Белорусский язык

1. Беларуская мова. Аснаныя этапы яе развіцця.
Роля статута у гісторыі бел мовы надзвычай высокае. Яны замацовалі лепш моныя здабыткі канцэлярска-юрыдыч. пісьменства свайго часу. Былі зорам мовы для шматлікіх пісара, якія афармлялі дэкрэты сейма галон. літ трыбунала, анты судо, дыпламатыч. дакумента. Арфаграфія сіх 3 статута хар-ца 2 асн. тэндэнцыі : уніфікацыя графікі, фанетызацыя правапісу. Багацці лексіч. матэрыялу са статутамі не можа паранацца, не годзен іншы помнік старабел-га пісьменства. Спецыфіка іх лексікі вызнач. тым, што тут закранаюцца самыя разнастайныя бакі грамадскага, гаспадарчага і асабістага жыцця сіх сац-х слае тагачаснага грамадства. У статутах адлюстраваны се важнейшыя лексікатэматычныя разрады старабел-й лексікі, пачынаючы ад наімення дзярж-ых і службовых асоб розных ранга і заканчваючы падрабязным пералікам с\г культур, прылад працы, прадмета хатняга жытку, свойскіх і дзікіх жывел і птушак. Па адносінам кожнага чалавека да сваей мовы магчыма вельмі дакладна судзіць не толькі а яго культурным узроне, але і а яго грамадзянскай каштонасці. Сапрадная любо да сваей краіны.
2.Лексіка паводле паходжання.
Беларуская лексіка сілкуецца з двух асноных крыніц: сваей асабістай прыроджанай беларускай і замежнай. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечні беларускія і запазычаныя. Спрадвечна беларускія словы не з'яляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай монай крыніцы і прыдатны або сім, або большасці славянскіх мо. Трэція беларускія словы з'яляюцца агульнымі для сіх усходніх славян. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ласнага набытку нашага народа, не жываецца нават у блізкароднасных мовах.Агульнаславянскія лексемы займаюць значна большую долю  слоніку беларускай мовы  парананні з індаерапейскай. Па стулені блізкасці да самога чалавека агульнаславянскія найменні рэалій можна парадкаваць умона на наступныя тэматычныя групы: назвы органа і частак цела, назвы сваяко, найменні асоб, з'я і аб'екта навакольнага асяроддзя, прыроды, раслін, іх пладо, свойскіх і дзікіх жывёл, рыб, птушак, насякомых, прылад працы, карысных выкапня, адрэзка часу, абстрактных паняцця, назвы дзеяння, або дзеясловы, найменні прыкмет, або прыметнікі, назвы ліку, або лічэбнікі, займеннікі, прыслоі, прыназонікі і злучнікі. Прыведзеныя агульнаславянскія лексемы з'яляюцца старажытнымі, аднакаранёвымі, з невытворнай асновай, уваходзяць у асноны фонд лексікі беларускай мовы, вельмі жывальнымі, міжстылёвымі, з практычна нязменным планам зместу большасці зазначаных сло, што дайшлі да нас з глыбіні вяко; а знамянальныя лексемы з'яляюцца актынымі з дэрывацыйнага пункту гледжання. Усходнеславянская лексіка прыдатна пераважна толькі беларускай, рускай, украінскай мовам і пашырае се тыя тэматычныя групы назоніка і сло іншых часцін мовы, што адзначаны вышэй у дачыненні да агульнаславянскай лексікі.Уласна беларуская лексіка літаратурнай мовы мае пераважна народна-гутарковае і дыялектнае паходжанне.Да літаратурных сло дыялектнага паходжання належаць шматлікія найменні як камкрэтных прадмета самых разнастайных тэм, так і найменні адцягненых паняцця, назонікі, а таксама знамянальныя словы іншых часцін мовы. Лексікон сучаснай беларускай літаратурнай мовы толькі за савецкі перыяд жыцця краіны папоніся за кошт народна-гутарковай лексікі не менш як на трэць.3 іншых уласна беларускіх лексем адзначым агульнаславянскія словы, што не жываюцца  сучасных рускай і краінскай літаратурных мовах, агульнаславянскія словы з беларускімі афіксамі, калькі пераважна з рускіх сло, арганічна засвоеныя іншаземныя словы, небеларускі характар якіх не адчуваецца носьбітамі мовы і можа выкрывацца толькі шляхам этымалагічнага аналізу, вынікі чаго трэба прымаць асцярожна, бо многія словы могуць мець агульную крыніцу паходжання
3.Асноныя прыкметы іншамоных сло.
Сярод запазычаных сло беларускай мовы можна выдзеліць тры групы: інтэрнацыянальныя словы, што жываюцца не меней чым у чатырох мовах, якія належаць да трох розных моных груп, у прыватнасці ерапейскіх; словы, запазычаныя з канкрэтнай замежнай мовы і ласцівыя толькі ей або ёй і мове, праз якую адбылося запазычанне; варварызмы, або замежныя словы, што жываюцца  беларускай мове, але яшчэ не прыжыліся  ёй, адчуваюцца як замежныя, не ключаны  слонікі беларускай літаратурнай мовы.Да інтэрнацыянальных лексем належаць словы, запазычаныя з грэчаскай і лацінскай мо і звязаныя часцей за сё з адцягненымі паняццямі, катэгорыямі навукі, культуры, адукацыі, тэхнічнымі вырабамі, дэталямі. Многія словы пераняты ад суседніх мо. Падобныя словы не сталі інтэрнацыянальнымі, бо жываюцца  абмежаванай колькасці мо. Да варварызма належаць словы, якія жываюцца пераважна  вусным маленні асобных сацыяльных груп насельніцтва, сітуацыйна замацаваны, не падлягаюць граматычным зменам, маюць свае лексічныя адменнікі  беларускай мове. Запазычаныя словы пранікалі  старабеларускую літаратурную мову або непасрэдна, або праз польскую, у новай беларускай літаратурнай мове інтэрнацыянальныя словы адносна рэдка жываліся  19 ст., і толькі  20 ст. праз рускую мову пачалі шырока караняцца  такія стылі беларускай літаратурнай мовы, як навуковы, афіцыйна-дзелавы, публіцыстычны, радзей ужываюцца  гутарковым стылі і  стылі мастацкай літаратуры.
4.Устарэлыя словы і неагілізмы
Устарэлыя словы. Устарэлымі лічацца словы, што  сучаснай беларускай мове выйшлі з актынага жывання.Сярод іх вылучаюцца гістарызмы назвы пэных прадмета, з'я мінулых эпох. Не маюць сіноніма і жываюцца як нейтральныя словы  навуковай, вучэбнай і мастацкай літ. пры апісанні старажытнасці, тлумачэнні гістарычных падзей.Архaізмы старыя назвы сучасных прадмета і з'я. Архаізмы стылістычны сродак мовы. У мастацкіх і публіцыстычных творах архаізмы дазваляюць больш ярка перадаць гістарычны каларыт эпохі, стылізаваць мову персанажа, могуць выкарыстовацца як сродак стварэння камічнага і сатырычнага. Архаічнае слова засёды мае сінонім. Неалагізмы. Кожная мова на працягу свайго існавання няспынна папаняецца словамі, якія называюць новыя паняцці з розных сфер дзейнасці чалавека. Такія словы называюцца неалагізмамі. Многія з іх сёння спрымаюцца жо як устарэлыя. Вялікія магчымасці сродка масавай інфармацыі садзейнічаюць хуткаму засваенню новых сло, іх замацаванню ва сіх стылях мовы. Акрамя новых сло, утвораных ад каранё роднай мовы або запазычаных з іншых мо, сучасная беларуская літаратурная мова папаняецца атарскімі неалагізмамі, якія належаць пісьменнікам, вучоным, грамадскім дзеячам. Роля такіх неалагізма у мастацкім творы стылістычная.

5.Лексiка беларускай мовы паводле сферы џжывання
У адносінах выкарыстання словы беларускай мовы не з’яляюцца аднолькавымі: адны з іх ужываюцца сімі носьбітамі мовы незалежна ад іх пражывання, прафесіі, узросту, роду занятка, адукацыйнага і культурнага зроню; другія – актына жываюцца толькі на пэнай тэрыторыі, прадстанікамі асобных прафесійных ці сацыяльных груп насельніцтва, г.зн. з’яляюцца тэрытарыяльна, прафесійна ці сацыяльна абмежаванымі. З гэтага вынікае, што лексіка сучаснай беларускай мовы  залежнасці ад сферы выкарыстання падзяляецца на дзве вялікія групы: агульнажывальную і абмежаванага жывання.
Агульнажывальная (агульнанародная) лексіка з’яляецца асновай слонікавага складу беларускай мовы. Сюды адносяцца такія словы, якія вядомы сім носьбітам і шырока выкарыстоваюцца імі без усякіх абмежавання. Гэта словы розных часцін мовы і розных стылістычных разрада (дзень, каліна, затра, хадзіць, гаварыць, весела, мы, свой, два і многія іншыя).
Лексіка абмежаванага жывання падзяляецца на дыялектную, жаргонную і спецыяльную.
Дыялектную лексіку складаюць словы, ужыванне якіх абмежавана пэнай тэрыторыяй, гэта словы мясцовых гаворак (дыялектызмы). На тэрыторыі Беларусі выдзяляюць наступныя дыя-
лекты: паночна-сходні, паднёва-заходні (асноныя), сярэднебеларускі (цэнтральныя гаворкі) і заходнепалескі (брэсцка-пінскі).
Дыялектызмы, вядомы толькі тым, хто жыве на той тэрыторыі, дзе гэтыя словы бытуюць. Напр., савяк (замест літ. падбярозавік), вятрокі (замест літ. басаножкі), казлы (люцікі), пасоля (фасоля), ля, паля (паглядзі, глянь), гуліца (вуліца), тамака (там), настольніца (настольнік), барыла (бочка) і інш.
Сярод дыялектызма вылучаюць паранальна невялікую групу абласных сло, г.зн. такіх, якія жываюцца на больш-менш значнай тэрыторыі Беларусі, выкарыстоваюцца  мастацкіх тэкстах
многіх атара, але яшчэ не сталі літаратурнымі  поным сэнсе гэтага слова.
Жаргонная лексіка (фр. jargon – умоная гаворка) – гэта гутарковая мова пэнай групы людзей, аб’яднаных агульнасцю інтарэса, звычак, занятка, сацыяльнага становішча і г.д. Жаргонная
лексіка (адвольна выбраныя моныя элементы) фарміруецца на базе сло літаратурнай мовы шляхам іх пераасэнсавання, метафарызацыі. Так, у мове моладзі, вучня, студэнта можна пачуць такія жаргонныя словы, як продкі, шнуркі (бацькі), ажур (парадак), гнаць (гаварыць няпраду), базар (размова), бомбы, шпоры (шпаргалкі); прыклады армейскіх жаргона: салага (увогуле малады салдат), дух, чарпак (ці чайнік), слон, дзед (радавы салдат у залежнасці ад часу знаходжання на тэрміновай службе), старлей (старшы лейтэнант), кусок (прапаршчык), У часы ВАВ склася франтавы жаргон: самавары (мінамёты), сабантуй (артабстрэл) і інш.
Спецыяльнай лексікай карыстаюцца прадстанікі пэнай галіны навукі, прафесіі ці роду занятка. Аснонымі разрадамі спецыяльнай лексікі з’яляюцца тэрміны, наменклатурныя назвы і прафесіяналізмы.
6 Тэрмін і яго характэрныя прыкметы.
Дыялектныя словы- выкарыстанне іх абмен. тэрытарыяльна. Прафесіаналізмы, жарганізмы (карыст. Прадстанікі розных сац. груп) Ключавым эл-м  мове навукі, тэхнікі і любой іншай сферы прафесіанальнай дзейнасці чал. з’ял. тэрмін.
Дэпатат – дэфініцыя – варыянты тэрміна
Тэрмін – гэта слова ці падпарадкавальнае словазлуч., якое мае спец. значэнне, што выражае і фарміруе прафесійнае паняцце і прымяняецца  працэсе пазнання і засваення навуковых і прафес. тэхніч. аб’екта і адносін паміж імі.
Асноныя асаблівасць тэміна.
1)Дакаднасць.
2)Адназначнасць.
3)Кароткасць.
4)Сістэмнасць.
Дакладнасць перша засё семантычнае, якая грунтуецца на адпаведнасці слонага абазначэння паняццю. Матыванасцю тэрміна самым цесным чынам звяз. з гэтым прынцыпам. Не выкананне гэтага прынцыпа адназнач. тлумачыцца як аб’ектын., так і суб’ектын. прычынамі. Дзякуючы разшыр. сімантыкі слова не знік неабход.  др. сродках выражэння тэрміналогіч. выраж. суб’ектынымі прычынімі трэба лічыць аслабленне сістэмных сувязей, асобасны плы пры стварэнні спец. назвы. кароткасць тэрміна звяз. з яго стр-й. Тэрміналагіч. значэнне можа перадавацца як сродкамі аднаслонай, так і комплкс. намінацыяй. Існуе ініцыяльная абрывіяцыя (ЭВМ, АС) Сістэмнасць тэрміна непасрэдна звяз. з унармавальнай здейнасцю  рамках спец. падмовы.
Актуальны падзённы
Пасіны абыякавы
Сітуацыя абставіна
7.Лексікаграфія.Тыпы слоніка
Лексікаграфія раздзел мовазнаства, у якім вывучаецца тэорыя і практыка складання слоніка. Задачамі лексікаграфіі з'яляюцца вызначэнне тыпа слоніка і будовы слонікавых артыкула, распрацока памет і прыёма тлумачэння значэння слова, размежаванне  слоніках амоніма. Дзякуючы себаковаму даследаванню слова як монай адзінкі магчыма складанне слоніка. У слоніках не толькі фіксуецца, сістэматызуецца і апісваецца лексіка беларускай мовы, але і замацоваюцца літаратурныя нормы, што спрыяе павышэнню пісьменнасці і культуры малення.Слонік - гэта кніга, у якой фіксуюцца словы, пададзеныя  алфавітным парадку; да сло даюцца тыя ці іышыя тумачэнні або пераклад на іншую мову. Слова, якое тлумачыцца  слоніку, называецца рэестравым ловам. Рэестравае слова разам з усімі звесткамі пра яго складае слонікавы артыкул. Будова слонікавага артыкула вызначаецца тыпам слоніка. Рэестравае слова падаецца  слоніках у пачатковай форме. Размяшчаюцца рэестравыя словы  слоніках у алф або  алфавітна-гнездавым парадку. Граматычная і стылістычная характарыстыкі слова даюцца шляхам выкарыстання розных памет. Да граматычных адносяцца паметы роду, назвы часцін мовы, паметы трывання, а таксама некаторыя іншыя паметы граматычнага характару. У стылістычную характарыстыку слова ваходзяць паметы, якія паказваюць на абмежаванае выкарыстанне сло: разм. (размонае), абл. (абласное), тбкіж. (кніжнае), уст., ласк,; на сферу выкарыстання.Тлумачэнне значэння слова складае яго сэнсавую характарыстыку. Значэнне сло раскрываецца апісальна; шляхам падбору сіноніма; выяленнем словатваральных сувязей слова. У перакладных слоніках рэестравае слова тлумачыцца падборам адпаведных сло з другой мовы.Тлумачэнне значэння слова дакладняецца ілюстрацыямі, якімі з'яляюцца цытаты, узятыя з літаратурных крыніц. У якасці ілюстрацыйнага матэрыялу могуць выкарыстовацца таксама цытаты са старажытных помніка, дыялектныя запісы, прыказкі і інш. Ілюстрацыйны матэрыял залежыць ад тыпу слоніка.У слоніках размяжоваюцца мнагазначныя словы і словы-амонімы. Значэнні мнагазначнага слова падаюцца  адным слонікавым артыкуле, кожнае значэнне пазначаецца арабскай лічбай і падаецца з чырвонага радка (акрамя першага). Словы-амонімы пазначаюцца надрадковай лічбай, якая ставіцца пасля слова, і падаюцца  асобных слонікавых артыкулах.
Слонікі беларускай мовы.У слоніках беларускай мовы сістэматызуецца і апісваецца беларуская лексіка. Вылучаюцца дзве групы беларускіх слоніка энцыклапедычныя і лінгвістычныя. Энцыклапедычныя слонікі падаюць кароткія звесткі па сіх ці асобных галінах навукі і тэхнікі, літаратуры, мастацтва і інш. Яны тлумачаць не словы, а самі паняцці, прадметы, з'явы, падзеі, расказваюць аб гістарычных асобах, выдатных дзеячах навукі, культуры. Загаловак слонікавага артыкула  такіх даведніках гэта назонік ці словазлучэнне з назонікам. Энцыклапедычныя слонікі бываюць агульныя (універсальныя) і галіновыя. Да універсальных належыць «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя», у якой расказваецца пра чалавецтва і сусвет, пра мінулае і сучаснае Беларусі, апісваюцца яе гарады і вёскі, рэкі і азёры, раслінны і жывёльны свет. Да галіновых энцыклапедычных слоунщау адносяцца «Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі» .Энцыклапедычнымі даведнікамі з'яляюцца і біяграфічныя слонікі, або персанальныя энцыклапедыі. Лінгвістычныя слонікі тлумачаць значэнне слова (фразеалагізма), вызначаюць яго жыванне, паходжанне, напісанне, вьшаленне, утварэнне, даюць яго граматычную і стылістычную характарыстыку. Яны бываюць аднамоныя, двухмоныя і шматмоныя. У залежнасці ад таго, якія словы ключаюцца  слонік і як яны тлумачацца, аднамоныя слонікі падзяляюцца на тлумачальныя, дыялектныя, арфаграфічныя, арфаэпічныя, тэрміналагічныя, фразеалагічныя і'інш. Двухмоныя і шматмоныя гэта перакладныя слонікі, у якіх пры дапамозе сло роднай мовы тлумачацца словы іншай ці іншых мо або наадварот да беларускіх сло падбіраюцца адпаведнікі з іншых мо.Перакладныя слонікі дапамагаюць пры перакладзе тэкста з адной мовы на другую. У тлумачальных слоніках раскрываецца значэнне слова, даецца яго граматычная і стылістычная характарыстыка, адлюстроваецца мнагазначнасць, аманімія, падаюцца фразеалагізмы з гэтым словам. Будова слонікавага артыкула наступная: загаловачнае слова з абазначэннем націску, далей ідзе граматычная і стылістычная памета, раскрыццё сэнсу слова, пасля, пры неабходнасці, кароткія словазлучэнні ці сказы. У канцы слонікавага артыкула, пасля знака <>,змяшчаюцца фразеалагізмы і тэрміналагічныя словазлучэнні. Арфаграфічныя слонікі вызначаюць правільнае напісанне сло, садзейнічаюць замацаванню  пісьмовай практыцы асноных норма беларускага правапісу, павышэнню культуры мовы.Арфаграфічныя слонікі адлюстроваюць літаратурнае вымаленне сло і іх форма.
8. Аспекты дзяржаџнага бiлiнгвiзму
У канцы 80-х – пачатку 90-х гг. XX ст. Рэспубліка Беларусь становіцца незалежнай, суверэннай дзяржавай. Была створана пэная заканадачая база, якая юрыдычна замацавала курс на адраджэнне нацыянальнай мовы. Мова зно стала выкарыстовацца пераважна  сферах мастацкай літаратуры, публіцыстыкі, гуманітарнай навукі, адукацыі.
Білінгвізм, ці двухмое, – валоданне і папераменнае карыстанне дзвюма мовамі.
На тэрыторыі Беларусі двухмое існавала дано. Ужо  перыяд ВКЛ існавала беларуска-царконаславянскае пісьмовае і вуснае двухмое.
З пашырэннем на тэрыторыі Беларусі польскай мовы пачало складвацца беларуска-польскае двухмое. Пазней, калі пасля трох падзела Рэчы Паспалітай беларускія землі адышлі да Расіі і функцыі афіцыйнай мовы  значнай ступені стала выконваць руская мова, шырока развіваецца беларуска-рускае двухмое. У раёнах сумеснага пражывання беларуса з іншымі народамі фарміравалася беларуска-літоскае, беларуска-краінскае, беларуска-латышскае двухмое. У перыяд уваходжання беларускіх зямель у склад Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі, а таксама  апошні час характар і развіццё двухмоя і  цэлым моная сітуацыя на Беларусі  значнай ступені залежалі ад дзяржанай палітыкі (паланізацыя, русіфікацыя і інш.).
Сучасная моная сітуацыя на Беларусі характарызуецца пераважна суіснаваннем і выкарыстаннем беларускай і рускай мо і можа быць вызначана як беларуска-рускае двухмое.
Білінгвізм – з'ява складаная, таму даследуецца  трох аспектах: псіхалагічным, педагагічным,
сацыялінгвістычным.
Псіхалагічны аспект двухмоя звязаны з асаблівасцямі псіхалагічнага складу індывіда, з яго разумовымі здольнасцямі, эмацыйнай прыстасаванасцю, з праблемамі пераключэння з аднаго монага кода на другі. Увогуле з пазіцый псіхалінгвістыкі білінгвізм – гэта здольнасць ужываць у камунікацыі дзве моныя сістэмы.
Е.М. Верашчагін выдзяляе тры зроні білінгвізму: рэцэптыны (разуменне малення, якое належыць другаснай маленчай сістэме), рэпрадуктыны (уменне знавіць прачытанае і пачутае), прадуктыны (уменне не толькі разумець і зналяць, але і будаваць асэнсаваныя выказванні).
У навуковай літаратуры адрозніваюць два тыпы білінгвізму: пасіны (залежны), актыны (незалежны). Пасіны - асоба з такім тыпам білінгвізму нават тады, калі размаляе на іншай мове, думае на роднай, а жо потым перакладае тэкст на мову малення. Пры актыным білінгвізме кожная з мо функцыянуе незалежна, самастойна
Педагагічны бок двухмоя закранае розныя аспекты навучання другой мове, у тым ліку і плы адной мовы на працэс засваення другой.
Сацыялінгвістычны аспект праблемы двухмоя ахоплівае кола пытання, звязаных з вывучэннем адносін «білінгвізм – грамадства»: сфера выкарыстання першай і другой мо; ступень авалодвання мовамі; размеркаванне камунікатыных функцый паміж мовамі; кантынгент ахопленых двухмоем члена соцыуму, моная палітыка дзяржавы і г.д.
Вылучаюць наступныя разнавіднасці двухмоя:
- індывідуальнае, калі дзвюма мовамі валодаюць толькі асобныя члены калектыву;
- групавое, калі двухмонымі з'яляюцца цэлыя групы або асобныя слаі;
- понае, ці суцэльнае, калі двухмое з'яляецца характэрным для сіх сацыяльна-культурных груп народа;
- дзяржанае, калі  адной краіне статус афіцыйнай, дзяржанай маюць дзве мовы, напрыклад, у Фінляндыі – фінская і шведская; у Канадзе – англійская і французская.
Па іншых крытэрыях можна выдзеліць такія тыпы двухмоя:
кантактнае, якое знікае  выніку сумеснага жыцця двух народа, і некантактнае, калі непасрэдны кантакт паміж групамі адсутнічае (беларуска-нямецкае).
9.Нормы беларускай літаратурнай мовы.
Што тычыцца норм беларускай літаратурнай мовы, то толькі  20 ст. прыняты дзве радавыя пастановы (1933, 1957 г.), у якіх афіцыйна зацверджаны пэныя змены  літаратурных нормах беларускай мовы. У моным ужытку некаторыя літаратурныя нормы могуць існаваць у розных варыянтах, якія трэба разглядаць часам як звычайную зяву. Тым не менш, не се жывальныя варыянты дапускаюцца  маленні, прызначаным для сацыяльнага выкарыстання, бо многія з іх зяляюцца проста адхіленнямі ад літаратурнай нормы, якая і дазваляе для жывання толькі пэныя варыянты. Так, беларускія формы сло дзіця і дзіцё, патара і патары, раба і рабыня і інш. служаць варыянтамі і дапускаюць сваё ранапранае жыванне, а  формах сло і словазлучэння пачнём і пачнем ,у паліто і паліце, сабака пабег і сабака пабегла і інш. адзначаюцца памылкі (правільна, пачнём, у паліто, сабака пабег). Для выбару правільных, дапушчальных літаратурных норм неабходна карыстацца адпаведнымі слонікамі, найбольш атарытэтныя і поныя з якіх павінны быць настольнымі кнігамі кожнага кіраніка (гл., напрыклад: Слонік 1987; Тлумачальны слонік 1977 – 1984; Тлумачальны слонік 1996 і інш.).
Унутры агульнай літаратурнай нормы выдзяляюцца арфаэпічныя (правільнасць вымалення гука, сло, выказвання), акцэнталагічныя (правільная пастанока націску  слове і  спалучэннях сло), лексічныя (правільны выбар слова для адпаведнага паняцця і для пэнага кантэксту), марфалагічныя (правільнае тварэнне і жыванне словаформ) , сінтаксічныя (правільнае спалучэнне сло і пабудова сказа у адпаведнасці з правіламі літаратурнай мовы).
Беларускія літаратурныя арфаэпічныя нормы грунтуюцца на вызначаных прынцыпах вымалення як асобных гука, так і іх спалучэння у межах сло і на стыку апошніх. Напрыклад, у адрозненне ад літаратурных норм суседняй блізкароднаснай рускай мовы такі гук беларускай мовы, як ч вымаляецца толькі цвёрда (у рускай мове – толькі мякка), гук р у беларускай мове толькі цвёрды, а  рускай мове можы быць і цвёрдым, і мяккім; у канцы сло беларускія губныя зычныя п, б, м вымаляюцца толькі цвёрда, а  рускай мове – толькі мякка (паран.: голуб і голубь, насып і насыпь, сем і семь і да т.п.). Для беларускай літаратурнай мовы характэрны больш запаволены тэмп малення (гл.: Фанетыка 1983, 51 – 52) і больш выразнае вымаленне націскных і ненаціскных галосных, чым у рускай мове, і многа іншых асаблівасця, засведчаных у спецыяльных працах (гл.: Янкоскі 1966, 13 – 14).
Акцэнталагічныя нормы заснаваны на правільнай пастаноцы націску  слове, які служыць адначасова і фанетычнай прыкметай слова ва сіх мовах свету (Гумбольдт 1984, 344). Неправільная пастанока націску сведчыць пра недастатковую або нават нізкую культуру малення чалавека (паран. неправільнае вымаленне сло: *кілуметр, *магбзін, *дакэмент, *адзннаццаць і інш замест правільных норм вымалення кіламйтр, магазнн, дакумйнт, адзінбццаць і інш.). Складанасць акцэнталагічных норм беларускай мовы, гэтаксама як і  рускай, палягае  тым, што  адрозненне ад некаторых іншых мо, дзе націск замацаваны за пэным складам (напрыклад, у чэшскай мове – на першым складзе, у польскай – на перадапошнім, у франнцузскай – на апошнім), націск зяляецца рухомым і можа служыць як для адрознення граматычных форм аднаго слова (паран.: гэбы – губы, у першым выпадку назоны склон множнага ліку слова губа, у другім – родны склон адзіночнага ліку прыведзенага слова), так і лексічных значэння сло (паран.: бэйны неспакойны, дзёрзкі’ і буйны выдатны, значны’ і інш.). Тым не менш, літаратурныя нормы беларускай мовы для некаторых сло дапускаюць варыянтны націск (жыхар і жыхбр, лбскавы і ласкбвы, надблей і надалйй і інш). Фактычна се слонікі беларускай мовы прыводзяць лексемы з неабходнымі акцэнтнымі прыкметамі, якія трэба лічыць нарматынымі, правільнымі.
Марфалагічныя нормы беларускай мовы, згодна з якімі твараюцца розныя формы зыходнага слова, зяляюцца больш стабільнымі, чым акцэнталагічныя, але таксама могуць парушацца недасведчанымі асобамі, людзьмі з нізкай монай культурай, а таксама пад уплывам рускай мовы ці дыялекта беларускай мовы нават адукаванымі носьбітамі мовы. Так, для беларускай літаратурнай мовы  родным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду назоніка вызначаюцца правілы вымалення (напісання) ці канчатак –а, ці канчатак –у (у прыватнасці канчатак –а характэрны для канкрэтных назоніка тыпу стала, дуба, алока і да т.п., а таксама назва жывых істот, наймення устано, прамежка часу, адзінак вымярэння і інш., а канчатак –у для абстрактных назоніка тыпу розуму, характару, ідэалу і да т.п., а таксама для наймення рэчыва, месца, памеру, навуковых тэорый і інш.; гл.: Беларуская граматыка 1985, 71 – 78).
Сінтаксічныя нормы рэгулююць правільнае спалучэнне лексем у словазлучэнні, у сказы і вынікаюць як з граматычных асаблівасця асобных беларускіх сло, так і з прыдатных беларускай мове мадэля словазлучэння і сказа. Напрыклад, у беларускай мове дзеясло дзякаваць спалучаецца з субстантывамі  давальным склоне (дзякаваць сябру, дзякаваць дзячыне і да т.п.), у той час як рускі адпаведнік благодарить – з назонікамі  вінавальным склоне. Безасабовыя пасіныя канструкцыі характэрны  беларускай літаратурнай мове для неадушалёных назоніка (паран.: Ветрам зваліла альху і да т.п.), але не характэрны для адушалёных прадмета (паран.: неправільна *Лесніком зваліла альху і інш.).
Адэкватны выбар сло для пэных сітуацый і кантэкста рэгулюецца лексічнымі нормамі, якія, аднак, зяляюцца менш стабільнымі і распрацаванымі, чым іншыя нормы, бо грунтуюцца не на фармальных падставах, а на тонкіх семантычных і стылістычных адценнях сло. Нельга, напрыклад, спалучаць рознастылёвую лексіку (паран.: *кагорта мужыко, * сенатары ралі і да т.п недарэчна жываць русізмы  беларускай літаратурнай мове (паран.: *недахват кармо, правільна недахоп кармо і да т.п.).
11.Род і лік назоніка. Неадпаведнасць роду і ліку назоніка у парананні з рускай мовай.
Назонік – самастойная часціна мовы, якая аб'ядноэвае словы з прадметным значэннем і мае граматычныя катэгорыі роду, ліку, склону.
Назонік характарызуецца як часціна мовы са значэннем прадметнасці, выражанай марфалагічнымі катэгорыямі роду, ліку, склону. Паняцце прадметнасці ахінае не толькі найменні канкрэтных рэалій рэчаіснасці, але і назвы адцягненых рэалій, якасця, дзеяння, прыкмет, працэса, з’я, уласцівасця і інш. Катэгарыяльнае значэнне прадметнасці не можа служыць адэкватным адпаведнікам канкрэтнай прадметнасці, што служыць асновай для выдзялення толькі аднаго класа назоніка (канкрэтныя назонікі тыпу стол, кніга, дрэва і да т.п.). Па сутнасці, значэнне прадметнасці яляецца лексічнай катэгорыяй, якая афармляецца пэнымі граматычнымі паказчыкамі, таму назонікі правамерна называюць лексіка-граматычным разрадам сло. Асабліва відавочным лексіка-граматычны характар назоніка праяляецца пры іх класіфікацыі на жо згаданыя разрады, што традыцыйна вылучаюцца з улікам і лексіка-семантычных, і марфалагічных крытэрыя (адушалёныя і неадушалёныя, канкрэтныя і абстрактныя, агульныя і ласныя, зборныя, рэчыныя). Межы гэтых разрада назоніка перакрыжоваюцца, бо адны і тыя ж словы звычайна ключаюцца адначасова  некалькі груп. Напрыклад, адны адушалёныя назонікі могуць быць ахарактарызаваныя і як уласныя, і як абстрактныя (паран.: Алесь, Яніна, Сымон і да т.п.), другія – як агульныя і як канкрэтныя (паран.: цясляр, дзячына, маці і інш.).
Род служыць адной з найбольш глабальных граматычных катэгорый, якая праяляецца не толькі  імён (назоніка, прыметніка, парадкавых лічэбніка, займенніка) , але і  пэных формах дзеяслова (прошлы час адзіночнага ліку, абвесны лад, дзеепрыметнікі). У пераважнай большасці назоніка адзіночнага ліку род выражаецца фармальна, з дапамогай пэных канчатка, на аснове якіх усе гэтыя назонікі размярковаюцца па трох марфалагічных разрадах: мужчынскі, жаночы і ніякі род.
У дачыненні да многіх адушалёных назоніка катэгорыя роду даволі выразна матывуецца біялагічным полам адпаведных асоб, дзякуючы чаму твараецца натуральнае супрацьпасталенне назоніка мужчынскага і жаночага роду, якія сумесна супрацьпасталяюцца  сваю чаргу назонікам ніякага роду.
Такім чынам, род служыць для адушалёных назоніка найперш семантычнай катэгорыяй, што аднак таксама даволі паслядона афармляецца марфалагічнымі паказчыкамі і яшчэ больш выразна і дакладна сінтаксічнымі сродкамі, праз спалучальнасць назоніка з рознымі азначэннямі.
З семантычнага пункту гледжання да назоніка мужчынскага і жаночага роду адносяцца адпаведныя назвы асоб мужчынскага і жаночага полу (паран.: дзядзька, хлопчык і інш. – мужчынскі род, сястра, кабета і інш. – жаночы род), прычым і такія назонікі (звычайна запазычаныя словы), якія марфалагічна не маюць форм свайго выражэння, або нескланяльныя назонікі (паран.: кулі – мужчынскі род, лэдзі – жаночы род і інш.). У тэксце род нескланяльных назоніка паслядона праяляецца сінтаксічна праз форму дапасаванага да іх слова (паран.: прыгожае кімано, ветлівая мадам, замежны аташэ і да т.п.).
З марфалагічнага пункту гледжання да мужчынскага роду адносяцца назонікі з нулявым канчаткам у назоным склоне і канчаткамі –а (-я), -у (-ю) у родным склоне, а таксама тыя назвы асоб мужчынскага полу, якія маюць канчатак –а, (-я) у назоным склоне (паран.: мужчына, дзядуля і інш.). Да назоніка жаночага роду належаць словы з канчаткамі –а (-я) і нулявым канчаткам у назоным склоне і з канчаткам -ы (-і) у родным склоне (паран.: хата – хаты, восень – восені, ноч – ночы, зямля – зямлі і да т.п.). Да ніякага роду адносяцца назонікі з канчаткамі –о (-ё), -а (-я), -е  назоным склоне, назонікі на –мя, нескланяльныя неадушалёныя назонікі тыпу шасі, метро, рагу, фота і інш.).

Лексіка-граматычная катэгорыя ліку семантычна знаходзіць сваё выражэнне  асобным разрадзе сло – лічэбніках, а таксама  некаторых формах дзеяслова, у многіх назоніках, займенніках, прыметніках, прыслоях, з дапамогай якіх можна выразіць (азначыць) любы лік, і дакладны, і няпэны. У парананні з родам катэгорыя ліку больш паслядона і выразна матывуецца знешняй рэальнасцю: адзінкавасцю або множнасцю пазначаных словамі прадмета, з’я, прыкмет, а таксама іх расчлянёнасцю (паран.: НЕХАЙ, ПОПЛАВСКАЯ 1983, 100). У залежнасці ад таго, злічонымі ці незлічонымі з’яляюцца адпаведныя абазначэнні, назонікі беларускай мовы падзяляюцца на словы, што маюць адзіночны і множны лік, словы толькі з адзіночным лікам, або singularia tantum, словы толькі з множным лікам, або pluralia tantum. Да сло толькі адзіночнага ліку належаць уласныя назвы (паран.:Купала, Беларусь, Мінск і да т.п.), рэчыныя назонікі (паран.: вада, сена , золата і інш.), адцягненыя назонікі са значэннем прыкметы, дзеяння, стану (паран.: братэрства, сінь, ідэалізм і інш.), зборныя назонікі (паран.: студэнцтва, птаства, ламачча і інш.), назвы месяца, напрамкі свету (паран.: лістапад, жнівень, подзень і інш.). Pluralia tantum складаюць назонікі, што абазначаюць парныя або састаныя прадметы (паран.: сані, акуляры, шахматы і інш.), некаторыя абстрактныя паняцці (паран.: паводзіны, зносіны, гульні і інш.), патаральныя дзеянні, працэсы (паран.: дэбаты, заняткі, жмуркі і інш.), пэныя часавыя адрэзкі, святы , абрады (паран.: канікулы, дажынкі, заручыны і інш.), некаторыя ласныя імёны (паран.: Смалявічы, Афіны, Гімалаі і інш.), назвы сукупнасці чаго-небудзь (паран.: аліменты, дрожджы, фінансы і інш.), найменні частак цела (паран.: лёгкія, бронхі, ныркі і інш.). Некаторыя множналікавыя назонікі падлягаюць злічэнню (паран.: трое саней, двое сутак, шмат дэбата і інш.). Назонікі з суадноснымі формамі адзіночнага і множнага ліку абазначаюць і канкрэтныя прадметы (паран.: стол – сталы, літара – літары, ліст – лісты і інш.), і адцягненыя паняцці (паран.: думка – думкі, тэорыя – тэорыі, погляд – погляды і інш.).
Фармальна граматычнае значэнне назоніка адзіночнага ліку праяляецца нулявым канчаткам у назоным склоне (паран.: конь, дуб, горад і інш.), канчаткамі -а, (-я), -о , -е (паран.: галава, вішня, акно, поле і інш.) ; множнага ліку – канчаткамі -ы, (-і) (паран.: хаты, коні і інш.), радзей -е (паран.: мінчане, сяляне і інш.) , а таксама сінтаксічна праз формы спалучальных з назонікамі азначэння, якія або дубліруюць марфалагічна выражаныя формы ліку (паран.: галасісты салавей, смачная рыба, моцнае дрэва і інш.), або служаць адзіным сродкам яго выражэння для нязменных форм назоніка (паран.: прыгожае кашнэ – прыгожыя кашнэ і інш.). Асобныя назонікі і займеннікі твараюць форму множнага ліку суплетыным спосабам (паран.: чалавек – людзі, я – мы і інш.).
Для значэння катэгорыі адзіночнага і множнага ліку ласцівы транспазіцыі (гл.: МАРТЫНОВ 1982, 101), бо  пэных сітуацыях і кантэкстах памянёныя значэнні могуць ужывацца адно на месцы другога (паран.: У нашых лясах водзіцца вок і ліса і Мне не хочацца жыць у розных там астраліях і інш.). Адно з істотных адрознення паміж катэгорыямі адзіночнага і множнага ліку палягае  тым, што першая звязана з паняццем пэнасці, другая – з паняццем няпэнасці (гл.: РЕВЗИН 1977, 155 – 156).
Множны лік рэчыных назоніка часцей за сё мае адносіны не да ласна ліку, а да розных тых семантычных асаблівасця сло, што адлюстроваюць гатункі, якасці, інтэнсінасць, аб’ём і іншыя ласцівасці рэча (паран.: калійныя солі, малдаскія віны, пяскі пустыні, сібірскія снягі і інш.), пры гэтым падобныя словы часта тэрміналагізуюцца (гл.: АРАШОНКАВА, БУЛЫКА, ЛЮШЦІК, ПАДЛУЖНЫ 1999, 119). У адносінах да ласных асоб множны лік ужываецца для іх размежавання (паран.: браты Казловы, дзве Тані і інш.).
У дзеяслова значэнне множнага ліку праяляецца марфалагічнымі сродкамі для форм цяперашняга часу і загаднага ладу (паран.: слуха-ю, слуха-ем, слуха-еш, слуха-еце, слуха -е, слуха-юць, слуха-й, слуха-йце); у дзеяслова прошлага часу і монага ладу – адпаведнымі родавымі канчаткамі (паран.: адзіночны лік – нулявы канчатак, -а, -о  прыкладах нёс, няс – л-а, няс-л-о і да т.п.), а  гэтых жа дзеяслоных формах множнага ліку – канчаткам –і (паран.: няс-л-і і да т. п.).
Прыметнікі, парадкавыя лічэбнікі, дзеепрыметнікі, некаторыя займеннікі або дубліруюць граматычныя значэнні ліку назоніка, да якіх яны дапасуюцца (паран.: чорны конь – чорныя коні, першая птушка – першыя птушкі, цэлы дзень – цэлыя дні і інш.), або, як ужо зазначалася, служаць адзінай формай выражэння ліку  нязменных назоніка (паран.: лепшае кіно – лепшыя кіно, хуткае таксі – хуткія таксі і інш.).
13. Прыметнік.
Кампараты (выйшая ступень паранання) утвар. Пры дапамозе суф. –ейш(-эйш), -ш (вялікі-большы). Часта блытаюць вышэйшую ступень параунання ад прыслоя і ад прыметніка. Асабліва  перакладах з рускай мовы, паколькі  рускай мове гэтыя формы падобныя. Агульн. Правілу тварэння форм вышэйшай ступені паранання падпарадков. Прым. малады, стары пры абазначэнні зросту. Ад кампаратыва неабходна адрозніваць прым. малодшы, старшы  тэрміналагічных спалучэннях тыпу: ( старшы лейтынант), а таксама прым. малодшы і старшы  значэнні больш позні паводле час свайго з’ялення, якія не маюць значэння вышэйшай ступені паранання.
Складаныя формы найвышэйшай ступені паранання утвараюцца шляхам спалучэння:
1)займ. самы+якасны прым. шчаслівы; + шчаслівейшы(простая форма кампаратыва); + найшчаслівейшы (простая форма найвышэйшай ступені паранання)
2)найбольш (найменьш) + просты (якасны прыметнік)
У сказ ступень паранання водзіццатолькі з прыназонікам за.
14.Займеннік і яго лексіка-граматычныя разрады.Скланенне займенніка. Займеннік
Часціна мовы, якая казвае на прадмет, колькасць, якасць, фактычна замяняе пры гэтым словы іншых часцін мовы пры няведанні адпаведных назва ці намысна або можа замяняцца імі, калі вядомы адпаведныя рэаліі. У залежнасці ад таго, словы якіх часцін мовы замяшчае займеннік, вылучаюцца займеннікі-назонікі, займеннікі-прыметнікі, займеннікі-лічэбнікі, займеннікі-прыслоі, а таксама магчыма і займеннікі-прэдыкатывы. Для сіх займенніка характэрна катэгорыя склону, але граматычныя катэгорыі роду і ліку праяляюцца імі непаслядона і звязаны з пэнымі разрадамі займенніка. 3 улікам найперш семантычных асаблівасця выдзяляюцца займеннікі асабовыя (я, ты, ён, яна, яно), зваротны (сябе), прыналежныя (мой, твой), указальныя (гэты), азначальныя (кожны), пытальна -адносныя (хто), адмоныя(ніхто), няпэныя (нехта).Асабовыя займеннікі служаць аналітычным сродкам выражэння персанальнасці, прычым займеннікі 3-й асобы выражаюць не толькі персону, a і выступаюць у ролі найбольш абагульненага казальніка на се магчымыя прадметы, з'явы, прыкметы, паняцці  якасці іх замяняльніка. Асабовыя займеннікі я, ты не маюць марфалагічнай катэгорыі роду, якая, аднак, праяляецца сінтаксічнымі сродкамі праз прэдыкатыную сувязь з дзеясловамі прошлага часу, або з магчымымі азначэннямі, што часцей за сё выступаюць у якасці прыдатка. Катэгорыя ліку  асабовых займенніка я, ты праяляецца праз суплетыныя формы мы, вы, якія абазначаюць мноствы розных асоб уключна я, ты. Для асабовых займенніка характэрна транспазіцыя, г.зн. адзін займеннік ужываецца  значэнні і на месцы іншага. Зваротны займеннік сябе (сабе) указвае на тое, што аб'ектам дзеяння служыць сам суб'ект, або асоба, прадмет і інш., пра якія ідзе гаворка. Гэты займеннік не мае катэгорыі ліку, роду, а таксама назонага склону, можа адносіцца да 1, 2, 3-й асобы абодвух ліка, выступае  сказе як дапаненне, скланяецца па зору займенніка ты, можа выступаць у функцыі часціцы. Прыналежныя займеннікі казваюць на 1, 2, 3-ю асобы, якія з'яляюцца ладальнікамі прадмета. Прыналежныя займеннікі мой, твой, наш, ваш маюць катэгорыі ліку, роду, склону; займеннікі яго, яе, іх не скланяюцца. У некаторых склонавых формах прыналежных займенніка магчымы варыянтныя канчаткі. Указальныя займеннікі гэты, той, таю, гэтакі маюць марфалагічныя формы роду, ліку, склону; скланяюцца па зору прыметніка. Значэнні займенніка гэты,той з'яляюцца карэлятынымі: ужываюцца пры казанні адпаведна на блізкі і далёкі прадметы. Займеннікі такі, гэтакі дакладняюць або выдзяляюць сэнс пры характарыстыцы якасці прадмета, могуць паказваць падабенства рэалій. Лічэбнікавыя займеннікі столькі, гэтулькі, што адносяцца да казальных, не маюць катэгорый роду і ліку, скланяюцца па зору прыметніка множнага ліку. Займеннік гэты (гэта) можа набываць вельмі адцяпненае значэнне і субстантывавацца. У вусным маленні указальныя займеннікі часта суправаджаюцца такім паралінгвістычным сродкам, як жэст, што дакладняе іх змест; на пісьме іх значэнне вынікае з кантэксту, дзе яны могуць выражаць, у прыватнасці, і ступень якасці, выступаць у граматычнай функцыі звязкі.Азначальныя займеннікі іншы, кожны,. любы, сам, самы, увесь, усякі выражаюць абагульненую якасць або маюць выдзяляльны сэнс, характарызуюцца граматычнымі катэгорыямі роду, ліку, склону. Займеннікі кожны, любы, усякі служаць сінонімамі, выкарыстоваюцца для вылучэння прадмета з аднароднай сукупнасці. Займеннікі весь, усе, усё здольны субстантывавацца, а некаторыя азначальныя займеннікі  пэных кантэкстах набываюць ролю або мадальнага слова, або змацняльнай часціцы, або выкарыстоваюцца для выражэння ступені якасці.Пытальна-адносныя, ці пытальныя і адносныя, займеннікі ключаюць у сябе адны і тыя ж словы, якія ва сіх індаерапейскіх моваі ужываюцца  адной форме, аднак, адрозніваюцца функцыянальна і таму, па сутнасці, з'яляюцца амонімамі. У першай функцыі гэтыя словы выражаюць пытанні аб асобах, істотах, прадметах, іх якасцях ці прыналежнасці, што  вусным маленні выражаецца інтанацыйна, на пісьме -пытальным знакам. У другой функцыі дадзеныя займеннікі выражаюць сэнсавыя і граматычныя адносіны паміж галонай і даданай часткамі складаназалежнага сказа. Займеннікі каторы, чый, які характарызуюцца марфалагічнымі катэгорыямі роду, ліку, склону, а  займенніка хто, што род і лік могуць выражацца не марфалагічнымі, а сінтаксічнымі сродкамі; пры скланенні гэтыя займеннікі набываюць суплетыныя формы. У даданых сказах адносныя займеннікі могуць выступаць  ролі галоных члена сказа, і  ролі даданых. Слова каторы служыць сіноніма слова які і жываецца  сучаснай беларускай мове даволі рэдка.Няпэныя займеннікі нехта, нешта, абы-хто, абы-што, хто-небудзь, што небудзь, хтосьці, нейкі, некаторы і інш. указваюць на невядомыя прадметы, тыя ці іншыя прыкметы, на прыналежнасць прадмета, значэнні якіх не вынікае з кантэксту і не вызначаецца ім. Для няпэных займенніка характэрны катэгорыі роду, ліку, склон якія  іх супадаюць з адпаведнымі пытальна-адноснымі займеннікамі, што выкарыстоваюцца для іх утварэння з дапамогай афікса не-, абы-, -небудзь, -сьці. Адмоныя займеннікі указваюць адсутнасць тых рэалій, якія яны абазначаюць. Дадзеныя займеннікі выкарыстоваюцца  адмоных сказах, дзе ёсць словы не, няма, утвараюцца ад пытальных шляхам далучэння прэфікса ні-. Займеннікі ніхто, нішто выступаюць у сказе субстантывы. Адмоныя займеннікі скланяюцца па зору скланення адпаведных пытальных. Словы некага, нечага не маюць назонага склону, гэтаксама як займеннік сябе, але яны належаць да малажывальных у сучаснай беларускай мове. У якасці займенніка могуць выступаць словы іншых часцін мовы, што называецца пранаміналізацыяй. Аднак значна часцей самі займеннікі выступаюць у ролі іншых часцін мовы. У якасці часціц могуць ужывацца зваротны займеннік сабе, указальны займеннік гэта, слова сё, займеннікі колькі, які, словы штосьці, нешта і інш.
Скланенне займенніка. Усе займеннікі скланяюцца. Пры іх скланенні назіраюцца шматлікія асаблівасці. Характэрнай асаблівасцю асабовых займенніка я, ты, мы, ён (яна, яно), яны з'яляецца тварэнне форм ускосных склона ад суплетыных асно: я мяне, мне; ты - цябе, табе; мы нас, нам. Займеннікі мы і вы  родным, вінавальным і месным склонах маюць спецыфічны канчатак -ас: нас, в-ас, пры н-ас, пры вас.Зваротны займенникк сябе скланяецца на зор займенніка ты.У творным склоне асабовыя займеннікі я, ты, яна і зваротны займеннік сябе маюць варыянтныя канчаткі. Формы мной, табой, ёй, сабой ужываюцца ва сіх стылях мовы, а формы мною, табою, ёю, сабою звычайна  паэзіі.Прыналежныя займеннікі мой, твой, свой, іхні скланяюцца, як прыметнікі з асновай на мяккі зычны, а займеннікі наш, ваш, ягоны як прыметнікі з асновай на цвёрды зычны.Займеннікі мой (мае), твой (тваё), свой (свае) у родным і давальным склонах маюць аснову май-, твай-, свай- і адпаведна канчаткі –го и -му.У творным і месным склонах займенникі мужчынскага і ніякага роду маюць канчаткі -ім, -ым.Канчаткі займенніка жаночага роду  родным, давальным, творным, месным склонах супадаюць: -ёй (пад націскам), -ай, -яй (не пад націскам).У родным склоне займеннікі жаночага роду побач з аснонай формай маёй, тваёй, своей, нашай, вашай могуць мець варыянтныя формы мае, твае, свае, на-шае, вашае.У творным склоне займеннікі жаночага роду побач з канчаткамі -ёй, -ай, -яй- маюць канчаткі -ёю, -аю, -яю.Прыналежныя займеннікі яго, яе, іх па склонах не змяняюцца. Указальныя займеннікі гэты, той, такі, гэтакі і азначальныя самы, увесь, усякі (усялякі), кожны, іншы, любы скланяюцца, як прыметнікі з адпаведнай асновай.Указальны займеннік той ва сіх формах адзіночнага і множнага ліку мае аснову –т--: т-ой. Займеннік той у форме адзіночнага ліку мае націск на другім складзе канчатка.У мове мастацкай літаратуры займеннікі жаночага роду гэта, тая, такая могуць ужывацца з варыянтнымі канчаткамі -ае, -ое.У творным склоне указальныя займеннікі жаночага роду побач з нарматынымі канчаткамі -ой, -ай могуць мець варыянтныя –ою,-аю.Наглядаюцца адрозненні  скланенні азначальных займенніка самы і сам. Займеннік самы скланяецца, як прыметнікі з цвёрдай асновай. Націск ва сіх склонах заховаецца на аснове.Займеннік сам у множным ліку скланяецца, як прыметнікі з мяккай асновай, а  адзіночным - з цвёрдай (за выключэннем творнага і меснага склона з канчаткам -ім). Націск ва скосных склонах падае на першы галосны канчатка.Займеннікі столькі, гэтулькі ва скосных склонах маюць канчаткі поных прыметніка множнага ліку.Займеннікі хто, што твараюць формы скосных склона ад суплетыных асно. Адмоныя і няпэныя займеннікі скланяюцца так, як пытальныя і адносныя, ад якіх яны твораны. Займеннікі ніхто, нішто  родным і давальным склонах маюць адпаведна канчаткі -ога, -ому. Націск падае на першы галосны канчатка. Націск у адмоным займенніку ніякі ва сіх склонавых формах нязменны.Пры скланенні няпэных займенніка з постфіксам -небудзь націск пастаянны на першым яго складзе.Пры скланенні няпэных займенніка нехта, нешта, нечы, нейкі націск заховаецца на прыстацы не-.Націск у займенніку некаторы ва сіх склонах падае на апошні галосны асновы.Займеннік колькі скланяецца, як прыметнік з мяккай асновай у множным ліку, мае пастаянны націск на аснове.

15.Лічэбнік. Скланенне Асаблівасці жывання лічэбніка з назонікамі.
Лічэбнік - Часціна мовы, якая абазначае пэную або няпэную колькасць, мае катэгорыю склону, а таксама менш выразна граматычныя катэгорыі роду і ліку.
Лічэбнікі могуць ужывацца  якасці самастойных сло, што абазначаюць адцягнены лік, і несамастойна  спалучэнні з субстантывамі. Да лічэбнікаэ адносяцца словы, якія абазначаюць колькасць прадметаэ або эказваюць на парадак іх пры лічэнні.
Паводле значэння лічэбнікі падзяляюцца на:
колькасныя, якія абазначаюць колькасць прадметаэ: адзін, пяць, дзесяць, трыццаць;
і парадкавыя, якія абазначаюць парадак прадметаэ пры іх лічэнні: першы, пяты, дзесяты, трыццаты.
Паводле структуры лічэбнікі падзяляюцца на:
простыя: адзін, чатыры, дзесяць;
складаныя: дваццаць, дзвесце, восемсот;
састаэныя: дваццаць тры, сто восемдесят восем, шэсцьдзесят пятага.
Колькасныя лічэбнікі не маюць роду (за выключэннем адзін, два, абодва, тысяча, мільён), не змяняюцца па ліках, не могуць спалучацца з прыметнікамі.
Выступаючы самастойна або э спалучэнні з назоэнікамі, лічэбнік у сказе можа быць:
а) дзейнікам: Сто трыццаць дзевяць не вярнуліся э калгас з франтоэ Вялікай Айчыннай вайны.
б) выказнікам: Самаму старэйшаму з іх сорак тры гады, а самаму малодшаму дзевятнаццаць.
в) дапаэненнем: Порт можа абслугоэваць дваццаць-дваццаць пяць суднаэ у суткі.
г) азначэннем: Касмічны карабель “Усход-4” абляцеэ больш 48 разоэ вакол Зямлі і прайшоэ адлегласць каля 2 мільёнаэ кіламетраэ.
д) акалічнасццю: На старонках летапісу Тураэ упамінаецца эпершыню э 980 годзе.
Скланенне лічэбніка.
Скланенне колькасных лічэбніка мае свае асаблівасці.
Лічэбнік адзін змяняецца па родах і ліках (адзін дом, адна кветка, адны ножны) і дапасуееца да назоэніка.
Лічэбнік два спалучаецца з назоэнікамі мужчынскага і ніякага роду, дзве - з назоэнікамі жаначага роду; пры гэтым родавыя адрозненні захоэваюцца ва эсіх склонах.
Назоэны два, дзве
Родны двух, дзвюх
Давальны двум, дзвюм
Вінавальны два, дзве; - або - двух, дзвюх
Творны двума, дзвюмя
Месны (пры) двух, дзвюх
Лічэбнік тры, чатыры не маюць роду; у творным склоне гэтых лічэбнікаэ, так сама як і э лічэбніку два, ужываецца канчатак - ма: трыма, чатырма.
Лічэбнік ад пяці да дваццаці і лічэбнік трыццаць скланяюцца на эзор назоэнікаэ трэцяга скланення (як радасць, косць).
У творным склоне лічэбнікаэ пяць, ад адзінаццаці да дваццаці і э лічэбніку трыццаць пішацца падвойнае ц: пяццю, дзевяццю, шаснаццаццю.
У складаных колькасных лічэбніках ад пяцідзесяці да васьмідзесяці, ад двухсот да дзевяцісот пры скланенні змяняюцца абедзве часткі.
Назоэны пяцьдзесят, дзвесце, пяцьсот
Родны пяцідзесяці, двухсот, пяцісот
Давальны пяцідзесяці, двумстам, пяцістам
Вінавальны пяцьдзесят, дзвесце, пяцьсот; або пяцідзесяці, двухсот, пяцісот
Творны пяццюдзесяццю, двумастамі, пяццюстамі
Месны (пры) пяцідзесяці, двухстах, пяцістах
Пры скланенні састаэных колькасных лічэбнікаэ змяняецца кожнае слова: дзвесце дваццаць тры, двухсот дваццаці трох і г.д.
Пры скланенні састаэных парадкавых лічэбнікаэ змяняецца толькі апошняе слова: дзвесце дваццаць трэці, дзвесце дваццаць трэцяга і г.д.
Састаэныя парадковыя лічэбнікі на - тысячны, - мільённы, - мільярдны этвараюцца ад формы роднага склону адпаведных колькасных лічэбнікаэ і слоэ тысячны, мільённы, мільярдны. Такія састаэныя парадковыя лічэбнікі скланяюцца і пішуцца э адно слова. (дзевяцісотсямідзесяцівасьмітысячны).
Парадковыя лічэбнікі на - тысячны, - мільённы, - мільярдны пішуцца праз злучок, калі першая іх частка напісана лічбай (10-тысячны, 300-мільённы).
Да колькасных лічэбнікаэ адносяцца словы, якія называюць колькасць неакрэслена, няпээна: многа, мала, шмат, безліч. Гэтыя лічэбнікі заэсёды э сказе адносяцца да назоэнікаэ (на нашым двары гуляе многа (лічэбнік) дзяцей).
16. Дзеясло як часціна мовы
Дзеясло часціна мовы, якая абазначае дзеян-не або стан прадмета як працэс. Напрыклад, дзеясловы пісаць, будаваць, рамантаваць, узараць, прыходзіць абазначаюць дзеянне, дзеясловы сядзець, спаць, ма-чаць, драмаць абазначаюць стан прадмета.
Значэнне дзеяння ці стану могуць мець і іншыя час-ціны мовы, але толькі дзеясло паказвае іх як працэс; паран., напрыклад, назонікі касьба, малацьба і дзея-словы касіць, малаціць; прыметнікі радасны, сонны і дзеясловы радавацца, спаць.
Дзеясловы маюць граматычныя катэгорыі: трыван-не, стан, лад, час, асобу, лік. Формы прошлага часу маюць яшчэ і кат**-эгорыю роду. Дзеясловы могуць быць пераходнымі і непераходнымі, зваротнымі і не-зваротнымі.
Формы дзеяслова падзяляюцца на спрагальныя і неспрагальныя. Да спрагальных адносяцца фор-мы, якія спрагаюцца, г. зн. змяняюцца па асобах, лі-ках (спяваю, спяваеш, спявае; спяваем, спяваеце, спяваюць), часах (спяваю, спява, буду спяваць), ла-дах (спяваю, спявай, спява бы); у форме прошлага часу змяняюцца і па родах (спява, спявала). Да неспрагальных адносяцца формы, якія не спра-гаюцца. Гэта неазначальная форма (інфініты): рас-казаць, перапісаць, змалаціць; дзеепрыметнік: рас-казаны, перапісаны, змалочаны; дзеепрыслое: раска-зашы, перапісашы, змалацішы.
Спрагальныя формы дзеяслова  сказе звычайна з'яляюцца выказнікамі: Пестні змоклі. I лес заці-
хае. Ля ракі дагарэлі кастры. (Астр.) Неспрагаль-
ныя формы маюць розныя сінтаксічныя функцыі. Дзее-прыметнік бывае азначэннем або выказнікам, дзее-прыслое акалічнасцю: Кліча дом сцяжынкаю пра-
топтанай. (Ген.) Неба зацягнута дымам. . (I. М.)
Выбрашыся за горад, машына імчыць па асфальце.
(I. Н.) Неазначальная форма дзеяслова можа быць любым членам сказа
17.Дзеепрыметнік.Дзеепрыслое Утварэнне і жыванне дзеепрыметніка.
Дзеепрыметнік – гэта неспрагальная форма дзеяслова, што абазначае прымету прадмета ці асобы паводле дзеяння: лісты пажоэклыя, прыбыэшыя пасажыры, узведзены палац.
Дзеепрыметнік як дзеяслоэная форма сумяшчае э сабе рысы дзеяслова і прыметніка.
Дзеепрыметнікі этвараюцца ад дзеясловаэ, таму маюць з імі агульную аснову і лексічнае значэнне: выразаць узор-выразаны эзор, пашыць сукенку-пашытая сукенка.
Дзеепрыметнікі маюць закончанае і незакончанае трыванне: ехаэшыя дзяэчаты, прыехаэшыя студэнты.
Дзеепрыметнікі маюць цяперашні і прошлы час: працуючыя рабочыя, працаваэшыя рабочыя.
Дзеепрыметнікі захоэваюць кіраванне назоэнікам: прыгожа выглядала эсыпаныя (чым?) снегам елачкі.
Дзеепрыметнікі дапасуюцца да назоэнікаэ у родзе, ліку і склоне: куплены аловак, купленая кніга, купленыя сшыткі.
Дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу этвараюцца ад дзеяслоэных асноэ цяперашняга часу пры дапамозе суфіксаэ - уч-(юч), - ач-(яч) і адпаведных канчаткаэ прыметнікаэ: пішуць-пішучы, пішучая, пішучае, пішучыя; рашаюць - рашаючы, рашаючая, рашаючае, рашаючыя.
Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ прошлага часу пры дапамозе суфіксаэ - эш-ш і канчаткаэ прыметнікаэ: бралі - браэшы, браэшая, браэшыя; неслі - нёсшы, нёсшая, нёсшыя.
Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу могуць утварацца пры дапамозе суфікса - л-: збялелы, заржавелы, спацелы.
Дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашняга часу этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ цяперашняга часу пры дапамозе суфіксаэ –ем-, -ім- і адпаведных канчаткаэ прыметнікаэ: будуюць-будуемы, будуемая, будуемыя; узводзяць - узводзімы, узводзімая, узводзімае, узводзімыя.
Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ прошлага часу пры дапамозе суфіксаэ -ен- (-ан-ян-), - т- і канчаткаэ прыметнікаэ: напісалі - напісаны, напісанае, напісаныя, напісаная; мылі - мыты, мытая, мытае, мытыя.
У беларускай мове як поэныя, так і кароткія дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу пішуцца з адным н: памножаны, нестрыманы, аплецены, куплены.
ѕжыванне дзеепрыметніка. У беларускай літаратурнай мове часта жываюцца дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу: падмеценая падлога, скошаная трава, выбітая шыба. Гэтыя дзеепрыметнікі эласцівы таксама і народным гаворкам.
Беларускай мове вядомы і дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу з суфіксамі -л- эш- ш-: прыгарэлая бульба, парыжэлая трава, праросшая бульба, прыбыэшая вучаніца.
У мове газет, часопісаэ і навучальных прац зрэдку могуць ужывацца дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу з суфіксамі - уч-(юч), -ач-(яч), а таксама дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашняга часу з суфіксамі -ем, - ім-: рашаючы крок, пішучая машынка, бягучыя справы, неабрацімая рэакцыя і інш.
Зусім не эжываюцца э мове мастацкай літаратуры зваротныя дзеепрыметнікі тыпу выдаваэшыйся часопіс, прагаладаэшыеся дзеці. Такія дзеепрыметнікі як і некаторыя іншыя дзеепрыметнікі, што шырока бытуюць у рускай мове, перакладаюцца на беларусмкую мову або іншымі часцінамі мовы, або даданымі сказамі: прогголодавшиеся дети - дзеці, якія (што?) прагаладаліся; издавшийся журнал - часопіс, які (што?) выдаваэся.
Дзеепрыслое. Утварэнне і жыванне дзеепрыслоя.
Дзеепрыслое - нязменная дзеяслоная форма, якая мае марфалагічныя рысы дзеяслова і прыслоя і абазначае дадатковае э адносінах да дзеяслова-выказніка дзеянне.
Дзеепрыслоі з'яэляюцца нязменнымі і прымыкаюць у сказе да дзеяслова.
Дзеепрыслоі бываюць закончанага і незакончанага трывання: бегучы, несучы; пагуляэшы, прыйшоэшы; могуць быць зваротнымі: спяшаючыся, наспяваэшыся.
Дзеепрыслоі абазначаюць дзеянне не э адносінах да моманту гутаркі, а э адносінах да дзеяння, выражанага дзеясловам-выказнікам. Таму дзеепрыслоі незакончанага трывання абазначаюць дзеянне, якое супадае э часе з дзеяннем выказніка: Яна хвалявалася, паднімаючыся па крутых сходах і прыглядаючыся да нумарацыі кватэр. Дзеепрыслоі закончанага трывання абазначаюць дзеянне, якое адбылося раней галоэнага дзеяння, выражанага дзеясловам-выказнікам: З раніцы, ускінуэшы на плечы граблі, Валя пайшла на сена.
Калі дзеепрыслое э сказе адказвае на пытанні што робячы? што рабіэшы? што зрабіэшы? яно выступае дадатковым выказнікам.
Калі дзеепрыслое э сказе адказвае на пытанні як? калі? пры якой умове? з якой мэтай? яно выступае акалічнасцю: Саша гартаэ том, (як?) павярнуэшыся спіной.
Спалучаючыся з іншымі словамі э сказе, дзеепрыслое этварае дзеепрыслонае словазлучэнне, якое заэсёды выдзяляецца коскамі.
З адмоэем не дзеепрыслое заэсёды пішацца асобна: не чытаючы, не гаворачы, не слухаючы.
Дзеепрыслоі незакончанага трывання этвараюцца ад асноэ дзеясловаэ цяперашняга часу пры дапамозе суфіксаэ -учы (-ючы-), -ачы (-ячы): бягуць-бегучы, нясуць-несучы, ляжаць-лежачы, стаяць-стоячы.
Дзеепрыслоі закончанага трывання этвараюцца ад асновы дзеясловаэ прошлага часу пры дапамозе суфікса - эшы-, калі аснова дзеяслова заканчваецца на галосны гук, і суфікса -шы-, калі аснова дзеяслова заканчваецца на зычны гук: сагнаэшы, занёсшы, апёкшы.
Асаблівасці дзеяслонага кіравання і дапасавання  беларускай мове  парананні з рускай.
Пры параэнанні адпаведных словазлучэнняэ беларускай і рускай моэ, словы э якіх звязаны з дапасаваннем і кіраваннем, выразна праяэляецца нацыянальная спецыфіка беларускай мовы.
ѕ беларускай мове лічэбнікі два (дзве) абодва (абедзве), тры, чатыры звязщваюцца з назоэнікам дапававаннем, а назоэнік мае форму множнага ліку: два алоэкі, тры яблыкі, абодва браты. У рускай мове э такіх словазлучэннях словы звязваюцца кіраваннем, а назоэнікі пры лічэбніках маюць форму роднага склону адзіночнага ліку: два карандаша, три яблока, оба брата.
Дзеясловы дзякаваць, аддзячыць, падзякаваць, выбачаць, прабачаць, дараваць звязываюцца з назоэнікамі ці займеннікамі кіраваннем, і гэтыя залежныя словы маюць форму давальнага склону: дзякаваць настаэніку, выбачаць брату. У рускай мове пры такіх дзеясловах залежныя словы маюць форму вінавальнага склону: благодарить учителя, простить брата.
Пры дзеясловах руху ісці, бегчы, ляцець, ехаць, і інш., калі яны маюць мэтавае знвачэнне, ужываюцца назоэнікі ці займеннікі э вінавальным склоне з прыназоэнікам па: пайсці па ваду, паслаць па эрача, ехаць па дачку, схадзіць па хлеб. У рускай мове адпаведна эжываецца прыназоэнік за з творным склонам адпаведных часцін мовы: пойти за водой, послать за доктором, ехать за дочерью, сходить за хлебом.
Пры дзеясловах жартаваць, цешыцца, смяяцца, насміхацца, пасмейвацца, здзекавацца эжываецца прыназоэнік з і родны склон іменных часцін мовы: цешыцца з малога, дзівіцца з прыгажосці, пасмейвацца з яе, насміхацца з нямекі. У рускай мове адпаведныя дзеясловы маюць пры сабе прыназоэнік над і творны склон іменных часцін мовы: шутить над сыном, смеяться над ним.
Пасля дзеяслова ажаніць, ажаніцца  беларускай мове эжываецца прыназоэнік з і назоэнік ці займеннік творнага склону: ажаніць з Васем, ажаніцца з Нінай. У рускай мове пры такіх дзеясловах іменныя часціны мовы эжываюцца  форме меснага склону з прыназоэнікам на: жениться на Вере, жениться на ней.
У дзеяслоных словазлучэннях залежныя словы (назоэнікі, займеннікі) маюць форму меснага склону множнага ліку з прыназоэнікам па: ісці па дарогах, вычыліся па вечарах. У рускай мове такія словазлучэнні маюць у сваёй структуры прыназоэнік по, а залежныя словы - форму давальнага склону множнага ліку: идти по дорогам, учились по вечерам, грустил по близким.
У беларускай мове  дзеяслоных словазлучэннях з прыназоэнікам праз выражаюцца прычынныя адносіны: не прыйшо праз хваробу, плакала праз цябе, спазніся праз навальніцу. Такі прыназоэнік ужываецца і  складзе спалучэння сло: праз смех, праз слёзы, шаптала праз сон; а таксама  словазлучэннях з аб'ектным значэннем паміж кампанентамі са словамі прабівацца, праходзіць: прабівацца праз гушчар, праходзіць праз мглу. У рускай мове адпаведна: пробиваться сквозь гущу, проникать сквозь занавес, проходить сквозь мглу.
У беларускай мове эжываюцца словазлучэнні: заеха па дзяцей, прыйшлі да нас. У рускай мове адпаведна: заехал за детьми, пришли к нам; бачы на свае вочы, чу на свае вушы, хата на тры пакоі, больш за сто кніг (рублё, гектара), накіраваць на адрас. У рускай мове адпаведна: видел своими глазами, слышал своими ушами, до из трех комнат, более ста книг (рублей, гектаров), направлять по адресу.
18.Агульная характарыстыка прыслоя.Разрады прыслоя паводле значэння.Ступені паранання прыслоя.
Прылое-часціна мовы, якая абазначае разнастайныя прыкметы дзеяння, стану, якасця предмета  адносінах да дзеяслова (дзеепрыслоя), прыметніка (дзеепрыметніка), назоніка, а таксама і да іншага прыслоя. Не скланяецца, не спрагаецца, не мае марфалагічных катэгорый роду, ліку, склону, часу, трывання, ладу і інш. Аднак у вялікай групы прыслоя, якія адносяцца да разраду якасных, адзначаюцца ступені паранання і формы суб'ектынай ацэнкі, чым выражаецца розная ступень якасці ці ласцівасці пэнай прыкметы, што праяляецца марфалагічна  формах вышэйшай, найвышэйшай ступеня паранання.Па сваёй дэрывацыйнай структуры прыслоі падзяляюцца на невытворныя і вытворныя. Прыслоі, якія непасрэдна абазначаюць прыкметы, адносяцца да знамянальных, а якія толькі казваюць на іх - да займеннікавых. Граматычная транспазіцыя прыслоя праяляецца  тым, што яны даволі шырока могуць выкарыстовацца  значэнні іншых часцін мовы: назоніка, прыназоніка, часціц, мадальных сло, злучніка, прэдыкатыва. Семантычная транспазіцыя праяляецца  выкарыстанні сло адных тэматычных груп у значэнні іншых, напрыклад, прыслоі месца могуць ужывацца  значэнні прыслоя часу.Прыслоі шырока выкарыстоваюцца для тварэння сло іншых знамянальных часцін мовы з дапамогай разнастайных афікса: назоніка, займенніка, прыметніка, дзеяслова, іншых прыслоя, а таксама незнамянальных сло. У ролі прыслоя выкарыстоваюцца фразеалагізмы, службовыя часціны мовы  пэных кантэкстах, а таксама неспрагальныя дзеяслоныя формы.Разрады прыслоя паводле значэння. Якасныя прыслоі твараюцца ад якасных прыметніка і паводле значэння суадносяцца з імі, абазначаюць якасць дзеяння, стану ці прыметы, адказваюць на пытанне як?, адносяцца да дзеяслова, прыметніка, прыслоя ці сло катэгорыі стану і выконваюць ролю акалічнасці спосабу дзеяння. Колькасныя прыслоі адказваюць на пытанні колькі? як многа? да якой ступень? і абазначаюць колькасць дзеяння, ступень інтэнсінасці або яго мяжу, меру якасці, адносяцца да дзеяслова, прыметніка ці якасных прыслоя, выконваюць у сказе сінтаксічную функцыю акалічнасці меры і ступені. Акалічнасныя прыслоі паказваюць на розныя акалічнасці, пры якіх адбываецца дзеянне. Да іх адносяцца прыслоі са значэннем месца, часу, прычыны і мэты. Прыслоі месца паказваюць на месца, дзе адбываецца дзеянне, куды ці адкуль яно скіравана, да якой мяжы адбываецца, і адказваюць на пытанні дзе, куды? адкуль?. Прыслоі часу казваюць на час, калі адбываецца дзеянне, і адказваюць на пытанні калі? з якога часу? да якога часу? як дога?Часта прыслоі часу і месца выражаюцца аднолькавымі словамі. Прыслоі п р ы ч ы н ы абазначаюць прычыну, падставу дзеяння і адказваюць на пытанні чаму? па якой прычыне?Прыслоі мэты паказваюць, для чаго, з якой мэтай адбываецца дзеянне, і адказваюць на пытанні для чаго? з якой мэтай?Усе акалічнасныя прыслоі звычайна адносяцца да дзеяслова і выконваюць ролю адпаведных акалічнасцей. Азначальныя прыслоі характарызуюць якасць дзеяння, спосаб яго ажыццялення, інтэнсінасць выялення прыметы. Сярод іх выдзяляюць некалькі семантычных груп: якасныя, колькасныя, спосабу дзеяння, паранання, сумеснасці. Прыслоі спосабу дзеяння не толькі характарызуюць дзеянне, але і казваюць на характар ці спосаб яго тварэння; адказваюць на пытанні як? якім чынам? якім спосабам? У прыслоях паранання якасная характарыстыка дзеяння даецца шляхам паранання ці прыпадабнення, твараюцца ці ад прыметніка з прыназонікам па~, ці ад назоніка у творным склоне.Прыслоі са значэннем сумеснасці якасную характарыстыку дзеяння спалучаюць з указаннем на сумеснасць, адказваюць на пытанні як? якім чынам?, адносяцца да дзеяслова і  сказе выконваюць ролю акалічнасці спосабу дзеяння. Ступені паранання якасных прыслоя .Якасныя прыслоі, утвораныя ад якасных прыметніка, маюць дзве ступені паранання - вышэйшую і найвышэйшую. Ступені паранання прыслоя маюць дзве формы простую (сінтэтычную) і складаную (аналітычную). Простая форма вышэйшай ступені паранання твараецца з дапамогай суфікса -ей (-эй, -ай), які далучаецца да тваральнай асновы прыслоя. Складаная форма вышэйшай ступені паранання твараецца з дапамогай сло болей (болъш), меней (менш), якія далучаюцца да якасных прыслоя. Простая форма найвышэйшай- ступені паранання прыслоя утвараецца далучэннем прыстакі най-да формы вышэйшай ступені. Складаная форма найвышэйшай ступені паранання твараецца з дапамогай сло найболъш, найменш, якія далучаюцца да прыслоя.
19.Словазлучэнне. Віды сувязі сло у словазлучэннях. Адрозненні  будове словазлучэння у рускай і беларускай мовах.
С л о в а з л у ч э н н е спалучэнне двух і больш знамянальных сло, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна на аснове падпарадкавальнай сувязі. Канкрэтныя словазлучэнні фарміруюцца  сказе і выдзяляюцца з яго. Не сякае спалучэнне сло у сказе з'яуляецца словазлучэннем. Да словазлучэння нельга адносіць: 1)спалучэнне дзейніка і выказніка; 2)слова і адасоблены член сказа, які паясняе гэта слова; 3)аднародныя члены сказа, якія ваходзяць у склад словазлучэння як адна з яго частак галоная або залежная. Пералічаныя канструкцыі вывучаюцца як элементы простата сказа, а не словазлучэння.
У словазлучэнні рэалізуюцца тры спосабы падпарадкавальнай сувязі: дапасаванне, кіраванне, прымыканне. 1. Дапасаванне - падпарадкавальная сувязь, пры якой залежнае слова ставіцца  тых жа формах роду, ліку і склону, што і галонае. Дапасаванне характэрна для назонікавых словазлучэння; залежнае слова можа быць выражана прыметнікам, дзеепрыметнікам, парадкавым лічэбнікам, абагульнена-якасным займеннікам. Сродкам выражэння (афармлення) дапасавання з'яляецца канчатак залежнага слова. 2. Kipаванне спосаб падпарадкавальнай сувязі, пры якім залежнае слова ставіцца  пэнай склонавай форме. Здольнасцю кіраваць валодаюць дзеясловы і іх формы. Сродкамі выражэння кіравання з'яляюцца канчатак залежнага слова і прыназонік. Пры кіраванні змяненне формы галонага слова не выклікае змянення формы залежнага 3. Прымыканне падпарадкавальная сувязь, пры якой залежнае слова звязваецца з галоным толькі па сэнсе і інтанацыйна. Прымыкаюць нязменныя знамянальныя словы: прыслоі, інфінітывы, дзеепрыслоі. Галоным словам словазлучэння з прымыканнем можа быць дзеясло, назонік, прыметнік.
Асаблівасці пабудовы словазлучэння у беларускай мове.
1.Дзеясловы ветлівасці дзякаваць, падзякаваць, аддзячыць, дараваць, прабачыць у беларускай мове спалучаюцца з назонікамі або займеннікамі  форме давальнага склону. У рускай мове адпаведныя дзеясловы кіруюць вінавальным склонам.
2.Дзеясловы руху ісці, бегчы, плыць, ехаць, ляцець, воле-выялення паслацъ, выправіць, адправіць у словазлучэннях з мэтавым значэннем кіруюць назонікамі ці займеннікамі  форме вінавальнага склону з прыназонікам па. Паран. у рускай мове з прыназонікам за. Калі залежнымі назонікамі словазлучэння выступаюць назвы ягад і грыбо і словы ягады, грыбы, то яны жываюцца  форме вінавальнага склону з прыназонікам у, у русскай з прыназонікам за.
3.Дзеясловы са значэннем стану ці дзеяння хадзіць, блукаць, лятаць, бачыцца, гладзіць, стукаць і інш. кіруюць назонікам  месным склоне з прыназонікам па. У рускай мове з прыназонікам по.
4.Дзеясловы жартаваць, смяяцца, насміхацца, здзекавацца, рагатаць і інш. кіруюць назонікамі ці займеннікамі  родным склоне з прыназонікам з (са). Адпаведныя рускія дзеясловы жываюцца з назонікамі ці займеннікамі  форме творнага склону з прыназонікам над.
5.У словазлучэннях з галоным словам хворы, хварэць залежны назонік ужываецца  форме вінавальнага склону з прыназонікам на: хворы на сэрца, хварэць на запаленне лёгкіх (у рускай мове: у него больное сердце, болеть воспалением лёгких).
6.Назонікі лекция, нарысы, адзнака і інш. ужываюцца з назонікамі  месным склоне з прыназонікам па. У рускай мове  адпаведных словазлучэннях залежны назонік ставіцца  форме давальнага склону з прыназонікам по.
7.У беларускай мове лічэбнікі два, тры, чатыры дапасуюцца да назоніка у форме назонага склону множнага ліку: тры вучні. У рускай мове гэтыя лічэбнікі кіруюць назонікамі  форме роднага склону адзіночнага ліку: три ученика. Лічэбнікі пяць і вышэй у назоным склоне кіруюць назонікамі  форме роднага склону множнага ліку (лічэбнік выступае галоным словам словазлучэння) як у беларускай, так і  рускай мовах. Ва скосных склонах (акрамя вінавальнага, калі ён супадае з назоным) лічэбнік дапасуецца да назоніка і залежыць ад яго.
8. У дробавых лічэбніках частка адна, дзве, тры, чатыры  лічніку дапасуецца да парадкавага лічэбніка  назоніку:дзве пятыя. Калі  лічніку стаяць лічэбнікі пяць, шэсць і г. д., то яны кіруюць парадкавымі лічэбнікамі назоніка  форме роднага склону множнага
ліку: пяць восьмых.

20.Класіфікацыя функцыянальных стыля.
Функцыянальны стыль - разнавіднасць мовы, якая абслуговае пэную сферу чалавечай дзейнасці: навуку, мастацтва, палітыку, дзелавыя і пасядзённыя зносіны. Кожная нацыянальная мова на працягу свайго развіцця выпрацоэвае і замацоэвае грамадска эсвядомленыя нормы эжывання выяэленчых сродкаэ, якія з'яэляюцца асновай для вылучэння функцыянальных стыляэ мовы. Функцыянальныя стылі характарызуюцца формай (вусная, пісьмовая, дыялагічная, маналагічная), мэтай (паведамленне, просьба, загад) і мовамі зносін (узрост, характар узаемаадносін субяседніка). Як вядома, беларуская літаратурная мова развіваецца э вуснай і пісьмовай разнавіднасцях, у адпаведнасці з гэтым вуснай мове адпавядае размоэны стыль, а пісьмовай - кніжныя стылі: мастацкі, навуковы, публіцыстычны і афіцыйна-дзелавы.
21.Навуковы стыль. Сістэма моных сродка навуковага стылю
Навуковы стыль фіксуе, заховае, перадае інфармацыю  канкрэтнай галіне веда. Выкарыстоваецца  вучэбнай і даведачнай літаратуры, у навукова-даследчай сферы і вытворчасці. Гэта стыль падручніка, навуковых прац, слоніка, лекцый, манаграфій, артыкула, рэферата. Ён увасабляе навуковае мысленне, форму існавання і перадачы веда.
Функцыя навуковага малення заключаецца  доказным выкладзе матэрыялу, паведамленні і тлумачэнні новых факта, выніка навуковых даследавання. Навуковы тэкст нясе інфармацыю, выкладзеную лагічна, сцісла, аб’ектына, неэмацыянальна.
Навуковы стыль выкарыстоэваецца э навуковых даследаваннях па розных галінах ведаэ, напрыклад у падручніках і вучэбных дапаможніках па хіміі, медыцыне, фізіцы, матэматыцы. У Навуковым стылі шырока прадсталена прафесійна-тэхнічная тэрміналогія, яму не эласцівы мнагазначныя словы.
Сінтаксіс навуковага стылю вызначаецца эскладненымі канструкцыямі, складаназлучанымі і складаназалежнымі сказамі, дзеепрыметнымі і дзеепрыслонымі словазлучэннямі, рознымі эстаэкамі, паясненнямі і інш.
Тлумачэнні, завагі, паслядонасць выкладу перадаюцца з дапамогай пабочных і станых канструкцый. У сучасным навуковым стылі многа розных умоэных абазначэнняэ, схем, табліц, графікаэ, дыяграм і інш.
Для навуковага стылю не характэрна эжыванне вобразных, эмацыянальна-экспресіэных моэных сродкаэ.
Сістэма моных сродка адпавядае спецыфіцы стылю. Найперш гэта агульнажывальная лексіка, характэрная большасці стыля: службовыя словы, лічэбнікі, распасюджаныя назвы і г. д. Выкарыстоваецца і лексіка з іншых распасюджаных галін навукі - агульнанавуковая. У навуковы тэкст уваходзіць і спецыяльная тэрміналогія. Выбар моных адзінак абумолены задачамі, умовамі, напрамкамі навуковай дзейнасці.
Монае напаненне навуковага зместу залежыць ад сферы прызначэння тэксту, яго падстылю: уласнанавуковага, вучэбна-навуковага, навукова-публіцыстычнага, навукова-папулярнага, навукова-тэхнічнага і інш.
22.Кампазіцыя пісьмовага навуковага тэксту. Цытаты і спасылкі, іх афармленне.
Цытаты і правілы іх афармлення. Цытата - даслоная вытрымка з якога-небудзь выказвання, кнігі ці дакумента, якая выкарыстоваецца для пацвярджэння думкі або ілюстрацыі. Цытаты могуць афармляцца як простая і як ускосная мова.
Калі цытата суправаждаецца словамі атара, яна афармляецца, як простая мова, і бярэцца  двукоссе: Кандрату Кандратавічу Крапіве належаць словы: “Гарачай любою знагароджвае народ таго, хо, пачынаючы з першых дзён свайго свядомага жыцця, назасёды звяза свой лёс с лёсам народа, хто на працягу амаль пастагоддзя аддае народу лепшыя парывы свайго сэрца, усе свае сілы і свой вялікі талент”.
Калі цытата ключаецца  тэкст як частка сказа (або як даданы сказ), яна пачынаецца з малой літары і бярэцца  двукоссе: Кандрат Крапіва бы катэгарычна не згодны з тымі людзьмі, якія “.. прапануюць дзеля прастаты або зручнасці выкладання ліквідаваць тыя ці іншыя асаблівасці беларускай мовы”. Шматкроп'е ставіцца на месцы пропуску сло і выраза у цытаце.
Вершаваныя цытаты, а таксама эпіграф, запісаныя слупком, у двукоссе не бяруцца: І сёння хвалююць мяне многія вершы Багдановіча, многія і да апошняга, выключнага па сваёй прастаце і насычанасці чатырохрадкоя:
У краіне светлай, дзе я міраю
Пры цытатах засёды даецца спасылка на атара і яго твор або толькі на атара. Яна звычайна размяшчаецца пасля цытаты  дужках або  зносцы.
Спасылкi афармляюцца  выглядзе бібліяграфіі і складаюць прэсупазіцыйны фон дадзеных тэкста, надаюць ім даставернасць, інфармацыйную насычанасць, а атарам тэкста – неабходную кампетэнтнасць, эрудыцыю і кваліфікаванасць.
24.Афіцыйна-справавы стыль і яго асаблівасці.
Афіцыйна-справавы стыль гэта стыль дзяржаных дакумента, указа, закона, пастано, пратакола, даведак, справаздач, зая і іншых справавых папер афіцыйнай і дзелавой перапіскі.
Афіцыйна-справавы стыль абслуговае канцылярскую, юрыдычную, адміністрацыйную сферы дзейнасці людзей, і рэалізуецца пераважна  маналагічнай пісьмовай форме (пастановы, загады, інструкцыі, рэзалюцыі, указы, інструкцыі, кодэксы, дзелавыя пісьмы, абявы, характарыстыкі, даверанасці, распіскі, атабіяграфіі, статуты, распараджэнні, пагадненні, пратаколы, акты і іншыя дакументы).
Асноная форма бытавання гэтага стылю пісьмовая.
Дакументы афіцыйна-дзелавога стылю патрабуюць дакладнасці, лагічнасці, паслядонасці, адназначнасці вербальных фармулёвак, сцісласці, эканомнасці, таму часта афармляюцца на адпаведных бланках ці па станоленай форме.
Для афіцыйна-дзелавога стылю характэрны строгасць у адборы слоэ і выразаэ (прысутнічалі, слухалі, згодна з пастановай, прыцсвоіць званне, вывесці са складу, у мэтах, закон, адзначыць, пастанавілі, справаздачны перыяд), аднастайнасць, сцісласць, эканомнасць выкладу, бо інфармацыя перадаецца, як правіла, ад упанаважанай калектывам (установай, міністэрствам, дзяржавай, урадам і інш.) асобы або групы асоб.
Выкарыстанне афіцыйна-дзелавога стылю мае на мэце два асноных прызначэнні – інфармацыйную і пабуджальную, г. зн. у адпаведных дакументах падаюцца не толькі звесткі, але і патрэбы, заклікі, пабуджэнні да іх выканання тымі, каму яны скіраваны (загады, распараджэнні, пастановы, указы і інш.).
Для афіцыйна-дзелавога стылю таксама характэрны своеасаблівыя стойлівыя адзінкі, так званыя «канцылярскія звароты»: вызначаецца заканадаствам, мець права, давесці да ведама, і інш.
Афіцыйна-дзелавым стылем мовы павінны добра валодаць кіранікі, вербальная дзейнасць якіх часта рэалізуецца сродкамі гэтага стылю, але жывацца павінен ён толькі  афіцыйных варунках, у штатных службовых сітуацыях, пры падрыхтоцы дакумента.
23.Жанры навуковай літаратуры (артыкул, даклад, рэферат, анатацыя, рэзюмэ); агульныя патрабаванні да іх напісання і афармлення.

Жанры навуковай літаратуры з’яляюцца даволі разнастайнымі: тэзісы, анатацыя, рэферат, артыкул, манаграфія, дысертацыйныя працы, зборнікі, падручнікі, вучэбныя дапаможнікі, спецыяльныя даведнікі, у тым ліку энцыклапедычныя, шматлікія слонікі (тлумачальныя, перакладныя, граматычныя і інш.) і г.д.
Рэферат - гэта сціслая перадача аснонага зместу навуковай адзінкі: кнігі, тэмы, артыкула, працы. Рэферат лічыцца пісьмовай формай разгортвання думкі, але пажадана пры падрыхтоцы выкарыстоваць некалькі літаратурных крыніц, выказваць свае ласныя меркаванні і адносіны да асвятляемай праблемы. Рэфератам называюць яшчэ і даклад, які рыхтуецца на аснове ражання ад прачытанага: кніг, артыкула, публікацый і інш. Можна падрыхтаваць і агучыць даклад на аснове пісьмовага рэферата, улічваючы асабісты вопыт, уласныя погляды.
Да навуковага стылю адносіцца і такі сціслы жанр, як анатацыя, якая змяшчаецца  пачатку або  канцы кнігі і з’яляецца каштонай крыніцай інфармацыі для чытача.
Анатацыя кароткі выклад зместу і яго характарыстыка. Такі від пісьмовай працы звычайна дае яленне пра змест кнігі, характарызуе яго, а таксама можа паведамляць пра атара, час напісання, эпоху і г. д.
Выкладанню зместу або сутнасці працы, прамовы (навуковай, грамадскай) прысвечана і рэзюме. Яно абазначае яшчэ і кароткі вывад са сказанага, падагульненне, заключэнне. У сучасны момант выкарыстанне гэтага паняцця пашыраецца не толькі  навуковым маленні, але і  іншых напрамках. Гэтым тэрмінам называюць у справавых або прафесійных зносінах атабіяграфію, таму што яна яляе сабой своеасаблівае падагульненне дзейнасці чалавека. Выкарыстоваюць і тады, калі неабходна падвесці вынік, зрабіць важны вывад.
Навуковыя працы афармляюцца па выпрацаваных стандартах, строга парадкаваны і структурыраваны, часта суправаджаюцца рэзюме, анатацыямі, нярэдка рэцэнзіруюцца і рэферыруюцца (звычайна манаграфічныя выданні), складаюць асноны фонд бібліятэк спецыяльных устано (ВНУ, акадэмічныя інстытуты і інш.). З усіх стыля літаратурнай мовы навуковы зяляецца найбольш міжнародным па свайму характару, бо грунтуецца на параграфемах і на лексіцы інтэрнацыянальнага паходжання (прынамсі, у ерапейскіх краінах).

24.Віды афіцыйна-справавых тэкста (заява, дакладная запіска, кантракт, справавыя лісты і інш.); агульныя патрабаванні да іх напісання і афармлення.
Асноным аб’ектам афіцыйна-дзелавога стылю з’яляецца дакумент як сродак замацавання інфармацыі аб фактах, падзеях, з’явах аб’ектынай рэальнасці і мысліцельнай дзейнасці чалавека.
Дакумент - справавая папера, на якой фіксуецца працэс гаспадарчай, юрыдычнай, эканамічнай дзейнасці, афармляюцца прававыя зносіны. Фіксуючы інфармацыю, дакумент тым самым забяспечвае яе захаванне і накапленне, магчымасць перадачы іншым асобам, паторны зварот да яе, таму можа выконваць і такія функцыі, як уліковая, прававая, сацыяльная, культурная, кіравання і інш.
Асноная форма бытавання афіцыйна-справавога стылю пісьмовая.
Дзелавая карэспандэнцыя - адна з форма пісьмовых зносін паміж фізічнымі ці юрыдычнымі асобамі. Гэта атабіяграфіі, дакладныя запiскi, заявы і кантракты, распіскі і акты, афіцыйныя лісты і паведамленні, пагадненні і г. д.
Афіцыйна-справавому стылю характэрна сцісласць у выкладзе матэрыялу, дакладнасць у перадачы інфармацыі, шырокае жыванне стойлівых традыцыйных выраза, канцылярскіх зварота (штампа), фармулёвак. Стыль выконвае інфармацыйную і камунікатыную функцыі: з’яляецца сродкам наладжвання афіцыйных і справавых (дзелавых) зносін, з’яляецца носьбітам дакладнай інфармацыі. Мэта большасці дакумента паведаміць. Напрыклад, з аб’я даведваемся, дзе і калі адбудзецца сход ці нарада, у пратаколе фіксуецца ход абмеркавання таго ці іншага пытання, у кантрактах (дагаворах) афіцыйна сцвярджаецца пагадненне паміж установамі, дзяржавамі.
У тэксце дакумента не дапускаецца жыванне прастамоных, дыялектных, жаргонных сло, эмацыянальна-экспрэсінай лексікі. Інфармацыя афармляецца такім чынам, каб яе асноная думка адразу была зразумелая, ясная. Дакументы складаюцца сціслай і простай мовай, без двухсэнсоных і невыразных выказвання, гэта значыць, што справавая мова адпавядае агульналітаратурным нормам. Афіцыйна-справавы стыль характарызуецца стойлівасцю, абмежаваным выбарам сродка, наянасцю стойлівых спалучэння і выраза, таму стварэнне распасюджаных дакумента парой зводзіцца да запанення стандартных бланка ці па станоленай форме.
Лексічныя і сінтаксічныя сродкі афіцыйна-дзелавога стылю даволі строга рэгламентаваны, што надае адпаведным дакументам абектынасць, лаканічнасць, афіцыйнасць і катэгарычнасць.
26. Правільнасць малення і сінтаксічн. нормы.
Сінтаксіз вывуч. ___________ а аснове якіх арганіз. Словазлуч. І сказы. У сказе дзейнікі і выказнікі каардынуюцца, прым. У словазлуч. Звычайна дапасуюцца да наз., дзеясловы кіруюць наз., а прыслоі прымыкаюць да дзеяслова. Усе гэтыя віды сувязі рэаліз. у канкрэтных сінтаксічных канструкцыях, якія і вызначают сінтаксічную норму. Грунтуюцца гэтыя нормы, як на з-ах каардынац., дапасавання, кіравання, прымыкання, так і на сінтаксічн. здольнасцей. З апошнім фактарам часцей за сё звяз. Парушэнні сінтаксічн. нормы.
Парушэнне каардынацыі дзейніка і выказніка:
1)у роле дзейніка выступае зборны наз.
2)у безасабов. сказах з дзеепрым. засежнага стану.
3)дзейнік нязменны запазычн. назонік пэнай родавай прыналежнасці.
4)дзейн. выраж. наз. з прыдаткам, якія маюць розную род. прыналежнасць.
5)дзейн. выраж. спалуч. тыпу: брат з сястрой.
Крытамінацыя- гэта памылковае выкарыстанне асаблівасцей кіравання кіравання аднаго дзеяслова  канструкцыі з другім дзеясловам, дзеяпрым., прыметнікам.








Приложенные файлы

  • doc 8837613
    Размер файла: 232 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий