчэння ветравога шкла атамашыны ад снегу, вільгаці, пылу). Часам слова набывае мнагазначнасць паводле дзвюх якіх-небудзь прымет. Так, слова крыло’: крыло птушкі і крыло самалёта (падабенства і па форме, і па функцыі); слова іголка’: 1) прыстасаванне для шыцця, 2) тонкі металічны стрыжань, звычайна з завостраным канцом, рознага прызначэння (патэфонная іголка, іголка  медыцынскім шпрыцы для ін’екцый, іголка насоса і інш.), 3) ліст хвойных дрэ і кусто, 4) тонкі востры крышталь чаго-небудзь (іголкі інею), 5) тонкая калючка на целе некаторых жывёл (падобныя па форме і сваёй уласцівасцю калоцца) і г. д. Усе прыведзеныя вышэй прыклады – прыклады агульнамоных метафар. Існуюць і т. зв. сцёртыя (або мёртвыя, акамянелыя) метафары са страчанай вобразнасцю: ідзе дождж, сонца садзіцца, прыйшла вясна, корань слова і мн. інш. Пры частым ужыванні пераноснае значэнне становіцца прывычным, семантычная двухпланавасць яго сціскаецца. Самымі ж вобразнымі сярод метафар з’яляюцца паэтычныя (паран.: гарыць вогнішча і гараць гронкі рабіны і інш.). Як бачым, метафара – гэта словазлучэнне, якое мае семантыку прыхаванага паранання.
Метанімічныя (ад грэч. metonymia – перайменаванне) значэнні знікаюць у словах на аснове пераносу назва адных прадмета ці з’я на другія, калі асацыяцыі, аналогіі знікаюць па сумежнасці прадмета ці з’я рэчаіснасці. Сумежнасць можа быць такой: 1) матэрыял і вырабы з яго (ваза са шкла – шкло зараз не  модзе); 2) ёмістасць і рэчыва, якое трымліваецца  гэтай ёмістасці (купіць міску – з’есці міску баршчу, тут пасудзіна’ і колькасць стравы’); 3) працэс і вынік гэтага працэсу (праводзіць дыктант – раздаць дыктанты); 4) памяшканне, установа, прадпрыемства і людзі, якія  ім знаходзяцца, працуюць (напр., светлая адыторыя – адыторыя слухала важліва, новы завод – заводы бастуюць); 5) выкарыстанне прозвішча пісьменніка, кампазітара, мастако і г. д. для абазначэння іх твора (творы Багдановіча – перачытваю Багдановіча); 6) прадмет, уласцівасць і той, хто валодае гэтай уласцівасцю (ён ме прыгожы тэнар – выступае тэнар). Звычайна метанімія менш заважаецца, чым метафара, бо такія вытворныя значэнні перайшлі  сталыя назвы прадмета.
Сінекдаха (ад грэч. synecdoche – суаднесенасць) – замена назвы цэлага назвай асобнай яго часткі або наадварот. Нярэдка сінекдаха разглядаецца як від метаніміі. Выдзяляюцца дзве разнавіднасці сінекдахі: 1) называнне замест цэлага часткі, якая  пэнай сітуацыі мае сэнс цэлага: У сям’і з’явіся лішні рот. Ён у іх за галаву; 2) ужыванне аднаго ліку замест другога: У маі 1945 года немец бы канчаткова разгромлены. Ем вішню і пад.
У выяленні і канкрэтызацыі значэння мнагазначнага слова галоную ролю адыгрывае кантэкст. Звычайна пад кантэкстам падразумяваецца славеснае, монае акружэнне. Разам з тым у паняцце «кантэкст» уключаюцца і пазамоныя фактары, у прыватнасці, сітуацыя, у якой адбываецца маленне.

2. Амонімы, сінонімы, антонімы, паронімы  лексічным складзе беларускай мовы
Амонімы. З’яву аманіміі можна праілюстраваць адной з загадак Кандрата Крапівы: Я касой траву кашу  зялёным лузе, а другую я нашу пастаянна  пузе. Трэцюю, я вам скажу, носіць мая дочка, на чацвёртай я ляжу – грэюся  пясочку. Тут лёгка адгадваецца аманімічная група з чатырох кос’ са значэннямі: прылада для кашэння’, селязёнка’, догія заплеценыя валасы’, догая вузкая мель, якая ідзе ад берага’. Амонімы (ад грэч. homos – аднолькавы, onyma – імя) – словы, якія аднолькава гучаць і пішуцца, але маюць зусім розныя, не звязаныя паміж сабой значэнні. Напр.: тур (першабытны дзікі бык’ і перыяд, этап гульні, спаборніцтва’), гасцінец (шырокая, бойкая дарога, шлях’ і рэч, ласунак, які госць падносіць як падарунак’), лама (будыйскі манах-свяшчэннік у Тыбеце’ і ючная паднёваамерыканская жывёліна сямейства вярблюда’), бот (абутак з высокімі халявамі’ і невялікае вёсельнае, паруснае або маторнае судна’) і мн. інш. Амонімы складаюць значны пласт лексікі (іх каля 4000).
Шляхі знікнення амоніма:
1. Амонімы, якія тварыліся  выніку гукавога супадзення этымалагічна розных беларускіх (уласнабеларускіх або агульнаславянскіх) сло. Напр.: абора вяровачка для лапцей’ і абора вялікае памяшканне для жывёлы; каронік’; ласка выражэнне пяшчоты’ і ласка невялікая драпежная жывёліна сямейства куніцавых’; слаць адпраляць, пасылаць’ і слаць рассцілаць, засцілаць’ і інш.
2. Амонімы, якія тварыліся  выніку выпадковага супадзення спрадвечна беларускіх і запазычаных сло. Напр.: бел. байка кароткі літаратурны твор’ і галанд. байка мяккая баваняная тканіна’; бел. бор стары сасновы лес’, лац. бор хімічны элемент’, нямец. бор свярло для лячэння зубо’; бел. лава прадмет сялянскай мэблі’, іт. лава вулканічная маса’, польс. лава баявы парадак конніцы’ і інш.
3. Амонімы, якія тварыліся  выніку выпадковага супадзення запазычаных сло з розных мо. Напр.: грэч. грыф драпежная птушка’, нямец. грыф дэталь струннага музычнага інструмента’, франц. грыф штэмпельны адбітак чыйго-небудзь подпісу’ і пад.
4. Амонімы, запазычаныя з якой-небудзь адной мовы. Напр.: фр. міна выбуховы снарад’ і выраз твару’; англ. танк баявая бронемашына на гусенічным хаду’ і спецыяльны бак для заховання і транспарцірокі вадкасцей’ і інш.
Ад лексічных амоніма (прыклады прыведзены вышэй) трэба адрозніваць наступныя групы сло, сумежныя з амонімамі: 1) амафоны – словы, якія аднолькава гучаць, але пішуцца па-рознаму (напр.: род і рот, код і кот, грыб і грып, казка і каска і пад.). Да амафона павінны быць аднесены і такія апазіцыі сло, як вера пэненасць у чым-небудзь’ і Вера ласнае імя’, раман жанр літаратурнага твора’ і Раман уласнае імя’ і г. д.; 2) амаформы – словы, якія супадаюць гучаннем і напісаннем у адной ці некалькіх граматычных формах. Такое супадзенне можа адбывацца  межах як адной, так і розных часцін мовы: соты (васкавыя ячэйкі) і соты (парадкавы лічэбнік); румяны (касметычная фарба) і румяны (ярка-чырвоны, ружовы); люты (злы, крыважэрны) і люты (другі месяц каляндарнага года) і інш.; амографы – словы, якія аднолькава пішуцца, але  вымаленні адрозніваюцца пастанокай націску (напр.: а
·тлас – атла
·с, вя
·ла – вяла
·, ка
·паць – капа
·ць, ка
·ра – кара
·, па
·ра – пара
· і інш.). Яркія прыклады амографа знаходзім у «Каламбурах» Ніла Гілевіча: Барсукі  глыб нары
·, баючыся ка
·ры, Нацягалі шмат кары
· і зрабілі на
·ры. Там жа: Што ні хвіля, ні гадз
·іна – лезе з скуры га
·дзіна. Увесь век яму гадзі
·ла, А ён кажа: га
·дзіла!
Амонімы трэба адрозніваць ад мнагазначных сло. Калі мнагазначнае слова, нягледзячы на рознасць сваіх значэння, заховае іх адзінства, то амонімы такой сэнсавай сувязі не маюць, значэнні іх зусім розныя. У тлумачальных слоніках кожны амонім падаецца асобным слонікавым артыкулам і пазначаецца надрадковай арабскай лічбай: бабка№, бабкаІ, бабкаі... і г. д., а се значэнні мнагазначнага слова падаюцца  адным артыкуле.
Сінонімы (ад грэч. synonymos – аднайменны) – гэта словы, якія па-рознаму гучаць і пішуцца, але маюць тоеснае або блізкае значэнне (напр.: многа, шмат, багата, безліч, процьма і г. д.). Група сло, аб’яднаных сінанімічнымі адносінамі, утварае сінанімічны рад. У ім выдзяляецца аснонае, стылістычна нейтральнае слова – дамінанта. Яно выражае агульнае для сіх сло гэтага рада значэнне. Так, у сінанімічным радзе акружыць, абступіць, ачапіць, аблажыць, блакіраваць дамінанта – акружыць, яна мае прамое, стылістычна нейтральнае значэнне.
У залежнасці ад характару семантычна-стылістычных адносін паміж кампанентамі сінанімічнага рада вылучаюцца наступныя групы сіноніма: абсалютныя, семантычныя і стылістычныя.
1. Абсалютныя (або поныя) сінонімы не адрозніваюцца ні адценнямі значэння, ні стылістычнай афарбокай: маланка – бліскавіца, іслам – мусульманства, ацэнка – адзнака, арфаграфія – правапіс, намінатыны – назыны, кантынент – мацярык і інш.
2. Семантычныя (або ідэаграфічныя) сінонімы адрозніваюцца паміж сабой адценнямі значэння, інакш кажучы, аб’ёмам семантыкі. Так, у сінанімічнай пары страх – жах паняцце жах (моцны страх да здранцвення’) понасцю ключае  сябе се прыметы паняцця страх і разам з тым мае дадатковыя семы моцны’ і да здранцвення’. Семантычнымі сінонімамі будуць такія словы, як акцёр – артыст, ісці – крочыць, касынка – хусцінка, малады – юны, чырвоны – кумачовы – пунсовы і інш. Адрозненне  семантыцы сіноніма гэтай групы праяляецца  несупадзенні спалучальнасці кожнага члена сінанімічнага рада з другімі словамі. Паран.: ісці/крочыць па вуліцы, але: асцярожна ісці па балоце (не крочыць).
3. Стылістычныя сінонімы – гэта тоесныя або блізкія па значэнні словы, якія маюць розную эмацыянальна-экспрэсіную афарбоку і таму належаць да розных стыля і сфер ужывання. Прыклады радо стылістычна розных сіноніма: асілак – сілач – волат – атлет – здаравяк – здаравіла – бугай (тут асілак і сілач – стылістычна нейтральныя словы, волат і атлет – кніжныя, здаравяк і здаравіла – размоныя, бугай – размона-грубае); ілгаць – брахаць – плесці; украсці – сцягнуць – сперці – сцібрыць, гультай – абібок – лянівец – лайдак – лежабока – труцень – гультаіна – завала і інш.
Як адну з разнавіднасцей сіноніма разглядаюць эфемізмы (ад грэч. euphemia – гавару ветліва’). Гэта словы і выразы, што служаць для замены такіх абазначэння, якія  пэных сітуацыях уяляюцца таму, хто гаворыць, занадта грубымі, рэзкімі, непрыстойнымі. Напр., замест спазняецца гавораць затрымліваецца, пад мухай замест п’яны, папрасілі замест выгналі, поны замест тосты і інш. Сваімі каранямі эфемізмы адыходзяць у далёкае мінулае. Іх узнікненне цесна звязана з лексічным табу – забаронай у першабытных народа ужываць словы, што служылі назвамі баго і духа, смерці, хвароб, некаторых жывёл, сонца, агню і пад.
Антонімы (ад грэч. anti – супраць і onyma – імя) – словы адной часціны мовы, якія маюць палярна супрацьлеглыя значэнні: верх – ніз, белы – чорны, вясёлы – сумны, звонка – глуха, увайсці – выйсці, усход – захад, экспарт – імпарт, вясна – восень і інш. Антанімічная група складаецца толькі з двух сло. Не маюць антоніма, як правіла, уласныя назонікі і назонікі з канкрэтным значэннем, лічэбнікі і большасць займенніка.
Антонімы могуць абазначаць прасторавыя і часавыя паняцці (неба – зямля, верх – ніз, дзень – ноч, лета – зіма, подзень – понач, пачатак – заканчэнне, імгненне – вечнасць і інш.); пачуцці, эмоцыі, настрой, стан чалавека (шчаслівы – няшчасны, п’яны – цвярозы, любо – нянавісць, актынасць – пасінасць, весялосць – паныласць, смеласць – баязлівасць, удача – нядача, упэненасць – няпэненасць і інш.); стан прыроды (світанне – змярканне, мароз – спёка, усход – захад, шторм – штыль і інш.); якасць і ацэнку (трывалы – нетрывалы, моцны – слабы, якасны – няякасны, высакародны – подлы, станочы – адмоны і інш.) і г. д.
Па структуры антонімы падзяляюцца на рознакаранёвыя і аднакаранёвыя. У рознакаранёвых (лексічных) антонімах супрацьлегласць выражаецца рознымі каранямі ці асновамі: добры – злы, жыццё – смерць, догі – кароткі, вайна – мір, паміраць – нараджацца, лёгка – цяжка, аналіз – сінтэз і інш. У аднакаранёвых (граматычных) антонімах супрацьлегласць узнікае пры дапамозе антанімічных прыставак: фашызм – антыфашызм, гармонія – дысгармонія, прада – няпрада, увезці – вывезці, адчыніць – зачыніць, упісаць – выпісаць і інш.
Акрамя агульнамоных антоніма, важную ролю для выражэння кантраста адыгрываюць кантэкставыя антонімы (антонімы малення) – словы, якія  звычайнай монай сітуацыі не выражаюць супрацьлеглых значэння, але набываюць іх у індывідуальных атарскіх кантэкстах. Напр.: Прайсці нялёгка год за годам, Бо шлях – то шок, а то асцё... Хто ж меру ведае засёды, Шчаслівы той на сё жыццё (П. Брока); Вось так хлопец, вось так ён, Слухай яго, голь! На славах магутны слон, А на дзеле – моль (Я. Купала); Я да цябе звяртаю слова: Ты паглядзі на тых між нас, Каму дзяржавы нашай мова – Кусок руды, а не алмаз (Н. Гілевіч) і інш. Семантычныя асаблівасці антоніма шырока выкарыстоваюцца для стылістычных мэт у мастацкіх творах, публіцыстычнай літаратуры, розных жанрах вуснай народнай творчасці і г. д.
Паронімы (ад грэч. para – побач, блізка і onyma – імя) – гэта аднакаранёвыя словы, блізкія, але не тоесныя сваім гучаннем і напісаннем і розныя па значэнні. Напр.: чарнець станавіцца чорным, чарнейшым’ і чарніць рабіць што-небудзь чорным, чарнейшым’; карыслівы прагны да нажывы, карысталюбівы’ і карысны які прыносіць карысць’; адрасат той, каму адрасавана паштовае адпраленне’ і адрасант той, хто пасылае паштовае адпраленне; адпранік’; абагуліць зрабіць асабістае, уласнае калектыным, грамадскім’ і абагульніць знаходзіць агульнае  розных думках, фактах, выказваннях і на падставе гэтага рабіць вывад’; дыпламат службовая асоба, упанаважаная радам для зносін, перагавора з замежнымі дзяржавамі’ і дыпламант удзельнік конкурсу, агляду і пад., узнагароджаны дыпломам’ і інш.
Паранімічныя групы складваюцца рознымі шляхамі. Важнейшымі з іх з’яляюцца: марфалагічны спосаб словатварэння (бялець і бяліць, крыдлівы і крыдны, літарны і літаральны і інш.); змяненне семантыкі (дрэка і дрэца, вянец і вянок, стралец і стралок і інш.); запазычанне іншамоных сло (абанент і абанемент, статут і статус, эканомія і эканоміка, сталактыт і сталагміт і інш.).
У адрозненне ад амоніма, лексічнае значэнне пароніма не столькі вынікае з монага кантэксту, колькі, наадварот, служыць удакладненнем сэнсу выказвання. Ад сіноніма у сэнсавых адносінах паронімы адрозніваюцца тым, што  іх значэннях засёды ёсць прыметы, якія робяць паронімы семантычна самастойнымі, рознымі, узаеманезамяняльнымі словамі. Сінонімы як тоесныя ці вельмі блізкія па значэнні словы звычайна могуць замяняцца адзін другім. Паронімы  адным кантэксце жываюцца вельмі рэдка. Для сіноніма, наадварот, характэрна сумежнае размяшчэнне  тэксце, калі атарам ставіцца задача дасягнуць большай панаты і выразнасці апісання.
З’явы полісеміі, аманіміі, сінаніміі, антаніміі, параніміі назіраюцца не толькі  агульнамонай лексіцы, але і  тэрміналогіі.

3. Асаблівасці лексіка-семантычных працэса у тэрміналогіі
Пытанне аб месцы тэрміналагічнай лексікі  структуры сучаснай літаратурнай мовы  лінгвістычнай літаратуры не атрымала адназначнага вырашэння. Адны моваведы (у прыватнасці А.М.Талікіна) разглядаюць тэрміналогію як сістэму штучна створаных знака і прытрымліваюцца пункту погляду, што тэрміны ствараюцца і функцыянуюць у штучна створаных умовах, таму не могуць разглядацца побач са звычайнымі словамі [19]. Іншыя даследчыкі (В.М.Прохарава, А.В.Супяранская, Н.В.Падольская, Н.В.Васільева) прапануюць разглядаць тэрміналогію  якасці атаномнага раздзела лексікі, адхіляючы канцэпцыю тэрміналогіі як сістэмы штучна створаных знака [15].
Найбольш слушным з’яляецца меркаванне тых лінгвіста, якія разглядаюць тэрміналогію як самастойную «функцыянальную падсістэму агульналітаратурнай мовы», якая «стаіць у адным радзе з такімі паняццямі, як прастамоныя словы і мова мастацкай літаратуры» [4]. Як зазначае В.П.Даніленка, мова навукі  адносінах да агульналітаратурнай мовы больш вузкае паняцце, паколькі мове навукі не ласцівы се функцыі агульналітаратурнай мовы, а з другога боку, мова навукі – больш шырокае паняцце  парананні з агульналітаратурнай мовай, бо мова навукі ключае  сябе спецыяльную тэрміналогію, якой называюцца навуковыя паняцці, што стаяць за межамі звычайнай, непрафесійнай сферы зносін [4].
Мнагазначнасць і аманімія
Да гэтага часу адкрытым застаецца пытанне – ці валодае тэрмін уласцівасцю пазакантэкставасці, ці адназначнасці (прынцып незалежнасці тэрміна ад кантэксту першыню  мовазнастве бы прапанаваны Д.С.Лотэ). Большасць лінгвіста (В.П.Даніленка, Н.З.Кацялова, Б.Н.Галавін, Т.А.Чаботнікава, В.С.Ахманава, І.С.Квітко і інш.), якія прызнаюць тэрміналогію часткай агульналітаратурнай мовы, лічаць, што мнагазначнасць з’яляецца прыналежнасцю многіх паназначных сло беларускай мовы і пад полісеміяй у тэрміналогіі звычайна разумеюць «суаднесенасць аднаго тэрміна больш чым з адным паняццем у межах аднаго або некалькіх прылягаючых адно да аднаго тэрміналагічных палё» [5, с. 45] і разглядаюць яе як «расслаенне значэння у залежнасці ад ужывання слова  розных галінах веда» [6, с. 124] і розных сістэмах. Іншымі словамі, тэрміны набываюць новыя значэнні  працэсе пастаяннага заемадзеяння з агульнажывальнымі словамі (міжсістэмная мнагазначнасць), а таксама  працэсе заемадзеяння  межах пэнай тэрмінасістэмы (унутрыгаліновая мнагазначнасць) і розных тэрмінасістэм (міжнавуковая мнагазначнасць).
У спецыяльнай лексіцы асабліва пашырана міжнавуковая мнагазначнасць. Напрыклад, гіра – пудовая гіра (метрал.), практыкаванні з гірамі і штангай (спорт), гіра насценнага гадзінніка (механ.); лідэр –лідэры парламенцкіх фракцый (паліт.), лідэр першага забегу (спорт), лідэр кільватэрнай калоны (ваен.); ін’екцыя – ін’екцыя пеніцыліну (медыц.), ін’екцыя сродка (эканом.); сесія – дэпутацкая сесія (паліт.), студэнцкая сесія (адукац.); спадчына – спадчына ад бацько (юрыд.), культурная спадчына А.Міцкевіча (лінгв.); экспедыцыя – экспедыцыя на адпраку грузу (юрыд.), палярная экспедыцыя (геаграф.), карная экспедыцыя (ваен.); спад – спад тэмпу бегу (спорт), спад гары (геаграф.); барометр – паказчык стану рынку (эканом.), паказчык ціску (геаграф.); база – эканамічная база (эканом.), ваенна-марская база (ваен.) і інш.
Унутрыгаліновая мнагазначнасць – з’ява больш рэдкая, аднак істотная для многіх тэрмінасістэм. Напрыклад, дубль – 1) рэзервовая каманда, 2) выйгрыш першынства і Кубка  адным сезоне адной камандай. Некалькі значэння маюць тэрміны патэнт, здзелка, вартасць, рахунак, экс-дывідэнд, ліквіднасць, квота, трэст, валюта і інш. (эканом.), напрыклад: валюта – 1) грашовая адзінка краіны, 2) тып грашовай сістэмы, 3) грошы замежных краін, якімі карыстаюцца  міжнародных разліках; дыплом, дэкрэт, ордэр, экспедытар, судовы разбор, судовыя спрэчкі, хадайніцтва, даведка, паручыцельства і інш. (юрыд.), напрыклад: паручыцельства – 1) у грамадзянскім праве – спосаб забеспячэння выканання абавязка, 2) у крымінальным праве – адна з мер стрымання.
Некаторыя тэрміны развіваюць міжсістэмную і міжнавуковую або міжнавуковую і унутрыгаліновую мнагазначнасць адначасова. Напрыклад: удар – 1) моцны рэзкі штуршок, сутыкненне з чым-н. у час руху (пад ударам ветру) // пра гром, выбух і інш. моцныя гукі (удар грому), 2) імклівы напад, атака (флангавы дар), 3) нечаканае гора, бяда, непрыемнасць (удар лёсу), 4) раптонае кровазліццё  мозг (апаплексічны дар). Паранаем таксама: кручаны дар – удар у спартынай гульні (у тэніс, валейбол), пры якім пасылаецца кручаны мяч; свабодны дар – у футболе дар, у час якога працінік не мае права нападаць, сонечны дар, цеплавы дар – у медыцыне.
Сярод лінгвіста няма адназначнага вырашэння пытання, чым лічыць – амонімамі ці мнагазначнымі словамі – словы агульналітаратурнай мовы, якія  пераносным значэнні функцыянуюць у якасці тэрміна. Многімі даследчыкамі яны разглядаюцца як міжсістэмныя амонімы. «Полісемія – факт аднаго поля, хаця нутры свайго поля тэрмін і імкнецца да адназначнасці. Тэрміны, якія аднолькава гучаць у розных палях, – амонімы» [17, с. 44].
Як адзначае Л.М.Мінакова, «слова з’яляецца мнагазначным да таго часу, пакуль паміж яго семемамі заховаецца сэнсавая сувязь, пакуль этымалагічны, граматычны аналізы дазваляюць устанавіць іх семантычны інварыянт... У адрозненне ад семантычных варыянта, якія выступаюць як роднасныя, цесна звязаныя паміж сабой лексемы, амонімы выступаюць як адзінкі, якія маюць абсалютна розныя значэнні і адна з другой не выводзяцца» [13, с. 116]. Напрыклад, храп – хрыплыя гукі, якія тварае пры дыханні той, хто спіць і храп – прыбор для зяцця проб грунта; заступ – рыдлёка, лапата і заступ – пры скачках  дажыню, калі наступаюць на лінію, ад якой пачынаецца замер дажыні скачка (таксама заступ у варотную пляцоку, заступ за сярэднюю лінію).
У тэрміналогіі часцей сустракаецца міжнавуковая аманімія, напрыклад, вал – значны па працягласці і вышыні земляны насып, створаны для абарончых і гаспадарчых мэт (у старажытнасці будавася для абароны месца, мясцовасці ад непрыяцеля) і вал – агульны аб’ём прадукцыі, вырабленай за які-небудзь пэны тэрмін, які выражаецца шляхам абазначэння яе кошту  цэлым; корт – тостая, звычайна цёмнага колеру баваняная тканіна атласнага перапляцення для рабочага і спартынага адзення і корт – пляцока для гульні  тэніс; космас – сусвет (Сонечная сістэма, зоркі, міжзорнае асяроддзе, галактыкі, міжгалактычнае асяроддзе) і космас – расліна з галінастымі сцябламі, з кветкамі  суквеццях-кошыках на догіх кветаносах; мультыплікатар – каэфіцыент, які характарызуе сувязь паміж павелічэннем (памяншэннем) інвестыцый і зменай велічыні даходу і мультыплікатар – фотакамера з некалькімі аб’ектывамі, якая дае адначасова многа здымка з аднаго і таго ж прадмета, а таксама прылада для размножвання копій.
У лінгвістычнай літаратуры існуе думка, што нутрыгаліновая аманімія – з’ява даволі рэдкая, і што « асноным яна прадсталена аддзеяслонымі назонікамі, у якіх разам са значэннем дзеяння развілося значэнне прылады дзеяння» [12, с. 49]. Аднак, як відаць з наступных прыклада з біялогіі, унутрыгаліновая аманімія разнастайная: конік – птушка і конік – рыба; сякач – кабан і дарослы самец ластаногіх і сякач – насякомае; гладыш – грыб-дуплянка, млечнік і гладыш – расліна (гладыш прускі, шыракалісны) і гладыш – клоп (жоты, звычайны); лось – грыб і лось – жывёла; цвыркун – насякомае і цвыркун – птушка; асянка – рыба сямейства карпавых і асянка – род печых птушак атрада вераб’іных і інш.
Звяртаюць на сябе вагу і міжмоныя амонімы (пры перакладзе на беларускую мову яны маюць зусім іншае значэнне), напрыклад, у рускай мове: язык (белорусский, польский, французский) сукупнасць агульнапрынятых гукавых і лексікаграфічных сродка для выказвання думак і наладжвання сувязі паміж людзьмі’ – мова (беларуская, польская, французская). У беларускай мове слова язык ужываецца са значэннем рухомы мышачны орган у ротавай поласці пазваночных жывёл і чалавека, які дапамагае захопліваць, перажоваць, глытаць ежу, вызначаць яе смакавыя якасці’; пол (паркетный, земляной) насціл у памяшканні, па якім ходзяць’ – падлога (паркетная, земляная). Слова пол у беларускай мове жываецца са значэннем сукупнасць прыкмет, па якіх у раслін можна адрозніваць мужчынскія і жаночыя калівы’, а таксама са значэннем палаткі, нары’.
Тэрміны могуць уступаць у складаныя полісемантычна-аманімічныя адносіны: адзін і той жа мнагазначны тэрмін выступае як амонім да сугучнага, таксама мнагазначнага, тэрміна, напрыклад: грыф – 1) у антычнай міфалогіі – крылатае страшыдла з тулавам ільва і галавой арла або льва, 2) вялікая драпежная птушка, якая гнездзіцца на скалах, абрывах, адзіночных дрэвах і жывіцца падлай; грыф – 1) догая драляная пласцінка на шыйцы музычных інструмента, да якой у час ігры прыціскаюць струны, 2) стальны прут атлетычнай штангі, на які надзяваюцца шары, дыскі; грыф – 1) штэмпель з узорам чыйго-небудзь афіцыйнага подпісу, а таксама адбітак з гэтага штэмпеля, 2) надпіс на дакуменце, выданні, які вызначае правілы карыстання імі. У гэтым прыкладзе назіраецца міжнавуковая мнагазначнасць і міжнавуковая аманімія; грот – 1) шырока адкрытая пячора з невысокай зводчатай столяй, 2) пашырэнне пячоры пасля вузкага праходу, 3) ніша  канцы ледніка, адкуль выцякаюць талыя воды і грот – ніжні парус на грот-мачце. У гэтым прыкладзе назіраецца нутрыгаліновая мнагазначнасць і міжнавуковая аманімія.
Часам межы паміж мнагазначным і аманімічным словам бываюць умонымі, аманімія з цяжкасцю паддаецца дакладнай класіфікацыі. У лексікаграфічных працах не засёды паслядона вытрымліваецца падача мнагазначнага слова (у адным слонікавым артыкуле пад рознымі нумарамі) і сло-амоніма (у розных слонікавых артыкулах). Як заважае Л.М.Мінакова, «устаналенне меж паміж полісеміяй і аманіміяй... залежыць не столькі ад монай рэальнасці, колькі ад аргументацыі вучоных-лінгвіста» [13, с. 116].
Сінанімія. Варыянтнасць. Дублетнасць
Праблема сінаніміі і сіноніма у тэрміналогіі застаецца найменш распрацаванай і найбольш складанай. Адны даследчыкі зусім адмалялі з’яву сінаніміі  тэрміналогіі (А.М.Талікіна) і сцвярджалі, што сінаніміі  тэрміналагічных сістэмах няма, а тое, што лічыцца тэрміналагічнай сінаніміяй – гэта з’ява дублетнасці, бо паміж дублетамі няма тых адносін, якія ствараюць сінанімічны рад. На думку В.П.Даніленкі, сінанімія  тэрміналогіі разглядаецца як натуральнае праяленне закона развіцця лексікі літаратурнай мовы. «У тэрміналогіі сінонімы суадносяцца з адным і тым жа паняццем і аб’ектам, гэтыя адзінкі не характарызуюць розныя яго ласцівасці» [4, с.73]. Таму іх можна назваць тэрміналагічнымі дублетамі. З гэтай думкай пагаджаліся В.С.Ахманава, В.М.Галавін, Р.Ю.Кобрын і інш.
С.І.Коршуна, Д.С.Лотэ, Э.А.Натансон і інш. прызнавалі  тэрміналогіі абсалютную і адносную сінанімію. А.А.Рэфармацкі пад дублетнасцю разуме розныя варыянты сло. А.В.Коса выдзяля сінонімы-дублеты, якія з’явіліся  выніку паралельнага жывання айчыннага і запазычанага тэрміна, у выніку скарачэння састанога тэрміна або паралельнага выкарыстання поных тэрміна і іх абрэвіятур і інш. В.П.Красней выяляе ідэаграфічныя (маюць сэнсавыя адценні іх паняційнага зместу) і дублетныя (адценні  паняційным змесце адсутнічаюць) сінонімы. Як бачым, з’явы сінаніміі, дублетнасці, варыянтнасці або змешваюцца, або размяжоваюцца на аснове фармальных і семантычных прыкмет.
Тэрміны-сінонімы – гэта найменні, якія адрозніваюцца паміж сабой адценнямі значэння або аб’ёмам семантыкі. Прыклада такіх сіноніма у даследуемых тэрмінасістэмах [16, 22, 23] не адзначалася.
Тэрміны-дублеты – гэта найменні, якія понасцю супадаюць па значэнні і жыванні, суіснуюць у сінхронных моных пластах. Многія з іх характэрны для дакладных навук (фізіка, матэматыка, хімія) (дыстыляцыя – перагонка, квазізоркі – квазары, счапленне – кагезія, сублімацыя – узгонка і інш.), юрыспрудэнцыі (фальсіфікацыя – падлог, выпадак – казус, стандарт – норма, вымаганне – рэкет, рэкламацыя – прэтэнзія і інш.), спорту (перашкода – бар’ер, арбітр – суддзя, сэт – партыя, бой – паядынак, нападаючы (нападнік) – бамбардзір, вароты – брамка, гнуткасць – гібкасць, жгут – скрутак, закалка – гарт і інш.), эканомікі (андэррайтэр – гарант, ануітэт – рэнта, залог – заклад, ін’екцыя – упрыскванне, улік – справаздачнасць і г.д.). У сінанімічныя адносіны ступаюць найменні славянскага паходжання, найменне славянскае і запазычаны тэрмін, два або больш запазычаныя тэрміны і інш.
У тэрмінасістэме батанікі сустракаюцца стылістычныя сінонімы, якія маюць розную эмацыянальна-экспрэсіную афарбоку і належаць да розных стыля і сфер ужывання. Напрыклад: лотаць – лопух, нюнькі, бабонік, жатушнік, мядзведжая лапка; купальнік – буквіца, гарнік, касцян, пералёт; гарлачык – лілея, калітка, булдака, вадзяніца, макака, гладышыкі, бубэнчыкі, кушынкі; трыпутнік – прыдарожнік, бабка, серпарэзнік, міжперсніца; лопух – лапушнік, дзядонік, рапей, брылі, калюгі, ранік і інш.
Лінгвістамі неаднаразова падкрэслівалася, што  рэальнай тэрміналогіі значнае месца займаюць шматкампанентныя тэрміны тыпу імпульс – колькасць руху, браканьерства – незаконнае паляванне і рыбны промысел, бліцтурнір – маланкавы турнір і пад. Куды іх адносіць – да сінтаксічных сіноніма-дублета ці да сінтаксічных варыянта (Я.М.Сцепановіч лічыць іх дэфініцыйнымі сінонімамі) – застаецца адкрытым пытаннем.
На нашу думку, пары наймення тыпу «слова – словазлучэнне» або «словазлучэнне – словазлучэнне», якія маюць тоеснае значэнне, варта лічыць сінтаксічнымі сінонімамі-дублетамі. Напрыклад, дэзерцірства – ухіленне ад вайсковай службы, экспарт – знешні гандаль, бікамералізм – двухпалатная сістэма, халатнасць – нядбайнасць злачынная, бюлетэнь – лісток непрацаздольнасці, біпатрыды – двайное грамадзянства (юрыд.), гандбол – ручны мяч, звеславаць – пачаць веславаць, ватэрпола – воднае пола (спорт), арбітр – трацейскі суддзя, банкнота – банкаскі білет, трата – пераводны вэксаль, распіска – пацвярджэнне атрымання (эканом.) і інш.
Шматкампанентныя пары сіноніма-дублета розняцца галонымі кампанентамі (адміністрацыйнае правапарушэнне – адміністрацыйная правіннасць) або залежнымі кампанентамі (завочнае навучанне – навучанне без адрыву ад вытворчасці, фіктыны шлюб – несапрадны шлюб, Сусветны банк – Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця, выгады пераліву – пабочныя выгады, выдаткі накладныя – выдаткі агульныя) і інш.
Варыянтамі з’яляюцца тэрміны, якія адрозніваюцца паміж сабой фанетычнымі або словатваральнымі элементамі і понасцю супадаюць сваім значэннем (адыманне – адніманне, арбітражор – арбітражыст, акцыянер – акцыяніст), а таксама кароткія варыянты понага тэрміна. Скарачэнне здзяйсняецца пропускам аднаго з кампанента тэрміналагічнага словазлучэння (дысперсія хуткасці гуку – дысперсія гуку), заменай словазлучэння тэрмінам, утвораным шляхам усячэння (імпульсны сігнал – імпульс, іскравы разрад – іскра, намінальная вартасць – намінал). Важным сродкам у дасягненні кароткасці тэрміна лічыцца абрэвіяцыя (біялагічны эквівалент рэнтгена – бэр, ЦПК – цывільны працэсуальны кодэкс, МВФ – Міжнародны валютны фонд, ЕВФП – Ерапейскае валютна-фінансавае пагадненне, ФІФА – Міжнародная федэрацыя футбольных асацыяцый). Скарачэнне можа дасягацца таксама сродкамі сімволікі (
·-прамяні – электрамагнітнае выпрамяненне з вельмі кароткай дажынёй хвалі (менш 0,1 нм) і інш.).
З’ява антаніміі  айчынным мовазнастве пачала разглядацца  50-я г.г. XX ст. Антонімы разглядаліся вучонымі як суадносныя, карэлятыныя паняцці, якія не могуць існаваць адзін без другога. На суадноснасць семантыкі антоніма звярталі вагу Р.А.Будага, В.І.Іванова, Л.А.Новіка і інш. У прыватнасці, М.М.Шанскі адзнача, што «антонімы з’яляюцца словамі рознага гучання, якія выражаюць супрацьлеглыя, але суадносныя адно з другім паняцці» [20, с. 64]. Для антанімічных пар і радо характэрны заемадапаняльнасць, узаемазалежнасць, узаемавыключальнасць кампанента. Яны выступаюць як спецыфічнае монае адлюстраванне відазмянення і супрацьлегласцей у прадметах і з’явах аб’ектынага свету [14]. Антонімамі можна назваць словы, якія «супрацьпасталяюцца па самай агульнай і істотнай для іх значэння семантычнай прыкмеце і знаходзяцца на палярных пунктах адпаведнай лексіка-семантычнай парадыгмы» [21, с.202].
З’ява антаніміі, якая праяляецца  існаванні сло з супрацьлеглым значэннем, у мове навукі мае свае асаблівасці. Так, напрыклад, словы, якія твараюць антанімічную пару  агульналітаратурнай мове лёгкі – цяжкі (камень) у мове спорту антонімамі не з’яляюцца: лёгкая – цяжкая (атлетыка) (лёгкая атлетыка – від спорту, які ахоплівае хадзьбу, бег, скачкі, кіданне кап’я, дыска, штурханне ядра і пад.; цяжкая атлетыка – комплекс фізічных практыкавання па падыманні цяжара (штангі, гіры, гантэлі і інш.). Выкарыстанне літаратурнага антоніма мокры да тэрміналагічных словазлучэння сухі плод (плод з сухім каляплоднікам), сухая касцянка (касцянка з сухім мезакарпам (у какосавай пальмы)) мяняе іх значэнне: мокры плод (касцянка) = якія трапілі пад дождж і намоклі.
Значэнне супрацьлегласці можа знікаць у слове як вынік яго спецыфічнага выкарыстання  мове навукі. Напрыклад, зменная  матэматычнай логіцы – моны выраз, які служыць для абазначэння адвольнага аб’екта з нейкага фіксаванага мноства аб’екта. Зменная называецца свабоднай, калі  выраз, у які яна ваходзіць, магчымая падстанова замест зменнай імёна аб’екта з абсягу яе значэння. Калі названая падстанова немагчымая (па сэнсе выразу), то зменная называецца звязанай. Такім чынам, узнікае антанімічная пара свабодны – звязаны; у эканоміцы бык (удзельнік тарго, які чакае павышэння цэн і іграе на павышэнне цэн на біржы) – антанімічны слову мядзведзь (спекулянт, які іграе на паніжэнне цэн на біржы).
У тэрмінасістэмах розных галін навукі рэалізуюцца два структурныя тыпы антанімічных адносін – лексічны і словатваральны. Лексіка-словатваральны тып (цепластойлівасць – холадастойлівасць) непрадуктыны.
У лексічным тыпе антаніміі супрацьлегласць значэння выражаецца рознымі каранямі. Напрыклад: упарадкаванне (поная заканамернасць, парадак, сіметрыя  размеркаванні атама, малекул, крышталя, якія твараюць цвёрдае цела) – хаатычнасць (адсутнасць парадку, сіметрыі  размеркаванні чаго-небудзь); алігаполія (стан рынку, пры якім абмежаванай колькасці прадацо супрацьстаіць вялікая колькасць пакупніко) – алігапсонія (стан рынку, пры якім абмежаванай колькасці пакупніко супрацьстаіць вялікая колькасць прадацо). Лексічны тып антаніміі асабліва пашыраны сярод назоніка аддзеяслонага (ці адпрыметнікавага) паходжання: выпарэнне (пераход рэчыва з вадкага ці цвёрдага стану  газападобны) – кандэнсацыя (пераход рэчыва з газападобнага стану  вадкі ці крышталічны); крохкасць (здольнасць цвёрдых цел разбурацца пры механічных уздзеяннях без прыкметных пластычных дэфармацый) – пластычнасць (уласцівасць цвёрдых цел вытрымліваць без разбурэння дэфармацыі і заховаць іх пасля таго, як знешнія сілы перастаюць дзейнічаць). Яшчэ прыклады: нацыяналізацыя – прыватызацыя, пакаранне – памілаванне, страты – даходы, шлюб – развод, аналогія – неадпаведнасць, ісцец – адказчык, крэдытор – дажнік, штраф – узнагарода, правы – абавязкі (юрыд.) і інш.
У словатваральны тып антоніма уключаюцца тэрміны, у якіх процілегласць значэння выражаецца словатваральнымі сродкамі. Як правіла, значэнне антаніміі знікае як вынік карэляцыі супрацьлеглых па сэнсе прыставак, якія далучаюцца да аднаго і таго ж тэрміна, або як вынік выкарыстання прыстакі, якая надае тэрміну супрацьлеглы сэнс. Напрыклад: адлі – прылі, негаты – пазіты, сіметрыя – асіметрыя, часцінка – антычасцінка, рэчыва – антырэчыва, свет – антысвет і інш.
Сярод састаных тэрміна-антоніма можна вылучыць дзве групы:
1) антанімічныя пары з рознакаранёвымі кампанентамі, дзе супрацьлегласць выражаецца: а) лексічнымі асновамі відавых кампанента састаных тэрміна: высокі мяч – нізкі мяч, высокае вядзенне мяча – нізкае вядзенне мяча, гол у свае вароты – гол у чужыя вароты, задняя лінія – пярэдняя лінія, левы абаронца – правы абаронца; аферта вольная – аферта цвёрдая; палітыка «танных грошай» – палітыка «дарагіх грошай»; б) лексічнымі асновамі родавых кампанента састаных тэрміна: запаволіць тэмп – павялічыць тэмп;
2) найменні з аднакаранёвымі кампанентамі, антанімічнасць якім надаюць супрацьлеглыя па сэнсе прыстакі  складзе відавых кампанента або (што назіраецца значна часцей) супрацьлеглы сэнс надае прыстака  складзе толькі аднаго з відавых кампанента антанімічнай пары: згінальныя рухі – разгінальныя рухі, рацыянальны лік – ірацыянальны лік; акрэдыты адзыны – акрэдыты безадзыны і інш.
Супрацьлеглы па сваім значэнні можа быць адзін і той жа тэрмін (яго лексіка-семантычныя варыянты). Паранаем: пячэ (сонца, мароз). Такая здольнасць слова выражаць супрацьлеглыя значэнні без змянення сваёй формы  лінгвістыцы атрымала назву энантыясемія. Напрыклад, ваяка – 1) воін, баец, салдат і 2) пра таго, хто не апрадвае званне воіна, байца.
Паронімы. Гіпонімы
Паронімы – словы, блізкія паводле гучання, але розныя паводле значэння, якія маюць, як правіла, адзін корань і належаць да адной часціны мовы. Напрыклад, альянс (саюз, аб’яднанне на аснове дагаворных абавязацельства) – альяс (расліна алоэ); імігрант (перасяленец з якой-небудзь краіны) – эмігрант (чалавек, які перасяліся са сваёй радзімы  іншую краіну); інжынерны (факультэт, войскі) – інжынерскі (дыплом, абавязкі); канцэсія (дагавор аб перадачы замежнай фірме  эксплуатацыю на пэны тэрмін прыродных багацця, прадпрыемства і інш. гаспадарчых аб’екта, якія належаць дзяржаве) – канфесія (веравызнанне – 1) прыналежнасць да пэнай рэлігіі; прызнанне асобай рэлігійнага вучэння якой-небудзь царквы, 2) рэлігійнае аб’яднанне, якое мае сваё распрацаванае веравучэнне, культ і стойлівую арганізацыйную структуру); камітэт (выбарны орган, які кіруе якой-небудзь работай) камітэнт (асоба, якая даручае камісіянеру заключыць якую-небудзь здзелку: куплю, продаж і інш.); трасат (асоба, абавязаная заплаціць па пераводным вэксалю) – трасант (асоба, якая выдае другой асобе пераводны вэксаль; вэксаледаца); лакат (адна з форм барацьбы прадпрымальніка супраць рабочага класа  заходніх краінах) – накат (стан баксёра  час бою, калі ён пасля вельмі моцнага дару на працягу 10 секунд не можа падняцца і лічыцца пераможаным); спаборнасць (адзін з функцыянальных прынцыпа, які вызначае працэсуальную дзейнасць суда з мэтай забеспячэння панаты фактычнага і доказнага матэрыялу, неабходнага для себаковага, понага і аб’ектынага даследавання акалічнасцей справы, устаналення ісціны па справе) – спаборніцтвы (спартыная сустрэча для выялення пераможцы).
Рода-відавыя адносіны лексічных адзінак называюцца гіпаніміяй. Тэрміны, што абазначаюць больш шырокае, родавае паняцце, называюцца гіперонімамі, а тэрміны, якія абазначаюць больш вузкае, відавое паняцце, – гіпонімамі.
Як заважае Я.М.Сцепановіч, на рода-відавых адносінах пабудавана ся біялагічная наменклатура, змест відавога паняцця шырэй родавага, а аб’ём вузей. Напрыклад, у заалогіі з сям’і кашачых тыгры, ільвы, пантэры, барсы, пума, ягуар, дамашні кот адносяцца да роду кошак сапрадных, рысь – да роду рыся, гепард – да роду гепарда. Яшчэ прыклады гіпоніма з эканомікі, права, спорту: банк – банк акцыянерны, банк узаемаашчадны, банк дзяржаны, банк інавацыйны, банк іпатэчны, банк каптыны, банк квазідзяржаны, банк-каменеджэр, банк камерцыйны, Банк Сусветны, банк дамашні, банк цэнтральны; права – права атарскае, права на нясенне прапано, права на жыллё, права на матэрыяльнае забеспячэнне, права на спадчыну, права на адукацыю, права на аб’яднанне  грамадскія саюзы, права на адпачынак, права на ахову здароя, права на судовую абарону, права на працу, права на дзел у кіраванні дзяржанымі і грамадскімі справамі, права адклікання дэпутата, права падпісу, права понага гаспадарчага вядзення, права ласнасці, права прытулку, права прыватнае, права экстэрытарыяльнасці; удар – удар вонкавым бокам пад’ёму, удар вонкавым бокам ступні, удар унутраным бокам пад’ёму, удар унутраным бокам ступні, удар галавой у скачку, удар здалёк, удар нізам, удар нажніцамі, удар ад варота, удар рэзаны, удар абарончы, удар па мячы, удар звыш блока, удар плоскі, удар па шайбе, удар з краю сеткі, удар з лёту, удар з нізкай перадачы, удар з месца, удар з адскоку, удар з паваротам, удар укарочаны, удар цераз сябе і інш.
Такім чынам, спецыяльная лексіка падпадае пад уплы усіх тых лексіка-семантычных працэса, якія характэрны літаратурнай мове  цэлым. Ёй уласціва мнагазначнасць, аманімія, сінанімія, варыянтнасць, антанімія і інш. Аднак усе гэтыя працэсы маюць свае асаблівасці, яны працякаюць у тых межах, якія не парушаюць семантычнай пэнасці тэрміна.

4. Паходжанне лексікі беларускай мовы
Лексічны склад беларускай мовы фарміравася на працягу многіх стагоддзя, няспынна развівася і дасканальвася. Менавіта  лексіцы адлюстравалася і гісторыя развіцця беларускага народа.
Вылучаюцца два вялікія пласты нашай лексікі паводле паходжання: спрадвечная і запазычаная.
Спрадвечная лексіка складаецца з чатырох пласто сло:
1) індаерапейскія словы (самыя старажытныя,
· 3–1 тысяч. да н. э.). Абазначалі жыццёва важныя прадметы жывой і нежывой прыроды: Бог, душа, вера, неба, вечар, зіма, дзень, маці, брат, дзед, сын, вок, зерне, мёд, соль, салома, балота, гарэць, драмаць, есці; лічэбнікі два, тры, сто; займеннікі вы, сам, ты і мн. інш.
2) агульнаславянскія (праславянскія) словы (
· 2 тысяч. да н. э. – 1 тысяч. н. э.): дзіця, бабка, сірата, удава, заяц, бык, конь, лебедзь, крыда, ласка, прада; назвы прадукта харчавання: блін, піва, сала, квас, каша, масла, крупа, дрожджы і інш.; ваенныя тэрміны: абарона, бой, вайна, дружына, кап’ё, лук, полк, страла і інш.; колеры: белы, жоты, зялёны, русы, рыжы, светлы, чорны, сіні і інш. Пласт агульнаславянскай лексікі хоць і нешматлікі (
· 2000 сло), але з’яляецца ядром слоніка кожнай славянскай мовы.
3) агульнасходнеславянскія словы (УІІІ – ХІІІ стст.): сям’я, ваявода, дань, воласць, выкуп, пастух, бондар, знахар, мельнік, селянін, клык, жаваранак, снягір, грэчка, качарга, лыжка, сарочка, рэпа, адзінаццаць, дванаццаць, дзевяноста і інш.
4) уласнабеларускія словы (ХІУ – ХУІІ стст.): асілак, вадзянік, вайсковец, араты, працанік, вясковец, сейбіт; бусел, берасцянка, алешнік, вачкі, заранка, вясёлка, надвор’е, золак, світанне, спёка, цемра, сакавік, красавік; спадніца, хустка, абрус; дранікі, зацірка; пакута, пяшчота, хвароба, байка, выказнік, дзейнік і інш. Менавіта ласнабеларускія словы складаюць нацыянальную спецыфіку лексічнай сістэмы нашай мовы.
Да запазычаных адносяцца словы іншамонага паходжання, якія  выніку семантычнага і фанетыка-марфалагічнага асваення зрабіліся лексічнымі адзінкамі беларускай мовы. Асноная прымета запазычанага слова – яго функцыянальная значымасць, якая заключаецца  тым, што слова абазначае прадметы і паняцці, якія не маюць адэкватнага абазначэння  самой беларускай мове або з’яляюцца семантычнымі ці стылістычнымі сінонімамі да адпаведнага беларускага слова. З іншых мо у беларускую мову такія словы пранікаюць як вусным шляхам (г. зн. перш трапілі  жывую гаворку, а пазней пашырыліся  пісьменнасці), так і кніжным (пачыналі жывацца  пісьменнасці і літаратурнай мове, а потым паступова пераходзілі  гаворку). Выдзяляюцца дзве вялікія групы запазычаных сло: са славянскіх мо і з неславянскіх. Прывядзём прыклады.
Са славянскіх мо:
а) стараславянізмы (або царконаславянізмы): вобраз, вочы, воблака, храбры, продак, раб, цвярдыня, уладыка, храм, чэсны, благаславенне і інш.;
б) з рускай мовы: ссылка, пераварот, забастока, подзвіг, гадавіна і інш.;
в) з украінскай мовы: бацькашчына, вербалоз, ежа, агортваць, боршч, прыкмета, заляцанне, хутар, варэнік, побыт, журыцца, галушка, забабоны, лунаць і інш.;
г) з польскай мовы: касцёл, палац, скарб, вяндліна, відэлец, гузік, карысць, сродак, скарга, рахунак, гатунак, здрада, апека, сукенка, літасць, айчына, пісар, кабета, хлопец, шчыры, дранцвець і інш.;
д) з чэшскай мовы адзінкавыя прыклады: калготы, блакіт;
З неславянскіх мо:
а) балтызмы (літоскія і латышскія словы): жвір, пуня, клуня, свіран, кош, бурбалка, клыпаць, жуда і інш.;
б) цюркізмы (пераважна з татарскай мова). Пачалі пранікаць у мову сходніх славян яшчэ  старажытныя часы з мовы цюркскіх плямёна, што рабілі набегі на землі славян: арда, баран, калчан, сарафан, балван, балда, лафа (салдацкае жалаванне; выгода), калчан, атаман, кінжал, халва, пло, айва, гарбуз, бархан, туман, буран, торба, чамадан і інш;
в) грэцызмы трапілі  нашу мову яшчэ  старажытнасці  сувязі з прыняццем хрысціянства. Пераважна гэта словы навукі, асветы, культуры, мастацтва, адукацыі: ікона, царква, алфавіт, арфаграфія, графіка, кафедра, бактэрыя, дыягназ, трахея, мікроб, іон, істэрыя, філалогія, лексіка, алебастр, акіян, кіт, дэльфін, эпоха, элегія, камедыя і інш;
г) лацінізмы  нашу мову прыйшлі праз польскую, чэшскую і іншыя заходнеерапейскія мовы: каляндар, прафесія, доктар, літара, нацыя, тэкст, легенда, ангіна, вакцына, інфаркт, вірус, бацыла, біцэпс, імпульс, інстытут, лекцыя, глобус, экзамен, абітурыент, аратар і інш.;
д) германізмы: афіцэр, мазер, лагер, штаб, фронт, фланг, алкаголь, бутэрброд, цукар, вафля, гальштук, партвейн, паштэт, бінт, аспірын, гантэлі, цэйтнот, гросмайстар, штраф і інш.;
е) галіцызмы (з французскай мовы): акардэон, баль, вальс, вернісаж, жанр, журы, раяль, бігудзі, памада, адэкалон, гарнітур, бра, вітрына, атэль, кавалер, какетка, камандор, гараж, кабіна, сапёр, баржа, міна, маршал, карабін, лікёр, кампот, марынад і інш.;
ё) англіцызмы: ат, бокс, гандбол, футбол, клуб, трактар, мічман, снайпер, бар, піжама, плед, вельвет, джынсы, віскі, пунш, джэм, бекон, крэкер, кактэйль, кекс, джунглі, лідэр, мітынг і інш.;
ж) італізмы: акорд, арыя, бас, флейта, опера, маэстра, карнавал, гірлянда, саната, палац, вермішэль, макароны, памідор, лаванда, інтанацыя, кар’ера, бандыт, фашызм і інш.;
з) з галандскай: бакен, баркас, боцман, канвой, марціра, дамкрат, брас, краб, апельсін і інш.;
і) з іспанскай: арлекін, балеро, гітара, румба, танга, самбрэра, какаін і інш.;
к) з фіна-горскіх (фінскай, карэльскай, эстонскай, комі): кілька, навага, салака, сёмга, тундра, нарты, сані і інш.;
л) з кітайскай: чай, жэньшэнь;
м) з японскай: івасі, соя, кімано, самурай, цунамі, каратэ, дзюдо і інш.
Пранікненне іншамоных сло – з’ява заканамерная для любой мовы. Гэта вынік палітычных, гандлёвых, эканамічных і культурных сувязей, цесных моных кантакта народа свету. Запазычанні не парушаюць нацыянальнай самабытнасці беларускай мовы, яны збагачаюць яе лексічную сістэму.

5. Лексіка паводле сферы выкарыстання
У адносінах выкарыстання словы беларускай мовы не з’яляюцца аднолькавымі: адны з іх ужываюцца сімі носьбітамі мовы незалежна ад іх пражывання, прафесіі, узросту, роду занятка, адукацыйнага і культурнага зроню; другія – актына жываюцца толькі на пэнай тэрыторыі, прадстанікамі асобных прафесійных ці сацыяльных груп насельніцтва, г. зн. з’яляюцца тэрытарыяльна, прафесійна ці сацыяльна абмежаванымі. З гэтага вынікае, што лексіка сучаснай беларускай мовы  залежнасці ад сферы выкарыстання падзяляецца на дзве вялікія групы: агульнажывальную і абмежаванага жывання.
Агульнажывальная (агульнанародная) лексіка з’яляецца асновай слонікавага складу беларускай мовы: без гэтых сло нельга сфармуляваць і выказаць думку, без іх немагчыма далейшае развіццё і дасканаленне самой лексікі. Сюды адносяцца такія словы, якія вядомы сім носьбітам і шырока выкарыстоваюцца імі без усякіх абмежавання. Гэта словы розных часцін мовы і розных стылістычных разрада (дзень, каліна, затра, хадзіць, гаварыць, весела, мы, свой, два і многія іншыя).
Лексіка абмежаванага жывання падзяляецца на дыялектную, жаргонную і спецыяльную. Коратка спынімся на гэтых лексічных разрадах.
Дыялектную лексіку складаюць словы, ужыванне якіх абмежавана пэнай тэрыторыяй, гэта словы мясцовых гаворак (дыялектызмы). На тэрыторыі Беларусі выдзяляюць наступныя дыялекты: паночна-сходні, паднёва-заходні (асноныя), сярэднебеларускі (цэнтральныя гаворкі) і заходнепалескі (брэсцка-пінскі). Кожны з гэтых дыялекта мае свае асаблівасці, якія адрозніваюць іх адзін ад аднаго і ад літаратурнай мовы. Дыялектызмы, безумона, вядомы не сім носьбітам мовы, а толькі тым, хто жыве на той тэрыторыі, дзе гэтыя словы бытуюць. Напр., савяк (замест літ. падбярозавік), вятрокі (замест літ. басаножкі), казлы (люцікі), пасоля (фасоля), ля, паля (паглядзі, глянь), гуліца (вуліца), тамака (там), настольніца (настольнік), барыла (бочка) і інш.
Сярод дыялектызма вылучаюць паранальна невялікую групу абласных сло, г. зн. такіх, якія жываюцца на больш-менш значнай тэрыторыі Беларусі, выкарыстоваюцца  мастацкіх тэкстах многіх атара, але яшчэ не сталі літаратурнымі  поным сэнсе гэтага слова. Абласныя словы падаюцца  слоніках літаратурнай мовы з паметай абл. (абласное): нацяты (нацягнуты), нябож (пляменнік), оступам (цесна абступішы, вакол), гучок (парастак), гуля і гула (гуз), жбан (збан), заложна (бесперапынна, настойліва, упарта) і інш.
Дыялекты – гэта самыя старажытныя моныя адзінствы, нават больш старыя, чым сама беларуская мова. У дапісьмовы перыяд дыялекты былі адзінай формай зносін. У наш час дыялекты не твараюцца, а паступова разбураюцца. Тым не менш, для нацыянальнай мовы яны – скарбніца, якую неабходна заховаць (дастаткова спомніць, што менавіта з дыялекта «вырастала» новая беларуская літаратурна-пісьмовая мова). Узбагачэнне літаратурнай лексікі за кошт народна-дыялектных сло – гэта такі ж гістарычны працэс, як і папаненне яе шляхам запазычання іншамоных сло.
У творах мастацкай літаратуры пісьменнікі выкарыстоваюць дыялектызмы з мэтай стварэння мастацкага вобраза, для характарыстыкі дзеючых асоб, перадачы монага каларыту мясцовасці, у якой адбываецца дзеянне.
Жаргонная лексіка (фр. jargon – умоная гаворка) – гэта гутарковая мова пэнай групы людзей, аб’яднаных агульнасцю інтарэса, звычак, занятка, сацыяльнага становішча і г. д. Жаргонная лексіка (адвольна выбраныя моныя элементы) фарміруецца на базе сло літаратурнай мовы шляхам іх пераасэнсавання, метафарызацыі. Так, у мове моладзі, вучня, студэнта можна пачуць такія жаргонныя словы, як продкі, шнуркі (бацькі), ажур (парадак), гнаць (гаварыць няпраду), базар (размова), бомбы, шпоры (шпаргалкі), халтурыць (нядобрасумленна выконваць працу), філоніць (ухіляцца ад працы), бабкі (грошы вогуле), зелень (долары), драляныя (айчынная валюта) і інш.; у мове спартсмена: рамка (вароты), гарчычнік (жотая картка), вольнік (барэц вольнага стылю) і інш.; прыклады армейскіх жаргона: салага (увогуле малады салдат), дух, чарпак ці чайнік, слон, дзед (радавы салдат у залежнасці ад часу знаходжання на тэрміновай службе), старлей (старшы лейтэнант), кусок (прапаршчык), самаход (самавольна пакінуць воінскую часць), дэмбель (дэмабілізацыя), адкасіць (ухіліцца ад воінскай службы) і інш. У часы Вялікай Айчыннай вайны склася франтавы жаргон: самавары (мінамёты), сабантуй (артабстрэл), кацёл (акружэнне), гасцінцы (снарады, міны) і інш.
Пэным жаргонам карыстаюцца людзі, звязаныя агульнасцю інтарэса, часам негатынага характару (напр., у лексіконе аматара выпіць сустракаюцца наступныя жаргонныя словы: налізацца, завязаць, пузыр, чарніла, фауст, псіхатроп, балбанэс і інш.).
Адной з разнавіднасцей жаргона з’яляецца арго (фр. аrgot – замкнуты). Асноная функцыя арго – быць сродкам адасаблення, аддзялення яго носьбіта ад іншых людзей. У строга тэрміналагічным сэнсе арго – гэта мова дэкласаваных груп грамадства і крымінальнага асяроддзя: зладзея, карцёжных шулера, кантрабандыста, наркамана і пад. У Расіі арго пачало складвацца  2-ой палове ХІХ ст. пераважна  гандлёвых цэнтрах, партовых гарадах, месцах ссылак. Аргатычная лексіка стваралася на базе натуральных мо. Аднак, каб ізалявацца ад грамадства, антысацыяльныя элементы выпрацавалі спецыяльны моны код, незразумелы для іншых людзей. Дасягалася гэта шляхам скажэння і пераасэнсавання агульнанародных сло: вышка (вышэйшая мера пакарання), стукач (даносчык), сціркі (ігральныя карты), макруха (забойства), дзірка (турма), вывеска (твар), пазычыць (украсці), шырмач (кішэнны злодзей), раскалоцца (прызнацца); выкарыстання запазычаных сло (напр., бан у мове зладзея вакзал’ з ням. bahnhof), а таксама шляхам перастанокі складо у словах або дабалення да сло новых элемента (напр., чуха замест хачу, шывар замест тавар і інш.).
Жарганізмы не ваходзяць у лексіка-семантычную сістэму літаратурнай мовы, але могуць выкарыстовацца  мастацкіх і публіцыстычных творах для характарыстыкі персанажа, сацыяльнага асяроддзя.
Спецыяльнай лексікай карыстаюцца прадстанікі пэнай галіны навукі, прафесіі ці роду занятка. Аснонымі разрадамі спецыяльнай лексікі з’яляюцца тэрміны, наменклатурныя назвы і прафесіяналізмы. Спынімся на азначэннях гэтых паняцця і прывядзём прыклады.
Тэрмін (ад лац. terminus – граніца, мяжа) – гэта афіцыйна законенае слова або словазлучэнне, якое ваходзіць у тэрміналагічную сістэму пэнай галіны навукі, культуры, вытворчасці, спорту і г. д., абазначае спецыяльнае паняцце і мае дакладнае лагічнае азначэнне (напр., інтэграл, атмасфера, сінтэз, марфема, гіпотэза, афсайд, пенальці і інш.). Тэрміны могуць быць як агульнанавуковыя (аналіз, дослед, працэс, мадэль, тэорыя і інш.), так і вузкаспецыяльныя (напр., у генетыцы: храмасома, ген, зігота і інш.; у мовазнастве: постфікс, фанема, сінтаксіс, тапонімы і інш.; у плаванні: батэрфляй, кроль, брас і г. д.). Заважым, што словы агульнай лексікі засвойваюцца людзьмі стыхійна, па меры авалодання мовай, ствараюцца для патрэб усяго грамадства. Тэрміны ж прыдумваюцца штучна і патрабуюць спецыяльнай падрыхтокі  той ці іншай сферы дзейнасці.
Па сваім функцыянальным значэнні блізка да тэрміна стаяць прафесіяналізмы. Гэта словы і выразы, уласцівыя мове прадстаніко якой-небудзь прафесіі або сферы дзейнасці. Калі тэрміны маюць больш упарадкаваны, унармаваны характар, то прафесіяналізмы з’яляюцца паафіцыйнымі лексічнымі адзінкамі, якія выкарыстоваюцца вузкім колам спецыяліста, прычым пераважна  гутарковым стылі (напр., у мове пчаляро сустракаюцца такія прафесіяналізмы, як дымар, вашчына, раёня, пропаліс). Рэзкай мяжы паміж тэрмінамі і прафесіяналізмамі няма, і часта прафесіяналізм можа існаваць як сінонім тэрміна. Многія мовазнацы вогуле не вылучаюць прафесіяналізмы  асобны разрад сло спецыяльнай лексікі.
У адрозненне ад тэрміна і прафесіяналізма наменклатура – гэта сукупнасць назва канкрэтных аб’екта, якія вывучаюцца рознымі навукамі, ужываюцца  тэхніцы, спорце і пад. Па складзе наменклатура велізарная. Так, толькі наменклатура медыцынскай тэхнікі (інструменты, апаратура і пад.) налічвае звыш 3000 назва. Тэрміны маюць абстрактныя, адцягненыя значэнні, а наменклатурныя назвы абазначаюць даволі канкрэтнай з’явы. Паран.: арфаграфія, прэфікс, марфема, злучнік і інш. (прыклады мовазначых тэрміна) і най-, без-, пад-, за- і інш. (наменклатурныя назвы канкрэтных прыставак). Сярод наменклатуры сустракаюцца і абрэвіятуры: ЭВМ, ЗІЛ, ЗІС і пад. Падрабязна спецыяльная лексіка (у прыватнасці, тэрміны і тэрмінасістэмы) будзе разгледжана  асобнай лекцыі.

6. Лексіка актынага і пасінага запасу
Змены, якія адбываюцца  грамадска-палітычнай, эканамічнай, навукова-тэхнічнай і культурнай сферах жыцця, адлюстроваюцца  лексіцы, мяняюць слонікавы склад мовы. Адны прадметы, з’явы, паняцці існуюць спрадвечна, і словы, якія іх называюць, актына выкарыстоваюцца носьбітамі мовы; другія – адміраюць, а з імі знікаюць і іх назвы; трэція – узнікаюць, і разам з’яляюцца новыя словы для іх абазначэння. З улікам гэтага вылучаюцца дзве катэгорыі сло: словы актынага жытку і словы, якія застаюцца  пасіным запасе.
Актыную лексіку складаюць самыя жывальныя словы, значэнне якіх зразумела сім носьбітам мовы. Пераважна гэта стылістычна нейтральныя словы найбольш шырокага жывання, звязаныя з жыццём чалавека наогул. Найбольш часта сустракаюцца словы, якія абазначаюць асоб (чалавек, мужчына, дзіця мама, дзед і інш.), назвы асоб па прафесіі (доктар, рабочы, настанік і інш.), назвы адрэзка часу (дзень, год, вечар і інш.), назвы надвор’я (вецер, дождж, снег і інш.), ландшафту (балота, лес, поле, рака і інш.), назвы жылля, раслін і жывёл, назвы адзення, ежы, побыту, розныя віды дзейнасці чалавека і многае іншае.
Да пасінай лексікі адносяцца словы, якія рэдка жываюцца  працэсе моных зносін людзей і маюць адценне старэласці або навізны. Таму сю пасіную лексіку можна падзяліць на два разрады: устарэлыя словы і неалагізмы.
Устарэлыя словы  сваю чаргу падзяляюцца на гістарызмы і архаізмы. Гістарызмы – гэта такія старэлыя словы, якія з’яляюцца назвамі тых паняцця і прадмета, што зніклі з рэчаіснасці (напр., войт, баярын, рэкрут, феадал, ваявода, бурлак, парабак, лёкай, гайдукі, маёнтак, шляхта, кальчуга, алебарда, мушкет, жупан, земства, эсэр і інш.). Архаізмы – гэта старэлыя назвы прадмета і з’я, якія існуюць і  наш час, але называюцца новымі словамі (напр., бортнік – пчаляр, лемантар – буквар, вакацыі – канікулы, чало – лоб, лік – твар, раць – войска, лілея – лілія, падлочы – ляснічы, модлы – малітва, бібліялогія – кнігазнаства і інш.).
Устарэлыя словы выкарыстоваюцца і як нейтральныя словы (у навуковых працах па гісторыі, этнаграфіі, археалогіі), і як стылістычны сродак у творах мастацкай літаратуры для перадачы каларыту адпаведнай эпохі.
Неалагізмы (грэч. neos – новы, logos – слова) – гэта словы, якія з’явіліся  мове як назвы новых прадмета ці з’я рэчаіснасці і не страцілі адцення навізны (напр., кансэнсус, бартэр, брокер, лецішча, брыфінг, менталітэт, параза, вертыкальшчык, рэфлексія, маніторынг і інш.). Паколькі неалагізмы абазначаюць, як правіла, важныя для грамадства паняцці, прадметы, з’явы, яны хутка страчваюць адценне навізны, свежасці і становяцца спачатку словамі  пэнай ступені прафесіянальнымі, а затым і агульнажывальнымі. Так, новыя словы 60-80-х гадо ХХ ст. сваёй разнастайнай тэматыкай звязаны з асваеннем космасу (касманат, касмадром, касмапорт, баракамера, касмалогія і інш.), з развіццём новых галін навукі (вірусалогія, геранталогія, мікраэлектроніка, наркалогія, псіхалінгвістыка і інш.), навукова-тэхнічнага прагрэсу (камп’ютэр, лазер, нейлон, ратапрынт, бойлер, батыскаф, электрамабіль і інш.), спорту (атаралі, біятлон, юніёр і інш.), медыцыны (алергія, стрэс, халестэрын, канцэраген і інш.) і г. д., сёння спрымаюцца як прывычныя, звычайныя. Усе яны знаходзяцца  нарматыным тлумачальным слоніку і ваходзяць у актыны пласт лексікі. Пашырэнню неалагізма у мове садзейнічаюць сродкі масавай інфармацыі.
Ад неалагізма трэба адрозніваць наватворы асобных пісьменніка, паэта, публіцыста. Такія выпадковыя наватворы называюць аказіяналізмамі (ад лац. occasio – выпадак) або індывідуальна-атарскімі (індывідуальна-стылістычнымі, кантэкстуальнымі) неалагізмамі. Напр.: небазор, вечнабыт, прасветач, нязгледны (Я.Купала); жатацвецень, светазор, шакарунны, вольнаплынны (Я.Колас) і інш. Аказіяналізмы ствараюцца з пэнай стылістычнай мэтай і, як правіла, не выходзяць за межы мастацкага твора. Іх значэнне можна высветліць толькі  кантэксце.

7. Лексікаграфія. Тыпы слоніка
Лексікаграфія (ад грэч. lexikos – які адносіцца да слова і grapho – пішу) – раздзел мовазнаства, у якім вывучаюцца тыпы слоніка паводле іх структуры і прызначэння. У задачу лексікаграфіі ваходзіць таксама вывучэнне будовы слонікавых артыкула, распрацока памет і прыёма тлумачэння значэння слова.
Пачатак развіцця беларускай лексікаграфіі звязваюць з дзейнасцю першадрукара і асветніка Ф. Скарыны. Менавіта ён на палях сваіх кніг зрабі пераклад каля 200 незразумелых царконаславянскіх сло на старабеларускую мову (такія тлумачэнні называліся глосамі). Пачынанне Скарыны было працягнута яго паслядонікамі. Ужо  канцы ХУІ ст. з’яляецца першы друкаваны перакладны слонік «Лексисъ» Ларэнція Зізанія (у ім 1061 слова); у 1627 г. у Кіева-Пячэрскай лары выходзіць слонік «Лексиконъ славеноросский» Памвы Бярынды (у ім каля 7000 сло). З тлумачальных слоніка ХІХ ст. найбольш каштоным з’яляецца «Слонік беларускай мовы» Івана Насовіча (1870 г.). Гэты слонік – вынік 16-гадовай працы яго атара. Тут понасцю адлюстравана лексіка і фразеалогія жывой беларускай мовы таго часу (больш за 30 000 сло). У сваім слоніку І. Насовіч выяляе значэнні мнагазначных сло, дае граматычную характарыстыку, указвае сферу жывання сло, тлумачыць паходжанне некаторых з іх. Атар свядома не ключа у рэестр словы, агульныя для беларускай і рускай мо. У якасці ілюстрацыйнага матэрыялу выкарыстова народныя песні, прыказкі, выслоі, фразеалагізмы. Слонік І. Насовіча перавыдадзены  1983 г. Пачынаючы з 20-х гадо ХХ ст. у нашай краіне вядзецца сістэматычная лексікаграфічная праца.
Усе слонікі падзяляюцца на энцыклапедычныя і лінгвістычныя.
Энцыклапедычныя слонікі – гэта даведнікі, у якіх у сціслай форме выкладзены навуковыя веды. Энцыклапедычныя слонікі тлумачаць не словы, а паняцці, апісваюць прадметы, з’явы, падзеі, расказваюць пра гістарычных асоб, дзеяча навукі, культуры і г. д. Загаловачнае слова  энцыклапедычных слоніках не мае граматычнай і стылістычнай характарыстыкі, у ім толькі пазначана месца націску; указваецца паходжанне запазычаных тэрміна. Ілюстрацыямі  слоніках гэтага тыпу служаць малюнкі, табліцы, дыяграмы, рэпрадукцыі, карты, схемы, фотаздымкі.
Энцыклапедычныя слонікі бываюць агульныя і галіновыя. Агульныя энцыклапедычныя слонікі даюць сістэматызаваныя звесткі з розных галін веда. Прыклады такіх слоніка: «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя» (БелСЭ) у 12-ці тамах (1969 – 1975), «Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя» (КЭ БССР) у 5-ці тамах (1978 – 1981), «Беларуская энцыклапедыя  18 т.» (1996 – 2004). Галіновыя слонікі падаюць звесткі з якой-небудзь адной галіны навукі, культуры, вытворчасці і пад. Напр., «Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі»  5-ці тамах (1984 – 1987), «Энцыклапедыя прыроды Беларусі»  5-ці тамах (1983 – 1986), «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі»  6-ці тамах (1993 – 2003) і інш.
Лінгвістычныя слонікі апісваюць словы мовы, тлумачаць іх значэнне, паходжанне і пад. Яны бываюць аднамоныя, двухмоныя і шматмоныя. Двухмонымі і шматмонымі з’яляюцца перакладныя слонікі. Напр., «Руска-беларускі слонік» у 2-х тамах пад рэдакцыяй К. Крапівы (1982 г.), «Беларуска-рускі слонік» у 2-х тамах (1988 г.), «Белорусско-русский словарь» (1975 г.) і «Русско-белорусский словарь» (1976) Грабчыкава, прызначаныя для сярэдняй школы, «Украінска-беларускі слонік» В. П. Лемцюговай (1980), «Падручны польска-беларускі слонік» пад рэдакцыяй А. Абрэмбскай-Яблонскай і М. Бірылы (1962), «Англійска-беларуска-рускі слонік» пад рэдакцыяй Т. М. Сушы і А. К. Шчукі (2004) і інш.
Найважнейшае значэнне для вывучэння слонікавага складу мовы маюць тлумачальныя слонікі. Прыкладамі такіх слоніка з’яляюцца «Тлумачальны слонік беларускай мовы»  5-ці тамах (1977 – 1984), «Тлумачальны слонік беларускай мовы» А. Я. Баханькова, І. М. Гайдукевіча, П. П. Шубы (1979) для сярэдняй школы, «Тлумачальны слонік беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй М. Р. Судніка (1996).
Разнавіднасцю тлумачальных слоніка з’яляюцца дыялектныя (абласныя) слонікі, у якіх адлюстроваецца і тлумачыцца лексіка адной гаворкі або групы гаворак: «Дыялектны слонік» Ф. М. Янкоскага (вып. 1, 1959; вып. 2, 1960; вып. 3, 1970), «Дыялектны слонік: З гаворак Зэльвеншчыны» П. У. Сцяцко (1970), «Тураскі слонік» А. А. Крывіцкага, Г. А. Цыхуна, І. Я. Яшкіна і інш. у 5-ці тамах (1982 – 1987) і г. д.
У фразеалагічных слоніках сабраны стойлівыя словазлучэнні (фразеалагізмы), растлумачана іх значэнне, прыведзены ілюстрацыі: «Слонік беларускай народнай фразеалогіі» Г. Ф. Юрчанкі (1972), «Фразеалагічны слонік для сярэдняй школы» Н. В. Гарош, І. Я. Лепешава, Ф. М. Янкоскага (1973), «Этымалагічны слонік фразеалагізма» І. Я. Лепешава, у якім разглядаецца паходжанне фразеалагізма беларускай мовы (1981), «Фразеалагічны слонік беларускай мовы. У 2 т.» І. Я. Лепешава (1993) і інш.
Вялікае значэнне  засваенні правільнага напісання сло маюць арфаграфічныя слонікі: «Арфаграфічны слонік для сярэдняй школы» М. П. Лобана, М. Р. Судніка (1982), «Арфаграфічны слонік» для пачатковай школы (1982), «Слонік беларускай мовы. Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне» пад рэдакцыяй М. В. Бірылы (1987), «Кароткі слонік беларускай мовы: Правапіс. Вымаленне. Націск. Словазмяненне. Словажыванне» Арашонкавай Г. У., Лемцюговай В. П. (1994) і інш.
Даволі шматлікімі з’яляюцца тэрміналагічныя слонікі. У іх тлумачацца тэрміны з розных галін навукі, тэхнікі і г. д.: «Слонік лінгвістычных тэрміна» (1990), «Слонік акцёра і рэжысёра» (1995), «Кароткі тлумачальны слонік паліталагічных тэрміна» (1997), «Кароткі эканамічны слонік» (1993), «Кароткі беларускі слонік музычных тэрміна» (1992), «Тэрміналагічны слонік па вышэйшай матэматыцы для ВНУ» (1993), «Слонік фізічных і астранамічных тэрміна» (1979), «Руска-беларускі слонік па машынабудаванні» (1998), «Лаціна-руска-беларускі батанічны слонік» (1967), «Руска-беларускі слонік біялагічных тэрміна» (1992), «Руска-беларускі агранамічны слонік» (1994), «Расейска-беларускі хімічны слонік» (1993), «Русско-белорусский словарь спортивной терминологии» (1993), «Краткий русско-белорусский словарь терминов по спортивным играм» (1996), «Русско-белорусский медицинский словарь» (1993), «Расейска-беларускі вайсковы слонік» (1997), «Руска-беларускі фізічны слонік» (1999) і інш.
Да лінгвістычных таксама адносяцца гістарычныя слонікі (адлюстроваюць лексіку мінулых эпох, час узнікнення і шляхі развіцця сло), этымалагічныя (паходжанне сло, змены іх значэння), слонікі сіноніма, амоніма, антоніма, пароніма, іншамоных сло, слонікі мовы пісьменніка, тапанімічныя слонікі (адлюстраваны геаграфічныя назвы), антрапанімічныя (фіксуюцца ласныя імёны), марфемныя слонікі (вызначаецца марфемная будов слова) і многія іншыя. Безумона, гэта далёка не поны пералік існуючых на сённяшні дзень слоніка у беларускай мове.
Трэба заважыць, што будова слонікавага артыкула (загаловачнае слова разам са звесткамі пра яго) вызначаецца тыпам слоніка. Так, поны слонікавы артыкул тлумачальнага слоніка ключае наступныя элементы: загаловачнае слова; граматычную характарыстыку; стылістычную характарыстыку; сэнсавую характарыстыку; ілюстрацыйны матэрыял; тэрміналагічныя і фразеалагічныя спалучэнні; этымалагічную даведку.
Размяшчаюцца загаловачныя словы  слоніку  алфавітным або алфавітна-гнездавым парадку. Пры алфавітна-гнездавой падачы сло вытворныя ад агульнага кораня і блізкія значэннем словы аб’ядноваюцца  гняздзе (прыкладам можа служыць «Русско-белорусский словарь», 1982). Ілюстрацыямі  большасці слоніка з’яляюцца прыклады жывання сло у сказах, што бяруцца з літаратурных крыніц.

Праверачны тэст
1. Да лексікі абмежаванага жывання адносяцца
1) сінонімы, амонімы, антонімы;
2) гістарызмы, архаізмы, неалагізмы;
3) дыялектызмы, жарганізмы, тэрміны;
4) адназначныя, мнагазначныя словы;
5) наменклатура, прафесіяналізмы, слэнгізмы.

2. Устанавіце адпаведнасць
А. Бескарысны – бескарыслівы. 1. Антонімы.
Б. Адвага – баязлівасць. 2. Дыялектызмы.
В. Картопля, пасоля. 3. Сінонімы.
Г. Сумны, тужлівы, маркотны. 4. Амонімы.
5. Паронімы.

3. Эфемізмы – гэта разнавіднасць
1) амоніма;
2) сіноніма;
3) неалагізма;
4) жарганізма;
5) пароніма.

Лекцыя 5. АСАБЛІВАСЦІ СЛОВАѕТВАРЭННЯ БЕЛАРУСКАЙ НАВУКОВАЙ ТЭРМІНАЛОГІІ

Мэта лекцыі – паказаць спецыфіку тварэння тэрміна эканомікі, права, спорту.

Задачы:
ахарактарызаваць найбольш пашыраныя спосабы тэрмінатворчасці;
вызначыць найбольш прадуктыныя фарманты і мадэлі тэрмінатворчасці.

Пытанні
Асноныя спосабы тэрмінатворчасці:
а) лексіка-семантычны спосаб (тэрміналагізацыя, транстэрміналагізацыя);
б) марфолага-сінтаксічны спосаб (канверсія);
в) марфалагічны спосаб (тэрмінатварэнне);
г) сінтаксічны спосаб.
2. * Паняцце словатваральнага тыпу.
3. * Паняцце словатваральнай мадэлі.
4. * Прадукцыйнасць словатваральных тыпа і індывідуальная словатворчасць.
(* – заканспектаваць па Л.М.Шакуну [11, с.101–108]).

Праблемныя пытанні
Як павінны перакладацца дзеепрыметнікі з рускай мовы на беларускую?
Як перакладаюцца дзеясловы з суфіксам –ірава (-ырава)?

Літаратура
Антанюк, Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія / Л.А.Антанюк. – Мінск: Навука і тэхніка, 1987. – 240 с.
Болсун, А.І., Рапановіч, Я.Н. Слонік фізічных і астранамічных тэрміна / АІ.Болсун, Я.Н.Рапановіч. – Мінск: Нар. асвета, 1979. – 183 с.
Бубновіч І.І. Засваенне іншамоных сло беларускаю літаратурнаю моваю / І.І.Бубновіч. – Гродна: ГрДУ, 2000. – 107 с.
Даниленко, В.П. Русская терминология: Опыт лингвистического описания / В.П.Даніленко. – М.: Наука, 1977. – 246 с.
Словарь-справочник по современной экономике: на пяти языках / М.В. Мишкевич, Л.И.Василевская, В.Н.Ермаков, М.И.Плотницкий; Под общ. ред. М.И.Плотницкого, М.В.Мишкевича. – Минск: Высш. шк.., 1996. – 364 с.
Тлумачальны слонік беларускай мовы. У 5 т. – Мінск: БелСЭ, 1977–1984.
Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі / Г.У.Арашонкава, А.М.Булыка, У.В.Люшцік, А.І.Падлужны. – Мінск: Бел. навука, 1999. – 175 с.
Шакун, Л.М. Словатварэнне: Вуч. дапам. для ВНУ / Л.М.Шакун. – Мінск: Выш. школа, 1978. – 128 с.
Юрыдычны энцыклапедычны слонік / Рэдкал.: С.В.Кузьмін і інш. – Мінск: БелСЭ, 1992. – 636 с.

Словатварэнне – раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца будова вытворных сло, сродкі і шляхі іх утварэння. Тэрмінам «словатварэнне» называюць і сам працэс утварэння новых сло.
Пачатак вывучэнню словатварэння пакладзены  працах такіх вядомых вучоных, як М.В.Ламаноса, А.Х.Вастока, Ф.І.Буслае, І.А.Бадуэн дэ Куртэнэ, А.А.Патабня. У сувязі з развіццём навукі аб мове цікавасць да гэтай галіны мовазнаства пастаянна зрастае, што знайшло адлюстраванне  даследаваннях Р.О.Вінакура, В.У.Вінаградава, А.А.Земскай, А.С.Кубраковай, У.У.Лапаціна, К.А.Лякоскай, А.М.Ціханава, М.М.Шанскага, Л.М.Шакуна, П.У.Сцяцко і інш.
Непасрэдна словатварэннем тэрміналагічных адзінак займаліся В.П.Даніленка, Б.М.Галавін, А.С.Супяранская, В.М.Немчанка, Л.А.Антанюк і інш. Аднак на некаторыя пытанні лінгвісты не даюць адназначнага адказу, у прыватнасці, погляды лінгвіста разыходзяцца, калі гаворка ідзе пра калькаванне, транстэрміналагізацыю, субстантывацыю, абрэвіяцыю і інш.
Утварэнне новых лексічных адзінак у мове або зналенне  працэсе малення тых, што жо існуюць, адбываецца паводле пэных правіл словатварэння і на зор адпаведных словатваральных марфаналагічных асаблівасцей мадэлей. Таму, калі пад літаратурнай нормай разумеюць прынятыя  монай практыцы адукаваных людзей правілы вымалення, словазмянення, словажывання і г.д., то словатваральнай нормай трэба лічыць утварэнне сло і іх ужыванне  строгай адпаведнасці з правіламі словатварэння, што існуюць у беларускай літаратурнай мове. Гэтыя правілы замацаваны словатваральнымі тыпамі і словатваральнымі (марфаналагічнымі) мадэлямі.
Паняцце словатваральнага тыпу лінгвістамі вызначаецца па-рознаму. Але большасць з іх у паняцце словатваральнага тыпу ключае вытворныя, якія маюць тры асноныя прыкметы: 1) адзінства часціны мовы тваральнай асновы; 2) агульнасць семантычных адносін паміж вытворнымі і тваральнымі; 3) агульнасць спосабу словатварэння [10, с. 101–103].
Суаднесенасць вытворнага слова з пэным словатваральным тыпам забяспечвае правільнае сэнсавае жыванне. Напрыклад, у словатваральнай пары пілот – пілотка назонік пілотка мае значэнне галаны бор’. Таму яно не можа быць пасталена  адзін рад з такімі назонікамі, як тэнісістка, баскетбалістка, таксама творанымі ад назва асоб мужчынскага полу з дапамогай суфікса (-к-)-а. Слова пілотка ваходзіць у склад іншага словатваральнага тыпу: матрос – матроска шапка без казырка, бесказырка (звычайна  марако)’, кабой – кабойка капялюш з шырокімі палямі, загнутымі з бако, з раменьчыкам пад падбародкам’.
Словатваральная мадэль улічвае «канкрэтныя асаблівасці тварэння пэнага слова ці групы сло у межах аднаго словатваральнага тыпу» [10, с. 103]. Выбар патрэбнай словатваральнай мадэлі забяспечвае правільнае гукавое і графічнае афармленне вытворнага слова.
Такім чынам, словатваральная норма рэгулюе: 1) утварэнне новых лексічных адзінак; 2) узналенне пры маленні тых, што жо існуюць.
У сучаснай беларускай літаратурнай мове даследчыкамі звычайна вылучаецца 4 спосабы тварэння новых сло (з падраздзяленнямі нутры асобных спосаба): лексіка-семантычны, лексіка-сінтаксічны, марфолага-сінтаксічны, марфалагічны.
Для тэрмінатворчасці найбольш характэрнымі лічацца лексіка-семантычны (інакш яго называюць тэрміналагізацыя), марфолага-сінтаксічны (часам у навуковай літаратуры гэты спосаб называецца транспазіцыя або канверсія) і марфалагічны спосаб (тэрмінатварэнне). Тэрмінолагі вылучаюць яшчэ сінтаксічны спосаб утварэння тэрміна, а таксама  асобны спосаб уключаюць калькаванне (запазычванне тэрміна з іншай мовы), напрыклад: віза, гарантыя (франц.), вэксаль (ням.), інвестар, но-ха (англ.), прэсінг (англ.), пенальці (англ.), пінг-понг (англ.), вердыкт, версія, канвенцыя, канверсія (лац.) і інш. Асабліва шмат запазычання з лацінскай мовы сярод тэрміна дакладных навук і права.
У аснове лексіка-семантычнага спосабу тварэння тэрміна (ці тэрміналагізацыі) ляжыць метафара – перанос значэння  выніку прыпадабнення па форме, функцыі, становішчы. Напрыклад, пераасэнсаванне значэння слова кубак – 1) невялікая, звычайна з ручкай, фарфоравая гліняная ці іншая пасудзіна для піцця, 2) ваза з каштонага матэрыялу, што ручаецца пераможцу  спартыным спаборніцтве як прыз; слова барометр – 1) прылада для вымярэння атмасфернага ціску, 2) паказчык, які адлюстровае стан рынку, паказчык дзелавой актынасці [7]. Паранаем, таксама, уцёкі капітала, дрэва мэт, парасон цэн, нажніцы цэн, рай банкаскі, партфель абмежавання, лячыць інфляцыю, уцёкі ад грошай, партфельная інвестыцыя, плавальны валютны курс, партфель актыва, інвестыцыйны клімат, жывы мяч, мёртвы вугал, утопліванне іграка, эластычныя ногі, чаранік мяча, бетонная абарона, выключыць саперніка з гульні, зборная зорак і інш.
Перанос гатовага тэрміна з адной галіны навукі  другую з поным ці частковым яго пераасэнсаваннем і ператварэннем у міжгаліновы амонім атрыма назву транстэрміналагізацыя [9, с. 27]. Напрыклад: лака – прыстасаванне для сядзення на некалькі чалавек у выглядзе нешырокай дошкі на слупках або ножках (лака для запасных, лака для штрафніко) і лака – невялікая гандлёвая станова, невялікі магазін; бык – самец буйной рагатай жывёлы, дзікай і свойскай, бугай’ [8] і бык – удзельнік тарго, які чакае павышэння цаны і іграе на павышэнне цаны на біржы’ [7].
Не се лінгвісты пагаджаюцца з лексіка-семантычным спосабам словатварэння: абапіраючыся на той факт, што гэтым спосабам фармальна новыя словы не знікаюць, яны адносяць яго да лексікалогіі, дзе разглядаюцца з’явы мнагазначнасці і аманіміі.
Агульныя рысы з тэрміналагізацыяй (фанетычна новае слова не знікае) мае канверсія – пераход тэрміна з адной часціны мовы  другую, у прыватнасці, пераход прыметніка і дзеепрыметніка у назонікі (пераход любой часціны мовы  назонікі называецца субстантывацыяй). Напрыклад, дадзеныя, асуджаны, ваеннаабавязаны, зняволены, непаналетнія, накладная, павераны, падабаронны, падазроны, беспрацоныя, суправаджальная, двайны, бакавы, дапаможны блакіруючы, дапаможны нападаючы, асноны блакіруючы і пад. Некаторыя даследчыкі (у прыватнасці, Л.А.Антанюк) субстантывацыю адносяць да марфалагічнага спосабу і ключаюць у асобны разрад нульсуфіксальных тэрміна [1]. Думаецца сё ж, што тэрміны тыпу дадзеныя тварыліся шляхам канверсіі і адносяцца да марфолага-сінтаксічнага спосабу: гэтыя тэрміны змянілі сваё значэнне, паколькі сталі абазначаць канкрэтныя прадметы, а не іх прыметы, і  сказе гэтыя адзінкі выступаюць у ролі дзейніка або дапанення.
Найбольш прадукцыйным спосабам з’яляецца тэрмінатварэнне (марфалагічны спосаб), якое адрозніваецца ад звычайнага словатварэння перавагай пэных кампанента і мадэлей. На думку Л.М.Шакуна, марфалагічны спосаб словатварэння больш правільна падзяляць на дзве разнавіднасці: афіксальнае словатварэнне, бязафікснае словатварэнне (складанне асно і сло) [10, с. 95]. Некаторыя даследчыкі складанне асно і сло уключаюць у марфалагічны спосаб толькі з пэнымі агаворкамі, а некаторыя адносяць да сінтаксічнага спосабу словатварэння.
Пры афіксацыі тэрміна да тваральнай асновы (слова) далучаецца дэрывацыйны афікс (або афіксы). У залежнасці ад іх віду адрозніваюць суфіксальнае (вынослівасць), прэфіксальнае (невялікі), прэфіксальна-суфіксальнае (адваротны), прэфіксальна-нульсуфіксальнае (бясконцы) словатварэнне і нулявую суфіксацыю (адказ, бег, выпуск, выкуп, вывад, выбар і пад.).
Пры суфіксацыі асабліва прадукцыйныя наступныя суфіксы тэрміна-назоніка:
1) –нн-, –енн- (-энн-) са значэннем апрадмечанага дзеяння: абагульненне, абазначэнне, абгрунтаванне, абстрагаванне, папярэджанне, распараджэнне, раскраданне, дарэнне, дазнанне, памілаванне, абарачэнне, аб’яднанне, адхіленне, планаванне, пагашэнне, размеркаванне, пагадненне, страхаванне, пераключэнне, перагульванне, паражэнне, перакідванне, папярэджванне, расціранне і інш.;
2) –асць- з адцягненым значэннем: злачыннасць, акалічнасць, суб’ектнасць, калегіяльнасць, халатнасць, ліквіднасць, адказнасць, карыснасць, схільнасць, вартасць, транзітынасць, бесперапыннасць, настойлівасць, няздольнасць, скакучасць, выніковасць і пад.;
3) –ацыj- (-цыj-): індэксацыя, асацыяцыя, дэпартацыя, ідэнтыфікацыя, інвестыцыя, верыфікацыя, дэкларацыя, канфіскацыя, нацыяналізацыя, аперацыя, інкасацыя, каардынацыя, кваліфікацыя і інш. Тэрміны з суфіксамі –ацыj- (-цыj-), якія маюць значэнне выніку дзеяння без працэсуальнай прыкметы, трэба адрозніваць ад тэрміна са значэннем адцягненага дзеяння з суфіксам –нн-: кампіляцыя і кампіляванне, індэксацыя і індэксаванне і г.д.;
4) –льнік- (-нік-) са значэннем актынай часткі абсталявання: ператваральнік (преобразователь), паглынальнік (поглощатель), размеркавальнік (распределитель), паказнік (показатель), кідальнік (метатель), уладальнік (обладатель), аглядальнік спартыны (обозреватель спортивный), назіральнік (наблюдатель), парушальнік (нарушитель) і інш. Такія тэрміны адпавядаюць рускім лексемам з суфіксам –тель-. У беларускай мове  сферы функцыянавання часам сустракаюцца адзінкі з суфіксам –цель-, але лінгвісты лічаць такія тварэнні (тыпу разбавіцель, праявіцель, арэндадацель) адхіленнем ад уласна беларускай мадэлі тварэння [9];
5) –ент- (-энт-), –ант-; –ар- (-яр-), –іст (-ыст) у найменнях асоб: камерсант, камітэнт, канкурэнт, контрагент, кансультант, рэквірэнт, рэмітэнт, трасант, эмітэнт, жырант; арэндатар, адытар, дэпазітар, дыстыб’ютар, інвестар, кансігнатар, ліцэнзіяр, спонсар, хэйджар, тэнісіст, футбаліст, хранаметрыст, чвэрцьфіналіст, бадмінтаніст, баскетбаліст, хакеіст і пад.
Для прыметніка прадукцыйнымі з’яляюцца суфіксы –н-, –ов- (-ав-): (акрэдыты) адзыны, пераводны, пацверджаны, рэзервовы; (акцэпт) чэкавы; (баланс) плацёжны, актыны, разліковы; (вэксаль) бланкавы, камерцыйны, пераводны, фінансавы; (даход) валавы, гарантаваны, працэнтны, рэнтавы; (блок) зонны, актыны, групавы і інш. Трэба адзначыць, што  сферы фіксацыі таксама назіраецца варыянтнасць адзінак з адзначанымі суфіксамі. Напрыклад, выбарачны і выбаркавы, блочны і блокавы, пасылачны і пасылкавы (гандаль) і інш. У такіх выпадках рэкамендуецца пераважна выкарыстоваць суфікс –ав-.
Выкарыстанне  дзеясловах суфікса –ірава- (-ырава-) у тэарэтычнай літаратуры выклікала вострую палеміку. Адны даследчыкі (Г.У.Арашонкава, А.М.Булыка, У.В.Люшцік, А.І.Падлужны) не адмаляюць выкарыстанне суфікса, яны згаджаюцца з думкай М.С.Васілескага, што жыванне або нежыванне суфікса –ір- у беларускай мове «залежыць як ад крыніцы запазычання, так і ад шляхо іх пранікнення  беларускую мову. Калі крыніцай запазычання з’яляецца нямецкая мова і слова прыйшло  беларускую мову непасрэдна з яе або не праз польскую мову, то звычайна гэта слова заховае –ір-. Калі ж крыніцай запазычання з’яляецца французская мова і яно адбылося праз польскую мову, то часцей за сё суфікс –ір- выпадае» [9, с. 163].
Іншы пункт погляду знаходзім у І.І.Бубновіч, Т.А.Сухой, П.А.Міхайлава, якія цалкам адмаляюць выкарыстанне названага суфікса [3].
Думаецца, што мэтазгодна прытрымлівацца трэцяга пункту погляду даследчыка, якія лічаць, што суфікс –ір- (-ыр-) мэтазгодна выкарыстоваць, калі:
1) без гэтага суфікса знікае аманімія дзеяслова з дзеясловамі з суфіксам –ава- (-ява-): суміраваць – сумаваць (адчуваць сум, смутак), газіраваць – газаваць (уключаць матор атамашыны);
2) дзеясло без суфікса –ір- (-ыр-) губляе сваю фармальную і семантычную акрэсленасць: фарміраваць – асацыіруецца са значэннем адзінкі, фармаваць – з наданнем пэнай формы;
3) дзеясло мае вузка тэрміналагічнае значэнне: юсціраваць (дакладна падагнаць, адрэгуляваць, выверыць механізм, прыбор і пад. – юсціраваць мікраскоп).
Пры прэфіксацыі найбольш прадукцыйнымі з’яляюцца прыстакі не- (ня-) – няпэнасць, нярэшта, няздольнасць, непрацаздольнасць, неданясенне, неасцярожнасць, невыкананне, неплацёжаздольнасць, няронасць, (інвестыцыі) незапланаваныя, (інфляцыя) непрадбачаная, невыкананне, (сетка) ненацягнутая, (гол) нечаканы, (падача) няправільная і інш.; пера- – перабудова, пераразмеркаванне, перастрахаванне, перавышэнне (улады, сужбовых панамоцтва), пераадрасаваць (мяч), перабіць (штрафны дар), перахапіць (перадачу) і г.д.; пад- – падгрупа, падкатэгорыя, падбухторванне, падведамнасць, падследнасць, падсуднасць, паднаём; без- (бяз-) – беззмястоны, безвынікова (аб рахунку) і інш.
Ужыванне прыставак супраць- і проці- застаецца нявырашаным пытаннем. У сферы функцыянавання сустракаюцца супрацьдзеянне і процідзеянне, супрацьфаза і проціфаза, супрацьлегласць і процілегласць. Калі прымаць пад увагу той факт, што тэрміналогія імкнецца да лаканічнасці, кароткасці, то тэрміны з прыстакай проці- больш зручныя для вымалення, карацейшыя, і таму гэтай прыстацы варта аддаваць перавагу.
Значнае пашырэнне  працэсе прэфіксальнага тэрмінатварэння знаходзяць іншамоныя прэфіксы а-, анты-, архі-, гіпа-, гіпер-, ды- і інш. (з грэч.); бі-, дыс- (дыз-), дэ-, ін-, інтэр-, контр-, рэ-, суб-, супер-, ультра-, экстра- і інш. (з лац.): асіметрыя, асінхронны, алагізм, антырух, дэзінфляцыя, дэцэнтралізацыя, дэнамінацыя, дэканцэнтрацыя, дэмаркетынг, дэманапалізацыя, дэнацыяналізацыя, дэвальвацыя, контрагент, гіперінфляцыя, гіпермаркет, супермаркет, рэвальвацыя, рэімпарт, рэінвестыцыя, рэмаркетынг, рэпрыватызацыя, рэтрата, рэфінансаванне, контратака, суперкубак і інш.
Да бязафіксных утварэння адносяцца тэрміны, якія твараюцца шляхам складання без выкарыстання афікса. Складанне (ці кампазіцыя) аб’ядновае  адну лексічную адзінку дзве або больш асно паназначных сло (асноваскладанне) ці асобныя словы цалкам (словаскладанне).
Пры асноваскладанні першым звязаным кампанентам часта выступаюць усечаныя асновы грэчаскіх назоніка і прыметніка і лацінскія тэрмінаэлементы. Напрыклад, мікрамаркетынг, мікраэканоміка, квазіперыяд, мультыграф, мікрацыкл, цэнтрфорвард, секундаметрыст і інш.
Утварэнне адзінак шляхам асноваскладання можа суправаджацца суфіксацыяй апорнай асновы: вэксалетрымальнік, залогадавальнік, залогатрымальнік, фондатрымальнік, акцыятрымальнік, працаздольнасць, плацежаздольнасць, крэдытаздольнасць, лесакарыстанне, працаладкаванне, самавалоданне, аднаклубнік і інш. Такі спосаб называюць складана-суфіксальным.
Тэрміны, утвораныя шляхам словаскладання, падзяляюцца на раздзельнааформленыя (у іх скланяюцца абодва кампаненты) і цэласнааформленыя (у такіх тэрмінах скланяецца толькі апошні кампанент).
Прыкладам раздзельнааформленых складаных тэрміна могуць служыць такія адзінкі, як банк-эмітэнт, банк-гарант, банк-акцэптант, купля-продаж, краіны-донары, краіна-дэбітор, фірма-партызан, каманда-пераможца, спартсмен-аматар, суддзя-пратакаліст, матч-турнір і інш. Цэласнааформленымі з’яляюцца тэрміны тыпу франка-вагон, франка-мова, форс-мажор, пут-апцыён, бізнес-статыстыка, міні-валейбол, прэс-цэнтр, тайм-ат, віцэ-чэмпіён, экс-чэмпіён і пад.
Важным сродкам у дасягненні кароткасці тэрміна трэба лічыць абрэвіяцыю. Тэрмін абрэвіяцыя абазначае працэс утварэння назоніка шляхам спалучэння некалькіх сло, якія ваходзяць у новае слова часткамі, у скарочаным выглядзе. Такія словы называюцца абрэвіятурамі або скарочанымі словамі. Абрэвіяцыя можа разглядацца як разнавіднасць словаскладання.
Гэты прыём з’яляецца даволі простым, эканомным і эфектыным спосабам структурнай рацыяналізацыі спецыяльнага наймення. Пры гэтым абрэвіятурнае скарачэнне, як зазначае В.П.Даніленка, «не мяняе, як правіла, ні зместавай структуры тэрмінуемага паняцця, ні граматычнай структуры разгорнутага варыянта тэрміна. Скарачаецца толькі прастора, якую займае разгорнуты шматслоны тэрмін у тэксце, і час, неабходны для яго агучвання  маленні» [4].
Найбольш прадуктынымі з’яляюцца ініцыяльныя абрэвіятуры, сярод якіх пашыраны двух-, трох- і чатырохлітарныя скарачэнні, утвораныя з рознага роду словазлучэння: двухкампанентных – ВТ (вылічальная тэхніка), трохкампанентных – ЛПК (лікавае праграмнае кіраванне), КПУ – каэфіцыет працонага дзелу, КПК – крымінальна-працэсуальны кодэкс, ЕВС – Ерапейская валютная сістэма, МАК – Міжнародны алімпійскі камітэт, чатырохкампанентных – СКБД (сістэма кіравання базамі даных), ЕВФП – Ерапейскае валютна-фінансавае пагадненне, КЗаП – кодэкс закона аб працы.
У радзе выпадка назіраецца колькаснае несупадзенне літарных і слоных кампанента у варыянтных парах: ОРЕС – арганізацыя краін-экспарцёра нафты (Organisation of Petroleum exporting countries), СДР – спецыяльныя правы запазычання (Special Drawing Rigts), ІГФ – Міжнародная федэрацыя ручнога мяча, ФІБН – Міжнародная федэрацыя баскетбола і інш. Такое несупадзенне назіраецца  тых выпадках, калі  складзе тэрміналагічных словазлучэння прысутнічаюць складанааформленыя дапаможныя кампаненты; несупадзенне назіраецца таксама  беларускамоным перакладзе з рускай ці англійскай мовы.
Пры сінтаксічным спосабе тварэнне новых тэрмінаадзінак адбываецца шляхам спалучэння сло у шматкампанентныя тэрміналагічныя словазлучэнні. Выкарыстанне шматслоных тэрміналагічных адзінак дыктуецца неабходнасцю мець строгія адназначныя абазначэнні. Як заважана многімі тэрмінолагамі, шматкампанентныя тэрміны займаюць значнае месца  любой рэальнай тэрміналогіі. Яны служаць для абазначэння новых паняцця, якія абапіраюцца на жо існуючыя. Зыходны тэрмін уваходзіць у новы як састаная частка. Таму працэс утварэння новай тэрміналагічнай адзінкі можна разглядаць як дэрывацыйны, аналагічны словатваральнаму. Тэрмін-словазлучэнне (або тэрміналагічнае словазлучэнне) абазначае адзінае складанае, падзельнае прафесійнае паняцце, больш вузкае, канкрэтнае, чым адпаведнае родавае паняцце, што абазначаецца тэрмінам-словам: права – сістэма станоленых ці санкцыянаваных і забяспечаных дзяржавай агульнаабавязковых норм (правіл паводзін), якія выражаюць дзяржаную, абумоленую эканамічным ладам грамадства волю пануючых у грамадстве класа; факультэт права – навука аб гэтых правілах, аб правах; права на працу – панамоцтва, якое належыць пэнай асобе; актынае выбарчае права – права грамадзян удзельнічаць у выбарах у прадстанічыя органы дзяржанай улады; дзяржанае права – сукупнасць юрыдычных норм, якія замацоваюць асновы грамадскага і дзяржанага ладу краіны; прыгоннае права – права памешчыка распараджацца прыгоннымі сялянамі, якія належалі яму, іх жыццём і маёмасцю; рымскае права – сукупнасць прававых норм, выпрацаваных у Старажытным Рыме, якія выражалі волю пануючага класа рабаладальніка і былі засвоены многімі ерапейскімі дзяржавамі; рэчавае права – частка грамадзянскага права, якая вызначае нормы валодання рэчамі [8] і г.д.
Перавага ва тварэнні тэрміна-словазлучэння сінтаксічным спосабам аддаецца двух- і трохкампанентным спалучэнням сло з назонікам у якасці апорнага кампанента, напрыклад: рынак – рынак «бычыны», рынак валютны, рынак валютны з падвойным рэжымам, рынак унутраны, рынак грашовы, рынак еравалют, рынак золата, рынак капітала, рынак капітала пазыковых, рынак машын і абсталявання, рынак сусветны, рынак нацыянальны, рынак нармальны, рынак агульны, рынак перавернуты, рынак пакупніка, рынак пробны, рынак прадаца, рынак вытворцы, рынак працонай сілы, рынак рэальнага тавару, рынак рэгіянальны, рынак цалкам канкурэнтны, рынак сродка вытворчасці, рынак фінансавы, рынак фрахтавы, рынак ф’ючарсны, рынак каштоных папер, рынак «чорны»; перадача – перадача  скачку, перадача высокая, перадача галавою, перадача дзвюма рукамі, перадача адной рукою, перадача з-за галавы, перадача з-за спіны, перадача нізам, перадача кісцю, перадача крукам, перадача пяткай, перадача на выхад, перадача на дар, перадача з адскокам, перадача дыяганальная, перадача папярочная, перадача падожаная, перадача  адзін дотык, перадача  разрэз і інш.
Такім чынам, навуковыя тэрміны  большасці сваёй утвараюцца на аснове існуючых сло і каранё агульналітаратурнай лексікі. Утварэнне тэрмінаадзінак адбываецца па тых жа спосабах і мадэлях, што і дэрывацыя агульнажывальных сло, але адрозніваецца рознай ступенню прадукцыйнасці. Найбольш прадукцыйным спосабам утварэння тэрміна з’яляецца марфалагічны. Значнае пашырэнне  прэфіксальным утварэнні тэрміна дакладных навук, эканомікі і права знаходзяць іншамоныя прыстакі. Асобы пласт складае запазычаная лексіка. Аналіз фактычнага матэрыялу, змешчанага  тэрміналагічных слоніках сведчыць аб вялікай прадукцыйнасці сінтаксічнага спосабу тварэння тэрміна-словазлучэння. Перавага ва тварэнні тэрміна-словазлучэння аддаецца двухкампанентным комплексным найменням з назонікам у якасці апорнага кампанента, якія найбольш пона адпавядаюць патрабаванням аптымальнай дажыні тэрміна і сэнсавай кампактнасці выказвання.

Праверачны тэст
Тэрмін крэдытаздольнасць утвораны
суфіксальным спосабам;
прыставачным спосабам;
шляхам асноваскладання;
шляхам словаскладання;
складана-суфіксальным спосабам.

Устанавіце адпаведнасць
А. Тэрміналагізацыя. 1. Утварэнне тэрміна з дапамогай афікса і шляхам
складання асно і сло.
Б. Канверсія. 2. Пераход тэрміна з адной часціны мовы  другую.
В. Тэрмінатварэнне. 3. Утварэнне тэрміна з дапамогай афікса (прыставак,
суфікса, постфікса і інш.).
4. Перанос значэння  выніку прыпадабнення па
форме, функцыі, становішчы.

У тэрмінатворчасці асабліва пашыраны
абрэвіяцыя;
калькаванне;
транстэрміналагізацыя;
кампазіцыя;
сінтаксічны спосаб.

Лекцыя 6. АСАБЛІВАСЦІ НАВУКОВАГА СТЫЛЮ МОВЫ

Мэта лекцыі – раскрыць характэрныя асаблівасці навуковага стылю і сферы яго функцыянавання, вызначыць месца навуковага стылю сярод іншых стыля мовы.

Задачы:
ахарактарызаваць асаблівасці функцыянальных стыля;
прааналізаваць функцыянальна-камунікатыныя характарыстыкі навуковага стылю (аб’ектынасць, лагічнасць, яснасць, дакладнасць, доказнасць);
акрэсліць сістэму моных сродка навуковага стылю;
выявіць марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю.

Пытанні
Функцыянальныя стылі як грамадска абумоленая, унутрана аб’яднаная сістэма моных сродка.
Навуковы стыль, яго функцыянальнакамунікатыныя характарыстыкі.
Сістэма моных сродка навуковага стылю.
Марфалагічныя асаблівасці навуковага стылю.
Сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю.

Праблемныя пытанні
Чаму нельга лічыць, што навуковаму стылю з яго «холаднасцю», акадэмізмам не ласціва экспрэсія?
У чым павінна выражацца сапраднае валоданне стылем навуковага выкладу?
Ці засёды агульнажывальныя словы стылістычна нейтральныя  навуковых тэкстах? Чаму?
Якія правілы маленчага этыкету можна сфармуляваць адносна жывання займенніка у навуковых тэкстах?
Ці можна згадзіцца з думкай, што клічныя і пытальныя сказы амаль не ласцівы навуковаму выкладу? Якую спецыфічную стылістычную функцыю выконваюць клічныя, пытальныя і пабуджальныя сказы  навуковым тэксце?
Чаму  навуковым маленні з усіх тыпа складаных сказа пераважае складаназалежны сказ? Якая асаблівасць яго выкарыстання  матэматычных тэкстах?
Чым тлумачыцца функцыя «актывізатара вагі» абзаца  навуковых тэкстах?

Рэкамендаваная літаратура
Бахтина, Л.Н. Обучение реферированию научного текста / Л.Н. Бахтина, И.П. Кузьмич, Н.М.Лариохина. – М., 1988.
Вештарт, Г.Ф. Лексічныя асаблівасці мовы навуковых тэкста / Г.Ф.Вештарт // Беларуская лінгвістыка. – Мінск, 1989. – Вып.36.
Виноградов, В.В. Итоги обсуждения вопросов стилистики // Вопросы языкознания. – 1955. – №1.
Галкина-Федорук, Е.М. Об экспрессивности и эмоцмональности в языке // Сборник статей по языкознанию. Профессору Московского университета академику В.В.Виноградову в день его 60-летия. – М., 1958.
Карус, А.А. Культура слова. – Мінск, 1963.
Карус, А.А. Навуковы стыль // Беларуская мова. Энцыклапедыя. – Мінск, 1994.
Кожина, Н.М. О речевой системности научного стиля сравнительно с некоторыми другими. – Пермь, 1972.
Ляшчынская, В.А. Беларуская мова. Тэрміналагічная лексіка. – Мінск, 2001.
Маршэская, В.В. Беларуская мова. Прафесійная лексіка  сінтаксічным і стылістычным аспектах. – Гродна, 2002.
Цікоцкі, М.Я. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск, 1995.

1. Функцыянальныя стылі як грамадска абумоленая, унутрана аб’яднаная сістэма моных сродка
Слова «стыль» (ад лац. stilus) паходзіць ад назвы вострай палачкі, якая жывалася  Старажытнай Грэцыі і Рыме для пісьма на дошчачках, залітых воскам. Сёння слова «стыль» мае іншыя значэнні: 1. Сукупнасць прыкмет, якія характарызуюць мастацтва пэнага часу і напрамку з боку ідэйнага зместу і мастацкай формы (гатычны стыль). 2. Моныя сродкі, характэрныя для якога-небудзь пісьменніка або літаратурнага твора, жанру, напрамку, сукупнасць прыёма выкарыстання такіх сродка (стыль Коласа). 3. Метад, характар якой-небудзь работы, дзейнасці (стыль «брас»). 4. Разм. Манера паводзіць сябе, гаварыць, дзякаваць (модны стыль адзення).
У стылістыцы беларускай мовы пад стылем прынята разумець грамадска свядомленую і функцыянальна абумоленую нутраную сукупнасць прыёма ужывання, адбору і спалучэння сродка маленчых зносін у сферы той ці іншай агульнанароднай, агульнанацыянальнай мовы, суадносную з іншымі такімі ж спосабамі выражэння, якія служаць для іншых мэт, выконваюць іншыя функцыі  маленчай грамадскай практыцы дадзенага народа. Стылі, знаходзячыся  цесным узаемадзеянні, могуць часткова змешвацца і пранікаць адзін у другі. У індывідуальным ужыванні межы стыля могуць яшчэ больш рэзка змяшчацца, і адзін стыль можа для дасягнення той ці іншай мэты жывацца  функцыі другога [3].
Традыцыйна выдзяляюцца пяць стыля: гутарковы (размоны), мастацкі, публіцыстычны, афіцыйна-справавы, навуковы. Кожны з іх характарызуецца пэнай сферай ужывання, стылявымі рысамі, монымі сродкамі і інш.
Гутарковы стыль функцыянуе пераважна  вусным маленні, асноная яго задача – абмен думкамі, інфармацыяй у сямейных і сяброскіх зносінах. Гутарковы стыль вызначаецца сваёй непасрэднасцю, нязмушанасцю, эмацыянальнасцю, адсутнасцю строгай лагічнасці  выказваннях. Для яго характэрны прастамоныя словы, фразеалагізмы, няпоныя і непадзельныя сказы, розныя невербальныя сродкі: жэсты, міміка і інш.
Публіцыстычны стыль выкарыстоваецца  грамадскім жыцці краіны, у палітыцы. Гэта стыль газет, часопіса, радыё, тэлебачання. Аснонай задачай публіцыстычнага стылю з’яляецца інфармацыйнае здзеянне на людзей, тлумачэнне грамадска-палітычных пытання. Публіцыстычны стыль характарызуецца страснасцю, палымянасцю, даходлівасцю, натуральнасцю. З моных сродка яму характэрны пабуджальныя, клічныя сказы, паторы, разгорнутыя звароты, ацэначная лексіка, рытарычныя пытанні.
Афіцыйна-справавы стыль функцыянуе  афіцыйных зносінах, дыпламатычнай сферы. Яго задача – рэгуляваць, рэгламентаваць афіцыйныя зносіны. Яму ласцівы стандартызацыя, адсутнасць эмацыянальнасці. З моных сродка пераважаюць канцылярскія моныя штампы, спецыяльная лексіка.
Навуковы стыль абслуговае сферу навукі, тэхнікі і навучання; гэта стыль навуковых прац, манаграфій, дысертацый, падручніка і пад. Навуковы выклад вызначаецца аб’ектынасцю, паколькі абапіраецца часцей за сё на агульнапрызнаныя аб’ектыныя ісціны, лагічнай паслядонасцю разважання, яснасцю выказвання, доказнасцю, слушнасцю прыклада-ілюстрацый, дакладнасцю  вызначэнні паняцця, інфармацыйнай насычанасцю.
Мастацкі стыль абслуговае духоную сферу жыцця грамадства. Праз апавяданні, аповесці, раманы, п’есы, вершы, казкі, быліны і інш. ён аказвае эстэтычнае здзеянне на духоны свет чалавека. Для яго характэрна мастацкая вобразнасць, эмацыянальнасць, ацэначнасць. У ім выкарыстоваюцца разнастайныя стылістычныя фігуры, мастацкія эпітэты, парананні і інш. Мастацкі стыль вызначаецца сваёй унікальнасцю, ён можа выкарыстоваць моныя сродкі сіх іншых стыля.
2. Навуковы стыль, яго функцыянальнакамунікатыныя характарыстыкі
У межах навуковага стылю даследчыкамі выдзяляецца некалькі падстыля: уласна навуковы, навукова-папулярны, навукова-вучэбны, навукова-тэхнічны і навукова-палемічны. «Паміж імі... няма прынцыповай розніцы, ёсць толькі некаторыя адрозненні  будове малення, у адборы лексічных і граматычных сродка, у выкарыстанні сімвала і іншых нямоных элемента» [10, с. 57].
Уласна навуковаму падстылю (у адрозненне ад іншых падстыля) уласцівы акадэмізм, сухасць. Напрыклад, словы тыпу дадатны, адмоны  працах з галін дакладных навук пазбаляюцца свайго ацэначнага значэння. Паран.: дадатны лік, дадатная велічыня, дадатная тэмпература большы чым нуль’; дадатны зарад які мае адносіны да віду электрычнасці, часціцамі якога з’яляюцца пратоны, пазітроны і інш.’; адмоны лік меншы за нуль’, адмоны электрычны зарад суадносны з тым відам электрычнасці, матэрыяльныя часціцы якога называюцца электронамі’; і паран.: – дадатны бок які мае патрэбныя ласцівасці, якасці, заслуговае адабрэння’; дадатная ацэнка якая выражае адабрэнне; станочая’; адмоны персанаж дрэнны сваімі якасцямі, уласцівасцямі; варты асуджэння, ганьбы’; адмоны водгук неадабральны, асуджальны’ (ТСБМ). Паран. таксама станочае сальда бюджэту (калі рад хоча знізіць узровень нацыянальнага даходу, ён можа збіраць больш падатка, чым тое патрэбна на дзяржаныя выдаткі).
Вобразнае жыванне сло – з’ява менш пашыраная (у парананні з мастацкім стылем) у навуковым маленні, хоць вобразнасць часам прысутнічае пры стварэнні тэрміна, напрыклад: кошык валютны, уцёкі капітала, банкаскі рай, фірма-партызан, чаранік мяча, мёртвы мяч і інш.
Навуковы стыль характарызуецца своеасаблівай, толькі яму ласцівай, экспрэсінасцю. Перш за сё, як зазначае Г.Ф.Вештарт, экспрэсінасць навуковага малення  яго доказнасці, і гэтым яна адрозніваецца ад экспрэсінасці  іншых стылях [2] (у мастацкім тэксце, напрыклад, экспрэсінасць – гэта перш за сё выражэнне якіх-небудзь пачуцця, перажывання і пад.).
У навукова-вучэбным падстылі даволі часта сустракаецца зва
рот да чытача  форме дзеяслова будучага часу абвеснага ладу
Тыпу разгледзім (прапорцыю), выкарыстаем (уласцівасць), сфар
мулюем (правіла), успомнім (закон) і інш. Атарскае «мы», або
«мы сціпласці» ці «мы сумеснасці», нясе  сабе пэную экспрэсінасць, прыцягвае чытача да сумеснага разважання над пэным пытаннем; такім зваро
там да чытача падкрэсліваецца адзінства гаворачага або пішучага з
іншымі асобамі, агульнасць інтарэса атара і адыторыі, да якой ён
звяртаецца. «... На першы погляд здаецца, што мова вучонага бясстрасная, спакойная, пазбаленая афектынасці. Але... настолькі дзейсная, што міжволі паддаешся сіле пераканання вучонага» [4, с. 108].
Характар навуковага выкладу мяняецца  працах навукова-папулярных і навукова-палемічных падстыля. Як слушна заважае А.А.Карус, «ступень эмацыянальнасці і экспрэсінасці навуковай мовы залежыць ад атарскай індывідуальнасці, а таксама ад галіны навукі і жанру. У працах грамадска-палітычнага цыкла яна самая высокая, у фізіка-матэматычных – самая нізкая» [6, с. з71].

2. Сістэма моных сродка навуковага стылю
Аснову сіх стыля мовы (як мастацкага, публіцыстычнага, так і навуковага і інш.) складаюць стылістычна нейтральныя агульналітаратурныя словы (міжстылявая лексіка) тыпу гаварыць, пісаць, дождж, плошча, вялікі, малы і інш.
Даволі шырока  навуковым выкладзе жываюцца словы агульнанавуковага выкарыстання (тыпу аналіз, гіпотэза, даследаванне, мадэль, праблема, праграма, працэс, элемент, апрацока, аперацыя і інш.). Выяленне значэння такіх сло залежыць ад зместу і метадалогіі той навукі, у якой яны прымяняюцца. Паран., напрыклад, значэнні слова аперацыя. Аперацыя (ад лац. operatio – дзеянне) – 1) закончанае дзеянне або шэраг дзеяння, накіраваных на дасягненне пэнай мэты (напр., аперацыя ваенная)’; асобная закончаная частка тэхналагічнага працэсу, якая выконваецца на адным рабочым месцы (напр., аперацыя вытворчая)’; 2) асобнае дзеянне сярод многіх іншых; выкананне якой-небудзь фінансавай, крэдытнай, прамысловай, гандлёвай, страхавой або іншых задач, напрыклад, банкаская аперацыя, паштовая аперацыя’; 3) у вылічальнай тэхніцы выкананне лічбавай вылічальнай машынай якога-небудзь дзеяння з зыходнымі велічынямі, напрыклад, арыфметычная аперацыя’ (БелЭн).
Імкненне дасягнуць гранічнай яснасці, дакладнасці навуковага выкладу абумолівае выкарыстанне ласна тэрміна і номена, якія складаюць самую спецыфічную групу лексікі навуковых тэкста.
Тэрмін – гэта слова або тэрміналагічнае словазлучэнне, якое ваходзіць у тэрміналагічную лексіку пэнай галіны навукі, культуры, вытворчасці, абазначае спецыяльнае паняцце і мае дакладнае лагічнае азначэнне.
Гэта цікава! Паводле падання, лац. Termin – імя рымскага бога, ахоніка межа, памежных слупо, межавых знака; рымскі цар Нума Пампілій пабудава у Рыме храм Тэрміна і  гонар бога вё свята – тэрміналіі. Да межавага знака прыходзілі жыхары бліжэйшых вёсак, упрыгожвалі, прыносілі ахвяры і весяліліся. Вось адкуль слова тэрмін абазначала «памежны знак, пагранічны камень», пазней – «канец, мяжа», яшчэ пазней – «тэрмін, перыяд», і, нарэшце, яго сталі выкарыстоваць у сучасным значэнні.
У адрозненне ад тэрміна і прафесіяналізма наменклатура – гэта сукупнасць уласных назва канкрэтных аб’екта навакольнай рэчаіснасці, прадмета серыйнай вытворчасці. Паранаем: апазнанне, ЛТП-147, ходка; брокер, «Атлант», кліка; форвард, «Целяханы-190», фізрук.
Вузкаспецыяльныя тэрміны ласцівы ласна навуковаму падстылю; у тэкстах навукова-папулярнага характару (якія разлічаны на шырокае кола чытачо) яны звычайна не выкарыстоваюцца, а калі і жываюцца, то з абавязковым тлумачэннем. Напрыклад: юсціраваць, варант, падсед. Напрыклад: Сярэдняя велічыня падседа (перамяшчэнне вагі тазасцёгнавага сустава ад азначанага становішча да пачатку разгінання) складае 18 см, вывядзенне з ранавагі – 13 см, вышыня развароту ад дывана (найменшая адлегласць восі плечавага сустава ад дывана перад разваротам) – 55 см. Многія вузкаспецыяльныя тэрміны не фіксуюцца  агульнамоных слоніках. Менавіта наянасць вузкаспецыяльных тэрміна выводзіць мову навукі за межы літаратурнай мовы.
Тэндэнцыя да міжнароднай стандартызацыі навукі абумолівае той факт, што значны працэнт агульнанавуковай і тэрмінaлагічнай лексікі складаюць інтэрнацыянальныя тэрміны (пераважна лацінскага ці грэчаскага паходжання) або тэрміны са звязанымі кампанентамі лацінскага ці грэчаскага паходжання (напрыклад: апеляцыя, дэвальвацыя, дэпартацыя, камерцыя, камбінацыя, акліматызацыя і інш.).
Выдзяляюць у навуковых тэкстах такі адметны пласт, як тэрміны-сімвалы, формульныя абазначэнні, скарачэнні, абрэвіятуры, графікі, схемы, малюнкі і пад. Напрыклад: КПК – крымінальна-працэсуальны кодэкс, Х-неэфектынасць, К (так абазначаецца  эканоміцы мультыплікатар, першай літарай прозвішча Рычарда Кана), НАК – Нацыянальны Алімпійскі Камітэт і інш.
Часам у навуковых тэкстах выкарыстоваюцца фразеалагізмы. У такіх выпадках яны выконваюць намінатыную функцыю (у мастацкіх і нават публіцыстычных тэкстах фразеалагізмы выкарыстоваюцца, каб надаць мове вобразнасць, выразнасць). Паран.: рукі – хоць рэпу сей вельмі брудныя’ і краевугольны камень аснова, сутнасць, найважнейшая частка чаго-н.; залаты дождж вялікія грашовыя сумы, прыбыткі’; залаты фонд (чаго, чый) самае лепшае, самае каштонае, самае значнае’, майстар дывана барэц, які дасягну найвышэйшага выніку’, другое дыханне новыя сілы, прылі энергіі, бадзёрасці (пасля стомы, апатыі, нядачы і пад.)’ і інш.
Як адзначаюць мовазнацы, «строгай мяжы паміж тэрміналагічным, навуковым і агульнажывальным пластамі лексікі няма. Яна можа мяняцца не толькі з рухам лексікі  часе, але і залежаць ад галіны навукі, метадалагічнага падыходу» [2].
3. Марфалагічныя асаблівасці навуковага стылю
Наянасць абстрактных паняцця і катэгорый у тэрміналогіі абумолівае шырокае выкарыстанне назоніка з абстрактным значэннем з суфіксамі –нн-, –енн- (-энн), –анн-: абнародаванне, дазнанне, адкліканне, адчужэнне, акрэдытаванне, апазнанне, звальванне, накрыванне, забяганне, разгінанне і інш., а таксама з суфіксам –цыj-: асацыяцыя, датацыя, дэкларацыя і пад. У лексіцы спорту даволі часта сустракаюцца назонікі аддзеяслонага паходжання тыпу сед, дажым, разварот, высед, зачэп, абві, адхоп, адхват, падсад, нахілы, павароты, падвароты, прагіны, рыкі, ныркі, пераходы, накаты, перакаты і пад.
Для навуковага выкладу характэрны назвы родавых, абагульняючых паняцця, а таксама словазлучэння абагульняючага значэння, напрыклад: анкетуемы, інфармант, рэспандэнт; навуковыя прыборы начнога бачання, аб’екты знешняга асяроддзя, крыніцы лакальнага забруджвання; тэхнічныя прыёмы, болевыя прыёмы, спецыяльныя практыкаванні і інш.
Адметнай рысай навуковага стылю з’яляецца частае «нанізванне» роднага склону назоніка. Напрыклад: Асновай педагагічнага метаду адналення з’яляецца рацыянальная структура трэніровачных нагрузак; Прымяненне болевых прыёма, захопа за адзенне, падсечак у самба і дзюдо патрабуе надаваць больш увагі масажу звязачнага апарату верхніх і ніжніх канечнасця, кісцей і ступня (В.І.); Дэвальвацыя адбываецца шляхам афіцыйнага паніжэння курса нацыянальнай валюты  адносінах да золата, серабра, якой-небудзь замежнай валюты  адпаведнасці з абясцэньваннем грашовых знака, якое адбылося, пры гэтым ранейшыя грашовыя знакі застаюцца  абароце (скрытая дэвальвацыя); Расследаванне – заснаваная на законе дзейнасць следчага ці органа дазнання па зборы і замацаванні доказа, усебаковым даследаванні сіх акалічнасцей справы з мэтай выялення і раскрыцця злачынства, выкрыцця вінаватых і прыцягнення іх да крымінальнай адказнасці, прыняцця мер да пакрыцця нанесенай злачынствам матэрыяльнай шкоды, папярэджання і выкаранення злачынства (С.К.).
Уласныя імёны часта сустракаюцца  якасці залежнага кампанента словазлучэння  назвах формул, методык, тэорый і пад. (напрыклад: люблінская унія, магдэбургскае права, полацкае права, кейнсіянская тэорыя, ластака аэрбах і інш.). Уласныя назонікі ці прыметнікі страчваюць сваё значэнне прыналежнасці пэнай асобе і пачынаюць перадаваць якасную характарыстыку паняцця, у склад якога яны ваходзяць. Напрыклад: Магдэбургскае права – сукупнасць юрыдычных норм, што вызначалі саслона-прававое становішча гараджан ва мовах феадальнага грамадства (М.С.).
Тзхнічныя тэксты маюць сваю спецыфіку выкарыстання назоніка: рэчыныя назонікі жываюцца  формах множнага ліку: мылы, смолы, гліны, солі, металы, маслы, бензіны, духі, зубы, чыгуны, пары, спірты, газы і інш.
Прыметнікі  навуковых тэкстах уваходзяць у асноным у склад тзрміналагічных словазлучэння і выконваюць інфармацыйную ці класіфікацыйную функцыю. Напрыклад: Кадастр – сістэматызаваны збор звестак; цана – грашовае выяленне кошту адзінкі тавару (прадукцыі выраба, паслуг і інш.). Асноныя віды цэн: адпускныя, закупачныя, рознічныя цэны. Цана можа быць свабодная, фіксаваная, дагаворная. Адрозніваюць таксама цэны: прэйскурантныя, намінальныя, пакупніка або прадаца, зменныя, дагачасныя, эластычныя і інш (БелЭн); Удасканаленне выбуховай сілы ажыццяляецца метадамі: паторным, спаборніцкім, ударным, кароткачасовых максімальных намагання, варыятыным і кругавым (В.І.). Паранаем: Я чула пяшчотнае, шчырасці понае, маё беларускае, роднае, кронае, такое раптонае, такое чаронае, такое ласкавае, цёплае, чыстае, як сонца, агністае, як Нёман, празрыстае, як казка, быліна, як песня, жаданае, дагэтуль яшчэ  жыцці неспазнанае, гарачае слова ад шчырага сэрца – кахаю (Данута Бічэль-Загнетава).
Класіфікацыйная роля прыметніка абумолівае той факт, што  тэкстах дакладных навук якасныя прыметнікі даволі часта не маюць ступеней паранання і форм суб’ектынай ацэнкі (паран.: малы, маленькі, найменшы (кавалачак хлеба); вялікі, найбольшы, самы вялікі (кавалак хлеба) – але нельга сказаць аналагічна  выпадку малады спецыяліст, малое прадпрыемства, вялікія дзяржавы, Вялікі Літоскі трыбунал (трыбунал ВКЛ). Адзінкавыя выпадкі жывання прыметніка у форме найвышэйшай ступені паранання знаходзім у тэрмінах найбольшае спрыянне, Вышэйшая атэстацыйная камісія, Вышэйшы гаспадарчы суд РБ, рэжым найбольшай спрыяльнасці, вышэйшая ліга, атлет найвышэйшага класа.
Для навуковай мовы характэрны субстантываваныя прыметнікі і дзеепрыметнікі  форме адзіночнага і множнага ліку тыпу непаналетнія, непрацаздольныя, абвінавачаны, падсудны, падабаронны, атакуючы, атакаваны і пад.
Дзеепрыметнікі сустракаюцца пераважна  складзе тэрміналагічных словазлучэння, напрыклад: крэдыт адтэрмінаваны, акрэдыты непацверджаны, валюта неканверсуемая, попыт нерэгулюемы, колючая зброя, лятаючы лыжнік, колькасць забітых мячо, колькасць страчаных ачко, колькасць выйграных партый і г.д.
Паколькі навуковы выклад грунтуецца на ісцінах. аксіёмах аб’ектынага асяроддзя, ён абстрагаваны ад канкрэтнага, актынага дзеяння ці руху. Гэтым і абумоліваецца шырокае жыванне дзеяслова у 3-й асобе цяперашняга часу. Напрыклад: Адзыная грамата падпісваецца кіраніком і замацоваецца подпісам міністра замежных спра дзяржавы, якая прызначыла дыпламатычнага прадстаніка, і накіроваецца кіраніку той дзяржавы, пры якой ён акрэдытаваны (С.К.); У цэнтры вагі мікраэканомікі знаходзяцца вытворцы і спажыцы, рыначныя паводзіны суб’екта, аналіз попыту і прапанавання на асобных рынках тавара і паслуг, рабочай сілы і капіталу. На мікразроні ажыццяляецца непасрэднае выкарыстанне працоных рэзерва краіны, іх уклад у эканоміку  якасці рэсурсу і фактару вытворчасці (БелЭн); Атакуючыя дзеянні выконваюцца для своечасовага контрпрыёму альбо актынай абароны. Тактыка звычайна будуецца  залежнасці ад добра вывучанага прыёму, аднак болей эфектыным спосабам будзе такі, калі з улікам выбранай тактыкі дасканальваюцца адпаведныя прыёмы (В.І.).
Дыялагічнасць навуковай мовы праяляецца  шырокім выкарыстанні дзеяслова у форме будучага часу абвеснага ладу (са значэннем пазачасавасці) тыпу адзначым некалькі пункта, паранаем версіі, паранаем вынікі і інш.
У навуковым маленні пашырана выкарыстанне таксама неазначальнай формы дзеяслова  спалучэнні з мадальнымі і інш. словамі, якая мае значэнне неабходнасці і выступае як сродак выражэння прадпісання, рэкамендацыі, указання тыпу трэба адрозніваць, трэба мець на вазе, трэба спомніць, варта звярнуць увагу, неабходна запісаць, трэба зяць за аснову, можна (неабходна) выкарыстоваць, належыць выконваць, трэба важліва сачыць за, трэба больш увагі надаваць, неабходна прытрымлівацца і інш. Напрыклад: Пры навучанні прыёмам трэба лічваць прасторавыя і часовыя характарыстыкі; Трэба мець на вазе, што пры вядзенні схваткі весь час адбываюцца згінальныя і разгінальныя рухі (В.І.).

4. Асаблівасці сінтаксісу навуковага стылю
Ужыванне  навуковым тэксце многіх сінтаксічных канструкцый мае сваю спецыфіку. З трох тыпа сказа па мэце выказвання – апавядальных, пытальных, пабуджальных – перавагу атрымліваюць апавядальныя сказы. Пераважнае жыванне апавядальных сказа у тэкстах дакладных навук (як і вогуле  мове) тлумачыцца аснонай іх задачай – паведаміць аб чым-небудзь, інфармаваць чытача  сцвярджальнай або адмонай форме.
Па эмацыянальна-экспрэсінай афарбоцы апавядальныя сказы часам бываюць клічныя, у такім выпадку яны пераважна жываюцца  значэнні звярніце вагу!’. У адносінах да тэксту клічныя сказы могуць быць атаномнымі або афармляцца  выглядзе станых канструкцый. Напрыклад: А пахі лесу кветак, ягад і садавіны мы адчуваем таксама дзякуючы дыфузіі! (Л.Ісачанкава) (= звярніце вагу на тэрмін дыфузія!).
Пытальныя сказы маюць сваю спецыфіку жывання: часта яны жываюцца  канструкцыі «пытанне – адказ». Напрыклад: Што чакае сусветную эканоміку: рэцэсія ці ажыленне? Згодна са звесткамі АЭСР, найгоршае  глабальным эканамічным спадзе мы жо мінулі; Ці трэба замяніць нацыянальны манетарызм на глабальны? У палітыцы неабавязкова. Карэляцыя паміж глабальным ростам грашовай масы і паказнікам ВНП у будучыні не азначае кірунку прычыннасці (Б.Дж.); Пастае пытанне: якім чынам ажыццяляць кантроль за станам барцо? А.І.Заяла распрацава электракардыяграфічны метад, з дапамогай якога можна вырашыць гэтую складаную задачу (В.І.). Часам пытaльныя сказы ідуць адзін за адным. Такая форма падачы надае матэрыялу падручніка папулярны характар, як бы «ажыляе» яго і разам з тым прымушае чытача задумацца над прачытаным. Напрыклад: Растлумачце, што такое «зваротная сувязь у замежным гандлі»? Ці значыць гэта, што павелічэнне экспарту засёды станоча плывае на плацежны баланс краіны? (Б.Дж.).
Пабуджальныя сказы служаць не загадам ці просьбай, а запрашэннем да сумесных дзеяння (або разважання). Напрыклад: Зрабіце табліцу, у якой парановаюцца паказнікі долі ВГП у працэнтах, што ідуць на стварэнне прыросту аснонага капіталу чатырох розных краіна; Абмяркуйце, наколькі прыдатная тая ці іншая рэч, каб выконваць функцыі грошай: а) золата, б) ікра, в) дыяменты, г) медзь, д) буйная рагатая жывёла (Б.Дж.).
Для навуковага выкладу характэрны сказы, ускладненыя аднароднымі і адасобленымі членамі сказа. Аднародныя члены сказа служаць у навуковых тэкстах для класіфікацыі або сістэматызацыі з’я, прыкмет, прадмета і інш. (у мастацкіх тэкстах аднародныя члены сказа служаць яшчэ для змацнення экспрэсінасці і эмацыянaльнасці, стварэння рытмічнай прозы і інш.). Ім уласціва інтанацыя пералічэння або супасталення, і звязваюцца аднародныя члены часцей за сё бяззлучнікавай сувяззю або пры дапамозе злучніка і, не толькі – але і, а, а таксама. Напрыклад: Самалётны спорт, спаборніцтвы на самалётах – адзін з тэхнічных віда спорту. Уключае спаборніцтвы на самалётах розных катэгорый з поршневымі, турбавінтавымі і рэактынымі рухавікамі на станаленне рэкорда скорасці, вышыні, далёкасці, працягласці, хутказдымнасці і грузападымальнасці; спаборніцтвы на 1-месных спартыных і 2-месных вучэбных самалётах з поршневымі і рэактынымі рухавікамі на выкананне фігур вышэйшага пілатажу (у т.л. паветраная акрабатыка) у палётах прамым, абернутым, па крузе; у самалётаваджэнні па маршруце, удзень і начы (БелЭн).
Ужыванне пабочных і станых канструкцый у навуковым тэксце мае свае асаблівасці: пабочныя канструкцыі звычайна паказваюць на сувязь і парадак думак, спосаб іх афармлення, крыніцу паведамлення, упэненасць. Напрыклад: Адначасовае змяненне многіх фактара складана плывае на валютны курс. Напрыклад, распрацока нафты  Паночным моры, па-першае, зменшыла патрэбы  імпарце, і крывая прапановы зрушылася лева; па-другое, імпарт ператварыся  экспарт, і крывая попыту зрушылася права; Такім чынам, манетарысцкая тэорыя дзеля ранавагі плацяжо рэкамендуе рэжым плавальных валютных курса разам з жорсткім кантролем за грашовай прапановай (Б.Дж.); Сярод самых знакамітых беларускіх атлета пачатку XX стагоддзя бы, безумона, Якуба (Яка) Чэха, ураджэнец горада Гродна (В.І.).
Устаныя канструкцыі могуць быць завагамі, удакладненнямі, тлумачэннямі, папракамі, дадатковымі звесткамі. Напрыклад: Інтуітынае яленне аб парадку аб’екта звычайна звязваюць з іх узаемным размяшчэннем у прасторы (бліжэй-далей, вышэй-ніжэй, злева-справа), у часе (раней-пазней), з парананнем іх размера, вагі (больш-менш, лягчэй-цяжэй) і г.д. (І.Кожух). Пабочныя канструкцыі  сказах звычайна выдзяляюцца коскамі, а станыя – дужкамі.
Для большай доказнасці сваіх разважання атар часта звяртаецца да паранальна-раналежных зварота. Паранальна-раналежныя звароты, як пазначаецца  «Граматыцы беларускай мовы», служаць для вызначэння адпаведнасці, тоеснасці паміж прадметамі, з’явамі на аснове іх прымет або абставін, пры якіх адбываецца дзеянне; яны не маюць метафарычнасці. Паранальна-раналежныя звароты выдзяляюцца (або аддзяляюцца) коскамі і пачынаюцца злучнікамі як і, як. Напрыклад: Як папяровыя грошы, так і сучасная банкаская практыка былі створаны ювелірамі. Ювеліры бралі на захованне залатыя манеты і каштоныя рэчы, а назамен выдавалі распіску, якая, па сутнасці, была простым вэксалем (Б.Дж.).
Ад паранальна-раналежных зварота трэба адрозніваць звароты са злучнікам як, які мае значэнне  якасці’: На Беларусі барацьба як народны від спорту вядома здана.
3 чатырох тыпа складаных сказа – складаназлучаных, складаназaлежных, бяззлучнікавых, сказа з рознымі відамі сувязі (камбінаваных) – у навуковых тэкстах часцей выкарыстоваюцца складаназалежныя. «У іх падпарадкавальная сувязь, злучнікі ці злучальныя словы дазваляюць больш дакладна выразіць адносіны паміж часткамі складанага сказа, выявіць і дакладніць гэтыя адносіны – адносіны часу, умовы, прычыны, месца і г.д.» [8, с. 158]. Напрыклад: Калі імпарт большы за экспарт, мы кажам, што эканоміка мае гандлёвы дэфіцыт, і калі се іншыя паказнікі нязменныя, то гэта зніжае ровень нацыянальнага даходу. Наадварот, калі экспарт большы за імпарт, то мы кажам пра актынае, або станочае, сальда гандлёвага балансу, і калі се іншыя паказнікі нязменныя, гэта павышае зровень нацыянальнага даходу; Продаж і купля тавара і паслуга за мяжой улучае два кампаненты  нашу эканамічную мадэль. Імпарт – гэта адлі грошай, бо грошы, патрачаныя на тавар, ідуць за мяжу, і, наадварот, экспарт – гэта прылі грошай, бо людзі іншых краіна ствараюць даход для мясцовых хасхолда і фірма (Б.Дж.); Барцы высокага класа дамагаюцца перамог з дапамогай розных спосаба тактычнай падрыхтокі, найбольш распасюджаным з якіх з’яляецца пагроза. Характэрная асаблівасць гэтага спосабу – актынае дзеянне барца з мэтай прымусіць працініка звярнуцца да абароны. Чым больш эфектыны гэты прыём, тым лепшыя мовы ствараюцца для іншага прыёму. У якасці пагрозы можа выкарыстовацца падманны захоп, каб атакаваны вызваляся ад яго. Калі барэц шчыльна трымлівае захоп, атакуючы пагражае выканаць абманны контрпрыём (В.І.).
Неабходнасць даваць тлумачэнні паняццям абумолівае частае выкарыстанне складаназалежных сказа з даданымі азначальнымі часткамі (часам ускладненымі адасобленымі азначэннямі ці акалічнасцямі). Напрыклад: Жыллёвы кодэкс – комплексны закон, які трымлівае нормы право, што рэгулююць жыллёвыя грамадскія адносіны, і тыя, што спадарожнічаюць ім; Рэчавы доказ – у грамадзянскім і крымінальным працэсе прадметы, атрыманыя і замацаваныя ва станоленым законам парадку, якія сваімі ласцівасцямі, знешнім выглядам, месцам знаходжання і г.д. могуць служыць сродкам устаналення абставін, што маюць значэнне для правільнага вырашэння справы (С.К.); Падварот можа ажыццяляцца чатырма спосабамі: паварот на ступні нагі, якая стаіць уперадзе, падсталяючы яе да нагі, якая стаіць ззаду; паварот скрыжаваннем ног; паварот на назе, якая перадзе, пераносячы перад ёй нагу, якая стаіць ззаду; паварот на назе, якая ззаду, падсталяючы да яе нагу, якая перадзе (В.І.).
Навуковаму выкладу (як і любому іншаму выкладу) уласціва размежаванне аснонага і дадатковага, другаснага. Таму вельмі зручным спосабам для выражэння думак з’яляецца шырокае выкарыстанне складаназалежных сказа, у якіх у галонай частцы змяшчаецца асноны змест выказвання, а  залежнай частцы – дадатковы. Аднак у навуковых тэкстах даволі часта выкарыстоваюцца складаназалежныя сказы, галоная частка якіх тыпу варта падкрэсліць, што...; будзем лічыць, што...; гэта азначае, што... і інш. амаль пазбалена зместу. Асноная інфармацыя змяшчаецца  даданай частцы. Напрыклад: Даследаванні паказалі, што спалучэнне работы з пераадольваючым і паддаючымся рэжымамі значна больш эфектынае, чым практыкаванні, якія выконваюцца  адным рэжыме (В.І.).
У складаназалежных сказах паміж двума падпарадкавaльнымі злучнікамі, якія стаяць паміж галонай і даданай часткамі, коска ставіцца, калі пропуск даданай часткі не парушае агульны сэнс складаназалежнага сказа. Паран.: У мінулым стагоддзі адзін філосаф адважыся сцвярджаць, што магчымасці чалавечага пазнання абмежаваны. Ён гавары, штo, хоць людзі і вымералі адлегласць да некаторых свяціл, хімічны саста зорак яны ніколі не змогуць вызначыць (А.Гусак).
Выклад дакладных навук у навукова-вучэбным падстылі часта будуецца па схеме: аксіёма доказ вывады. Для лагічнай сувязі выказвання выкарыстоваюцца спецыфічныя словы і канструкцыі тыпу дапусцім, што; няцяжка заважыць, што; пяройдзем да; з раскладу відаць; акрамя гэтага вынікае; атрыманыя вынікі дазваляюць; такім чынам і інш., якія па-за межамі навуковага стылю звычайна не выкарыстоваюцца.
Аб’ектынасць навуковага выкладу, адсутнасць персаніфікацыі (не важна хто гаворыць, важна што сказана) (асабліва пры разнастайных формах-напамінах вядомых факта, пры гістарычных экскурсах) абумолівае выкарыстанне пасіных канструкцый тыпу было паказана, было вырашана, за аснову прымаецца і інш. Напрыклад: Пры тлумачэнні сучаснай фізічнай карціны свету за аснову прымаецца тэорыя адноснасці і квантавая тэорыя, створаныя  ХХ ст. (М.Шахмае); Пад стомленасцю разумеюць часовае зніжэнне працаздольнасці  выніку парушэння рэгулятарных працэса (В.І.).
У тэрміналогіі спорту часта выкарыстоваюцца няпоныя сітуацыйныя двухсастаныя сказы – каманды: Антэна!, Без свістка!, Не  чаргу!, Ногі!, Падача збылася!, Столь!, Чатыры дары!, Бягом марш!, Кругом!, На старт!, Стаць у строй! і інш.

Праверачны тэст
Для навуковага выкладу характэрны
назонікі з абстрактным значэннем;
прыметнікі з інфармацыйнай ці класіфікацыйнай функцыяй;
дзеясловы цяперашняга часу з якасным значэннем для паказу ласцівасцей і прыкмет прадмета і з’я;
займеннікі я, ты;
пабочныя канструкцыі са значэннем няпэненасці, сумнення.

Устанавіце адпаведнасць
А. Тэрміны. 1. Устойлівыя, узналяльныя, не менш як
Б. Наменклатура. двухкампанентныя моныя адзінкі, якія
В. Прафесіяналізмы. спалучаюцца са словамі свабоднага жывання і
маюць цэласнае значэнне, не ронае суме значэння
іх кампанента (калі іх разглядаць на зроні сло).
2. Словы або словазлучэнні, якія ваходзяць у
тэрміналагічную сістэму пэнай галіны навукі,
культуры, вытворчасці, абазначаюць спецыяльныя
паняцці і маюць дакладнае лагічнае азначэнне.
3. Сукупнасць уласных назва канкрэтных аб’екта
навакольнай рэчаіснасці, якія вывучаюцца рознымі
навукамі, ужываюцца  тэхніцы, вытворчасці.
4. Словы і выразы, уласцівыя мове прадстаніко
якой-небудзь прафесіі або сферы дзейнасці.

Навуковы выклад вызначаецца
аб’ектынасцю;
суб’ектынасцю;
лагічнай паслядонасцю разважання;
доказным выкладам інфармацыі;
інфармацыйнай насычанасцю.

Лекцыя 7. ТЭКСТ І ЯГО АРГАНІЗАЦЫЯ
Мэта – вызначыць спецыфіку семантычна-структурнай арганізацыі мастацкага і навуковага тэкста.

Задачы:
раскрыць паняцце звязнасці і цэласнасці тэксту;
прааналізаваць функцыянальна-сэнсавыя тыпы маналагічнага малення (апісанне, апавяданне, разважанне);
ахарактарызаваць сродкі сувязі  тэксце;
выявіць асаблівасці спосаба выкладу навуковай інфармацыі

Пытанні
Тэкст як асноная камунікатыная адзінка.
Функцыянальна-сэнсавыя тэпы тэксту, мінімальныя адзінкі тэксту, віды сувязі  тэксце.
Спосабы выкладу навуковай інфармацыі.

Праблемныя пытанні
Што лічыцца мінімальнай адзінкай тэксту?
Якія тыпы абзаца пераважаюць у навукова-вучэбных тэкстах?
Якія тыпы тэксту (з пункту гледжання спосаба выкладу інфармацыі) характэрны для навуковай мовы?

Рэкамендаваная літаратура
Беларуская мова: Энцыклапедыя. – Мінск: БелЭн, 1994.
Всеволодова, М.В. Теория функционально-коммуникативного синтаксиса. Фрагмент прикладной (педагогической) модели языка. – М.: МГУ, 2000.
Гальперин, И.Р. Текст как объект лингвистического анализа / И.Р.Гальперин. – М.: Наука, 1981.
Ильенко С.Г. Синтаксические единицы в тексте. – Л., 1989.
Кананенка, Т.М., Малажай, Г.М., Пашкевіч, М.І. Праца з тэкстам на роках беларускай мовы: вучэб. – метад. дапам. / Пад рэд. Г.М.Малажай. – Брэст: Пірс, 1993.
Кожина М.Н. О речевой системности научного стиля сравнительно с некоторыми другими. – Пермь, 1972.
Ларэль, Я.М. Вывучэнне сінтаксісу тэксту // Выкладанне беларускай мовы і літаратуры: кн. для настаніка / пад рэд. М.А.Лазарук. – Мінск, 1983.
Лепеша, І.Я. Лінгвістычны аналіз літаратурнага твора: У 2 ч. / І.Я.Лепеша. – Гродна, 2000. – Ч. 2.
Лепеша, І.Я. Сучасная беларуская літаратурная мова: спрэчныя пытанні: Дапаможнік / І.Я.Лепеша. – Гродна, 2002.
Ляшчынская, В.А. Методыка выкладання беларускай мовы: вучэбн. дапаможнік / В.А.Ляшчынская, З.У.Шведава. – Мінск, 2007. – 252 с.
Нечаева, О.А. Функционально-смысловые типы речи (описание, повествование, рассуждение). – Улан-Удэ: Бурятское книжн. изд-во, 1974.
Рамза, Т.Р. Сінтаксіс: тэарэтычны курс: вучэбны дапам. / Т.Р.Рамза. – Мінск, 2006.
Супрун, А.Я. Исследования по лингвистике текста: Сб. ст. / А.Я.Супрун. – Мінск, 2001.
Тураева, З.Я. Лингвистика текста: (Текст, структура и семантика) / З.Я.Тураева. – М. 1986.
Цікоцкі, М.Я. Стылістыка тэксту: вучэб. дапам. / М.Я.Цікоцкі. – Мінск, 2002.
Чумак Л.Н. К проблеме типологии текстов в практике обучения зарубежных филологов-русистов // Текст: функции и семантика его компонентов (функциональный подход в теоретическом и прикладном языкознании): тезисы докл. конф. (Минск, 1992, 3–5 февраля). Том 5. Часть IX. – Минск, 1993.

Тэкст як асноная камунікатыная адзінка
«Тэкст (лац. textus тканіна, спалучэнне, спляценне’) – гэта маленчае камунікацыйнае тварэнне, функцыянальна скіраванае на рэалізацыю пазамоных задач» [2, с. 337].
Тэрмін тэкст у мовазначай літаратуры тлумачыцца неадназначна: яго спрымаюць як сінонім да тэрміна выказванне, звязная мова, звязваюць з паняццем складанае сінтаксічнае цэлае, лічаць тэкстам любое па форме выказванне (вуснае і пісьмовае) і г.д. Тым не менш, большасць даследчыка надае тэксту статус аснонай камунікацыйнай адзінкі, якой уласціва звязнасць і цэласнасць. Паняцце звязнасці арыентуецца на структурную арганізацыю тэксту, а паняцце цэласнасці – на яго зместавую арганізацыю (фактуальную, канцэптуальную, падтэкставую).
Звязнасць тэксту выяляецца праз знешнія структурныя паказальнікі (сказы, празаічныя строфы), выкарыстанне пабочных канструкцый, займенніка, лексічных патора і інш. Напрыклад: Горы ды каменне, вузкія палоскі: гэта наша поле, поле нашай вёскі. Курныя аконцы – каб святла хоць трошкі: гэта нашы хаты, хаты нашай вёскі (Куп.).
Цэласнасць тэксту дасягаецца тэматычным і мадальным адзінствам. Тэматычнае адзінства выяляецца  паторнай намінацыі ключавых сло, якія могуць ствараць вакол сябе сэнсавы кантэкст, куды ваходзяць іншыя словы, звязаныя з ключавымі пэнымі сітуацыйнымі сувязямі. Напрыклад: Як брыльянты, рассявае ночка летняя расіцу, туманамі спавівае луг зялёны над крыніцай. А як раніца настане, бліскі сонца загуляюць, – рос прыходзіць адцвітанне, туманы у рэчцы таюць (Куп.).
Мадальнасць тэксту ствараецца шляхам выбару атарам пэных маленчых сродка, неабходных для рэалізацыі сваёй канцэпцыі, асабістага пункту гледжання. Напрыклад, у паэтычнай спадчыне С.Грахоскага значнае месца займаюць кантэкставыя антонімы, якія паказваюць на жаданне атара перайсці да новага жыцця, зрабіць у сваім жыцці нейкія перамены: Жыццё без узлёта, праліка і спада, без спрэчак калючых, нібыта асцё, без спёкі, без хмар і густых снегапада – расклад ці інструкцыя, а не жыццё.
Па форме рэалізацыі тэксты бываюць вусныя і пісьмовыя, спантанныя і падрыхтаваныя; па колькасці моца – маналог (маленне, звернутае да самога сябе ці да іншых і не разлічанае на слоную рэакцыю другіх асоб); дыялог (маленне, у час якога адбываецца непасрэдны абмен выказваннямі паміж дзвюма асобамі); палілог (абмен выказваннямі паміж больш чым дзвюма асобамі).

2. Функцыянальна-сэнсавыя тэпы тэксту, мінімальныя адзінкі тэксту, віды сувязі  тэксце
Да функцыянальна-сэнсавых тыпа маналагічнага малення адносяцца апісанне, апавяданне і разважанне.
Апісанне – гэта дэталёвая характарыстыка прадмета малення з боку яго формы, складу, структуры, якасці, уласцівасцей, прызначэння і г.д. у залежнасці ад задач выказвання, ад задумы таго, хто гаворыць ці піша. Апісанню ласціва статычнасць, перадача пастаянных ці часовых уласцівасцей.
Выдзяляюцца наступныя разнавіднасці апісання: пейзаж, ці агульны выгляд якой-небудзь мясцовасці; партрэт чалавека або апісанне знешняга выгляду нейкага прадмета, жывёліны, расліны, пабудовы, прадмета быту і інш.; інтэр’ер ці апісанне нутранай часткі якога-небудзь памяшкання; характарыстыка як пералік істотных асаблівасцей, прымет каго-небудзь, напрыклад, назвы рыса характару, схільнасцей, роду занятка і пад. Апісанне можа быць справавое (шукаецца чалавек па прыметах), навуковае, мастацкае (вобразнае). Напрыклад: Адзвінелі, адгаманілі, збягаючы з пагорка, шпаркія ручаі, заліліся звонкім срэбрам жарукі  паднябессі, прыгрэла сонца, у нізінах мякка закучаравілася трава, пракінуліся залатыя вочкі кураслепу, зазвінела жотымі галокамі маці-мачыха. Вербалоз над канавамі і стакамі аздобіся пушыстымі коцікамі, пацямнелі рослыя бярозы каля гасцінца, павіслі на іх голлі жатлявыя завушнічкі (Хадк.) – пейзаж; Вось як жывога дзядзьку бачу, я тут партрэт яго зазначу. Ён невысок, не надта ёмак, ды карчавіты і няломак, а волас мае цёмна-русы, і зухаскія яго вусы умеру догі, густаваты, угору чуць канцы падняты; а вочы шэры, невялічкі, глядзяць прыветна, як сунічкі (К-с) – мастацкае, вобразнае апісанне партрэта чалавека; Выгляд яе [хаты] для кожнай мясцовасці бы розны. Але найбольш тыповы бы такі. Ля вахода, справа, месца для мыцця посуду і іншых кухонных рэча. Пасля – печ. За печчу, па правай сцяне, – нары. Пад імі складалі розныя рэчы. Часам замест нара стаялі шырокія ложкі. Уздож астатніх дзвюх сцен ішлі шырокія лавы, пакрытыя тканымі наланікамі. На іх сядзелі. Ноччу на лавах маглі спаць, асабліва калі бывалі госці. Перад лавамі – стол. Засёды дужа белы, бо яго часта скрэблі нажом. Стол і лавы часцей за сё былі з тостых дубовых дошак. Ля той сценкі, дзе дзверы, стаялі куфры і гаспадыніны кросны. Упрыгожвалі хату тканыя посцілкі. І, вядома ж, рушнікі (Каратк.) – інтэр’ер.
Апавяданне – гэта перадача падзей, якія адбываліся з носьбітам малення або вядомыя яму ад іншых ці прыдуманыя, створаныя яго фантазіяй.
Апавяданню ласцівы дынамізм, паслядонасць дзеяння, руху. Апавяданне часта будуецца па монай схеме: пачатак – працяг – заканчэнне дзеяння. Напрыклад: Аднойчы паслалі мяне  камандзіроку. Зімой гэта было. За горадам, у лесе, пайшо снег. Падалося, нехта дарогу пераходзіць. Націсну я на тормаз – машына спынілася, матор заглух. Паспрабава завесці старцёрам – не выходзіць. Узя ручку завадную і выскачы з кабіны. Раз крутну, другі – машына завялася, а я  кабіну пабег. Пакуль се на сядзенне, матор заглух, і я зно узяся за ручку. Але зно патарылася тое ж самае. Ажно спаце ад беганіны. Потым се у кабіну і сяджу.
Раптам бачу: нехта ідзе – вялізны, у калматым футры. Прыгледзеся – мядзведзь! Ну, думаю, машыну раздзярэ і да мяне дабярэцца...
Мядзведзь падышо бліжэй, узяся за ручку завадную. Крутану – машына завялася. Што рабіць? Ці крычаць, ці падзякаваць выйсці? Тым часам мядзведзь наблізіся і суну мне лапу  кабіну. Зно не ведаю, што рабіць. Падаць руку страшна. Але ж ён памог завесці машыну! І я працягну мядзведзю руку. Ціскану ён яе так, што я ажно крыкну і... прачнуся (А.П.).
Разважанне характарызуецца спецыфічнай монай структурай: тэзіс – аргументацыя – выснова (дэдуктынае разважанне), факты – іх аналіз і сінтэз – вывад (індуктынае разважанне). Напрыклад: Якая, вы думаеце, самая цікавая кніга на свеце? Адразу не адкажаце, не здагадаецеся. Гэта кніга – зямля, на якой мы жывём і якая з першых год нашага жыцця штодня вучыць нас гісторыі, мове, штодня і штораз адкрывае нам усё новыя і новыя словы, значэнне і сэнс якіх мы вучымся спазнаваць і разумець.
Жывое асяроддзе акружае нас: жывёлы, птушкі, самыя малыя істоты, а таксама расліны, кветкі, дрэвы. І се яны маюць свае імёны. Тысячы і мільёны назва існуе на зямлі. Кожная яе мясціна мае сваю назву.
Добра было б, каб адзін са сваіх сшытка вы назвалі «Мая бацькашчына», або «Мой родны кут». У ім запісвалі сё самае цікавае, пра што дазнаецеся ад старэйшых людзей (В.).
У якасці мінімальнай структурна-семантычнай адзінкі тэксту выступае звышфразавае адзінства (ЗФА) (у якасці сіноніма выкарыстоваецца паняцце ССЦ – складанае сінтаксічнае цэлае).
Звышфразавае адзінства – гэта «такая тэкставая адзінка, якая складаецца больш чым з аднаго самастойнага сказа і валодае сэнсавай цэласнасцю  кантэксце звязнага малення, выступае як частка завершанай камунікацыі» [12, с. 175].
Звышфразавае адзінства ласцівае і вуснаму, і пісьмоваму маленню, яно характарызуецца лагічнасцю (з’яляецца вынікам аб’ектынага члянення), сэнсавай завершанасцю.
Мінімальнай кампазіцыйна-стылістычнай адзінкай тэксту з’яляецца абзац (ням. der Absatz – уступ). Абзац існуе толькі  пісьмовым тэксце. Памер абзаца, як правіла, залежыць ад індывідуальнай манеры атара выкладаць думкі, ад задумы атара (у гэтым выяляецца прагматычнасць абзаца). Маючы суб’ектыную скіраванасць, абзац можа выступаць у якасці эмацыянальна-выяленчага сродку тэксту.
Абзац і ЗФА а) супадаюць: Ах, якія мы часам няважлівыя да другіх, калі  саміх усё гладка і рона! (Дам.);
б) у адно ЗФА могуць уваходзіць два і больш абзаца:
А дзед бы прыгожы.
Без шапкі, у шэрай, як ралля, расхрыстанай на сухіх, загарэлых грудзях кашулі. Упёршыся худымі і пругкімі, як смаляныя галіны, нагамі  рабрыну вялікай лодкі, «кароль вугро» паволі і няспынна разгойдвася перад-назад, рытмічна змахваючы цяжкімі вёсламі. З вельмі дакладнай і неабходнай для справы скупасцю заграба ён ціхую празрыстую ваду. Так лёгка і хораша, спрана і спорна ідуць у пракосе сапрадныя касцы. Белы маршчыністы лоб над загарэлымі скуламі шчодра акроплены потам. Сівыя валасы, хоць і прычасаныя перад ад’ездам у людзі, як толькі ён зня кепку, зно растрэсліся, прынялі свой звычайны, сціпла кучаравы беспарадак.
Прыгожая была гэтая шэрая, вельмі жыццёвая, натуральная прастата, гэтая яшчэ сё не растрачаная сіла, якую і не высушылі, і не прыглушылі дзевяць дзесятка больш катаржных, чым радасных гадо. Прыгожы бы позірк светла-блакітных вачэй пад густымі, сівымі брывамі, вачэй адкрытых і чыстых, як само бясхмарнае неба, паторанае  крынічным люстры бяскрайняга возера. Прыгожы бы, урэшце, увесь гэты звычайны, будзённы малюнак: вялікая чорная лодка на вадзяной пустыні, у лодцы – шэры дзед і светленькая нучка, а за кармой, на буксіры, – догае сасновае бервяно і яшчэ дажэйшы трохкутнік растрывожанай вады (Б.);
в) абзац можа змяшчаць некалькі рознатэматычных ЗФА: Крынічка б’е з-пад зямлі, і вада  ёй не замярзае. А летам такая халодная, што аж зубы сцінае. Яна наталяе смагу, надае сілы і нават гоіць раны. // Вы паглядзіце, колькі розных слядо накола! Сюды, да крынічкі, прыходзяць ласі і вакі, лісы і зайцы, дзікі і алені, рысі і дзікія козы, прылятаюць курапаткі і ястрабы, цецерукі і каршуны, глушцы і сялякае дробнае птаства. // Ніхто нікога не чапае. Тут нібы дзейнічае закон дружбы  імя захавання жыцця (Д.С.).
У тэксце даследчыкамі вылучаюцца два віды сувязі: кантактная (спалучае суседнія выказванні) і дыстантная (спалучае аддаленыя выказванні). «Дыстантнай сувяззю звязваюцца, як правіла, інфармацыйна самыя значныя кавалкі тэксту, а таму найбольш выразна яна і праяляецца якраз паміж абзацамі, фарміруючы «стрыжань» усяго тэксту і забяспечваючы яго цэласнасць» [12, с. 187].
Паводле характару сродка і спосаба іх дзеяння адрозніваюць ланцужковую (паслядоную) сувязь (калі выказванні чапляюцца адно за адно на зор звёна ланцужка), паралельную сувязь (будова сказа тоесная) і далучальную сувязь (змест наступнага выказвання дапаняе, дадае інфармацыю да аснонага).
Аснонымі сродкамі паслядонай сувязі з’яляюцца займеннікі, лексічныя паторы, кантэкставыя сінонімы, антонімы і інш.. Напрыклад: Прыляцела ластака з далёкага выраю. Села яна на страху старога гумна і зашчабятала. Вясёленькая песенька яе так і пасыпалася па сім двары мілым шчэбетам (К-с). Аснонымі сродкамі паралельнай сувязі выступаюць аднолькавы парадак сло, аднолькавыя формы часу і трывання дзеяслова-выказніка, патор адной і той жа лексемы і інш. Напрыклад: І такуюць, такуюць раніцай глушцы. Да штучнага возера цягнуцца цяжкія сляды япруко. І клічуць-клічуць белыя лебедзі, б’юць на рэках пудовыя шчупакі, шумяць сонечныя дубы і грабы. І чырванеюць падасінавікі. І дымок ад ранішняга вогнішча змешваецца з туманам (Каратк.). На далучальную сувязь паказваюць злучнікі і, ды, ды і, і таму, і тады і г.д., а таксама прыём парцэляцыі. Напрыклад: Бяссоннай ноччу думаецца многа. І светла і не надта. Як калі (Т.Д.).
Калі пры спалучэнні выказвання назіраюцца прыкметы розных віда сувязі, – гэта змешаная сувязь. Напрыклад, прыкметы сіх трох віда сувязі знаходзім у наступнай мініяцюры: Адна рэч – чалавекам нарадзіцца. І зусім іншая – чалавекам памерці... Нарадзіцца – якім Бог да. Памерці – якім Бог прыме (Гал-ч).

3. Спосабы выкладу навуковай інфармацыі
Тыпалогію тэкста у навуковай літаратуры звычайна прадсталяюць у наступным выглядзе: 1) функцыянальна-камунікатыны тып тэксту (навуковы, публіцыстычны, размоны і г.д.); 2) камунікатыны тып тэксту (інфармавальны, выяленчы, лагічны); 3) функцыянальна-сэнсавы тып тэксту (апісанне, апавяданне, разважанне); 4) прагматычны тып тэксту (наратыны – паведамленне, камунікатыны – стасункі); 5) лінгвакраіназначы тып тэксту (прагматычны, праекцыйны); 6) структурны тып тэксту (з ланцужковай сувяззю, з паралельнай сувяззю і інш.) [16, 46]. Мы спынімся на разглядзе функцыянальна-сэнсавага тыпу тэксту.
Мастацкім тэкстам тыпу апавядання, апісання, разважання дзялялася і дзяляецца шмат увагі (М.М.Шанскі, Л.М.Лосева, Г.Я.Салганік, І.Я.Лепеша, М.Я.Цікоцкі, А.М.Юрэвіч, Г.М.Малажай і інш.). Як пазначае С.Г.Ільенка, «функцыянальна-сэнсавы тып малення трактуецца  гэтым выпадку як фрагмент тэксту, аб’яднаны адзінай задумай і звязаны з вырашэннем адной з трох задач: ці 1) статычна (у адных прасторавых і часавых межах) апісаць фрагмент рэчаіснасці, ці 2) дынамічна апісаць фрагмент рэчаіснасці на працягу пэнага часу з магчымым перамяшчэннем у прасторы, ці 3) апісаць прычынна-выніковыя сувязі факта навакольнага свету» [4, 69].
Функцыянальна-сэнсавымі тыпамі навуковых тэкста займаліся нямногія даследчыкі, у прыватнасці, М.М.Кожына, Е.С.Траянская, В.А.Нячаева і інш. Як пазначае М.М.Кожына, «навуковая мова, з аднаго боку, і мастацкая, з другога, адлюстроваюць асаблівасці розных тыпа мыслення: адпаведна – строга паняційна-лагічнага і вобразна-паэтычнага» [6, с.6]. Таму, натуральна, спосабы выкладу інфармацыі  навуковым тэксце будуць мець сваю спецыфіку.
Апавяданне, на думку М.М.Кожынай, у навуковых тэкстах займае нязначнае месца (за выключэннем гістарычных і геаграфічных тэкста). Паколькі апавяданне – гэта тып тэксту, у якім дынамічна апісваецца фрагмент рэчаіснасці на працягу пэнага часу з магчымым перамяшчэннем у прасторы, яго можна сустрэць у паведамленнях пра ход выканання сваіх уласных эксперымента, у звестках гістарычнага характару, ва спамінах пра факты асабістай біяграфіі ці з жыцця іншых даследчыка (своеасаблівыя адступленні ад уласна навуковых праблем тэксту), у расказе аб цікавых ці незвычайных працэсах, з’явах, сітуацыях у гісторыі развіцця навукі, у мімаходных завагах, устаках-агаворках і інш. Такім тэкстам уласцівы пераважны зварот да дзеяслова прошлага часу. Напрыклад: Жангаловіч Іван Данілавіч (20.02.1892–29.07.1981). Нарадзіся  г. Гродне. Скончы Петраградскі універсітэт. Заслужаны дзеяч навукі РСФСР. Выклада у Ваенна-марской акадэміі імя К.Я.Варашылава, працава дырэктарам Істытута тэарэтычнай астраноміі АН СССР. Удзельніча у экспедыцыях па вывучэнні Курскай магнітнай анамаліі, па даследаванні Паночнага Ледавітага акіяна, у высокашыротных экспедыцыях у раёны Арктыкі і інш. Распрацава спосаб вызначэння масы Зямлі па назіраннях штучных спадарожніка Зямлі. Яго імем названа малая планета (Астраномія, 11 кл.).
Апісанне – гэта разнавіднасць апавядання [6, с.94], якая яляе сабой рознабаковую і сістэматычную характарыстыку аб’екта малення (прадметы, асаблівасці, саста і пад.) у статычным (у адных прасторавых і часавых межах) аспекце. Апісанне выкарыстоваюць пры характарыстыцы як пераліку істотных асаблівасцей, прымет ці ласцівасцей якога-небудзь прадмета або даследуемых аб’екта. Апісанню ласціва значная перавага дзеяслова цяперашняга часу, гэты спосаб выкладу інфармацыі часцей сустракаецца  тэкстах школьных падручніка. Напрыклад: Ад усіх іншых жывёл птушкі адрозніваюцца многімі асаблівасцямі будовы і біялогіі, звязанымі з палётам. Цела птушкі складаецца з паранальна невялікай галавы, догай рухомай шыі, яйцападобнага тулава, хваста і канечнасцей. У час палёту птушка выцягвае галаву, прыціскае да цела або выцягвае назад ногі, і сё цела прымае абцякальную форму.
Ва сіх птушак ёсць дзюба, пры дапамозе якой птушкі здабываюць корм, будуюць гнёзды, абараняюцца ад ворага. Зубо у птушак няма. Гэта аблягчае масу цела, што мае вялікае значэнне пры палёце.
Для хады  птушак прыстасаваны заднія канечнасці. Адметная асаблівасць шкілета ног – наянасць цэкі. У птушак звычайна чатыры пальцы: тры накіраваны перад, адзін – назад... (Біялогія, 8-ы клас).
Пад разважаннем разумеюць тып тэксту, у якім разгляд пэных пытання, праблем грунтуецца на лагічнасці, аргументаванасці. Лінгвісты прапановаюць адрозніваць тры семантычныя разнавіднасці разважання: разважанне-доказ, разважанне-роздум, разважанне-тлумачэнне.
Разважанне-доказ будуецца па схеме: тэзіс у выглядзе сцвярджэння і яго абгрунтаванні, якія даюцца без адлюстравання працэсу мыслення  пошуках доказу. Звычайна адрозніваюць прамы доказ і скосны. Прыклад прамога доказу:
Тэарэма. Процілеглыя грані паралелепіпеда ляжаць у паралельных плоскасцях.
Доказ. Дакажам, напрыклад, што грані АА1В1В і DD1C1C паралелепіпеда ABCDA1B1C1D1 ляжаць у паралельных плоскасцях. Паколькі ABCD – паралелаграм, то AB
·CD. Чатырохвугольнік AA1D1D – паралелаграм, значыць, AA1
·DD1. Такім чынам, дзве прамыя АВ і АА1 плоскасці, у якой ляжыць грань АА1В1В, адпаведна паралельныя дзвюм прамым DC і DD1 плоскасці, у якой ляжыць грань DD1C1C, значыць, па прыкмеце паралельнасці, гэтыя плоскасці паралельныя.
Тэарэма даказана. (Геаметрыя, 10-ы кл.).
Пры скосным доказе дапускаецца супрацьлеглы тэзіс і даказваецца яго немагчымасць, што пацвярджае правільнасць прапанаванага тэзіса.
Разважанне-роздум будуецца па наступнай схеме: прапануецца прадмет роздуму, у адпаведнасці з гэтым прадметам роздуму актуалізуюцца се веды, затым атар спрабуе станавіць прычынна-выніковыя адносіны (з’ява – заканамернасць), у сувязі з імі прапануе гіпотэзу (ці некалькі), правярае яе, робіць вывад. Напрыклад: Як вы жо ведаеце, Галілео Галілей эксперыментальна даказа, што се целы падаюць на Зямлю з адным і тым жа паскарэннем, якое называецца паскарэннем свабоднага падзення. Чаму ж гэта паскарэнне аднолькавае для сіх цел? Якія прычыны выклікаюць рух Месяца вакол Зямлі практычна па кругавой арбіце? Чаму планеты Сонечнай сістэмы, у тым ліку наша Зямля, рухаюцца вакол Сонца?
Ньютан бы першым вучоным, які спачатку выказа гіпотэзу, якая растлумачвае гэтыя з’явы, а потым строга яе даказа. Ён выказа меркаванне, што паміж любымі целамі існуюць сілы прыцягнення і, напрыклад, падзенне каменя і рух Месяца па сваёй арбіце вызначаюцца сілай прыцяжэння Зямлі. Каб устанавіць закон, якому падпарадковаюцца сілы прыцягнення, Ньютан парана траекторыі і паскарэнні гэтых цел.
Камень, кінуты гарызантальна, калі не лічваць супраціленне паветра, як вы ведаеце з кінематыкі, рухаецца да Зямлі з паскарэннем свабоднага падзення па траекторыі, якая яляе сабой парабалу. Калі ж павялічваць пачатковую скорасць і вышыню кідання, то далёкасць палёту цела таксама зрастае і з-за крывізны паверхні Зямлі пры пэнай пачатковай скорасці камень наогул можа не дасягнуць Зямлі і пачне рухацца вакол яе падобна да Месяца. З гэтага мысленнага эксперымента Ньютан зрабі вывад, што рух каменя і рух Месяца абумолены адной і той жа прычынай – прыцяжэннем Зямлі... (Фізіка, 9 кл.).
У аснове разважання-тлумачэння ляжыць схема дэдуктынага разважання: для кожнага аб’екта сапрадна, што калі ён мае ласцівасць S, то ён мае ласцівасць P. Дадзены аб’ект мае ласцівасць S. Значыць аб’ект мае ласцівасць P. Напрыклад: Два простыя лікі называюцца простымі лікамі-блізнятамі (P), калі іх розніца роная 2 (S). Розніца простых ліка 3 і 5 складае 2 (S), значыць, 3 і 5 – простыя лікі-блізняты (P).
Спосаб выкладу разважанне сустракаецца пры доказе пэных навуковых палажэння, праверцы гіпотэз, тлумачэннях, палеміцы з іншымі атарамі і г.д. Выбар разнавіднасці разважання залежыць ад жанру, тэмы, стылю і станокі атара. Для тэкста тыпу разважання характэрна выкарыстанне разнастайных часавых форм дзеяслова, але з перавагай цяперашняга часу.
Доля розных спосаба выкладу  тэкстах мяняецца  залежнасці ад прадмета навукі, яе метаду і накіраванасці зместу. У эксперыментальных навуках (якія шырока выкарыстоваюць эксперымент, – фізіка, хімія і інш.) часцей выкарыстоваецца апавяданне. У логіка-тэарэтычных навуках (матэматыка, філасофія і інш.) часцей выкарыстоваецца разважанне (доказ). У навуках апісальнага характару (біялогія, астраномія і інш.) пераважае апісанне.
Як заважае М.М.Кожына, спосабы выкладу інфармацыі не ахопліваюць усёй разнастайнасці метада ці спосаба паведамлення  навуковай літаратуры. Яна прапануе выдзеліць спосаб выкладу абагульненне-фармулёка і разглядаць гэты спосаб не толькі як кампазіцыйную частку тэксту, а як спецыфічны спосаб выкладу для навукі [6, с.206]. Абагульненне-фармулёка заважаецца пры выкладзе вывада, рознага роду абагульнення, фармулёцы закона, вызначэнні паняцця і катэгорый навукі і пад. Напрыклад, абагульненне па тэме «Закон сусветнага прыцягнення»: 1. Сілы гравітацыйнага заемадзеяння (прыцягнення) універсальныя, дзейнічаюць паміж любымі целамі і прапарцыянальныя здабытку мас узаемадзейных цел.
2. Сілы прыцягнення залежаць ад адлегласці: для матэрыяльных пункта яны адваротна прапарцыянальны квадрату адлегласці паміж імі, для аднародных шаро адваротна прапарцыянальны квадрату адлегласці паміж іх цэнтрамі.
3. Гравітацыйныя і інертныя масы цела роныя (Фізіка, 9 кл.).
Для сучаснай навуковай літаратуры не ласціва такая з’ява, каб цалкам увесь тэкст навуковай работы выкладася якім-небудзь адным спосабам (апісанне, апавяданне ці разважанне). Як правіла, спосабы выкладу пераплятаюцца: атар ад апавядання пераходзіць да разважання ці апісання, доказу, абагульнення і інш. В.А.Нячаева звяртае вагу, што варта размяжоваць «кантамінаваны функцыянальна-сэнсавы тып» і спалучэнне розных функцыянальна-сэнсавых тыпа у адным мікратэксце. Кантамінаванасць праяляецца  напластаванні сэнсавых адцення, уласцівых розным тыпам тэкста. «Кантамінаванае маленне не з’яляецца тэматычным спалучэннем розных тыпа малення, што вядзе да тварэння новай (трэцяй) монай адзінкі, г.зн. кантамінаванага тыпу малення» [11, с.202]. Напрыклад: Адной з самых цікавых зорак Персея з’яляецца
· Персея. Старажытныя арабы звалі яе Рас Аль-Гуль, або Галава д’ябла. Цяпер яна вядомая пад назвай Альголь. Сама зорка весь час змяняе свой бляск, нібы падміргвае. Магчыма таму старажытныя астраномы далі зорцы такую д’ябальскую назву. Упершыню зоркай зацікавіся  канцы 60-х гг. XVIII ст. італьянскі астраном і матэматык Мантанары. Але яго даследаванні згубіліся. Толькі  80-я гг. XVIII ст. пераменнасць Алголя адкры глуханямы англійскі юнак Джон Гудрайк. Амаль праз сто гадо астраномы здолелі растлумачыць пераменнасць зоркі: гэта зацьменна-пераменная зорка, нават сістэма з дзвюх зорак, якія кружацца вакол агульнага цэнтра масы. Адна, халаднейшая, засланяе сабой гарачэйшую. Тады мы назіраем памяншэнне бляску. Калі, наадварот, яна заходзіць за больш гарачую, мы бачым, што зорка становіцца ярчэйшай. Вось так яна нам і падміргвае (К.Цыркун). Кантамінаванасць у гэтым тэксце фармальна выражаецца праз выкарыстанне дзеяслова цяперашняга часу, прыметніка у розных формах ступеней паранання, што ласціва апісанню. Аднак сам тэкст застаецца пры гэтым апавяданнем.

Праверачны тэст
1. Апісанню ласцівы
статычнасць;
перадача пастаянных ці часовых уласцівасцей;
паслядонасць дзеяння, руху;
лагічнасць, аргументаванасць;
дынамізм.

Устанавіце адпаведнасць
А. Звязнасць тэксту выяляецца
Б. Цэласнасць тэксту дасягаецца

Супадзеннем колькасці абзаца і звышфразавых адзінства (ССЦ).
Тэматычным і мадальным адзінствам (паторнай намінацыяй ключавых сло, шляхам выбару атарам пэных маленчых сродка).
Праз знешнія структурныя паказальнікі (сказы, празаічныя строфы), выкарыстанне пабочных канструкцый, займенніка, лексічных патора.

Абзац і ЗФА
часам супадаюць;
у адно ЗФА уваходзяць абавязкова 2 абзацы;
у адно ЗФА могуць уваходзіць 2 і больш абзаца;
абзац можа змяшчаць некалькі рознатэматычных ЗФА;
абзац павінен змяшчаць не больш 3-х рознатэматычных ЗФА.

Лекцыя 8. ЖАНРЫ НАВУКОВАЙ ЛІТАРАТУРЫ
Мэта лекцыі – раскрыць характэрныя асаблівасці асобных жанра навуковай літаратуры (анатацыя, рэферат), вызначыць ролю гэтых жанра у павышэнні прафесійнай кампетэнтнасці будучых юрыста, эканаміста, спартсмена.

Задачы:
прааналізаваць кампазіцыю анатацыі, рэферата;
выявіць падабенства і розніцу паміж названымі жанрамі навуковай літаратуры;
раскрыць сутнасць рэфератынага віду чытання, спосаба кампрэсіі навуковага тэксту;
пазнаёміць студэнта з асновамі падрыхтокі і афармлення навуковай працы  адпаведнасці з нарматынымі дакументамі.

Пытанні
Спосабы кампрэсіі навуковага тэксту.
Рэферат і анатацыя як вынік кампрэсіі навуковага тэксту.
Афармленне цытат. Даведачна-бібліяграфічны апарат навуковай літаратуры.

Праблемныя пытанні
У чым падабенства і розніца паміж звычайным пераказам і рэфератам?
У чым падабенства і розніца паміж рэфераваннем і канспектаваннем?
Чаму рэзюмэ як навуковы жанр нельга атаясамліваць з асабістым рэзюмэ?

Рэкамендаваная літаратура
Бахтина, Л.Н., Кузьмич, И.П., Лариохина, Н.М. Обучение реферированию научного текста. – М., 1988.
Кобков, В.П. Способы сжатия текста при переводе научно-технической литературы // Язык научной литературы. – М., 1975.
Маршэская, В.В. Беларуская мова. Прафесійная лексіка  сінтаксічным і стылістычным аспектах. – Гродна, 2002.
Методические рекомендации для переводчиков и редакторов научно-технической литературы ВЦП. – М., 1988.
Навуковы стыль мовы. Водгук, рэцэнзія, анатацыя, рэферат, дыпломная работа / Склад. Н.Я.Савіцкая, В.А.Кузьміч, Р.В.Міксюк, А.І.Скорабагатая, Г.Ф.Швед. – Мінск, 1999.
Троянская, Е.С. К вопросу о технико-стилистических приёмах в научной речи // Язык научной литературы. – М., 1975.
Сушков, Ю.А. О специфике термина в процессе научно-технического перевода // Язык научной литературы. – М., 1975.

1. Спосабы кампрэсіі навуковага тэксту
Навуковая і навукова-інфармацыйная літаратура мона дзеліцца на тры тыпы: 1) навукова-тэхнічная літаратура (артыкулы, манаграфіі, падручнікі, патэнты, тэхнічныя справаздачы і апісанні і пад.); 2) прававая і палітычная літаратура (пастановы, указы, дагаворы і інш.); з) дакументальная літаратура кіраніцтва (загады, дырэктывы, справавыя паперы і пад.) [7, с. 246].
Даволі часта  навуковай літаратуры сустракаюцца працы змешанага характару, а таксама працы папулярнага жанру, дзе атар выкарыстовае нават вобразныя сродкі мастацкай літаратуры.
Атару часам прыходзіцца павялічваць часткі тэксту, дзе змяшчаюцца ілюстрацыі, прыводзяцца аргументы і пад., каб пераканаць чытача  доказнасці свайго выкладу. Як толькі мэта дасягнута – атар спыняе разгортванне элемента тэксту.
Закон эканоміі, які дзейнічае  незлічонай колькасці інфармацыі, патрабуе ад чытача выпрацокі мення заважаць істотнае, галонае, аснонае  навуковым тэксце і апускаць другаснае, менш важнае. Праца над навуковым тэкстам прымушае таксама заважыць пазіцыю атара, вучонага па пэных пытаннях, праблемах.
Асноным працэсам аналітыка-сінтэтычнай перапрацокі навуковага матэрыялу з’яляецца яго кампрэсія (сцісканне). Мовазнацы называюць два асноныя шляхі кампрэсіі навуковага тэксту: 1) змяншэнне інфармацыі, якая заключаецца  тэксце; 2) захаванне інфармацыі  адносна поным аб’ёме [2].
Змяншэнне інфармацыі звычайна адбываецца за кошт пропуску падрабязнасцей і абагульнення тых частак тэксту, якія застаюцца. Шляхам змяншэння інфармацыі часта карыстаюцца пры напісанні рэферата, анатацый навуковых прац, а таксама пры падвядзенні выніка доследа, эксперымента у параграфах, раздзелах ці заключэннях навуковых прац.
Найбольш тыповымі памылкамі пры змяншэнні інфармацыі лічацца неапраданыя страты неабходнай інфармацыі, скажэнне сэнсу першакрыніцы, адсутнасць логікі  падачы інфармацыі.
Выкарыстаем шлях змяншэння інфармацыі пры апрацоцы наступнага тэксту. Чытаем тэкст рэфератыным відам чытання. Рэфератыны від чытання прадугледжвае сэнсавы аналіз выказвання: падзел на тэму і рэму, а таксама прадугледжвае выдзяленне ключавых фрагмента (найбольш інфарматыных элемента тэксту: асобных сло, словазлучэння або цэлых сказа).
Дэфекты зроку. Акуляры
Аптычная сістэма нармальнага вока дае відарыс прадмета на сятчатцы, які затым ператвараецца  зрокавы вобраз.
Але калі адлегласць паміж хрусталікам і сятчаткай ненармальна вялікая, то відарыс аддаленага прадмета  факальнай плоскасці будзе перад сятчаткай, і вока будзе бачыць аддаленыя прадметы дрэнна, а блізкія прадметы, відарыс якіх знаходзіцца за фокусам, нармальна. А калі адлегласць паміж хрусталікам і сятчаткай нармальная, але сам хрусталік вельмі выпуклы, г.зн. аптычная сістэма вока мае малую фокусную адлегласць? I  гэтым выпадку відарыс аддаленага прадмета будзе перад сятчаткай, а значыць, дрэнна бачны. Такі дэфект вока называецца блізарукасцю. Блізарукасць бывае прыроджанай і набытай. Прычынай з’ялення блізарукасці  дзяцей можа быць празмернае захапленне чытаннем пры блізка размешчанай да вачэй кнізе. Пры напружаным разглядванні блізкіх прадмета вочны яблык настолькі «прывыкае» падажацца, што хрусталік страчвае здольнасць сплюшчвацца пры пераводзе вока на аддалены прадмет.
Як выправіць блізарукасць? 3 гэтай мэтай выкарыстоваюць акуляры з рассейваючымі лінзамі. Рассейваючая лінза робіць паралельны пучок святла разыходным. Прамяні пасля праламлення  воку факусіруюцца на сятчатцы.
Калі ж адлегласць паміж хрусталікам і сятчаткай малая або хрусталік ненармальна выцягнуты (сплюшчаны), відарыс блізкага прадмета, які дае аптычная сістэма вока, будзе за сятчаткай. Вока тады дрэнна бачыць блізкія прадметы, хоць далёкія бачыць нармальна. Гэты дэфект вока называецца дальназоркасцю. Выправіць дальназоркасць можна, выкарысташы акуляры са збіраючымі выпуклымі лінзамі. Пасля праламлення  збіраючай лінзе пучок паралельных прамянё становіцца сыходным і, прайшошы аптычную сістэму вока, факусіруецца на сятчатцы.
Такім чынам, правесці карэкцыю зроку можна пры дапамозе акуляра. Часам замест акуляра выкарыстоваюць кантактавыя лінзы. Гэта пластмасавыя лінзы, якія накладваюцца непасрэдна на вочны яблык. Асноным недахопам кантактавых лінза з’яляецца раздражненне вачэй пры працяглым іх нашэнні.
Для любой жывой істоты вока з’яляецца вельмі каштоным органам. Валодаючы ласцівасцю заховаць зрокавы вобраз на працягу 1/16 с, вока дае магчымасць чалавеку адчуваць, як бесперапынны падзеі, дадзеныя на экране, хоць мы добра ведаем, што  сапраднасці на экран праецыруюцца 24 нерухомыя малюнкі-кадры  секунду. Менавіта дзякуючы зроку мы пазнаём навакольны свет.
Для нармальнага зроку мінімальная адлегласць ад вока да прадмета, пры якой вока бачыць дэталі прадмета не напружваючыся, роная 25 см. Гэта адлегласць найлепшага бачання. Пры меншых адлегласцях да прадмета вока жо напружваецца і стамляецца.
Стамляльнасці вока садзейнічае як недастатковае асвятленне прадмета, так і залішняе. Каб вока, як самае адчыненае акно  свет, праслужыла дога, неабходна яго берагчы, г.зн. ствараць умовы для яго ненапружанай працы (Л.Ісачанкава).
Ідучы шляхам змяншэння інфармацыі і абагульняючы сказы, якія нясуць асноную думку, мы атрымліваем наступны тэкст: Блізарукасць – гэта дэфект зроку, пры якім відарыс аддаленых прадмета знаходзіцца перад сятчаткай вока. Выпраляецца блізарукасць прымяненнем рассейваючых лінза. Дальназоркасць – гэта дэфект зроку, пры якім відарыс блізкіх прадмета знаходзіцца за сятчаткай вока. Выпраляецца дальназоркасць выкарыстаннем збіраючых лінза. Для нармальнай работы вока неабходна разглядаць прадмет з адлегласці, не меншай за 25 см, і мець нармальнае асвятленне.
Другі шлях кампрэсіі навуковага тэксту – шлях захавання адносна понага аб’ёму інфармацыі – адбываецца пры дапамозе прыёма апушчэння, сумяшчэння і замяшчэння.
Прыём апушчэння – гэта пропуск, выключэнне з тэксту элемента, якія патараюцца (напрыклад, выказніка у складаных сказах, калі яны ёсць у папярэднім кантэксце; дублетных сло (змешчаных у дужках); спасылак на мaлюнкі, графікі і інш.). Напрыклад: Імунітэт дыпламатычны прадасталяецца прадстаніцтву, прадасталяецца непасрэдна кіраніку і прадасталяецца персаналу прадстаніцтва і членам іх сямей (асабістыя імунітэты). – Пасля апушчэння: Імунітэт дыпламатычны прадасталяецца прадстаніцтву, непасрэдна кіраніку, персаналу прадстаніцтва і членам іх сямей.
Прыём сумяшчэння заключаецца  тым, што два або некалькі сказа падобнай канструкцыі накладваюцца адзін на другі, і  выніку гэтага накладання твараецца скарочаны сказ з аднароднымі членамі, звязанымі злучнікамі. Паран.: Нагляднае яленне аб прамой, паралельнай плоскасці, даюць нацягнутыя тралейбусныя або трамвайныя правады – яны паралельныя плоскасці зямлі. Другі прыклад дае лінія перасячэння сцяны і столі – гэта лінія паралельная плоскасці падлогі (Л.А.). – Пасля сумяшчэння: Нагляднае яленне аб прамой, паралельнай плоскасці, даюць нацягнутыя тралейбусныя або трамвайныя правады (адносна плоскасці зямлі), а таксама лінія перасячэння сцяны і столі (адносна плоскасці падлогі).
Прыём замяшчэння – замена догіх элемента тэксту больш кароткімі з захаваннем сэнсу змененых злемента. Напрыклад: Поле матэрыяльнае; яно існуе незалежна ад нас, ад нашых веда пра яго (ГМ.) – Пасля замены: Поле матэрыяльнае, аб’ектынае.
Асноная памылка шляху захавання адносна понага аб’ёму інфармацыі – гэта залішняя інфармацыя. Варта адзначыць, што, працуючы над навуковым тэкстам, чытачу часта прыходзіцца карыстацца разнастайнымі прыёмамі кампрэсіі тэксту адначасова.

2. Рэферат і анатацыя – вынік кампрэсіі навуковага тэксту
Працэс сціскання (кампрэсіі) навуковага тэксту да галоных абагульняльных фармулёвак – гэта працэс складання тэксту рэферата і анатацыі.
Рэферат (ад лац. referre – дакладваць, паведамляць) – кароткае паведамленне зместу навуковай працы, артыкула, кнігі і пад.; даклад, заснаваны на крытычным аглядзе кніг і пад. (ТСБМ).
У навуковай літаратуры існуе падзел рэферата па панаце выкладу на дзве разнавіднасці: інфарматыныя (рэфераты-канспекты) і індыкатыныя (апісальныя, указальныя – рэфераты-рэзюмэ).
Інфарматыныя рэфераты змяшчаюць у сабе асноную інфармацыю рэферыруемай працы  абагульненым выглядзе; у іх таксама казваецца мэта і задачы даследавання, звесткі пра методыку даследавання, сферу прымянення, прыводзяцца вынікі працы, якія маюць навуковую і практычную значнасць, і інш.
Індыкатыныя рэфераты (рэфераты-рэзюмэ) займаюць прамежкавае становішча паміж рэфератам і анатацыяй (іх называюць рэфератынай анатацыяй). Яны толькі «падказваюць» чытачу, патрэбна яму звяртацца да першаснага дакумента ці не. У такіх рэфератах называюцца асноныя палажэнні, звязаныя з тэмай рэферыруемай працы, пералічваюцца назвы раздзела, гла, параграфа, прыводзяцца ключавыя словы і словазлучэнні (звычайна тэрміны, якія грунтуюцца на асноных ідэях і паняццях рэферыруемай працы) [54].
Схема інфарматынага рэферата (рэферата-канспекта):
Уступ (загалокавая частка).
Апісанне (уласна рэфератыная частка).
Заключная частка.
Ва ступе даецца бібліяграфічнае апісанне (яно афармляецца  адпаведнасці з ДАСТам).
Уласна рэфератыная частка ключае  сябе змест асноных пытання і праблем, закранутых у артыкуле, манаграфіі і інш. (прычым выклад пазіцыі атара ідзе аб’ектына, без суб’ектынай ацэнкі рэферэнтам выкладаемага); пазначаюцца вынікі даследавання; таксама казваецца колькасць табліц, ілюстрацый і інш. Напрыклад: У дапаможніку разглядаецца; у 1-й тэме атар адзначае, што; затым даследуецца; перш за сё адзначаецца, што; атарам разглядаецца; тэма 2 прысвечана; атар вылучае; атарам звяртаецца вага на тое, што (у прыватнасці, звяртаецца вага на тое, што); гэтаму прысвечана 3-я тэма дапаможніка; атар рэкамендуе; далей атар зазначае, што; тэма 4 прысвечана....... і г.д.
У заключнай частцы прыводзяцца вывады атара, паказваецца значэнне і своечасовасць артыкула і інш.
Рэферат павінен быць аб’ектыным, поным, лагічным, адпавядаць стылістычным нормам.

Класіфікацыя рэферата
Класіфікацыя па
Назва
Змест

Панаце выкладу зместу
Інфарматыныя
Перадаюць усе асноныя палажэнні першакрыніцы


Індыкатыныя
Указваюць толькі на асноную тэму першакрыніцы

Колькасці рэфераваных першакрыніц
Манаграфічныя
Пішуцца на аснове адной працы


Аглядныя
Пішуцца на аснове некалькіх прац па адной тэме

Чытацкім прызначэнні
Агульныя
Разлічаны на шырокае кола чытачо, таму змест перадаецца  цэлым


Спецыялізаваныя
Пераказ зместу зарыентаваны на спецыяліста

Складанні
Атарамі
Атарэферат дысертацыі


Спецыялістамі
Той галіны, да якой адносіцца рэферат


Прафесіяналамі-рэферэнтамі
А таксама перакладчыкамі-рэферэнтамі



Анатацыя (ад лац. annotatіo – завага) – гэта кароткая характарыстыка арыгінала, якая перадае змест у выглядзе пераліку асноных пытання, а часам дае і крытычную ацэнку.
Схема анатацыі:
прозвішча, імя, імя па бацьку атара;
назва твора;
месца выдання, выдавецтва, год;
аб’ём (колькасць старонак, малюнка, табліц);
кароткі змест (пералік асноных пaлажэння тэксту-крыніцы);
пытанні, разгледжаныя  заключэнні і вывадах;
выкарыстанне  тэксце літаратуры;
чытацкае назначэнне.

Напрыклад: Лепеша, І.Я. Слонік беларускіх прыказак / І.Я.Лепеша, М.А.Якалцэвіч. – Мінск: «Бел. Асац. «Конкурс», 2006. – 544 с.
Упершыню кніга апублікавана  1996 г. выдавецтвам «Беларуская Энцыклапедыя». Другое, значна дапоненае, выданне выйшла  2002 г. у выдавецтве «Беларуская навука».
У слоніку апісваецца больш за 1600 найбольш ужывальных прыказак, тлумачыцца іх сэнс, пры неабходнасці даецца іх сітуацыйная і стылістычная характарыстыка. Выкарыстанне прыказак як моных адзінак ілюструецца прыкладамі з мастацкіх і публіцыстычных тэкста. Паказана, у якіх парэміялагічных зборніках прыводзіцца пэная прыказка ці яе разнавіднасці. Пры некаторых прыказках ёсць даведкі пра іх паходжанне. У слоніку адлюстравана варыянтнасць прыказак і сінанімічныя адносіны паміж імі.
Прызначаецца для шырокага круга чытачо.
Змест у бібліяграфічнай картцы-анатацыі можа перадавацца адным сказам: У слоніку даецца апісанне больш за 1600 беларускіх прыказак, адлюстроваецца варыянтнасць прыказак і сінанімічныя адносіны паміж імі.
Паміж рэфератам і анатацыяй існуюць пэныя адрозненні:
у рэфераце інфармацыя выкладаецца з пазіцый атара арыгінала без ацэнкі рэферэнтам выкладаемага, у анатацыі – фармулёкамі рэферэнта;
рэферат знаёміць чытача з аснонымі пытаннямі, праблемамі і пад., дае адказ на пытанне, менавіта якая інфармацыя змяшчаецца  тэксце, анатацыя ж толькі павярхона дае яленне, аб чым гаворыцца  арыгінале, аблягчае пошук неабходнай інфармацыі;
рэферат будуецца на аснове ключавых фрагмента тэксту, анатацыя ж пішацца сваімі словамі.
Студэнты  ВНУ даволі часта пішуць рэфераты-даклады, якія чытаюцца  адыторыі. Тэмы для рэферата-даклада падбіраюцца індывідуальна, з улікам выбранай спецыяльнасці і схільнасцей студэнта.
Праца над рэфератам-дакладам пачынаецца з прагляду анатацый літаратуры па выбранай тэме, у якіх змест работы даецца  асноным. Беглы прагляд анатацый шматлікай літаратуры дазваляе выбраць неабходныя працы, якія заслуговаюць больш уважлівага чытання і глыбокага вывучэння.
Адабраную літаратуру неабходна заканспектаваць у асобным сшытку, абавязкова запісашы бібліяграфічныя дадзеныя канспектуемых прац. Пасля глыбокага асэнсавання заканспектаванага варта прыступіць да складання плана свайго дакладу. План звычайна складаецца з трох частак: уводзін, аснонай часткі, заключэння.
Ва водзінах студэнт робіць абгрунтаванне актуaльнасці выбранай тэмы, яе тэарэтычнай і практычнай значнасці. Таксама фармулюецца асноная мэта і задачы рэферата-даклада.
У аснонай частцы раскрываецца сутнасць асноных пытання плана, сутнасць асноных сучасных напрамка у разглядзе абранай тэмы. Прычым студэнт павінен абавязкова (у адрозненне ад рэферата-канспекта) у сваім дакладзе выказаць свае меркаванні наконт разглядаемых пытання
У заключэнні даюцца  кароткай, яснай форме асноныя вывады па разглядаемай працы.
У канцы рэферата-даклада прыводзіцца спіс прачытанай або выкарыстанай літаратуры, які афармляецца  адпаведнасці з ДАСТам.
Памер рэферата-даклада складае 10 – 15 старонак камп’ютарнага набору.

3. Афармленне цытат. Даведачна-бібліяграфічны апарат навуковай літаратуры
Змест рэферата-даклада звычайна перадаецца сваімі словамі, аднак асноныя палажэнні тэмы можна падмацоваць цытатамі.
Цытата (ням. zitat ад лац. cito – выклікаю, прыводжу) – даслоная вытрымка з якога-небудзь тэксту ці літаральна перададзеныя чые-небудзь словы; выкарыстоваюцца для пацвярджэння або тлумачэння атарскай думкі.
Цытаты часта жываюцца  навуковых працах, лекцыях, дакладах, рэфератах, сачыненнях, у розных творах як эпіграф.
Цытата афармляецца як простая і як ускосная мова. Калі цытата ключаецца  тэкст як частка сказа, яна пачынаецца з малой літары і бярэцца  двукоссе: Якуб Колас справядліва казва, што «роднае слова – гэта першая крыніца, праз якую мы пазнаём жыццё і акаляючы нас свет» (ЛіМ). Калі цытата суправаджаецца словамі атара, яна афармляецца, як простая мова. Адрозненне цытат ад канструкцый з простай мовай заключаецца  тым, што цытаты бяруцца толькі  двукоссе і маюць дакладную спасылку на крыніцу цытавання. Спасылкі на цытату афармляюцца паводле станоленага ДАСТу. Напрыклад: «Выхаванне сваім краем, – піса Янка Сіпако, – выхаванне роднаю зямлёю, выхаванне дарагімі краявідамі, выхаванне традыцыямі і добрымі (працонымі і ратнымі) справамі продка – ці не гэта з’яляецца самым важным ва сёй сістэме выхавання?» (Мой родны кут: вершы беларускіх паэта аб роднай прыродзе / Склад. У.А.Начэны. – Мінск: Маст. літаратура, 1987. – С. 7.).
Цытаты-эпіграфы звычайна не бяруцца  двукоссе:
О, край родны, край прыгожы!
Мілы кут маіх дзядо!
Што мілей у свеце божым
Гэтых светлых бераго...
Якуб Колас
Словы і словазлучэнні, якія ключаюцца  атарскі тэкст без спецыяльных спасылак, бяруцца  двукоссе: Вялікае дзіва – Купалава песня! Усю гэтую работу прарабіла яна разам з народам на нашых вачах. І паказала  новым абліччы чалавека, што горда і горка некалі назва сябе «пан сахі і касы», а потым непахісна абвясці адзіна справядлівую дыктатуру, дыктатуру працы (Луж.).
Бібліяграфічны спіс (бібліяграфічныя апісанні выкарыстаных крыніц) звычайна будуецца  славянскім алфавітным парадку на мове арыгінала (замежныя крыніцы размяшчаюцца адпаведна лацінскаму алфавіту пасля крыніц, размешчаных адпаведна славянскаму алфавіту; пасля замежных крыніц ідуць адрасы сайта у лацінскім алфавітным парадку).
Схема бібліяграфічнага апісання:
1. 3агаловак (прозвішча, ініцыялы атара; звесткі, якія раскрываюць тэматыку загалока, від, жанр, прызначэнне і інш.).
2. Звесткі аб адказнасці (інфармацыя аб складальніках, рэдактарах, перакладчыках і пад.).
3. Звесткі аб выданні (паторнасць выдання, яго перапрацока і г.д.).
4. Месца і час выдання (горад, выдавецтва, год выдання).
5. Аб’ём (колькасць старонак, можна казаць колькасць табліц).
Напрыклад: Маршэская, В.В. Прафесійная лексіка  сінтаксічным і стылістычным аспектах: вучэб. дапам. / В.В.Маршэская. – Гродна: ГрДУ, 2002. – 116 с.

Такім чынам, напісанне рэферата, анатацый і іншых жанра навуковай літаратуры садзейнічае развіццю навыка і мення у галіне пісьмовай літаратурнай мовы і развівае навыкі самастойнага падбору, аналізу, правільнага тлумачэння і абагульнення навуковай інфармацыі.

Праверачны тэст
Да жанра навуковага стылю адносяцца
рэферат;
рэцэнзія;
водгук;
нарыс;
канспект.

Устанавіце адпаведнасць
А. Тэзісы. 1. Кароткае паведамленне зместу навуковай працы, артыкула,
кнігі і пад.; даклад, заснаваны на крытычным аглядзе кніг
і пад.
Б. Анатацыя. 2. Сфармуляваныя палажэнні, якія коратка перадаюць
асноныя думкі лекцыі, даклада, артыкула і пад.
3. Лагічныя довады, якія служаць асновай для доказу
чаго-небудзь.

3. Па чытацкім прызначэнні рэфераты бываюць
інфарматыныя;
аглядныя;
агульныя;
спецыялізаваныя;
манаграфічныя.

Лекцыя 9. АФІЦЫЙНА-СПРАВАВЫ СТЫЛЬ

Мэта лекцыі – ахарактарызаваць асаблівасці афіцыйна-справавога стылю, сферу яго функцыянавання.

Задачы:
сфарміраваць уяленне аб гісторыі развіцця афіцыйна-справавога стылю;
ахарактарызаваць моныя сродкі афіцыйна-справавой дакументацыі (лексічны, марфалагічны, сінтаксічны зровень);
даць азначэнне паняцця «дакумент»;
вызначыць дакументы  залежнасці ад іх рэгламентаванасці;
пералічыць асноныя групы дакумента у залежнасці ад іх прызначэння;
паказаць узоры афармлення некаторых дакумента;
раскрыць сутнасць паняцця бланк, рэквізіт, фармуляр;
адзначыць асаблівасці справавых лісто, асабістага рэзюмэ, візітнай карткі.

Пытанні
1. З гісторыі фарміравання афіцыйна-справавога стылю.
2. Афіцыйна-справавы стыль і яго функцыянальна-камунікатыныя характарыстыкі.
3. Паняцце дакумента. Групы дакумента.
4. Моныя асаблівасці афіцыйна-справавога стылю.
5. Паняцце бланка, рэквізіта, фармуляра.
6. Мова і кампазіцыя справавых лісто. Прыватныя справавыя паперы.

Праблемныя пытанні
Колькасць рэквізіта строга зафіксавана ці можа быць рознай у залежнасці ад тыпу дакумента?
Ці падаюцца  атабіяграфіі дэталі, падрабязнасці асабістага жыцця?
Якія існуюць варыянты напісання назвы дакумента?
Дзе пішацца загаловак у справавых лістах?
Рэкамендацыя – гэта абавязковы рэквізіт рэзюмэ ці факультатыны?

Рэкамендаваная літаратура
Асновы культуры малення і стылістыкі / Пад рэд. Анічэнкі У.В. – Мінск., 1992.
Барышникова, Е.Н. Речевая культура молодого специалиста. – М., 2005.
Гіруцкая, Л.А. Беларуская мова (прафесійная лексіка). – Мінск., 2005.
Карус, А.А. Дакумент па-беларуску: Справаводства. Бухгалтэрыя. Рыначная эканоміка. – Мінск, 1994.
Карус, А.А. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск, 1992.
Культура устной и письменной речи делового человека. – М., 2006.
Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы / Пад рэд. А.Я.Баханькова. – Мінск, 1994.
Лепеша, І. Я., Малажай, Г. М., Панюціч, К. М. Практыкум па беларускай мове. – Мінск, 2001.
Ляшчынская, В. А. Студэнту аб мове: прафесійная лексіка. – Мінск, 2003.
Маршэская, В. В. Беларуская мова. Прафесійная лексіка. – Гродна, 2003.
Рахманин, Л.В. Стилистика деловой речи и редактирование служебных документов. – М., 1997.
Родионов, А. Г. Образцы исковых заявлений в гражданском судопроизводстве. – Минск, 2000.
Смольская, Т. М., Хрышчановіч, Л. У. Беларуская мова. Юрыдычная лексіка. – Мінск, 2006.
Сцяцко, П.У. і інш. Слонік лінгвістычных тэрміна. – Мінск, 1990.
Тлумачальны слонік беларускай мовы. У 5-ці т. – Мінск, 1977-1984.

1. З гісторыі фарміравання афіцыйна-справавога стылю
Афіцыйна-справавы стыль вылучыся раней за іншыя стылі дзякуючы таму, што абслугова важнейшыя сферы дзяржанага жыцця: знешнія адносіны, замацаванне прыватнай уласнасці і гандаль. Неабходнасць пісьмовага замацавання дагаваро, закона, афармлення спадчыны пачала фарміраваць асобую «мову», якая, зведашы мноства змен, заховае свае асноныя адметныя рысы.
Беларуская мова была дзяржанай у Вялікім княстве Літоскім на працягу некалькіх стагоддзя. На ёй створана багатая літаратура розных стыля і жанра. Сапраднага росту дасягнула таксама беларускае справаводства і заканадаства. Выдатнае месца сярод прававых акта займае Літоскі Статут (рэдакцыі 1529, 1566, 1588 гг.). Напэна, усё гэта ме на вазе Я.Купала, калі піса, што даней беларуская мова «свае правы чужым дыктавала».
У афіцыйных дакументах Вялікага княства Літоскага замацавалася тэрміналогія, устойлівыя юрыдычныя формулы, характэрныя для справавой мовы сходнеславянскага перыяду (грамота, миръ, правда, посолъ, договоръ чинити, а се я, а при том были сведци). Узніклі і новыя мона-стылёвыя сродкі, галоным чынам на аснове жывой гаворкі народа: доводъ, забойца, держава, врядникъ, пригонъ, пригонные люди, властностъ, громада, податокъ, звычай, позывный листъ, помста, позыченье і інш. Беларуская мова папанялася тэрмінамі з польскай, лацінскай і іншых мо: рада, скарга, дэкрэт, канстытуцыя, мандат, апеляцыя, аркуш, акт, рахунак і інш.
Канец ХVІІ–ХІХ стст. былі неспрыяльныя для беларускай мовы наогул і справаводства  прыватнасці: яно было выцеснена спярша польскім, потым – рускім. Таму калі на пачатку ХХ ст. пастала задача адраджэння беларускай мовы, то асноная апора была на жывую гаворку народа і на зналенне занядбаных літаратурна-пісьмовых традыцый. Значны клад у развіццё грамадска-палітычнай і афіцыйна-справавой лексікі зрабілі дзельнікі палітычных руха, культурна-асветніцкіх, дабрачынных і іншых аб’яднання і суполак. Пра гэта сведчыць, напрыклад, «Пратакол з’езду беларускіх нацыянальных арганізацый у Мінску 25–27 сакавіка 1917 г.»), у якім ужываюцца словы і звароты: арганізацыйная камісія, Беларускі камітэт помачы ахвярам вайны, грамадзянін, дэлегат, даклад, па дакладзе прыняць рэзалюцыі, пастанавілі стварыць камісію, сакратар, склікаць з’езд і інш.
У 20-ыя гады разгарнулася інтэнсіная распрацока і парадкаванне беларускай нацыянальнай тэрміналогіі. Тэрміналагічная камісія Інстытута беларускае культуры падрыхтавала і выдала 24 галіновыя выпускі. Тэрміналогія права падаецца  Х выпуску, грамадазнаства – у ХІ. Наколькі грунтона рыхтаваліся тэрміны, паказвае невялічкая даведка-прадмова, змешчаная  зборніку «Беларуская навуковая тэрміналогія. Выпуск 10». (Мн., 1926): «Апрацаванне тэрміналогіі права навукова-тэрміналагічная камісія даручыла  верасні 1921 года члену камісіі Міколу Гуткоскаму; апрацаваны ім праект тэрміналогіі бы першы раз разгледжаны і прыняты  Тэрміналагічнай камісіі гуманітарнае секцыі Інстытута беларускае культуры  ліпені 1924 года  складзе Якуба Коласа, Янкі Купалы, Язэпа Лёсіка, Сцяпана Некрашэвіча. Уладзіслава Чаржынскага і Міколы Гуткоскага».
Пасля рэарганізацыі Інстытута беларускае культуры тэрміналогія права была другі раз перагледжана  камісіі. У час перагляду былі зроблены некаторыя папракі. Разам з тым камісія імкнулася, каб тэрміналогія адпавядала жывой мове народа і была зразумелая сім куткам Беларусі.
Пасля рэдакцыйнага перагляду тэрміналогіі  правапісна-тэрміналагічнай камісіі Інстытута беларускае культуры тэрміналогія яшчэ раз была перагледжана асобнай секцыяй, дапонена новымі тэрмінамі, і гэтыя дапаненні, а таксама спрэчныя пытанні былі канчаткова згоднены з правапісна-тэрміналагічнай камісіяй.
Пераважная большасць тэрміна права і грамадазнаства замацавалася  монай практыцы. У прыватнасці, вытрымалі выпрабаванне часам словы, звароты, ужытыя  назвах дзяржаных устано, органа улады. Напрыклад: выканачы камітэт, дзяржанае выдавецтва, замежныя справы, сацыяльнае выхаванне і інш.
У 20-ыя гады выйшлі з друку кнігі, спецыяльна прысвечаныя справаводству. «Падручнік справаводства сельскіх і местачковых савета. Выпуск першы» (Мн., 1926), складзены на аснове падручніка справаводства, «шырока жыванага  РСФСР». Аналагічна рыхтавася «Падручнік справаводства раённых выканачых камітэта. Выпуск першы». У гэтыя кнігі вайшлі агульнае справаводства, адміністрацыйнае, паштовае справаводства, узоры трафарэта, штампа і інш., паказаны парадак вядзення агульнага справаводства па адзінай сістэме, парадак «выдання дазвалення, пасведчання і справак».
Такім чынам, узоры папер, дакумента, распрацаваныя  рускім справаводстве, пераносіліся на беларускую глебу. Нацыянальная спецыфіка канцылярскіх папер выялялася галоным чынам у іх лексічным напаненні, у марфалогіі і сінтаксісе афіцыйных запіса, тэкста. Апрача агульных тэрміна справаводства, справавод ужываюцца шматлікія больш прыватныя словы і выразы: уступныя і выходныя паперы, адрасаваць на станову або на службовую асобу па яе пасадзе, мы, ніжэйпадпісаныя, давераная асоба, хадайніцтва, выдаткі, абвестка, загад і інш.
Замацовалася беларуская тэрміналогія і  кнізе Сяргея Серады «Дзелавод. Узоры афіцыяльных папер, слонік тэхнічна-кацылярскіх выраза і іншыя патрэбныя  дзелаводстве веды» (Мн., 1926). Вось некалькі прыклада: даручэнне на атрыманне грошай, пасведчанне асабовае, заява, запіс аб нараджэнні і інш.
Такім чынам, афіцыйна-справавы стыль – адзін са стыля, які пача развівацца яшчэ  перыяд ВКЛ, а асновы сучаснай справаводчай тэрміналогіі пачалі вызначацца  20-ыя гады ХХ ст.

1. Афіцыйна-справавы стыль і яго функцыянальна-камунікатыныя характарыстыкі
Мова дзяржаных акта, пастано, закона, статута, міжнародных пагаднення, дакументацыя стано, арганізацый, а таксама асабістых зая, дакладных, даверанасцей і г.д. мае агульныя рысы, якія абумолены функцыянаваннем у адміністрацыйна-прававой дзейнасці. Тэксты, рэалізаваныя  сферы гэтай камунікатынай дзейнасці, адносяцца да афіцыйна-справавога стылю [7]. Моныя асаблівасці гэтага стылю знаходзяцца  прамой залежнасці ад жанру і зместу дзелавога дакумента, абумолены яго задачамі і патрабаваннямі – выразіць волю заканадаца, прадпісаць паводзіны, давесці што-небудзь да ведама каго-небудзь.
У складзе афіцыйна-справавога стылю даследчыкі выдзяляюць наступныя падстылі: 1) уласна заканадачы (закон, указ, грамадзянскія і крымінальныя акты, статуты); 2) дыпламатычны (нота, мемарандум, камюніке, пагадненне, канвенцыя); 3) адміністрацыйна-канцылярскі (акт, распараджэнне, загад, дзелавыя паперы, заява, характарыстыка, атабіяграфія, даверанасць, распіска).
У навуковай літаратуры прынята падраздзяляць жанры дзелавой мовы на вусныя і пісьмовыя. Афіцыйна-справавы стыль рэалізуецца пераважна  пісьмовай форме. Гэта віды дакументацыі, не арыентаваныя на вусную форму выкладу, напрыклад, указ, загад, пастанова, інтрукцыя, справавыя пісьмы, кодэксы і г.д. Для вуснага формы справавых зносін характэрны такія жанры справавой мовы, як дзелавая размова: кадравая, праблемная, арганізацыйная, творчая, прыём наведвальніка і іншыя яе разнавіднасці (перагаворы, прэзентацыі, справавая тэлефонная размова, прэсканферэнцыя, сход акцыянера і г.д.). Спецыфічным жанрам вусных справавых зносін можна лічыць справавую спрэчку, дыскусію, палеміку, дэбаты, інструктаж, выступленне на судовым працэсе і г.д. Некаторыя з іх хоць і абапіраюцца на раней падрыхтаваны (часткова ці понасцю) пісьмовы тэкст, аднак маюць прыкметныя адрозненні: атары імкнуцца пазбягаць спецыфічных кніжных зварота афіцыйна-справавога стылю і выкарыстоваюць элементы жывога размонага стылю, таму што сухая канцылярская мова цяжкая для вуснага спрыняцця (У.В.Анічэнка).
Для афіцыйна-справавога стылю характэрны дзве функцыі: інфармацыйная (паведамленне) і пабуджальная (уздзеянне). Так, даведка заключае  сабе інфармацыю, загад – наказ (што трэба зрабіць), а пратакол – адначасова і інфармацыю (Слухалі...) і загад (Пастанавілі). Паспяховасць выканання гэтых функцый залежыць ад наступных якасцей:
доказнасць праяляецца перш за сё  наянасці дакладных, бясспрэчных факта, лічбавых паказчыка, у выкарыстанні стандартных фармулёвак, пазбаленых двухсэнсонасці, паралельных сінтаксічных канструкцый, якія аблягчаюць успрыняцце тэксту;
аб’ектынасць і нейтральнасць выкладу факта (паколькі звязаны з прававымі нормамі жыцця грамадства);
інфармацыйнасць і  той жа час кароткасць, якія падмацоваюцца наянасцю дадатковых неабходных звестак, што ідуць, напрыклад, як дадатак да афіцыйнага пісьма;
лагічнасць, яснасць, адсутнасць двухсэнсонасці, пераканачасць, эканомія моных сродка;
адсутнасць эмоцый, наянасць своеасаблівага этыкету, які мае надзвычай важнае значэнне для афіцыйнай карэспандэнцыі, якая з’яляецца асноным сродкам сувязі прадпрыемства, установы і г.д. з навакольным светам. Напрыклад, клічнік пасля звароту падкрэслівае значнасць і афіцыйнасць пісьма: Паважаныя калегі! Выкарыстанне пабочных канструкцый са значэннем эмоцый пазбаляе выклад катэгарычнасці. Паран.: Мы вымушаны Вам адказаць. – На жаль, мы вымушаны Вам адказаць.
У адпаведнасці з этыкетам замест займенніка я выкарыстоваюцца пасіныя канструкцыі: Я выкана – мною выканана. Рэдка жываецца займеннік ён. Паран.: Да нас прыеха прафесар Івано. Прафесар зараз прачытае нам лекцыю.... Займеннік вы засёды выкарыстоваецца са значэннем пашаны, павышанай увагі: Як Вам ужо вядома, мы вельмі зацікалены  Вашай прадукцыі.
Стандартнае размяшчэнне матэрыялу, нярэдкая абавязковасць формы. Адметнай рысай стылю з'яляецца высокая ступень стандартызацыі, якая закранае як форму дакумента, так і моныя сродкі. У афіцыйна-справавым стылі шырока выкарыстоваюцца так званыя канцылярскія штампы. Штамп – моны зварот, які шматразова патараецца, шаблонны, трафарэтны, зацяганы выраз з цьмянай экспрэсінасцю: дагаворныя бакі, узяць на кантроль і г.д. [14].
Такім чынам, захаванне пералічаных якасцей – адзін з важнейшых элемента правільнага стварэння афіцыйнага дакумента.

2. Паняцце дакумента. Групы дакумента
Афіцыйна-справавы стыль рэалізуецца  розных дакументах. Дакументамі (ад лац. documentum – доказ, сведчанне) называюцца адпаведным чынам складзеныя, падпісаныя і засведчаныя справавыя паперы (лісты), якімі афармляюцца розныя гаспадарчыя аперацыі, прававыя адносіны і дзеянні юрыдычных асоб і грамадзян. Дакумент складаецца па пэнай стандартнай форме. Існаванне адпаведных форма для разнастайных дакумента – істотны фактар эфектынасці справаводства.
Па ступені рэгламентаванасці (падпарадкаванасць дакладна станоленым правілам, абмежаванням) дакументы падзяляюцца на тры групы:
1.Дакументы, якія павінны дакладна адпавядаць прынятаму стандарту, бо  іншым выпадку яны на будуць мець юрыдычнай сілы (пашпарт, дыплом, пасведчанне і інш.). Гэтыя дакументы рыхтуюцца друкаваным спосабам, а той, хто піша, павінен толькі несці  іх патрэбную інфармацыю.
2.Дакументы, якія не маюць такой строгай абавязковасці (даведка, заява, дагавор, даверанасць, квітанцыя і інш.).
3.Дакументы, якія маюць грамадска замацаваны агульны прынцып укладання, а моныя сродкі і форма выкладу  пэнай ступені адвольныя (характарыстыка, рэкамендацыя, справавыя лісты партнёра у вытворчасці і інш.).
Па сваім прызначэнні се дакументы можна аб’яднаць у наступныя чатыры групы: асабістыя, распарадчыя, адміністрацыйна-арганізацыйныя, інфармацыйна-даведачныя.
1. Асабістыя дакументы.
Да асабістых дакумента адносяцца заява, атабіяграфія, даручэнне, распіска і інш. Дакументы менавіта гэтай групы часцей за сё сустракаюцца  нашым жыцці.
Так, заяву пішуць, калі афіцыйна звяртаюцца да службовай асобы, ва станову, грамадскую арганізацыю і інш. У гэтым дакуменце звычайна просяць прыняць на вучобу, на працу (перавесці, звольніць і пад.), просяць вырашыць якое-небудзь патанне і г. д. Пісаць трэба, як і ва сіх паперах, дакладна і проста. Калі да заявы прыкладаюцца дакументы (даведкі, пасведчанні, рэкамендацыі, акты і інш.), іх пералічваюць у канцы аснонага тэксту. На заяве нізе павінны быць дата (злева) і асабісты подпіс (справа).

Дэкану факультэта фізічнай культуры
дацэнту Навойчыку А. І.
студэнта І курса, 13 групы
Бандарца Андрэя Аляксандравіча

заява.

Прашу дазволіць датэрмінова здаць летнюю экзаменацыйную сесію
 сувязі з удзелам у чэмпіянаце Еропы па спартынай гімнастыцы.

20 мая 2008 г. Подпіс
Апошнім часам слова заява часта пішуць з вялікай літары. У такім выпадку пасля яго не трэба ставіць кропку.
Для тых, хто служыць у арміі, міліцыі (іншых органах унутраных спра), адной з асноных асабістых справавых папер з’яляецца рапарт. Як падаецца  ТСБМ, рапарт – гэта пісьмовы або вусны даклад, данясенне аб чым-небудзь вышэйшай інстанцыі, начальству.

Начальніку агульнавайсковай кафедры

Рапарт
Прашу Вашага хадайніцтва перад вышэйшым камандаваннем аб вызваленні мяне, маёра А. В. Савянкова, ад выканання службовых абавязка тэрмінам на трое сутак, з 05. 11. 2007 г. па 07. 11. 2007 г., у сувязі з хваробай.
Да рапарта прыкладаю:
Медыцынскае накіраванне ад 04. 11. 2007 г.;
Даведку аб непрацаздольнасці ад 04. 11. 2007 г. № 256.

Выкладчык агульнавайсковай кафедры
маёр_______________А. В. Савянко
(подпіс)
04 лістапада 2007 г.

Начальніку ваеннага факультэта

Хадайнічаю па сутнасці рапарта маёра А. В. Савянкова.
Начальнік агульнавайсковай кафедры
падпалконік_____________П. І. Януковіч
(подпіс)
04 лістапада 2007 г.

У атабіяграфіі коратка расказваюць пра свой жыццёвы шлях, таму гэта папера пішацца ад першай асобы. Тут падаюцца афіцыйныя звесткі: год і месца нараджэння; заняткі бацько; гады вучобы (службы  арміі); аснонае з працонай і грамадскай дзейнасці; кароткія звесткі пра сваё сямейнае становішча. У канцы тэксту ставяць дату і подпіс.

Атабіяграфія

Я, Булай Таццяна Іванана, нарадзілася 2 ліпеня 1970 года  вёсцы Конна Зэльвенскага раёна Гродзенскай вобласці  сялянскай сям’і. Мой бацька, Булай Іван Віктаравіч, працава механізатарам, маці, Ганна Уладзімірана, – паляводам (зараз бацькі на пенсіі).
У 1977 годзе я пайшла вучыцца  Конненскую васьмігадовую школу, якую скончыла  1985 годзе. З 1985 па 1987 гг. вучылася  СШ № 2 г. п. Зэльва.
У 1987 годзе паступіла  педагагічнае вучылішча г. Гродна на аддзяленне дашкольнага выхавання. З 1989 года працую выхавацелем у садку-яслях № 25 г. Гродна.
Замужам, маю дваіх сыно.

12 красавіка 2008 г. (подпіс) Т. І. Булай

Распіска – дакумент, які сцвярджае, што ва станове або ад прыватнай асобы атрыманы рэчы, дакументы, грошы і інш.

Распіска

Я, Малажайка Сяргей Мікалаевіч, 12 лютага 2008 года атрыма ад Венскага Дзмітрыя Палавіча 2 000 000 (два мільёны) беларускіх рублё. Абяцаю вярнуць пазыку да 12 чэрвеня 2008 года.

12 лютага 2008 г. Подпіс

2. Распарадчыя дакументы
Да распарадчых адносяцца такія дакументы, як загад, распараджэнне, пастанова, указ, дэкрэт. Усе яны носяць заканадачы характар і дзейнічаюць як на мясцовым узроні (горад, прадпрыемства ці арганізацыя, факультэт і інш.), так і на зроні сёй краіны. Дарэчы, у ТСБМ першае значэнне слова «закон» наступнае: абавязковае для сіх правіла, устаноленае вышэйшым органам дзяржанай улады, якое мае найвышэйшую сілу.
Прывядзём вытрымкі з некаторых распарадчых дакумента.
І.
Закон Рэспублікі Беларусь
Аб унясенні змянення у Закон Рэспублікі Беларусь
«Аб гарантыях па сацыяльнай абароне дзяцей-сірот, дзяцей, якія засталіся без апекі бацько, а таксама асоба з ліку дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацько»

Прыняты Палатай прадстаніко 12 снежня 2007 года
Адобраны Саветам Рэспублікі 20 снежня 2007 года
Артыкул 1. Унесці  Закон Рэспублікі Беларусь ад 21 снежня 2005 года «Аб гарантыях па сацыяльнай абароне дзяцей-сірот, дзяцей, якія засталіся без апекі бацько, а таксама асоба з ліку дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацько» (Нацыянальны рэестр прававых акта Рэспублікі Беларусь, 2006 г., № 2, 2/1170) наступныя змяненні:
Пункт 3 артыкула 9 выкласці  наступнай рэдакцыі:
«3. Расходы на аплату за карыстанне жылымі памяшканнямі, тэхнічнае абслугованне, аплату камунальных паслуг (гарачае і халоднае водазабеспячэнне, каналізацыя, газ, электрычная і цеплавая энергія, карыстанне ліфтамі, вываз і абясшкоджванне цвёрдых бытавых адхода), аплату паліва (тым, хто пражывае  дамах без цэнтральнага ацяплення), звязаныя з утрыманнем дзяцей-сірот, дзяцей, якія засталіся без апекі бацько, знаходзяцца  дзіцячых дамах сямейнага тыпу, апякунскіх сем’ях і прыёмных сем’ях, падлягаюць кампенсаванню грамадзянам, на выхаванні якіх яны знаходзяцца, за кошт сродка мясцовых бюджэта».
Артыкул 12 выкласці  наступнай рэдакцыі:
«Артыкул 12. Гарантыі права на жыллё
Дзецям-сіротам, дзецям, якія засталіся без апекі бацько, а таксама асобам з ліку дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацько, гарантуецца права на атрыманне жылога памяшкання сацыяльнага карыстання дзяржанага жыллёвага фонду, ільготных крэдыта, аднаразовых бязвыплатных субсідый і іншых форма дзяржанай падтрымкі для буданіцтва (рэканструкцыі) або набыцця жылога памяшкання  адпаведнасці з заканадаствам.
Дзецям-сіротам, дзецям, якія засталіся без апекі бацько, а таксама асобам з ліку дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацько, гарантуецца захаванне права ласнасці на жылое памяшканне або права карыстання жылым памяшканнем дзяржанага жыллёвага фонду, з якога яны выбылі».
Артыкул 2. Савету Міністра Рэспублікі Беларусь у трохмесячны тэрмін з дня афіцыйнага апублікавання гэтага Закона:
прывесці рашэнні Урада Рэспублікі Беларусь у адпаведнасці з гэтым Законам;
забяспечыць прывядзенне рэспубліканскімі органамі дзяржанага кіравання, якія падпарадкаваны Ураду Рэспублікі Беларусь, іх нарматыных прававых акта у адпаведнасць з гэтым Законам;
прыняць іншыя меры па рэалізацыі гэтага Закона.
Артыкул 3. Гэты Закон уступае  сілу з 1 студзеня 2008 года, за выключэннем гэтага артыкула і артыкула 2, якія ступаюць у сілу з дня афіцыйнага апублікавання гэтага Закона.
Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь
27 снежня 2007 года, г. Мінск
№ 305 – 3
ІІ.
Міністэрства культуры
Рэспублікі Беларусь
Аддзел культуры
Гродзенскага гарвыканкама

Дзіцячая музычная
школа № 1
імя Юрыя Уладзіміравіча Семянякі
ЗАГАД
03. 03. 2008 г. № 6
г. Гродна

Аб стварэнні камісіі
па агульным тэхнічным аглядзе будынка
На падставе п. 55 Правіла (3) па ахове працы

ЗАГАДВАЮ:
Стварыць камісію па агульным тэхнічным аглядзе будынка  колькасці 5 чалавек:
Мацейка Люцына Вацлавана – нам. дырэктара па АХР;
Лашчук Сяргей Іванавіч – дырэктар школы;
Календа Вацла Міхайлавіч – электрык школы;
Бяляскі Аляксандр Аляксандравіч – рабочы па абслугованні будынка;
Дылескі Аляксандр Анатольевіч – член прафкама.

Дырэктар ДМШ
імя Юрыя Уладзіміравіча Семянякі ___________ С. І. Лашчук
(подпіс)

З загадам азнаёмлены ___________ Л. В. Мацейка
(подпіс)
___________ В. М. Календа
(подпіс)
___________ А. А. Бяляскі
(подпіс)
___________ А. А. Дылескі
(подпіс)

Адміністрацыйна-арганізацыйныя дакументы
У дадзеную групу дакумента уваходзяць план, кантракт, дагавор, справаздача і некаторыя іншыя. Так, у справаздачы расказваюць, што і як выканана за адпаведны тэрмін. Гэты дакумент не мае строгай формы. Кожны, хто піша справаздачу, павінен паказаць, як выконвалася заданне, якія цяжкасці давялося пераадолець і што дала праца. У канцы справаздачы пажадана зрабіць выснову і даць свае прапановы. Як і кожная афіцыйная папера, справаздача павінна мець подпіс і дату.
Прыкладны тэкст:

Спаваздача аб педагагічнай практыцы па беларускай мове і літаратуры студэнткі 5 курса беларускага аддзялення факультэта філалогіі Смолік Надзеі Фёдараны

Я. Смолік Надзея Фёдарана, праходзіла педагагічную практыку па беларускай мове і літаратуры  9 «Б» класе школы-ліцэя № 1 г. Гродна з 30 студзеня па 25 сакавіка 2006 г.
Падчас практыкі мною была выканана наступная праца:
- І тыдзень (30. 01. – 04. 02.): наведванне рока у 9 «Б» класе, знаёмства з вучнямі; азнаямленне з задачамі вучэбнай і выхавачай працы;
- ІІ-УІІІ тыдзень (06. 02. – 25. 03.):
а) вучэбная праца: правядзенне рока па беларускай мове і літаратуры; правядзенне мерапрыемства па прадмеце «Беларуская мова»;
б) выхавачая праца: індывідуальная праца з навучэнцамі (анкетаванне, вывучэнне асобы вучня і сяго класа з мэтай псіхолага-педагагічнай характарыстыкі, правядзенне нутрыкласнага педагагічнага мерапрыемства);
в) праца  дапамогу класнаму кіраніку: праверка дзённіка.
Урокі па беларускай мове і літаратуры былі праведзены па тэмах, прадугледжаных вучэбнай праграмай (па беларускай мове – праца над знакамі прыпынку  бяззлучнікавых складаных сказах і  сказах з рознымі відамі сувязі, па беларускай літаратуры – вывучэнне беларускй літаратуры 50 – 80-х гг. ХХ ст.).
Усяго мною праведзена 27 урока (14 па мове, 13 па літаратуры), сярод іх:
- 4 заліковыя рокі па мове і 4 заліковыя рокі па літаратуры;
- 1 адкрыты рок па мове «Працяжнік у бяззлучнікавым складаным сказе» і 1 адкрыты рок па літаратуры «Жыццё і творчасць А. Макаёнка».
На маю думку, самымі далымі па мове былі рокі па тэмах «Двукроп’е  бяззлучнікавым складаным сказе». Цяжкасці адчуваліся на роках, прысвечаных развіццю малення (у прыватнасці, пры разглядзе тэмы «Пісьмовы падрабязны пераказ мовазначага артыкула»).
Па літаратуры, напэна, найбольш паспяховымі былі рокі па вывучэнні твора А. Макаёнка «Зацюканы апостал», што абумолена актуальнасцю праблем, узнятых у п’есе. Складаным жа для вучня пры разглядзе паэзіі 50-80 гг. ХХ ст. з’яляецца аналіз лірычных твора.
Трэба адзначыць, што дзеці на роках працавалі актына, імкнуліся выказваць свае думкі на тыя ці іншыя праблемы. Пры правядзенні мерапрыемства вучні з задавальненнем выконвалі розныя даручэнні, праялялі творчую ініцыятыву.
Добразычлівыя адносіны склаліся  мяне як з класным калектывам, так і з настанікам па беларускай мове і літаратуры, а таксама з класным кіраніком. Менавіта педагогі дзяліліся сваім вопытам, давалі парады і кансультацыі, аказвалі псіхалагічную дапамогу.
У заключэнні хацелася б дадаць, што практыка з’яляецца добрым пачаткам педагагічнага вопыту, карыснага для будучай працы настаніка.

30 сакавіка 2006 г. Н. Ф. Смолік

Інфармацыйна-даведачныя дакументы
Аб’ява, даведка, тлумачальная і службовая запіскі, дакладная і пад. афіцыйныя паперы з’яляюцца прыкладамі тых дакумента, якія служаць для перадачы інфармацыі пэнага зместу.
Так, амаль штодзённа нам сустракаюцца аб’явы (як афіцыйнага, так і прыватнага характару). Аб’ява – паведамленне, якое даводзіцца да сеагульнага ведама (ТСБМ). Калі неабходна абвясціць, што адбудзецца нейкае мерапрыемства (сход, канферэнцыя, спаборніцтвы і пад.), вывешваюць аб’яву, у якой дакладна называецца дата, час, месца правядзення таго ці іншага мерапрыемства. Унізе, з правага боку, звычайна казваецца, хто робіць аб’яву.

Аб’ява

19 лістапада  18.00 у актавай зале адбудзецца сустрэча з маладымі паэтамі Гродзеншчыны. Уваход свабодны.
Кафедра беларускай літаратуры

Даведка – дакумент, які змяшчае апісанне і пацвярджэнне тых ці іншых факта. Узор напісання:

Даведка

Апейка Віталь Сяргеевіч з’яляецца студэнтам першага курса дзённага аддзялення інжынерна-фізічнага факультэта УА «Гродзенскі дзяржаны універсітэт імя Янкі Купалы».
Даведка выдадзена для падачы ва Упраленне нутраных спра Ленінскага раёна г. Гродна.

Дэкан факультэта подпіс
(пячатка)

У тлумачальнай запісцы мы раскрываем, тлумачым прычыну нейкіх сваіх дзеяння, учынка і г. д.

Тлумачальная запіска

Я, Лечанка Вадзім Раманавіч, студэнт 3 курса, 4 групы, не з’явіся на суботнік, таму што бы хворы.
Медыцынская даведка прыкладаецца.

22 красавіка 2005 г. _______________ В. Р. Лечанка
(подпіс)

Акрамя вышэйназваных груп афіцыйна-справавых папер, вылучаюцца розныя віды юрыдычных дакумента. Усе яны маюць свой адметны набор рэквізіта, які абумолены іх прызначэннем. Існуе вялікая колькасць дакумента, звязаных з грамадзянскімі і крымінальнымі судовымі справамі. Да працэсуальных дакумента адносяцца рознага кшталту заявы, скаргі, хадайніцтвы, вызначэнні, пратаколы, пярэчанні супраць іску і інш.
У Кастрычніцкі раённы суд г. Гродна
Крывіцкага Андрэя Сямёнавіча,
які пражывае па адрасе: г. Гродна,
вул. Кляцкова, д. 23, кв.67.

З А Я В А
аб спыненні вытворчасці па справе  сувязі з адмовай ад іску
Прашу вытворчасць па маім іску да Шытава Мікіты Лявонавіча аб спагнанні запазычанасці  памеры 600 000 беларускіх рублё спыніць, паколькі адказчык вярну названую суму.
Аб наступствах адмовы ад іску, прадугледжаных артыкуламі 245 і 247 ГПК Рэспублікі Беларусь, мне вядома.

Дата Подпіс

Адным з самых пашыраных працэсуальных дакумента з’яляецца іскавая заява аб узбуджэнні справы. Яе змест павінен адпавядаць агульным патрабаванням, якія прад’яляюцца да працэсуальных дакумента. Акрамя гэтага, у ёй павінны быць указаны дакладнае абазначэнне патрабавання істца, факты, якімі ісцец абгрунтовае сваё патрабаванне, доказы, якія пацвярджаюць кожны з названых факта і г. д. Да іскавых належаць заявы аб прызнанні грамадзяніна прапалым без вестак, аб прымусовым лячэнні, аб адналенні право па дакументах на прад’яніка, аб прызнанні рухомай рэчы безгаспадарнай, аб прызнанні грамадзяніна абмежавана дзеяздольным або недзеяздольным, аб ліквідацыі перашкод у ажыццяленні права ласнасці і інш.

У Ленінскі раённы суд г. Гродна
Ісцец: Марако Сяргей Аляксандравіч,
1935 г. н., які пражывае па адрасе:
г. Гродна, вул. Горкага, д. 83, кв. 99.
Адказчык: Марако Яген Сяргеевіч,
1962 г. н., які пражывае па адрасе:
г. Гродна, вул. Талая, д. 58/1, кв. 39.

ІСКАВАЯ ЗАЯВА
аб спагнанні сродка на трыманне бацькі
Мне 73 гады, я не працую, пенсію па старасці атрымліваю  памеры 240 рублё, маю матэрыяльную патрэбу, таму што іншых крыніц дахода не маю.
Мой сын, Марако Яген Сяргеевіч, 1962 г. н., матэрыяльную дапамогу мне добраахвотна не аказвае.
Адказчык працуе  РБУ № 13 г. Гродна галоным інжынерам, яго заработак складае 1 200 000 рублё. Сын пражывае адзін і мае магчымасць аказваць мне матэрыяльную дапамогу.
У адпаведнасці з артыкуламі 100, 102 КабШС Рэспублікі Беларусь і артыкулам 6 ГПК Рэспублікі Беларусь
П Р А Ш У:
1. Штомесячна трымліваць з адказчыка, Маракова Ягена Сяргеевіча, сродкі на маё трыманне па 300 000 рублё штомесячна, пачынаючы з 20 лютага 2008 г. да змянення матэрыяльнага і сямейнага становішча бако.

Дадатак:
1. Даведка аб заработнай плаце адказчыка.
2. Даведка аб складзе сям’і адказчыка.
3. Даведка аб пенсіі істца.
4. Копія іскавай заявы.

Дата Подпіс

3. Моныя асаблівасці афіцыйна-справавога стылю
Для напісання дакумента, заканадачых акта выкарыстоваецца адна з разнавіднасцей літаратурнай мовы – афіцыйна-справавы стыль. Выдзяляюцца два тыпы норма, якія дзейнічаюць у сферы пісьмовай дзелавой мовы: 1) тэкставыя нормы, якія рэгламентуюць пабудову тэксту дакумента, г.зн. семантычную і фармальную арганізацыю сяго тэксту і яго частак; 2) моныя нормы, якія рэгламентуюць магчымасць ужывання моных адзінак. Тэкставыя і моныя нормы замацаваны  ДАСТах, што забяспечвае уніфікацыю і стандартызацыю службовых дакумента. Адзначым некаторыя з іх.
Лексічны зровень:
1) Словы жываюцца толькі  прамым значэнні.
2) Шырока выкарыстоваюцца тэматычна абумоленыя спецыяльныя словы і тэрміны (юрыдычныя, дыпламатычныя, ваенныя, бухгалтарскія, спартыныя і г.д.). У прыватнасці, юрыдычная тэрміналогія служыць для перадачы прававых катэгорый і паняцця (права, дыскрэдытацыя, апеляцыя, юрысдыкцыя, правапарушэнне, затрыманне, цялесныя пашкоджанні). У грамадска-палітычную і іншыя навуковыя тэрміналогіі ваходзіць лексіка, звязаная з вытворчай дзейнасцю прадпрыемства, арганізацый, асобных работніка (прадукцыйнасць, нарматы, тарыф, сабекошт, прыбытак, дакументацыя, штаты). Асобна можна вылучыць назвы працэса, якія патрабуюць дакументальнага афармлення (выкананне, кіраванне, браніраванне, звальненне, фінансаванне, падпарадкаванне). Сустракаюцца спецыфічна бухгалтарскія тэрміны: каштарыс, рахунак. Увогуле тэрміналагізаванасць – адна з вызначальных рыс афіцыйна-справавой мовы. Тэрміны, не маючы эмацыянальнасці і вобразнасці, абстрагаваныя ад адзінкавага і выпадковага, тут маюць канструктынае значэнне, з’яляюцца неабходнымі лексічнымі сродкамі.
3) Дапускаецца выкарыстанне абрэвіятур, складанаскарочаных наймення дзяржаных устано, арганізацый, таварыства, партый, абумоленае імкненнем да сцісласці: Мінфін, Мінюст, АТН, АДСС (адзіная дзяржаная сістэма справаводства). У пісьмовай форме выкарыстоваюцца шматлікія графічныя скарачэнні: нам. (намеснік), др. арк. (друкаваны аркуш), ф-ка (фабрыка). Некалькі сло пра іх. Пранікненне скарачэння у дзелавую дакументацыю тлумачыцца трыма прычынамі: імкненнем да эканоміі месца, высокай частотнасцю асобных сло і словазлучэння і жаданнем пазбегнуць патарэння догіх назва. Апрача таго, неабходна помніць, што дзелавыя пісьмы не павінны быць большымі за дзве-тры старонкі машынапіснага тэксту.
Графічныя скарачэнні бываюць агульнапрынятыя, якія не патрабуюць тлумачэння, і моныя, што сустракаюцца  спецыяльнай літаратуры, напрыклад, у слоніках, і становяцца зразумелымі толькі пры наянасці спіса скарочаных напісання. Да агульнапрынятых адносяцца скарачэнні, якія жываюцца на пісьме: а) пры абазначэнні лічбамі гадо і стагоддзя: г., гг., ст.; б) пасля пералічэння: і г.д., і інш., і пад., г.зн.; в) пры спасылках: гл., напр.; г) іншыя скарачэнні: акад., б. – былы, зб. – зборнік, р-н, вобл.
Ёсць пэныя патрабаванні пры графічным скарачэнні: 1) Пры скарочаным напісанні ставіцца кропка і заховаюцца знакі і пачатковыя літары, уласцівыя понаму напісанню: В. – Д.к. – Волга-Данскі канал; 2) Стандартныя скарочаныя абазначэнні метрычных мер пішуцца без кропак: га – гектар, см – сантыметр, кг – кілаграм; 3) Пры спалучэнні дзвюх аднолькавых зычных скарачэнне робіцца пасля першай зычнай. А пры збегу дзвюх або некалькіх зычных – пасля апошняй зычнай: камен. вугаль – каменны вугаль, бухг. – бухгалтэрыя; 4) Нельга скарачаць на галосную літару і на й, , ь; 5) Скарочаныя літарныя абазначэнні складаных прыметніка пішуцца праз злучок: с. – г. – сельскагаспадарчы. Праз злучок пішуцца і графічныя скарачэнні назоніка, калі бярэцца першая і апошняя ці дзве апошнія літары: з-д – завод, в-а – востра.
4) Адсутнічаюць экспрэсіныя моныя сродкі (назонікі з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі – крынічанька, мовачка і інш.), жаргонныя і дыялектныя словы.
5) Прысутнічаюць функцыянальна абумоленыя лексічныя паторы, якія дапамагаюць пазбегнуць няправільных тлумачэння (Устаналенне, замена і перагляд норма працы ажыццяляецца наймальнікам з удзелам прафсаюза. Аб устаналенні, замене і пераглядзе норма працы работнікі павінны быць азнаёмлены не пазней за адзін месяц).
6) Ужыванне сло, не прынятых у іншых стылях: вышэйпамянёны, вышэйадзначаны, паскаральнасць, неліквіднасць і г.д. Да іх належаць таксама стойлівыя словазлучэнні: касацыйная скарга, акт непадпарадкавання, падпіска аб нявыездзе, мець значэнне, займаць пасаду і інш.
7) Выкарыстоваюцца назвы асоб па іх функцыі  афіцыйна-справавых адносінах: арандатар, кватэранаймальнік, ісцец, сведка, падрадчык, усынавіцель, спажывец і інш.
8) Назвы дакумента: загад, паведамленне, пратакол, інструкцыя, службовае пісьмо, даведка.
9) Абазначэнні частак дакумента (парадак дня, дадатак), разнастайных дзеяння асоб (прысутнічалі, слухалі), службовых працэдур па згадненні і зацвярджэнні: (загадваю, не пярэчу).
10) Актына выкарыстоваюцца аддзеяслоныя назонікі, якія надаюць выказванню стрымана-строгую, «халодную» танальнасць: уніфікацыя, утрыманне, узгадненне, захованне, устаналенне, зацвярджэнне, размеркаванне.
11) Устойлівыя словазлучэнні  афіцыйным стылі пазбалены вобразнасці, эмацыянальнасці; тут адлюстроваецца імкненне да стандартызацыі малення. Словазлучэнні часта выкарыстоваюцца  назвах дакумента (пасведчанне аб нараджэнні, атэстат аб сярэдняй адукацыі, пасведчанне аб заключэнні шлюбу), у якасці стандартных канструкцый (у мэтах забеспячэння, на аснове вышэйпададзенага, адзначаны наступныя недахопы, заслухашы і абмеркавашы).
12) Лексічную аснову афіцыйна-справавой мовы, як і іншых стыля, складаюць нейтральныя агульнажывальныя лексічныя сродкі.
Марфалагічны зровень:
Шырокае жыванне інфінітыва (упанаважыць, забяспечыць, зацвердзіць, прыняць). Даволі часта пры інфінітывах ужываюцца словы неабходна, абавязаны, мае права і пад. Фінансаванне названага мерапрыемства неабходна здзейсніць за кошт сродка...
Насычанасць сказа аддзеяслонымі назонікамі на –нне-, –ццё, з прэфіксам –не-, –ня-: выкананне, павелічэнне, развіццё, недагляд, нявыплата, недапрацока і інш.
Частае выкарыстанне дзеяслова цяперашняга часу  значэнні сталага дзеяння, якое неабходна выконваць (Суб’екты прадпрымальніцкай дзейнасці, якія чынілі эканамічныя правапарушэнні, нясуць (=павінны несці) адказнасць на падставе акта заканадаства).
Шырокае жыванне назоніка са зборным значэннем: дырэкцыя, адміністрацыя, кіраніцтва, калегія, вучоны савет, камісія і пад.
Пашыранае функцыянаванне колькасна-іменных спалучэння: шэсць супрацоніка, 10 кліента.
Замест дзеяслова ужыванне сінанімічных спалучэння назоніка з дзеясловам: дапамагчы – аказаць дапамогу, праверыць – правесці праверку, адрамантаваць – выканаць рамонт.
Напісанне колькасных лічэбніка арабскімі лічбамі: Было забракавана 25 машын; парадкавыя лічэбнікі даюцца з абавязковым склонавым канчаткам: выраб 3-га гатунку.
Рэдка  афіцыйным стылі жываюцца выклічнікі, а таксама займеннікі 1-й і 2-й асобы і адпаведныя асабовыя формы дзеяслова.
Сінтаксічны зровень:
Галоным прынцыпам канструявання сказа з’яляецца прамы парадак сло, г.зн. дзейнік знаходзіцца перад выказнікам, дапасаванае азначэнне – перад азначаемым словам, акалічнасць спосабу дзеяння – перад дзеясловам-выказнікам, прамое дапаненне – пасля слова, да якога яно адносіцца.
Сінтаксіс характарызуецца падкрэсленай кніжнасцю, «халоднасцю». Сказы поныя, апавядальныя, як правіла, двухсастаныя.
Ужыванне пасіных канструкцый: аплата працы ажыццяляецца на аснове пагадзінных або месячных тарыфных ставак.
Наянасць канструкцый са складанымі злучнікамі і адыменнымі прыназонікамі: у выніку таго што, дзякуючы таму што, нягледзячы на тое што, разам з тым, з мэтай, пры дапамозе, згодна з, у святле і інш.
Характэрна жыванне стандартных складаных сінтаксічных канструкцый, клішэ. Пры неабходнасці выкарыстоваюцца надрукаваныя бланкі і пэныя формы, якія даюцца  спецыяльных даведніках.
Звычайна  дакументах выкарыстоваюцца безасабовыя і інфінітыныя канструкцыі са значэннем імператынасці, неабходнасці (даручыць старасце групы, неабходна павысіць, дазволіць студэнтам), а таксама залежныя звароты тыпу: кандыдатам у дэпутаты вылучаны; даклад бы выслуханы.
Асабовыя канструкцыі жываюцца толькі  пэных сітуацыях. Напрыклад, у даручэнні, распісцы пасля займенніка «я» неабходна назваць прозвішча, імя і імя па бацьку, месца пражывання. Пасля замены  дзелавых тэкстах аднаго наймення прадмета або асобы другім на гэта спецыяльна казваецца: Кавалё Мікалай Іванавіч, які  далейшым называецца субпадрадчык...
Сказы характарызуюцца наянасцю аднародных члена, адасобленых груп, пабочных і станых канструкцый: Грамадскія арганізацы, працоныя калектывы і сходы ваеннаслужачых па воінскіх часцях могуць выступаць у падтрымку кандыдатур, вылучаных іншымі грамадскімі арганізацыямі, працонымі калектывамі або сходамі ваеннаслужачых па воінскіх часцях, а тасама выбіраць давераных асоб кандыдата у народныя суддзі.
Веданне адзначаных моных асаблівасцей афіцыйна-справавога стылю, безумона, будзе садзейнічаць правільнаму афармленню дакумента рознага тыпу.

4. Паняцце бланка, рэквізіта, фармуляра
У штодзённым жыцці і працы чалавек наладжвае афіцыйныя, службовыя адносіны з іншымі людзьмі, з арганізацыямі, установамі. Гэтыя адносіны рэгулююцца прававымі нормамі, замацаванымі  законах, указах, пастановах, дагаворах і іншых дакументах. Значэнне заканадачых акта, дакумента асабліва зрастае на цяперашнім этапе, калі наша краіна стала прававой дзяржавай.
Справавыя лісты пішуцца на спецыяльных бланках, якія адпавядаюць стандарту і маюць пэны парадак іх размяшчэння. Бланкі бываюць двух віда: агульныя бланкі і бланкі для лісто. Галонае адрозненне паміж імі  тым, што бланкі для лісто маюць рэквізіт «Індэкс прадпрыемства сувязі, паштовы і тэлеграфны адрас, нумар рахунку  банку», а таксама трафарэтную частку рэквізіту «Спасылка на індэкс і дату ваходнага дакумента». На агульных бланках замест іх застаецца пустое месца, куды потым друкуюцца рэквізіты «Назва віду дакумента», «Месца складання ці выдання».
Кожны дакумент складаецца з асобных элемента – рэквізіта. Рэквізіт – абавязковы інфармацыйны элемент дакумента, строга замацаваны за пэным месцам на бланку, лісце. Сукупнасць рэквізіта, пэным чынам размешчаных у дакуменце, складае яго фармуляр. Розныя віды дакумента маюць розны набор рэквізіта, якія абумоліваюцца прызначэннем дакумента. Напрыклад, акт, загад, пратакол маюць неаднолькавы набор рэквізіта.
Для службовых дакумента рэкамендуецца наступны набор рэквізіта.
1. Дзяржаны герб.
2. Эмблема арганізацыі.
3. Код арганізацыі па класіфікатару прадпрыемства і арганізацый.
4. Код дакумента па класіфікатару кіраніцкай дакументацыі.
5. Назва міністэрства, структурнага падраздзялення арганізацыі, установы.
6. Паштовы і тэлеграфны адрас.
7. Нумар тэлефона, нумар тэлефакса.
8. Назва разліковага рахунку  банку.
9. Дата.
10. Індэкс дакумента.
11. Спасылка на індэкс і дату ваходнага дакумента.
12. Адрасат (назва прадпрыемства і адрас атрымальніка ліста).
13. Загаловак да тэксту (не больш чым на двух радках). Ён павінен адпавядаць аснонаму пытанню, якое закранаецца  лісце.
14. Тэкст (асноны рэквізіт).
15. Адзнакі пра наянасць дадатка.
16. Подпіс.
17. Адзнака пра накіраванне копій па іншых адрасах.
18. Прозвішча, імя, імя па бацьку, тэлефон выканацы.
Рэквізіт «тэкст дакумента» можа быць аформлены  выглядзе лінейнага запісу звязнай мовы (атабіяграфія, заява), трафарэта (лінейны запіс з прабеламі (даведкі, кантракты, справавыя лісты)), анкеты (асабісты лісток па ліку кадра, загады), табліцы (штатны расклад, структура кадра, графік адпачынка) ці злучэнне гэтых форма (пастановы, рашэнні).

5. Мова і кампазіцыя справавых лісто. Прыватныя дзелавыя паперы
Справавыя лісты – гэта такая карэспандэнцыя, якая накіравана ад імя адной арганізацыі, установы і г.д. да другой арганізацыі, установы, хоць адрасавана яна можа быць адной асобе і падпісана адной асобай (такая асоба  даным выпадку выступае як юрыдычная, а не прыватная). Справавыя лісты прадугледжваюць толькі афіцыйны тып адносін, а з улікам службовай сферы могуць быць класіфікаваны на дыпламатычныя, камерцыйныя (гандлёвыя), прамысловыя і лісты стано і арганізацый. Мэта справавога ліста – інфармаваць і пераканаць адрасата. Як правіла, справавы ліст складаецца па аднаму канкрэтнаму пытанню і мае строга замацаваны набор фраза і бланкавую кампазіцыю.
Існуе некалькі віда класіфікацыі справавых лісто, у аснове іх ляжаць розныя кваліфікацыйныя прыкметы.
Справавыя лісты звычайна дзеляцца на дзве вялікія групы: 1. Лісты – канстатацыя факта; 2. Лісты – папераджальнікі факта.
У сваю чаргу лісты гэтых дзвюх груп дзеляцца:
1) па функцыянальнай прыкмеце – на лісты, якія патрабуюць адказу (ліст просьба, ліст-зварот, ліст-прапанова) і лісты, якія не патрабуюць адказу (ліст-папярэджанне, ліст-напамін, ліст-запрашэнне);
2) па прыкмеце спецыялізацыі – на суправаджальныя і дагаворныя;
3) па зместу – аднааспектныя і шматаспектныя;
4) па тэматычнай прыкмеце – на справавыя (афармляюць справавыя, эканамічныя, фінансавыя і пад. адносіны) і камерцыйныя (змяшчаюць пытанні матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння і збыту);
5) па структурных прыкметах – на стандартныя (на пэны зор) і нестандартныя (адступаюць ад стандарта з прычыны незвычайнай сітуацыі, якая склалася на прадпрыемстве).
Звярніце вагу па некаторыя зоры структуры і напісання справавых лісто!
Лісты-просьбы выражаюць просьбу аб выкананні якога-небудзь дзеяння, атрымання дакументацыі ці матэрыяльных каштонасцей. Звычайна пачынаюцца словамі Прашу; Просім.
Схема ліста-просьбы:
1) выклад прычыны, якая выклікала неабходнасць звярнуцца з просьбай (часам гэты пункт можа адсутнічаць);
2) выклад просьбы;
3) чакаемы вынік у выпадку, калі просьба будзе задаволена;
4) гатонасць да далейшага супрацоніцтва.
Напрыклад:
(Пра ключэнне  план выдавецтва)
... Прашу ключыць у план інфармацыйных выдання на 200...г..........(назва).......... атары...................................
Аб'ём працы......... старонак. Рукапіс будзе прадсталены .................. 200...г.
Дадатак: Анатацыя............... на.........аркуш. у......экз.
Лісты-напаміны (напамінкі) напамінаюць пра выкананне пэных дзеяння і меры, якія будуць прыняты  выпадку невыканання гэтых дзеяння. Часам на палях такіх лісто ставіцца памета «Паторна». Напрыклад:
Напамінаем Вам, што згодна з планам сумесных работ па......... Вы павінны закончыць работы не пазней за......... 200...г.;
Паторна дасылаем Вам......(звесткі, заяку і г. д.)......... на.... Пераканача просім пацвердзіць факт іх атрымання як можна хутчэй.
Лісты-пацвярджэнні пацвярджаюць атрыманне дакумента і матэрыяла, тэлеграм і тэлефонных паведамлення. Напрыклад:
... Пацвярджаем атрыманне запрошанай дакументацыі. Дзякуем за хуткае выкананне заказу.
Мы атрымалі Ваша(у)...... (факс, пісьмо, тэлеграму)......., у якім(ой) Вы паведамляеце, што...................................
Дзякуем Вам за своечасовы адказ.
Суправаджальныя лісты пішуцца пры адпрацы пэных дакумента ці матэрыяльных каштонасцей. Складаюцца з дзвюх частак: 1) паведамленне пра матэрыял, які высылаецца; 2) звесткі, якія маюць удакладняльны характар. Напрыклад:
(Пра атрыманне інфармацьі)
Накіроваем копію пратакола нарады па пытанні...... і таксама.......................
Просім гэтыя документы падпісаць і заверыць пячаткаю: адзін экзэмпляр накіравацъ на наш адрас.
Накіроваем пратаколы выпрабавання.............. Выпрабаванне показала наступныя вынікі:.............................
Дагаворныя лісты пацвярджаюць факт адпракі пагаднення. Напрыклад:
Накіроваем............... экзэмпляры падпісанага намі пагаднення №.................. аб пастацы Вам... ... ... ... ... ... ... ... ... Просім........................ і адзін экзэмпляр пагаднення №...... вярнуцъ нам.
Накіроваем падпісанае з нашага боку пагадненне №... ад........ Даведка аб фінансаванні будзе выслана..........................
Гэтае пісьмо лічыцца неад 'емнай часткай нашага пагаднення.
Дадатак: Пагадненне №............ на......ст. у............... экз.
Ліст-запыт(анне) складаецца звычайна з дзвюх частак: 1) уводзіны, дзе выкладаецца сутнасць пытання; 2) заключэнне, дзе ставяцца тыя пытанні, на якія чакаюць адказу. Напрыклад:
Згодна з загадам №......... ад............, у нашу станову бы(ла) узяты(на) на працу................................
За......... да пачатку адзначанай працы............... ён (яна) атрымала траму...................................
Так як..................... да атрымання названай трамы..................... нідзе не працава(ла) і  нас таксама не ме (мела) ніякага заробку, просім растлумачыцъ:
1. Ці мае.................. права на атрыманне на нашым прадпрыемстве дапамогі з-за часовой непрацаздольнасці?
2. Калі .................. ёсць такое права, то з якога разліку неабходна налічыцъ дапамогу............ па лістку непрацаздольнасці?
Дырэктар...................................
Старшыня прафкама................................
Гарантыйныя лісты маюць на мэце пацвердзіць пэныя абяцанні ці мовы: адрасуюцца канкрэтнай асобе або цэламу прадпрыемству. Напрыклад:
... Гарантуем, што пасталенае па заказе №......... ад............... абсталяванне понасцю адпавядае апісанню, тэхнічным умовам і спецыфікацыі заказу.
Калі на працягу.................. месяца з дня запуску  эксплуатацыю і не больш за............ месяцы з дня адгрузкі абсталяванне стане дэфектным або па канструкцыі, або з-за недабраякаснага матэрыялу, мы абяцаем у самы сціслы тэрмін ліквідаваць усе недахопы за наш кошт або замяніць абсталяванне бясплатна....
Інфармацыйныя лісты выступаюць разнавіднасцю пісем-паведамлення; яны інфармуюць установу ці канкрэтную асобу аб пэнай сітуацыі (часта мэтай такіх лісто з'яляецца прапаганда дзейнасці пэнай установы ці арганізацыі і пад. або рэклама пэнай прадукцыі). Напрыклад:
Навучальнай установай........................ плануецца  ............ г. правесці Міжнародную навуковую канферэнцыю на тэму....................
На канферэнцыі мяркуецца разгледзець наступныя пытанні:...................................................................................
< Запрашаем Вас прыняць удзел у канферэнцыі і выступіць з дакладам (паведамленнем). Даклады будуць уключаны  зборнік навуковых прац, выданне якога плануецца на ... ... ... ... ... ... г.>
Звесткі пра дзел у канферэнцыі, а таксама тэму паведамлення просім даслацъ да..................... г. на адрас:.................
Цыркулярныя лісты – гэта звычайна дырэктыныя распараджэнні, якія рассылаюцца падведамасным установам ці падначаленым службовым асобам (змяшчаюць інфармацыю аднаго і таго ж зместу).
Лісты-паведамленні аб нечым (пра нешта) паведамляюць ці нешта сцвярджаюць. Звычайна яны пачынаюцца словамі Паведамляем Вам, Даводзім да Вашага ведама і пад. Напрыклад:
У адказ на Ваша пісьмо ад............................ паведамляем, што затрымка пры.................. адбылася з прычыны ................
Прымаем усе меры для найхутчэйшай дастакі ............. і мяркуем, што здолеем выканаць гэта  тэрмін ... ... ... ... да;
Паважаны..................... !
Паведамляем Вам, што пасяджэнне па справе.............. адбудзецца................... 200......г. у......... гадзін у памяшканні............... па вул...........................
Камерцыйныя лісты маюць юрыдычную сілу, складаюцца ад імя юрыдычнай асобы пры заключэнні і выкананні пагаднення.
Адрозніваюць тры віды камерцыйнай перапіскі: запыт – адказ на запыт; прапанова – адказ на прапанову; прэтэнзія – адказ на прэтэнзію.
Лісты, у якіх змяшчаюцца адказы-адмаленні на запыт ці прапанову, звычайна будуюцца па схеме: 1) патарэнне запыту (просьбы); 2) прычыны, на аснове якіх запыт (просьба) не можа быць выканана або прапанова не прымаецца; 3) канстатацыя адмалення ці непрыняцця прапановы. Напрыклад:
(Запыт)
Спасылаючыся на перагаворы з Вашым прадстаніком у... 200.. г., просім даслацъ нам камерцыйныя прапановы на............... з указаннем максімальнай колькасці пастакі па сіх тыпах, якія прапановаюцца.
(Адказ на запыт)
Дзякуем за запыт ад...... на пастаку...... (назва тавару).....
Зараз мы разглядаем пытанне аб магчымасці прадасталення Вам прапано на тавар, які Вас цікавіць.
Аб нашым рашэнні паведамім у самы бліжэйшы час.
3 павагай.........................................
(Прапанова)
Мы можам прапанавацъ Вам......................................
Колькасць.......................
Якасць..........................
Упакока.......................
Умовы пастакі....................
Цана................................
Тэрмін пастакі................................
Умовы плацяжу................................
3 павагай.........................................................................

Завага. Нягледзячы на тое, што прыведзены зоры не сіх справавых лісто, можна заважыць, што для большасці з іх характэрна патаральнасць адных і тых жа зварота, канструкцый, запомнішы якія можна навучыцца складаць тэксты на разнастайныя тэмы, правільна афармляць справавую карэспандэнцыю. Усе справавыя лісты рэкамендуецца пісаць не больш чым на адной старонцы.

Асабістае рэзюмэ як жанр справавой літаратуры  апошні час ва сіх на слыху  сувязі з працаладкаваннем. Рэзюмэ – кароткае апісанне службовай кар’еры. Пры ладкаванні на працу яно дасылаецца па пошце ці Інтэрнэце, перадаецца па факсе ці прадсталяецца асабіста перад субяседаваннем.
Асноныя патрабаванні да рэзюмэ: 1) кароткасць (на чытанне рэзюмэ траціцца 1,5 – 2 хвіліны); 2) канкрэтнасць (паведамляйце толькі звесткі пра сваю прафесійную дзейнасць); 3) выбіральнасць (прыстасаванасць да мо дадзенай фірмы); 4) накіраванасць (рэзюмэ павінна пэніць працанаймальніка  вашай зацікаленасці  атрыманні працы); 5) рэкламнасць (указвайце станочыя бакі вашай асобы, падкрэслівайце свае добрыя якасці).
Існуе тры тыпы рэзюмэ: храналагічнае, функцыянальнае і камбінаванае (функцыянальна-храналагічнае).
Храналагічнае рэзюмэ – гэта асабісты паслужны спіс і працоныя дасягненні, пададзеныя  храналагічнай паслядонасці.
У функцыянальным рэзюмэ  большай ступені падаюцца прафесійныя навыкі, вопыт і дасягненні і  меншай ступені – канкрэтны пералік работ на розных этапах службовай кар’еры.
Рэзюмэ камбінаванага тыпу валодае прыкметамі і храналагічнага, і функцыянальнага. У такім рэзюмэ звычайна прысутнічаюць сем асноных раздзела.
аб’ектыныя дадзеныя (прозвішча, імя, імя па бацьку; хатні адрас, тэлефон);
прапанова (у якой якасці прэтэндэнт жадае супрацонічаць з наймальнікам на работу);
дасягненні (абгрунтоваецца прэтэнзія лічыцца кваліфікаваным спецыялістам);
адукацыя;
вопыт работы;
асабістыя якасці;
рэкамендацыі (наянасць рэкамендацыйных пісем, калі  вас іх запатрабуюць).
Афармленне рэзюмэ:
уся інфармацыя павінна змясціцца на адной старонцы; 2) тэкст павінен чытацца лёгка (памер шрыфта, палі, інтэрвалы); 3) тэкст павінен быць структураваны; загалокі выдзяляюцца, набіраюцца вялікім шрыфтам і размяшчаюцца  цэнтры старонкі; 4) назвы вучэбных устано і фірма пішуцца понасцю; 5) у датах дастаткова казаць толькі гады.
Візітная картка – адзін з важнейшых атрыбута дзелавога этыкету. Візітная картка шырока выкарыстоваецца пры дзелавых зносінах, пры знаёмстве, а таксама  час перагавора, у дыпламатычнай практыцы, дзелавой перапісцы. Ёю карыстаюцца пры станаленні і падтрыманні кантакта з урадавымі, дыпламатычнымі, дзелавымі і грамадскімі коламі краіны. Візітная картка можа быць выкарыстана для завочнага прадсталення яе ладальніка.
Візітная картка выконвае інфармацыйную і рэкламную функцыю. Дзелавыя зносіны, як правіла, пачынаюцца з абмену візітнымі карткамі, таму візітка павінна быць зроблена так, каб у чалавека, які яе атрымлівае, выклікаць станочыя эмоцыі.
Візітныя карткі яляюць сабой прамавугольнікі не вельмі шчыльнага картону невялікага фармату: 50Ч90 мм. Менеджэры вышэйшага звяна выкарыстоваюць візітныя карткі памерам 60Ч100 мм.
Як правіла, візітная картка павінна мець чорны тэкст на светлым фоне без якіх-небудзь рамак. Нормы этыкету не рэкамендуюць выкарыстоваюць шырокую колеравую гаму. Перавага аддаецца паперы высокага гатунку. Ерапейская традыцыя падразумявае выкарыстанне ружовага, блакітнага і белага фону, а тэкст – цёмна-сіняга, цёмна-карычневага і чорнага колеру. На візіткі дзяржаных чыноніка, згодна з пратаколам, наносяцца герб і сцяг.
Шрыфт строга не рэгламентуецца, ён павінен зручна чытацца. Імя, як правіла, выдзяляецца лёгка чытаемым патлустым шрыфтам нязначна большага памеру.
Картка – важны элемент іміджу фірмы і асабістага іміджу яе ладальніка. Лепш, калі яна мае класічны выгляд: уверсе па цэнтры – назва фірмы (прадпрыемства), дзе працуе ладальнік карткі, ніжэй па цэнтры – імя, імя па бацьку, прозвішча, яшчэ ніжэй – пасада, а  правым верхнім вугле – тэлефон, факс, адрас электроннай пошты.
Адрозніваюць асабістыя і дзелавыя візітныя карткі. У асабістай візітнай картцы імя, імя па бацьку, прозвішча друкуюцца прапіснымі літарамі, пасада – друкаванымі. Разнавіднасцю асабістай карткі з’яляецца сямейная. Неад’емны атрыбут сучасных дзелавых зносін – дзелавая візітная картка. Асаблівае значэнне яна адыгрывае  зносінах з іншаземцамі. Дзелавая візітная картка можа трымліваць званне ці тытул уладальніка, указанні на сферу яго адказнасці  арганізацыі, нумары тэлефона, тэлефаксу, электроннай пошты. Калі тэлефон змяніся, можна акуратна закрэсліць і запісаць новы. Але закрэсліваць і запісваць найменаванне новай пасады лічыцца адступленнем ад этыкету. Дзелавая візітная картка без адраса таксама не адпавядае нормам этыкету.
Такім чынам, афіцыйна-справавы стыль сучаснай беларускай літаратурнай мовы характарызуецца высокай ступенню развітасці, унармаванасцю моных сродка, распрацаванасцю жанра. Неабходнасць навучання моным нормам справавых зносін абумолена тым, што справавыя зносіны пранікаюць ва се сферы жыцця. Уменне паспяхова весці перагаворы, працаваць з дакументамі – важнейшы элемент культуры сучаснага адукаванага чалавека, які імкнецца дасягнуць поспеха у жыцці.
Авалодванне спецыфічнымі асаблівасцямі афіцыйна-справавога стылю, разуменне паняцця дакумент, бланк, рэквізіт, фармуляр, афармленне дакумента рознага тыпу – неабходная мова падрыхтокі высокаадукаваных, граматных, культурных спецыяліста.

Праверачны тэст
1. Афіцыйна-справавы стыль пача фарміравацца
1) у перыяд ВКЛ;
2) у XVIII–XIX ст.;
3) у 20-я гады XIX ст.;
4) у другой палове XX ст.
5) у 90-я гады XX ст.

2. Устанавіце адпаведнасць
А. Лісты-просьбы
Б. Лісты-напаміны
В. Лісты-пацвярджэнні
Г. Гарантыйныя лісты

1. Маюць на мэце пацвердзіць пэныя абяцанні ці мовы.
2. Выражаюць просьбу аб выкананні якога-небудзь дзеяння.
3. Напамінаюць пра выкананне пэных дзеяння.
4. Пацвярджаюць атрыманне дакумента і матэрыяла.
5. Пацвярджаюць факт адпракі пагаднення.

3. Афіцыйна-справавому стылю ласцівы функцыі
1) эмацыйная;
2) інфармацыйная;
3) эстэтычная;
4) пабуджальная;
5) тлумачальная.

4. Афіцыйны дакумент з кароткімі звесткамі пра сваё жыццё – гэта
1) заява;
2) атабіяграфія;
3) аб’ява;
4) справаздача;
5) нарыс.

5. Устанавіце адпаведнасць
А. Асабістыя.
Б. Распарадчыя.
В. Адміністрацыйна-арганізацыйныя.
Г. Інфармацыйна-даведачныя.

1. Загад, пастанова, дэкрэт.
2. Справаздача, кантракт.
3. Распіска, заява.
4. Даведка, дакладная запіска.
5. Іск, хадайніцтва, скарга.

6. Самым пашыраным сярод працэсуальных дакумента з’яляецца
1) хадайніцтва;
2) іск;
3) скарга;
4) пратакол;
5) заява.

Лекцыя 10. КУЛЬТУРА МАѕЛЕННЯ

Мэта лекцыі – акрэсліць і вызначыць паняцце, абазначанае тэрмінам «культура малення», даць неабходную сістэму тэарэтычных і практычных веда пра маленчую культуру.

Задачы лекцыі:
– выявіць межы правільнасці малення як аснонай камунікатынай якасці;
– раскрыць сутнасць паняцця дакладнасць, лагічнасць, чыстата, багацце, дарэчнасць, сцісласць малення.

Пытанні
1. Паняцце «культура малення». Правільнасць малення і нормы.
2. Дакладнасць, лагічнасць і чыстата малення.
3. Багацце, дарэчнасць, сцісласць малення.

Праблемныя пытанні
1. Ужыванне іншамоных сло у мове – гэта станочая ці адмоная з’ява?
2. Ці засёды канцылярызмы варта разглядаць як лішнія моныя сродкі?
3. Ці можна больш або менш аб’ектына вызначыць меру монага багацця або монай беднасці нашага малення?

Рэкамендаваная літаратура
1. Абабурка, М. Культура беларускай мовы. – Мінск, 1994.
2. Асновы культуры малення і стылістыкі: Вучэб. дапам. / У.В. Анічэнка, У.Д. Етухо, В.А. Ляшчынская, Т.І. Тамашэвіч; Пад рэд. У.В. Анічэнкі. – Мінск, 1992.
3. Беларуская мова: Энцыклапедыя. – Мінск, 1994.
4. Карус, А.А. Стылістыка беларускай мовы. – Мінск, 1992.
5. Лепеша, І.Я. Асновы культуры малення і стылістыкі. – Мінск, 1989.
6. Тамашэвіч, Т. І. Культура і тэхніка малення. – Гродна, 2003.

1. Паняцце «культура малення». Правільнасць малення і нормы
Мова – гэта адбітак жыцця чалавека, асобнага народа, яго грамадскага і культурнага развіцця. З дапамогай мовы чалавецтва пазнае акаляючы свет, заховае свае традыцыі, перадае нашчадкам уменні і вопыт. І менавіта па тым, як людзі валодаюць мовай, як адносяцца да яе, можна меркаваць аб іх культурным узроні, інтэлекце, унутраным свеце. Саламон Рысінскі адзнача: «На мой погляд, ніякая рыса так не выдзяляе чалавека, як вялікае і цудонае менне перадаваць звязным маленнем успрыняцце розумам і рабіць набыткам слухачо думкі, выражаныя звышанымі словамі, злучанымі заканамерна, гарманічна ключанымі  правілы размера. Такі прыём адлюстровае прыроджаную ласцівасць навакольнага свету. Наколькі, такім чынам, горача люблю тых, хто шануе і паважае годнасць гэтага даравання, настолькі, наадварот, тых, хто альбо не разумее, альбо пагарджае такім цудоным праяленнем мастацтва, я адхіляю і пэнены, што яны нарад ці варты называцца людзьмі» [1].
Культура малення прадугледжвае себаковае, понае веданне рэальнай сістэмы мовы  яе гістарычным развіцці, валоданне формамі і стылямі сучаснай літаратурнай мовы  адпаведнасці з мэтамі і задачамі зносін. Сучасны падыход да праблем маленчай культуры лічвае шырокі спектр пытання, звязаных з функцыянаваннем і эвалюцыяй беларускай мовы і яе норм у структуры мовы нацыі, узрастаннем сацыяльнай і літаратурна-эстэтычнай ролі мовы  сённяшнім жыцці народа. Практычныя і тэарэтычныя задачы маленчай культуры носьбіта беларускай мовы сталі зараз актуальнымі задачамі развіцця лінгвістычнай навукі.
Тэрмін «культура малення» мае два значэнні: 1) сістэма камунікатыных якасцей малення (правільнасць, дакладнасць, лагічнасць, выразнасць, багацце і разнастайнасць, дарэчнасць, чыстата і лаканічнасць); 2) вучэнне пра сістэму камунікатыных якасцей малення [3].
Працэсы перадачы інфармацыі сродкамі мовы носяць назву «камунікацыі». Задача камунікацыі заключаецца  тым, каб у свядомасці слухача (чытача) узнікла такая ж інфармацыя, якую перадае той, хто гаворыць (піша). Практычна выходзіць так, што паміж інфармацыяй перададзенай (выражанай) і інфармацыяй, якая знікла  свядомасці слухача ці чытача, усталёваецца большае ці меншае падабенства. І чым яно большае, тым лепш ажыццяляюцца камунікатыныя задачы, тым большыя дасягненні нават пры элементарным камунікатыным акце: атар (адрасант) – тэкст – адрасат. Пры адсутнасці любога з названых кампанента элементарнага акта камунікацыі не адбудзецца. У паляпшэнні камунікатынай якасці малення актыную ролю выконваюць камунікатыныя якасці малення – правільнасць, дакладнасць, лагічнасць, дарэчнасць, багацце, выразнасць [1].
Правільнасць малення прадугледжвае захаванне носьбітамі мовы літаратурнай нормы, што забяспечвае адзінства моных сродка і заемаразуменне паміж тымі, хто вядзе гаворку. Вось чаму адна з асноных задач навучання  школе заключаецца  тым, каб кожны авалода літаратурнымі нормамі беларускай мовы, а  ВНУ дасканальва бы іх. Гэта прадвызначыла правільную яе галоную камунікатыную якасць, пры адсутнасці якой, на думку Б.М.Галавіна, «не могуць «спрацаваць» іншыя камунікатыныя якасці: дакладнасць, лагічнасць, дарэчнасць і г.д.».
Менавіта правільнасць малення забяспечвае яго адзінства, «аховае» адназначнасць, агульназразумеласць інфармацыі, якая перадаецца і спрымаецца. Вядома, нормы мовы і малення мяняюцца  адпаведнасці з агульнай дынамікай лексіка-фразеалагічнага і сінтаксічнага зроня мовы, яе граматычнага ладу. Усебаковае сінхронна-нарматынае, дынамічнае апісанне мовы само па сабе дае магчымасць убачыць яе блізкае мінулае і магчымае будучае. Правільнасць малення, такім чынам, заключаецца  адпаведнасці яго матэрыяльнай структуры тым законам і правілам, якія дзейнічаюць у мове [6].
Іншымі словамі кажучы, правільнае маленне – гэта маленне з захаваннем норм літаратурнай мовы. Моныя нормы – гэта замацаваныя  маленчай практыцы правілы вымалення, словажывання, пабудовы сказа і тэкста. Яны адлюстроваюць грамадска-эстэтычныя погляды на слова і нутраныя заканамернасці монай сістэмы  яе развіцці.
У сучаснай беларускай літаратурнай мове існуюць арфаэпічныя, акцэнталагічныя, словатваральныя, марфалагічныя, лексічныя, фразеалагічныя, сінтаксічныя і стылістычныя нормы. Правільнасць пісьмовага малення рэгулююць таксама арфаграфічныя і пунктуацыйныя нормы [3].
Арфаэпічныя нормы патрабуюць ад усіх носьбіта мовы адзінага вымалення гука, гуказлучэння у словах і спалучэннях сло. Правільнае літаратурнае вымаленне – істотная адзнака культуры малення і культуры чалавека вогуле. Парушэнне арфаэпічных норма тлумачыцца плывам дыялектных рыса роднай гаворкі, зблытаннем асаблівасцей беларускага і рускага літаратурнага малення і плывам арфаграфіі. Арфаэпічныя нормы прадугледжваюць: правільнае вымаленне галосных, напрыклад: злучнік і часціца [і] пасля слова на галосны вымаляюцца як [й]; галосны [у] не пад націскам вымаляецца выразна; галосныя [о], [э], [а] не пад націскам вымаляюцца як гук [а] і г.д.; правільнае вымаленне зычных, напрыклад: [р] у беларускай мове толькі цвёрды; гук [дж] – цвёрдая афрыката, адзін непадзельны гук; гук [дз’] мяккая афрыката, адзін непадзельны гук і г.д.; правільнае вымаленне спалучэння зычных, напрыклад: спалучэнні [дч], [тч] вымаляюцца як падожаны гук [чч] і інш.; правільнае вымаленне асобных граматычных форма, напрыклад: літаратурнае вымаленне канчатка –ага, –ога, –яга  родным склоне адзіночнага ліку мужчынскага і ніякага роду прыметніка, парадкавых лічэбніка, дзеепрыметніка адпавядае напісанню; канчаткі –ы, –і  назоным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду прыметніка, парадкавых лічэбніка, займенніка і дзеепрыметніка вымаляюцца выразна пад націскам і не пад націскам.
Акцэнталагічныя нормы рэгулююць месца размяшчэння націску  словах (напрыклад, трэба кварт'ал, нельга кв'артал). Цяжкасці  засваенні акцэнталагічных норма звязаны з тым, што  беларускай мове націск свабодны, ці разнамесны (св'етлы – святл'ейшы). Побач з літаратурнай нормай сустракаюцца акцэнтныя варыянты, якія існуюць паралельна з нарматынымі (над'алей – надал'ей), і тыя, якія выходзяць за рамкі нормы (ж'ыхар – жых'ар), што звязаны з пранікненнем у літаратурную мову дыялектных сло. Націск маюць толькі паназначныя словы, непаназначныя ж у якасці націскнога склада прымыкаюць да папярэдняга слова (энклітыкі) або да наступнага (праклітыкі).
Словатваральныя нормы аховаюць найбольш трывалыя, традыцыйныя  беларускай літаратурнай мове словатваральныя тыпы – схемы пабудовы сло пэнай часціны мовы, якія супадаюць у словатваральных адносінах. Напрыклад, пры тварэнні аддзеяслоных назоніка, што абазначаюць асоб па дзеянні, названым утваральным словам з’ляецца суфікс –льнік (збіраць, збіральнік), таму намінацыі тыпу збірацель, стварацель – адхіленне ад нормы. Словатваральныя нормы рэгулююць выбар марфем, іх размяшчэнне і спалучэнне  складзе новага слова.
Марфалагічныя нормы замацоваюць правільнае выкарыстанне моных сродка паводле іх прыналежнасці да пэных зменных часцін мовы. Цяжкасці  засваенні марфалагічных норма звязаны з наянасцю  мове варыянтных форма, многія з якіх набылі функцыянальную нагрузку, сталі важным стылістычным рэсурсам мовы. Нястойлівасць марфалагічных норма тлумачыцца здзеяннем дыялекта (напрыклад, выкарыстанне парнага ліку: дзве баразне), асаблівасцю мовы-крыніцы, з якой запазычваюцца словы, сітуацыяй двухмоя. Адхіленні ад нормы назіраюцца практычна сярод усіх зменных часцін мовы. Сярод назоніка – ва жыванні сло з неласцівымі формамі роду (няправільна: залатая медаль, свойскі гусь), ліку (праменні, карэнні) і інш.; сярод прыметніка – ва тварэнні ступеня паранання (вышэй мяне, старэй мяне) і інш.; сярод дзеяслова – ва жыванні складанай формы прошлага часу (яна была пайшла).
Сінтаксічныя нормы рэгулююць граматычную сувязь сло у разнастайных прыназонікавых і беспрыназонікавых канструкцыях, забяспечваюць правільнасць формы кіравання і дапасавання. У сінтаксісе, як і  марфалогіі, даволі пашырана варыянтнасць спосаба выражэння (дапускаецца: водзы на атарэферат і водзы аб атарэфераце). Пры выбары формы кіравання трэба звяртаць увагу не толькі на канкрэтны і граматычны змест канструкцыі, але і на семантыку сло і іх сінтаксічныя патэнцыі. У многіх выпадках форма кіравання залежыць ад індывідуальных асаблівасцей як граматычна галонага слова, так і кіруемага кампанента. Напрыклад, існуе выразная розніца паміж формамі звяртаць (накіроваць) увагу на каго, на што і засяроджваць увагу на кім, на чым. Норма кіравання тут мяняецца  залежнасці ад лексічнага значэння дзеяслова. Вельмі часта парушаецца кіравальная сувязь у спалучэннях з дзеясловамі жартаваць, смяяцца, здзекавацца, кпіць, дзівіцца, глуміцца (няправільна смяяцца над чалавекам, жартаваць над хлопчыкам). Гэтыя дзеясловы  беларускай мове кіруюць родным склонам з прыназонікам з. Часта дапускаюцца памылкі і пры выбары граматычнай формы дапасавання (пішуць, гавораць: тры вялікіх дуба, два поных мяшкі). Паводле нормы пры дзейніку большасць (або меншасць, некалькі і інш.) + назонік у родным склоне множнага ліку выказнік выкарыстоваецца пераважна  форме адзіночнага ліку, калі: назонік абазначае неадушалёны прадмет (некалькі станко стаяла); пры слове большасць ёсць азначэнне (абсалютная большасць прагаласавала); выказнік выражаны дзеясловам (ці дзеепрыметнікам) залежнага стану (большасць кніг прачытана); выказнік папярэднічае дзейніку (прагаласавала большасць дэлегата). У іншых выпадках дапускаецца выкарыстанне выказніка  множным ліку.
Фразеалагічныя нормы рэгулююць традыцыйнае, замацаванае вуснай і пісьмовай практыкай ужыванне фразеалагізма з характэрнымі для іх структурна-граматычнымі, семантычнымі і спалучальнымі асаблівасцямі. Часта сустракаюцца выпадкі нічым не апраданага парушэння формы або семантыкі фразеалагізма. Паранаем: Выступа я з высокіх трыбун. Даказва, прасі, пераконва, дык далі па карку: «На лёгкі хлеб захаце?»; Мармыта пад носам дзіцячыя песні. У першым сказе выкарыстаны фразеалагізм біць па карку, аднак яго нарматынае значэнне набіць, пакараць; вызваліць ад пасады’ з кантэксту не выяляецца. Выраз ужыты няправільна. У другім сказе фразеалагізм выкарыстаны няправільна і недарэчна. Звычайна выслое пад носам ужываецца са значэннем вельмі блізка, побач’; у прыведзеным кантэксце яно выяляе зусім іншую семантыку – ціха, сам сабе, нягучна’, якая характэрна для падобнага структураю фразеалагізма пад нос.
Лексічныя нормы выводзяць за рамкі жывання тыя адзінкі, якіх не прымае літаратурнамоная практыка. У некаторых публікацыях сцвярджаецца, што лексічныя нормы быццам бы рэгулююць выбар слова, дыктуюць носьбітам мовы «свае мовы». Але з гэтым пагадзіцца нельга. Пісьменніцкая праца над словам паказвае, што замена аднаго слова другім, пошукі найбольш дакладнага і дарэчнага слова дыктуюцца не характарам нормы, а прынцыпам мэтазгоднасці. Так, у аповесці Я. Коласа «Адшчапенец» у першым варыянце было: Ён не бачыць плесені заскарузлага  сваёй архаічнасці вясковага жыцця. Рыхтуючы тэкст да перавыдання, пісьменнік замяні слова архаічнасць больш натуральным – стараданасць: яно  кантэксце твора найбольш стылістычна апраданае. Між тым слова архаічнасць не супярэчыла прадпісанням тлумачальнага слоніка. Гэта яшчэ раз пацвярджае, што выбар слова рэгулюецца не нормай, а мэтазгоднасцю. Лексічныя нормы  шырокім плане – гэта правільнасць выбару слова і дарэчнасць прымянення яго  агульнавядомым значэнні і  агульнапрынятых спалучэннях.
Стылістычныя нормы рэгулююць стылістычную арганізацыю малення  плане выбару не толькі пэных сло і сінтаксічных канструкцый, але і марфалагічных форма. Як вядома, кожны стыль мае свае нормы, свае, адметныя ад іншых стыля, моныя сродкі. Стылістычна абмежаваныя словы пазначаюцца  слоніках спецыяльнымі паметамі. Напрыклад, у «Тлумачальным слоніку беларускай мовы» паметай разм. (размонае) адзначаны шырокі пласт сло або іх паасобных значэння, ужыванне якіх абмежавана гутарковым маленнем. Гэта словы гарляк, гарлапан, гарладзёр, гарлапаніць, гарласты, гарлаць і інш. Але пры неабходнасці гэтыя і падобныя словы можна выкарыстоваць у іншых стылях, калі гэта не будзе пярэчыць дарэчнасці як істотнай камунікатынай якасці малення.
Развіццё літаратурнай нормы – гэта, па сутнасці, станаленне, развіццё і дасканальванне яе норма у адпаведнасці з патрэбамі грамадства і  сувязі з унутранымі заканамернасцямі монага развіцця [6].
Пунктуацыйныя нормы рэгулююць пастаноку знака прыпынку  пісьмовым тэксце  адпаведнасці з правіламі пунктуацыі, прызначанымі для абслуговання патрэб пісьмовых зносін  грамадстве. Захаванне пунктуацыйных норм садзейнічае разуменню зместу напісанага, павышае культуру пісьмовага малення.
Арфаграфічныя нормы рэгулююць выбар аднаго з магчымых варыянта напісання формы слова ці яго часткі, які адпавядае прынцыпам беларускай арфаграфіі, а таксама замацаванай у монай практыцы грамадства традыцыі.

2. Дакладнасць, лагічнасць і чыстата малення
Дакладнасць малення часцей звязваюць з дакладнасцю словажывання. Дакладнасць словажывання залежыць ад таго, наколькі той, хто гаворыць, ведае прадмет малення, наколькі ён эрудыраваны, ці мее лагічна думаць, ці знае законы беларускай мовы, яе правілы. Можна адзначыць, што дакладнасць малення вызначаецца веданнем прадмета, логікай мыслення, уменнем выбіраць у дадзены момант патрэбныя словы. Гэтая камунікатыная якасць малення цесна звязана з захаваннем лексічнай нормы.
Дакладнасць малення звязана з захаваннем наступных лінгвістычных умо:
а) правільны выбар лексічнага эквіваленту. Як адзначае Т.І.Тамашэвіч, недакладнасць словажывання тлумачыцца тым, што мы часта бяром словы з пэнай тэматычнай групы, не задумваючыся, не «праводзячы аналіз» яго значэння. Гэта досыць часта праяляецца  практыцы вуснага і пісьмовага малення. Пошук патрэбнага слова часта прымушае нас сур’ёзна задумацца. Нават вядомыя пісьменнікі гавораць аб «муках слова». Здаецца, – піша Янка Брыль, – пачынаю яшэ раз зно па-новаму разумець, што такое пакуты слова. Злосць на самога сябе, што «не выйшла», цяжка бывае аддзяліць ад злосці на ворага тваёй шчырасці, тваёй думкі. Слова, калі яно жыта неабачліва, можа «помсціць». Паран.: Гэты апрануты  кажух і разлезлыя валёнкі, ішо не дарогай а па лёдзе замерзлай рачулкі (І. Навуменка). Але кажух – апранаюць, а валёнкі – абуваюць. Зразумела, што пры пабудове выказвання словы павінны падбірацца  адпаведнасці з уласцівай ім у літаратурнай мове семантыкай і стылістычнай афарбокай;
б) размежаванне пароніма і амоніма. У беларускай мове, як і  ішых мовах, ёсць шэраг сло, якія структурна, сваім знешнім афармленнем вельмі падобныя, але маюць абсалютна розныя значэнні. Такія адзінкі носяць назву сло-пароніма. Яны валодаюць наступнымі ласцівасцямі: як правіла, аднакарэнныя, належаць да адной часціны мовы, маюць агульныя граматычныя характарыстыкі, аб’ядноваюцца звычайна  пары, хоць нярэдка твараюцца і паранімічныя рады па тры, чатыры і больш сло: асобны – асобы, кудзелісты – кудзельны, планаваць – планіраваць, застаялы – застоены – застойны, крамянёвы – крамяністы – крамяны – крэмніевы.
Нярэдка такое структурнае падабенства прыводзіць да таго, што паронімы не размяжоваюць, блытаюць, прычым гэта адбываецца як у вусным маленні, так і на старонках розных друкаваных выдання. Гэта назіраецца, напрыклад, у такіх сказах: Процілеглы бераг рэчкі бы вышэйшы – ён бы не лугавы, балотны (трэба балоцісты), а палявы (П. Пестрак); Зямля тут была раджайная (трэба радлівая), найлепшая  наваколлі (А. Чарнышэвіч).
Частае і ненамыснае зблытванне пароніма абумоліваецца, па-першае, тым, што  параніміі з найбольшай сілай праяляецца прынцып няпонага члянення сло як з фармальнага боку, так і з боку семантычнага, а па-другое, слабай вывучанасцю самой з’явы параніміі  беларускай мове і амаль понай адсутнасцю навукова-практычных дапаможніка.
Што да амоніма, то пад імі звычайна разумеюць словы, якія вымаляюцца і пішуцца аднолькава, але маюць зусім розныя, не звязаныя між сабой значэнні. У маленчай практыцы часта сустракаюцца памылкі  выкарыстанні міжмоных амоніма. Напрыклад: А тады, некалі, ехала Тамара дамо, можна сказаць, з благімі (трэба: добрымі) намерамі – хацела пераманіць да сябе  Рыгу колішняга аднакласніка Андрэя Пархоменку (І. Кірэйчык). У рускай мове слова благие (намерения) мае значэнне добрыя’ (паран.: благодать, благоприятный, благожелательный), а  беларускай – кепскія’ (паран.: благі  твары, блазнота, зблажнелы). Атар жа ме на вазе менавіта добрыя намеры;
в) размежаванне значэння мнагазначных сло. Мнагазначнасць – гэта ласцівасць слова мець некалькі лексічных значэння. Канкрэтнае лексічнае значэнне выяляецца толькі  кантэксце. Няведанне дакладнага значэння слова прыводзіць да непаразумення, памылак. Здольнасць мнагазначнага слова набываць у кантэксце новыя значэнні ці адценні значэння шырока выкарыстоваецца пісьменнікамі і публіцыстамі, якія ствараюць яркія, вобразныя малюнкі прыроды, характары людзей, трапна перадаюць думкі і пачуцці людзей.
Як заважае Т.І. Тамашэвіч, маленчая полісемія бывае выпадковай, ненамыснай ці можа быць абумолена свядомым, мэтанакіраваным выкарыстаннем мнагазначнасці слова. Майстры слова часта карыстаюцца гэтай крыніцай выразнасці. Так, у аднаактовай п’есе А. Макаёнка «Крымінальная справа»  дыялогу са следчым Хартлі дворнік Хол гаворыць: Ён хаце, каб вы, лаяльны амерыканец, пасадзілі  турму ці на электрычнае крэсла мяне... Слова пасадзіць тут адначасова выкарыстана  двух значэннях – арыштаваць, засадзіць у турму’ і прымусіць дзе-небудзь сесці’. Аднак у працэсе камунікацыі мнагазначнасць слова можа ствараць пэныя цяжкасці, і, як вынік гэтага, назіраюцца памылкі  маленні: Мы напалам з братам хадзілі  грыбы; У нашай камандзе кульгае абарона;
г) размежаванне сіноніма. Патрэбна быць вельмі важлівым пры выкарыстанні сло-сіноніма. Блізкасць лексічнага значэння сіноніма стварае магчымасці іх узаемазамены, але такая замена не засёды магчымая, бо часта залежыць ад лексічнай спалучальнасці. Так, можна сказаць, што сукенка вузкая альбо цесная; позірк сумны, маркотны, журботны. У гэтых выразах сэнсавыя адрозненні паміж сінонімамі вузкі і цесны; сумны, маркотны, журботны сціраюцца. І калі апошнія тры сінонімы амаль засёды заемазамяняльныя (настанік, лес – сумны, маркотны, журботны), то гэта нельга сказаць пра першыя два: магчыма спалучэнне вузкія вочы, аднак нельга сказаць цесныя вочы. Узаемазамена не засёды магчымая і  сінанімічным радзе алфавіт, азбука. Можна сказаць Складзіце спіс па алфавіце, але нельга Складзіце спіс па азбуцы.
Маленне з’яляецца лагічным, калі сэнсавыя сувязі паміж яго аснонымі элементамі (словамі, словазлучэннямі, сказамі) адпавядаюць законам логікі, законам мыслення.
Словы – гэта перададзеныя з пакалення  пакаленне агульныя назвы, сімвал прадмета і іх прымет, дзеяння, працэса і інш. Праз вядомыя значэнні сло, праз узаемадзеянне іх з іншымі асэнсаванымі словамі-назвамі ствараецца пэная думка. У выніку моных зносін яна выклікае  субяседніка аналагічныя або тыя ж самыя асацыяцыі, вобразнае адлюстраванне рэчаіснасці. Лагічнасць малення грунтуецца пераважна на сінтаксічным узроні, г. зн. пры пабудове выказвання і тэкста на аснове заемадзеяння слова як выразніка і трымальніка паняцця з іншымі словамі, што дапамагаюць сцвярджаць ці адмаляць ісціну, заключаную  думцы [1].
Як адзначае Т.І. Тамашэвіч, умовамі лагічнасці выступаюць наступныя лінгвістычныя сродкі:
а) парадак сло у сказе. Беларускай мове ласцівы адносна свабодны парадак сло, г. зн. члены сказа могуць знаходзіцца  любым месцы. За кошт магчымых перастановак сло нават у межах невялікага сказа можна стварыць некалькі яго вырыянта. Кожны з іх будзе мець розныя сэнсавыя адценні.
Зразумела, што сэнсавым адценням павінны адпавядаць і інтанацыя чытання (гаварэння). Відавочна, што са змяненнем парадку сло мяняецца сэнс выказвання, таму парадак сло не можа быць адвольным. Прыназонікі, напрыклад, займаюць строга фіксаванае месца: перад словамі, у афармленні якіх яны дзельнічаюць; падпарадкавальныя злучнікі ці злучальныя словы – у пачатку дадзенай часткі складанага сказа пасля таго слова, да якога яны адносяцца і г.д. Веданне закона узаемасувязі і размяшчэнне адзінак мовы, у прыватнасці, сло неабходна кожнаму, хто вывучае мову, карыстаецца ёю;
б) лексічная спалучальнасць. Спалучальнасць адзінак лексічнага зроню – гэта своеасаблівая здольнасць слова прагназаваць паяленне другога слова  маленчым ланцужку. «Зразумела, што верагоднасць паялення  тэксце словазлучэння птушка ляціць непаранальна вышэйшая, чым, дапусцім, спалучэння птушка сумняваецца ці змяя ляціць. Падобныя факты, несумненна, закладзены  монай свядомасці, атрымліваюць сваю тэарэтычную інтэрпрэтацыю  ідэі так званага семантычнага дапасавання як аднаго са сродка семантычнага выказвання». Мы гаворым зграя вако, караван вярблюда, круглы год, глыбокая восень, бархатны сезон. Але не адпавядаюць маленчай практыцы словазлучэнні зграя ластавак, караван каро, круглы час, глыбокая вясна, глыбокі дзень, бархатны перыяд;
в) правільная будова і сувязь сказа. Логіка малення, як вядома, павінна перадаваць логіку думкі. Сказы павінны быць сэнсава звязаны, у адваротным парадку становіцца відавочным алагічнасць. Напрыклад: Раён своечасова справіся з планавым заданнем. Частыя паломкі тэхнікі зацягнулі борку бурако. У гэтым тэксце наглядаюцца сінтаксічныя і лексічныя промахі, з-за чаго сказы не даюць лагічна звязанай інфармацыі. Нелагічнасці выказвання можна было б пазбегнуць, калі б атар у пачатку другога сказа выкарыста супраціны злучнік але.
Або: У калгасе часта праводзяцца сустрэчы з артыстамі, на якіх гучаць песні вядомых эстрадных майстро, якія навяваюць успаміны аб маладосці. Тут нядала спалучаны сказ у саставе складанага. У абодвух выпадках злучальныя словы якіх, якія вельмі далёка стаяць ад сваіх асноных. Узнікаюць пытанні: песні гучаць... на артыстах? майстры ці песні навяваюць успаміны аб маладосці? Сказ лёгка перабудаваць у лагічна правільны, замянішы «эстрадных майстро» на «майстро эстрады»;
г) абазначэнне пераходу ад адной думкі да другой. «Блытаная мова» – так часта гавораць пра выступоца, якія прапускаюць асобныя звёны  развіцці думкі або збіваюцца з яе, укліньваючы  выказванне пабочную інфармацыю, не звязаную з аснонай. Такія нелагічныя падыходы часта выяляюцца і  мастацкіх тэкстах – у апісаннях малюнка прыроды, характара дзейных асоба, падзей, бытавых падрабязнасцей. Укліньванне  тэкст неабавязковых дэталей часта парушае так званы агульны вугал бачання. Паслабляе лагічныя сувязі і зацямняе аснонае дзеянне (думку);
д) правільнае жыванне займенніка як сродку сінтаксічнай сувязі. Паводле правіл, займеннік 3-й асобы павінен паказваць на бліжэйшы да яго назонік таго самага роду і ліку. Паран. правільнае жыванне: Куды цяжэй было атрымліваць анкеты і адсылаць іх назад у папрэдства праз лагерную пошту. Цэнзары рабілі сваё, і з імі трэба было змагацца (Я. Брыль). Правіла гэта, на жаль, часта парушаецца, у выніку паяляюцца лагічныя памылкі: Маці купляла для іх [дзячынак] аднолькавыя сукенкі і чаравічкі. І сястрычкі насілі іх аж да таго часу, пакуль яны самі не звальваліся з плячэй (В. Макарэвіч). Відавочна, што словазлучэнне звальваліся з плячэй можа ступаць у сэнсавую сувязь толькі з адным назонікам – сукенкі. Але  дадзеным кантэксце «звальвацца з плячэй» мусілі і чаравічкі.
Чыстата малення – гэта маленне без пазалітаратурных сродка. Безумона, кожны сумленны носьбіт мовы павінен адчуваць маральную адказнасць за яе чыстату, усведамляць значэнне роднага слова  развіцці грамадства, яго культуры. На жаль, у маленні многіх з нас прысутнічаюць пазалітаратурныя сродкі. Найбольш частыя з іх наступныя:
а) дыялектызмы. Літаратурная мова весь час узбагачаецца разнастайнымі монымі сродкамі, якія ідуць з крыніц народнай словатворчасці. Дыялектная лексіка папаняе, узбагачае літаратурную мову, калі  той не хапае сло для наймення таго ці іншага паняцця або адцення. Так у моны жытак прыйшлі словы ганараваць, чаркаваць, шалахцець, засмуголены, якія першапачаткова былі дыялектнымі. Такія выдатныя знацы слова, як Я. Купала, Я. Колас, К. Чорны, І. Мележ, К. Крапіва. М. Лынько і інш. давалі зоры правільнага выкарыстання гэтай невычэрпнай монай крыніцы. На жаль, некаторыя пісьменнікі, кіруючыся прынцыпам «так гавораць», без усякіх падста і адчування меры «абцяжарваюць» атарскую мову твора дыялектнымі словамі ці фразеажываннямі, ад чаго часам добрыя мастацкія рэчы становяцца цьмянымі, трацяць сваю эстэтычную прывабнасць, як гэта адчуваецца  рамане В. Адамчыка «Чужая бацькашчына»;
б) запазычанні. Запазычанне сло з іншых мо – з’ява натуральная і неабходная. Запазычаная лексіка была магутнай крыніцай узбагачэння беларускай мовы  перыяд яе фарміравання. І цяпер адбываецца бесперапынны працэс пранікнення іншамонай лексікі  нашу нацыянальную мову і, наадварот, беларуская лексіка сваёй істотнай часткай становіцца здабыткам, напрыклад, польскай мовы. Але запазычанне павінна кладвацца  пэныя рамкі і межы. Увядзенне  літаратурную мову запазычання пры наянасці жо гатовага слова – гэта недаравальная абыякавасць да роднай мовы, яе несвядомае ці свядомае збядненне і прыніжэнне. Так, напрыклад, цяжка разабрацца, пра што гаворыць маладая паэтэса  такіх радках: Нудлівы шэраг думак хворых. І сэнс яго – пракляты сфінкс, Не разгаданы ім дагэтуль, Нязменная ідэя фікс Ідэаліста і паэта (В. Хамчук). Ці могуць гэтыя радкі пра што-небудзь сказаць радавому чытачу. Не. Тут – звычайнае любаванне запазычанымі монымі сродкамі;
в) канцылярызмы і штампы. Адзначаныя моныя адзінкі жываюцца  афіцыйна-дзелавым стылі пры афармленні папер і дакумента. У гэтым выпадку яны з’яляюцца неабходнымі, абавязковымі. Але нават у дзелавых паперах яны засмечваюць мову, калі выкарыстоваюцца празмерна часта. У нашай свядомасці замацаваліся такія трафарэтныя канструкцыі, як з выпадку.., з боку.., у інтарэсах.., прыняць да ведама.., па лініі.., уяляе сабой.., мець дачыненне і інш. Гэта раней падрыхтаваныя формулы, пазбавіцца ад якіх даволі цяжка. Не патрабуючы асаблівых намагання думкі, яны як бы атаматычна рываюцца  наша маленне. Шкоднасць канцылярызма і штампа не столькі  тым, што яны робяць маленне бязвобразным, сухім, але і  тым, што яны, як правіла, «маскіруюць банальныя думкі»;
г) словы-паразіты. Назойлівыя, надакучлівыя словы, якія часта патараюцца  маленні, выклікаюць непрыемныя асацыяцыі і сведчаць аб нізкай маленчай культуры, няведанні багацця нацыянальнай мовы. Чалавек, абмежаваны запасам сло, вымушаны  працэсе малення рабіць пазы, аднак псіхалагічна ён арганізовае сваю слоную плынь так, што «аслабленыя» часткі запаняюцца монымі адзінкамі, якія  выніку становяцца дзяжурнымі. Частае жыванне сло і канструкцый тыпу не сакрэт, прада, так, значыць так, разумееце, значыць, як той каза тлумачыцца звычайнай абыякавасцю да малення, звычайнай лянотай падумаць перад тым, як казаць;
д) жарганізмы. Пад жарганізмамі разумеюць сацыяльную разнавіднасць мовы, якой карыстаюцца прафесіянальныя групы і сацыяльныя праслойкі людзей, аб’яднаных агульнасцю інтарэса, звычак, занятка, сацыяльнага становішча. У мінулым сацыяльнай асновай жаргону з’яляліся дэкласаваныя элементы ці прадстанікі засакрэчаных прафесій. Жарганізмы могуць сустракацца і  асяроддзі палянічых, спартсмена, вучоных, ваенных і інш. Але сустракаецца пераважна жаргон у асяроддзі маладога пакалення, звязанага прафесійна-вытворчай блізкасцю. Барацьба супраць жарганізма у маладым асяроддзі з’яляецца цяпер вельмі актуальнай. У нашым грамадстве не павінна быць духонай і інтэлектуальнай уродлівасці, што праяляецца  асобных групах моладзі, якая імкнецца пад уплывам заходняй музыкі і кіно апашліць маленне нашага часу;
е) неалагізмы, аказіянальныя словы. Неалагізмы – гэта словы ці звароты, якія жываюцца  мастацкім творы з пэнымі стылістычнымі мэтамі. У перыяд складвання беларускай літаратурнай мовы амаль кожны пісьменнік, паэт для запанення лексічных прагала прапанова свае словы. Многія з іх сталі агульнажывальнымі: выбаршчык, змаганне, схільнасць, мілагучны, адлюстраваць, светапогляд і інш. Але шматлікія літаратары, асабліва маладыя, ствараюць цэлую праблему наватвора у мастацкай літаратуры, каверкаючы агульнанародныя словы, адвольна перабудоваючы іх без усякай неабходнасці. У выніку дасягаецца адваротны эфект, слова працуе не на задумку атара, яно глухне [6].

3. Багацце, дарэчнасць, сцісласць малення
Аснонымі характэрнымі рысамі багатага малення з’яляюцца вялікі аб’ём актынага слоніка, разнастайнасць марфалагічных форма і сінтаксічных канструкцый. Пры гэтым маленне аптымальна насычана рознымі сродкамі мовы.
Багацце і беднасць малення чалавека залежаць ад яго адукацыі, жыццёвага вопыту, умення гаварыць і пісаць, яго адносін да мовы як сродку зносін і інш. Багацце малення вызначаецца, як правіла, на аснове ліку частаты жывання тым ці іншым індывідам сло, словазлучэння, сказа. Асабліва частыя нематываваныя паторы тых самых моных адзінак, аднастайнасць выкладу сведчыць пра беднае вуснае ці пісьмовае маленне атара. Прада, тут трэба лічваць і нормы функцыянальных стыля літаратурнай мовы, бо, напрыклад, у афіцыйна-справавым і навуковым стылях часцей дапускаюцца паторы, чым сінанімічныя замены.
Багацце малення – гэта не толькі развіццё сінанімікі і варыянтнасці літаратурнай мовы, найперш апрабаванымі жо сінонімамі і варыянтамі. Багацце малення непарына звязана з формай і зместам, якія  сваю чаргу залежаць і ад функцыянальных стыля, і ад мона-выяленчых сродка. Акрамя таго, павінна дзейнічаць і мера жывання сіх сродка мовы, якая вызначаецца інтэлектам, чуццём і пачуццём мовы.
Некаторыя вучоныя лічаць, што актыны слонікавы запас сучаснага адукаванага чалавека дасягае 11000 – 13000 розных сло, устойлівых словазлучэння; акрамя таго, чалавек валодае не меншай колькасцю сло, якія практычна не выкарыстоваюцца  сваім маленні. Пры кваліфікацыі паняцця «багацце малення»  першую чаргу лічваецца частата жывання сло, словазлучэння. Частыя паторы адных і тых жа моных знака сведчаць пра абмежаваныя маленчыя магчымасці атара.
У выхаванні культуры малення і яго збагачэнні найбольшая роля належыць мастацкай літаратуры. Кожны пісьменнік заклапочаны перш за сё тым, каб вобразна і самабытна данесці да чытача свае думкі, пачуцці, сваё спрыняцце навакольнага свету. Для мастака слова мова з’яляецца і матэрыялам, і інструментам, з дапамогай якога перадаюцца людзям веды, пачуцці, жыццёвы вопыт. Наколькі багаты і разнастайны навакольны свет, настолькі багатым і разнастайным павінна быць слова пісьменніка.
Дарэчнасць малення – ужыванне монага сродку  адпаведнасці з тэмай выказвання, яго лагічным і эмацыянальным зместам, мэтай і мовамі зносін, складам слухачо ці чытачо – займае своеасаблівае месца  сістэме камунікатыных якасцей. Дарэчнасць як бы аховае і рэгулюе працэс выразнага, лагічнага і дакладнага выказвання думак, падпарадковаючы яго адпаведным інфармацыйным, выхавачым і эстэтычным задачам. Дарэчнасць існуе  саюзе з іншымі камунікатынымі якасцямі. У тэорыі культуры малення адрозніваюць дарэчнасць кантэкстуальную, стылявую, сітуацыйную і асобасна-псіхалагічную [6].
Кантэкставая дарэчнасць праяляецца  наступным. Словы  маленчым патоку звязаны паміж сабой пэнымі адносінамі. З аднаго боку, гэта адносіны моныя, заснаваныя на разнастайных граматычных сувязях спалучальных адзінак, з другога – гэта ласна зместавыя, уласна семантычныя адносіны, якія вынікаюць з самой інфармацыі, паведамлення. Арганізаваны на аснове моных сувязей і адносін перыяд малення, у якім набываюць сэнсавае адзінства словы і словазлучэнні, прынята называць кантэкстам. Аднак не сякае аб’яднанне сло можна назваць кантэкстам. Акрамя адзінства зместу і формы кантэкст прадугледжвае аднароднасць стылістычнай танальнасці. Гэта значыць, што яго кампаненты павінны аб’ядновацца паводле адзінства функцыянальна-стылістычнай афарбокі, разам з тым не дапускаюць экспрэсіна-стылістычнага дысанансу.
Дарэчнасць стылявая патрабуе адрозніваць кніжна-літаратурныя і прастамона-гутарковыя адзінкі. Неабходнасць такога размежавання моных сродка вынікае з самога паняцця стылю як сістэмы слонага выражэння, арганізаванай па прынцыпе мэтазгоднасці. Кожная маленчая разнавіднасць характарызуецца перш за сё асаблівай, спецыфічнай арганізацыяй монага матэрыялу, прызначанага рацыянальна і эфектына выконваць свае функцыі. Адасобленасць, ступень спецыфічнасці неаднолькавая для розных стыля.
Сітуацыйная дарэчнасць малення патрабуе, каб выбар моных сродка у кожнай канкрэтнай сітуацыі бы такім, якім ён павінен быць толькі  такой сітуацыі, а не іншым. Інакш кажучы, кожная канкрэтная сітуацыя патрабуе сваіх моных сродка. Нарад ці можна, напрыклад, выразіць адной і той жа фразай два розныя пачуцці, станы.
Дарэчнасць асобасна-псіхалагічная арыентавана на тое, што словы, якімі мы карыстаемся  штодзённым ужытку, не толькі служаць для выражэння думак, наймення, прадмета, з’я, але і перадаюць нашу ацэнку, адносіны, пачуцці. Асобаснапсіхалагічны аспект малення надзвычай складаны і тонкі. У цэнтры яго вагі – чалавек, асоба са сваім характарам, псіхалогіяй, са сваёй жыццёвай пазіцыяй. І вельмі важна весці гаворку, максімальна лічваючы пазіцыю субяседніка. Прынята лічыць: чым больш ветлівы чалавек, тым менш катэгарычныя яго выказванні, ацэнкі па шырокіх, адкрытых ці вузкіх, асабістых тэмах. Калі ж гэтыя выказванні трапляюць на старонкі друку, яны павінны быць выверанымі: усякае публічнае выступленне павінна рэгулявацца законам дастатковых аргумента. Довады, як правіла, «абавязаны» здзейнічаць на розум і пачуцці адыторыі чытачо, спалучаць у сабе лагічнае і псіхалагічнае.
Сцісласць, ці лаканічнасць, малення падпарадкавана дзейнасці закону «монай эканоміі», ці закону «эканоміі маленчых намагання». У працэсе выкарыстання адзінак мовы адбіраюцца найбольш рацыянальныя, зручныя для зносін сродкі. За кошт гэтага тэкст ці пэны маленчы перыяд скарачаецца, але павялічваецца ці застаецца нязменнай інфарматыная частка. Поруч з экстралінгвістычнымі існуюць унутрымоныя прычыны лаканічнасці, якія вынікаюць з саміх заканамернасцей развіцця монай сістэмы. Гэта можна прасачыць на сіх яе зронях: фанетычным, марфалагічным, лексічным, словатваральным, сінтаксічным, пачынаючы з глыбокай старажытнасці. Так, старажытны лічэбнік оба мог спалучацца з паралельным лічэбнікам два, у выніку знікла форма абодва. Лічэбнік адзінаццаць утварыся шляхам злучэння дзвюх асно лічэбніка пры дапамозе прыназоніка на: один + на + десяте [6].
Унутраны стымул маленчай сцісласці ляжыць у аснове замены словазлучэння з устойлівай семантыкай аднаслонымі найменнямі – з двух і больш сло узнікае адно: плод кораня – карняплод, лячэнне кліматам – кліматалячэнне. Прыкладам сцісласці малення з’яляюцца і абрэвіятуры. Яны бываюць розных тыпа паводле тварэння і выкарыстання – ініцыяльныя, складовыя, камбінаваныя. Некаторыя з іх сталі настолькі прывычнымі, што адваротны пераход іх у словазлучэнні немагчымы: універсам, завуч, рэдкалегія.
Эканомія моных сродка можа праяляцца  выкарыстанні сло, што зніклі на аснове фразеалагізма: кро піць – крывапівец, абіваць бакі – абібок, ляжаць на баку – лежабок, у адзін голас – адзінагалосна, туман пускаць – атуманьваць. Сцісласць малення – пабуджальны сродак узнікнення шматлікіх фразеалагізма з прыказак: голад не цётка, піражка не падасць і голад не цётка; бяздонную бочку вадой не напоніш і бяздонная бочка.
У жывым маленні часта праяляецца жыванне адпрыметнікавых назоніка ад’ектынага скланення, сінанімічных словазлучэнням, у якіх галоным словам з’яляецца прыметнік: пасяная, уборачная (пара, кампанія), беларуская, руская, украінская (мова), пажылы, малады (чалавек).
Лаканічнасць – галонае патрабаванне да загалока мастакіх твора, газетных і часопісных артыкула. Добры загаловак – засёды знаходка атара, вынік карпатлівага пошуку найбольш прыдатнага слова, словазлучэння. Але падабраць такі загаловак не засёды проста [6].

Праверачны тэст
1. Дакладнасць малення звязана з
1) размежаваннем пароніма і сіноніма;
2) размежаваннем простых і складаных сказа;
3) размежаваннем значэння мнагазначных сло;
4) размежаваннем тэрміна і прафесіяналізма;
5) размежаваннем амоніма.

2. Устанавіце адпаведнасць
А. Арфаграфічныя. 1. Правільны выбар слова і дарэчнасць яго прымянення.
Б. Лексічныя. 2. Правільная пабудова словазлучэння, сказа, тэкста.
В. Сінтаксічныя. 3. Правільнае напісанне сло.
Г. Марфалагічныя. 4. Выкарыстанне моных сродка у адпаведнасці са
стылем.
5. Правільнае напісанне формы слова.

3. Празмернае жыванне дыялектызма, канцылярызма, сло-паразіта, жарганізма парушае
1) дакладнасць малення;
2) чыстату малення;
3) дарэчнасць малення;
4) сцісласць малення;
5) лагічнасць малення.

ПРАКТЫЧНАЯ ЧАСТКА

Да лекцыі 1. МОВА І СОЦЫУМ

* Заданне 1. Прачытайце тэкст. Вызначце, якія крытэрыі выкарыстоваюцца пры вызначэнні паняцця «родная мова» (крытэрый паходжання, самаідэнтыфікацыі, знешняй ідэнтыфікацыі, кампетэнцыі, функцыянальнасці).

«Родная мова» – выраз не строга тэрміналагічны. Ён хутчэй адносіцца да сферы нацыянальнай псіхалогіі і этнічнага самасведамлення народа, чым да лінгвістыкі. Але эвалюцыя міжнацыянальных адносін у XX ст. паставіла гэта паняцце  цэнтр многіх тэарэтычных і практычных задач, звязаных з праблемамі суверэнітэту народа, нацый і этнаса, іх нацыянальна-культурнага развіцця, выбару дзяржанай мовы і мо міжнацыянальных зносін, вызначэння статусу і функцый мо народнасцей, што не маюць дзяржанай атаноміі, і г.д. У выніку такі ясны выраз, як «родная мова», канцэптуальна складніся і, пакінушы межы этналогіі і псіхалінгвістыкі, набы паліталагічнае гучанне і міждысцыплінарны статус.
Вынікам гэтага сталася тое, што «родная мова» пачала акрэслівацца па-рознаму  залежнасці ад зыходных метадалагічных пазіцый, агульных і прыватных тэарэтычных канцэпцый і нават палітычных прыхільнасцей. Існуе нямала спроб яго азначэння і характарыстык. Вось некаторыя з іх. Родная мова – тая, што першай засвоена  дзяцінстве  сямейным асяроддзі і што застаецца зразумелай усё жыццё. Родная – мова, якой чалавек валодае максімальна глыбока і пона, на якой яму лягчэй, хутчэй і прасцей мысліць, больш зручна і прывычна, чым на якой-небудзь іншай, выказваць свае думкі і пачуцці. Родная мова спасцігаецца чалавекам адначасова з развіццём здольнасці мысліць. Гэта хутчэй прысваенне мовы, а не яе асваенне, вывучэнне.
Самая істотная ласцівасць роднай мовы – даваць магчымасць асобе ідэнтыфікаваць сябе і  адпаведнасці з гэтым атрымаць усе характарыстыкі гэтага стану: лёгкасць, хуткасць, прастату, зручнасць, звычайнасць карыстання роднай мовай як формай сацыяльнага быцця.
Роднай называюць і мову нацыі, засвоеную з дзяцінства. Гэта мова бацько, мова свайго народа. Пры двухмоі і шматмоі – гэта мова штодзённых зносін. Існуе думка, што пры дасканалым веданні дзвюх мо і аднолькава лёгкім валоданні імі  любых абставінах можна гаварыць пра дзве родныя мовы.
Варта звярнуць увагу, наколькі розныя прыкметы і ласцівасці пакладзены  аснову раскрыцця гэтага паняцця – ад мовы, успрынятай у дзяцінстве, да сукупнасці сіх віда і форм знакавых сістэм, якімі карыстаецца чалавек ва мовах сучаснай цывілізацыі. Паказальна і тое, што се гэтыя прыкметы навукова і сацыяльна значымыя пры пошуку адказу на пытанне, што такое родная мова.
Аднак з усіх рыса, асаблівасцей, прыкмет, функцый роднай мовы, што адзначаюць розныя даследчыкі, трэба вылучыць дзеля іх асаблівай значнасці тры функцыі: мыслення, выражэння думкі і самаідэнтыфікацыі. Усё астатняе  мове, якую чалавек лічыць сваёй роднай (час і спосаб валодання ёю, ступень яе разумення, штодзённасць зносін, пазнавальныя магчымасці, назапашванне веда у памяці, эмацыянальнасць, здольнасць служыць сродкам сацыяльнай барацьбы і г.д.), падпарадкавана тром гэтым яе функцыянальным прыкметам.
Зыходзячы з гэтых меркавання, паняццю «родная мова» можна даць наступнае азначэнне: роднай называецца мова, на якой чалавек мысліць без дастатковага самакантролю, з дапамогай якой лёгка і натуральна выражае свае думкі  вуснай і пісьмовай слонай форме, якая служыць падмуркам яго этнічнага самасведамлення, яго этнічнай і нацыянальнай самаідэнтыфікацыі
(А.Я.Міхневіч).

* Заданне 2. Прачытайце рывак. Якую ролю  жыцці чалавека выконвае слова? У чым атар бачыць вытокі роднага слова?

Роднае слова. Яно ваходзіць у наша жыццё з вусна маці яшчэ  маленстве. У ціхім журчанні матчыных песень-калыханак, у яе пяшчотных ласках мы пачынаем улоліваць яго своеасаблівыя формы і гучанне.
Потым у бесклапотным дзяцінстве яно уводзіць нас у дзівосны навакольны свет. Як чароны ключ, адкрывае нам роднае слова разнастайныя цуды і таямніцы жыцця, уносіць нас у прывабную і захапляючую далячынь падзей у бабульчынах казках і легендах.
Затым у школе мы сустракаемся з ім на старонках кніг. Клапатлівыя настанікі расчыняюць перад намі дзверы  гэтае бяскрайняе мора родных сло. Па яго прасторах мы накіроваемся  далёкія вандраванні. Перад намі пастае наша вялікая краіна. Мы чуем шум яе гарадо, магутны гул нашык фабрык, завода і электрастанцый. Мы глядаемся  прасторы калгасных палё, у далёкія абшары лясо. За бясконцымі шарэнгамі родных сло у кнігах перад нашым зрокам праходзіць уся зямля, яе разнастайная прырода, яе шматвяковая гісторыя, розныя народы, іх звычаі і лёс.
Пасля мы забіраемся  бяздонныя глыбіні гэтага мора сло, адкрываючы там багацейшыя скарбніцы думак нашага народа, яго культуры. Мы ваходзім у велічныя палацы навукі, дзе за разнастайнымі спалучэннямі сло паступова лоліваем усю складанасць і бясконцасць сусвету, захапляемся магутнасцю і вынаходлівасцю розуму людзей.
Незвычайнае хараство і зладжанасць чуецца нам у гучанні роднага слова. Яно то ласкавае і пяшчотнае, як подых летняга ветру, то шырокае і планае, як далячынь палё і азёрныя блакіты, то звонкае і пералівістае, як празрыстыя крыніцы і песні птушак, то суровае і грознае, як навальнічныя хмары (А.Кр.)

* Заданне 3. Прачытайце тэкст. Вызначце яго асноную думку.

Ці думалі вы пра беларуса не як пра сваіх бацько, брато і сёстра, сябро або аднавяскоца, а як увогуле пра людзей з асобным характарам? Ці задумваліся, які ён, беларус? Што гэта за народ? Давайце паразважаем разам.
Адказаць на гэта пытанне цяжка. Як і пасюль, ёсць сярод беларуса розныя людзі. Аднак усё ж можна назваць некаторыя досыць тыповыя рысы, уласцівыя народнаму беларускаму характару.
Рысы аблічча беларуса мяккія, склад здаецца крыху далікатным, хоць для беларуса характэрна працавітасць, вынослівасць, цягавітасць. Там, дзе другі можа апусціць рукі, беларус будзе цягнуць. Іначай, у старыя часы, чалавек проста не выжы бы сярод гэтых дрымучых лясо і неабсяжных балот. I гарт той застася  яго характары на вякі.
Манера паводзін вызначаецца павольнасцю, стрыманасцю. Прада, стрыманасць беларуса да пары. Пяройдзеш мяжу – і беларус пакажа, як паказа у мінулай вайне, на што ён варты, калі вораг падніме руку на яго жыццё.
Уласціва нашым людзям знаходлівасць. Беларус – вялікі аматар пажартаваць, ён не можа абысціся без гумару. Беларусы адрозніваюцца шчодрасцю, засёднай гатонасцю прыйсці на дапамогу  бядзе. Яны звычайна мяккія, даверлівыя, пазбалены помслівасці. Галонае  нашым характары – гасціннасць да добрых людзей. Па агульным назіранні, беларусам уласціва павага да іншых народа і памярконасць да таго, хто думае іначай.
(Паводле У.Караткевіча)

Да лекцыі 2. ГІСТАРЫЧНЫЯ ЭТАПЫ ФАРМІРАВАННЯ І РАЗВІЦЦЯ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

* Заданне 1. Паранайце рыкі з наступных тэкста. Вызначце адметнасці мовы кожнага тэкставага фрагмента. Успомніце, з якіх твора узятыя гэтыя тэксты.

I. Ярославна рано плачет в Путивл на забрал, аркучи: «О, втр, втрило! Чему, господине, насильно веши? Чему мычеши хиновьскыя стрлкы на своею нетрудною крылцю на моея лады вои? Мало ли ти бяшет гор под облакы вяти, лелючи корабли на син мор? Чему, господине, мое веселие по ковылию развя?» Ярославна рано плачет Путивлю городу на заборол, аркучи: «О Днепре Славутицю! Ты пробил еси каменныя горы сквоз землю Половецкую; ты лелял еси на себ Святославли насады до плъку Кобякова; възлелй, господине, мою ладу къ мн, абых не слала к нему слез на море рано». Ярославна рано плачет в Путивл на забрал, аркучи: «Свтлое и тресвтлое слънце! Всм тепло и красно еси! Чему, господине, простре горячюю свою лучю на лад вои, в пол безводн жаждею им лучи съпряже, тугою им тули затче?»
Прысну море полунощи; идут сморци мьглами. Игореви князю бог путь кажет из земли Половецкой на землю Рускую к отню злату столу.
Погасоша вечеру зари. Игорь спит. Игорь спит. Игорь мыслию поля мрит от великаго Дону до малаго Донца.
Комонь в полуночи Овлур свисну за ркою; велит князю разумти. Князю Игорю не быть! Кликну; стукну земля, въшум трава, вежи ся половецкии подвизашася.
А Игорь князь поскочи горнастаем к тростию и блым гоголем на воду. Въвръже ся на бръз комонь и скочи с него бусым влъком, и потече к лугу Донца, и полет соколом под мьглами, избивая гуси и лебеди завтроку, и обду, и ужин.
Коли Игорь соколом полет, тогда Влур влъком потече, труся собою студеную росу: претръгоста бо своя бръзая комоня.
Донец рече: «Княже Игорю! Не мало ти величия, а Кончаку нелюбия, а Руской земли веселиа!»
Игорь рече: «О Донче! Не мало ти величия, лелявшу князя на влънах, стлавшу ему зелну траву на своих сребреных брезх, одвавшу его теплыми мьглами под снию зелну древу; стрежаше его гоголем на вод, чайцами на струях, чрьнядьми на ветрх! Не тако ли, рече, рка Стугна: худу струю имя, пожръши чужи ручьи и стругы, рострепа к усту, уношу князю Ростиславу затвори Днпрь темн берез. Плачется мати Ростиславля по уноши князи Ростислав. Уныша цвты жалобою, и древо с тугою к земли прклонилося».
А не сорокы встрокоташа: на слду Игорев здит Гзак с Кончаком. Тогда врани не граахуть, галици помлъкоша, сорокы не троскоташа, по лозию ползаша только; дятлове тектом путь к рц кажут, соловии веселыми псньми свт повдают.
Млъвит Гзак Кончакови: «Аже сокол к гнзду летит, соколича рострляев своими злачеными стрлами».
Рече Кончак ко Гз: «Аже сокол к гнзду летит а в соколца опутаев красною двицею».
И рече Гзак к Кончакови: «Аще его опутаев красною двицею, ни нама будет сокольца, ни нама красны двице, топочнут наю птици бити в пол Половецком».
Рек Боян и ходы на Святъславля пснатворца стараго времени Ярославля, Ольгова коганя хоти: «Тяжко ти головы кром плечю, зло ти тлу кром головы», Руской земли без Игоря. Солнце свтится на небес, Игорь князь в Руской земли. Двици поют на Дунаи, вьются голоси чрез море до Киева. Игорь дет по Боричеву к святй богородици Пирогощей. Страны ради, гради весели.
Пвше пснь старым князем, а потом молодым пти. Слава Игорю Святъславличю, буйтуру Всеволоду, Владимиру Игоревичу! Здрави князи и дружина, побарая за христьяны на поганыя плъки! Князем слава а дружин. Аминь.
Яраслана зрання плача  Пуцілі на сцяне, наракаючы: «О вецер, вятрыска! Чаму ты насільна так вееш? Чаму імчыш ханскія стрэлы на лёганькім крыллі сваім ды на воя мужа майго? Ці ж веяць мала табе гары пад аблокі, лялеючы  моры сінім караблі? Чаму ты вясёласць маю па кавылі развея?»
Яраслана зрання плача  Пуцілі горадзе на сцяне, наракаючы: «О Днепру Славуцічу! Горы каменныя ты перасек скрозь зямлі Палавецкае; чоны лялея ты на сабе Святаслалевы к войску Кабякаву. Прылялей жа й мужа майго да мяне, каб рана я слёз не ссылала на мора к яму!»
Яраслана зрання плача  Пуцілі на сцяне, наракаючы: «О светлае сонца, прасветлае! Усім ты нясеш і цяпло і красу. Нашто ж нанясло ты свой промень гарачы на воя тых мужа майго? Па полі бязводным ім смагаю лукі звяло, а тулы тугой ім заткала!»
Прыснула мора з поначы, смерчы імгламі ідуць. Князю Ігару бог знача дарогу з зямлі Палавецкай на Рускую зямлю, дзе бацька пасад яго жджэ.
Патухла вячэрняя зорка. Ігар спіць, Ігар вока не зводзіць. Ігар думкаю мерае поле ад Дона вялікага к малому Данцу.
Апоначы свісну Алур за ракою каню, разумеці загадвае князю. А князя Ігара няма! Клікну – дрыгнула зямля, зашумела трава, палавецкія вежы спужаліся.
А князь Ігар к трыснягу гарнастаем панёсся і гогалем белым памчася к вадзе. На быстрага рыну каня, саскочы з яго босым вокам, к логу Данца пакаціся й паляце сокалам пад імгламі, забіваючы гусі і лебедзі к снеданню, полудню й вячэры.
Як Ігар паляце сокалам, тады вокам Алур пакаціся, абіваючы росы сабою сцюдзёныя: падарвалі бо коней сваіх быстраногіх.
I кажа рака Данец: «Княжа Ігару! Не мала вялічча табе, Канчаку дакукі, а радасці Рускай зямлі!»
А князь Ігар кажа: «О Доньча! Не мала вялічча табе, што лялея ты князя на хвалях і зялёную траву яму падсціла на сваіх берагах срэбраных, адзяваючы цёплымі ймгламі яго пад ценем зялёнага дзерава, і сцярог на вадзе яго гогалем, чайкамі на ручаях, чарнедзямі на ветрах. Не такая, кажа, рака Стугна. Маючы вузкі працёк, праглынушы чужыя ручаі й распасцёршы хвалі к утоку, князю Расціславу маладому берагам цёмным Дняпро зачыніла. Плачацца маці Расціслаля па сваім маладым князю Расціслалю. Кветкі жальбою занылі, а дрэва з тугою к зямлі накланілася».
Не сарокі так застракаталі: гэта едзе Ігаравым следам Гза з Канчаком. I тады груганы не закрумкалі, галкі замоклі, сарокі не стракаталі, па лозах пазлі толькі. А дзятлы тукатам к рэчцы шлях паказваюць, салавейкі вясёлымі песнямі раніцу згадваюць.
I гаворыць Гза Канчаку: «Калі сокал ляціць да гнязда, мы застрэлім саколіча стрэламі сваймі залатымі!»
А Канчак Гзе адказвае: «Калі сокал ляціць да гнязда, мы сакольца апутаем краснаю дзевай!»
А Гза кажа Канчаку: «Калі мы яго дзеваю краснай апутаем, мець не будзема мы ні саколіча, ані краснае дзевы, ды пачнуць нас тады біці птахі  полі Палавецкім!»
I сказа Баян аб днях Святаслалевых, Баян-песнятворац далёкага часу, Яраслалева, Алегава: «Княжа! Хоць і цяжка табе, галаве, без плячэй, але трудна табе, целу, без галавы!»
Так і Рускай зямлі без Ігара. Сонца свеціцца на небе, Ігар князь – на Рускай зямлі. Пяюць дзевы на Дунаі, галасы плывуць праз мора і да Кіева. Ігар едзе па Барычаву да святое багародзіцы Пірагошчай. Рады староны, весялы гарады.
Спяяшы песню старым князям, а пасля маладым пяяці: «Слава Ігару Святаслалічу, буй туру Усеваладу, Уладзіміру Ігаравічу! Здароя князям і дружыне, выступаючым за хрысціян на войска паганых! Слава князям і дружыне!» Амінь. (Хрэстам.)

II. Кыим убо языком, братие, достоит ли похвалити светозаръную память преоблаженныя невесты Христовы Еуфрасини? Бяшет бо помощница обидимым, скорбящим утешение, нагим одение, больным посещение, и спроста рещи, всем всяка бысть Еуфросиниа убо сердце свое напаяще Божиа премудрости. Еуфросиниа – небопарный орёл, попарившая от запада до въстока, яко луче солнечьнаа, просветившия землю Полотьскую. Тем же, братие, хвалится Селунь о святом Димитрии, а Вышегород мученикома Борисом и Глебом; аз же хвалюся: блажен сей ты, граде Полоцкий, такому летарасль возрасивый – преподобную Ефросинию. Блажение лидие, живущеи во граде том. Блажении родители твои, блажена утроба, от неи же изыде преподобнаа госпожа Еуфрасиниа.
Якою моваю, братове, належыць уславіць светлую памяць найшчаснейшай нявесты Хрыстовай Ефрасінні!. Была яна дапамогай пакрыджаным, суцяшэннем засмучаным, распранутым – адзеннем, хворым – наведанне ці, проста кажучы, – для сіх была сім. Ефрасіння – нязвядальны квет райскага саду. Ефрасіння – арол, што, лунаючы  небе, праляце ад захаду і да сходу, як прамень сонечны, прасвятлі зямлю Полацкую. Вось, братове, Селунь хваліцца святым Дзімітрыем, Вышгорад – пакутнікам Барысам і Глебам; я же хвалюся: шчаснае ты, месца Полацкае, што зрасціла такі парастак – Ефрасінню! Шчасны люд, што жыве  месцы тым! Шчасны бацькі яе; шчаснае лонне, з якога выйшла найпадобнейшая панна Ефрасіння (Хрэстам.).

* Заданне 2. Прачытайце наступныя тэрміны і тэрміналагічныя словазлучэнні. Адзначце асаблівасці беларускай мовы  першых лексікаграфічных працах.

Абориген – тубылец, антогонизм – супрацініцтва, дарственная грамота – даравальная грамата, дифференциация общества – падзел грамадзтва, инкорпорация – улучэнне, международная связь – міжнародная сувязь, мировоззрение – сьветагляд, областной – краёвы, однопалатный парламент – аднапалатны парлямэнт, патриот – патрыота, плебисцит – плебісцыт, подоходный налог – падатак на прыбытак, политика агрессивная – зачэпная палітыка, регресс – рэгрэс, самоуправление – самарад, собрание законодательное – законадачы сойм, усобицы – дамовыя войны, эволюционный – эволюцыйны, энциклопедист – энцыклёпэдысты; биржа – біржа, гелда; блокада – замык, блёкада; конфискация – конфіскацыя, заскарбаваньне; основание (города) – залажэньне, закладзіны; родина – бацькашчына, айчына; учредительное собрание – устаночы сойм, сход; эксплоатирующие классы – вызыскальныя клясы, эксплёатуючыя (Вып.11, Тэрмінолёгія грамадазнаства, 1926 г.).

Адвокат – адвакат, амнистия – амністыя, безнаказанность – бяскарыснасьць, бухгалтер – бухгальтар, глава – разьдзел, гражданское судопроизводство – грамадзянскае судавядзеньне, заключительное об’яснение – заключальнае аб’ясьненьне, заседание – пасяджэньне, ипотека – гіпотэка, казна – скарб, канцелярия – канцэлярыя, лжесвидетельство – крывасьведзтва, независимость – незалежнасьць, обвиняемый – падвіноны, подговорщик – намоца, поручительство – парука, разрешительная статья – дазвольны артыкул, сохранность – захавальнасць, убеждение – пераконаньне, статья – артыкул, третейский суд – пасрэдніцкі суд, уполномоченный – упанаважаны, частное имущество – прыватная маёмасць; акцент – прыняцьце, акцэнт; действие – чыннасьць, учынак; делопроизводство – дзелаводзтва, справаводзтва (Вып.10, Тэрмінолёгія права, 1926 г.).

Копчиковые мышцы – хвастковыя цягліцы, пищеварительный аппарат – апарт траленьня, желудок – странік, селезенка – каса, почка – нырка, почечная лоханка – ныркавая міска, мочевой пузырь – мачавы пузыр, вены сердца – вэны сэрца, внутрикостные вены – наздравічныя вэны, лимфатические узелки – лімфатычныя вузьлікі, лимфатические сплетения – лімфатычныя спляценьні, желчный пузырь – жацяк, жоцевы пухір; поджелудочная железа – падстраніца, падстранічная залоза; эпикард – эпікард, насэрцое (Вып.13, Nomina anatomica alboruthenica, 1927).

Акционер – акцыянэр, арбитр – арбітар, аренда – арэнда, артель – арцель, бухгалтер – бугальтар, денежные средства – грашовыя сродкі, депозит – дэпозыт, дороговизна – дараголя, заемщик – пазычковец, избытки – лішкі, имущество – маёмасьць, инкассо – інкасо, казначей – скарбнік, протест векселя – протэст вэксаля, ревизия – рэвізія, список цен – сьпісак цэн, счетоводство – рахункаводзтва, эмиссия – эмісія (Вып.17, Слонік бугальтэрскае тэрміналёгіі (проект), 1928).

* Заданне 3. Прачытайце наступныя тэксты. Вызначце палітыка-прававыя ідэі і погляды прадстаніко Адраджэння.

I. Ф.Скарына (1490–1651), сын полацкага купца. Адукацыю атрыма у Кракаскім універсітэце. У 1512 г. атрыма ступень доктара медыцыны  Падуанскім універсітэце (Італія), ме таксама ступень доктара вольных навук. Славуты беларускі першадрукар. У 1517-1519 гг. пракаменцірава і надрукава 23 кнігі Бібліі. У 1521 г. вярнуся на радзіму і выда у Вільні  1522 г. «Малую падарожную кніжыцу».
Ф.Скарына – заснавальнік школы натуральнага права. Спецыфіка метада пазнання, якія былі выпрацаваны прадстанікамі школы натуральнага права ва мовах сярэднявечча, заключалася  пошуку сталяваных, вечных і незмяняльных рыса чалавека як індывідыума і аснонай часткі жывёльнага свету. Веданне гэты рыса, на іх думку, дазваляла атрымаць сапрадныя веды аб зыходных патрабаваннях «прыроды»  дачыненні да рэгулявання грамадскіх адносін цалкам.
Характарыстыка значэння і сутнасці натуральнага («прирожоного») права дадзена Ф.Скарынам у шэрагу прадмо да яго біблейскіх кніг. У прыватнасці, у прадмове да «Другазаконня» ён піша: «Людское естество двояким законом бывает справовано от господа бога, то есть прирожоным и написаным».
Скарына імкнецца знайсці агульначалавечыя рысы індывідуума. «От зачала убо веков, – зазнача ён, – егда сотворил бог первого человека, написал ест закон сей в сердци его». У дадзеным выпадку Скарына выступа прадстаніком гілазаісцкай канцэпцыі адзінства прыроды і бога, характэрнай для рэнесансавых гуманіста. Гэты факт тлумачыся ягонымі пошукамі боскага вытоку права  прыродзе самога чалавека.
У адрозненне ад сярэдневяковых тэолага, якія пры дапамозе натуральнага права імкнуліся сталяваць справядлівасць і непахіснасць існуючых феадальных парадка, а падначаленне, прымус і эксплуатацыю аб’ялялі адпаведнымі прыродзе чалавека, – Скарына лічы, што прыродзе чалавека адпавядаюць такія якасці, як узаемная любо і згода. «А тако прежде всех законов... закон прирожоны... весь во едином словеси скончевается: «Возлюбили ближнего своего, яко сам себе». Жаданне пабудаваць сапрады натуральна-прававую тэорыю на маральных прынцыпах ранняга хрысціянства казвала на знаёмства Скарыны з ідэямі і каштонасцямі, характэрнымі для пачынаючай у Еропе Рэфармацыі.
Ф.Скарына з’яляецца, па сутнасці, першым асветнікам Беларусі, які паставі і разгледзе праблему суадносін права і закону. Пры гэтым пад паняццем права  яго выступала сістэма ранне-хрысціянскіх маральных норм, якія ствараюць яго ідэал – «прирожоное права». На аснове гэтых норм, на думку Скарыны, павінна будавацца сістэма норм «писаного права», гэта значыць, існуючае заканадаства. Пры гэтым «прирожоное права» выступала асноным, зыходным у дачыненні да «писаного права». «А на том («прирожоным» праве. – С.), – піса ён, – яко уднении, вси законы писаным заложены суть».
Значным крокам наперад бы зварот Ф.Скарыны да ідэй народнага суверэнітэту, асабліва  галіне праватворчасці, не адмаляючы пры гэтым ролю правадыро, старэйшын, манарха. Ф.Скарына разуме працэс праватворчасці як узаемадзеянне, супрацоніцтва народа і лады, так як сцвярджа, што існуючае заканадаства знікла шляхам «еже каждый народ своими старейшинами ухвалили суть подле, яко же ся им наилепей видело быти». Мэты гэтай дзейнасці закладзены яшчэ  вядомым са старажытных часо прынцыпе агульнай карысці. Таму заканатворчасць будзе паспяховай і карыснай толькі  той дзяржаве, дзе заканатворцы кіруюцца «соединением ласки и згодаю». Абапіраючыся на своеасаблівы прагматызм (а не на рэлігійныя абстракцыі), Ф.Скарына пашырае свае патрабаванні да закону, каб той абавязкова бы «почтивый, справедливый, можный, потребный, пожиточный, подлуг прирожения, подлуг обычаев земли, часу и месту пригожий, явный, не имея в себе закритости, не к пожитку единого человека, но к посполитому доброму написаный». У гэтых словах заключаецца яшчэ адна скарынінская палітыка-прававая ідэя – ідэя прыярытэту мясцовага (нацыянальнага) заканадаства. Гэта ідэя адмаляе імкненні царквы і некаторых рэакцыйных сярэдневяковых юрыста аб вяршынстве рымскага, візантыйскага, нямецкага або іншага іншаземнага права. Дарэчы, прынцып першынства мясцовага права знайшо адлюстраванне жо  змесце статута Вялікага княства Літоскага 1529 г.
Станочае значэнне ва мовах інтэнсінай дзейнасці па сістэматызацыі і кадыфікацыі заканадаства на Беларусі і  Літве  пачатку XVI ст. мелі ідэі Ф.Скарыны па класіфікацыі прававых норм. Па паходжанні і крыніцах ён падзяляе права на натуральнае і пісанае. Што Скарына разуме пад натуральным правам, мы жо разгледзелі. А напісанае права ён падзяляе на боскае («книги Моисеевы и святое Евангелие»), царконае («правила светых отец, па сборах (саборах) прописаные»), «земские» (існуючае пазітынае права).
Земскае права, у сваю чаргу, уключала  сябе нормы грамадзянскага і сямейнага права («яко мужа и жены почтивое случение, детей пільное выхование, близко живущих схождение, речи позыченое навращение, насилию силою отпрение, ровная свобода всем, общее имение всех»); нормы міжнароднага права, якое Скарына называ «языческим, от многих убо языков ухвалено ест»; нормы дзяржанага, крымінальнага, гарадскога, марскога і гандлёвага права.
Ф.Скарынай былі сфармуляваны прэвентыныя, папераджальныя мэты і задачы пакарання. «И вчинены суть права, – піса ён, – или закон, для людей злых, абы боячися казни, усмирили смелость свою и моци не мели иным ушкодити, и абы добрыи межи злыми в покои жити могли» (С.).
II. Другім знакамітым мысліцелем Беларусі эпохі Адраджэння  Беларусі бы Мікола Гусоскі (1470 – 1533). Адукацыю атрыма на Беларусі, паглыбі веды  Польшчы і Італіі. Атар паэмы «Песня пра зубра» (1528) і інш. твора.
У паэтычнай форме выказа свае адносіны да навукі, мастацтва, дзяржавы, норава, маралі, права сучаснага яму грамадства.
Як прадстанік Адраджэння, шырока абапіраецца на ідэалы і каштонасці старажытных Грэцыі і Рыма. У прадмове да сваёй знакамітай паэмы, якая выкладзена  форме звароту каралевы Боны, вялікай княгіні Літвы і Русі (Беларусі), выказвае арыгінальную ідэю заемасувязі паміж дзяржавай і росквітам навук. У прыватнасці, ён піша: «Дзяржава абапіраецца больш на мужнасць духу, чым на сілу цела, пра што сведчаць як грэкі, так і рымляне. Іх магутнасць квітнела найбольш тады, калі расцвіталі навукі».
Магчымасці навуковага пазнання свету, на думку М.Гусоскага, нярэдка абмяжоваюцца верай у розныя сталяваныя раней звычаі, звышнатуральныя прычыны. Таму і піша ён:
«Мабыць, усім забабонам любога народу
Рыса ласціва адна: невядомае  свеце
Звышнатуральнаю сілай тлумачыць – і кропка.
Вобмацкам праду знаходзяць, а  нашых павер’ях
Прада яшчэ не абмацана».
Метадалогія М.Гусоскага – гэта рацыянальнае пазнанне рэальнасці. У адпаведнасці з уласнай пазіцыяй ён заяляе:
«Я ж, не прыхільнік здагадак і розных фантазій,
Тое пяру давяраю, што сам неаднойчы
Бачы, праверы, зрабі – свой мазолісты вопыт».
У паэме М.Гусоскага мы, мусіць, упершыню  гісторыі Беларусі назіраем імкненне адлюстраваць практыку суадносін права і аховы прыроды. Сёння нам думаецца, што  тыя далёкія часы  людзей наогул не магло існаваць такой думкі. Таму што, як нам думаецца, іх было мала, гаспадарчая дзейнасць людзей абмежаваная, а прырода – такая дзявоцкая і магутная. Тым не менш, М.Гусоскі падкрэслівае існаванне  той час заканадачых нарматыных акта, накіраваных у абарону прыроднага асяроддзя. Княжацкі каз пад пагрозай адказнасці строгай, – піша ён:
«Не дазваляе знішчаць ні зубрыца, ні моладзь
I ашчаджае тым самым багацці лясныя.
Скарбы свае нашы людзі на золата нават
Не прамяняюць».,
а:
«Нашы лясы – гэта наша скарбонка і свіран,
Наша камора жывіцы, і дзёгцю, і ягад».
I хаця:
«Перад законам і правам лясным на здабытак
Роныя се там – палюй, здабывай, колькі можаш».
Тым не менш, прырода патрабуе да сябе гаспадарлівых адносін.
«Дзе недагляд, там сады перародзяцца  дзічку,
Поле радзіць перастане, бур’янам заглухне».
М.Гусоскі даволі шматгранна апісвае правапарадак у Беларусі таго часу.
Ён падкрэслівае, што  аснове гэтага правапарадку ляжыць законапаслухмянасць. Падкрэслівае гэта Гусоскі ласнай пазіцыяй:
«Ну, а калі атрыма даручэнне – старайся!
Так што тут спроба мая, а рашэнне – чужое,
Здольны ці не, а выконвай, бярыся за справу».
Асаблівае абурэнне М.Гусоскага выклікае палітычная і прававая анархія  краіне, якая вызначалася эгаістычнай пазіцыяй і «свербам панавання» з боку магната і пано.
«Братазабойствы, грызня, міжусобныя войны –
Іхні занятак фізічны і свет іх духоны.
Б’юцца князі-ваяводы, а стогнуць народы:
Воіны ж гінуць у тых і другіх у сутычках,
Што ім той смерд – наша гора і нашы пакуты?
Ім бы свайго дамагчыся, а ты хоць заліся
У горкіх слязах. За мурамі рыдання не чутна –
Значыць, гандлюй і крывёю, і лёсам падданых.
Ворагі нашы сё бачаць, смяюцца з няшчасных.
«Пастырам будзь па-над паствай» – гаворыць пісанне.
Будуць – чакайце! Вакамі грызуць сваю паству.
Вось да чаго давяла непамысная прагнасць
Славы, багацця і лады, і як ачарствілі
ѕсё іх нутро сябелюбства, раскоша і славы!».
А таму:
«Войны! Злачынная справа – вайна выклікае
Гне мой, і слёзы, і боль».
Не выклікаюць спагады  М.Гусоскага цемрашальскія звычаі, распасюджаныя сярод простых людзей. У прыватнасці, адмонае сталенне  яго да ардалій, якія шырока выкарыстоваліся  Беларусі  адносінах да людзей, абвінавачаных у чарадзействе. Менавіта так апісвае ён гэту працэдуру:
«Там той вядзьмачыць ці з Д’ябальскай сілай –
Зараз жа суд і расправа: няшчаснага схопяць
I, перавішы пастронкамі рукі і ногі,
Цягнуць к рацэ – і бултых падазронага  прорву.
Бачаць, што кану на дно, нібы камень, – палічаць нявінным,
Непатанулага ж будуць лічыць вінаватым.
Сведкам такіх пакарання я бы неаднойчы.
Бедны тапельнік, спавіты крыж-накрыж, імкнецца
Торчма стаяць, каб пайсці пад ваду з галавою.
3 берага ж хмара народу галёкае, свішча,
Плача, і стогне, і кленічы шле  паднябессе.
Бачачы гэта трапенне, ты чуеш як сэрца
3 жаху мярцвее: вада на сябе не падобна.
Дзе яе прагнасць? Ну вось жа грывастая хваля
Гола лізнула, прайшлася з разбегу па твары –
I не вабрала, зраклася, як беднага – шчасце.
Больш справядлівы агонь ненажэрны. Той прагна
Зліжа і ведзьму і мага ад пятак да цемя,
Як і прапашчых забойца дзіцяці ці бацькі.
Некаму, можа, расказ мой здаецца няпрадай,
Верце: у нас, у Літве, гэта сё – рэчаіснасць».
Ідэалам для М.Гусоскага выступае правапарадак, які існава быццам бы  часы княжання Вітата – «гады найвышэйшага здыму княства Вялікалітоскага», век, які летапісцы называюць залатым.
Унутранае адзінства мела моц і  знешнепалітычных адносінах. Вітат:
«Грознай Ардзе мог прыцыкнуць: знай меру, татарын!
Як знакаміты багаццем і сілай Масковіі землі».
Асноныя рысы Вітататава правапарадку ён выказвае  наступных радках:
«Доблесць пры ім афіцыйна лічылася першай
Якасцю воіна, і на вайсковых аглядах
Ён, як аптэкар на вагах, узважва, хто лепшы,
Лепшаму там жа за доблесць і дзякава шчодра.
Ох, не любі баязліца і песта з магната!
Будзь ты магнатам, але калі дрэйфіш у справе,
Лёс незайздросны  такога – пагарда дружыны.
Строга і крута судзі, і прытым справядліва».
«Круцікі-муцікі  сведчаннях і крывадушнасць
Болей за сё не любі і, як сведчаць паданні,
Клятваадступніка-сведак судзі, як забойца.
Кат распраляся з такімі, і сё  навучанне
Чорнаму люду: вучыцеся, як небяспечна
Княжы абходзіць закон і вярхоную ладу!
Позіркам жорсткім, што гляне – аж зробіцца млосна,
Ён, як вядзьмак, абяззбройва усіх ашуканца:
«Хлусіш!» – і хлус прызнавася, што сведчыць ілжыва,
Кара была неадкладнай, чакала пры замку».
«Так жа бязлітасна, строга кара ён і суддзя
Княжацкіх вотчын за подкупы, хабар, ліхвярства.
Выпадак бы, ды не ведаю дзе. Спакусіся
Нейкі суддзя на багаты падарунак, і справу
Выйгра адказнасць насуперак княскаму казу.
Скарга да князя дайшла; вінаваты прызнася.
Кат перабі яму рукі і ногі, а потым –
Зно жа  навуку другім! – і суддзю пры народзе,
К конскім хвастам прывязашы, пусцілі на волю.
Прагнасць нажыцца пад шыльдаю варта закона».
У паэтычнай форме М.Гусоскі звяртаецца да Маці Боскай. Просіць яе дапамагчы зяцца за розум тым, хто знаходзіца ва ладзе.
М.Гусоскі сведамляе, што значныя сілы да ператварэння мае сам народ. Але ён вельмі раз’яднаны, незгуртаваны, глухі да суседскага гора.
«Што запяеш ты, сусед наш, калі скалануцца
Плачам і стогнам твае гарады і мястэчкі?
Локаць гато будзеш свой укусіць у адчаі:
Дзе ж я раней бы, чаго я глядзе і праглядзе?» –
пыта ён. Галоны песімістычны вывад М.Гусоскага  гэтым сэнсе – «Мы – шчэ натоп, грамада непісьменная, цемра» (С.).

Да лекцыі 3. БІЛІНГВІЗМ І МОѕНАЯ ІНТЭРФЕРЭНЦЫІ

Заданне 1. Паранайце тэксты на рускай і беларускай мове. Вызначце на іх аснове асаблівасці фанетыкі, арфаэпіі, графікі, арфаграфіі, словатварэння, марфалогіі, сінтаксісу беларускай мовы.


· Кто придумал первый шифр
История возникновения такого криминалистического метода, как шифровка и дешифровка, очень интересна. Ее можно сравнить с историей дактилоскопии, ведь истоки того и другого метода уходят в глубину веков.
Возможно, еще наши предки, жившие в каменном веке, оставляли друг другу краткие послания с помощью камней, прутьев или линий на земле. Такие послания указывали более короткий путь к водопою или поляне, где росли растения, пригодные в пищу. К шифровкам они отношения не имеют и появились в связи с бедностью первобытного языка.
Индейские племена, сохранившиеся до наших дней, используют условные знаки. Цель таких знаков – передать информацию от одного члена племени к другому. Существуют условные знаки, известные лишь внутри племени, такие знаки используют во время ссор с соседями.
Особенность индейских знаков – достаточно большая величина, ведь они должны быть заметны для внимательного наблюдателя. Сами индейцы находят такие места для условных знаков, где случайный прохожий их не увидит: по краям тропинки или на развилке двух тропинок.
Индейцы племени сиу используют для условных знаков рисуночное письмо. Ученые называют подобные схематичные рисунки пиктограммами. Индейцы выцарапывают свои рисунки на высушенных шкурах животных и коре деревьев.
Туристы могут использовать пиктограммы для обозначения схемы маршрута – изменений направления, развилок, привалов. Знаки легко начертить заостренной палкой на земле или мелом на камне.
Конечно, можно придумать свои знаки на основе индейских пиктограмм. И договориться об их использовании перед походом, чтобы не было путаницы.
Американская разведка использовала во время Второй мировой войны в качестве готовых шифров устную речь американских индейцев, не имеющих письменности. Два индейца – чаще всего это были индейцы из племени навахо – открыто разговаривали друг с другом по полевому военному телефону на своем языке. Никто – ни немцы, ни союзники – не могли понять их разговор.
Все привыкли к словам «шифр» и «код», но мало кто задумывался, что на самом деле они означают.
(Я познаю мир: детская энциклопедия. Серия «Криминалистика «)

Хто прыдума першы шыфр
Гісторыя знікнення такога крыміналістычнага метаду, як шыфрока і дэшыфрока, вельмі цікавая. Яе можна паранаць з гісторыяй дактыласкапіі: вытокі гэтых метада ідуць у глыбіню стагоддзя.
Магчыма, яшчэ нашыя продкі, якія жылі  каменным веку, пакідалі адзін аднаму кароткія пасланні з дапамогай камянё, палачак ці ліній на зямлі. Такія пасланні паказвалі на больш кароткі шлях да вадапою ці паляны, дзе раслі расліны, што былі прыдатныя для ежы. Да шыфровак яны адносін не маюць і з’явіліся  сувязі з беднасцю першабытнай мовы.
Індзейскія плямёны, якія захаваліся да нашых дзён, выкарыстоваюць умоныя знакі. Мэта такіх знака – перадаць інфармацыю ад аднаго члена племені да другога. Існуюць умоныя знакі, якія вядомы толькі нутры племені, такія знакі выкарыстоваюць у час сварак з суседзямі.
Асаблівасць індзейскіх знака – дастаткова вялікая велічыня: яны павінны быць прыметнымі для важлівага назіральніка. Самі індзейцы знаходзяць такія месцы для моных знака, дзе выпадковы падарожны іх не заважыць: па краях сцежкі ці на развілцы дзвюх сцежак.
Індзейцы племені сіу выкарыстоваюць для моных знака малюнкавае пісьмо. Вучоныя называюць такія схематычныя малюнкі піктаграмамі. Індзейцы выдзіраюць свае малюнкі на высушаных скурах жывёл і кары дрэ.
Турысты могуць выкарыстоваць піктаграмы для абазначэння схемы маршруту – змен напрамку, развілак, прывала. Знакі лёгка намяляваць завостранай палачкай на зямлі ці мелам на камені.
Вядома, можна прыдумаць свае знакі на аснове індзейскіх піктаграм. І дамовіцца пра іх выкарыстанне перад паходам, каб не было блытаніны.
Амерыканская разведка выкарыстовала  час Другой сусветнай вайны  якасці гатовых шыфра вуснае маленне амерыканскіх індзейца, якія не мелі пісьменнасці. Два індзейцы – часцей за сё гэта былі індзейцы з племені наваха – адкрыта размалялі адзін з адным па палявым ваенным тэлефоне на сваёй мове. Ніхто – ні немцы, ні саюзнікі – не маглі зразумець іх размову.
Усе прывыклі да сло «шыфр» і «код», але мала хто задумвася, што на самай справе яны абазначаюць.


· Международный валютный фонд
Усиление международной координации валютно-финансовой сферы во многом связано с деятельностью МВФ (Международного валютного фонда), который согласно своему уставу регулирует валютные курсы и платежные балансы стран-членов, контролирует систему многосторонних платежей и внешнюю задолженность развивающихся стран, представляет кредиты странам-членам для решения их валютно-финансовых проблем.
В период существования фиксированных валютных курсов деятельность МВФ была направлена на поддержание валютных паритетов, предотвращение неоправданного манипулирования валютными курсами. С переходом к плавающим курсам валют был пересмотрен Устав МВФ, и хотя необходимость поддержания паритетов отпала, сфера деятельности МВФ отнюдь не сократилась. Так, было предусмотрено усиление контрольных функций МВФ как основы межгосударственного валютного регулирования, расширение инструментариев воздействия на несбалансированные международные расчеты и «необоснованные» курсовые соотношения.
Важным направлением деятельности МВФ является кредитование стран для урегулирования платежных балансов и внешней задолженности. Следует отметить, что МВФ связывает предоставление кредитов странам-членам с условием проведения теми определенных изменений в экономической политике. Такие изменения в виде программ финансово-экономической стабилизации сроком от 1 года до 3 лет согласовываются с фондом и рассматриваются как своего рода международное свидетельство платежеспособности страны. Кредитые ресурсы предоставляются стране в зависимости от хода выполнения такой программы. Такие программы являются условием получения кредитов для стран Восточной Европы и России (Камаев В.Д.)

Узмацненне міжнароднай каардынацыі валютна-фінансавй сферы  многім звязана з дзейнасцю МВФ, які згодна са сваім статутам рэгулюе валютныя курсы і плацежныя балансы краін-члена, кантралюе сістэму разнастайных плацяжо і знешнюю запазычанасць краін, якія развіваюцца, прадсталяе крэдыты краінам-членам для вырашэння іх валютна-фінансавых праблем.
У перыяд існавання фіксаваных валютных курса дзейнасць МВФ была накіравана на падтрымку валютных парытэта, прадухілення неапраданага маніпуліравання валютнымі курсамі. З пераходам да плаваючых курса валют бы перагледжаны Статут МВФ, і, нягледзячы на тое, што неабходнасць падтрымкі парытэта знікла, сфера дзейнасці МВФ ні  якім разе не скарацілася. Так, было прадугледжана змацненне кантрольных функцый МВФ як асновы міждзяржанага валютнага рэгулявання, расшырэнне інструментарыя здзеяння на незбалансаваныя міжнародныя разлікі і «неабгрунтаваныя» курсавыя суадносіны.
Важным накірункам дзейнасці МВФ з’яляецца крэдытаванне краін з мэтай рэгулявання плацежных баланса і знешняй запазычанасці. Неабходна адзначыць, што МВФ звязвае прадсталенне крэдыта краінам-членам з умовай правядзення тымі пэных змена у эканамічнай палітыцы. Такія змены  выглядзе праграм фінансава-эканамічнай стабілізацыі тэрмінам ад 1 года да 3 гадо узгадняюцца з фондам і лічацца своеасаблівым сродкам міжнароднага сведчання плацежаздольнасці краіны. Крэдытныя рэсурсы прадсталяюцца краіне  залежнасці ад стану выканання такой праграмы. Такія праграмы з’яляюцца мовай атрымання крэдыта для краін Усходняй Еропы і Расіі.


· 1. Каждый народ имеет свои самобытные игры, которые отражают его характер, древние обряды и традиции. И белорусский народ здесь не является исключением. У него есть свои любимые игры, которые хранятся и передаются из поколения в поколение. Они тесно связаны с бытом и трудовой деятельностью людей, географическим положением республики, её природной средой.
Поскольку народная игра – это социологический феномен, в котором условно отражается действительность, то с развитием общественного сознания изменяется и содержание игры. Однако лучшие традиции народной физкультуры, педагогики, обряды и национальный колорит в них не только не исчезают, но и бережно сохраняются.
Как правило, белорусские народные игры – подвижные. Они определяются богатством разнообразных воздействий на организм детей, формируют у них необходимые физические навыки. Одни из игр имеют определённые традиционные нормы и словесное оформление, что превращает их в своеобразные театрализованные действия. В других строго распределяются роли всех участников, слово в них является сигналом к какому-то действию.
Кроме сюжетно-ролевых, встречаются и игры-хороводы, где органически сочетаются слова, действия, песни, народные мелодии. Всё это, безусловно, содействует воспитанию у детей интереса к белорусскому народному творчеству, к родному языку.
В большинстве таких игр правила строго не регламентируются и чаще всего составляются самими участниками. Содержание игр легко усваивается, а простота и вариативность правил, несложность инвентаря делают их доступными для проведения в самых разнообразных условиях.
Таким образом, народные игры в комплексе с другими воспитательными средствами представляют основу для формирования у детей необходимых физических качеств и навыков, воспитания у них национального самосознания и интереса к истории и культуре своего народа.

Кожны народ мае свае самабытныя гульні, якія адлюстроваюць яго характар, старажытныя звычаі і традыцыі. І беларускі народ тут не з’яляецца выключэннем. У яго ёсць свае любімыя гульні, што заховаюцца і перадаюцца з пакалення  пакаленне. Яны цесна звязаны з бытам і працонай дзейнасцю людзей, геаграфічным становішчам рэспублікі, яе прыродным асяроддзем.
Паколькі народная гульня – гэта сацыялагічны феномен, у якім умона адлюстроваецца рэчаіснасць, то з развіццём грамадскай свядомасці змяняецца і змест гульня. Аднак лепшыя традыцыі народнай фізкультуры, педагогікі, звычаі і нацыянальны каларыт у іх не толькі не знікаюць, але і беражліва заховаюцца.
Як правіла, беларускія народныя гульні – рухавыя. Яны вызначаюцца багаццем разнастайных уздзеяння на арганізм дзяцей, фарміруюць у іх неабходныя фізічныя навыкі. Адны з гульня маюць пэныя традыцыйныя нормы і слонае афармленне, што ператварае іх у своеасаблівыя тэатралізаваныя дзеянні. У другіх строга размярковаюцца ролі сіх удзельніка, слова  іх з’яляецца сігналам да нейкага дзеяння.
Акрамя сюжэтна-ролевых, сустракаюцца і гульні-карагоды, дзе арганічна спалучаюцца словы, рухі, песні, народныя мелодыі. Усё гэта, безумона, садзейнічае выхаванню  дзяцей цікавасці да беларускай народнай творчасці, да роднай мовы.
У большасці такіх гульня правілы строга не рэгламентуюцца і часцей за сё складаюцца самімі дзельнікамі. Змест гульня лёгка засвойваецца, а прастата і варыятынасць правіла, нескладанасць інвентару робяць іх даступнымі для правядзення  самых разнастайных умовах.
Такім чынам, народныя гульні  комплексе з іншымі выхавачымі сродкамі яляюць аснову для фарміравання  дзяцей неабходных фізічных якасцей і навыка, выхавання  іх нацыянальнай самасвядомасці і цікавасці да гісторыі і культуры свайго народа (У. К., В. Т.).


· 2. Когда ожидаешь первенство мира по футболу, которое происходит раз в четыре года, будто находишься в состоянии человека, который празднует свой день рождения 29 февраля, потому что именины у него бывают не каждый год.
Окончание праздника с участием 32 сильнейших национальных сборных в Германии вызывает грусть: следующий чемпионат пройдёт только в 2010 году.
Некоторые специалисты высказались насчёт ненужности игры на «бронзу», но дуэль Германия – Португалия (3: 1) показала, насколько это полезно для команд и интересно для зрителей. Хозяева не упустили шанс попасть в призёры и стали «бронзовыми» в третий раз за историю своего выступления.
Наиболее громкой темой для обсуждения стало удаление Зидана. Главный тренер французов Раймон Доменек отметил, что из-за этого его спортсмены не смогли сохранить настроение, с которым выходили на поле. «У нас осталось десять футболистов, когда мы имели преимущество и контролировали ход игры, – сказал Доменек. – Тот эпизод с Зиданом не заметил никто, кроме четвёртого арбитра, который и сообщил обо всём главному судье. Я не оправдываю поведение нашего капитана, но понимаю его. До этого Зидан зарекомендовал себя дисциплинированным и сдержанным игроком.
Тренер итальянцев (Марчелло Липи) согласился, что французы показали более качественную игру, чем его футболисты, и расценил победу как торжество справедливости шестилетней давности: «Жизнь как катание на качелях: они выиграли ЕВРО-2000, не заслужив этого больше, чем мы. Теперь наступила наша очередь».

Калі чакаеш першынства свету па футболе, якое адбываецца раз у чатыры гады, быццам знаходзішся  стане чалавека, які святкуе свой дзень нараджэння 29 лютага, таму што імяніны  яго бываюць не кожны год. Заканчэнне свята з удзелам 32 наймацнейшых нацыянальных зборных у Германіі выклікае сум: наступны чэмпіянат пройдзе толькі  2010 годзе.
Некаторыя спецыялісты выказаліся наконт непатрэбнасці гульні за «бронзу», але дуэль Германія – Партугалія (3: 1) паказала, наколькі гэта карысна для каманда і цікава для гледачо. Гаспадары не пусцілі шанц трапіць у прызёры і сталі «бронзавымі»  трэці раз за гісторыю свайго выступлення.
Найбольш гучнай тэмай для абмеркавання стала выдаленне Зідана. Галоны трэнер француза Раймон Даменек адзначы, што па гэтай прычыне яго спартсмены не змаглі захаваць настрой, з якім выходзілі на поле. «У нас засталося дзесяць футбаліста, калі мы мелі перавагу і кантралявалі ход гульні, – сказа Даменек. – Таго эпізоду з Зіданам не заважы ніхто, акрамя чацвёртага арбітра, які і паведамі аб усім галонаму суддзі. Я не апрадваю паводзіны нашага капітана, але разумею яго. Да гэтага Зідан зарэкамендава сябе дысцыплінаваным і стрыманым іграком».
Трэнер італьянца (Марчэла Ліпі) пагадзіся, што французы паказалі больш якасную гульню, чым яго футбалісты, і расцані перамогу як усталяванне справядлівасці шасцігадовай данасці: «Жыццё як катанне на арэлях: яны выйгралі ЕѕРА-2000, не заслужышы гэтага больш, чым мы. Зараз наступіла наша чарга» («Звязда»).


· 3. Современный бокс – это спортивное единоборство, обусловленное определёнными правилами, искусство которого заключается в том, чтобы в поединке с противником наносить удары, не получая их самому.
Мастерство боксёра определяется тем, насколько успешно он владеет техникой разнообразных приёмов нападения и защиты, тактикой их применения, а также определённым уровнем развития морально-волевых, психических и физических качеств.
Под влиянием тренировочных нагрузок в процессе занятий боксом укрепляется опорно-двигательный аппарат, развиваются быстрота, сила, точность, координация движений, и, как результат, активизируются все основные жизненно важные функции.
Кроме того, способность к выполнению разнообразных точных движений во время тренировки и боя, необходимость осуществлять свои замыслы в условиях спортивного единоборства, имеющего явно выраженный характер конфликтного взаимодействия, позволяют охарактеризовать бокс как вид спорта, воспитывающий ценные прикладные умения и навыки.
Положительное влияние бокса позволяет рассматривать его не только как вид спорта, но и как мощное средство физического воспитания и систему развития и совершенствования личности.

Сучасны бокс – гэта спартынае адзінаборства, абумоленае пэнымі правіламі, майстэрства якога заключаецца  тым, каб у паядынку з працінікам наносіць удары, не атрымоваючы іх самому.
Майстэрства баксёра вызначаецца тым, наколькі паспяхова ён валодае тэхнікай разнастайных прыёма нападзення і абароны, тактыкай іх прымянення, а таксама пэным узронем развіцця маральна-валявых, псіхічных і фізічных якасцей.
Пад уплывам трэніровачных нагрузак у працэсе занятка боксам умацоваецца апорна-рухальны апарат, развіваюцца хуткасць, сіла, дакладнасць, каардынацыя руха, і, як вынік, актывізуюцца се асноныя жыццёва важныя функцыі.
Акрамя таго, здольнасць да выканання разнастайных дакладных руха падчас трэнірокі і бою, неабходнасць ажыццяляць свае замыслы ва мовах спартынага адзінаборства, якое мае яна выражаны характар канфліктнага заемадзеяння, дазваляе ахарактарызаваць бокс як від спорту, што выховае каштоныя прыкладныя менні і навыкі.
Станочы плы бокса дазваляе разглядаць яго не толькі як від спорту, але і як магутны сродак фізічнага выхавання і сістэму развіцця і дасканалення асобы (А. А.).


· 4. Одной из самых популярных дисциплин на играх в Афинах была художественная гимнастика. Подтверждением тому стали финальные командные соревнования. Наша женская команда смогла пробиться в финальную восьмёрку, вне которой остались даже традиционно сильные украинки.
В финале воспитанницы Ирины Лепарской вместе с болгарками являлись основными претендентками на третье место, поскольку первые два сразу взяли под свой контроль итальянки и россиянки. После выступления с лентой белоруски замыкали тройку призёров.
К сожалению, по результатам второго комбинированного выступления с обручами и мячами болгарки смогли отодвинуть наших гимнасток на четвёртую позицию. В индивидуальном зачёте за медали сражались Инна Жукова и Светлана Рудалова. Они и заняли соответственно седьмое и десятое места. Вне конкуренции оказалась россиянка Алина Кабаева, которая уверенно завоевала олимпийское золото.

Адной з самых папулярных дысцыплін на гульнях у Афінах была мастацкая гімнастыка. Пацвярджэннем таму сталі фінальныя камандныя спаборніцтвы. Наша жаночая каманда змагла прабіцца  фінальную васьмёрку, па-за якой засталіся нават традыцыйна моцныя краінкі.
У фінале выхаванкі Ірыны Ляпарскай разам з балгаркамі з’яляліся аснонымі прэтэндэнткамі на трэцяе месца, паколькі першыя два адразу зялі пад свой кантроль італьянкі і расіянкі. Пасля выступлення са стужкай беларускі замыкалі тройку прызёра.
На жаль, па выніках другога камбінаванага выступлення з абручамі і мячамі балгаркі змаглі адсунуць нашых гімнастак на чацвёртую пазіцыю. У індывідуальным заліку за медалі змагаліся Іна Жукава і Святлана Рудалава. Яны і занялі адпаведна сёмае і дзесятае месцы. Па-за канкурэнцыяй аказалася расіянка Аліна Кабаева, якая пэнена заваявала алімпійскае золата («Звязда»).

Заданне 2. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Адзначце спецыфіку беларускамонага перакладу.


· Статья 53. Права и обязанности гражданского истца
1. Гражданский истец в целях поддержания предъявленного им иска имеет право:
знать сущность обвинения;
давать пояснения по предъявленному им иску;
представлять доказательства;
заявлять отводы и ходатайства, в том числе о принятии мер обеспечения предъявленного им иска, а также о применении мер по обеспечению его безопасности, членов семьи, близких родственников и иных лиц, которых он обоснованно считает близкими, а также имущества;
пользоваться родным языком или услугами переводчика;
возражать против действий органа уголовного преследования и требовать внесения его возражений в протокол следственного или другого процессуального действия, проводимого с его участием;
знакомиться с протоколами следственных и других процессуальных действий, в которых он участвовал, и делать замечания по поводу правильности и полноты записей в протоколах; при участии в следственном или другом процессуальном действии, а также в судебном заседании требовать внесения в протокол указанного действия или судебного заседания записей об обстоятельствах, которые, по его мнению, должны быть отмечены; знакомиться с протоколом судебного заседания и приносить на него замечания;
с момента получения уведомления об окончании предварительного расследования знакомиться с уголовным делом и выписывать из него сведения в части, относящейся к гражданскому иску, в любом объеме, а также с разрешения следователя, дознавателя копировать материалы уголовного дела, относящиеся к гражданскому иску, за исключением названных в части восьмой статьи 193 настоящего Кодекса;
участвовать в судебном заседании суда первой инстанции, в том числе в исследовании доказательств уголовного дела, а также в заседаниях судов кассационной и надзорной инстанций и при производстве по уголовному делу по вновь открывшимся обстоятельствам;
выступать при отсутствии у него представителя в судебных прениях с речью и репликой;
получать от органа, ведущего уголовный процесс, уведомления о принятии решений, затрагивающих его права и интересы, а по его просьбе также бесплатно получать копии этих решений, а также копию приговора, определения (постановления) суда кассационной или надзорной инстанции или другого итогового решения суда;
подавать жалобы на действия и решения органа, ведущего уголовный процесс, в том числе обжаловать приговор или другое итоговое решение суда в части, относящейся к предъявленному им иску;
отзывать поданную им или его представителем жалобу;
подавать в относящейся к предъявленному им иску части возражения на протесты государственного обвинителя, прокурора и жалобы других участников уголовного процесса, доведенные до его сведения органом, ведущим уголовный процесс, или ставшие известными ему в результате иных обстоятельств;
высказывать в судебном заседании мнения по поводу ходатайств и предложений других участников уголовного процесса, а также по вопросам, разрешаемым судом;
возражать против действий другой стороны или председательствующего;
иметь представителя и прекращать полномочия представителя;
поддерживать полностью или частично гражданский иск либо отказаться от него в любой момент производства по уголовному делу;
получать возмещение расходов, понесенных при производстве по уголовному делу, и вреда, причиненного незаконными действиями органа, ведущего уголовный процесс;
получать обратно имущество, изъятое у него органом, ведущим уголовный процесс, в качестве вещественных доказательств или по другим основаниям; принадлежащие ему подлинники официальных документов; принадлежащее ему имущество, изъятое у лица, совершившего предусмотренное уголовным законом общественно опасное деяние.
2. Гражданский истец обязан:
являться по вызовам органа, ведущего уголовный процесс;
обеспечивать представление в суд копий искового заявления по числу гражданских ответчиков;
представлять имеющиеся у него предметы и документы по требованию органа, ведущего уголовный процесс; подчиняться законным распоряжениям органа, ведущего уголовный процесс;
не разглашать сведения об обстоятельствах, ставших известными ему по уголовному делу, если он был предупрежден об этом органом уголовного преследования или судом.
За разглашение данных предварительного расследования или закрытого судебного заседания без разрешения органа, ведущего уголовный процесс, гражданский истец несет ответственность в соответствии со статьей 407 Уголовного кодекса Республики Беларусь.
Гражданский истец может быть допрошен в качестве свидетеля.
Гражданский истец пользуется принадлежащими ему правами и исполняет возложенные на него обязанности лично или через своего представителя.
В порядке, предусмотренном настоящим Кодексом, права несовершеннолетнего истца осуществляет наряду с ним или вместо него законный представитель, а недееспособного гражданского истца – вместо него законный представитель. (УПК РБ)


· История экономической мысли Беларуси
Со времён Полоцкого княжества и становления ВКЛ экономические взгляды закреплялись в торговых и государственных договорах, разного рода статутах и уставах. В их содержании проявились общие тенденции в развитии экономической мысли Европы. С середины 16 в. в ВКЛ стали распространяться идеи западной экономической мысли и пропагандироваться меркантилистские взгляды. Теолог, философ и экономист конца 16 – начала 17 в. М. Смотрицкий рассматривал экономические категории в тесной взаимосвязи с развитием товарно-денежных отношений и факторами рыночной конъюктуры, источник ренты он находил в труде крестьян. Высказывали свои экономические взгляды С. Будный, выступавший за неприкосновенность частной собственности, М. Литвин, обосновавший необходимость одинакового налога для всех граждан ВКЛ, и Ф. Скорина, который требовал равенства для всех, но при этом оставался сторонником сохранения существующей экономической модели общества. М.Чеховиц и Якуб из Калиновки являлись сторонниками полного упразднения крепостного права.
Прогресс производительных сил создал условия для формирования самостоятельной экономической науки; развивались политэкономия и экономика сельского хозяйства. Физиократы П.К. Бжостовский, М. Карпович, И. Массальский считали земледелие единственным источником богатства, их учение перевело экономические исследования из сферы обращения в сферу производства. И. Быковский, И. Еленский, С. Зелович высказывали идеи, аналогичные взглядам французских коммунистов-утопистов. Учение А. Тюрго, повлиявшее на исследования И. Хрептовича, воплощалось в жизнь благодаря деятельности гродненского старосты А. Тизенгауза, который организовывал мануфактуры, провёл аграрную реформу и др. В конце 18 – начале 19 в. профессора Виленского университета Я. Вашкевич, Я. Зноско, С. Малевский, И. Стройновский в своей преподавательской деятельности излагали экономическое учение А. Смита. Они исследовали политэкономические категории стоимости, цены, прибыли, ренты, конкуренции и др. Дальнейшее развитие получили такие экономические дисциплины, как финансы, кредит и экономика торговли.
В развитии экономической науки Беларуси середины 19 в. главную роль играл Горы-Горецкий земледельческий институт, где преподавали А.М. Бажанов, А. Гинцель, Б. Михельсон, Б. Целлинский и др. Профессор А.М. Бажанов исследовал проблемы статистики и разработал методику эффективности применения техники в сельском хозяйстве; профессор Б.Михельсон обосновал целесообразность постепенного перевода крестьян с барщины на оброк, с последующим привлечением их в качестве наёмных рабочих, а также беспрепятственного развития промышленности и торговли; профессор Б. Целлинский предлагал взимать налог не с капитала, а с дохода, составить земельный кадастр и ввести поземельный налог. Сторонником предоставления личной свободы крестьянам и одновременно защитником крупной земельной собственности являлся экономист И.Корвин-Милевский. Он теоретически обосновывал нежизнеспособность мелких крестьянских хозяйств и считал общественную собственность неэффективной. После отмены крепостного права либеральные экономические идеи высказывал Ю. Янсон. В 1860-е гг. проведены экономические исследования по отдельным белорусским губерниям. Экономическое положение Гродненской губернии изучил П.О. Бобровский, считавший мерилом процветания государства рост промышленности, торговли, развитие путей сообщения и равномерное налогообложение. Он доказывал целесообразность развития мелких, но самостоятельных крестьянских хозяйств. Первая попытка осуществить экономическое районирование Минской губернии на основе продуктивности земли принадлежала И. Зеленскому. На революционно-демократических позициях стоял К. Калиновский, критиковавший реформу 1861 и требовавший передать землю крестьянам без выкупа. В экономических исследованиях конца 19 в. глубже отражались интересы различных слоев населения, сравнивались позиции различных экономических школ. А. Ельский изучал историю развития народного хозяйства Беларуси и её экономической мысли, профессор А.П. Людоговский написал первый в Российской империи учебник по экономике сельского хозяйства. В своих работах исследователи стали применять математические методы. А. Ревковский, опираясь на эти методы, проанализировал эффективность деятельности коммерческих банков. И. Жилинский обосновал экономическую целесообразность осушения Полесских болот. Ф. Богушевич, А. Горегляд, А. Гуринович, журнал «Гомон» и редакция газеты «Минский листок» пропагандировали народнические взгляды, А. Белоблоцкий и И. Гурвич – марксистское направление политэкономии. В начале 20 в. экономисты изучали развитие промышленности и финансово-кредитных учреждений, проблемы экономики сельского хозяйства. А. Осипов, Д. Родзевич, Г.Свентицкий, являясь представителями буржуазно-помещичьей белорусской экономической мысли, искали пути развития хуторского хозяйства при сохранении и интенсификации помещичьего. С. Любич написал ряд работ по политэкономии, экономической географии, сельскому хозяйству, Ф. Ястремский проанализировал экономическое состояние Минской губернии и произвёл оценку недвижимого имущества для более точного налогообложения. Марксистского подхода в своих работах придерживались А. Аннекпггейн, который рассмотрел основные экономические категории, предмет и метод политэкономии, и С.С. Трусевич, обосновавший целесообразность передачи земли в собственность крестьян. Интересы белорусского крестьянства отстаивала Белорусская социалистическая громада (БСГ). В газете «Наша нива» освещались проблемы кооперации, хуторизации, аграрные вопросы, анализировалось экономическое развитие отдельных белорусских губерний.
После 1917 года начался поиск путей дальнейшего экономического развития Беларуси. Большевики выступали за ликвидацию частной собственности и товарно-денежных отношений, переход на обобществление производства и централизованную систему управления. Альтернативные, социал-демократические воззрения высказывали идеологи белорусского национально-культурного возрождения. Впервые целостная оценка экономического развития и состояния Беларуси как самостоятельного хозяйственного механизма дана А.Л. Бурбисом, А.Н. Власовым, АА. Смоличем, А.В. Цвикевичем. Д.Д. Бохан и П.В. Злобин критиковали политику большевиков как неэффективную, отстаивали необходимость экономического развития Беларуси по пути Запада. В 1920–30-е гг. экономические исследования развивались в БССР (как части СССР) и в Западной Белоруссии (в составе Польши). В БССР искали альтернативу капиталистическому пути развития. В Западной Белоруссии разрабатывались вопросы улучшения экономического положения, были напечатаны работы Т. Гриба (по оценке учения К.Маркса), Ф. Акинчица, А. Климовича, С. Чижевского (по кооперации), А. Климовича (по экономике сельского хозяйства), аграрные вопросы исследовали З. Людкевич и ректор Виленского университета А.Станевич. В программах белорусских национальных партий и движений важное место отводилось экономическим вопросам. В 1926 впервые на белорусском языке издан учебник по политэкономии А. Бильдюкевича, в котором представлены история развития всемирной экономической мысли, все существующие на тот момент экономические школы. В БССР разрабатывались модели дальнейшего социально-экономического развития в условиях нэпа и первый 5-летний план развития народного хозяйства БССР, вёлся подсчёт национального дохода (Г.И. Горецкий), осуществлялось экономическое районирование (Р.О. Бонч-Осмоловский, А.А. Смолич). Были изданы работы по истории развития экономики Беларуси (М.В.Довнар-Запольский, В.И. Игнатовский, И.А. Петрович, А.А. Смолич), по экономике лесного хозяйства (В.И. Переход), по экономике мелиорации (А. Дубах, А. Фролов), по вопросам экономики эпохи империализма в России и всеобщего кризиса капитализма (М.Б. Гольман), по мировому хозяйству и экономической мысли Запада (И.Я. Герцыка). Главными научными направлениями белорусских экономистов в 1930-е гг. стали исследования проблем индустриализации и коллективизации, организации труда, размещения производительных сил и др. В 1950– 60-е гг. исследования в области экономики проводили Институт экономики АН Беларуси, Научно-исследовательский институт экономики и организации сельскохозяйственного производства, Научно-исследовательский институт экономики и экономико-математических методов планирования при Госплане БССР. В последующие десятилетия белорусские экономисты развивали теоретические вопросы политэкономии социализма, изучали проблемы регионального хозрасчёта, экономической истории, экономики мелиорации, разрабатывали комплексные программы. Впервые в СССР А.Г. Завьялков подготовил и издал учебник но ценообразованию.
В суверенной Республике Беларусь проблематика экономических исследований кардинально изменилась – начались разработки конкретных предложений по эффективному переходу экономики Беларуси на рыночные отношения и её участие в международном разделении труда. С конца 1990-х гг. разрабатываются более конкретные экономические проблемы, формируются различные направления исследований: социально-экономического развития Беларуси, эффективности внешней торговли и вхождения Беларуси во Всемирную торговую организацию, комплексных прогнозов НТП и социально-экономического развития республики, экономической безопасности, государственного регулирования, ценообразования, истории экономической мысли. Появились новые направления исследований экономической науки, связанные с переходом к рыночным отношениям: маркетинг, теоретические аспекты рыночных преобразований в АПК, региональная экономика, предпринимательство, налогообложение, демонополизация, финансы и кредит (ЭРБ).


· Виды денег
Первоначально в положении денег оказывались товары, имевшие устойчивый повседневный спрос и широкое хождение именно в силу их признаваемой полезности (скот, меха, табак, рыба и т. п.). Затем выяснилось, что хотя деньгами может быть все, что угодно, но материал для денег должен отвечать следующим требованиям: 1) износостойкость; 2) портативность; 3) стабильность; 4) однородность; 5) делимость; 6) узнаваемость.
В связи с тем, что драгоценные металлы соответствовали этим требованиям, они и «взяли на себя» выполнение этой миссии. Эти деньги были деньгами-товарами.
Так, например, в Древней Руси деньгами служили серебряные слитки, а основной денежной единицей была гривна-кун. К XIII в. появились серебряные платежные слитки – гривны. Затем в денежную терминологию стал входить рубль (от слова «рубить»). Он появился как следствие деления серебряных платежных слитков.
Однако деньги в функции средства обращения и средства сохранения стоимости в виде серебряных платежных слитков были слишком тяжеловесны, обладали слишком высокой номинальной стоимостью, ими неудобно было пользоваться при осуществлении ежедневных торговых операций.
Вторая половина XIV в. характеризуется началом чеканки русской серебряной монеты как денег для всеобщего денежного обращения. Рубль из слитка превратился в счетный рубль, просуществовавший до денежной реформы Петра I (начало XVIII в.). В соответствии с этой реформой серебряная копейка была заменена медной (в связи с нехваткой серебра), был введен серебряный рубль-монета по типу европейского талера, счетная гривна стала серебряной монетой в 10 копеек, стали регулярно чеканиться золотые червонцы, а с 1755 г. – империалы и полуимпериалы.
Деньги в функции средства обращения выступают мимолетным посредником в товарообмене. В связи с этим появилась и стала пробивать себе дорогу идея об удешевлении денежного материала. Так, в начале XVIII в. были предложения ввести деревянный рубль. И.Т. Посошков предлагал на медной монете чеканить рублевый номинал, гарантируя оборот таких денег авторитетом государства. Но самым лучшим материалом оказалась бумага. К середине XVIII в. в Европе, Северной Америке, России (с 1769 г.) появились бумажные деньги – казначейские векселя и банкноты.
Первый вид бумажных денег – казначейские векселя, которые являются обязательством государственной власти. В России они просуществовали под названием «ассигнации» до 1843 г. Первоначально государство брало на себя обязательство разменивать ассигнации на медную монету по номиналу, принимать при всех платежах, кроме таможенных пошлин. В наше время это были казначейские билеты, выпускавшиеся достоинством в 1, 3 и 5 руб.
Второй вид бумажных денег – банкнота, или вексель на банкира, долговое обязательство банка. В обращении банкноты выступают реальными деньгами, выполняя все их функции. Эмиссия банкнот постепенно сосредотачивалась в центральном или особых эмиссионных банках. Она регулируется специальными законами и контролируется государством.
Бумажные деньги прошли несколько этапов в своем развитии. Первоначально бумажные деньги имели металлическую основу, т. е. существовал обмен бумажных денег на золото, серебро или медь (например, ассигнации). При эмиссии бумажных денег соблюдалась тесная связь с их обеспечением, что способствовало стабильной покупательной способности бумажных денег и противодействовало их обесцениванию. Но была и негативная сторона тесной связи бумажных денег с их металлической основой – периодически (особенно в условиях экономического кризиса) возникал дефицит платежных средств. В период экономического кризиса в стране, с одной стороны, резко возрастала потребность в платежных средствах, с другой – наблюдался отток золота и других драгоценных металлов за рубеж, свертывание кредита, а следовательно, и сокращение учета векселей. В результате рос дефицит платежных средств, углублялись кризисные явления.
В связи с этим размен бумажных денег на металл стал прекращаться в период войн и других нарушений стабильной экономической жизни. Эмиссия бумажных денег в эти периоды ограничивалась лишь мощностями печатного станка, наличием бумаги и краски. Так, в России в 1895–1897 гг., в соответствии с реформой, подготовленной и проведенной министром финансов С. Ю. Витте, основной денежной единицей стал золотой рубль, который, однако, просуществовал недолго – до 1914 г. Накануне первой мировой войны он перестал обмениваться на золото (это было сделано с целью сохранения золотого запаса России); позже обмен банкнот на золото уже не восстанавливался. В США демонтаж золотого стандарта был осуществлен в 1933 г., сразу после «великой депрессии». Золото было изъято из внутреннего денежного обращения (иностранные держатели долларов сохраняли право обменивать доллар на драгоценные металлы до 1971 г.).
Современная эмиссия бумажных денег не связана с золотом, но существуют определенные инструменты, сдерживающие ее, – прежде всего это политика центрального банка (В.Д.Камаев).


· Главный лес Европы
Одним из природных феноменов, широко известных во всем мире, является лесной массив Беловежская пуща, расположенный на границе Беларуси и Польши. При упоминании о нем представляется величественный, дремучий, полный тайн и непознанного, первобытный лес со множеством огромных деревьев, стадами крупных животных – зубров и других лесных обитателей, ведущих здесь вольную жизнь на лоне природы.
Как поэтически писал о Беловежской пуще Георгий Карцев: «Человеку, никогда не бывавшему в Беловежской пуще, трудно представить себе величавую, своеобразную прелесть этого, во многих местах еще первобытного, леса. В нем нет однообразно-сурового, однотонного колорита дремучего северного бора. Он величав, дик, носит отпечаток дряхлости и вместе с тем бесконечно интересен разнообразием встречающихся в нем лесных пейзажей. Трудно представить себе лесные районы с однообразным, хотя и красивым на первый взгляд насаждением, долгое созерцание которых не наскучило бы, будь то вековые могучие корявые дубы, стройные, в несколько обхватов сосны с широко раскинувшимися шапками макушек, или кудрявые березы с белыми стволами, нежною глянцевитою листвою, точно сыплющеюся по висящим книзу ветвям, или жирнолистые тенистые клены, или правильной пирамидой растущие темные ели... Все красоты таких картин скоро надоедают, если они не сменяют одна другую. Беловежская пуща представляет именно тот лес, где на протяжении пяти – десяти верст можно встретить бесчисленное количество лесных пейзажей, нисколько не похожих друг на друга и вместе с тем один другого красивее. При проезде по пуще не устаешь смотреть и восхищаться. Глубокое волнение невольно охватывает любителя природы при виде многовековых сосен и дубов; мысли летят к старине; среди пущанских великанов есть немало таких, на которых, в их молодом возрасте, быть может, останавливались взоры Батория и под тенью которых отдыхали во время охоты Августы Саксонские. Есть участки, где эти почтенные представители старины встречаются не единичными экземплярами, а занимают площади в несколько десятин, причем одновременно перед глазами стоят несколько старцев различных пород. При взгляде на них в буквальном смысле «шапка с головы валится», и хочется приблизиться, чтобы измерить, сколько обхватов укладываются вокруг ствола. Какими ничтожными кажутся перед этими патриархами деревья, представляющиеся в другом лесу крупными».
Весь этот лес – памятник прошлому. Подобные ему существовали ранее и в других местах. Достаточно вспомнить хотя бы Шервудский, Булонский, Венский и Муромский леса. К сожалению, история доносит до нас зачастую только их названия. А пуща цела. И по праву принадлежит к тем немногим природным объектам, значение которых трудно переоценить. Поэтому неудивительно, что на сегодняшний день она имеет все самые высокие природоохранные титулы. В 1992 году решением ЮНЕСКО наиболее сохранившийся участок высоковозрастных насаждений Беловежской пущи включен в список Всемирного Наследия Человечества и стал первым объектом на территории бывшего СССР, удостоенным такого высокого звания. В 1993 году Беловежская пуща получила статус биосферного заповедника, а в конце 1997 года Совет Европы наградил ее Европейским Дипломом, как одно из эталонных природоохранных учреждений.
Каждому, кто впервые попадает в Беловежскую пущу, бросается в глаза множество деревьев-великанов, которые редко встретишь в других местах. Это дубы с диаметром ствола более двух метров, почти полутораметровые ясени, ели и сосны. Около 60 процентов пущанских лесов имеют возраст более 150 лет. Отдельные же дубы достигают более 600, сосны – 465, ясени – 330, ели – 290 лет. С легкой руки известного российского журналиста Василия Пескова пущу называют «главным лесом Европы» (В. Городеей «Беловежская пуща»).

Олимпийские игры

· Олимпийские игры – крупнейшие спортивные соревнования современности. Они пришли к нам из глубокой древности. Игры проводились ещё в 776 г. до н. э. Всего 293 раза встречались древние атлеты в спортивных поединках. До ІУ в. н. э. собирали зрителей Олимпийские игры древности. Игры проводились в городе Олимпии, на берегу реки Алфей. Стадион вмещал 50 тыс. зрителей. Имелись специальные места для тренировки и жилья участников игр. Первоначально игры проводились в беге на один стадий (192,27 м). Так возникло хорошо всем знакомое слово «стадион». В последующем добавился бег на два стадия, бег на выносливость – от 8 до 24 стадий, борьба, пятиборье (бег на один стадий, прыжки в длину, метание копья и диска, борьба), кулачный бой, гонки на колесницах.
Участвовать в играх могли только свободнорождённые греки. Рабов и женщин к соревнованиям не допускали. По условиям участники игр должны были, готовясь к играм, тренироваться 10 месяцев вне Олимпии, а затем 1-2 месяца в Олимпии под наблюдением специально назначенных для этого элланодиков – жрецов храма Зевса Олимпийского, которому и посвящались игры.
На время проведения игр в Греции объявлялся священный мир, который строго соблюдался греческими городами-полисами.
Расцвет игр приходится на У в. до н. э., когда греческие города-государства вели напряжённую борьбу против персидских завоевателей.
Олимпийские игры нашего времени родились в конце ХІХ в. Большую роль в этом сыграл французский педагог и общественный деятель П. де Кубертэн. Начиная с 1896 г. Игры проводятся раз в четыре года. Четырёхлетие принимается во внимание при подсчёте Игр, даже если они и не состоялись, как это случалось в 1916, 1940 и 1944 гг. Зимние Олимпийские игры проводятся с 1924 г. При их подсчёте принимаются во внимание только фактически состоявшиеся.
До революции 1917 г. состоялось пять олимпийских состязаний. Русские спортсмены в играх стартовали дважды: в 1908 г. (Лондон) были завоёваны одна золотая (Н. А. Панин-Коломенкин – фигурное катание на коньках) и две серебряные и в 1912 г. (Стокгольм) – две серебряные и две бронзовые медали.
Между первой и второй мировыми войнами состоялось пять летних и четыре зимних олимпийских состязания.
После второй мировой войны олимпийские состязания возобновились в 1948 г., когда были проведены ХІУ Олимпийские игры. Советские спортсмены стартовали в 1952 г. на ХУ Олимпийских играх (Хельсинки, Финляндия) и добились выдающегося результата, завоевав 71 медаль (22 золотые, 30 серебряных и 19 бронзовых); в неофициальном командном первенстве были поделены первое и второе места с командой США (ЭСЮС).

Ручной мяч

· Ручной мяч, или гандбол, – командная спортивная игра с мячом на прямоугольной площадке размером 20 х 40 м. На лицевых линиях устанавливаются ворота – 2 х 3 м. На площадке одновременно соперничают две команды по 7 игроков в каждой, включая вратаря. Каждая из команд стремится забить как можно больше голов в ворота соперника. Мяч для игры в гандбол – круглый кожаный, до 60 см в окружности, весом от 425 до 475 г. Продолжительность каждого матча – два тайма по 30 мин. С 10-минутным перерывом.
Некоторые правила игры в ручной мяч похожи на правила в футболе и баскетболе. Так, мячом можно играть только рукой, как в баскетболе. И лишь вратарь имеет право в случае необходимости отбивать мяч ногой.
Игра в ручной мяч развивает у спортсменов силу, быстроту движений и мышления на площадке, способность молниеносно ориентироваться в игровой обстановке. Ручной мяч – игра атлетов, обладающих мощным броском, ведь гандболистом постоянно приходится сталкиваться с хорошо организованной защитой, преодолеть которую можно только с помощью искромётных передач мяча вдоль линии свободных бросков (в радиусе 9 м от ворот). При этом мяч стараются адресовать одному из бомбардиров для завершающего броска. Гандболисты чаще всего совершают броски в прыжке, что позволяет освободиться от опеки и не даёт возможности сопернику перехватить мяч, значительно сокращает расстояние до ворот. Ведь в правилах оговорено ещё, что полевые игроки не имеют права находиться ближе 6-метровой зоны перед воротами противника. Технические ошибки, совершаемые в момент атаки, наказываются следующим образом: мяч отдают для свободного броска с линии свободных бросков; назначаются угловые броски, если мяч после касания игрока защищающейся команды пересёк лицевую линию; за определённые нарушения игрок может быть удалён с поля и наказан двухминутным штрафом. Наконец, в экстренных случаях судья назначает 7-метровый штрафной бросок.
Родиной гандбола считают Данию, где эта игра появилась на рубеже ХІХ и ХХ вв. И довольно быстро завоевала популярность в европейских странах. В России первые игры по гандболу были проведены в начале века. Эту игру для общефизического развития учеников ввели в гимназиях.
В 1958 г. Всесоюзная федерация гандбола становится полноправным членом Международной федерации этого вида спорта (ИГФ). С этого времени наши гандболисты и гандболистки – участники почти всех крупнейших турниров и соревнований, чемпионатов мира. Ежегодно разыгрывается и Кубок европейских чемпионов для победителей первенств своих стран. С 1972 г. гандбол стал олимпийским видом спорта (ЭСЮС).

Туризм

· Все знают, что туризм – это путешествия, увлекательные походы, посещение городов, знакомство с уникальными природными комплексами, памятниками истории и архитектуры.
Но туризм бывает разным. Есть, например, туризм экскурсионный. Участники такой поездки отправляются на автобусе, поезде, самолёте или теплоходе по заранее намеченному маршруту, останавливаясь в гостиницах или на турбазах, где им готовы ночлег, питание. Экскурсии проводит опытный экскурсовод.
Есть туризм спортивный. Здесь туристы всё делают сами: выбирают маршрут и способ передвижения, обеспечивают себя питанием и ночлегом, местом отдыха, намечают объекты осмотра.
Спортивный туризм укрепляет здоровье, развивает силу, выносливость, ловкость, мужество, настойчивость, дисциплинированность, воспитывает чувство коллективизма, любовь к природе, расширяет кругозор. В путешествиях туристы изучают особенности природы, народные обычаи, проводят географические наблюдения, делают фотографии и зарисовки.
Туристские путешествия по длительности делятся на походы выходного дня (1-2 дня) и многодневные путешествия (во время каникул или отпусков). По способу передвижения туристские путешествия делятся на пешие, лыжные, водные, велосипедные, мотоциклетные, автомобильные. Конечно, могут быть путешествия и комбинированные.
Горный туризм отличается от других видов не способом передвижения, а сложностью маршрута. В этом его особенность. Подъёмы, спуски, переправы через горные реки требуют от туриста особой подготовки. В горный туризм входят элементы альпинизма и скалолазанья.
Без специальной подготовки в горы ходить ни в коем случае нельзя: здесь на каждом шагу человека ждут неожиданности. Не каждый легко переносит высоту. Коварно обжигающее солнце, опасны лавины или снежные карнизы. Не менее опасен и спелеотуризм, или пещерный туризм. Здесь требуются специальная одежда и снаряжение, знание особых приёмов спуска, подъёма, лазанья по узким проходам, особенностей пещер.
Туристу нужны специальные знания. Он должен читать карту, уметь ориентироваться по ней с компасом и по звёздному небу, предугадывать погоду по явлениям природы и поведению животных, оказывать медицинскую помощь, разбираться в грибах и растениях.
Турист-водник должен изучить лоцию – науку о строении речного русла и течениях. Турист-лыжник должен знать, что делать, если началась пурга, как уберечься от обморожения и как организовать ночлег на снегу. Даже уложить рюкзак – целое искусство. Аккуратно сложенные вещи займут меньше места, к спине кладут мягкие вещи, на низ рюкзака – тяжёлые предметы, сверху – предметы первой необходимости и хрупкие вещи.
Самодеятельные походы опасны: если туристские группы, нигде не зарегистрированные, попадут в беду, никто даже и не узнает об этом.
Начинать занятия туризмом надо, конечно, с самых простых походов по ближайшим окрестностям, а потом походы будут всё более усложняться.
Подготовка к походу начинается с комплектования группы. В не очень сложные походы (от І до ІІІ категории сложности) идут не менее 4 человек.
Очень важно, чтобы у группы был опытный руководитель. Остальным участникам тоже поручаются определённые участки работы: вести дневник, фотографировать, делать топографическую съёмку местности. Когда группа скомплектована, начинается разработка маршрута и изучение района путешествия.
Здесь нужно учитывать всё: и подъездные пути, и виды транспорта, и особенности рельефа, чтобы определить примерную скорость движения, и места ночлегов, и населённые пункты, в которых можно купить продукты, и многое другое (ЭСЮС).

Утомление

· Утомление – временное снижение работоспособности, наступающее при длительных занятиях трудовой и умственной деятельностью, учёбой и спортом. Мы ощущаем утомление как усталость и чувствуем, что больше нет желания работать. Один из показателей высокой умственной или физической работоспособности – позднее наступление утомления. Например, если спортсмен на тренировке пробегает дистанцию с определённой скоростью, то признаком утомления будет снижение этой скорости. Спортсмен ещё может некоторое время поддерживать высокую скорость, однако это даётся ему с большим трудом. Работоспособность может оказаться ниже обычной и по другим причинам: из-за болезни, плохого настроения.
Утомление связано со снижением работоспособности в результате выполнения именно определённых действий. Оно наступает тем быстрее, чем интенсивнее выполняется работа или упражнение. Особенно быстро наступает утомление при статической работе, когда непрерывно напряжена группа мышц, например, если приходится удерживать на весу груз, долго сидеть в неподвижной позе. Движения, требующие напряжённого внимания, более утомительны, чем автоматические, ритмичные движения. Большое значение имеют и эмоциональное состояние, обстановка. Например, бег на 10 км на стадионе быстрее вызывает утомление, чем бег на ту же дистанцию в парке или в лесу. Однообразная обстановка приводит к болеее быстрому наступлению утомления.
Если на тренировках спортсмен не переутомляется и усталость невелика, то работоспособность его повышается от занятия к занятию.
Однако значительное утомление может привести к перетренировке (переутомлению), которое является уже болезненным состоянием и требует продолжительного отдыха и лечения. Первый и главный признак перетренировки – снижение спортивных результатов. Спортивный результат – очень чуткий барометр состояния спортсмена. Начальные признаки переутомления трудно уловимы. Спортсмен заставляет себя выполнять запланированную программу, но с каждым разом упражнения, которые раньше получались без особых усилий, становятся всё более трудными. Постепенно начинает пропадать желание тренироваться – это важный субъективный признак начинающейся перетренировки.
Чтобы правильно проводить тренировки, необходимо знать некоторые признаки утомления. Небольшое утомление. Жалоб нет. Точное выполнение указаний тренера. Небольшое покраснение кожи и умеренная потливость. Дыхание учащённое, но ровное. До конца занятий сохраняется правильная координация движений. После тренировки хорошее настроение. Бодрость.
Значительное утомление. Жалобы на усталость, боль в мышцах и суставах. Учащённое сердцебиение. Одышка. Значительное покраснение кожи. Большая потливость. Некоторое нарушение координации при выполнении упражнений и невнимательность. Работоспособность к концу тренировки несколько падает. Восстановление дыхания и частоты пульса после нагрузки происходит замедленно. Чувство усталости.
Переутомление. Жалобы на боли в мышцах, головные боли, иногда тошнота и рвота. Резкое покраснение или побледнение кожи. Поверхностное дыхание через рот. Нарушена координация. Настроение подавленное.
Для предупреждения утомления необходимы правильная дозировка нагрузок, благоприятный эмоциональный фон занятий, разумное чередование упражнений, связанных с напряжением и расслаблением (ЭСЮС).

Футбол

· Спортивная командная игра с мячом. Одна из самых популярных в мире. Футбол – это игра двух команд, цель которых – забить мяч в ворота соперников. В составе каждой команды 11 человек, включая вратаря. Продолжительность игры – 90 минут (два тайма по 45 минут с 10-минутным перерывом). Игроки в поле не имеют права касаться мяча руками, это разрешается делать только вратарю и только в пределах своей штрафной площади.
Местом для игры служит ровное поле с травяным покровом в форме прямоугольника со сторонами от 100 до 110 м в длину и от 69 до 75 м в ширину. На поле наносится соответствующая разметка. На линии ворот на одинаковом расстоянии от углов поля устанавливаются ворота, ширина которых 7 м 32 см от одной вертикальной стойки до другой, высота – 2 м 44 см от земли до горизонтальной перекладины. На ворота с внешней их стороны прикрепляется верёвочная сетка. Игра ведётся кожаным мячом с окружностью от 68 до 71 см, вес мяча от 396 до 453 г.
Название игры произошло от английских слов «фут» – «ступня», «бол» – «мяч». Известно, что «ножной мяч» появился в Англии более ста лет тому назад. Однако истоки современного футбола уходят в далёкое прошлое, его черты находят в различных играх с мячом, которые были известны ещё до нашей эры в странах Древнего Востока и в античном мире.
В Англии нашли самую совершенную по тем временам и не устаревшую сейчас круговую форму проведения футбольных соревнований (когда каждая команда играет с каждой другой).
На Британских островах возник и первый футбольный клуб – «Шеффилд Юнайтед» (1855). Причём это произошло раньше, чем были сформулированы первые правила игры. В отличие от всех других видов спорта футбол самый консервативный. Правила игры почти не изменились с 1863 г. Но в них не было двух очень существенных положений, без которых современный футбол немыслим: 11-метрового штрафного удара, называемого пенальти, и судьи в поле. В прежние времена он руководил действиями футболистов с трибуны.
В 1904 г. было образовано международное футбольное объединение – ФИФА (Международная федерация футбольных ассоциаций). Сегодня ФИФА – самая крупная в мире международная спортивная организация.
В программе Олимпийских игр футбол появился в 1900 г., а первый чемпионат мира по футболу состоялся в 1930 г. Мировые первенства проводятся с тех пор почти регулярно каждые 4 года в промежутке между Олимпийскими играми.
Первенство России было проведено в 1912 г. В том же году сборная России приняла участие в Олимпийских играх в Стокгольме. К весне 1915 г. Всероссийский футбольный союз объединял 7 тыс. футболистов (ЭСЮС).

Да лекцыі 4. ЛЕКСІКАЛОГІЯ І ЛЕКСІКАГРАФІЯ

Заданне 1. Карыстаючыся энцыклапедычнымі даведнікамі, размяркуйце прыведзенныя тэрміны  наступным парадку: 1) спрадвечнабеларуская лексіка, 2) запазычаная лексіка.


· Аб’ект права, апазіцыя, арцель, балістыка судовая, банда, банкаскі крэдыт, бацькоскія правы і абавязкі, біржа, браты і сёстры, бюджэтнае права, бягучы рахунак, дармаедства, валюта, ветэран, віна, вобыск, водпуск, вотум, вочная стака, высновы, высяленне, ганарар атарскі, гарантыя, гаспадарчае аб’яднанне, гаспадарчы суд, генацыд, гімн, гіпотэза, грамадзяне, дактыласкапія, дзяжурства, дыскрымінацыя, дэкларацыя, дэ-факта, дэ-юрэ, жалоба, закон аб уласнасці, захованне, звычай, злачынства, іск, кадастр водны, калгас, калгасны двор, калегія, капа, касацыя, кіраванне, кодэкс, крыміналістыка, ламбард, латарэя, легалізацыя, ліцэнзія, лясы калгасныя, магістрат, мажарытарная сістэма, манархія, мандат, мараторый, мафія, махлярства, маці-гераіня, мацярынства, мачаха, мемарандум, міліцыя, міністэрства, місія, мытня, навацыя, нагляд, надомнікі, народаладдзе, натарыус, незалежнасць суддзя, непрацаздольнасць, нетры, норма права, няхільнасць пакарання, рэспубліка, рэферэндум, рэцыдывіст, сабатаж, статус-кво, суверэнітэт, суддзя, трансферт, трасалогія, тыранія, тэрарызм, удзельнікі, ультыматум, фальсіфікацыя, хадатайніцтва, цэнз, цэнзура, цялесныя пашкоджанні, шантаж, шпіянаж, штаты, штраф, якасць, ярлык.


· Аблігацыя, аванс, авіза, авуары, адміністраванне, акрэдыты, актывы, акцыз, акцыя, акцыянернае таварыства, акцэпт, альтэрнатыва, альянс, амартызацыя, ануляцыя, апцыён, арэнда, асартымент, асацыяцыя, асігнаванні, адытары, акцыён, атаркія, атэнтык, баланс, баніфікацыя, банк, банкноты, банкруцтва, бартэр, безнаяныя разлікі, бізнес, біржа, брокер, брута, валавая прадукцыя, валюта, вачар, вэксаль, гандаль, гарантыя, дагавор, дарэнне, датацыя, дыверсіфікацыя, дывідэнд, дылер, дэбітор, дэвальвацыя, дэмпінг, дэнамінацыя, дэнансацыя, дэпазіт, дэпанент, дэфляцыя, заклад, зберажэнні, заяка, імпарт, інвестар, індэксацыя, інкаса, інфляцыя, іпатэка, калькуляцыя, камерцыя, канверсія, кантракт, кацірока, каштарыс, каштоныя паперы, квота, клірынг, купюра, лакат, лібералізацыя цэн, лізінг, ліквіднасць, ліміт, маёмасныя правы, маёмасць, маклер, манаполія, манетная адзінка, маркетынг, менеджмент, менеджэр, мытнік, мытня, навацыя, нажніцы цэна, накапленні, накладная, неплацежаздольнасць, нерухомая маёмасць, нерэнтабельны, нета, но-ха, нуліфікацыя, офіс, падатак, пасі, пеня, пошліна, прадпрымальніцтва, прыватызацыя, рахунак, рынак, рэвальвацыя, рэімпарт, рэнта, рэнтабельнасць, сабекошт, самаакупнасць, свабодная зона, скупшчык, субарэнда, субсідыя, суверэнны, тавар, тарыф, транзіт, трасант, уклад, улік, фінансы, фірма, фоліо, фузія, хабар, холдынг, цана, ценявая эканоміка, цэнатварэнне, чэк, эканоміка, эмбарга, эмісія.


· Акрабат, арыентаванне, бадмінтон, барэц, баскетбол, батэрфляй, більярд, бокс, брас, буліт, бягун, веславанне, віраж, вярчэнне, гандбол, гантэлі, гарадкі, гнуткасць, гросмайстар, дэбютант, захоп, каноэ, каратэ, катанне, крос, лапта, ліга, луза, накат, падзенне, падкат, падскокі, плывец, пляцока, размінка, рынг, рэгбі, сальта-мартале, самба, спорт, стойка, сумо, таэквандо, трэк, трэнер, трэнінг, удар, ферзь, фінт, фланг, фрыстайл, футбол, шпагат, штанга.

Заданне 2. Карыстаючыся энцыклапедычнымі даведнікамі, размяркуйце прыведзенныя тэрміны  наступным парадку: 1) актыная лексіка, 2) пасіная лексіка: а) гістарызмы, б) архаізмы, в) неалагізмы.


· Аброк, абшчына, актавыя кнігі, апраданне, асуджэнне, атарскі ганарар, ашуканства, багаж, баніты, бартэр, бацькоства, бежанцы, бенефіцый, бенкарт, беспрацое, бікамералізм, васалітэт, вета, войт, вываланцы, галошчына, геалагічны кантроль, геалагічны фонд, генеральны пракурор СССР, глейт, гродскі суд, дабро, двор судовы, донары, допыт, дэцкі, звада, земствы, кабальная здзелка, Казіміра прывілей, камбатант, камора, кананічнае права, кансэнсус, каптуровы суд, ліберум вета, ліцаванне, люблінская унія, людзі лёзныя, магдэбургскае права, магістрат, маніторынг зямель, маярат, навязка, намова, нацыянальны парк, неасцярожнасць, «но-ха», павераны, падрад, пакт, паліцыя, парафіраванне, парламент, пасад, патэнт, пахвалка, пашпарт, пенсія, пеня, пераводны рубель, подданства, правакацыя, пракуратар, пракуратура, пралангацыя, прамульгацыя, прапінацыя, пратэктарат, пратэст, працэнты, прывілеі, прысуд, прэамбула, прэнгер, прэрэгатыва, прэтэнзія, прэцэдэнт, пседанім, Саксонскае зярцала, сейм, трыбунал ВКЛ, ураднік, цывільнае права, шкрутыніум, экзекутар, эмітэнт.


· Авансаатрымальнік, атаркія, акты, акцэптаванне, асартымент, грыня, мыта, акцэпт, адытар, дылер, банкрут, акцыён, біржавік, валюта бухгалтар, іпатэка, фузія, брокер, кансэнсус, цэртыфікат, асыгнаваць, акцыянэр, гарантаванне, набытак, даход, алігаполія, алонж, апцыён, арэнда, аферта, еравалюта, дэкорт, дэкувер, маркетынг, менеджэр, накладная, ностра, нуліфікацыя, абарачальнасць, ліхвяр, гербавы збор, скарбнік, сельскагаспадарчая камуна, тэрміновыя купоны, базная кніга, гарцавы збор, заборная кніжка, чырвоны процант, ападаткавальны ліст, ордарная кніга, ясак, здзелка, інвестыцыі, капітал, карупцыя, квота, кансалтынг, кансорцыум, кантракт, ламбард, ліміт, неплацежаздольнасць, рынак, рэвальвацыя, рэверсія, сабекошт, злічва, посул, манко, літацыя, сортымент, дастанік, банкавы крэдыт, рэзервенны капітал, корэспандавальны рахунак, субсыдыя, попыт, прыватызацыя, продаж, рэнтабельнасць, вартасць, фірма, цэнатварэнне, спонсар, трэт, чартэр, арандатар, баланс, кансэнсус, купюра.

* Заданне 3. Прачытайце тэксты. Знайдзіце словы, што адпавядаюць студэнцкаму слэнгу.

Хай, пипл! Хаер не мыт, фэйса не брита. Сегодня отходняк?
Жизнь плющит: горшки звенят. Так колбасился до двух ночи, а затем как нормальный чел отправился подушку давить. Как вспомню, крышу сносит.
А меня в депрессию вогнал этот безмазовый сэйшн. Там один цивилъник беспонтово скачет, ни одного волосатого! Темнота! Достал отстойный музон, лабать не умеют, чилдрэны. Где игра, драйв, накал? Я вообще в последнее время на Цеппелинах зависаю. Ну ещё у Хендрикса навёрнутые запилы.
Слышь, есть маза вписаться на новый сэйшн. Я тикеты достал.
Весь колокол на измене: реалайзовать или не реалайзоватъ, вот в чём заморочка. Ты меня подсадил на полный приход.
Дай чик-фаер, у меня смок есть, покумарим.
Оставь натады, пошли лучше в твою вписку хавкой закинемся.
Ко мне сейчас без мазы, у меня мазер на флэту. Опять концептуал о лагере двигать будет. Эти разборки с пэрэнтами меня уже загрузили.
Напряг!
А бразер у меня клёвый. Он мне рекорду с бундэсовской печаткой и пищук на бездник подарил. Эта фишка всех пробила.
Будь челом, дай люкс. Я фирмовые шузы и байтовый трузер с лэйблом на зипере хочу комершн.
Ну у тебя совесть в ауте, ты мне ещё тэн грин-лям должен.
Пипл, я к тебе всей душой примыкаю, а тебя замыкает на такой фигне. Ладно, пора на базу, я те завтра рингану.

Привет! Немытый, небритый. Ну как, отошёл после вчерашнего?
Жизнь угнетает: голова раскалывается. Так безудержно танцевал до двух ночи, а потом как нормальный человек отправился спать. Как вспомню, разум отступает.
А на меня скуку навёл этот хлипкий музыкальный концерт. Там одни цивилизованные люди, ни одного хиппи. Надоела плохая музыка. Играют как дети, никаких чувств. Я вообще в последнее время «Led Zeppelin» слушаю или соло на гитаре Джима Хендрикса.
Слушай, есть удачная возможность попасть на новый концерт. Я билеты достал.
Не могу решить: идти или не идти, вот в чём вопрос. Но ты меня заинтересовал.
Дай зажигалку, у меня сигареты есть, покурим.
Оставь на потом, пошли лучше к тебе домой чего-нибудь перекусим.
Ко мне сейчас идти бесперспективно, у меня мама дома. Опять об учёбе расспрашивать будет. О, как мне надоели эти выяснения отношений с родителями!
Неприятная ситуация!
А вот с братом мне повезло. Он мне западную пластинку и пейджер на день рождения подарил. Всем понравилось.
Будь человеком, отдолжи денег. Я хочу купить ботинки и белые джинсы с фирменным знаком на молнии.
У тебя нет совести, ты мне ещё 10 долларов должен.
Я же к тебе всей душой, а ты денег пожалел. Ладно, пора возвращаться, я тебе завтра позвоню.

(В.Е.Егорычев)

* Заданне 4. Прааналізуйце, як падаюцца наступныя тэрміны  ТСБМ, БелСЭ, «Слоніку іншамоных сло» А. М. Булыкі, «Энцыклапедыі прыроды Беларусі». Зрабіце выснову.

Біятлон, –а, м. Спартыныя спаборніцтвы, у якіх лыжная гонка спалучаецца са стральбой з вінтокі на некалькіх агнявых рубяжах.
[Ад лац. bis – двойчы і грэч. athlon – спаборніцтва, барацьба.] (ТСБМ).
Біятлон (ад лац. bi дзвюх + грэч. athlon барацьба; сучаснае зімовае дваяборства), лыжная гонка на 20 км са стральбой з вінтокі на чатырох агнявых рубяжах. Спартсмен робіць 5 стрэла на кожным агнявым рубяжы са становішча лежачы ці стоячы, а на апошнім – стоячы, без упору. Мішэні ставяцца звычайна на 3; 8; 13 і 18-м км; дыстанцыя стральбы адпаведна 250, 200, 150 і 100 м. За кожны промах налічваецца штраф 2 хв., які дадаецца да паказанага  лыжнай гонцы часу. У праграму спаборніцтва па біятлоне ваходзіць таксама эстафетная гонка 4 х 7,5 км са стральбой па шарах.
Спаборніцтвы па біятлоне праводзяцца на Беларусі з 1961 г. (БелСЭ).
Біятлон, –а, м. (ад лац. bis = двойчы + гр. athlon = спаборніцтва, барацьба). Спартыныя спаборніцтвы, дзе лыжная гонка спалучаецца са стральбой з вінтокі на некалькіх агнявых рубяжах.
· Біятланіст (А. Б.).

Рапіра, –ы, ж. Калючая халодная зброя з догім і гнуткім чатырохгранным клінком, якая  цяперашні час ужываецца толькі  вучэбным і спартыным фехтаванні. Фехтаванне на рапірах.
[Фр. rapiere.] (ТСБМ).
Рапіра (франц. rapiere), спартыная калючая зброя, якая выкарыстоваецца  спаборніцтвах па фехтаванні.
Складаецца з лёгкага стальнога клінка, гарды, якая аховае руку спартсмена. Клінок прамавугольнага сячэння, дажынёй 90 см, на канцы мае спецыяльны ахоны наканечнік. Гарда бывае дыяметрам да 12 см. Вага зманціраванай рапіры не павінна перавышаць 500 г, дажыня 110 см. З 1954 г. у практыку судзейства па фехтаванні на рапірах уведзены электрарапіры і электрафіксатар (БелСЭ).
Рапіра, –ы, ж. (рус. pапира < фр. rapiere). Калючая зброя з догім гібкім чатырохгранным клінком, якая зараз выкарыстоваецца толькі  вучэбным і спартыным фехтаванні.
· Рапірыст (А. Б.).

Собаль, –я, м. 1. Невялікі драпежны звярок сямейства куніцавых з каштоным футрам бурай афарбокі.
2. Футра гэтага звярка. Абшыты собалем канер (ТСБМ).
Собаль (Martes zibellina), млекакормячая жывёла сям. куніц атр. драпежных звяро. Насяляе тайгу Сібіры, Урала, Д. Усходу, а таксама понач Манголіі, Карэі, Японіі, Кітая.
Дажыня цела 32-58 см, маса да 1,8 кг (самцы большыя за самак). Посць ад жота-бурай да чорна-бурай, густая, шакавістая. На гарляку і грудзях жотая пляма. Корм жывёльны (пераважна мышападобныя грызуны) і раслінны (ягады рабіны, кедравыя арэхі). Нараджае 1-7 дзіцянят. Каштоны прамысловы звер (БелСЭ).
Собаль (Martes zibellina), млекакормячая жывёла сям. куніцавых атр. драпежных звяро. Пашыраны пераважна  лясной зоне ад Пячоры да бераго Ціхага акіяна. У 15-18 ст. бел. і літ. лясы былі мяжой пашырэння С. на захад. На Беларусі  15-16 ст. мясц. сабалінае футра (па 100-200 шт.) прадавалася  Мінску, Навагрудку, Полацку і інш. месцах (гіст. дакументы «Роспіс ардыншчыны», 1501; «Завагі да генеральнага межавання» і інш.). Вельмі каштоны прамысловы пушны звер. Аб’ект зверагадолі.
Даж. 43-58 см, маса 0,9-1,9 кг. Цела прысадзістае, гібкае, вушы вялікія акруглыя, хвост пушысты, даж. да 19 см. Посць густая, мяккая, пушыстая, ад светла-карычневай да чорна-бурай, бліскучая; на горле і грудзях невыразная жотая пляма. Жыве паасобку. Аселы, трымаецца  асноным на зямлі, можа лазіць па дрэвах. Гняздо  дуплах паваленых дрэ, пад каранямі, вываратнямі, сярод камення і г. д. Нараджае да 5 (7) дзіцянят у красавіку-маі. Працягласць жыцця  няволі да 15-18 гадо. Скрыжоваецца з куніцай лясной, у выніку з’яляюцца т. зв. кідусы. А. К. Фядоса (ЭпБ).

Шахматы, –мат; адз. няма. 1. Гульня на дошцы, раздзеленай на 64 светлыя і цёмныя клеткі (палі), паміж 16 белымі і 16 чорнымі фігурамі па станоленых для іх правілах хадо. Бухгалтар Селівей і планавік Ігнат у шахматы гулялі. Корбан.
2. Набор фігур для такой гульні. Рассталяць шахматы.
[Ад перс. sah mat – цар памёр] (ТСБМ).
Шахматы (ад перс. шах – гасудар + араб. мат. – памёр) – спартыная гульня, якая спалучае элементы спартынай барацьбы, навуковага мыслення і мастацкай творчасці; від спорту.
Гуляюць 2 працінікі на квадратнай дошцы, падзеленай на 64 светлыя і цёмныя палі. У кожнага па 16 фігур (кароль, ферзь, 2 ладдзі, 2 сланы, 2 кані і 8 пешак), якія перамяшчаюцца паводле пэных правіл. Мэта гульні – даць мат каралю (становішча, калі кароль не можа абараніцца ад нападу фігур працініка).
Лічаць, што шахматы першыню з’явіліся  Індыі  канцы 5 ст. Сучасную форму шахматы набылі  16 ст. у ерапейскіх краінах (Іспанія, Італія, Францыя, Англія). Афіцыйныя спаборніцтвы па шахматах праводзяцца з 19 ст. (першы міжнародны турнір прайшо у Лондане  1851 г.).
Першы чэмпіянат БССР па шахматах адбыся  1924 г. (пераможца С. К. Разенталь). Першы майстар спорту па шахматах на Беларусі – У. І. Сіліч (БелСЭ).
Шахматы, –мат, мн. (ад перс. sah mat = шах памёр). 1. Гульня двух партнёра на раздзеленай на 64 светлыя і цёмныя клеткі дошцы 32 светлымі і цёмнымі фігурамі з мэтай аб’явіць мат каралю працініка. 2. Набор фігур для такой гульні. Расставіць на дошцы шахматы.
· Шахматны, шахматыст (А. Б.).

Заданне 5. Карыстаючыся энцыклапедычнымі даведнікамі, размяркуйце прыведзенныя тэрміны  наступным парадку: 1) мнагазначныя словы, 2) амонімы, 3) сінонімы, 4) антонімы, 5) паронімы.


· Абавязкі, абаліцыя, абвінавачаны, адказчык, адкрытае галасаванне, акупацыя, аналогія, ануляванне, ахова прыроды, банда, беззаконне, бікамералізм, брак, бяздзейнасць злачынная, вайна, валюта, віна, выдача злачынца, вымаганне, вымагацельства, высяленне, вэксаль, грамата, грошы, грузаадпрашчык, грузаатрымальнік, грыф, дабро, данос, дарослыя, дажнік, двухпалатная сістэма, дзеці, дыпламант, дыпламат, дыпламатычнае прадстаніцтва, дыплом, дэкрэт, дэмакратыя, дэнансацыя, дэнатуралізацыя, дэпазіт, дэпутацкая недатыкальнасць, завочнае навучанне, закон, законнасць, замах, засяленне, збор, звальненне, знак, знешні гандаль, імпарт, імунітэт дэпутата, імя, ісцец, кааліцыя, казнь, калецтва працонае, камітэнт, камітэт, кананічнае права, кантроль, канфесія, канцэсія, кара, квота, конкурс, копія, крэдытор, лёгкія цялесныя пашкоджанні, ліст, лячэнне дабравольнае, лячэнне прымусовае, маёмасць, малалетнія, манархія, мандат, мараторый, марка, мафія, мемарандум, мінімальны спажывецкі бюджэт, міністэрства, мір, місія, навучанне без адрыву ад вытворчасці, нагляд, натуралізацыя, нацыяналізацыя, неадпаведнасць, недры, непаналетнія, непаналецце, нетры, норма, нота, нядбайнасць злачынная, ордэн, пай, знос, пакаранне, памілаванне, паручыцельства, пасаг, пастанова, патранат, патуранне, паналецце, пойвар, правы, прагал, прагул, прадсталенне, пражытачны мінімум, пралангацыя, прамульгацыя, прамы доказ, пратэст, працаладкаванне, прыватная амністыя, прыватызацыя, прыярытэт, прэзідэнт, прэтэнзія, раён, развод, раздзяржаленне, рэкет, рэкламацыя, сесія, спадчына, стандарт, субстанцыя, сям’я, тайнае галасаванне, тратта, трама вытворчая, узнагарода, ускосны доказ, халатнасць, цана, царконае права, цяжкія цялесныя пашкоджанні, шайка, шантаж, шлюб, штаты, штраф, экалогія, экспарт, экспедытар, экстрадыцыя, эмбарга, якасць, яка.


· Акцэпт наступны, андэррайтынг, валюта, дэпорт, дысконт, камбіст, акцэпт папярэдні, канцэлінг, баланс плацёжны актыны, квота, кантрафакцыя, крэдытор, акцэпт папярэдні, ліквіднасць, ліцэнзія, манаполія, патэнт, прэмія на біржы, прынцыпал, рэверс, рэтрата, роялці, здзелка, другасны попыт, структура заработнай платы, акцэпт папярэдні, тэндэр, баланс плацёжны пасіны, адытар, баланс гандлёвы актыны, рэвізор, эксперт, валюта неканверсуемая, экс-дывідэнд, валюта канверсуемая, манапалізацыя, банкруцтва, дэманапалізацыя, нацыяналізацыя, неплацежаздольнасць, дэнацыяналізацыя, інвестыцыі запланаваныя, дэфіцыт, эканоміка, інвестыцыі незапланаваныя, квота імпартная, недахоп, ф’ючарс, квота экспартная, мядзведзь, індасамент, франшыза, бык, справаздачнасць, аб’яднанне вертыкальнае, жырант, траст, аб’яднанне гарызантальнае, аб’ём прапановы, жыра, індасант, трансферт, аб’ём попыту, аперацыі банка актыныя, ін’екцыя, тэндэр, аперацыі банка пасіныя, адказнасць неабмежаваная, упрыскванне, рахунак, адказнасць абмежаваная, сфера вытворчая, карупцыя, вартасць, сфера невытворчая, акты, подкуп, пасі, плацежаздольнасць, зліццё гарызантальнае, крос-курс, авуары, зліццё вертыкальнае, рээкспарт, курс валютны, рэімпарт, ранавага стабільная, абарачальнасць валюты, акрэдыты, ранавага нестабільная, пошліны імпартныя, арбітраж, пошліны экспартныя, прадпрыемства закрытае, канверсавальнасць валюты, прадпрыемства адкрытае, выдаткі вычарпальныя, стагнацыя, бардэра, выдаткі невычарпальныя, эканоміка закрытая, валюта, застой, трата, эканоміка адкрытая, вексель, улік, справаздачнасць.


· Абарона, абаронца, адзінаборства, адзінаццаціметровы, арбітр, атака, атсайдэр, афсайд, брамнік, варатар, выйгрыш, высокі мяч, галкіпер, гандбол, грубае парушэнне, гулец, догая дыстанцыя, догая перадача, дыскваліфікацыя, заканчэнне, згібанне, ігрок, інсайд, кароткая дыстанцыя, кароткая перадача, кваліфікацыя, контратака, конь, ладдзя, лідэр, мат, нападаючы, нападзенне, нізкі мяч, паражэнне, пас, пасаваць, паабаронца, паэрліфтынг, пасярэдні нападаючы, пенальці, пентатлон, перадача, перамога, пераможца, перыяд, пешка, поле, працінік, пройгрыш, пяцібор’е, разгібанне, расслабленне, раунд, ручны мяч, рэлаксацыя, рэферы, сапернік, сілавое трохбор’е, спрынтэр, стаер, становішча па-за гульнёй, старт, суддзя, сэт, тайм, тур, фінал, фініш, фол, форвард, хабек, цэнтрфорвард, чэмпіён, шар, шах, шматбор’е.

Да лекцыі 5. АСАБЛІВАСЦІ СЛОВАѕТВАРЭННЯ БЕЛАРУСКАЙ НАВУКОВАЙ ТЭРМІНАЛОГІІ

Заданне 1. Вызначце, якім спосабам утвораны наступныя тэрміны.


· ААН, абвінаваца, абвінавачаны, вобыск, абвінавачванне, адкліканне суддзя, апраданне, асуджаны, вобласць, дабро, даведка, дагавор падраду на капітальнае буданіцтва, дазнанне, дактыласкапія, данасць, дэвальвацыя, дэпартацыя, заключэнне, закон, заканатворчасць, законнасць, замах, занятасць, запаведнік, затрыманне, захоп транспартных сродка, захованне, ЗАЦС, збор закона, збор, званне, зделка, землеладальнік, землепарадкаванне, землі агульнага карыстання, злачыннасць, зложыванне, знак, зняволены, ідэнтыфікацыя, ілжэсведчанне, імунітэт дзяржаны, інвестыцыя, інкрымінаванне, інстытут права, інтэрпол, інтэрпрэтацыя, КЗаП, КК, КПК, маёмасць, малалетнія, МАП, марка, МАЮД, мера грамадзянскага здзеяння, місія, павераны, падазроны, падман, падследнасць, падсуднасць, падсудны, пацярпешы, правамернасць, правіннасць, прыватнае права, радыёхуліганства, раздзяржаленне, раззбраенне, раскраданне, рэгент, рэгістрацыя будынка, рэжым пагранічны, самаабгавор, самакіраванне, сагас, свабода слова, сведка, сельсавет, сімуляцыя, следчы, служачыя, ссылка, судзімасць, трасалогія, УААП, удзельнік, укрывальнік, уласнасць, УПЭК, ураднік, усыналенне, утрыманне, ухіленне, факт юрыдычны, фальсіфікацыя, фальшываманецтва, фас, федэрацыя, феміда, філіял, фонд эканамічнага стымулявання, фондатрымальнік, форма дзяржавы, форс-мажор, фрахтаванне, фрахтошчык, халатнасць, штраф, ЮНЕСКА, ярлык, яка.


· Аблігацыя, авердрафт, агенцтва, адтэрмінока, амартызацыя, акцыянер, арбітраж, арэндатар, акцыянер, акцыянерны банк, банкрут, банк-эмітэт, беспрацое, брокерская асацыяцыя, выручка, гіперінфляцыя, крэдытны дагавор, дыверсіфікацыя, дэзінфляцыя, дэманапалізацыя, ерадолары, заёмшчык, закон попыту, залогатрымальнік, збалансаванасць, бартэрная здзелка, інвестар, інфраструктура, камбіст, канал збыту, канкурэнтаздольнасць, канкурэнцыя, кан’юктура рынка, экспартная квота, контрагент, краіна-дэбітор, крос-курс, крывая Лафера, ліквідатар, ліквіднасць, ліцэнзаванне, макрамаркетынг, пагадненне, падатак з абароту, падаткаплацельшчык, пасрэднік, пасташчык, прадпрымальніцтва, праформа-рахунак, працэнт за крэдыт, прыватызацыя, раздзяржаленне, разлік рэнтабельнасці капіталакладання, рэвальвацыя, рэінвестыцыя, рэпрыватызацыя, спекуляцыя, стабільнасць, структура рынку, агульная сума выдатка, тавараабмен, акцыянернае таварыства, укладанні, укладчык, уласнасць, справаздачнасць, фермер, форс-мажор, намінальная цана, цэнатварэнне, эканаметрыка, экс-дывідэнд, эфект аб’ёму вытворчасці, эфектынасць, абясцэньванне грошай, брокерскі, фінансавы, баніфікацыя, вэксалетрымальнік, крэдытны, маркетынгавы, ЕВС (Ерапейскае валютна-фінансавае пагадненне), ЕІБ (Ерапейскі інвестыцыйны банк), збалансаванасць, нефінансавы, кампенсаванне, іпатэчны, нерэгулюемы попыт, пут-апцыён, рэверсія, сістэма знешняга гандлю, франка-вагон, функцыя попыту ад цаны, купля-продаж, дзяржзаказ, дрэва мэт, датацыя, матэрыяёмістасць, накапленне, рэалізацыя, самаакупнасць, уранілака, фондааддача, ФЭС (фонды эканамічнага стымулявання).


· Адбіць, адскок, алімпійскі, альпінізм, арбітраж, атлетызм, атагол, баксіраваць, барцоскі, бегавы, блакірока, варатар, велагонка, віцэ-чэмпіён, вольны стыль, вуглавы, выдаленне, выкананне, вынослівасць, вытрымка, выхад на перадачу, вышыня, вышэйшая ліга, галявы момант, гімнастычны, двайны фінт, дзюдаіст, допінг-кантроль, забег, запасны гулец, заплы, збліжэнне, імітацыя дару, колькасная перавага, майстар спорту, майстэрства, марафонец, матч-рэванш, міні-футбол, нагрузка, нападзенне, націск, нічыя, падача, пад’ём з пераваротам, падцягванне, паскарэнне, паабарона, пафінал, перагрузка, пераможца, першынство, плаванне, прабежка, праследаванне, прызёр, разраднік, расцяжка, самаадчуванне, самакантроль, самастрахока, сілавы, слізганне, снайперскі, спортабсталяванне, спрэчны мяч, стартавы, сутыкненне, таварыскі матч, тармажэнне, трэкавы, тэнісіст, тэхнічны фол, фехтаванне, чвэрцьфінал, штрафнік, штрафны час, экс-чэмпіён, эстафетны, юніёрскі, яхтсмен.

Да лекцыі 6. СІСТЭМА СТЫЛЯѕ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ. АСАБЛІВАСЦІ НАВУКОВАГА СТЫЛЮ МОВЫ

* Заданне 1. Прачытайце тэксты. Які стыль і тып выкладу гэтых тэкста?

Паходжанне дзяржавы  Афінах
Плутарх распавядае пра тое, як грэчаскі герой Тэсэй, задумашы вялікую справу, аб’ядна усе абшчыны Атыкі  адзін горад і адзін народ, між тым, як раней апошні бы рассеяны і толькі з вялікімі цяжкасцямі мог быць сабраны для нейкай нарады па агульнай справе. Акрамя гэтага, паведамляе Плутарх, сярод народа спыхвалі спрэчкі і крывавыя разборкі, што скосна можа сведчыць аб тым, што  народзе жо існавалі пэныя супярэчнасці маёмаснага характару. Праводзячы  жыццё гэтыя мерапрыемствы, Тэсэй скла з сябе царскую ладу і пакіну за сабой толькі начальства над войскам і права заховаць законы. Забягаючы крыху наперад, можна паставіць пытанне: ці не гэта ж у свой час зробіць Салон?
Хутчэй за сё, эпоха жыццядзейнасці Тэсэя – гэта пачатковы перыяд распаду першабытнага грамадства і фарміравання пераддзяржанай улады з усімі яго складанасцямі і супярэчнасцямі, калі то з’яляліся, то знішчаліся першыя парасткі дзяржана-арганізаванага грамадства  Афінах. Жадаючы павялічыць колькасць насельніцтва горада Афіны і кінушы кліч «сюды, усе народы», Тэсэй запрасі народы сяліцца  горадзе на роных правах, але адначасова ён падзялі народ на саслоі, замацавашы за кожным з іх кола пэных право і абавязка. Пры гэтым вялікіх перакоса у аб’ёме право і абавязка паміж саслоямі не было. Рэформы Тэсэя  гэтым плане паслужылі пэнай перадумовай наступных крока па стварэнні дзяржавы  Афінах яго «наступнікамі»  гэтай справе, і перш-наперш Салона і Клісфена.
У Старажытнай Грэцыі не было  VІІІ – VІ ст. да н. э. неабходнасці ва сталяванні, як гэта мы назіраем на Усходзе, цэнтралізаванай эканамічнай сістэмы і сістэмы гаспадарання, бо геаграфічныя і кліматычныя мовы былі вельмі спрыяльнымі для таго, каб кожная абшчына магла весці сваю гаспадарку і забяспечваць свае нутраныя патрэбы  матэрыяльных каштонасцях і найперш у харчаванні, адзенні, жыллі. Часовыя аб’яднанні абшчын, пра якія паведамляюць літаратурныя крыніцы, былі абумолены  асноным тым, што гэтым абшчынам пагражала знешняя небяспека  форме война і набега і яны вымушаны былі аб’ядноваць свае намаганні  барацьбе з агульным знешнім ворагам.
У сувязі з гэтым працэсы фарміравання сацыяльнай неаднароднасці грамадства і сіх іншых наступства, што прывялі да фармавання дзяржана-арганізаванага грамадства на тэрыторыі Атыкі, адбываліся не па-за межамі, а нутры абшчын, а дакладней, арганічна вырасталі з патрэба асобных абшчын.
Вельмі важнае значэнне для фарміравання дзяржана-арганізаванага грамадства  Афінах мела каланізацыя грэкамі пабярэжжа Міжземнага мора, якая была выклікана шматлікімі прычынамі – племяннымі зрухамі, шчыльнасцю насельніцтва, недахопам сродка харачавання і г. д. Пад уплывам зыходу масы насельніцтва  калоніі, увозу сырых прадукта з калоніі  метраполію, развіцця індустрыі  метраполіі і вывазу яе прадукта у калоніі актына развівася тавараабмен, паказчыкам чаго можа служыць узнікненне і распасюджанне  грэчаскім свеце манеты. Нават пасрэдніцтва  гандлі, падвоз і перавоз тавара сталі жо  Грэцыі  гэты час аднымі з асноных крыніц існавання вялікай групы людзей і нават асобных абшчын.
Сур’ёзнымі наступствамі, якія адбыліся пасля развіцця тавараабмену, зыходу эмігранта у калоніі і іх вяртання на радзіму, прытоку новых пасяленца у метраполію, якія не былі карыснымі для старой родавай (фратрыева-філавай) структуры грэчаскага грамадства і найперш для старой родавай арыстакратыі, сталася тое, што з’явілася мноства людзей, якія не належалі да старых родавых абшчын – філа і фратрыя. У Грэцыі іх называлі метойкамі (=перасяленцамі, абывацелямі). Пры гэтым дадзены слой насельніцтва не пісвася  старую родавую структуру і таму не падпарадковася ладзе яе органа, але бы настолькі вялікі  колькасных адносінах і моцны  эканамічных стасунках, што не лічыцца з гэтай з’явай было нельга.
Важную ролю  фарміраванні дзяржана-арганізаванага грамадства  Афінах адыграла так званая гамераская эпоха, той час, калі грэкі стварылі сваю адметную вайсковую арганізацыю, мэтамі якой былі заваяванне, захоп чужых тэрыторый, рабаванне і падзел заваяванай маёмасці. У выніку гэтай дзейнасці былі фактычна створаны асобныя групокі прыватнага характару, добрай вайсковай вывучкі, якія фактычна «вырывалі» яе дзельніка з асяродку старых родавых (філа-фратрыевых) груп. Ваенная арганізацыя разбурала стары лад грэчаскай супольнасці. Акрамя таго, што ваенныя групокі дазвалялі карэнным чынам змяніць маёмаснае становішча асобы і адначасова абагаціцца альбо ператварыцца  раба, яны фактычна разбуралі старую родавую арганізацыю лады. Паралельна, побач з родавай арганізацыяй улады і кіравання, узнікала новая і вельмі плывовая ладная структура. Людзі прывыкалі да таго, што ёсць іншыя цэнтры лады, якія могуць задаволіць іх інтарэсы і патрэбы.
Такім чынам, развіццё вытворчых сіл і тавараабмену прывяло  Афінах да абагачэння старой родавай знаці, узнікнення за кошт ваенных дзеяння новага слою багатых і знатных людзей, разарэння дробных вытворца, росту рабства, янай маёмаснай дыферэнцыяцыі людзей і росту сацыяльнай напружанасці. Адначасова з гэтым адбывалася перамешванне паміж сабой прадстаніко розных рода і плямёна.
Найбольш значнымі мерапрыемствамі, шго прывялі да фармавання дзяржавы  Афінах, былі рэформы Салона (564 г. да н. э.) і рэформы Клісфена (509 г. да н.э.). Можна сказаць, што «тэхналагічна» працэс фармавання дзяржана-арганізаванага грамадства  Афінах бы завершаны  выніку рэформа Салона і Клісфена.
Плутарх піша, што маёмасная няронасць паміж багатымі і беднымі  часы Салона дайшла да вышэйшай кропкі. Простыя людзі былі  дагу  багатых людзей. Яны апрацовалі зямлю і аддавалі багатым шостую частку раджаю. Іншыя бралі  багатых у дог грошы, іх пазычальнікі мелі права вярнуць іх у рабства. Пры гэтым адны заставаліся рабамі на радзіме, а іншых прадавалі  рабства за мяжу. Многія за дагі вымушаны былі прадаваць у рабства нават сваіх дзяцей ці бегчы са сваёй радзімы з-за жорсткасці крэдытора.
У гэты складаны для Афіна час па просьбе суайчынніка, як багатых, так і бедных, кіраванне агульнымі справамі супольнасці зя на сябе Салон, за якім не было ніякай віны і які не бы харуснікам багатых у іх злачынствах і  той жа час не бы чалавекам бедным. Багатыя лічылі яго сваім таму, што ён бы чалавекам заможным і паходзі са знакамітага роду, а бедныя давяралі яму таму, што ён бы чалавекам шчырым. Салон дога не рашася зяць у свае рукі кіраванне, таму што баяся «как сребролюбья людей, так и надменности их». Пры правядзенні рэформа Салон адмовіся ад «адзіналаддзя» і праводзі рэформы на падставе здаровага розуму і закону, з’яляючыся па пасадзе толькі пасрэднікам (архонтам) і заканадацам. Сябрам жа, якія пераконвалі яго зяць усю панату лады, Салон сказа: «Тирания – это хорошая крепость, только выхода из нее нет».
Салон перш-наперш выда законы, у якіх адмяні кабалу і забарані забяспечваць ссуды асабістай кабалой, адмяні усе пазыкі, як прыватныя, так і дзяржаныя, дазволі кожнаму рабіць апеляцыю да народнага суда, павялічы меры, вагі і манеты. Арыстоцель паведамляе аб тым, што свае законы Салон усталява на сто гадо і напіса іх на 16 кірбах – драляных выбеленых дошках памерам прыблізна  рост чалавека, якія былі складзены  выглядзе прызмы, што паварочвалася вакол сваёй восі для зручнасці прачытання таго, што там было напісана. Разам з тым, паколькі законы не былі напісаны простай мовай, то знікала шмат спрэчак, як грамадскіх, так і прыватных, якія даводзілася вырашаць суду. Афіняне паставілі гэтыя законы  «царскім порціку» і далі клятву іх выконваць.
Выдашы законы і правёшы неабходныя рэформы, Салон здзейсні падарожжа  Егіпет часткова па гандлёвых справах, а часткова з цікавасці і паведамі пры гэтым афінянам, што вернецца на радзіму праз 10 гадо. Арыстоцель тлумачыць гэтыя дзеянні наступным чынам: «Когда Солон устроил государство таким, как сказано, образом, к нему стали то и дело обращаться с докучливыми разговорами о законах, одни пункты порицая, о других расспрашивая. Ввиду этого он, не желая ни изменять их, ни навлекать на себя вражды, предпринял путешествие в Египет... Он не считал себя вправе, если бы лично присутствовал, истолковывать законы, но думал, что каждый обязан исполнять написанное».
Галоным у рэформах Салона бы афіцыйны падзел насельніцтва па маёмаснай прымеце, незалежна ад прыналежнасці да той ці іншай абшчыны, на чатыры катэгорыі (класы): пентакасіямедзімна, вершніка, зегіта і фета. Да першай катэгорыі належалі тыя афіняне, якія атрымлівалі са сваёй зямлі 500 мер сухіх і вадкіх прадукта, да другой – 300 мер, да трэцяй – 200. Пры гэтым кожнаму з адзначаных класа ён дазволі займаць пасаду  органах улады  адпаведнасці з велічынёй маёмасці, гэта значыць, увё своеасаблівы цэнз, а тым, хто належа да фета, дазволі прымаць удзел толькі  народных сходах і судах. Напрыклад, казначэя можна было выбіраць толькі з класа пентакасіямедзімна. Вышэйшыя пасады Салон зрабі выбіраемымі па жрэбію з ліку папярэдне выбраных, якіх намячала кожная з філа.
Такім чынам, па сваёй накіраванасці рэформа Салона, у якой гаварылася аб скасаванні пазыка і юрыдычным замацаванні маёмаснага стану людзей, іх падзеле па маёмаснай прымеце на пэныя катэгорыі, тычылася  першую чаргу характару размеркавання і пераразмеркавання лішкавага прадукту, які з’явіся  вялікіх памерах у афінян і які размярковася ва мовах «понай свабоды» тавараабмену. Такое становішча з размеркаваннем і пераразмеркаваннем лішкавага прадукту і прывяло да хуткага размежавання маёмасці і абвастрэння сацыяльных супярэчнасця. Салон сваімі рэформамі вё стабільнасць і парадак у тавараабменныя працэсы, урэгулява працэсы размеркавання і пераразмеркавання лішкавага прадукту. Адняшы  багатых афінян напачатку рэформа пэную частку лішкавага прадукту і задаволішы тым самым інтарэсы бедных, ён забяспечы гарантаваную частку лішкавага прадукту багатым праз тыя дзяржаныя пасады, якія яны змаглі займаць згодна са сваім юрыдычна замацаваным маёмасным становішчам. Недарэмна пасады казначэя, як было адзначана, маглі займаць толькі тыя афіняне, якія ваходзілі  першую катэгорыю.
Акрамя гэтага, Салон паспрабава сфарміраваць новую сістэму цэнтральнага кіравання  Афінах для вырашэння супольных спра, якая б прыйшла на змену першабытнаабшчыннай сістэме арганізацыі лады. Дзеля гэтага ён ствары Савет чатырохсот, па сто асоба з кожнай філы. Пры гэтым кожная філа падзялялася на тры трыціі, а кожная трыція – на 12 накрарый. Аднак рэформы Салона  дадзеным кірунку не былі паслядонымі і радыкальнымі, а таму старыя родавыя (=філавыя) сувязі не былі знішчаны, а значыць, «стварэнне» дзяржана-арганізаванага грамадства не было завершана.
I толькі Клісфен сваімі рэформамі канчаткова ліквідава рэшткі рода-племянной арганізацыі грамадства і завяршы стварэнне дзяржавы  Афінах. Ён на месца родавых сувязя насельніцтва паставі тэрытарыяльную яго арганізацыю. Усю тэрыторыю чатырох плямёна (філа – па-грэчаску), якія раней аб’ядналіся паміж сабой, ён раздзялі на 10 тэрытарыяльных філа і да ім новыя назвы па імёнах героя роданачальніка, у сувязі з чым рашаючым для чалавека было месца жыхарства на тэрыторыі адной з іх, а не прыналежнасць да родавай арганізацыі. Арыстоцель слушна заважае, што Клісфен імкнуся пры гэтым «...смешать их, чтобы большее число людей получило возможность участия в делах государства. Отсюда и пошло выражение: «не считаться филами» – в ответ тем, кто хочет исследовать происхождение».
Дасягненню дадзенай мэты спрыяла тое, што  склад новых філа былі ключаны іншаземцы і нават рабы. Клісфен усталява Савет пяцісот замест Савета чатырохсот, у які абіралася па пяцьдзесят чалавек ад кожнай ізно створанай філы. Акрамя гэтага, усю тэрыторыю краіны Клісфен падзялі на трыццаць частак (дэма) і прымусі усіх лічыцца дэмамі. А каб канчаткова знішчыць старыя родавыя сувязі, ён прымусі усіх публічна называць сябе па імені новых дэма. Назвы дэма ён дава па іх мястэчках і па імёнах заснавальніка, таму што далёка не се дэмы былі звязаны з месцамі.
Галонай мэтай рэформа Клісфена было перамешванне насельніцтва. Раздрабішы насельніцтва па невялікіх акругах і аб’яднашы  кожнай акрузе прадстаніко розных рода і фратрыя, Клісфен разбуры вялікія старажытныя групокі насельніцтва і «адсуну» іх значэнне і ролю  жыцці грамадства на «другія ролі». I самае галонае – ён «адсуну» на «другія ролі» старажытныя групокі насельніцтва, г.зн. старыя рода-фратрыевыя сувязі  фармаванні менавіта органа улады і кіравання. I, як сцвярджае Р. Віпер, у далейшай гісторыі Афін ранейшыя арыстакратычныя роды не выступаюць больш у якасці самастойнай сілы. Прада, трэба адзначыць і тое, што старая родавая арганізацыя працягвала існаваць і надалей, таму што былі захаваны ранейшыя роды, фратрыі і жрэчаствы, але яны не мелі свайго ранейшага значэння пры фарміраванні органа улады і кіравання, пры наданні статуса афінскага грамадзянства (Сільч.).

Калядны вечар
– Міхась! Міхась! Хадзі сюды! – пакліка да сябе Пятрусь Міхася.
Два браты, самыя меншыя Тарасавы сыны, выбіралі цёмны куток і пачыналі весці гутарку.
– Ну, дзе, ты думаеш, цяпер каляды? – пытася Пятрусь.
– Дзе ж? – адказа, не думаючы, Міхась.– У Мінску. За гадзіну і да нас прыйдуць.
– Ото дурань! Ці ж можна за гадзіну прыйсці з Мінска.
– Дык яны на машыне прыедуць,– не здавася Міхась.
– Дурны ты! Каляды ж нежывыя. Дзень такі – каляды, свята,– тлумачы Пятрусь Міхасю.
Тут гутарка на хвіліну абрывалася.
– Зараз прыедзе тата з Палюком,– пачына Міхась, як бы гаворачы сам з сабою, і яго круглыя цёмныя вочкі былі поныя ціхіх думак.
Усе  хаце чакалі Палюка і аб ім толькі і думалі. Дзядзька Андрэй зрабі яму прыгожую шафку для кніг і прыбі яе каля сцяны, дзе спа Палюк. Маці паклапацілася напхаць мяккі сяннік і прыгатаваць чыстую пасцель. Старэйшы сын, Алесь, расстарася другую стрэльбу, каб пайсці з Палюком на зайца. А Пятрусь і Міхась вывучылі весь буквар, бо Палюк даклярава ім за гэта кніжак з малюнкамі.
Міхась з Петрусём тым часам гаварылі зно. Цяпер размова ішла аб вячэры.
– Ты толькі, Міхась, не накідайся адразу на яду,– асцерага Міхася Пятрусь: – бо мама штораз будзе даваць смачнейшую страву. Я летась падашукася. Паставілі верашчаку, дык я давай хлыстаць. Потым даюць квас, ды такі смачны. Я – за квас. Далей, смажаная рыба... Вячэра яшчэ  палавіне, а мяне жо хоць на пупе круці.
– А затра мы будзем шукаць на стале зерняты?
– А як жа? I якіх зернят больш будзе, тое збожжа налета лепш уродзіцца.
– Алесь елку нясе! – крыкнуу Міхась. Харошанькую, зялёную, купчастую елачку паставілі каля стала.
– А ёй тут добранька: цёпла! – гавары ён і залівася вясёлым смехам (Я. Колас).

Спартынае плаванне
Спартынае плаванне аб’ядновае плаванне на пэныя дыстанцыі, падводнае, сінхроннае (мастацкае), гульнявое, прыкладное; частка пяцібор’я, трыятлона і інш. шматбор’я. Плаванне на спартынай дыстанцыі ключае спаборніцтвы на дыстанцыі ад 50 да 1500 м спосабамі кроль, кроль на спіне (вольны стыль), брас, батэрфляй (дэльфін), комплекснае плаванне.
Кроль, ці вольны стыль, – самы хуткі спосаб плавання. Брас падобны да руха жабы. Гэты стыль не вельмі хуткі, але дзякуючы прастаце і эканамічнасці руха ім можна праплысці вялікую адлегласць. Практычнае прымяненне плавання на спіне даволі нязначнае, і карыстаюцца ім, каб атрымаць псіхічную і мышачную разрадку пасля плавання іншымі стылямі. Да таго ж плаванне на спіне небяспечнае, паколькі плывец дрэнна арыентуецца і не бачыць таго, што адбываецца  вадзе. «Батэрфляй» у перакладзе з англійскай мовы абазначае «матылёк». Сапрады, рукі плыца падымаюцца над вадой, быццам крылы. Па хуткасці батэрфляй уступае толькі кролю. Гэты стыль патрабуе вялікай фізічнай сілы, і таму плыцы, якія спецыялізуюцца  батэрфляі, засёды выдзяляюцца магутным целаскладам.
Гульнявое плаванне – рухавыя гульні (воднае пола і інш.). Прыкладное плаванне – ныранне  дажыню і на глыбіню, выратаванне на вадзе, пераадоленне водных перашкод.
Плаванне вядома здана як практычны і ваенна-практычны навык. Яшчэ старажытныя грэкі надавалі вялікае значэнне менню плаваць. Яны лічылі, што чалавек, які не  стане добра трымацца на вадзе, па меншай меры варты насмешак.
Грэчаскі гісторык Герадот расказвае пра выдатнага плыца Скіліда, які разам са сваёй дачкой Цыянай здзейсні адважны чынак. Падчас вайны грэка з персамі  480 г. да н. э. Скілід і яго дачка падплылі ноччу да варожых караблё і перарэзалі якарныя канаты. Надвор’е было штармавое, і многія караблі перса былі выкінуты на збярэжныя рыфы. Скілід і яго дачка праплылі каля 15 км. Цудонымі плыцамі былі нашы продкі – старажытныя славяне. Візантыйскі гісторык Марыкій у УІІ ст. піса пра іх: «Яны асабліва здольныя перапраляцца праз рэкі таму, што больш і лепш за астатніх людзей умеюць трымацца на вадзе».
Уменню добра плаваць надавалася вялікае значэнне  рускім флоце. Пётр І увё спецыяльныя заняткі па плаванні. У 1725 г. была адкрыта школа, у якой рускіх марако вучылі плаваць і веславаць.
Паводле даследавання гісторыка, старажытныя жыхары планеты плавалі кролем і брасам. Гэтыя стылі вайшлі і  сучаснае спартынае плаванне, якое зарадзілася на рубяжы ХУ – ХУІ стст. і як від спорту понасцю сфарміравалася  канцы ХІХ ст.
Першыя сапрады спартыныя спаборніцтвы па плаванні адбыліся  1877 г. у Англіі. З 1896 г. плаванне ключана  праграму алімпійскіх гульня (уключае 32 нумары – па 16 мужчынскіх і жаночых). Міжнародная аматарская федэрацыя па водных відах спорту арганізавана  1908 г.
У Беларусі афіцыйныя спаборніцтвы па плаванні праводзяцца з 1924 г. У 1936 г. у Мінску пабудаваны першы плавальны басейн. Першы чэмпіянат Беларусі прайшо у 1927 г. (г. Гомель). Сярод беларускіх спартсмена найбольшых поспеха дасягнулі Н. Бараноская, Л. Брэхава, Э. Васількова, А. Герасіменя, А. Гука, С. Капляко, І. Ларычава, А. Рудкоская, Г. Шчэрба, Н. Яршова (СэБ, ЭСЮС).

Інтэрв’ю з С.Хахловай
Святлана Хахлова адмалялася ад інтэрв’ю да апошняга дня чэмпіянату Еропы па плаванні. Такі  яе прынцып. Таму пра медаль, заваяваны  пачатку чэмпіянату, мы гаворым у канцы, калі яна праплыла апошнюю  Эйндховене дыстанцыю – 50 м кролем. А вогуле спаборніцтвы  Галандыі ёй як ніколі даліся: ні на адной з яе дыстанцый не было непераадольных бар’ера.
Вось і на апошняй Хахлова жо  пафінале перакрыла нарматы алімпійскай ліцэнзіі групы «А», які ніяк не давася раней.
– Для мяне першыню выпалі такія спаборніцтвы, – пачала яна размову. – На кожнай дыстанцыі я плыла  фінале. Даводзілася па некалькі разо на дзень выходзіць на старт, плюс выступленні  эстафеце. Звычайна  мяне здараліся перапынкі, на працягу якіх можна было адпачыць. Зараз жа яны адсутнічалі.
– Аляксандра Герасіменя не выйшла на адну з дыстанцый. Магчыма, і табе трэба было гэта зрабіць?
– Выдася адзін дзянёк, калі я магла быць вольнай. Але далей праграму пабудавалі так, што давялося пастаянна выходзіць на дарожку. У мяне выраслі вынікі, і я змагла трапляць у фінал усіх дыстанцый, на якіх плыла.
– На закаце чэмпіянату падаспела і эстафета, з якой вы не прайшлі  фінал...
– Але станавілі рэкорд краіны, што радуе. У апошні дзень мы з Сашай вельмі стаміліся.
– А як сам чэмпіянат? Ён атрымася для цябе найбольш удалым у кар’еры...
– Лічу, што нармальна падрыхтаваліся. Безумона, засёды жадаеш лепшага. Я ж не паставіла сусветны рэкорд! Плыла побач з галандкай, якая станавіла новае дасягненне. Якому спартсмену не хочацца яго станавіць?
– Ці збіраешся стартаваць на бліжэйшым чэмпіянаце свету?
– Так, мы едзем усёй камандай, але пакуль не вызначыліся з дыстанцыямі. У Англіі прызначаны другі старт. Ён, думаю, будзе больш лёгкім. Хаця гэта і чэмпіянат свету, а не Еропы, але ён па кароткай вадзе. Вялікая ж – яна і ёсць вялікая («Спортивная панорама»).

Трэцяе месца
Калі я ішо дадому з басейна, у мяне бы вельмі добры настрой, таму што я заня трэцяе месца  стылі батэрфляй. Тата гаворыць, што се людзі павінны мець плаваць, а хлопчыкі асабліва, таму што яны мужчыны. А які ж гэта мужчына, калі ён можа патануць падчас караблекрушэння ці проста так, на Чыстых прудах, калі лодка перавернецца?
І вось я сёння заня трэцяе месца і зараз скажу пра гэта бацьку. Я вельмі спяшася дадому, і, калі вайшо у пакой, мама адразу спытала:
– Ты што так ззяеш?
Я сказа:
– А  нас сёння былі спаборніцтвы.
Тата сказа:
– Гэта якія ж?
– Заплы на дваццаць пяць метра у стылі батэрфляй...
Тата сказа:
– Ну і як?
– Трэцяе месца! – сказа я.
Тата проста весь расцві.
– Няжо? Вось здорава! – Ён адкла газету. – Малайчына!
Я так і веда, што ён узрадуецца. У мяне яшчэ лепшы настрой ста.
– А хто ж першае заня? – спыта тата.
Я адказа:
– Першае месца, тата, заня Вока, ён ужо дано мее плаваць. Яму гэта не цяжка было...
– Ай ды Вока! – сказа тата. – Так, а хто ж заня другое месца?
– А другое, – сказа я, – заня адзін рыжанькі хлопчык, не ведаю, як зваць. Падобны да жабяняці, асабліва  вадзе...
– А ты, значыць, выйша на трэцяе? – Тата сміхнуся, і мне гэта было вельмі прыемна. – Ну што ж, – сказа ён, – што ні кажы, а трэцяе месца таксама прызавое, бронзавы медаль! Ну, а хто ж застася на чацвёртым? Не памятаеш?
Я сказа:
– Чацвёртае месца ніхто не заня, тата!
Ён вельмі здзівіся:
– Як гэта?
Я сказа:
– Мы се трэцяе месца занялі: і я, і Мішка, і Толік, і Кімка, усе-се. Вока – першае, жабяня – другое, а мы, астатнія васемнаццаць чалавек, мы занялі трэцяе. Так інструктар сказа!
Тата сказа:
– Ах, вось яно што... Усё зразумела!..
І ён зно унурыся  газету. А  мяне чамусьці зусім прапа добры настрой (паводле В. Драгунскага).

Заданне 2. Прачытайце тэксты. Вызначце іх сістэму моных сродка, марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці, абгрунтуйце свае вывады.


· ПРАВА, інстытут грамадскага жыцця, прызначаны для рэгулявання найбольш значных грамадскіх адносін, якія патрабуюць дзяржанай аховы. Побач з інш. сац. рэгулятарамі (мараль, звычаі, традыцыі, рэлігія, культура і інш.) П. накіравана на забеспячэнне развіцця і дзеяння сяго сац. арганізма  адпаведнасці з эканам. законамі і аб’ектынымі патрэбамі грамадскага развіцця. Сутнасць П. вызначаецца характарам і ступенню выялення волі і інтарэса розных груп сацыяльна неаднароднага грамадства. У больш раннія перыяды развіцця грамадства (у антычнасці, пры феадалізме) П. адкрыта замацовала і аховала класавыя і саслоныя прывілеі. Па меры дасягнення пэнага зроню цывілізаванасці, развіцця грамадскіх структур і інстытута П. стала адлюстроваць больш шырокі спектр сац. інтарэса і трансфармавацца  сродак кампрамісу пры іх сутыкненні. У развітым прававым цывільным грамадстве П. у большай ступені дасягне зроню збалансаванасці, гарманічнай стабільнасці інтарэса, патрэб сац. груп і асобы. П. як спецыфічны рэгулятар грамадскіх адносін валодае важнымі якаснымі ласцівасцямі: агульназначнасцю (рэгулюе тыповыя грамадскія адносіны), нарматынасцю (выяляецца  нормах, правілах, паводзінах агульнага характару), абавязков а с ц ю (парушэнне прававых прадпісання цягне жыванне мер дзярж. характару). Матэрыялістычнае разуменне П. зыходзіць з прызнання абумоленасці галоных уласцівасцей прававой прыродай адпаведных матэрыяльных адносін, якія  класавым і дзяржаным арганізаваным грамадстве выклікаюць пэную юрыд. форму, незалежна ад свядомасці заканадацы. П. не можа быць іншым, чым эканам. лад і абумоленае і культурнае, паліт., маральнае развіццё грамадства. У адпаведных гіст. абставінах П. з’яляецца своеасаблівым акумулятарам цывілізацыі і нясе значны прагрэсіны патэнцыял. Сучаснае навуковае праваразуменне грунтуецца на прызнанні асобай значнасці сінтэзу розных пазіцый і кірунка гіст. прававой думкі, акцэнтуе вагу на першасным прызначэнні П. – забеспячэнне і абарона свабоды чалавека, вызначэнне П. як формы і меры свабоды і ронасці. Успрыманне П. звязваецца з усеагульнымі каштонасцямі чалавечай думкі і гіст. практыкі (агульначалавечыя прыярытэты, справядлівасць, гуманнасць, маральнасць і інш.). Менавіта гэтыя каштонасці павінны выступаць крытэрыем ацэнкі заканадачых акта з пункта погляду іх адпаведнасці П. і прававым прынцыпам. Удасканаленне праваразумення, вызваленне яго ад застарэлых уялення садзейнічае сталяванню вяршэнства прававога закона і развіццю прававой культуры грамадства. Гл. таксама Паранальнае правазнаства, Прававая дзяржава, Прававыя адносіны, Прававое рэгуляванне, Прынцыпы права (С.К.).


· Паходжанне права, яго прыметы
Права знікае натуральна-гістарычным шляхам у выніку тых сацыяльна-эканамічных ператварэння, што адбыліся  грамадстве пасля трох буйных грамадскіх падзела працы.
Першы буйны падзел грамадскай працы – аддзяленне жывёлагадолі ад земляробства, другі – аддзяленне рамяства ад земляробства, трэці – адасабленне групы людзей, якія сталі займацца гандлем таварамі, – гандляро. Непасрэдным следствам трох буйных падзела працы стала якасная маёмасная няронасць сярод людзей, сутнасць якой у тым, што пэныя групы насельніцтва пачынаюць спецыялізавацца выключна (альбо пераважна) на нейкім адным відзе вытворчай дзейнасці, яны як бы «манапалізуюць» пэную вытворчую дзейнасць, фарміруецца спецыялізацыя вытворчасці. 3 аднаго боку, спецыялізацыя садзейнічае значнаму павышэнню вытворчасці працы, а, з другога, натуральна прыводзіць да тавараабмену.
Прычым у выніку першага буйнога падзелу працы, што адбыся паміж рознымі родамі і плямёнамі, складваецца рэгулярны міжродавы і міжпляменны тавараабмен. «В первой общине, – заважае Арыстоцель, – т. е. в семье, не было явно никакой надобности в обмене; он сделался необходимым, когда общение стало обнимать уже большее количество членов. В самом деле, в первоначальной семье все было общим; разделившись, стали нуждаться во многом из того, что принадлежало другим, и неизбежно приходилось прибегать к взаимному обмену». Другі буйны падзел працы садзейнічае пранікненню сістэматычнага тавараабмену непасрэдна  род і племя. Усё гэта непазбежна прыводзіць да колькаснай маёмаснай няронасці спачатку паміж родамі і плямёнамі, а пасля і нутры іх. Адбываецца пераразмеркаванне лішкавага прадукту на карысць найбольш уплывовых груп насельніцтва, асобных сем’я, старэйшын, военачальніка, шамана, так званай «родавай арыстакратыі». Да таго ж рэгулярны тавараабмен лагічна прыводзіць да перамешвання насельніцтва, бо людзі перамяшчаюцца разам з таварамі. На месцы адносна замкнутай родавай, а затым і першабытнай суседскай абшчыны фарміруецца тэрытарыяльная абшчына.
Заканамерным вынікам азначаных працэса, якія дожыліся тысячагоддзі, стала фарміраванне якасна новага грамадства  парананні з першабытным грамадствам, заснаванага на рэгулярным тавараабмене, вядучая роля  якім належыць таварна-грашовым адносінам і адносінам, што абумолены існаваннем тавараабмену і таварна-грашовых адносін.
Важным этапам у фарміраванні грамадства, заснаванага на рэгулярным тавараабмене, з’яляецца перыяд так званай «прэстыжнай эканомікі». 3 развіццём індывідуальнай уласнасці і з’яленнем лішкавага прадукту  развіцці заемаадносіна паміж людзьмі, якія належалі пераважна да розных суседскіх абшчын, узнікае такая сацыяльная з’ява, як «абмен дарамі», ці, іншымі словамі, – «дараабмен». Пры гэтым дарыцель нічога не губля, бо пры абмене дарамі дзейніча прынцып эквівалентнасці, так званая заемнасць. Дарыцель набыва грамадскі прэстыж. Але больш важным з’яляецца тое, што падчас існавання ва мовах прэстыжнай эканомікі людзі набылі навыкі абмену таварамі на прынцыпе эквівалентнасці. У іх свядомасці замацавалася разуменне таго, што тавары можна мяняць на суразмерных пачатках, пры гэтым яны навучыліся вымяраць эквівалентнасць тавара.
I калі на самых першасных этапах прэстыжнай эканомікі абмен дарамі ме спарадычны, нерэгулярны характар, а людзі ажыццялялі дараабмен пераважна дзеля таго, каб набыць (ці атрымаць) грамадскі прэстыж, то з развіццём рэгулярнага тавараабмену перад грамадствам пастала пытанне аб тым, як і з дапамогай якіх правіла паводзін урэгуляваць новыя грамадскія адносіны, заснаваныя на тавараабмене, а таксама грамадскія адносіны, якія сфарміраваліся пад уздзеяннем таварна-грашовых адносін.
Існавашыя ва мовах першабытнага грамадства правілы паводзін – табу, міфы, аграрныя і жывёлагадочыя календары – не  стане рэгуляваць узнікшыя  выніку трох буйных грамадскіх падзела працы новыя грамадскія адносіны. Спатрэбіліся новыя віды нарматыных рэгулятара. Так узнікае права, а разам з ім адбываецца трансфармацыя ва сёй сістэме нарматынага рэгулявання грамадскіх адносін.
Якія прыметы выдзяляюць права сярод іншых нарматыных рэгулятара і адрозніваюць яго ад правіла паводзін, якія былі ласцівы першабытнаму грамадству?
Па-першае, права знікае  выніку развіцця рэгулярнага тавараабмену і таварна-грашовых адносін. Можна сказаць, што таварна-грашовыя адносіны з’яляюцца «родавай пупавінай» права. Першапачаткова права знікае менавіта для рэгулявання таварна-грашовых адносін, для рэгулявання такіх адносін, зместам якіх з’яляецца абмен нейкімі матэрыяльнымі каштонасцямі. Затым права пачынае заканамерна пранікаць і  іншыя сферы грамадскага жыцця і найперш выкарыстоваецца для рэгулявання грамадскіх адносін, якія знікаюць пад непасрэдным уплывам таварна-грашовых адносін.
Па-другое, права яляе сістэму такіх правіл паводзін, «стрыжнем» якіх з’яляецца эквівалент, г. зн., суразмернасць. 3 дапамогай разнастайных па змесце правіл паводзін, іх сістэмы  таварна-грашовых адносінах, а таксама і  іншых грамадскіх адносінах усталёваецца суразмернасць пры абмене матэрыяльнымі каштонасцямі, пры кампенсацыі за згубленую маёмасць і г. д., і тым самым забяспечваецца ранавага, стабільнасць, устойлівасць грамадскіх адносін. Апісанне аднаго з самых старажытных і прымітыных правіл паводзін, з дапамогай якога забяспечвалася «кампенсацыя» за пэную каштонасць, знаходзім у А.Г. Проста: «Если была убита собака, – піша А.Г. Прост, –то ее необходимо было повесить за хвост так, чтобы она касалась носом земли, и сыпать на нее пшеницу до тех пор, пока она не покроет собаку».
Па-трэцяе, права – гэта такая сістэма правіл паводзін, якая патрабуе абавязковай знешняй фіксацыі, знешняга выражэння, «матэрыялізацыі». Гэта патрэбна дзеля таго, каб аднастайна, «раз і назасёды» зафіксаваць у свядомасці людзей тыя суразмернасці, «эквіваленты», якія былі выпрацаваны для рэгулявання пэных грамадскіх адносін, і надаць ім агульнаабавязковае значэнне, падкрэсліць іх непарушнасць. Прававыя нормы засёды фіксаваліся на «матэрыяльных носьбітах», якія былі найбольш зручнымі ва мовах існавання той ці іншай чалавечай супольнасці, – на папірусе, гліне, дрэве, камені і г. д.
У 1901 годзе французская археалагічная экспедыцыя, якая вяла раскопкі недалёка ад месца, дзе  свой час знаходзіся Старажытны Вавілон, знайшла базальтавы слуп, на якім былі запісаны клінапісам законы цара Хамурапі, выдадзеныя  XVIII ст. да Н.Х. С.С. Аляксее слушна падкрэслівае факт запісу закона на базальтавым слупе і заважае: «Это не только имело судебно-ритуальное (у столба совершалось правосудие) и не только напоминало всем о существовании законов, но и возвеличивало законы, поддерживало их нерушимость, возвышенность».
Пэным выключэннем з адзначанай заканамернасці можна лічыць паведамленне Плутарха аб тым, што законы спартанскага цара Лікурга не былі пісанымі. Больш таго, Плутарх нават сцвярджае, што Лікург забарані мець пісаныя законы, таму што, на думку Лікурга, усё тое, што сапрады патрэбна для шчасця і маральнага дасканалення, павінна вайсці  самыя норавы і лад жыцця, каб застацца  іх назасёды, зжыцца з імі.
Па-чацвёртае, права – гэта такая сістэма правіла паводзін, якая патрабуе абавязковай знешняй абароны з боку грамадства і яго афіцыйнага прадстаніка – дзяржавы. Справа  тым, што рэгулярны тавараабмен, які заснаваны на якаснай і колькаснай маёмаснай няронасці, засёды суправаджаецца барацьбой інтарэса пэных уласніка адносна эквівалентнасці (суразмернасці) абменьваемых каштонасця. I натуральным выглядае працэс абмену, пры якім яго вынікамі не могуць быць задаволены се ласнікі абменьваемых каштонасця. У такім разе для захавання выпрацаванага грамадствам эквівалента (нормы ці норма паводзін, з дапамогай якіх рэгулююцца таварна-грашовыя адносіны і забяспечваецца неабходная эквівалентнасць) заканамерна патрабуецца знешняя прымусовая сіла. Такой сілай на самых ранніх этапах развіцця права маглі выступаць родавыя і пляменныя арганізацыі і органы кіравання, а з узнікненнем асобнай публічнай улады  форме дзяржавы менавіта яна, з’яляючыся адзіным афіцыйным прадстаніком усяго грамадства, сканцэнтравала  сваіх руках абарону права.
Па-пятае, права яляе такую сістэму правіл паводзін, якія маюць прадстаніча-абавязваючы характар. Гэта азначае, што яны надзяляюць нейкіх сацыяльных суб’екта правамі і адначасова складваюць на іншых абавязкі. Пры рознасці  маёмасным і сацыяльным становішчы людзей і супрацьлегласці інтарэса уласніка пэных матэрыяльных каштонасцей, якімі яны абменьваюцца, у розных удзельніка абмену таварамі складваецца рознае фактычнае становішча, напрыклад, становішча гандляра і пакупніка. Урэгуляваць працэс перадачы нейкай матэрыяльнай каштонасці ад гандляра да пакупніка і працэс кампенсацыі на эквівалентных пачатках перададзенай каштонасці можна толькі шляхам надзялення гэтых удзельніка нейкімі правамі (прававымі магчымасцямі) і склашы на іх нейкія абавязкі. Прычым у гандляра і пакупніка з неабходнасцю будуць розныя па зместу правы і абавязкі, але яны павінны быць узаемазвязаны такім чынам, каб кожны з удзельніка мог рэалізаваць свае правы праз абавязкі іншага (Сільч.).


· Функцыі і ласцівасці грошай
Грошы – гэта рэч, што ахвотна прымаецца  якасці аплаты.
Каб тыя ці іншыя рэчы лічыліся грашыма, яны павінны выконваць чатыры функцыі:
а) сродак абмену. Грошы спрошчваюць працэс абмену таварамі і паслугамі  эканоміцы. Работнікі імкнуцца атрымліваць заработную плату грашыма, бо ведаюць, што грошы можна абмяняць на любую рэч, якая ім неабходна.
Калі б не было грошай, то давялося б ажыццяляць бартэрны абмен. Але бартэр магчымы толькі пры двухбаковым супадзенні жадання. Напрыклад, калі  вас ёсць кураняты, а вы хочаце набыць чаравікі, вам неабходна знайсці кагосьці, хто мае чаравікі і хоча купіць куранята. Нязручнасць бартэру абмяжовае працэс абмену і перашкаджае эканамічнаму росту. Такую сітуацыю дакладна характарызуюць словы класічных эканаміста, што часцей здарыцца жаданне супадзення, чым супадзенне жадання.
б) мера вартасці. Грошы – гэта мера вымярэння каштонасці самых розных рэча, створаных у эканоміцы. Так, барэль нафты, мужчынскі гарнітур, наведванне кінатэатра, дом ці набор мэблі можна вымераць адной агульнай велічынёю, якая дазваляе паранаць іх і атрымаць сукупную велічыню іх вартасці.
Можна сказаць, што ёсць шмат рэча, якія не маюць цаны. Напрыклад, вы маеце памятны падарунак ад сваяко або сябро, які для вас вельмі каштоны, але з пункту погляду эканаміста ён можа нічога не каштаваць, бо эканаміст займаецца вызначэннем менавага кошту рэчы, а не вымярэннем яе эмацыйнага здзеяння на чалавека.
в) сродак зберажэння. Па розных прычынах людзі могуць адкладаць частку свайго даходу і зберагаць яго на будучыню. Лепш за сё рабіць грашовыя зберажэнні. Калі, напрыклад, чалавек робіць зберажэнні на старасць, то яму немагчыма адкласці сё неабходнае – ежу, адзенне, паліва; акрамя таго, яго патрэбы могуць змяняцца. А грошы дазволяць купіць усё, што яму неабходна.
У час інфляцыі вартасць грошай змяншаецца, і людзі могуць укладаць іх, напрыклад, у маёмасць. Кошт маёмасці, аднак, таксама можа змяняцца, да таго ж яе стан можа пагоршыцца, чаго не будзе з грашыма.
г) мера адтэрмінаванага плацяжу. Многія кантракты прадугледжваюць аплату  будучыні, напрыклад, купля  растэрміноку, залогавыя крэдыты і догачасовыя буданічыя работы. Кожны кантракт, выкананне якога разлічана на пэны тэрмін, было б вельмі цяжка рэалізаваць, калі б не было агульнай меры плацяжу. Будучыня яляецца даволі невыразнай, але крэдыторы ведаюць, што яны атрымаюць грошы, якія задаволяць іх эканамічныя патрэбы, і таму даюць грошы  крэдыт.
Інфляцыя адмона плывае на функцыі, якія выконваюць грошы, але не на се функцыі аднолькава. Інфляцыя павінна расці вельмі імкліва, каб грошы сталі непрымальнымі  якасці сродку абарачэння. Напрыклад, калі інфляцыя  Вялікабрытаніі была вышэйшая за 20 % у 1970-х гадах, уладальнікі крама зусім не адмаляліся прымаць грошы. Нават ва мовах гіперінфляцыі 1923 г. у Нямеччыне грошы працягвалі выкарыстовацца.
Інфляцыя плывае на функцыю грошай як меру вартасці, бо з часам становіцца сё цяжэй супасталяць розныя паказчыкі. Напрыклад, мы ведаем, што ВГП павялічыся з 44,1 млрд. фунта у 1970 г. да 438 млрд. фунта у 1989 г., але наколькі гэта было рэальнае павелічэнне, а наколькі звязана з інфляцыяй? Тут патрэбны статыстычны прыём, каб дэфляваць гэтыя паказчыкі і вызначыць аб'ём рэальнага і намінальнага змянення. Фактычна, што датычыць паказчыка, якія тут прыведзены, адбылося намінальнае павелічэнне ВГП у дзевяць разо, але пасля таго, як бы улічаны плы інфляцыі, гэты паказчык павялічыся сяго на 37 %.
Інфляцыя не спрыяе росту зберажэння, бо яна іх абясцэньвае. Гэта асабліва праяляецца тады, калі рэальная працэнтная стака адмоная; так было на працягу некалькіх гадо у 1970-х. Аднак вынікам уплыву інфляцыі было тады павелічэнне зберажэння. Людзі пачалі адкладваць больш грошай, бо лічылі, што некалі ім спатрэбіцца больш рэальных запаса. Інфляцыя змушае выкарыстоваць іншыя спосабы зберагчы каштонасць сваіх сродка, напрыклад, куплю золата, маёмасці або нават твора мастацтва. Каб людзі рабілі зберажэнні, дзяржава выпускае розныя каштоныя паперы з цвёрдым працэнтам, напрыклад, аблігацыі.
Інфляцыя таксама плывае на функцыю грошай як сродку адтэрмінаванага плацяжу. Бізнесмены, напрыклад, баяцца даваць грошы  крэдыт надога, калі яны бачаць, што вартасць грошай зніжаецца. Каб развязаць гэту праблему, у кантракт можа быць уключаны дадатковы пункт, які прадугледжвае лік тэмпа інфляцыі. 3 другога боку, людзі імкнуцца браць больш крэдыта, калі думаюць, што рэальныя выдаткі крэдыту зменшыць інфляцыя.
Інфляцыя плывае яшчэ на валютныя курсы. Высокая інфляцыя вядзе да таго, што нацыянальную валюту купляюць усё менш ахвотна, і гэта адмона адбіваецца на курсе яе абмену.
Такім чынам, грошы выконваюць чатыры функцыі, многія рэчы могуць выкарыстовацца  якасці грошай. Якімі ж уласцівасцямі або характэрнымі рысамі павінны валодаць гэтыя рэчы, каб выконваць функцыю грошай?
а) прымальнасць. Самая важная ласцівасць грошай тая, што іх ахвотна прымаюць у якасці аплаты;
б) дагавечнасць. Грошы не павінны хутка рабіцца непрыдатнымі для выкарыстання. Гэта праблема датычыць больш папяровых грошай, чым манета. У сучасным грамадстве галоная форма грошай – банкаскія дэпазіты, якія нельга прывесці  непрыдатнасць, бо гэта сяго толькі лічбы на паперы або на камп’ютэрным маніторы;
в) аднароднасць. Пажадана, каб грошы былі уніфікаваныя. Уявіце, напрыклад, што грашовая маса краіны складаецца з манета вартасцю 1 фунт, але  адных манетах утрымліваецца 1 грам золата, а  іншых – 2 грамы. Што тады зробіцца? Людзі пачнуць збіраць двухграмовыя манеты і будуць хутчэй траціць аднаграмовыя манеты. Так аб'ём грашовага абарачэння значна зменшыцца. Гэтым мы наглядна прадэманстравалі дзеянне закона Грэшэма, згодна з якім «дрэнныя грошы выцясняюць добрыя». Менавіта тое адбылося з многімі відамі таварных грошай;
г) падзельнасць. Яшчэ адзін недахоп таварных грошай той, што іх нельга падзяліць на меншыя адзінкі. Сучасныя банкноты і манеты дазваляюць нам разбіць любую суму грошай на больш дробныя сумы;
д) партатынасць. Недахопам таварных грошай з’яляецца тое, што іх цяжка перавозіць. Сучасныя банкаскія клады з дапамогай электронікі могуць быць пераведзеныя з аднаго месца  любое іншае;
е) стабільнасць вартасці. Вельмі пажадана, каб грошы заховалі сваю вартасць. У мінулым гэта дасягалася тым, што вартасць грошай прывязвалася да вартасці якой-небудзь рэчы, і даволі стойлівай, напрыклад, золата. Адзін з найбольшых недахопа сучаснай грашовай сістэмы той, што на яе можа плываць інфляцыя;
ж) непадробнасць. Калі грамадства карыстаецца грашыма, якія маюць толькі абменную вартасць і не маюць унутранай, то неабходна да мінімуму звесці магчымасці для падробкі грошай і падману людзей (Б.Дж.).


· Кейнсаская тэорыя грашовага попыту
Кейнс сцвярджа, што існуе тры матывы заховання грошай: маты ажыццялення здзелак (куплі і продажу), маты прадбачлівасці і спекулятыны маты.
1. Маты ажыццялення здзелак. Гэты маты адпавядае погляду прыхільніка колькаснай тэорыі грошай. Людзі трымаюць наяныя грошы і клады  банках, каб проста рабіць свае штодзённыя справы – плаціць за газ, купляць бензін, гародніну і г. д. Аднак людзі атрымліваюць грошы раз у тыдзень ці  месяц, а расходуюць іх кожны дзень (г. зн. атрыманне грошай і іх расходванне не супадаюць па часе) і таму павінны заховаць частку свайго даходу  грашах, а не  менш ліквідных формах.
Што вызначае аб'ём попыту на грошы, патрэбных для здзелак? Кейнс дума, што гэты паказчык залежыць ад узроню грашовых дахода. Сапрады, гэта здараецца. Але попыт на грошы для ажыццялення здзелак можа змяншацца таксама пры павышэнні працэнтнай стакі.
2. Маты прадбачлівасці. Людзі зберагаюць грошы на выпадак непрадбачаных абставіна – паломка атамабіля, хвароба, вялікі рахунак на аплату электрычнасці і г.д. Можна дапусціць, што чым вышэйшы зровень даходу, тым большы аб'ём запаса на выпадак непрадбачаных абставіна. Гэта можна растлумачыць тым, што забяспечаным людзям трэба больш такіх зберажэння; калі, напрыклад, вы карыстаецеся некалькімі атамабілямі і  вас вялікі дом, то непрадбачаныя расходы будуць большыя, а таму трэба больш грашовых запаса. Але гэты маты падобны на маты ажыццялення здзелак, і таму вельмі часта іх змешваюць у адно цэлае.
3. Спекулятыны маты (маецца на вазе маты атрымання прыбытку). Падкрэсліваючы ролю гэтага матыва, Кейнс разыходзіся  поглядах з прыхільнікамі колькаснай тэорыі грошай. Яны не лічылі, што людзі могуць зберагаць грошы для сябе, а не для ажыццялення здзелак. Аднак Кейнс сцвярджа, што людзі могуць спекуляваць сваімі зберажэннямі, як і іншымі актывамі. Спекулятыны попыт на грошы – гэта такі попыт, калі грошы заховаюцца дзеля атрымання даходу ці для таго, каб пазбегнуць магчымых страта у выніку змянення працэнтных ставак і цэна фінансавых актыва. Кейнс дэманстрава гэта на прыкладах заховання грошай у наяных грашах і  аблігацыях з фіксаваным даходам. Каб зразумець яго аргумент, трэба ведаць, што цана аблігацый і працэнтная стака – адваротна прапарцыянальныя велічыні. Уявіце, напрыклад, што аблігацыя з фіксаваным даходам прыносіць 5 % прыбытку за год. Калі рынкавая працэнтная стака – 10 %, цана гэтай аблігацыі будзе 50 фунта. Гэта таму, што працэнтная стака на аблігацыях павінна быць роная той, якую кладчыкі могуць атрымаць, інвеставашы свае грошы куды-небудзь яшчэ. Калі рынкавая працэнтная стака падзе да 2 1/2 %, цана той самай аблігацыі павялічыцца да 200 фунта.
Кейнс зыходзі з таго, што кладчыкі маюць некаторае яуленне пра нармальную працэнтную стаку. Калі пабежная працэнтная стака ніжэйшая за нармальную працэнтную стаку, то людзі спекулююць – трымаюць наяныя грошы, чакаючы, што працэнтныя стакі павысяцца і, значыць, цана аблігацый упадзе. Адсюль вынікае, што чым ніжэйшыя будуць працэнтныя стакі, тым больш людзей будзе чакаць зніжэння цаны аблігацый і таму больш людзей будзе імкнуцца трымаць у сваім «партфелі актыва» наяныя грошы, а не аблігацыі. Значыць, нізкія працэнтныя стакі спараджаюць высокі спекулятыны попыт на грошы. Наадварот, калі працэнтная стака высокая, людзі купляюць аблігацыі, бо яны маюць нізкую цану і высокую даходнасць. Такія ладальнікі аблігацый будуць таксама імкнуцца атрымаць даход, калі, як гэта чакалася, працэнтная стака падзе, а цана аблігацый падымецца. Такім чынам, пры высокай працэнтнай стацы попыт на грошы нізкі (Б.Дж.).


· Вытокі зараджэння барацьбы – у глыбіні стагоддзя. У Старажытнай Спарце была цэлая сістэма фізічнага выхавання моладзі, у якой вялікае месца займала барацьба. Гэты від спорту ме папулярнасць і  Старажытнай Грэцыі, дзе бы уключаны  праграму Алімпійскіх гульня. З 708 г. да н. э. барацьба ваходзіць у праграму алімпіяд як самастойны від спорту. Першапачаткова барацьба вялася звычайна на сілу, у абхват ці на паясах.
У кожнага народа былі і ёсць свае нацыянальныя віды барацьбы. Кожны з іх мае свае традыцыі і рытуалы, кожны шануецца прыхільнікамі. Напрыклад, у беларускай барацьбе «да крыжа» саперніка кідалі на спіну і разводзілі рукі  бакі, у грузінскай «чыдаоба» для перамогі дастаткова кінуць барца на спіну, у азербайджанскай «гулеш» трэба прыціснуць саперніка лапаткамі да дывана, у якуцкай «хапсагай» барэц абавязаны захапіць любую частку цела працініка і кінуць яго цераз ногі.
Ужо  ХІУ-ХУ стагоддзях у рускіх волата бы багаты арсенал прыёма барацьбы. Паядынак найчасцей завяршася кідком аднаго з партнёра на зямлю. На народных гуляннях, святах, урачыстасцях барацьба карысталася вялікім поспехам. У барцоскіх паядынках можна было праявіць сілу, адвагу, спрытнасць, кемлівасць. Адзінаборствы засёды прыцягвалі гледачо, а пераможцы станавіліся любімцамі публікі.
Сёння крытэрыем спартынага майстэрства барца з’яляецца яго тактыка-тэхнічная падрыхтаванасць. Любая спаборніцкая схватка ацэньваецца па колькасці і якасці тэхнічных дзеяння, якія праводзяць з дапамогай розных спосаба тактычнай падрыхтокі. Таму дасканаленню тэхнікі прыёма спартынай барацьбы і тактыкі адводзіцца значнае месца  трэніровачных занятках спартсмена, асабліва высокай кваліфікацыі.
Працэс першапачатковага навучання прадугледжвае вывучэнне сіх груп прыёма, абароны, контрпрыёма, пэных камбінацый і заемадзеяння з тым, каб барцы маглі правесці любы прыём у стойцы і партэры.
Часта барцы і трэнеры надаюць мала вагі асновам тэхнікі, яе рацыянальнай структуры, намагаюцца адразу несці свае карэктывы, адхіляючы шматгадовы практычны вопыт. Такі падыход неапраданы. Перш за сё трэба навучыцца выконваць тэхнічнае дзеянне так, каб прыкладаць намаганні з большым эфектам пры найменшай затраце энергіі. Засвоішы жо адпрацаваную структуру прыёму, можна носіць змяненні, якія найбольш пона адпавядаюць індывідуальным асаблівасцям барца.
З усёй разнастайнасці тэхнічных дзеяння спартсмен выбірае тыя, якія адпавядаюць яго фізічным дадзеным. У залежнасці ад узроню развіцця індывідуальных фізічных якасцей барэц вывучае і дасканальвае тое або іншае тэхнічнае дзеянне, а таксама спосаб тактычнай падрыхтокі. Калі  спартсмена добра развіты мышцы спіны, яму мэтазгодна дасканальваць прыёмы, у якіх удзельнічае гэтая група мышца.
Хуткі барэц перамагае дзякуючы добрай рэакцыі, лягчэй засвойвае выклікі з наступным апярэджваннем працініка, моцны – больш паспяхова валодае сілавым ціскам з наступным выбарам спрыяльнага моманту для правядзення прыёму, вынослівы – можа працягла выконваць шматлікія рыкі і падманныя рухі, каб выкарыстаць стамленне працініка для правядзення задуманых тэхнічных дзеяння, праводзіць прыёмы  канцы паядынку. Як правіла, выбар падае на найбольш эфектыныя прыёмы, якія часта выконваюць у трэніровачных і спаборніцкіх схватках.
Спартсмен з вялікімі фізічнымі магчымасцямі, добрай каардынацыяй руха, вынослівы, спрытны, які мее ацэньваць пазіцыю, можа засвойваць не адзін-два прыёмы, а пяць-шэсць.
У далейшым адпрацоваецца стыль барацьбы кожнага спартсмена з улікам яго індывідуальных асаблівасцей. У выніку адны барцы авалодваюць адным-двума прыёмамі, другія – бяруць на збраенне тры і больш, мацнейшыя – выкарыстоваюць на спаборніцтвах дзесяткі варыянта тэхнічных дзеяння.
Устанолена залежнасць тактыка-тэхнічнай дзейнасці ад асаблівасцей нервовай сістэмы спартсмена. Так, у барцо атакуючага стылю пераважаюць працэсы збуджэння, і  сувязі з гэтым яны праводзяць прыёмы, для якіх патрэбна вялікая сіла, навязваюць сваю манеру вядзення схваткі, умеюць бароцца  шчыльным захопе. У барцо камбінацыйнага стылю працэсы збуджэння і тармажэння адносна ранаважаныя, высокая рухомасць дазваляе ім хутка пераключацца з адных прыёма на другія. Яны валодаюць шырокім дыяпазонам спосаба тактычнай падрыхтокі і некалькімі прыёмамі. Гэтую акалічнасць неабходна лічваць пры выбары і дасканаленні тэхнічных дзеяння.
Адпрацоваючы контратакуючыя дзеянні, трэба мець на вазе, што іх паспяховае выкананне залежыць ад прыёму, які праводзіцца. Найбольшая эфектынасць атакі дасягаецца пры выкананні кідко падварочваннем, падхопліваннем і задняй падножкай, сярэдняя – пры зачэпліванні галёнкай знутры і пярэдняй падножцы, малая – пры кідках падварочваннем з каленя і з захопам ног. Прычым больш мэтазгодна праводзіць контратаку ад задняй падножкі  заключнай частцы прыёму, пры кідку прагінаннем – у пачатковай. З дапамогай назірання можна станавіць найбольш выгадныя сітуацыі для правядзення контрпрыёма ва сіх відах спартынай барацьбы.
У трэніровачным працэсе неабходна дасканальваць не толькі атакуючыя, абарончыя і контратакуючыя дзеянні, але і накіраваныя на разведку, адналенне сіл, утрыманне перавагі, дэманстрацыю актынасці, рэалізацыю і ліквідацыю небяспечнага становішча. Прычым трэба ажыццяляць усе пералічаныя дзеянні ва мовах сітуацыі, якая хутка мяняецца, нарастання стамлення, таксама з рознымі па кваліфікацыі і фізічнымі дадзенымі сапернікамі.
У першую чаргу належыць асвойваць прыёмы і контрпрыёмы вядзення барацьбы  тым становішчы, у якім спартсмен адчувае сябе больш упэнена, гэта значыць, развіваць тэхніку на падставе яго моцных бако.
З кожным працінікам прыём выконваецца па-свойму, з пэнымі адхіленнямі. Выкарыстоваецца толькі аснова альбо спосаб тактычнай падрыхтокі, але таксама  некалькі змененым варыянце. Напрыклад, звальванне збіваннем з зачэпліваннем нагі знутры многія барцы выконваюць у высокай стойцы. Уважліва назіраючы за іх дзеяннямі, можна было заважыць, што гэты прыём не засёды атрымліваецца. Аказалася, што сё залежыць ад вагі спартсмена. У сярэдніх і лёгкіх вагавых катэгорыях лягчэй вывесці працініка з ранавагі. Больш цяжкія барцы не так хутка перамяшчаюцца, яны больш устойлівыя. Высветлілася, што для цяжкавагавіко выкананне гэтага прыёму з нізкай стойкі больш эфектынае.
С. А. Прэабражэнскі казвае, што  майстро дывана трэба вучыцца засёды, але нельга іх капіраваць. Сляпое перайманне не прынясе поспеху.
Пажадана выбіраць такія тэхнічныя дзеянні, якія дазваляюць пашырыць магчымасці для правядзення тых прыёма, якія жо маюцца на збраенні. Барэц выдатна валодае тэхнікай перавароту  партэры, але  яго арсенале няма эфектыных дзеяння для пераводу працініка  партэр. Значыць, яму неабходна працаваць у гэтым напрамку.
З вопытам да барцо прыйдзе менне абараняцца ад прыёма, якія часта прымяняюць на спаборніцтвах, і праводзіць іх будзе сё складаней і складаней. Тады трэба пераходзіць да дасканалення іншага прыёму, напрыклад, такога, пры якім абарона ад аднаго тэхнічнага дзеяння стварае спрыяльныя мовы для правядзення другога. Напрыклад, барэц спачатку захоплівае галаву саперніка левай рукой зверху. Працінік пачынае актына вызваляцца, ствараючы спрыяльныя мовы для імгненнага перахопу галавы правай рукой і выканання кідка паваротам. Калі партнёр не дае выканаць прыём паваротам, прыкладаючы максімум намагання, каб вызваліцца ад захопу, то трэба адпусціць яго. Сапернік, нечакана атрымашы свабоду, выпроствае тулава. Гэтага імгнення дастаткова, каб выканаць звальванне збіваннем з зачэпам нагі знутры. У выпадку нядачы праводзяць іншыя тэхнічныя дзеянні з захопам ног.
У схватцы з барцом, які добра валодае кідком падварочваннем, працінік у мэтах абароны часта перамяшчаецца назад, даючы магчымасць правесці звальванне. Таму вывучэнне гэтай групы прыёма дазволіць праводзіць іх ва заемадзеянні, значна збагаціць тэхнічны арсенал спартсмена.
Удасканаленню тэхнікі служаць спецыяльныя практыкаванні з партнёрам і трэніровачным манекенам, прыёмы вучэбных і вучэбна-трэніровачных схватак з пэным тактычным заданнем. Напрыклад, партнёр стварае спрыяльную сітуацыю, а барэц, ацэньваючы яе, прымае рашэнне і выконвае тэхнічнае дзеянне, якое найбольш падыходзіць у дадзенай сітуацыі.
У трэніроцы трэба імкнуцца не да максімальнага павелічэння колькасці прыёма, а да дасканалення іх шляхам больш хуткага выканання, тактычнай падрыхтокі і г. д. (В. І., Я. К., В. М.).

Да лекцыі 7. ТЭКСТ І ЯГО АРГАНІЗАЦЫЯ

* Заданне 2. Прачытайце тэксты. Вызначце тып выкладу гэтых тэкста, сродкі сувязі  тэксце, абгрунтуйце свае назіранні.

Ён прыгожы засёды, у любую часіну года.
I тады, калі, прачнушыся ад зімовага сну, светла і схвалявана гамоняць маладым лісцём дрэвы, а зялёна-смарагдавы колер зямлі, аблашчанай сінякрылым ветрам, радуе вока бязмежнаю прагай жыцця.
I тады, калі  кожнай красцы на густатравых лугах клапатліва і заюшана працуюць пчолы, калі набіраюцца лета і моцы нівы, гадуючы і спелячы каласы, калі кветкі, промні і птушыныя песні яднаюцца  непаторную мелодыю жыцця, якая запаняе сабою лугі, палі, лясы.
I тады, калі прыкметна цішэе  прасторах, калі на палях па-восеньску пахне жо свежаю саломаю і новым зернем, якое шчодрымі сваімі рукамі высыпаюць камбайны  кузавы машын, калі пад нагамі шамаціць апалае лісцё, а жоты колер, палінаваны павуцінкамі бабінага лета, пануе жо там, дзе яшчэ нядана было так шматкалёрна, гаманліва, весела.
I тады, калі зямля робіцца белаю-белаю, калі мяцеліцы спяшаюцца як найхутчэй укрыць ад мароза кожны карэньчык, кожны парастак, калі прамярзаюць да апошняй пушынкі  голым суччы птушыныя гнёзды, якія летам хаваліся  густым лісці, а цяпер адны толькі і асталіся на распранутых дрэвах.
У холад і  спёку, у дождж і пасля дажджу, удзень і ночы, з ветрам і без ветру, маладзіком і  поню, летам і зімою ён засёды прыгожы, наш родны, наш любы край.
Прылятаюць дадому птушкі ці адлятаюць у вырай, з вялікім сумам развітваючыся з радзімаю; кладзецца на паплавы пушысты снег ці яго зганяюць у рэчкі і азёры паласкавелыя напрадвесні промні; праклёваюцца лісты з набрынялых пупышак, ці яны, пражышы свой год, сваё жыццё, ціха кружачыся, злятаюць на дол, – нас засёды радуюць дарагія кожнаму з дзяцінства, такія знаёмыя і такія жаданыя краявіды.
Наш родны беларускі край. Ён прыгожы і па-свойму адметны на поначы і на подні, на сходзе і на захадзе. Там, дзе цячэ Дзвіна, у якую па-паночнаму задумліва глядзяцца елкі і сосны, і пятляе між палё Бярэзіна; дзе струменіць, набіраючыся сілы, Нёман і шырыцца, выбіраючыся з балот, Прыпяць, дзе гамоніць з высокімі берагамі Дняпро і трэцца хвалямі аб лодкі паднёва-ласкавы Сож...
Ён, наш край, прыгожы і непаторны сваімі рэкамі і азёрамі, сваімі лясамі і лугамі, сваімі сцежкамі і дарогамі...
Белавежская пушча і Брасласкія азёры, Палессе і Свіцязь, Налібокі і Нарач, Бярэзінскі запаведнік і маленькая рэчка Проня – усё гэта наш родны край, наша спадчына, якая аднойчы і назасёды даецца кожнаму чалавеку разам з жыццём.
Так, спадчына. Неацэнная. За сё даражэйшая. Але хто калі лічы, хто калі задумася, колькі ж на душу насельніцтва, на душу кожнага з нас прыпадае кветак, матылё, дрэ, птушак, крынічак? Усяго гэтага мы, занятыя вечным клопатам, пасядзённаю працаю, часцей за сё не заважаем – яно для нас такое ж звыклае і будзённае, як і паветра, – гэты цуд прыроды! – якім мы безуважна, ранадушна дыхаем.
Так, мы звыкла сім гэтым карыстаемся. Часам нават забываемся, што прырода – не толькі для нас адных, хоць чалавек і з’яляецца самаю лепшаю аздобаю любога краявіду. Што, беручы  яе сё, чым яна так шчодра з намі дзеліцца, трэба думаць пра будучыню і абавязкова трэба пакідаць у ёй месца і той жа рэчцы, і таму ж буслу, і той жа травінцы, і таму ж мурашу. Пакідаць усё, што ім трэба.
Бо се мы на гэтай зямлі суседзі – рэчка і бусел, дрэва і травінка, кветка і пчала, мураш і чалавек. Усе мы зямляне. Бо зямля  нас адна, яна агульная для сіх. I мы маем радасць суіснаваць на ёй. Жыць у дружбе і ва заемнай павазе.
Таму, беручы  прыроды, мы абавязаны заховаць яе багацці і павялічваць іх. Беручы – аддаваць.
Кожны павінен любіць свой край. Бо чалавек, які любіць зямлю, на якой нарадзіся і якая ласкава называе яго сваім сынам, паважае свой край, які згадава яго, робіцца моцны і мудры – ён не зможа тады пагардліва ставіцца да іншых краё, іншых земля (Янка Сіпако).

Людзі часта бываюць безразважнымі
І адно пра свой інтарэс дбаюць.
Прабачай ім – што будзе, то будзе.

Калі хочаш людзям дабра,
То цябе абвінавацяць у себялюбстве
I нізкіх намерах.
А ты будзь добры – што будзе, то будзе.
Калі дасягнеш поспеху,
Знойдзеш шмат ілжывых сябро
I яшчэ больш сапрадных ворага.
Старайся дабіцца поспеху – што будзе, то будзе.
Калі будзеш адкрыты і шчыры,
Людзі пакарыстаюцца табой для сябе.
Будзь адкрыты і шчыры – што будзе, то будзе.
А нехта за адну ноч можа
Знішчыць тое, што ты будава праз гады.
Будуй сваё – што будзе, то будзе.
Калі знойдзеш спакой і шчасце,
Многія будуць табе зайздросціць.
Будзь шчаслівы – што будзе, то будзе.

Пра дабро, якое чыніш сёння,
Людзі, напэна, забудуць затра.
Рабі дабро – што будзе, то будзе.

Аддавай усё, колькі можаш,
А табе скажуць, што гэтага мала.
Што будзе, то будзе – аддавай колькі можаш.

Бачыш, у астатнім рахунку
Лічыцца толькі тое, што было паміж табой і Богам.
Бо паміж табой ды «імі» і так ніколі нічога не было.
(Маці Тэрэза)

Да лекцыі 8. ЖАНРЫ НАВУКОВАГА МАѕЛЕННЯ

* Заданне 1. Прачытайце тэкст. Знайдзіце сказы, якія нясуць галоную інфармацыю. На аснове іх складзіце тэзісы да тэксту. Якія шляхі кампрэсіі тэксту вы выкарысталі пры складанні тэзіса?

Вялікае княства Літоскае – беларуска-літоская дзяржава
У Вялікім княстве Літоскім мелася стройная сістэма судовых органа. Яна складалася з агульных судо для сяго насельніцтва, заснаваных на старажытным звычаёвым праве і нормах Статута, і з саслоных судо толькі для шляхты, якія былі аддзелены ад адміністрацыі. Акрамя таго, у княстве меліся суды для асобных група насельніцтва – духавенства, мяшчан, татар, ярэя, якія пераважна дзейнічалі на падставе царконага або старажытнага копнага права.
Суды Вялікага княства падзяляліся на вышэйшыя, так ці інакш звязаныя з вялікім князем, і суды мясцовыя, якія дзейнічалі  ваяводствах і паветах.
Самым высокім судовым органам лічыся вялікакняжацкі, ці гаспадарскі суд. Падсуднасць справа гэтаму суду да сярэдзіны XVI ст. была даволі шырокай, але затым бы устанолены інстанцыйны парадак, па якому спярша справы павінны разглядацца  мясцовых судах па першай інстанцыі. Статут 1588 года вызначы, што да кампетэнцыі гаспадарскага суда адносіліся справы па дзяржаных злачынствах, па ісках да шляхты аб выпатрабаванні дзяржаных маёнтка і земля, аб прыналежнасці да саслоя шляхты, па ісках, што закраналі інтарэсы казны, па скаргах на незаконныя дзеянні вышэйшых службовых асоба (раздз.І, арт. 3, 4, 14, 15; раздз.ІІІ, арт. 11; раздз. IV, арт. 63, 83, 90).
Статут не вызнача дакладны склад вялікакняжацкага суда. На практыцы  якасці засядацеля на судзе павінны былі прысутнічаць паны-радныя; колькасць засядацеля залежала ад важнасці справы, ад службовага становішча істца і адказчыка: 2-3, часам 20.
Суд пано-рады лічыся разнавіднасцю вялікакняжацкага суда. Ён мог разглядаць справы незалежна ад таго, уся Рада была  зборы ці толькі яе частка.
Соймавы суд першапачаткова праводзіся вялікім князем і панамі-радамі  час сойма. Такі парадак работы бы нязручным, бо соймы збіраліся рэдка, таму Статут 1588 года вызначы, што справы  соймавым судзе павінны разглядаць вялікі князь, паны-рады і восем дэпутата сойма (раздз. I, арт. 4, 28; раздз. III, арт. 46),
Суд камісарскі разгляда зямельныя спрэчкі феадала з дзяржанымі маёнткамі. У такіх выпадках спецыяльна вызначаныя камісары выязджалі на месца і там разглядалі спрэчкі (раздз. IV, арт. 83).
Скарбовы трыбунал (камісія) разгляда справы аб нанясенні страта дзяржанай казне, аб аплаце вэксаля, дакладнасці адзінка вымярэння, празмерных паборах на мастах і грэблях, аб аплаце купцамі пазык і інш. У склад трыбунала ваходзілі падскарбі земскі ці падскарбі надворны (загадвалі казной), два камісары, прызначаныя соймам, іншыя асобы. Скарбовы трыбунал збірася чатыры разы  год на пасяджэнні па чатыры тыдні кожнае.
Асэсарскі суд – старадані вялікакняжацкі суд, які засяда спачатку  Гродне, а пазней часам і  Варшаве. У склад суда ваходзілі канцлер, двое пано-рады і чатыры асэсары, што выбіраліся на соймах. Асэсарскі суд галоным чынам разгляда справы, якія мелі дачыненне да выдадзеных раней вялікімі князямі прывілея на дараваныя землі, маёнткі, рознага роду льготы.
Вялікі князь бы вельмі абцяжараным судовымі справамі. Калі лічыць, што князь часта пераязджа з месца на месца, а бывала, і працяглы час адсутніча у дзяржаве, цяжэбнікам нялёгка было знайсці вышэйшага суддзю. Гэта прывяло да таго, што справы  вялікакняжацкім судзе не разглядаліся дзесяткі гадо.
Палепшыць разгляд судовых справа паспрабава Стэфан Баторы, які 1 сакавіка 1581 года выда прывілей аб утварэнні найвышэйшага суда – Галонага суда (Трыбунала), на які складаліся апеляцыйны перагляд справа і разгляд некаторых справа па першай інстанцыі.
Галоны суд Вялікага княства Літоскага складася з суддзя, якія выбіраліся штогод шляхтай на сойміках па два суддзі ад павета. Справы разглядаліся судовай калегіяй з двух-сямі чалавек. Усёй работай Галонага суда кірава выбраны суддзямі старшыня – маршалак. На пасаду маршалка рэкамендавася Радай адзін з пано. Пасяджэнні (сесіі) Галонага суда праводзіліся  Вільні – штогод, у Мінску і Наваградку – папераменна праз год. Кожная сесія (кадэнцыя) працягвалася не больш як 22 тыдні, пасля суддзі пераязджалі  чарговы горад.
Пастанова (дэкрэт) Трыбунала выносілася па большасці галасо суддзя і абскарджанню не падлягала. Выкананне дэкрэта ускладалася на павятовыя суды або на павятовых стараст.
Сярод мясцовых судо найбольш стараданім бы замкавы, ці гродскі суд, пасяджэнні якога праводзіліся  замку ці, як называлі яго  тыя часы – горадзе, градзе. Суддзямі выступалі службовыя асобы мясцовай адміністрацыі – ваявода, стараста, дзяржаца і іх намеснікі.
Найбольш тыповым, аддзеленым ад адміністрацыі саслоным судом для шляхты бы земскі павятовы суд. Ён узнік у першай палове XVI ст., канчатковае прававое афармленне набы у Статутах 1566 і 1588 г. Суддзя, падсудак і пісар павятовага суда выбіраліся на павятовых сойміках, затым зацвярджаліся вялікім князем. Суддзямі маглі быць толькі раджэнцы Вялікага княства, шляхціцы, землеладальнікі, дабрачынныя людзі хрысціянскай веры, якія ведалі права і не займалі духоных і дзяржаных пасада.
Справы  земскім судзе разбіраліся пасесійна. Сесіі збіраліся тры разы на год.
Другім судом, аддзеленым ад органа дзяржанага кіравання, бы падкаморскі суд, які бы створаны  1566 годзе. 3 1588 г. падкаморага выбіралі на павятовым сойміку, а затым яго зацвярджа гасудар. Пасада падкаморага лічылася ганаровай і даходнай, бо значная частка судовых пошліна, якія неслі бакі, ішла  даход суддзі. Падкаморы выраша спрэчкі аб межах землеладання феадала, таму яго часта называюць «межавым судом».
У беларускіх гарадах з магдэбургскім правам, аб чым ужо ішла гаворка, дзейнічалі войтаска-ланіцкія суды, якія складаліся з войта і ланіка (засядацеля, якія выбіраліся мяшчанамі). Дробныя і нязначныя правапарушэнні і спрэчкі сярод мяшчан разглядалі гарадскія бурмістры.
У Вялікім княстве існавалі копныя суды, якія зніклі  старажытныя часы і дзейнічалі да канца ХVIII ст. Суддзямі копнага суда былі простыя людзі – копныя мужы і копныя старцы. Падсуднаcць справа копнаму суду не была дастаткова акрэслена. Ён мог разглядаць справы аб забойстве, калецтве і пабоях, аб крадзяжах і грабяжах, аб патравах і інш. Пастановы копных судо, як правіла, абскарджэнню не падлягалі і выконваліся адразу пасля іх прыняцця.
Існавалі і іншыя суды – каптуровы (на час міжкаралея), палюбоны і г.д.
У сучаснай літаратуры нярэдка перабольшваецца значэнне і роля права і суда  княстве. Вялікае княства характарызуецца амаль як прававая дзяржава. На практыцы справы абстаялі інакш. Пакажам гэта на прыкладах, вядомых нам з дакумента таго часу. У 1580 годзе слугі гетмана літоскага Крыштофа Радзівіла  Вільні забілі нейкага «маскавіцяніна» Заблоцкага толькі за тое, што небарака быццам бы не зня шапкі пры сустрэчы з гетманам. Заблоцкі бы добра вядомы вялікаму князю і каралю Стэфану Баторыю. Баторы абурыся на гетмана за забойства свайго знаёмага і... два тыдні не прыма гетмана. Калі Радзівіл атрыма дазвол наведаць князя, ён публічна прасі прабачэння за тое, што з прычыны н е к а т о р ы х абставіна на працягу апошніх дзён не мог быць у князя. Аб забойстве Заблоцкага нават і не паміналася. На тым справа была закрыта. Як бачым, нават кароль і вялікі князь Баторы бы бяссільным пакараць магната Радзівіла.
Не выконвалі многіх судовых пастанова і феадалы. Калі вінаваты не выконва пастановы суда, суд ме права звяртацца да вялікага князя, і князь аб’яля непаслухмянага злачынцу банітам, гэта азначала, выгнаннікам з дзяржавы з пазбаленнем маёмасці, право і шляхецкай годнасці. Цэлыя кнігі таго часу спісаны баніцыйнымі лістамі, але нарад хто з баніта бы прымусова выгнаны з княства. Нейкі Самуіл Лашч рабі наезды на шляхецкія маёнткі, забіва людзей, абраза ім насы, вушы, увогуле разбойніча. За злачынства суды выдалі на яго 236 баніцый, але Лашч так і не пакіну межы Вялікага княства.
Значным недахопам судовай сістэмы Вялікага княства было тое, што не было надзейнага механізма, які забяспечва бы выкананне судовых рашэння. У распараджэнні суда была службовая асоба – возны, які прызначася ваяводай і бы адказны за дастаку позва (павестак) асобам на суд, уводзі ва ладанне маёнткамі, землямі новых гаспадаро і г.д. Недатыкальнасць асобы вознага гарантавалася Статутам 1588 г.: за абразу вознага належа штраф і 20-тыднёвае турэмнае зняволенне, за нанясенне яму рана ці забойства – смяротная кара.
Але на практыцы феадалы ні  што ставілі асобу вознага, як і судовыя рашэнні, калі яны супярэчылі іх інтарэсам.
Абсалютная большасць насельніцтва Вялікага княства – простыя людзі: чэлядзь дворная, феадальна-залежныя сяляне зусім былі пазбалены праваздольнасці, іх лёсам понасцю распараджаліся іх уладальнікі-паны. У пастанове Варшаскага сойма 1573 года гаварылася: «Духоныя і свецкія ладальнікі маюць права на понае падпарадкаванне і паслухмянасць сваіх падданых, а калі апошнія будуць ім супраціляцца, то такія ладальнікі могуць сваіх падданых... караць па свайму меркаванню...» (М.С.).

* Заданне 2. Уважліва прачытайце тэкст. Коратка сфармулюйце асноную думку кожнага абзаца. Напішыце анатацыю да тэксту. Выкарыстайце структурныя мадэлі, што прыводзяцца  дужках у канцы тэксту.

Найбольш таленавітыя вучоныя адрозніваюцца шырокім кругаглядам і творчай ініцыятывай, маюць як сілу сінтэзу, так і пачуццё перспектывы, умеюць глядзець далёка  будучыню. Гэта людзі вельмі вялікай працаздольнасці, моцнай волі, вялікага творчага подзвігу. Яны прынцыповыя аптымісты, вераць у сілу навуковага пазнання, здольныя не толькі марыць, але і дасягаць небывалага. Такіх людзей адносна мала, яны складаюць алмазны фонд чалавецтва.
Якія ж якасці павінен мець чалавек, які рыхтуе сябе да навукова-даследчай дзейнасці? Найперш неабходна самаахвярная, самаадданая любо да навукі, да выбранай спецыяльнасці. Гэта любо павінна быць палкай, бескарыслівай, здольнай на пераадоленне сялякіх цяжкасцей і перашкод.
Неабходна таксама пэненасць у правільнасці выбранага шляху. Гэта нараджае мэтанакіраванасць, якая дазваляе даследчыку не толькі бачыць аддаленую перспектыву працы, але і дакладна планаваць асобныя яе этапы.
Абавязковай якасцю вучонага з’яляецца чэснасць. Гутарка ідзе не толькі пра плагіяцтва – выкарыстанне і прысваенне сабе чужых прац, ідэй і факта. Амаральным з’яляецца сякі неаб’ектыны падыход да ацэнкі ласных доследа і назірання. Строгасць і аб’ектынасць у аналізе любых навуковых матэрыяла і  пабудове вывада з’яляецца мовай, абавязковай для кожнага навуковага даследавання.
Навуковы работнік – і малады, і стары – павінен адрознівацца сціпласцю і самакрытычнасцю, паважаць думкі іншых. Адсутнасць гэтых якасцей параджае эгацэнтрызм, самалюбёнасць, пераацэнку сваіх магчымасцей.
Поспех у навуковай творчасці  значнай ступені залежыць ад агульнай настроенасці чалавека. Аптымізм стымулюе волю, абвастрае спрыняцце і думку. Песімізм, наадварот, падаляе эмоцыі, цягне не наперад, а назад. Вучоны павінен глядзець уперад, любіць жыццё, думаць перспектына, быць аптымістам.
I, нарэшце, адной з галоных якасцей сапраднага вучонага з’яляецца працалюбівасць. Неабходна выпрацаваць у сабе цярпенне, вытрымку пры пастаноцы любога навуковага эксперыменту, які звычайна патрабуе шматразовай праверкі, прыносіць нядачы, часта звязаныя з недастатковым асваеннем методыкі.
Не супакойвацца на дасягнутым – гэты лозунг павінен быць галоным у працы кожнага навукоца.
(Скрябин, К.И. Моя жизнь в науке. – М.: Политиздат, 1969. – 463 с.)

(Артыкул прысвечаны, найперш адзначаецца, звяртаецца вага на,.........., асабліва падкрэсліваецца, артыкул разлічаны на).

Заданне 3. Аформіце цытаты (на аснове прапанаванага тэксту) рознымі спосабамі (як часткі сказа, як цэлыя сказы; з указаннем і без указання атара і інш.).


· Юрыдычны склад правапарушэння
Правапарушэнне мае месца толькі тады, калі  наянасці маюцца се элементы, з якіх яно складаецца. Сукупнасць элемента правапарушэння, неабходных для прымянення мер юрыдычнай адказнасці, называецца юрыдычным саставам правапарушэння.
У юрыдычны саста правапарушэння ваходзяць суб’ект, аб’ект, суб’ектыны бок і аб’ектыны бок паводзіна, якія не адпавядаюць нормам права.
Суб’ект правапарушэння – асоба, якая яго здзейсніла: грамадзянін ці арганізацыя. Калі суб’ектам з’яляецца індывід, ён павінен быць правадзеездольным, а таксама дасягнуць узросту юрыдычнай адказнасці.
Аб’ект правапарушэння – сукупнасць грамадскіх адносіна, на якія пасягае правапарушэнне. Гэта могуць быць адносіны, звязаныя з аховай жыцця і здароя індывіда, парадку кіравання ці грамадскай бяспекі.
Суб’ектыны бок правапарушэння – сукупнасць прымет, якія характарызуюць адносіны суб’екта да чынка, які ён здзяйсняе, і яго наступства. Суб’ектыны бок уключае мэту, маты і віну.
Мэта – ідэальнае прадугадванне будучыні, таго выніку, які імкнецца дасягнуць суб’ект. Для некаторых віда правапарушэння, такіх, як дзяржаныя злачынствы, напрыклад, наянасць пэнай мэты суб’екта правапарушэння з’яляецца неабходнай.
Маты – унутранае падахвочванне, якім кіруецца суб’ект правапарушэння. Матывы могуць быць рознымі: карыснымі, агрэсінымі і г. д.
Віна – псіхічныя адносіны асобы да свайго супрацьпранага дзеяння і яго наступства. У тэорыі праваадносіна выдзяляюцца формы віны: намер і неасцярожнасць.
Намер – асоба сведамляе грамадска небяспечны характар сваіх дзеяння, прадбачыць магчымасць наступлення шкодных выніка і жадае або дапускае іх наступленне. Намер можа быць прамым і скосным. Прамы намер – асоба жадае наступлення казаных у законе шкодных выніка. Ускосны намер – асоба не жадае, але дапускае наступленне шкодных выніка. У юрыдычнай літаратуры таксама можна сустрэць пункт гледжання, у адпаведнасці з якім выдзяляюць азначаны ці неазначаны намер, альтэрнатыны ці факультатыны намер. Дадзеныя класіфікацыі маюць не толькі навуковае значэнне, а і практычнае, паколькі плываюць на характар правапарушэння і могуць улічвацца пры вызначэнні пакарання.
Неасцярожнасць выражаецца  дзвюх формах – злачыннай легкадумнасці і злачыннай нядбайнасці. Злачынная легкадумнасць – форма неасцярожнасці, пры якой суб’ект прадбачыць грамадска небяспечныя наступствы сваіх дзеяння, але легкадумна разлічвае на іх прадухіленне. Напрыклад, індывід дзеля гарэзлівасці садзіцца за руль атамабіля і даганяе іншага чалавека. Той трапляе над машыну, таму што шафер не здоле своечасова затармазіць.
Злачынная нядбайнасцъ – асоба не прадбачыць грамадска небяспечных наступства сваіх дзеяння, хаця можа і павінна іх прадбачыць. Напрыклад, ізно жа дзеля гарэзлівасці індывід выкідае праз адчыненае акно вазон з кветкай, што правакуе смерць выпадковага прахожага, бо па вазон яму на галаву. Мае месца неасцярожнае забойства з такой формай віны, як нядбайнасць.
Менавіта суб’ектыны бок дазваляе адрозніваць правапарушэнне ад казусу (выпадку). Казус узнікае не  сувязі з воляй і жаданнем асобы. Казус можа быць прыроднай з’явай (навадненне) ці вынікам уласных дзеяння, якія чалавек не сведамля ці магчымыя наступствы якіх не прадбачы. Казус – гэта засёды невінонае прычыненне шкоды, хаця па некаторых фармальных прыметах ён падобны да правапарушэння.
Аб’ектыны бок правапарушэння – сукупнасць прымет, якія характарызуюць яго знешні бок. Аб’ектыны бок уключае дзеянне, шкоду і прычынную сувязь паміж дзеяннем і прычыненай шкодай.
Дзеянне – тыя паводзіны індывіда, якія і складаюць правапарушэнне. Дзеянне можа мець актыную ці пасіную формы. Гэта значыць, што яно можа здзяйсняцца  форме дзеяння ці бяздзеяння. Злачынца здзяйсняе крадзеж маёмасці ці рач не аказвае дапамогу хвораму. Суб’ект правапарушэння здзяйсняе свае паводзіны  канкрэтным месцы, часе і пры пэных абставінах.
Шкода – тыя неспрыяльныя наступствы, якія вынікаюць з правапарушэння. У пэных выпадках шкода можа быць вельмі лёгка выялена: тады, калі яна носіць маёмасны характар або заключаецца  смерці чалавека ці выражаецца  нанясенні яму цялесных калечання. Але нават тады, калі шкодныя наступствы нельга выразна акрэсліць, яны пры здзяйсненні правапарушэння існуюць засёды і маюць форму парушэння сацыяльных сувязя, што склаліся  грамадстве.
Прычынная сувязь: філасофія сцвярджае, што калі адна з’ява з непазбежнасцю і неабходнасцю цягне іншую, паміж імі існуе прычынна-выніковая сувязь. Дадзены элемент мае вельмі важнае значэнне для характарыстыкі правапарушэння. Неабходна, каб менавіта дадзенае дзеянне (бяздзеянне) з’ялялася прычынай менавіта дадзеных шкодных выніка. У процілеглым выпадку немагчыма гаварыць аб здзяйсненні суб’ектам праваадносіна паводзіна, якія не адпавядаюць праву.
Такім чынам, склад правапарушэння – гэта сукупнасць утвараючых яго частак, элемента, яго структура.
У тэорыі крымінальнага права выдзяляюць агульны склад, які ключае прыметы, неабходныя для кожнага злачынства, і спецыяльны (відавы), што прадугледжвае тыя прыметы, якія вызначаюць толькі дадзены від правапарушэння (АТП).


· Крыж Ефрасінні Полацкай

Па заказе Ефрасінні полацкім майстрам Лазарам Богшам у 1161 г. бы зроблены напрастольны крыж для царквы святога Спаса. Крыж шасціканцовы. Ягоная форма сімвалізуе створаны Богам за шэсць дзён сусвет. Аснова крыжа – кіпарыснае дрэва, з якога выраблялі асабліва важныя культавыя рэчы. Рэліквія мае вышыню 51 см; а ташчыню – 2,5 см. Крыж бы аздоблены каштонымі камянямі, упрыгожаны выявамі евангеліста, заснавальніка праваслая, святых Ефрасінні і яе бацько. Паводле задумы Ефрасінні, святыня павінна была вечна «жыватварыць» душы палачана і сіх насельніка роднае зямлі. Крыж спалуча хрысціянскія каштонасці з патрыятычнымі ідэаламі. Ён адначасова бы сімвалам і святасці старажытнай Беларусі, і яе дзяржанасці.
Крыж Ефрасінні – яшчэ і каштоны помнік нашага пісьменства. Кароткі дробны надпіс паведамляе імя майстра: «Господи, помози рабоу своемоу Лазорю, нареченному Богъши, съделавъшему крьстъ сии цръквни святаго Спаса о Офросиньи». На пазалочаных пластках выбіты вялікі тэкст з цікавымі гістарычнымі звесткамі. У першай частцы тэксту паведамляецца кошт дарагіх метала і камянё, што пайшлі на аздабленне крыжа. 40 грыня – мабыць, атрыманая майстрам плата. Гэта вялікія па тым часе грошы: прыкладна столькі плацілі за патары сотні лісіных шкур. Богша, у хрышчэнні Лазар, бы заможны і асабіста свабодны чалавек. Другая частка тэксту змяшчае тыповы для таго часу тэкст праклёну, які забараняе любому чалавеку выносіць крыж з належнага яму месца.
У канцы 12 ст. рэліквію вывезлі з Полацка смаленскія князі. Захапішы  1514 годзе старажытны беларускі горад Смаленск, вялікі князь Васіль забра крыж у Маскву. У час полацкай вайны святыню вярнулі на ранейшае месца. Палачане заховалі крыж у Сафійскім саборы. У савецкі час Вацла Ластоскі перавёз крыж у Мінск. У 1929 годзе ён трапі у Магілё, адкуль знік у 1941 годзе. Пошукамі крыжа  розны час займаліся навукоцы Адам Мальдзіс і Георг Штыха, журналіст Алесь Лукашук, дзеячы беларускай эміграцыі. Найбольш верагодна, што наша нацыянальная святыня знаходзіцца  адным з музейных сховішча Расіі. У 1997 годзе беларускі мастак-ювелір Мікола Кузьміч завяршы пяцігадовую працу над стварэннем вобразу Крыжа святой Ефрасінні (У. Арло, А.С.Майкровіч).


· Знамянальнай падзеяй для Беларусі  2007 годзе ста візіт у нашу краіну прэзідэнта Міжнароднай федэрацыі футбола (ФІФА) Йозэфа Блатэра. Сустрэча з ім адбылася  Доме футбола, дзе прысутнічалі журналісты і юныя футбалісты з каманды «Суворавец» (клас з футбольнай спецыялізацыяй на базе мінскага сувораскага вучылішча бы створаны  2006 годзе).
Паводле сло спадара Блатэра, будучыня беларускага футбола аптымістычная, бо  нашай краіне зрабілі вельмі важны крок для развіцця гульні – увялі ліміт на легіянера:
У гэтым напрамку ФІФА рухаецца два гады. Непакоіць, што  складзе некаторых багатых ерапейскіх каманд Англіі, Італіі, Германіі і г. д. наогул няма сваіх іграко (у лепшым выпадку 1-2). У вас жа ёсць абмежаванне колькасці іншаземца, таму вы выбралі правільны курс. У ідэале за сваю каманду павінны выступаць не легіянеры, а то атрымліваецца, што балельшчыкі нават не перажываюць за сваю каманду, бо  ёй адны толькі іншаземцы.
Наконт увядзення відэапрагляду для вырашэння спрэчных моманта падчас матча, як у хакеі, галоны рулявы футбола паведамі, што ставіцца да гэтага адмона. На яго думку, магчыма выкарыстаць прагляд эпізоду з лініі варота, каб высветліць, ці бы гол, але, калі суддзя стане глядзець гэта «кіно» і прыме нейкае рашэнне, балельшчыкі пацярпелай каманды сё рона не пагодзяцца з ім і пакінуць стадыён. Дарэчы, вырашэнне такой праблемы сучаснага футбола, як дрэнныя паводзіны хулігана-фаната, прэзідэнт ФІФА бачыць толькі  стварэнні па прыкладу Англіі сістэмы відэаназірання не толькі нутры стадыёна, але і на падыходах да арэны, каб выключыць выпадкі надзвычайных сітуацый.
Йозэф Блатэр заважы, што футбол – школа жыцця, якая заснавана на сумленнай барацьбе, дысцыпліне, павазе да сваіх таварыша, трэнера, суддзі, саперніка, гледачо. Сёння  футбол гуляюць 260 мільёна чалавек.
Прэзідэнт ФІФА таксама адзначы, што насілле не частка футбола, яно жыве  грамадстве. У Бібліі было два браты, а не адзінаццаць чалавек, і футбола не існавала, але брат забі брата. 207 федэрацый могуць дапамагчы чалавецтву пазбавіцца ад насілля і карупцыі, што даказа мінулы чэмпіянат свету  Германіі: месяц на планеце ладары спакой (за выключэннем Ірака).
Напрыканцы свайго выступлення Йозэф Блатэр выказа меркаванне адносна будучыні футбола, які не павінен губляць свае карані: зажды застанецца дзве каманды па 11 чалавек, двое варота і адзін мячык. Акрамя таго, футбол возьме на сябе сацыяльную адказнасць, якую ён мае перад грамадствам («Звязда»).

Да лекцыі 9. АСАБЛІВАСЦІ АФІЦЫЙНА-СПРАВАВОГА СТЫЛЮ

* Заданне 1. Напішыце разнастайныя тыпы дакумента ці справавых лісто (на зор пададзеных у лекцыі).

Да лекцыі 10. КУЛЬТУРА МАѕЛЕННЯ

* Заданне 1. Прачытайце тэкст. Вызначце яго стыль. Ці жываюцца  тэксце словы з пераносным значэннем, сінонімы, амонімы і іншыя вобразна-выяленчыя сродкі? Адказ аргументуйце.

Думкі  дарозе
Грыміць па карэннях цялежка, мігацяцца стракатыя верставыя слупы, мігаюцца, пахілішыся, абросшыя мохам хваёвыя крыжы паабапал дарогі; бягуць лясы, гаі, мяняюцца палі, грамадзяцца горы, расцілаюцца шырокія лугі, блішчаць азёры, срэбрам пераліваюцца рэкі, золатам рассыпаюцца пяскі, глыбокімі зялёнымі ямамі раскідаюцца балоты...
I куды ты нясеш мяне, няведамая дарога?
А неба! Далёкае, няведамае, сіняе неба! Тысячы, мільёны гадо пазіраеш ты, без болю, без трывогі, пазіраеш на сіх рона: на чалавека, на звера, на птушку, на самую меншую мушку, на жывых і\ нежывых, на нашу бедную зямлю, на зямлю, прагноеную людскімі трупамі, залітую крывёю і горкімі слязьмі сіраты народа.
Далёкае неба, сіняе неба! Чаму не дасі адказу на нашу пакуту, на нашы надзеі, на нашы блуканні? Чаму не асушыш нашы горкія слёзы? Не супакоіш хворую душу і сэрца? Чаму не папаліш агнём справядлівым таго ліхога звера, што сее заразу, топча праду і носіць няшчасце па нашай зямлі?
Далёкае неба! Сіняе неба! Што ёсць на свеце дзінейшае, як ты? Высокае сонца, белыя хмаркі, як пух, плывуць і плывуць адна за адною, родзяцца, прападаюць, сплываюцца  цёмную хмару, звісаюць над полем і лесам, блішчуць маланкамі, трасуцца громам, разліваюцца чыстымі халоднымі кроплямі і шчыра льюцца на зямлю.
Далёкае неба! Сіняе неба! Як ціха на небе ночы! Срэбраны месячык, то круглы, то вузкі, як серп, як хораша свеціць над чорнаю цемрай, што густа засцілае белы свет! А далёкія зорачкі! Як добра  ціхую ночку!
Далёкае неба! Сіняе неба! I як можа асмеліцца думка чалавека выдумаць у табе, яснае неба, пекла, агонь, што ніколі не тухне, смалу, што вечна кіпіць!
Далёкае неба! Сіняе неба! I як апаганілі людзі хараство тваё, неба, у сваіх думках!
А дарога мая чуць віднаю шэраю ніткаю ідзе сё далей і далей, круціцца, абвіваецца накруг кургано, узбягае на горы, спускаецца  лагчыны, прападае  лесе пад жывою страхою высокіх хвой і ялін; трасе цялежка, падкідае па кадобінах, усё рона як хоча яна выкінуць мяне пасярод дарогі. Зно пайшла раней мая дарога, зно вачам адкрываюцца новыя абразы свету, іншыя галасы чуе маё вуха, іншыя думкі родзяцца  маім сэрцы.
Куды ты нясеш мяне, няведамая дарога?
О мой родны край! Хмурна пазіраеш ты з сіняга туману, што лёг па краях палё, дзе неба, спусцішыся нізка, абнімаецца з беднаю зямлёю. Парэзалі цябе вузкія сялянскія дарогі, чорныя сцежкі, рэкі і азёры, лагчыны і балоты, лясы і горы. А бедныя вёскі і сёлы без усялякага парадку параскідаліся то там, то сям: па гарах, лагчынах, па беразе рэчак, сярод далёкага поля, па цёмных лясах. Распазліся па полі, як чэрві  нягоду, бедныя мужыцкія хаты. Пакрывіліся яны, абвіслі стрэхі на гумнах, зялёныя купіны моху тостаю карою ляглі на гнілых саламяных стрэхах. Збіся  кучу будынак. Навалены  кучу бярвенне, стружкі, салома. Дзе-нідзе гляне нудная вярбіна, блісне бярэзіна, выскачыць клён. Як нявесела, як непрытульна пазіраеш ты, мужыцкая вёска, сірата між людской будовы!
А поруч з убогімі будынкамі перліся  неба панскія палацы, зелянеюць сады, ломяць галлё яблыкі і грушы; шырока і смела раскідаюцца дваровыя палеткі, каласуюцца багатыя панскія нівы, пасуцца сытыя коні, валы-рагалі, тысячы авец рассыпаюцца па полі...
О мой родны край! Поруч з галытваю ходзіць роскаш і багацце; разам з людскімі слязьмі мяшаюцца панскія вальсы, льюцца вясёлыя галасы песень, грыміць музыка з панскага саду; разам з мужыцкім потам цякуць дарагія віны.
Толькі нудныя песні твае, Беларусь, хапаюць за сэрца, жалобяць душу, туманяць вочы слязьмі, плачуць і стогнуць і горкаю пікаю, ціхаю скаргаю плывуць к далёкаму, няведамаму, сіняму, спакойнаму небу (Я. Колас).

* Заданне 2. Прачытайце тэкст. Назавіце тыя камунікатыныя якасці малення, якія найбольш уласцівы гэтаму тэксту.

Пісьмо  гісторыі развіцця чалавецтва
Гукавая мова мае сваю пісьмовую «вопратку», якая стваралася і дасканальвалася чалавекам на працягу многіх стагоддзя.
Сёння цяжка явіць сабе чалавечую супольнасць без пісьмовай мовы. А між тым бы час, калі людзі не мелі пісаць. Першапачатковыя формы пісьма зніклі прыкладна 5 тысяч гадо таму назад, у той час як вусная мова існуе жо больш за 100 тыс. гадо. Гэта азначае, што пісьмовая мова – другасны набытак чалавека. Яна з'яляецца своеасаблівым адлюстраваннем вуснай мовы. Усе людзі размаляюць, але велізарная колькасць людзей у свеце непісьменная. Якое б пісьмо ні прымянялася, за ім засёды стаіць вусная мова.
I сё ж пісьменнасць – адно з найвялікшых дасягнення чалавецтва. Колькі часу спатрэбілася многім пакаленням людзей, каб асэнсаваць навакольны свет, навучыцца разумець і падпарадковаць сабе сілы прыроды. Самым магутным у гэтых пошуках, адкрыццях аказалася слова, выражанае  пісьменнасці, увасобленае  кнізе. «Гісторыя розуму, – слушна піса М. Карамзін, – уяляе 2 галоныя эпохі: вынаходства літары і друкарства; усе іншыя былі толькі іх вынікам». Па сутнасці, уся гісторыя цывілізацыі, прагрэс чалавецтва звязаны з пісьмом, якое пераадольвае прастору і час. Дзякуючы пісьмовай мове ідэі, думкі, веды, плён чалавечай працы не паміраюць, а жывуць стагоддзямі, заховаюцца для будучыні. I хоць сёння створаны магутныя тэхнічныя сродкі для перадачы вуснай мовы, існуюць разнастайныя сродкі гуказапісу, але звычайнае пісьмо, простае  карыстанні, якое не патрабуе якой-небудзь апаратуры, не стварае перашкод іншым, не губляе свайго значэння. Пісьмо – настолькі важнае і зручнае вынаходства чалавека, што  мінулым у многіх народа свету існавала яуленне аб яго боскім паходжанні.
Догімі шляхамі ішло развіццё пісьма. Ад малюнка прадмета да літар, якія жо не маюць нічога агульнага з прадметамі, а абазначаюць толькі гукі.
Першым этапам пісьма была піктаграфія – г. зн. пісьмо малюнкамі. Піктаграма яляла сабой цэлае, не расчлянёнае на словы, паведамленне (выказванне) у малюнках.
Моныя формы тут не раскрываюцца, мы не ведаем, як гучалі словы, якімі можна перадаць змест малюнка, якія граматычныя адзнакі яны мелі.
Піктаграфіяй карысталіся на працягу догага часу індзейцы Амерыкі, жыхары Афрыкі і Астраліі, некаторыя малыя народы Сібіры і інш. У сучасных культурах элементы піктаграфіі выкарыстоваюцца як дадатковы, дапаможны сродак перадачы інфармацыі. Гэта, напрыклад, шыльды на крамах, майстэрнях і інш. (бутэлька, хлеб, рыба, нажніцы, бот і г. д.), дарожная сігналізацыя (напрыклад, выява дзяцей на знаку – «Асцярожна, дзеці!"), разнастайныя казальнікі на выстаках, спаборніцтвах, канферэнцыях, нарадах і інш. Паступова  піктаграфіі пачалі з'яляцца элементы сімвалізму, г.зн. малюнкі набывалі своеасаблівае монае значэнне, выкарыстоваліся для перадачы асобных абстрактных паняцця. Скажам, малюнак чарапахі набывае значэнне 'догае жыццё', 'шчасце', два злучаныя сэрцы – 'каханне', лук са стралой – 'вайна' і г. д. Так пачынася пераход да новага этапу пісьма – ідэаграфіі.
Ідэаграфія – пісьмо паняццямі. Пры такім пісьме кожны знак служыць сімвалам паняцця, якое стаіць за словам. На пачатку пры пераходзе ад піктаграфіі да ідэаграфіі выкарыстоваліся тыя ж самыя малюнкі, але значэнне іх мянялася. Напрыклад, малюнак вока на піктаграме абазначае 'вока', а на ідэаграме мог абазначаць 'бачыць', 'пільнасць', 'нядрэмнасць', малюнак нагі – 'стаяць' або 'хадзіць', 'прынесці' і інш. Паступова колькасць знака павялічвалася, яны станавіліся больш спрошчанымі, умонымі. Знакі ідэаграфічнага пісьма ператвараліся  іерогліфы. Іерагліфічным было старажытнае шумерскае пісьмо, егіпецкае пісьмо. У найбольш выразным выглядзе гэтае пісьмо захавалася да нашых дзён у Кітаі. Іерагліфічнае пісьмо перадае паняцце безадносна да гукавога афармлення, г.зн. не адлюстровае асаблівасці вымалення, што вельмі зручна, напрыклад, для Кітая, дзе асобныя дыялекты настолькі адрозніваюцца паміж сабой, што іх носьбіты не засёды разумеюць адзін аднаго пры вусных зносінах. Але разам з тым магчымасці ідэаграфіі абмежаваныя. Існуе велізарная колькасць паняцця, пра якія можа ісці гаворка, і кожнае з іх павінна мець свой пісьмовы знак. Стварыць і запомніць столькі пісьмовых знака практычна немагчыма. (Сучаснае кітайскае пісьмо мае больш за 40 тысяч іерогліфа. Каб чытаць просты тэкст, трэба ведаць 5–6 тысяч іерогліфа, таму навучанне чытанню і пісьму  Кітаі займае многа гадо.)
Элементы ідэаграфіі ёсць і  нашым пісьме. Гэта лічбы, спецыяльныя навуковыя сімвалы, дарожныя знакі.
Далейшае развіццё пісьма прывяло да знікнення фанетычнага (гукавога) пісьма. Гэтае пісьмо істотна адрозніваецца ад папярэдняга: яно арыентуецца на гучанне, а не на значэнне, таму апіраецца на фанетычныя адзінкі – склад і гук (фанему).
Ранняй формай фанетычнага пісьма было складовае пісьмо. Графічныя знакі  гэтым пісьме абазначалі склады. Першымі да такога пісьма перайшлі шумеры і егіпцяне, складовым было старажытнаіндыйскае пісьмо, эфіопскае і інш.
Складовае пісьмо падзяляецца на некалькі тыпа – у залежнасці ад таго, што абазначаюць графічныя знакі. Так, адны складовыя сістэмы пісьма маюць асобныя знакі для галосных і знакі для спалучэння «зычны + галосны». Такім было пісьмо Старажытнай Індыі – брахмі. У сучасным індыйскім пісьме – дэванагары – большасць знака адпавядае спалучэнням розных зычных з галосным а (г. зн. складам 6а, па, да, та і інш.). Для абазначэння складо з іншымі галоснымі выкарыстоваюцца дадатковыя над- ці падрадковыя значкі. Складовы прынцып захавася і  японскім пісьме. У ім 5 знака для галосных і 39 – для складо.
Другім этапам развіцця фанетычнага пісьма стала літарнае пісьмо, якое фарміравалася  канцы II – пачатку I тысячагоддзя да н.э. Вядомы два тыпы літарнага пісьма: кансанантнае, у якім абазначаюцца толькі зычныя гукі, і кансанантна-вакалічнае, дзе абазначаюцца і зычныя, і галосныя.
Стваральнікамі першай літарнай (кансанантнай) сістэмы пісьма былі фінікійцы, якія жылі на сходнім узбярэжжы Міжземнага мора. У сярэдзіне II тысячагоддзя да н.э. яны вынайшлі літары для зычных і размясцілі іх у строга замацаваным парадку. Інакш кажучы, яны першыню стварылі алфавіт. Ён складася з 22 літар. У далейшым фінікійскае пісьмо стала асновай для сіх іншых літарна-гукавых сістэм пісьма. Так, амаль усе сходнія сістэмы пісьма звязаны з фінікійскім або непасрэдна (пунічнае, старажытнаярэйскае), або праз арамейскае, пашыранае  I тысячагоддзі да н.э. у Малой Азіі. 3 арамейскім звязана пісьмо сірыйскае, ярэйскае, арабскае, персідскае, мангольскае і інш.
У IX ст. да н. э. з фінікійскім пісьмом пазнаёміліся грэкі. Грэкі крыху змянілі абрысы фінікійскіх літар і іх назвы (але захавалі парадак), змянілі напрамак пісьма: фінікійцы і народы, якія запазычылі  іх сістэму пісьма, пісалі справа налева (так і сёння пішуць ярэі і арабы), грэкі пачалі пісаць злева направа. Але, самае галонае, грэкі абазначылі літарамі яшчэ і галосныя. Так з'явілася кансанантна-вакалічнае пісьмо. Прыкладна за 850 гадо да н.э. грэкі закончылі складанне алфавіта. У сваім класічным варыянце ён уключа 24 літары – 17 зычных і 7 галосных. Гэта было апошняе важнае вынаходства да таго часу, пакуль не вынайшлі кнігадрукаванне.
Грэчаскае пісьмо мела некалькі тыпа: архаічнае грэчаскае пісьмо, заходнегрэчаскае і сходнегрэчаскае. На аснове сходнегрэчаскага склалася гоцкае, армянскае, славянскае пісьмо. 3 заходнегрэчаскага пісьма вырасла этрускае, лацінскае пісьмо, якое стала асновай для сучасных англійскай, французскай, італьянскай, нямецкай і іншых сістэм пісьма народа Заходняй Еуропы (С. Л.).

ЗАДАННІ ДЛЯ ІНДЫВІДУАЛЬНАЙ І САМАСТОЙНАЙ РАБОТЫ СТУДЭНТАѕ

Тэмы рэферата


·
«Кожны, хто ходзіць па зямлі, мае свае абавязкі  жыцці» (Э.Хемінгуэй).
«Трасянка» на Беларусі.
А.Алізароскі – адзін з найбуйнейшых прадстаніко свецкага кірунку  сацыялагічнай і палітыка-прававой думцы беларусі XVII ст.
Адам Міцкевіч – змагар за правы чалавека, «пілігрым свабоды», «прарок-вандронік».
Адкуль прыйшо да нас суд прысяжных?
Адлік часу. Гісторыя календара.
Адлюстраванне практыкі суадносін права і аховы прыроды  паэме «Песня пра зубра» М.Гусоскага.
Асноныя канцэпцыі (тэорыі) паходжання дзяржавы і права.
Асноныя рысы старажытнага права Беларусі.
Беларускае літаратурнае вымаленне.
Беларуская антрапанімія: уласныя імёны – мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы.
Беларуская граматыка Браніслава Тарашкевіча.
Беларуская мова і моная экалогія.
Беларуская мова часо Вялікага княства Літоскага.
Гендэрныя адносіны  беларускай фразеалогіі.
Герб, сцяг і гімн беларускай дзяржавы.
Грамадска-палітычныя погляды Ефрасінні Полацкай.
Грамадска-палітычныя погляды Кірылы Тураскага.
Грамадска-палітычныя погляды Клімента Смаляціча.
Грамадства, закон і ты.
Гродзеншчына  легендах і паданнях.
Гуманізм І.Храптовіча.
Гуманістычныя асновы светапогляду А.Волан.
Дыскусія і парламенцкая працэдура.
Дзяржана-прававыя ідэі  прагрэсінай беларускай мастацкай літаратуры (Ф.Багушэвіч, А.Гурыновіч).
З гісторыі крымінальнага права на Беларусі.
І.Ф.Капіевіч – актыны прыхільнік рэформ Пятра I.
К.Каліноскі – адзін з прыхільніка стварэння сенароднай дэмакратычнай рэспублікі.
Карані нашай мовы.
Легенды і міфы крымінальнага свету.
Л.І.Сапега як палітычны і грамадскі дзеяч ВКЛ.
Майстэрства вядзення перагавора.
Магдэбургскае права на Беларусі.
М.К.Валовіч – удзельнік вызваленчага руху на Беларусі.
М.Літвін – прыхільнік ронасці людзей усіх саслоя перад законам.
Мова і іншыя сродкі камунікацыі.
Мова і культура.
Паходжанне дзяржавы  Афінах.
Пісьмо  гісторыі развіцця чалавецтва.
Пра назву «Беларусь».
Праца жынчын і моладзі.
Праца навукоца.
Распрацока пытання дзяржанага самавызначэння Беларусі братамі Луцкевічамі.
С.Будны – буйнейшы беларускі мысліцель, гуманіст эпохі Адраджэння.
С.Полацкі як прыхільнік моцнай цэнтралізаванай улады.
Статуты Вялікага княства Літоскага.
Сувязь мовы і мыслення.
Судзебнік 1468 г.
Трактока М.Сматрыцкім праблем свабоды.
Узнікненне дзяржавы  Рыме.
Ф.Савіч як арганізатар «Дэмакратычнага таварыства» сярод студэнцкай і разначыннай моладзі.
Ф.Скарына – заснавальнік школы натуральнага права.


·
А.Маршал і кембрыджская школа пра рацыянальныя паводзіны чалавека.
Адналенне і развіццё эканомікі рэспублікі  пасляваенны перыяд (1946–1950 гг.).
Антоній Тызенгаз – знакамітая асоба нашага горада і краю.
Асноныя асаблівасці фанетычнай сістэмы беларускай мовы.
Беларуская мова сярод славянскіх мо.
Беларускі кірмаш.
Беларускі этнас сягоння.
Беларускія мовазнацы.
Беларускія ласныя імёны.
Бранісла Адамавіч Тарашкевіч і беларускае мовазнаства.
Вакол Рыкарда – і пасля.
Геній з Сіці: Давід Рыкарда.
Гістарызмы і архаізмы  эканамічнай тэрміналогіі.
Гродзеншчына  легендах і паданнях.
Ефрасіння Полацкая – сланая дачка Беларусі.
З гісторыі графікі.
І.І.Насовіч і беларускае мовазнаства.
І.Т.Пасашко і эканамічная думка  17–18 ст.
Ільям Эцці.
Каму пакланяліся продкі.
Ларэаты Нобелескай прэміі па эканоміцы (Пол Антоні Самуэльсон, Васіль Васільевіч Лявонцье, Леанід Вітальевіч Кантаровіч, Мілтан Фрыдмэн).
Ля вытока беларускай мовы.
Мова і этнічная самасвядомасць.
Мова нашых продка.
Назвы зямлі беларускай.
Псіхалагічныя законы  эканамічнай тэорыі Дж.М.Кейса.
Развіццё рамяства і гандлю, таварна-грашовых адносін  другой палове ХІІІ-першай палове ХVІІ ст.ст.
Роля М.Байкова  беларускім мовазнастве.
Роля П.Бузука  беларускім мовазнастве.
Роля Б.Тарашкевіча  беларускім мовазнастве.
Роля С.Некрашэвіча  беларускім мовазнастве.
Роля Я.Карскага  беларускім мовазнастве.
Роля Я.Лёсіка  беларускім мовазнастве.
Святы і абрады беларуса.
Сінонімы, іх функцыі  маленні.
Скарына і яго эпоха.
Сланыя старонкі беларускай гісторыі.
Спрадвечнабеларуская і запазычаная лексіка.
Станаленне капіталістычнай эканомікі Беларусі  другой палове ХІХст.
Станаленне раннефеадальнай эканомікі на тэрыторыі Беларусі  ІХ–першай палове XІІІ ст.ст.
Сувязь станалення і развіцця беларускай мовы з гісторыяй народа.
Сучасныя сацыяльна-эканамічныя погляды хрысціянства.
Уільям Пецці – Калумб палітычнай эканоміі.
Утылітарызм і развіццё ідэі «эканамічнага чалавека»  працах Дж.С.Міля.
Фразеалагізмы, іх значэнне і жыванне.
Франклін і палітычная эканоміка за акіянам.
Чаму Белая Русь – Белая?
Шатландскі мудрэц: Адам Сміт.
Эканамічнае развіццё Беларусі  гады першых пяцігодак і сталяванне таталітарнага рэжыму.
Эканамічнае развіццё Беларусі  пачатку ХХст.
Эканамічнае станаленне Беларусі  перыяд пераходу да новых эканамічных адносін і мацаванне дзяржанасці (80-90-я гг.).
Эканамічнае становішча Беларусі  перыяд крызісу і разлажэння феадальна-прыгонніцкай сістэмы (першая палова ХІХст).
Эканамічны рамантызм: Сісмондзі.
Эканамічныя погляды Фамы Аквінскага як варыянт нарматынага падыходу да аналізу эканомікі.
Эканоміка Беларусі  50-60 гг. ХХст.
Эканоміка Беларусі  гады Вялікай Айчыннай вайны.
Эканоміка Беларусі  гады новай эканамічнай палітыкі (1921-1927гг.).
Эканоміка Беларусі  парэформенны перыяд (1860-1890гг.).
Эканоміка Заходняй Беларусі  складзе Польшчы.
Яхім Фёдаравіч Карскі і беларускае мовазнаства.


·
А. В. Мядзведзь – чэмпіён ХХ Алімпійскіх гульня.
Аздараленчы бег.
Алімпійскае золата Беларусі.
Альпінізм – рамантыка і мужнасць.
Беларуская школа спартынай гімнастыкі.
Беларускія волаты.
Гульні краін цэнтральнай Амерыкі.
Здаровы лад жыцця – гэта модна.
З гісторыі развіцця алімпійскіх гульня.
Іван Ціхан – імя гучнае.
Імі ганарыцца Гродзеншчына.
Лёгкая атлетыка – каралева спорту.
Мадэльная характарыстыка спартсмена.
Масавая фізічная культура.
Мацнейшыя фігурысты свету.
Мікалай Валуе – кароль рынга.
Наталля Цылінская. Па велатрэку да перамогі.
Пазакласная і пазашкольная спартыная праца.
Паназіяцкія гульні.
Паралімпійцы Беларусі.
Пеле. Кумір мільёна.
Прыгажосць і грацыя. Мастацкая гімнастыка.
Сістэма правядзення спаборніцтва.
Спартынае арыентаванне.
Спартыная зброя.
Спартыныя гімнастычныя снарады.
Спорт – вакцына ад старасці.
Сучаснае пяцібор’е.
Сучасны пажарна-прыкладны спорт.
Турыстычна-прыкладныя шматбор’і.
Фехтаванне. Мушкецёры нашага часу.
Цуд з коскамі. Вольга Корбут.
Цяжкая атлетыка на алімпіядах.
Экіпірока спартсмена.
Як прыстасавацца да стрэсу.

Літаратура для анатавання


·
Бутрамее, У. Вялікія і славутыя людзі беларускай зямлі. – Мінск: БелЭн, 1995. – 128 с.
Володомонов, Н.В. Календарь: прошлое, настоящее, будущщее. – М., 1987.
Гросзова, С. За рулём женщина: Напутствие начинающему водителю. – М., 1991.
Довнар, Т.И., Шелкопляс, В.А. Уголовное право феодальной Беларуси (XV – XVI вв.). – Минск, 1995.
Золотницкий, Н.Ф. Цветы в легендах и преданиях. – Минск, 1994.
Кечекьян, С.Ф. Государство и право Древней Греции. – М., 1998.
Мартына, В. У мовы роднай моцныя карэнні. Беларуская мова сярод іншых славянскіх і неславянскіх мо // Роднае слова. – 1993. – № 2.
Насевіч, В. Пачаткі Вялікага княства Літоскага: падзеі і асобы. – Мінск, 1993.
Неделя, Л.И. Этика студента: Теорет. – прикл. исслед. – Минск: Университетское, 1988. – 133 с.
Самин, Д.К. 100 великих ученых. – М., 2000.
Сільчанка, М.У. Паходжанне дзяржавы і права. – Гродна, 2005.
Сокал, С.Ф. Кароткі агляд гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі: лекцыйны матэрыял. – Магілё, 1999.
Сопер, Поль Л. Основы искусства речи. – Ростов-на-Дону, 1995.
Сямешка, Л.І. Беларуская мова: Уводзіны  навуку аб мове. Фанетыка. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. – Мінск, 1999.
Тараса, С.В. Чарадзей сёмага веку Траяна. Усясла Чарадзей. – Мінск, 1991.
Фромм, Э. Человек для себя. – М., 1992.
Чабуранава, С.Я. Гісторыя дзяржавы і права замежных краін. – Гродна, 2002.
Чаропка, В. Уладары Вялікага Княства. – Мінск, 2002.
Юхо, І.А. Крыніцы беларуска-літоскага права. – Мінск, 1991.
Юхо, Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. – Мінск, 1992.


·
Абабурка М. Культура беларускай мовы. – Мінск, 1994.
Аникин А. Адам Смит. – М., 1968.
Аникин А.В. Юность науки. Жизнь и идеи мыслителей-экономистов до Маркса. – Изд. 2-е доп. и перераб. – М., 1975.
Аникин А.В., Аникин В.А. Ильям Етти. – М., 1986.
Антанюк Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія: Фарміраванне, структура, упарадкаванне, канструяванне, функцыяніраванне. – Мінск, 1987.
Беларуская мова: Энцыкл./ Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А.Я. Міхневіча. – Мінск, 1994.
Бусько В.Н. Экономическая мысль Белоруссии середины ХІХ – нач. ХХв.– Минск, 1990.
Галубовіч В.І. Эканамічны стан, побыт і гандаль Старажытнай Беларусі (ІХ-ХІVст.): Дапаможнік. – Мінск, 1997.
Германовіч І.К. Беларускія мовазнацы. – Мінск, 1985.
Гродзеншчына: Назвы населеных пункта паводле легенда і падання (склад. А.М.Ненадаца). – Мінск, 1999.
Грузицкий Ю.Л. Экономическая история Беларуси и зарубежных стран. – Минск, 1998.
Гуд П.А., Гуд Н.І. Беларускі кірмаш. – Мінск, 1996.
З гісторыі эканамічных рэформа на Беларусі/ Пад рэд. В.І.Галубовіча. – Мінск, 1997.
Каму пакланяліся продкі. – Мінск, 1996.
Лепеша І.Я. Фразеалогія сучаснай беларускай мовы. – Мінск, 1998.
Ліцьвінка В. Святы і абрады беларуса. – Мінск, 1997.
Лыч Л.М. Назвы зямлі беларускай. – Мінск, 1994.
Мікуліч Т.М. Мова і этнічная самасвядомасць. – Мінск, 1996.
Скарына і яго эпоха / В.А.Чамярыцкі, В.І.Мялешка, З.Ю.Капыскі і др. – Мінск, 1990.
Шур В. Беларускія ласныя імёны. – Мінск, 1998.
Шур В. З гісторыі ласных імёна. – Мінск, 1993.
Шуроскі А.І. Мова нашых продка. – Мінск, 1983.
Эканамічная гісторыя Беларусі: Курс лекцый / В.І.Галубовіч і інш. – Мінск, 1992.
Экономическая история мира. Европа / Под ред. М.В.Конотопова. – М., 2004.
Экономическое мышление: философские предпосылки: Учебн. пособие/ Е.Н.Колмычкова, И.Г.Чаплыгина. – М., 2005.
Ядгаров Я.С. История экономических учений. – М., 1996.


·
Алексеев А. В. Себя преодолеть. – М., 1978.
Алиханов И. И. Техника вольной борьбы. – М., 1977.
Альбин В. Н., Скрипко А. Д. Тренажёры и тренировочные средства в физической культуре и спорте. – Минск, 1979.
Атилов А. Азбука бокса. – Ростов – на – Дону, 2007.
Атилов А., Бэкман Б. Бокс на 100 %. – Ростов – на – Дону, 2007.
Аулик И. В. Как определить тренированность спортсмена. – М., 1977.
Беленький Д. И., Миронович П. П. Белорусский гандбол: путь к признанию. – Минск, 1989.
Бирюков А. А., Васильев В. Е. Спортивный массаж. – М., 1981.
Вахун М. Основы тренировки. – Минск, 1983.
Водейко Р. И., Мазо Г. Е. Как управлять собой. – Минск, 1983.
Воропаев В. И., Поляков В. А. Гиревой спорт. – М., 1988.
Гик Е. Я. Необычные шахматы. – М., 2002.
Горяйнов А. Г. Горные лыжи и сноуборд. – М., 2006.
Демко Н. А., Пальчевский В. Н. Лыжные гонки. – Минск, 1996.
Завьялов А. И., Миндиашвили Д. Г. Биопедагогика или спортивная тренировка. – Минск, 1992.
Зациорский В. М. Физические качества спортсмена. – М., 1970.
Зейналов А. А., Цивес И. Л. Белорусские богатыри. – Минск, 1979.
Ингерлейб М. Б., Кадочников А. А. Специальный армейский рукопашный бой. – Ростов – на – Дону, 2007.
Іко В. С., Качурка Я. І., Максімовіч В. А. Барацьба спартыная. – Гродна, 1997.
Камароскі А. А. Пенальці. – Мінск, 2000.
Каштанов Н. В. Каноны каратэ. – Ростов – на – Дону, 2007.
Краж У. М., Трубчык В. В. Беларускія народныя гульні  школе. – Мінск, 1993.
Купер Ф. Новая аэробика. – М., 1976.
Либерман Л. А., Рудницкий В. И. История греко-римской борьбы в Республике Беларусь. – Минск, 1995.
Матвеев Л. П. Основы спортивной тренировки. – М., 1977.
Мирный Н. Н. Мирный теннис. – Минск, 2003.
Петров Н. И. Конькобежный спорт. – М., 1969.
Потапов А. А. Тактическая стрельба. – М., 2008.
Селье Г. Когда стресс не приносит горя. – М., 1992.
Серебрянский Ю. Самооборона для женщин. – Минск, 2005.
Туров Б. И. Жемчужины шахматного творчества. – Ростов – на – Дону, 2000.
Цейтин М. И. Спортивная акробатика. – Минск, 1969.
Чой Сунгмо. Азбука самозащиты. – Ростов – на – Дону, 2007.
Шелехов М. Праздник, который всегда с нами // Белорусские олимпийцы. – Минск, 1978.
Шульц И. Г. Аутогенная тренировка. – М., 1987.
Ясный Э. М. Власть над судьбой и металлом. – Минск, 1994.

СПІС УМОѕНЫХ СКАРАЧЭННЯѕ

А. А. – Атилов, А. Азбука бокса. – Ростов – на – Дону: Феникс, 2007. – 64 с.

А. Б. – Булыка, А. М. Слонік іншамоных сло. – Мінск: Нар. асвета, 1993. – 398 с.

АТП – Агульная тэорыя права: Навуч. дап. / М.У.Сільчанка, В.В.Сядзельнік, С.А.Жаняровіч;
Пад рэд. М.У.Сільчанкі. – Гродна: ГрДУ, 2004. – 345 с.

Б.Дж. – Бэрдшо Дж. Эканоміка. Ч.1: Уводзіны. Мікраэканоміка/ Пер. з анг. А. Кудрацава; Пад рэд.
У. Кулажанкі. – Мінск: Тэхналогія; Беларускі Фонд Сораса, 1996. – 560 с.; Бэрдшо Дж.
Эканоміка. Ч.2. Макраэканоміка/ Пер. з анг. Т. Паваліхінай; Пад рэд. А. Церашкова. –
Мінск: Тэхналогія. – 527 с.
БелСЭ – Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: У 12 т. – Мінск: БелСЭ, 1969-1975.

В.Е. – Егорычев, В.Е. Язык и люди // Адукацыя і выхаванне. – 2004. – № 6. – С.60–63.

В. І. – Іко, В. С., Качурка, Я. І., Максімовіч, В. А. Барацьба спартыная. – Гродна: ГрДУ,
1997. – 331 с.

В.К. – Камаев, В.Д. и др. Учебник по основам экономической теории (экономика). – М.:
«Владос», 1997. – 384 с.

І.К. – Кузнецов, И.Н., Шелкопляс, В.А. История государства и права
Беларуси. – Минск: Дикта, 1999. – 272 с.

КПБ. – Крымінальнае права Беларусі: (закон, злачынства, адказнасць): Навуч. дапам. /
А.У.Барко, І.А.Грунта, Т.І.Донар і інш.; Пад рэд. А.У.Баркова. – Мінск: Завігар, 1997. –
287 с.

М.С. – Сільчанка, М.У., Басюк, І.А. Асноныя этапы беларускай дзяржанасці: Навуч. дап. –
Гродна: ГрДУ, 1995. – 122 с.

С. – Сокал, С.Ф. Кароткі агляд гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі. – Магілё:
абл. друк. імя Я.М.Свярдлова, 1999. – 142 с.

Сільч. – Сільчанка, М.У. Паходжанне дзяржавы і права: вучэб. Дапам. / М.У.Сільчанка. –
Гродна: ГрДУ, 2005. – 147 с.

С.К. – Юрыдычны энцыклапедычны слонік / Рэдкал.: С.В.Кузьмін і інш. – Мінск: БелЭн,
1992. – 636 с.

С.Л. – Сямешка, Л.І. Беларуская мова: Вучэбны дапаможнік / Л.І.Сямешка. – Мінск: «Сучаснае
слова», 1999. – 224 с.

СЭБ – Спортивная энциклопедия Беларуси. – Минск: БелЭН, 2005. – 504 с.

ТСБМ – Тлумачальны слонік беларускай мовы: У 5 т. – Мінск: БелЭН, 1977-1984.

У. К. – Краж, У. М., Трубчык, В. В. Беларускія народныя гульні  школе. – Мінск, 1993. – 111 с.

Хрэстам. – Хрэстаматыя па старажытнай беларускай літаратуры: вучэб. дап. / Склад.
А.Ф.Коршуна. – Мінск: дзярж. вуч. – пед. выд-ва МА БССР, 1959. – 471 с.

ЭпБ – Энцыклапедыя прыроды Беларусі: У 5 т. – Мінск: БелСЭ, 1983-1986.

ЭРБ – Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1. – Минск: БелЭн, 2005. – 1040 с.

ЭСЮС – Энциклопедический словарь юного спортсмена. – М.: Педагогика, 1980. – 480 с.

*ГЭТА ЦІКАВА!
ЖЫЦЦЁ ВАЕННЫХ У БЕЛАРУСКІХ ФРАЗЕАЛАГІЗМАХ
У сучаснай беларускай літаратурнай мове існуе шмат фразеалагізма, звязаных з маленнем ваенных. Адны з іх запазычаны з рускай мовы: адпраляць у штаб Духоніна (каго), баявое хрышчэнне, біць у набат, на зводзе. Іншыя з’яляюцца пакалькамі ці калькамі: з французскай мовы – браць на абардаж (каго, што), паліць свае караблі; з нямецкай мовы – складваць зброю і інш. Аднак большасць фразеалагізма, якія зніклі  маленні ваенных, па паходжанні агульныя для сходнеславянскіх мо (рускай, беларускай, украінскай): разведка боем, цяжкая артылерыя, выклікаць агонь на сябе, выбываць са строю, не з палахлівага дзесятка, у абозе, здаваць пазіцыі і інш. «Дакладную характарыстыку  генетычным плане... выразы, магчыма, атрымаюць толькі з шырокім вывучэннем славянскай фразеалогіі  гістарычным плане, калі будуць складзены гістарычныя слонікі фразеалагізма славянскіх мо. На сённяшнім жа этапе развіцця гістарычнай фразеалогіі і фразеаграфіі выкарыстанне тэрміна тыпу «агульны для сходнеславянскіх мо» больш правамернае, чым неаргументаваная кваліфікацыя пэнага выразу як «уласна беларускага» ці «ласна рускага» і г.д.» [3, с.6–7].
Некаторыя фразеалагізмы твораны  выніку пераасэнсавання тэрміналагічных словазлучэння, якія  маленні ваенных ужываліся  сваім прамым значэнні: браць на мушку (каго, што) (засяроджваць увагу на кім-, чым-н., сачыць за кім-, чым-н.’); браць на збраенне (што) (дзейсна выкарыстоваць, прымяняць у сваёй практыцы, дзейнасці’); дымавая заслона (маскірока, намыснае адцягванне вагі ад чаго-н.’); камандаваць парадам (распараджацца, верхаводзіць, быць завадатарам, аказваць уплы на ход чаго-н.’); міна запаволенага дзеяння (тое, што пагражае небяспечнымі наступствамі’); падводзіць міну (пад каго, пад што) (цішком рабіць вялікую непрыемнасць каму-н.’); пачуццё локця (узаемная падтрымка’) і інш. Апошні выраз (пачуццё локця) з’яляецца пакалькай з рускай мовы. Ён сведчыць пра стэрэатып рускага салдата: яго менне падтрымліваць сінхроннасць руху і раненне  страі. Спецыфіка войн на тэрыторыі Расіі заключалася  іх маштабнасці, у правядзенні асноных баё на раніннай мясцовасці, дзе звычайна задзейнічана вялікая маса людзей і дзе менне трымаць строй, адчуваць локаць свайго суседа  страі, аказваць калектыны адпор ворагу цаніліся намнога больш, чым гераізм індывіда.
У выніку метафарызацыі свабодных словазлучэння склаліся наступныя выразы: браць на абардаж (каго, што) (рашуча дзейнічаць у адносінах да каго-, чаго-н.’). Слова абардаж абазначае счэпліванне свайго судна з варожым для рукапашнай схваткі’; станавіцца  строй (рабіцца дзеючым, працаздольным ці баяздольным’). Слова строй абазначае воіны, пастроеныя радамі’ і саста дзеючай арміі’; ціхай сапай (цішком, потайкам і паступова рабіць што-н.’). Усім вядома слова сапёр. У рускую мову яно прыйшло з французскай і мае значэнне той, хто займаецца сапай’. А што такое сапа? Як пазначае Э.А.Вартаньян, у Італіі цаппа – жалязняк, рыдлёка для земляных работ. Запазычанае з італьянскай мовы  французскую, гэтае слова спачатку гучала як сап і мела значэнне земляныя, акопныя і падкопныя работы’, а потым перайшло  слова сапёр. Тэрмін сапа пранік і  маленне ваенных, дзе ціхая сапа азначала работы, якія вядуцца з асаблівай асцярожнасцю, без шуму, у поным сакрэце’. Калі ж гэты выраз шырока распасюдзіся  агульнажывальнай мове, ён набы значэнне цішком, употай і паступова рабіць што-н.’ [2, с.268].
На аснове суадносных дзеяслоных фразеалагізма (аддаць чэсць (каму), выбываць (выходзіць) са строю, ламаць (паламаць) коп’і (з-за каго, за што)) утвораны выразы адданне чэсці (вітанне каго-н. па-ваеннаму, з прыкладаннем рукі да галанога бору’), выхад са строю (чаго) (псаванне, паломка чаго-н.’), коп’і ломяцца (з-за каго, з-за чаго) (адбываюцца гарачыя спрэчкі, рашучая барацьба’) і пад.
Многія фразеалагізмы звязаны з данімі рэаліямі, гістарычнымі падзеямі і асобамі. Напрыклад, фразеалагізм біць у набат (настойліва звяртаць усеагульную вагу на што-н. небяспечнае, заклікаць на барацьбу з ім’). У маскоска-рускіх войсках набатам называлі вялікі медны барабан, гук якога з’яляся сігналам трывогі. Пазней гэтым словам сталі называць і трывожнае гучанне спецыяльнага звона – набата. Гук гэтага звона, мерны, моцны, далёка разносіся па акрузе, і людзі ведалі, што ім пагражае нейкая небяспека.
Пра старажытнасць расказвае і фразеалагізм ламаць (паламаць) коп’і (з-за каго, за што) (горача спрачацца, даказваць, змагаючыся за што-н., адстойваючы чые-н. інтарэсы’). Тады кап’ё (догая драляная палка з металічным наканечнікам) было зброяй першай сутычкі. Уступаючы  бой, воіны стараліся выбіць працініка з сядла, пры гэтым нярэдка ламалі коп’і.
Ва сіх славянскіх мовах, а таксама  французскай, нямецкай і іншых з той жа вобразнасцю і граматычнай структурай, пры адпаведных лексічных эквівалентах, жыве фразеалагізм спаліць за сабой масты (рашуча парваць з мінулым, не мець магчымасці вярнуцца да яго’). Гісторыя война і пахода ведае нямала выпадка, калі, наступаючы і пераправішыся на другі бок ракі, палкаводцы спальвалі за сабой масты, каб паказаць салдатам, што назад дарогі адрэзаны і што наперадзе толькі рашучая і пераможная барацьба або смерць. Захавалася паданне, што менавіта так зрабі Дзмітрый Данскі. Ноччу 8 верасня 1380 г. ён разбуры пасля сябе се пераправы праз Дон, каб воіны ведалі, што назад дарогі няма. Гэта надало мужнасці воінам, і на Куліковым полі яны канчаткова разбілі мангола-татарскую арду. Цяжкае іга перастала існаваць.
Пра падзеі больш блізкія да нас сведчыць выраз адпраляць у штаб Духоніна (каго) (расстрэльваць’). Гэты выраз бы асабліва хадавым у гады грамадзянскай вайны і пасля. Генерал Духонін узначальва у 1917 г. Вярхонае Галонакамандаванне рускай арміі і 20 лістапада 1917 г. на магілёскім вакзале ста адной з першых ахвяра бальшавіцкага тэрору. Выраз склася  сувязі з гэтай падзеяй [3, с.34].
Як пазначае І.Я.Лепеша, «свядомае і асэнсаванае засваенне, а затым і жыванне шмат якіх фразеалагізма можа быць паспяховым толькі пры мове, калі носьбіт мовы ведае вытокі, гісторыю знікнення гэтых выраза, мае хоць бы элементарнае яленне пра жыццё пэных фразеалагізма у часе і прасторы» [3, с.3]. (В.Маршэская)
Літаратура
Вартаньян Э.А. Из жизни слов. – М.: Детгиз, 1963. – 319 с.
Лепеша І.Я. Этымалагічны слонік фразеалагізма. – Мн.: БелЭн, 2004. – 448 с.

Устарэлыя словы  эканамічнай лексіцы
На пэным этапе свайго развіцця любая мова імкнецца да таго, каб тая сукупнасць моных сродка, якая склалася і нарматына замацавалася, як мага паней і дакладней адлюстровала сістэму разнастайных прадмета, з’я, дзеяння, паняцця, прымет і г.д.
Змены  жыцці грамадства (палітычныя, сацыяльныя, эканаміч