Материалы для подготовки белорусский язык и литература

Рыхтуемся да алімпіяды
Рэспубліканская алімпіяда па беларускай мове і літаратуры штогадовае спаборніцтва юных філолага. Падрыхтока да яе пачынаецца з выялення настанікам адораных, таленавітых навучэнца і арганізацыі сумеснай працы з імі, якая павінна быць прадуманай, мэтанакіраванай і сістэматычнай. Ужо з самага пачатку неабходна выразна яляць узровень патрабавання і задання на заключным, г. зн. рэспубліканскім, этапе алімпіяды. З гэтай мэтай для азнаямлення і працы вашай увазе прапануюцца матэрыялы сёлетніх алімпіядных задання: 1) комплексная работа і даведкі да яе; 2) тэксты да конкурсу «Водгук на мастацкі твор»; з) узоры білета да конкурсу «Вуснае выказванне». Асобныя заданні можна выкарыстаць пры падрыхтоцы да тэсціравання, лінгвістычных конкурса, на роках беларускай мовы і літаратуры, факультатыных занятках.

КОМПЛЕКСНАЯ РАБОТА ПА БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ І ЛІТАРАТУРЫ
(матэрыялы для аналізу і падрыхтокі)
ІХ клас
Заданне 1. Знайдзіце  кожнай пары радко з паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» розныя словы, якія складаюцца з адных і тых жа гука. (Максімальная колькасць бала 3.)
1) Гракі, вароны чарадою
За свежай ходзяць баразною.
Вясёлы шум і пануканне
Чутны да самага змяркання.
1) Ды гэта ж свята, ягамосці!
Набок тут норавы і злосці!
І мяккім робіцца паганы
Хоць ты яго кладзі да раны.

2) О, дзядзька спосаба ме многа
Даняць працініка малога!
2) Грыбо улетку тут цьма-цьмушча,
Народ сюды йдзе гушчай-гушча.
Тут шум, тут крык, тут гоман, спевы,
Аж разлягаюцца  ёй дрэвы.

3) І хто з двара  дом ні прыходзіць,
Пра холад гутарку заводзіць:
Ну ж і мароз аж нос зрывае!
3) Лажысь пасцелька пухавая
І ся агоньчыкамі ззяе!
Засні, сагрэйся, мой пахілы,
Пакуль табе прыбудуць сілы,
А я салодкі сон навею
І гожай казкаю сагрэю.

Заданне 2. Выпішыце пары рускіх і беларускіх сло, у якіх націск падае на розныя склады. (Максімальная колькасць бала 4.)
Узор: за
·ячий зае
·чы.
Баловать балаваць, вымерзший вымерзлы, малый малы, ослабление паслабленне, переизданный перавыданы, удить вудзіць, усы вусы.
Заданне 3. Укажыце нумары характарыстык, уласцівых сінонімам. (Максімальная колькасць бала 4.)
1) Адрозніваюцца націскам;
2) выконваюць аднолькавую сінтаксічную функцыю;
3) могуць быць рознага паходжання;
4) паходзяць з грэчаскай мовы;
5) здольныя твараць рады;
6) выконваюць сэнсаадрознівальную функцыю;
7) маюць розную часцінамоную прыналежнасць.
Заданне 4. Запішыце 5 сло, якія твораны пры дапамозе суфікса -іх-/-ых- і маюць значэнне найменні самак жывёл і птушак’. (Максімальная колькасць бала 5.)
№ п/п
Словы
















Заданне 5. Запоніце табліцу, размеркавашы словы батэрфляй, бейсбол, гравюра, гросмайстар, джаз, джунглі, дызель, камюніке, картэж, ландшафт, медальён, паштамт па адпаведных групах запазычанай лексікі. (Максімальная колькасць бала 6; 0,5 бала за кожнае правільна вызначанае слова.)
Запазычанні з англійскай мовы
Запазычанні з нямецкай мовы
Запазычанні з французскай мовы





Заданне 6. Запоніце пропускі  табліцы. Запішыце індывідуальнае значэнне зыходных фразеалагізма. (Максімальная колькасць бала 5.)
Фразеалагізм і яго індывідуальнае значэнне
Фразеалагізм-антонім

1) белая костка (_____________________________________________
’)


2) хоць на вока злезь (_______________________________________
’)


3) за маліну (________________________________________________
’)


4) пападаць пальцам у неба (___________________________________
’)


5) адкрытым тэкстам (______________________________________
’)


Заданне 7. Вызначце тып даданых частак складаназалежных сказа. Укажыце, што выступае сродкам сувязі паміж даданай і галонай часткамі (злучнік ці злучальнае слова). (Максімальная колькасць бала 6; 1 бал за тып сказа, 0,5 за сродак сувязі.)
1) Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не мёрлі! (Ф. Багушэвіч).
2) Якая справа, такая і слава (Прыказка).
3) Ніякая навука не дае агню вачам і жывога румянцу шчокам, калі халодная душа дрэмле  прамоцы (М. Кашанскі).
4) Сапрадным настанікам можа быць толькі чалавек, які самаахвярна аддае душэныя багацці і веды людзям (Паводле В. Віткі).
Заданне 8. Запішыце, якім літаратуразначым паняццям адпавядаюць наступныя азначэнні. (Максімальная колькасць бала 3.)
А) Невялікая «ка
·зачка» павучальнага характару, у якой героямі выступаюць прадстанікі жывёльнага свету, неадушалёныя прадметы, людзі. Гэтая забаная гісторыя алегарычнага вытлумачэння з’яляецца ілюстрацыяй да вядомага жыццёвага або маральнага правіла.
Б) Гэтыя вершы можна не толькі чытаць, але і разглядваць, як разглядваюць будынак або карціну. Менавіта Сімяон Полацкі «малява» такія вершы.
В) Найстаражытнейшы жанр драматычнай літаратуры. Бярэ пачатак у антычных абрадах, звязаных з культам бога вінаградарства і віна Дыяніса, які выяляся  вобразе сатыра з невялікімі рожкамі і барадой. У часе рытуальнага прадсталення  ахвяру Дыянісу прыносілі казла адсюль і назва.
Заданне 9. Вызначце, хто з пералічаных беларускіх паэта з’яляецца атарам прыведзенага верша. Выбар абгрунтуйце. (Максімальная колькасць бала 6; 2 за правільны адказ, 4 за абгрунтаванне.)
Светлыя хмаркі дзеткі прастору
Ціха па небе плывуць.
Ім незнаёмы слёзы і гора,
Смутак і жаль іх не рвуць.

Ціха і згодна ідуць, небажаткі,
ѕсюды ім сцежкі ляжаць.
Ясныя зоркі, быццам дзячаткі,
Скрозь іх валокны глядзяць.
Золатам сонца іх аблівае,
Месяц ім срэбра дарыць,
Грозную песню ім гром напявае,
Вецер на крыллях імчыць.

Светлыя хмаркі, рунь залатая,
Дум небясо чарада!
Вам незнаёма нядоля людская,
Клопат, згрызоты, нуда.

Стэп неаглядны, шыр нелюдзіма,
Вольнае царства вятро,
Там вашы сцежкі, там і радзіма,
Дзеткі блакітных стэпо!

Станьце ж вы, хмаркі, над рубяжамі
Нашых палетка, шнуро,
ѕ сэрца людское закіньце з дажджамі
Думкі іх верных сыно.
А) Янка Купала;
Б) Цётка;
В) Якуб Колас;
Г) Максім Багдановіч.
Заданне 10. Ніжэй прыводзіцца арыгінальны тэкст класічнай рускай літаратуры і яго пераклад на беларускую мову. У асобных радках перакладу зроблены пропускі. Пастарайцеся знавіць версію перакладчыка і / або прапанаваць уласную. Пры стварэнні ласнага варыянта (варыянта) дазваляецца понасцю змяняць радок, у якім ёсць пропуск, галонае захаваць мастацкую цэласнасць твора. (Максімальная колькасць бала 6; па 2 балы за кожны адпаведны варыянт.)
Подруга дней моих суровых,
Голубка дряхлая моя!
Одна в глуши лесов сосновых
Давно, давно ты ждёшь меня.
Ты под окном своей светлицы
Горюешь, будто на часах,
И медлят поминутно спицы
В твоих наморщенных руках.
Глядишь в забытые вороты
На чёрный отдалённый путь:
Тоска, предчувствия, заботы
Теснят твою всечасно грудь.
То чудится тебе...
А. С. Пушкін. «Няньцы».

Сяброка дзён маіх суровых,
Галубка, ты, нібыта  сне,
Сярод глушы лясо сасновых
Дано счакалася мяне.
Ты пад акном _____________
Вартуеш час, нібыта страх,
Марудзяць кожнае хвіліны
Пруткі  наморшчаных руках.
І на забытыя вароты
Глядзіш з маркотай у вачах;
_________________________
Кладуцца гнётам у грудзях.
То __________________...
Пер. Максіма Танка.


Даведкі
Заданне 1: 1) вароны [вароны] норавы [норавы]; 2) многа [многа] гоман [гоман]; 3) нос [нос] сон [сон].
Каментарый. Прыведзеныя словы, як паказвае транскрыпцыя, складаюцца з адных і тых жа гука. Адрозненне у паслядонасці гэтых гука.
Заданне 2: балова
·ть ба
·лаваць, ма
·лый малы
·, уди
·ть ву
·дзіць, усы
· ву
·сы.
Заданне 3: 2, 3, 5, 6.
Заданне 4: бусліха, жураліха, вераб’іха, зубрыха, бабрыха
Заданне 5
Запазычанні з англійскай мовы
Запазычанні з нямецкай мовы
Запазычанні з французскай мовы

батэрфляй
бейсбол
джаз
джунглі
гросмайстар
дызель
ландшафт
паштамт
гравюра
камюніке
картэж
медальён

Заданне 6
Фразеалагізм і яго індывідуальнае значэнне
Фразеалагізм-антонім

1) белая костка (чалавек дваранскага паходжання’)
чорная костка

2) хоць на вока злезь (зусім нічога не відаць з-за цемры’)
хоць іголкі збірай

3) за маліну (есці з вялікай ахвотай, са смакам’)
як на плот вешаць

4) пападаць пальцам у неба (гаварыць ці рабіць што-н. непапад, недарэчна’)
пападаць у цэль; пацэліць у дзясятку; як у сук уляпіць

5) адкрытым тэкстам (гаварыць проста, шчыра, без хітрыка, не тоячыся’)
за вочы

Заданне 7: 1) з даданай мэты, злучнік; 2) з даданай выказнікавай, злучальнае слова; 3) з даданай умовы, злучнік; 4) з даданай азначальнай, злучальнае слова.
Заданне 8: А) байка; Б) фігурныя вершы; В) трагедыя (грэч. trag
·dia літаральна азначае казліная песня, ад tragos казёл і
·d
· песня). Адсюль і назва.
Заданне 9: Атарам верша «Хмаркі» з’яляецца ЯКУБ КОЛАС.
Каментарый. Уважлівае прачытанне твора падказвае наступныя аргументы, якія можна выкарыстаць як абгрунтаванне прыналежнасці верша менавіта Якубу Коласу: вобраз хмарак адзін з любімых вобраза і паэтычнай (у яго ёсць тры вершы пад адной назвай: «Хмары» (1907), «Хмаркі» (напісаны  1908 г., надрукаваны  1913 г.), «Хмарка» (напісаны  1910 г., надрукаваны  «Нашай ніве»  1914 г.), а таксама вершы «Восень», «Думкі», «Журба палё» і г. д.), і празаічнай творчасці пісьменніка (алегарычнае апавяданне «Хмарка»); хмаркі, як і вецер, «прастору дзеці», «сонца, неба дзеці», з імі звязаны вольналюбівыя мары паэта. Можна трымаць чалавека за кратамі, можна турмою зрабіць цэлую краіну, але нельга скаваць думку чалавека. Вось чаму так часта сустракаюцца  творчасці Якуба Коласа «нашаніскага» часу аналогіі: хмаркі думкі, хмары воля.
Заданне 10
Сяброка дзён маіх суровых,
Галубка, ты, нібыта  сне,
Сярод глушы лясо сасновых
Дано счакалася мяне.
Ты пад акном сваёй хаціны
Вартуеш час, нібыта страх,
Марудзяць кожнае хвіліны
Пруткі  наморшчаных руках.
І на забытыя вароты
Глядзіш з маркотай у вачах;
Сум, прадчуванні і турботы
Кладуцца гнётам у грудзях.
То мроіцца табе...
Пер. Максіма Танка.

Водгук на мастацкі твор
У вераснёскі вечар
Лагодны вечар, ціхі, вераснёвы.
Кучомкі хвой замлелі  цішыні,
I мой дубок не зрушыцца ні-ні,
I я мачу, ніжу на слова словы.

Адзін я тут, а горад, смуглы, ніцы,
У цемрадзі схава журбу руін,
I толькі выплыве на міг адзін
Не дом шкілет пры злёце бліскавіцы.

Далёка дзесь на цёмным небасхіле
Пабліскваюць маланкі раз-параз,
Нібы не верасень, а жнівеньскі той час,
Калі цяплынь у понай яшчэ сіле.

Хоць можа верасень аплаціць золкасць лета
I дні яго, што мыліся  дажджы.
I раптам журавы! Крычаць: «Дабра не жджы!
Не час цяплу, і песня яго спета».

I чую  крыку тым я праду і дакоры,
Што год прайшо і блізка час зімы,
А працы шмат... Ці шмат жа спелі мы,
Каб раны залячыць і сцішыць наша гора?

Турботных рук патрэбна многа сюды,
Каб зняць праклятае кляймо вайны.
Вышэй узлёт раскутых сіл буйны!
Народ-герой! Тварыць ты можаш цуды...

Праз цёплы мрок у вечар вераснёвы,
Дзе свецяцца прыветныя агні,
Паказваюць свой твар мне затрашнія дні
I родны край, збудованы нанова.
Якуб Колас (1945 г.)

Х клас
Заданне 1. Выпішыце пары рускіх і беларускіх сло, у якіх націск падае на розныя склады. (Максімальная колькасць бала 4.)
Узор: за
·ячий зае
·чы.
Занятость занятасць, запаянный запаяны, звуковой гукавы, обувщик абутнік, прадедовский прадзедаскі, преуменьшенный пераменшаны, пригород прыгарад.
Заданне 2. Укажыце нумары характарыстык, уласцівых фразеалагізмам. (Максімальная колькасць бала 4.)
1)
Выступаюць у ролі аднаго члена сказа;

2)
кампаненты фразеалагізма незамяняльныя;

3)
вывучаюцца тэрміналогіяй;

4)
кожны раз у тэксце ствараюцца нанова;

5)
не выконваюць сінтаксічную функцыю;

6)
устойлівыя;

7)
складаюцца з двух ці болей сло.

Заданне 3. Запішыце 5 сло, якія твораны пры дапамозе суфікса -ік-/-ык- і маюць значэнне назвы навуковых дысцыплін, навуковых і грамадска-палітычных напрамка’. (Максімальная колькасць бала 5.)
№ п/п
Словы
















Заданне 4. Запоніце табліцу, размеркавашы словы агнец, атаман, вяшчаць, кавун, крэны, кутас, нагайка, пэндзаль, сейм, улада, футра, юны па адпаведных групах запазычанай лексікі. (Максімальная колькасць бала 6.)
Запазычанні з польскай мовы
Запазычанні са стараславянскай мовы
Запазычанні з цюркскіх мо





Заданне 5. Запоніце табліцу, падабрашы да ніжэй прыведзеных назоніка беларускія адпаведнікі. (Максімальная колькасць бала 8.)
Облучок, часы, жмых, дышло, зябь, покров, дань, жребий.
Назонікі беларускай мовы

м. род
ж. род
н. род
множналікавы
граматычныя характарыстыкі беларускіх і рускіх назоніка супадаюць







Заданне 6. Адзначце нумары дзеяслоных пар, якія выступаюць як суадносныя паводле катэгорыі трывання. Выбар патлумачце. (Максімальная колькасць бала 3; 0,5 за пару; 2 за тлумачэнне.)
1) Класціся легчы, 2) загадваць (кіраваць) загадаць, 3) прадугледжваць перагледзець, 4) пісаць распісаць, 5) браць узяць.
Заданне 7. Вызначце структурныя тыпы прыказак. (Максімальная колькасць бала 5.)
1) Усе бабры дабры, адно выдра ліха яе бяры. 2) Калі б веда, дзе павалішся, то абышо бы. 3) Па дарозе ідучы, грыбо не набярэш. 4) Вольнаму воля, шалёнаму поле. 5) Дождж у пару што золата.
Заданне 8. Вызначце, якім літаратуразначым паняццям адпавядаюць наступныя азначэнні. (Максімальная колькасць бала 3.)
А) Невялікая «ка
·зачка» павучальнага характару, у якой героямі выступаюць прадстанікі жывёльнага свету, неадушалёныя прадметы, людзі. Гэтая забаная гісторыя алегарычнага вытлумачэння з’яляецца ілюстрацыяй да вядомага жыццёвага або маральнага правіла.
Б) Гэты верш узнік у старажытнай французскай паэзіі, назву яго звязваюць з «Раманам пра Аляксандра Македонскага» (ХІІ ст.), які напісаны такім вершам. Пішацца ён шасцістопным ямбам з цэзурай пасля трэцяй стапы. Радкі рыфмуюцца папарна, ранамерна чаргуюцца мужчынскія і жаночыя рыфмы.
В) Паходжанне тэрміна звязана з практыкай ранняга кнігадрукавання, дзе рыфмаваныя радкі пазначаліся чырвонай фарбай, а нерыфмаваныя звычайнай. Калі ва сім вершы не было рыфма, ён друкавася звычайнай фарбай і называся (?)
Заданне 9. Вызначце, хто з пералічаных беларускіх пісьменніка з’яляецца атарам прыведзенага верша. Выбар абгрунтуйце. (Максімальная колькасць бала 4; 2 за правільны адказ, 2 за абгрунтаванне.)
На усходзе неба грае
Пераліным блескам,
Сыпле золата над гаем
I над пералескам.
Чуць-чуць дрогне, прыліецца
Чырвань на усходзе
Гэта неба усміхнецца
Людзям і прыродзе.
Смех адказны, смех шчаслівы
Ходзіць па пагорках.
Час світання час зычлівы...
Гаснуць, нікнуць зоркі.
Шырай, шырай зараніца
Разнімае крылле,
Нібы пожар б’е крыніцай
Там, на небасхіле.
Сноп прамення, пышна зняты,
Сее бляск-чырвонцы
Гэта неба сцеле шаты
На дарогу сонцу.

Над палямі мрок прарвася,
Па нізах расплыся,
Лес туманам заснавася,
Луг расой абмыся.

Агнявыя валаконцы
Ткуцца  шок чырвоны
Гэта хмаркі ладзяць сонцу
I дзяньку кароны.

Як прыемна пахне збожжа!
А вакол спакойна!
Эх, як слана, як прыгожа,
Хораша, прыстойна!

I сабрала неба фарбы
Колера дзівосных...
I дзе ёсць такія скарбы
Гожства, сугалосся?!
А) Янка Купала;
Б) Цётка;
В) Якуб Колас;
Г) Максім Багдановіч.
Заданне 10. Ніжэй прыводзіцца арыгінальны тэкст класічнай рускай літаратуры і яго пераклад на беларускую мову. У асобных радках перакладу зроблены пропускі. Пастарайцеся знавіць версію перакладчыка і / або прапанаваць уласную. Пры стварэнні ласнага варыянта (варыянта) дазваляецца понасцю змяняць радок, у якім ёсць пропуск, галонае захаваць мастацкую цэласнасць твора. (Максімальная колькасць бала 6; па 2 балы за кожны адпаведны варыянт.)
Ночевала тучка золотая
На груди утёса-великана,
Утром в путь она умчалась рано,
По лазури весело играя;

Но остался влажный след в морщине
Старого утёса. Одиноко
Он стоит, задумался глубоко,
И тихонько плачет он в пустыне.
М. Ю. Лермонтов. «Утёс».
Начавала хмарка залатая
На____________________,
І  дарогу ____________,
Ведала, бакіт яе чакае;

Ды вільготны след пякуча стыне
У аброва  зморшчыне. Самотна
Ён стаіць, __________________,
Непачута плачучы  пустыні.
Пер. Рыгора Барадуліна.



Даведкі
Заданне 1: за
·нятость заня
·тасць, запа
·янный запая
·ны, обувщи
·к абу
·тнік, праде
·довский пра
·дзедаскі.
Заданне 2: 1, 2, 6, 7.
Заданне 3 (варыянты магчымых адказа): педагогіка, дыпламатыка, семантыка, энергетыка, раманістыка
Заданне 4
Польскія словы
Стараславянскія словы
Цюркскія словы

крэны
пэндзаль
сейм
футра
агнец
вяшчаць
улада
юны
атаман
кавун
кутас
нагайка

Заданне 5
Назонікі беларускай мовы

м. род
ж. род
н. род
множналікавы
граматычныя характарыстыкі рускіх і беларускіх назоніка супадаюць

ды
·шаль
гадзіннік
маку
·ха
зя
·бліва
покрыва (пакрыццё)
жэ
·рабя
козлы
дані
·на

Заданне 6: 1 (класціся легчы) і 5 (браць узяць).
Каментарый. Толькі гэтыя дзве пары дзеяслова указваюць на абмежаванне дзеяння, яго выніковасць (закончанае трыванне), што чаргуецца з працягласцю, працяканнем, патаральнасцю дзеяння (незакончанае трыванне) у межах аднаго лексічнага значэння.
У парах загадваць (кіраваць) загадаць, прадугледжваць перагледзець, пісаць распісаць адрозненне  трыванні суправаджаецца адрозненнем у лексічным значэнні дзеяслова. Што пярэчыць выбару гэтых пар дзеяслова як суадносных паводле катэгорыі трывання.
Заданне 7:
1. Складаназлучаны сказ з супрацінымі адносінамі паміж часткамі.
2. Складаназалежны з паслядоным падпарадкаваннем даданай часткі мовы і дапаняльнай часткай.
3. Аднасастаны абагульнена-асабовы сказ, ускладнены адасобленай акалічнасцю.
4. Складаны бяззлучнікавы сказ з супасталяльнымі адносінамі.
5. Просты развіты няскладнены сказ.
Заданне 8: А) байка; Б) александрыйскі верш; В) белым.
Заданне 9. Атарам верша «Усход сонца» з’яляецца ЯКУБ КОЛАС.
Каментарый. Уважлівае прачытанне твора падказвае наступныя аргументы, якія можна выкарыстаць як абгрунтаванне прыналежнасці верша менавіта Якубу Коласу: народны пясняр ствары абагульнены нацыянальны краявід, але напонены самымі разнастайнымі рэалістычнымі падрабязнасцямі і матывамі. Сярод іх небу адводзіцца важная роля. Гэта васабленне прастору, бязмежжа, свабоды... Адсюль парананні, эпітэты, метафары: «неба грае пераліным блескам», «неба усміхнецца», «неба сцеле шаты»... Якуб Колас віртуоз гукапісу і малявання словам. Эстэтыка колеру і паэтыка гуку вызначальныя  яго пейзажных вершах. І  вершы «Усход сонца» мастак слова праз колер паказа, якія тоіць у сабе родная прырода дзівосна-чароныя «скарбы гожства, сугалосся».
А колькі фантазіі, пісьменніцкага майстэрства кладзена  вобразы, звязаныя з сонцам. Сярод іх няма звыклых, бляклых, з сонцам нязменна спалучаецца золата:
Сыпле золата над гаем
I над пералескам.
Найбольш падрабязныя малюнкі сходу сонца Якуба Коласа любімай пары сутак і вогуле самога сонца дадзены  паэмах.
Заданне 10
Начавала хмарка залатая
На грудзях аброву-велікана,
І  дарогу збегла ранні рана,
Ведала, бакіт яе чакае;

Ды вільготны след пякуча стыне
У аброва  зморшчыне. Самотна
Ён стаіць, задумася журботна,
Непачута плачучы  пустыні.
Пер. Рыгора Барадуліна.
Водгук на мастацкі твор
Лёс народа Купала
Каб заткнуць пагарджанаму люду раты,
У турэмшчыка рук не хапала.
Сумным плачам жалейкі прарэзася ты,
Боль народа Купала.
Песня тая, што спела пакутна  душы,
Думнай долі сваёй не праспала.
Пракаціся, як гром перуновы  цішы,
Крык народа Купала.
Свет пыта у здзіленні:
А хто там ідзе?
З воч заслона туману апала.
Выраста упярэймы спрадвечнай бядзе
Меч народа Купала.
У граніт бераго бі маланкавы здым
Хвалі той, што, як гне, закіпала.
Дол і высь абручыліся з імем тваім,
Лёс народа Купала.
Каб зажды ты прыгожва сабою зямлю,
Каб віхура цябе не шчапала,
Я любою сыноняй цябе атулю,
Сад народа Купала.
Сёння зно на вялікай штодзённай сябе
Слова-зерне, што  сэрцы запала.
Мы нясём пакаленням наступным цябе,
Скарб народа Купала.
Пятрусь Макаль.
ХІ клас
Заданне 1. Выпішыце пары рускіх і беларускіх сло, у якіх націск падае на розныя склады. (Максімальная колькасць бала 4.)
Узор: за
·ячий зае
·чы.
Годовщина гадавіна, грабеж грабеж, губчатый губчаты, дочиста дачыста, засветло завідна, индустрия індустрыя, осока асака.
Заданне 2. Укажыце нумары характарыстык, уласцівых навуковаму стылю. (Максімальная колькасць бала 4.)
1)
Сфера выкарыстання навука і тэхніка;

2)
дакладнасць;

3)
наянасць аргументацыі;

4)
наянасць канцылярызма;

5)
асноная функцыя пабуджальная;

6)
ужываецца размоная лексіка;

7)
аб’ектынасць.

Заданне 3. Запішыце 5 назоніка мужчынскага роду, якія твораны пры дапамозе суфікса -чык/-шчык і маюць значэнне асобы паводле роду занятка, сацыяльнага стану’. (Максімальная колькасць бала 5.)
№ п/п
Словы

1.


2.


3.


4.


5.


Заданне 4. Устанавіце адпаведнасць паміж радамі сло і мовамі, з якіх словы былі запазычаны. Запішыце правільны адказ. (Максімальная колькасць бала 7.)
А. Фасон, кларнет, гараж, гравюра, гурман
1. З грэчаскай мовы

Б. Нефрыт, карозія, каталог, нігілізм, папірус
2. З польскай мовы

В. Баскак, султан, шацёр, магарыч, чобат
3. Са стараславянскай мовы

Г. Арфаграфія, эпіграма, аптэка, камета, космас
4. З лацінскай мовы

Д. Кавадла, кудлаты, рыдлёка, гатунак, кабета
5. З нямецкай мовы

Е. Благі, дзесяціна, злак, храм, скрыжалі
6. З цюркскіх мо

Ж. Арышт, варта, шайба, штаб, дах
7. З французскай мовы

Заданне 5. Прааналізуйце прыклады, раскрыйце і запішыце лексічныя значэнні фразеалагізма «бабіна лета». (Максімальная колькасць бала 4.)
1. За парканам спелі яблыкі і арабіны, пад парканам раскашэльвалася мята і бабіна лета (Кузьма Чорны). 2. Ззяе бабінае лета І іскрыцца сівізною, Гэта першая прыкмета, Што зіма не за гарою (В. Шніп). 3. Згасла бабiна лета, Як касцёр на узлеску, Дагарэла асiнка мядзяным агнём, I, нiбы на кiрмаш, Хмар вазы з-за пасвету Коцяць, пыляць iмжою, Драбнасейным дажджом (А. Руцкая). 4. У жыцці маім бабіна лета, на душы маёй квецень вясны! (П. Прудніка).
Заданне 6. Запішыце, якому вядомаму лінгвісту прысвечаны прыведзены ніжэй нарыс. Якая з прац гэтага навукоца лічыцца «энцыклапедыяй беларусазнаства»? (Максімальная колькасць бала 3 (2 + 1).)
Філолаг-славіст, заснавальнік беларускага мовазнаства і літаратуразнаства, этнограф, фалькларыст, палеограф. Атар прац па славістыцы, гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі, фальклоры, этнаграфіі, гісторыі беларускай літаратуры і інш.
На аснове глыбокага, комплекснага паранальна-гістарычнага абагульнення фактычнага матэрыялу навукова абгрунтава нацыянальную самабытнасць беларуса як самастойнага славянскага народа, які ствары сваю багатую і арыгінальную культуру, мае старажытныя традыцыі.
Даследава паходжанне беларускага народа, акрэслі яго этнічныя межы. Вызначы час фарміравання беларускай народнасці, да этнаграфічную карту Беларусі пач. ХХ ст.
Асвятлі важнейшыя этапы гісторыі беларускай мовы, яе спецыфічныя асаблівасці і заемасувязі з рускай, украінскай, польскай, літоскай і іншымі мовамі, вызначы асноны фонд рукапіса і помніка пісьменства беларускага паходжання. Абгрунтава вучэнне пра гукавы і граматычны лад старабеларускай і сучаснай беларускай мовы  яе народна-дыялектнай і літаратурнай формах. Яго навуковая спадчына не страціла і сёння сваёй значнасці і з’яляецца асновай для далейшай распрацокі беларусазнаства.
Заданне 7. Расстаце патрэбныя знакі прыпынку. Вызначце і запішыце структурны тып складанага сказа. Прывядзіце схему сказа. (Максімальная колькасць бала 8.)
* * *
Гляджу на сё  радасным здзіленні
Як ластака гняздо старанна лепіць
І як шчупак у затоне ломіць аер
Як дзед-садонік беліць ногі вішням
І песню пра Купаліньку пяе
Як на світанні зоры паміраюць
Каб нарадзіцца вечарамі зно.
(П. Панчанка.)
Заданне 8. Вызначце, якім літаратуразначым паняццям адпавядаюць наступныя азначэнні. (Максімальная колькасць бала 3.)
А) Паэтычны троп, а таксама мастацкі прыём адлюстравання рэчаіснасці, які заключаецца  парушэнні сапрадных форма і памера рэча, у спалучэнні рэальнага з фантастычным, трагічнага са смешным, у намысным перабольшанні ці змяншэнні з’я рэчаіснасці.
Б) Верш, у аснове рытму якога чаргаванне вершаваных радко як аднатыпных інтанацыйна-сэнсавых адзінства. Надзвычай важнае значэнне набывае  ім графічная разбіка верша на радкі, вызначэнне месца міжрадковых паз.
В) Мастацкі метад і эстэтычны кірунак у ерапейскім мастацтве і літаратуры XVII пачатку XIX ст., аснову якога складалі прынцыпы рацыяналізму, «пераймання прыроды», зварот да антычнага мастацтва як да эстэтычнага эталона.
Заданне 9. Вызначце, хто з пералічаных беларускіх пісьменніка з’яляецца атарам прыведзенага верша. Выбар абгрунтуйце. (Максімальная колькасць бала 4; 2 за правільны адказ, 2 за абгрунтаванне.)
Бурты кладуцца, як барханы.
Лапатам не даём астыць.
Ды што за шум?..
Прыйшлі лісты,
Лісты ад родных, ад каханых.

I мне ж тут нешта быць павінна...
Матулін почырк пазнаю.
I піша пра бяду сваю,
Пра радасць і пра се навіны:

«Сусед наш справі наваселле.
Ну, а  бары па верасу
Грыбо хоць закладай касу,
I жо арэхі палыселі...

Вуголле з печы ранні скача,
Кот мыцца на акне пачне,
I верыцца, што ты ка мне
Паспееш па пірог гарачы».

Я сёмы раз, забышы стому,
Чытаю гэты ліст,
нібы
Я на Ушаччыне пабы,
Пагутары з усімі дома...

I зноку зерне з-пад лапаты
Уверх ляціць ва се бакі
I падае. (А так шпакі
На луг садзяцца там, за хатай...)
А) Янка Купала;
Б) Цётка;
В) Якуб Колас;
Г) Максім Багдановіч;
Д) Максім Танк;
Е) Рыгор Барадулін.
Заданне 10. Ніжэй прыводзіцца арыгінальны тэкст класічнай рускай літаратуры і яго пераклад на беларускую мову. У асобных радках перакладу зроблены пропускі. Пастарайцеся знавіць версію перакладчыка і / або прапанаваць уласную. Пры стварэнні ласнага варыянта (варыянта) дазваляецца понасцю змяняць радок, у якім ёсць пропуск, галонае захаваць мастацкую цэласнасць твора. (Максімальная колькасць бала 6; па 2 балы за кожны адпаведны варыянт.)

Клён ты мой опавший, клён заледенелый,
Что стоишь, нагнувшись, под метелью белой?

Или что увидел? Или что услышал?
Словно за деревню погулять ты вышел.

И, как пьяный сторож, выйдя на дорогу,
Утонул в сугробе, приморозил ногу.

Ах, и сам я нынче чтой-то стал нестойкий,
Не дойду до дома с дружеской попойки.

Там вон встретил вербу, там сосну приметил,
Распевал им песни под метель о лете.

Сам себе казался я таким же клёном,
Только не опавшим, а вовсю зелёным.

И, утратив скромность, одуревши в доску,
Как жену чужую, обнимал берёзку.
Сяргей Ясенін. «Клён ты мой апалы,
клён заледзянелы...».
Клён ты мой апалы, клён заледзянелы,
Што стаіш, сагнуты, _________________?

І ці што убачы? Ці пачу у цішы?
Быццам бы за вёску прагуляцца выйша.

І, нібыта п’яны, пры глухой дарозе
Ты нагу цяжкую  гурбе прымарозі.

Што са мною стала, сёння невядома
З маладой сябрыны не дайду дадому.

____________, там сасну прыкмеці,
Песню пад завею ім спява аб леце.

_______________я гэтакім жа клёнам,
Толькі не апалым, а, як май, зялёным.

Я свіста, здурэлы, ветру наздагонку,
Абдыма бярозку, як чужую жонку.
Пер. Рыгора Барадуліна



Даведкі
Заданне 1: Гу
·бчатый губча
·ты, до
·чиста дачы
·ста, индустри
·я інду
·стрыя, осо
·ка асака
·.
Заданне 2: 1, 2, 3, 7.
Заданне 3 (варыянты магчымых адказа): газетчык, канторшчык, паромшчык, пайшчык, дакладчык.
Заданне 4: А7, Б4, В6, Г1, Д2, Е3, Ж5.
Заданне 5. БАБІНА ЛЕТА: 1) расліна, якая цвіце да глыбокай восені (астра новабельгійская)’; 2) серабрыстае павуцінне, што плыве над зямлёй у дні бабінага лета’; 3) ранняя восень з яснымі цёплымі днямі’; 4) час прыліву творчых сіл, творчай энергіі’.
Каментарый. Заданне з’яляецца ілюстрацыяй да мнагазначнасці (полісеміі) сярод фразеалагічных зрашчэння. На аснове першага значэння (ранняя восень з яснымі цёплымі днямі’) праз метанімічны (расліна, якая цвіце да глыбокай восені астра новабельгійская’), метафарычны (час прыліву творчых сіл, творчай энергіі або знікнення кахання  пажылыя гады’) пераносы і развіліся іншыя значэнні.
Заданне 6: Яхім Фёдаравіч КА
·РСКІ.
Адна з найбольш значных прац Я. Карскага «Беларусы» (т. 13, 190322, у 7 вып.), якая з’яляецца вышэйшым дасягненнем ерапейскай славістыкі канца ХІХ пач. ХХ ст., фактычна энцыклапедыяй беларусазнаства.
Заданне 7
* * *
Гляджу на сё  радасным здзіленні,
Як ластака гняздо старанна лепіць
І як шчупак у затоне ломіць аер,
Як дзед-садонік беліць ногі вішням
І песню пра Купаліньку пяе;
Як на світанні зоры паміраюць,
Каб нарадзіцца вечарамі зно.

Складаназалежны сказ з пяццю даданымі часткамі, якія звязаны з галонай змешаным (сузалежным аднародным і паслядоным) падпарадкаваннем.
Пры пастаноцы знака прыпынку асобную вагу неабходна звярнуць на а) адсутнасць коскі перад злучнікам і паміж 2 і 3 даданымі дапаняльнымі часткамі, якія з’яляюцца аднароднымі; б) адсутнасць коскі паміж аднароднымі выказнікамі, звязанымі непаторным злучнікам і  чацвёртай частцы. Характару адносін галонай часткі і комплексу даданых больш адпавядае коска (аб’ектныя адносіны). Працяжнік у гэтай пазіцыі  арыгінальным тэксце можна лічыць сродкам дадатковай актуалізацыі.
Схема: [ ]1, (як )2 і (як )3, (як і )4; (як )5, (каб )6.
Заданне 8: А) гратэск; Б) свабодны верш, або верлібр; В) класіцызм.
Заданне 9. Атарам верша «Ліст з дому» з’яляецца РЫГОР БАРАДУЛІН.
Каментарый. Уважлівае прачытанне твора падказвае наступныя аргументы, якія можна выкарыстаць як абгрунтаванне прыналежнасці верша менавіта Рыгору Барадуліну: Ушаччына радзіма Рыгора Барадуліна (тут ён нарадзіся на хутары Верасовачка). Сэрца яго глыбока і моцна зраслося з ушацкімі дарогамі, пяскамі, дрэвамі, азёрамі, і на гэтай крэнай повязі з зямлёй бацько трымаецца свет барадулінскай паэзіі (пра што сведчаць ужо назвы твора, як «Заінелая Ушаччына», «Трыпціх Ушаччыны», «Лісток ушацкай восені», «Гулкая вулка роднай Ушачы...» і г. д.). «Чаранік слова з Ушача» назва яго паэт Пімен Панчанка.
У тэксце сустракаюцца тыя вобразы, якія абуджаюць у лірычнага героя спамін пра родны дом, дарагое для сэрца месца. Адзначым: тут, як і праз усю паэзію, лейтматывам праходзіць вобраз маці. Ёй, любай маці Акуліне Андрэене, паэт пакланяецца сё сваё жыццё, абагаляе яе вобраз, выказвае сынонюю дзячнасць матчынай хаце, матчынаму слову, матчыным рукам, матчыным пірагам («матулін почырк пазнаю», піша паэт).
Р. Барадуліна называюць каралём метафары. Метафара  Р. Барадуліна смелая і нечаканая  сваім асацыятыным спалучэнні з’я: «арэхі палыселі», «вуголле з печы ранні скача»...
Заданне 10
Клён ты мой апалы, клён заледзянелы,
Што стаіш, сагнуты, пад завеяй белай?

І ці што убачы? Ці пачу у цішы?
Быццам бы за вёску прагуляцца выйша.

І, нібыта п’яны, пры глухой дарозе
Ты нагу цяжкую  гурбе прымарозі.
Што са мною стала, сёння невядома
З маладой сябрыны не дайду дадому.

Там вярбу прывеці, там сасну прыкмеці,
Песню пад завею ім спява аб леце.

Сам сябе лічы я гэтакім жа клёнам,
Толькі не апалым, а, як май, зялёным.

Я свіста, здурэлы, ветру наздагонку,
Абдыма бярозку, як чужую жонку.
Пер. Рыгора Барадуліна.

Водгук на мастацкі твор
***
Слова наша роднае,
хапала
На стагоддзі догія цябе.
Багдановіч, Колас і Купала
Прыпадалі да цябе  журбе.
Адкідалі кпіны і абразу,
З дзён былых цягнулі  затра ніць
І , хаця не сіх і не адразу,
Навучылі сё ж цябе цаніць,
Вымытае  гулкіх навальніцах,
Нам як запавет перадалі,
Каб пілі і не маглі напіцца
І знялі наздзі усёй зямлі.

Матчына нявыцвілае слова,
Дажнікі мы вечныя твае
Так нам не хапае Куляшова,
Мележа так горка не стае.
Нам цяпер цябе на раздарожжах
Берагчы за іх і за сябе,
Даражыць пявучым гукам кожным,
Як зярняткам чыстым на сябе,
Каб не адляцела, як салока,
Не аглухла  гуле бальшако
Строга з нас вачэй не зводзіць Брока,
Стоена зіраецца Лынько.

Мова продка нашых і нашчадка
Шэпт дубровы і пчаліны звон,
Нам цябе ласкава і ашчадна
Спазнаваць ажно да скону дзён,
Па чужых краях не пабірацца,
Не аддаць цябе на забыццё,
Наша невычэрпнае багацце,
Наша несмяротнае жыццё.
Генадзь Буракін.

УЗОРЫ БІЛЕТАѕ З ТЭМАМІ ДА КОНКУРСУ «ВУСНАЕ ВЫКАЗВАННЕ»
ІХ клас
Білет 1
1. Магутнае слова ты, роднае слова! (Янка Купала).
2. Мінск ерапейская сталіца, галоны горад нашай краіны.
Білет 2
1. Прырода найцікавейшая кніга... (Якуб Колас).
2. Мае бацькі мае настанікі  жыцці.
Білет 3
1. Кнігі Коласа і Купалы нам калыскай і песняй былі ... (Пятрусь Брока).
2. Лес жывая вопратка зямлі, яе музыка (Іван Навуменка).
Білет 4
1. Складана чалавекам быць.
Астатняе сё
проста!
Мікола Арочка.
2. Ты кажаш, я не ведаю вайны... (Ніл Гілевіч).
Білет 5
1. Пад небам і на небе вечны рух,
Наперад рух праз шчасце і пакуты...
Казімір Камейша.
2. Калі я скончу школу...
Х клас
Білет 1
1. ...І кожны міг сябе я пазнаю
Часцінкай злітаю вялікага сусвету.
Якуб Колас.
2. Ці можна  ХХІ стагоддзі абысціся без кніг?
Білет 2
1. Чытаю я журнал сучасны:
Кіпіць у ім прагрэсу ход!
Максім Багдановіч.
2. Чалавек, да якога хочацца быць падобным.
Білет 3
1. Бывае, прада вочы коле... (Кандрат Крапіва).
2. Купала і Колас...
Раптона
Адчуеш свабодна зусім
Не толькі радком загалоным
Ты сім абавязаны ім.
Рыгор Семашкевіч.
Білет 4
1. Чатырохгранная ваза гэта прырода, дзе чатыры грані поры года. (Алесь Нароцкі).
2. Свята нашай вуліцы (вёскі, горада).
Білет 5
1. Чалавек гэта цэлы свет. (Кузьма Чорны).
2. 21 лютага  свеце адзначаюць Міжнародны дзень роднай мовы.
ХІ клас
Білет 1
1. Не мае памяць межа і граніц,
Яна пульсуе  кожным радаводзе.
Мікола Маляка.
2. Купала і Колас...
Раптона
Адчуеш свабодна зусім
Не толькі радком загалоным
Ты сім абавязаны ім.
Рыгор Семашкевіч.
Білет 2
1. Я люблю гэтыя прасторы, я люблю неаглядныя, ружова-сінія далі... (Якуб Колас).
2. Я сёлета закончу школу.
Білет 3
1. Той шчаслівы, хто зведа каханне... (Пімен Панчанка).
2. Ля помніка беларускаму пісьменніку.
Білет 4
1. Добра быць у дарозе, якую ты сам сабе выбіраеш. (Якуб Колас).
2. Калі я маю вольную хвіліну...
Білет 5
1. З легенда і казак былых пакалення... (Максім Танк).
2. Рэкі Беларусі.









13PAGE \* MERGEFORMAT141015



Заголовок 1 Заголовок 2фђ Заголовок 315

Приложенные файлы

  • doc 8837600
    Размер файла: 193 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий