Правила белорусской орфографии и пунктуации (2006)


ПРАВІЛЫ БЕЛАРУСКАЙ АРФАГРАФІІ І
ПУНКТУАЦЫІ

ЗМЕСТ

РАЗДЗЕЛ І. Арфаграфія
ГЛАВА 1. Правапіс галосных
§ 1. Галосныя літары
§ 2. Літары о, ё
§ 3. Літары э, е
§ 4. Перадача акання на пісьме
§ 5. Правапіс літар а, о, э  складаных словах
§ 6. Перадача якання на пісьме
§ 7. Правапіс е, ё, я  складаных словах
§ 8. Прыстаныя галосныя і, а
ГЛАВА 2. ПРАВАПІС ЗЫЧНЫХ
§ 9. Зычныя літары
§ 10. Правапіс звонкіх і глухіх зычных
§ 11. Зычныя д, т і дз, ц
§ 12. Некаторыя спалучэнні зычных
§ 13. Прыстаныя і станыя зычныя
§ 14. Нескладовае  і у складовае
§ 15. Нескладовае й
§ 16. Падожаныя і падвоеныя зычныя
ГЛАВА 3. ПРАВАПІС МЯККАГА ЗНАКА І АПОСТРАФА
§ 17. Змякчальны мяккі знак
§ 18. Раздзяляльны мяккі знак і апостраф
ГЛАВА 4. ПРАВАПІС АБРЭВІЯТУР
§  19. Правапіс абрэвіятур
ГЛАВА 5. ПРАВАПІС НЕКАТОРЫХ МАРФЕМ
§ 20. Аднамарфемныя прыназонікі
§ 21. Прыстакі
§ 22. Суфіксы
ГЛАВА 6. ПРАВАПІС ВЯЛІКАЙ І МАЛОЙ ЛІТАР
§ 23. Агульныя правілы правапісу вялікай і малой літар
§ 24. Вялікая і малая літары  асабовых назвах
§ 25. Вялікая і малая літары  назвах асоб, звязаных з
рэлігіямі, назвах міфалагічных і казачных героя
§ 26. Вялікая і малая літары  геаграфічных і астранамічных назвах
§ 27. Вялікая і малая літары  назвах органа дзяржанай улады
і арганізацый
§ 28. Вялікая і малая літары  назвах асоб па пасадах, званнях, тытулах
§ 29. Вялікая літара  назвах дзяржаных і нацыянальных сімвала, рэліквій, помніка, узнагарод
§ 30. Вялікая і малая літары  назвах дакумента, іх звода,
унікальных прадмета, твора
§ 31. Вялікая і малая літары  назвах памятных і знамянальных
падзей і дат, перыяда і эпох
§ 32. Вялікая літара  назвах з двукоссем
ГЛАВА 7. ПРАВІЛЫ НАПІСАННЯ РАЗАМ, ПРАЗ ЗЛУЧОК
І АСОБНА
§ 33. Агульныя правілы напісання разам, праз злучок і асобна
§ 34. Складаныя назонікі
§ 35. Складаныя прыметнікі
§ 36. Складаныя лічэбнікі
§ 37. Прыслоі
§ 38. Прыназонікі, злучнікі, часціцы, выклічнікі
§ 39. Правапіс не (ня) і ні
ГЛАВА 8. ПРАВІЛЫ ПЕРАНОСУ
§ 40. Правілы пераносу простых, складаных, складанаскарочаных сло,
умоных графічных скарачэння і іншых знака
РАЗДЗЕЛ ІІ. ПУНКТУАЦЫЯ
ГЛАВА 9. КРОПКА
§ 41. Правілы пастанокі кропкі
ГЛАВА 10. ПЫТАЛЬНІК
§ 42. Правілы пастанокі пытальніка
ГЛАВА 11. КЛІЧНІК
§ 43. Правілы пастанокі клічніка
ГЛАВА 12. ШМАТКРОП’Е
§ 44. Правілы пастанокі шматкроп’я
ГЛАВА 13. КОСКА ѕ ПРОСТЫМ СКАЗЕ
§ 45. Коска паміж аднароднымі членамі сказа
§ 46. Коска паміж словамі, якія патараюцца
§ 47. Коска пры паранальных зваротах
§ 48. Коска пры адасобленых азначальных зваротах і словах
§ 49. Коска пры адасобленых акалічнасцях і акалічнасных
зваротах
§ 50. Коска пры словах і спалучэннях сло, якія дакладняюць
або абмяжоваюць значэнне іншых сло у сказе
§ 51. Коска пры пабочных і станых канструкцыях
§ 52. Коска пры зваротку
§ 53. Коска пры выклічніках і гукаперайманнях
§ 54. Коска пасля сцвярджальных, адмоных і
пытальных сло і перад імі
ГЛАВА 14. КОСКА ѕ СКЛАДАНЫМ СКАЗЕ
§ 55. Коска  складаназлучаным сказе
§ 56. Коска  бяззлучнікавым сказе
§ 57. Коска  складаназалежным сказе
ГЛАВА 15. КРОПКА З КОСКАЙ
§ 58. Правілы пастанокі кропкі з коскай
ГЛАВА 16. ДВУКРОП’Е
§ 59. Правілы пастанокі двукроп’я
ГЛАВА 17. ПРАЦЯЖНІК
§ 60. Правілы пастанокі працяжніка
ГЛАВА 18. ДУЖКІ
§ 61. Правілы пастанокі дужак
ГЛАВА 19. ДВУКОССЕ
§ 62. Правілы пастанокі двукосся
ГЛАВА 20. ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ ПРОСТАЙ МОВЕ
І ЦЫТАТАХ
§ 63. Правілы пастанокі знака прыпынку пры простай мове і цытатах
ГЛАВА 21. СПАЛУЧЭННЕ ЗНАКАѕ ПРЫПЫНКУ
§ 64. Правілы пастанокі спалучэння знака прыпынку
ГЛАВА 22. ПАСЛЯДОѕНАСЦЬ ЗНАКАѕ ПРЫПЫНКУ
ПРЫ СПАСЫЛКАХ
§ 65. Правілы паслядонасці знака прыпынку пры спасылках

РАЗДЗЕЛ І
АРФАГРАФІЯ

ГЛАВА 1
ПРАВАПІС ГАЛОСНЫХ

§ 1. Галосныя літары

1. У беларускім алфавіце 10 галосных літар: а, о, у, ы, э, е, ё, і, ю, я.
2. Літары а, о, э, у пішуцца  пачатку слова і пасля цвёрдых зычных для абазначэння адпаведных галосных гука. Галосная літара і пішацца  пачатку слова, пасля зычных пішацца ы або і  залежнасці ад цвёрдасці або мяккасці зычных. Літары е, ё, ю, я  пачатку слова, у сярэдзіне слова пасля галосных і раздзяляльных знака абазначаюць на пісьме спалучэнні зычнага гука (й( з галоснымі [э], (о(, (у(, (а(: елка – [йэ(лка, яма – (йа(ма, юны – (йу(ны; мая – ма(йа(, паёк – па(йо(к, паеха – па(йэ(ха, саюз – са(йу(з; сям'я – сям(йа(, ён – [йо(н, аб'езд – аб(йэ(зд, льеш – л[йэ]ш, б'ю – б(йу(.
3. Літара і абазначае спалучэнне гука (йі( толькі пасля галосных, апострафа, раздзяляльнага мяккага знака і ((: краіна – кра(йі(на, кроіць – кро(йі(ць, батарэі – батарэ(йі(, круіз – кру(йі(з, аб'інець –  аб(йі(нець, вераб'іны – вераб(йі(ны, куп'істы – куп(йі(сты, салаіны –  сала(йі(ны. У пачатку слова яна можа абазначаць спалучэнне гука (йі(, у іншых пазіцыях – галосны [і]: іней – (йі(ней, іх – (йі(х; але: імчаць –[і]мчаць, іржышча – (і(ржышча, іголка – (і(голка, Ірына – (і(рына, Ігнат – [і]гнат, іржаць – (і(ржаць.
4. Літары я, ё, е, ю, і пасля зычных абазначаюць мяккасць зычных і адпаведныя галосныя гукі [а], [о], [э], [у], [і]: сяду – (с'а(ду, мёд – (м'о(д, лета – (л'э(та, вязу – (в'а(зу, люты – [л'у(ты.
5. Кропкі над літарай ё абавязковыя. Кропка над літарай і малой абавязковая, над І вялікай у друкаваных тэкстах – не ставіцца, у рукапісных тэкстах кропка абавязковая.

§ 2. Літары о, ё

1. Літара о пішацца толькі пад націскам: год, кот, скрозь, шок, ко
·лас, мо
·ва, до
·га, по
·суд, аро
·л, шо
·лах, плячо
·, даро
·га, разго
·ртваць, дапамо
·га, дадатко
·ва, жніво
·, дэпо
·, во
·дар, о
·канне, о
·да, о
·птам, о
·рдэн, о
·фіс, о
·пера, Об, Орша, Омск, Обнінск, Осла, Оксфард, Орск, То
·кіа, Ватэрло
·а.
2. Літара ё пішацца пад націскам: біёлаг, сацыёлаг, трыёд, шпіён, іён.
Літара ё пішацца не пад націскам у словах з коранем ёд- і ёт-: ёдапіры
·н, ёта
·цыя, ётава
·нне.
3. Літара ё пішацца  складаных словах, першай часткай якіх з'яляецца радыё-: радыёстанцыя, радыёграма, радыёантэна.
Калі першая частка складанага слова творана ад назвы хімічнага элемента радый, то пішацца літара е, якая з'яляецца злучальнай галоснай: радыебіялогія, радыеактынасць, радыеметрычны, радыеізатоп і пад. У першым складзе перад націскам у гэтым выпадку пішацца я: радыяме
·трыя, радыяхі
·мія, радыяло
·гія, радыягра
·фія.
4. Спалучэнні галосных іо пад націскам і іа не пад націскам у сярэдзіне сло іншамонага паходжання перадаюцца як іё (ыё), ія (ыя): біяло
·гія, сацыяло
·гія, шпіяна
·ж, адыявізуа
·льны, варыяскапі
·чны, варыяфі
·льм, ме
·дыя, а таксама радыё; але: эфіо
·п, ніо
·бій, ніо
·біевы, дыо
·птрыя, Іо
·сіф, Іо
·, Іо
·на, Іасафа
·т.
У слове дыета пішацца спалучэнне галосных ые. На стыку прыстакі і кораня заховаецца ыэ: дыэтан, дыэлектрык.

§ 3. Літары э, е

1. Літара э пішацца:
у пачатку выклічніка э, эге, эге-ге, эй, эх;
пасля прыстанога г у слове гэты і вытворных ад яго (дагэтуль), а таксама  выклічніках гэ, гэй і назвах літар (бэ, вэ і пад.);
пасля шыпячых, [р], [д], [т] і цвёрдага [ц]: жэрдка, жэмчуг, шэры, нашэсце, чэрствы, чэк, нараджэнне, абуджэнне, рэкі, рэзаць, халадэча, сардэчны, пустэча, мястэчка, цэны, у руцэ.
2. У словах іншамонага паходжання літары э, е як пад націскам, так і не пад націскам пішуцца  адпаведнасці з беларускім літаратурным вымаленнем:
у пачатку слова: э
·ра, эсэ
·, э
·рыка, э
·пас, э
·тыка, Эклі
·д, Эрыпі
·д, Элі
·ста; але: е
·гер, е
·рась, ерэты
·к, Еро
·па, ерапе
·йскі, Епато
·рыя, епатары
·йскі, Ерэва
·н, ерэва
·нец, Ефра
·т;
у канцы нязменных сло, а таксама ласных імён і геаграфічных назва пасля зычных, акрамя л, к, пішацца э: купэ
·, рэзюмэ
·, рэнамэ
·, кафэ
·, галіфэ
·, кашнэ
·, кабернэ
·, фрыкасэ
·, плісэ
·, каратэ
·, дэкальтэ
·; Стру
·вэ, Мерымэ
·, Эйвэ
·, Хасэ
·, Мо
·рзэ, Табі
·дзэ, Брыгва
·дзэ, Каба-Ве
·рдэ, Душанбэ
·, Сан-Тамэ
·; але: камюніке
·, са
·льта-марта
·ле, філе
·, піке
·.
3. Літара э  запазычаных словах пасля губных зычных, а таксама пасля з, с, н пішацца згодна з беларускім літаратурным вымаленнем. Так, словы капэ
·ла, сурвэ
·тка, экзэмпля
·р, маянэ
·з, тунэ
·ль, сэ
·рвіс пішуцца з э, а меда
·ль, нерв, парла
·мент, перспекты
·ва, газе
·та, серві
·з – з літарай е.

§ 4. Перадача акання на пісьме

1. Галосныя гукі (о(, (э(  ненаціскным становішчы чаргуюцца з (а(: дом – дамы
·, мо
·ва – мале
·нне, цэ
·гла – цагля
·ны, шэпт – шапта
·ць.
2. Незалежна ад паходжання слова гук [о]  ненаціскных складах вымаляецца як [а], што перадаецца на пісьме: гара
·, вада
·, баранава
·нне, ко
·лас, хо
·лад, бало
·та, Бандарэ
·нка, Ко
·ханава, Ку
·нцава, Гаме
·р, Сакра
·т, арганіза
·цыя, педагагі
·чны, электара
·т, харэагра
·фія, заало
·гія.
Не падпарадковаюцца аканню словы са спалучэннямі ро, ло, якія чаргуюцца з ры, лы: кро – крыві
· – крыва
·вы, дро
·вы – дрыво
·тня, кро
·шка – крышы
·ць, бро
·вы – брыво
·, гром – грымо
·ты – грыме
·ць, брод – брысці
·, гло
·тка – глыта
·ць, бло
·хі – блыха
·.
3. У словах славянскага паходжання і запазычаннях, цалкам адаптаваных у беларускай мове, галосны (э( ва сіх ненаціскных складах чаргуецца з (а( і абазначаецца на пісьме літарай а: стрэ
·хі – страха
·, шэ
·ры – шарэ
·ць, чэ
·ргі – чарга
·, крэмль – крамлёскі, жэ
·мчуг – жамчу
·жына, арэ
·нда – арандава
·ць, майстэ
·рня – ма
·йстар.
Ва ласных імёнах са славянскай лексічнай асновай і  дано запазычаных словах з неславянскіх мо у ненаціскных складах гук (э( падпарадковаецца агульным правілам акання – пасля цвёрдых зычных ён чаргуецца з (а( і абазначаецца на пісьме літарай а: Беразіно
·, Чарапаве
·ц, Жамчу
·жніка, Чарнышэ
·скі, Шачэ
·нка, Чалю
·скін, лі
·тара, транслітара
·цыя.
4. Перадача на пісьме [э]  іншых словах іншамонага паходжання  ненаціскных складах асновы вызначаецца наступнымі правіламі:
у пачатку слова [э] перадаецца на пісьме літарай э  адпаведнасці з беларускім вымаленнем: экано
·мія, экза
·мен, эква
·тар, этажэ
·рка, элеме
·нт. Літара э пішацца пасля прыставак і  другой частцы складанага слова: праэкзаменава
·ць, трохэлеме
·нтны, квінтэсэ
·нцыя;
пасля шыпячых, [р], [д], [т] і цвёрдага [ц] пішацца э: жэто
·н, Жэне
·ва, Жэра
·р, жэлаці
·н, чэкме
·нь, рэспу
·бліка, рэфо
·рма, Рэма
·рк, рэкла
·ма, рэа
·ктар, рэві
·зія, агрэга
·т, рэжы
·м, рэко
·рд, рэе
·стр, рэвалю
·цыя, цэнтралі
·зм, цэві
·та, дэта
·ль, гардэро
·б, Дэтро
·йт, Дэфо
·, дэлега
·т, дэманстра
·цыя, о
·рдэн, тэо
·рыя, тэа
·тр, тэлегра
·ф, тэлефо
·н, ветэра
·н, ка
·тэт, тэрмо
·метр, тэарэ
·ма.
5. У запазычаных словах напісанне э і а пасля іншых зычных рэгулюецца слонікам: панэ
·ль; але: шыне
·ль; сэ
·нсарны; але: секта
·нцкі.
6. Ненаціскныя фіналі -эль, -эр у запазычаных словах перадаюцца як -аль, -ар: шні
·цаль, шпа
·таль, мі
·таль, фо
·рталь, ка
·рцар, грэ
·йдар, лі
·дар, камп'ю
·тар, пэ
·йджар, рэйсфе
·дар, эспа
·ндар, тэ
·ндар, о
·рдар, ме
·неджар, фарва
·тар, а
·льма-ма
·тар, кра
·тар, прэсві
·тар.
Ненаціскныя фіналі -эль, -эр ва ласных імёнах іншамонага паходжання перадаюцца нязменна: Ландэр, Одэр, Пітэр, Юпітэр.

§ 5. Правапіс літар о, э, а  складаных словах

1. У складаных словах можа быць адзін націск, два і больш (асноны і адзін або некалькі пабочных). Калі  другой частцы складанага слова націск не на першым складзе, то  першай частцы заховаецца о: асно
·вапалажэ
·нне, баво
·напрадзі
·льны, во
·гнетрыва
·лы, во
·даразмеркава
·ль-нік, ваго
·нарамо
·нтны, во
·
·стракамбінацы
·йны, высо
·каідэ
·йны, гало
·накама
·н-дуючы, ко
·рманарыхто
·ка, ко
·негадо
·ля.
2. Калі  другой частцы складанага слова націск на першым складзе, то  першай частцы замест о пішацца а: дабрадзе
·й, скарахо
·д, салява
·р, дабрая
·касны, галавало
·мка, вадасхо
·вішча, малатабо
·ец, бамбасхо
·вішча, ранапра
·е.
Літара о заховаецца, калі першай часткай складанага слова з’яляюцца слова-, што-: словатво
·рчасць, штодзённы, штоме
·сяц, штого
·д.
3. О пішацца  першай частцы складаных сло, калі другая частка пачынаецца на  (у нескладовае): марозасто
·йлівы, торфабо
·рачны, вогнесто
·йлівы, збожжабо
·рка.
4. Лічэбнікі ад 200 да 900 утвараюць асобны тып складаных сло, у якіх скланяецца і першая частка. Літары э, о, е, я пішуцца  гэтых словах у залежнасці ад месца аснонага і пабочнага націску  склонавых формах.
Напрыклад(:
Н. дзвйсце тры
·ста чаты
·рыста пяцьсо
·т
Р. двухсут тро
·хсо
·т чатыро
·хсо
·т пяцісо
·т
Д. двумстбм тро
·мста
·м чатыро
·мста
·м пяціста
·м
В. дзвйсце тры
·ста чаты
·рыста пяцьсо
·т
Т. двумаста
·мі трымаста
·мі чатырмаста
·мі пяццюста
·мі
М. двухста
·х тро
·хста
·х чатыро
·хста
·х пяціста
·х

Н. шэ
·сцьсо
·т се
·мсо
·т во
·семсо
·т дзевяцьсо
·т
Р. шасцісо
·т сямісо
·т васьмісо
·т дзевяцісо
·т
Д. шасціста
·м сяміста
·м васьміста
·м дзевяціста
·м
В. шэ
·сцьсо
·т се
·мсо
·т во
·семсо
·т дзевяцьсо
·т
Т. шасцюста
·мі сямюста
·мі васьмюста
·мі дзевяццюста
·мі
М. шасціста
·х сяміста
·х васьміста
·х дзевяціста
·х
5. Гук [э]  першай частцы складаных сло заховаецца і абазначаецца літарай э: мэтанакіраваны, мэтазгодна, рэдказубы, шэравокі, арэхападобны, крэдытаздольнасць, тэлебачанне.
6. У складаных словах, утвораных ад лічэбніка  форме роднага склону і якога-небудзь іншага слова, першая частка пішацца так, як яна пішацца  родным склоне лічэбніка: трохдзённы, чатырохпавярховы, шасціствольны, шасцісоты, пяцідзёнка, дзесяцігодка, сямікласнік, васьмігадовы, васьмісоты, дзевяціградусны, саракагоддзе, саракапяцітонны, двухсотметровы.
7. Калі складаныя словы маюць у сваім складзе больш за дзве часткі, то кожная з іх пішацца як асобна зятае слова: авіяматорабудаванне, ататрактарабудаванне, аэрафотапрыбор, тэлефатометр.

§ 6. Перадача якання на пісьме

1. Галосныя е, ё  першым складзе перад націскам абазначаюцца на пісьме літарай я: зе
·млі – зямля
·, зе
·лень – зялёны, се
·м'і – сям'я
·, сёлы – сяло
·, сёстры – сястра
·, вёслы – вясло
·, вёска – вяско
·вы, е
·лка – ялі
·на, е
·здзіць – язда
·, ёмкі – ямчэ
·й, ёрш – ярша
·, лён – ляно
·к, мёд – мядо
·к, дзе
·нь – дзянёк, лес – лясны
·, снег – снягі
·, ве
·цер – вятры
·, сце
·ны – сцяна
·, дзе
·вяць – дзявя
·ты, дзе
·сяць – дзяся
·ты, сем – сямна
·ццаць, во
·сем – васямна
·ццаць, цецеруко
· - цецяру
·к , перане
·сці – перанясу
·.
У астатніх ненаціскных складах е заховаецца: селяні
·н, зеляні
·на, вестуны
·, леснікі
·, векаве
·чны, верацяно
·, нерухо
·мы, безупы
·нны, во
·зера, ве
·села, во
·сем, за
·едзь, вы
·светліць, вы
·ехаць, во
·сень, це
·мень, дзевятна
·ццаты, дзесятко
·вы.
2. Літара я пішацца  першым складзе перад націскам у імёнах, прозвішчах і геаграфічных назвах са славянскай лексічнай асновай і  дано запазычаных словах з неславянскіх мо: Бялы
·нічы, Лемяшэ
·вічы, Алякса
·ндр, Сярге
·й, Бялі
·нскі, Няхо
·да, дзяжу
·рства, калянда
·р, яфрэ
·йтар, сяржа
·нт, Яршо
·, Яфі
·м.
3. Літара е заховаецца  складаных лічэбніках се
·мсо
·т, во
·семсо
·т, паколькі кожная частка  іх мае свой націск, паран.: се
·мсо
·т – сямісо
·т, во
·семсо
·т – васьміста
·м.
Засёды заховаецца е  першым складзе перад націскам пасля заднеязычных г, к, х: геро
·й, Гера
·сім, кера
·міка, кефір, Херсо
·н.
4. Не і без, калі яны стаяць асобна, засёды пішуцца з літарай е, напрыклад: не бы, не бра, не ідзе, без меры, без жарта, не спыніць, без прычыны, не без выніка, не без работы.
Пры напісанні разам не і без становяцца часткай слова і падпарадковаюцца агульным правілам напісання галосных літар е, я  беларускіх словах: няха
·й, нясто
·мна, няшта
·тны, бязме
·жны, бязлю
·дны, бяско
·нца; але: непісьме
·нны, безупы
·нны, безапеляцы
·йны, бескары
·сны, беспаваро
·тны.
5. Літара я пішацца  некаторых каранях сло нязменна: ві
·цязь, су
·вязь, за
·яц, яравы
·, вяза
·ць, по
·вязь, мяккава
·ты, цягаві
·ты, цяжкава
·ты, святкава
·ць, ме
·сяц, по
·яс, па
·мяць, дзе
·вяць, дзе
·сяць, ты
·сяча, за
·вязь, Бе
·сядзь, Пры
·пяць; япру
·к – япрука
·, япруко
·вы; ядло
·вец – ядлацо
·ка, ядлацо
·вы.
6. Літара я пішацца  паслянаціскных складах у некаторых суфіксах назоніка (ро
·нядзь, бо
·язь, дро
·бязь) і дзеяслова (ла
·яць, ве
·яць, се
·яць, ка
·шляць, ба
·яць, му
·ляць), а таксама  аддзеяслоных назоніках (ла
·янка, ве
·ялка, се
·ялка).

§ 7. Правапіс е, ё, я  складаных словах

1. У першай частцы складанага слова літара е заховаецца незалежна ад таго, на якім складзе націск у другой частцы: сенакасі
·лка, серпадзю
·б, верхнеазёрскі, белабры
·сы, землетрасе
·нне, светапо
·гляд, свежавы
·мыты, свежамаро
·жаны, сенажа
·ць.
Калі першай часткай складаных сло з’яляецца аснова велік-/вялік-, то напісанне літар е або я залежыць ад таго, які склад у другой частцы націскны: калі першы, то пішацца е, калі другі, то пішацца я: велікаду
·шны, велікару
·скі, велікаму
·чанік, велікасве
·цкі; Вялікабрыта
·нія, вялікадзяржа
·ны, вялікагало
·вы.
2. У першай частцы складанага слова літара ё заховаецца пры націску не на першым складзе другой часткі і замяняецца на е, калі націск на першым складзе другой часткі: лёгкаатлеты
·чны, лёдадрабі
·лка, мёртванаро
·джаны, мёдаварэ
·нне; ледарэ
·з, медаго
·нка, легкаду
·мна.
3. У складаных словах злучальныя галосныя о, ё пішуцца толькі пад націскам, а – у любым ненаціскным складзе: ільно
·валакно, Вадо
·хрышча, куро
·дым, геліёграф, радыёметр, марозасто
·йлівы, прыборабудані
·чы.
4. Злучальная галосная е  складаных словах пераходзіць у я, калі націск на першым складзе другой часткі складанага слова: баяздо
·льны, зернябо
·рачны, зернясхо
·вішча, земляро
·б, жыццяра
·дасны, крывятво
·рны; але: боепрыпа
·сы, жыццеапіса
·нне, землекарыста
·нне, зернебабо
·вы.
Складанаскарочаныя словы пры напісанні звычайна разглядаюцца як простыя словы з адным націскам: зямфо
·нд, лясга
·с.

§ 8. Прыстаныя галосныя і, а

1. Прыстаная галосная і пішацца:
у пачатку слова перад спалучэннямі зычных з першай м: імшара, імчаць, імгла, імгненне, імклівы;
у пачатку слова перад спалучэннямі зычных з першымі р, л, калі слова з такімі спалучэннямі зычных пачынае новы сказ або стаіць пасля знака прыпынку ці папярэдняга слова, што заканчваецца на зычную: іржа, іржаць, ірдзенне, ірваць, іржышча; ілгун, ільдзіна; Іржуць коні, калёсы скрыпяць ад Дона да Буга (Я. Купала). Часамі на цэлыя кіламетры рассцілалася дарога роным, нібы выбеленым на сонцы, ільняным палатном (Я. Колас). Няхай наша дружба цвіце, каб сонцам ірдзелі пуціны (Я. Колас). Калі слова з такім пачатковым спалучэннем зычных стаіць пасля слова, якое заканчваецца на галосную і пасля яго няма знака прыпынку, то прыстаная літара і не пішацца, напрыклад: Не чакай, што ржа з гадамі паесць ланцугі... (Я. Купала). Люблю я прыволле шырокіх палё, зялёнае мора ржаных каласо... (Я. Колас).
2. У словах з гістарычным каранёвым о можа з'яляцца прыстаная галосная а: імшара і амшара, іржаны і аржаны, іржышча і аржанішча.
3. Пасля прыставак і першай часткі складанага слова, якія заканчваюцца на галосную, прыстаныя літары і і а перад р, л, м не пішуцца: заржавець, заржаць, зардзецца, замглёны, замшэлы, прымчацца, вакамгненна.

ГЛАВА 2
ПРАВАПІС ЗЫЧНЫХ

§ 9. Зычныя літары

1. Для абазначэння зычных гука у беларускай мове выкарыстоваецца 21 літара: б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, , ф, х, ц, ч, ш.
2. Асобныя гукі не маюць спецыяльных літар: афрыкаты (дж(, [дз] і [дз'] перадаюцца на пісьме адпаведна спалучэннямі літар д і ж, д і з: хаджу, ваджу, ксяндзы, пэндзаль, хадзі, вадзі, дзюны.
3. Гук (j( перадаецца або літарай й (на канцы склада пасля галосных: рэйка, май), або літарамі е, ё, і, ю, я, якія адпаведна абазначаюць спалучэнні гука (йэ(, (йо(, (йі(, (йу(, [йа( – у пачатку слова, пасля галосных, апострафа, раздзяляльнага мяккага знака і : яма, ёмкі, ехаць, іней, юшка; альянс, маянэз, аб'ява, пад'ём, медальён, маёр, пад'ехаць, уецца, салаі, раз'юшаны, салью, уюн, саю.

§ 10. Правапіс звонкіх і глухіх зычных

1. Чаргаванне звонкіх і глухіх зычных (акрамя прыставачнага з) на пісьме не адлюстроваецца. Для праверкі правільнасці напісання звонкіх і глухіх зычных трэба змяніць слова ці падабраць іншае аднакарэннае слова, каб пасля зычнага, які патрабуе праверкі, бы галосны або зычныя р, л, м, н, в: рыбка – рыба, шапка – шапак, магчы – магу, кладка – кладак, даведка – даведацца, дзядзька – дзядзечка, хадзьба – хадзіць, казка  – казаць, важкі – важыць, каска – касак, суткі – сутак, просьба – прасіць, касьба – касіць, носьбіт – насіць, малацьба – малаціць, рубчык – рубец, пазці – пазу, малодшы – малады; хлеб – хлеба, рог – рога, дзед – дзеда, поезд – поезда, ронядзь – ронядзі, сядзь – сядзі, нож – нажа, маж – мажаш, лістаж – лістажу, воз – воза, мазь – мазі, дождж – дажджу, плашч – плашча, рэж – рэжу, а таксама розаг – розгі, мозг – мазгі, лязг – лязгаць, грыб – грыбны, грыбніца, бег – беглы, бегма, загадка – загадны, загадваць, ножка – нажны, мок – мокры, намоклы, пах – пахнуць, прапахлы, выкуп – купляць, пакупнік, выйгрыш – выйгрышны. Словы лязг, лязгаць маюць варыянты ляск, ляскаць.
2. Правапіс уласнабеларускіх і запазычаных сло, у якіх напісанне звонкіх і глухіх зычных нельга праверыць, вызначаецца па слоніку: футбол, баскетбол, вакзал, айсберг, струбцына, экзамен, Афганістан.

§ 11. Зычныя д, т і дз, ц

1. Чаргаванне цвёрдых зычных гука (д(, (т( з мяккімі (дз'(, [ц'] (дзеканне і цеканне) адлюстроваецца на пісьме: замест д, т перад е, ё, і, ю, я пішацца адпаведна дз, ц: гарады – у горадзе, народы – у народзе, сады – у садзе, іду – ідзём, вяду – вядзі, вада – вадзяны, грудны – грудзі, люду – людзі, варта – на варце, хата – у хаце, чысты – чысцюткі, выток – выцякаць, карта – на карце, катлы – кацёл, тру – церці, шосты – шэсць, пяты – пяць, латынь – лацінка.
2. Чаргаванне [д], (т( з (дз'(, (ц'( адбываецца перад мяккім (в'(: два – дзве, дзвесце, рута – руцвяны, мёртвы – мярцвяк, чатыры – чацвёрты, чэрствы – счарсцвелы.
Літара ц і дыграф дз перад мяккім (в'( пішуцца згодна з вымаленнем у словах: дзверы, мядзведзь, бацвінне, цвёрды, цвярозы, цвік, цвілы, цвісці, цвід, цвіндэк, ліцвін, ліцвінка, яцвяг, Мацвей, Мацвеенка, Бацвіннік і інш. Выключэнне: твіст.
3. Гукі (д( у канцы прыстакі і (т( у складзе суфікса перад мяккім (в'( заховаюцца нязменна і на пісьме перадаюцца адпаведна літарамі д і т: адвезці, у таварыстве, у агенцтве, у выдавецтве, аб прыродазнастве, у грамадстве, у братэрстве.
Гук (т( заховаецца нязменна і на пісьме перадаецца літарай т перад мяккім (в'( у аддзеяслоных назоніках і  словах, вытворных ад іх: бітва – у бітве, брытва – брытве, брытвенны, клятва – клятве, клятвенны, пітво – у пітве, паства – у пастве. Літары д і т заховаюцца таксама  некаторых іншых словах: мардва – мардве, мардвін, Мардвіна, Літва – у Літве.
4. У словах іншамонага паходжання (а таксама  вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, заховаюцца нязменна: літаратура, майстар, рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, медыцына, апладысменты, індык, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура.
5. Перад суфіксамі і злучэннямі суфіксальнага паходжання -ін-, -ір-, -ёр-, -еец, -ейск- у словах іншамонага паходжання, а таксама  словах, вытворных ад іх (у тым ліку перад памяншальным суфіксам -ік-), (д( і (т( чаргуюцца з (дз'(, (ц'(, што і адлюстроваецца на пісьме: сульфіды – сульфідзін, камандаваць – камандзірока, камандзір, Індыя – індзеец, індзейскі (але: індыец, індыйскі, індыйцы), гвардыя – гвардзеец, гвардзейскі, мантаж – манцёр, манцірока, манціровачны, акцёр –актрыса, білет – білецёр; эпізод – эпізодзік, жакет – жакецік, білет – білецік.
6. Дз, ц пішуцца  некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, арцішок, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін, лацінскі (але: латынь).
7. Д, т або дз, ц пішуцца  адпаведнасці з беларускім літаратурным вымаленнем у імёнах уласных: Дадэ, Дэфо, дэ Бальзак, Драгічын, Дэтройт, Тэлаві, Атэла, Тэвасян, Тэкля, Тэкерэй, Тэрэза, Шаптыцкі, «Юманітэ», Дзяніс, Гарыбальдзі, Дзвіна, Дзясна, Барадзіно, Уладзівасток, Градзянка, Плодзі, Хрысціна, Цютча, Кацюбінскі, Вучэціч, Целяханы, Цімкавічы, Ціхвін, Быцень, Церак, Цюмень, Цюрынгія, Гаіці, Палесціна, Поці, Таіці і інш. Правапіс такіх сло вызначаецца па слоніку.

§ 12. Некаторыя cпалучэнні зычных

1. У асобных словах адбылося спрашчэнне груп зычных: спалучэнні здн, згн, стн, скн, стл, рдн вымаляюцца як зн, сн, нц, сл, рн, рц, што і адлюстроваецца на пісьме:
здн – зн: праязны, выязны (паран.: прыезд, выезд), позна, спазніцца, Позныша;
згн–зн: бразнуць (паран.: бразгаць), але  слове абрызгнуць спалу- чэнне згн не спрасцілася;
стн – сн: бязлітасны (паран.: літасць), пачэсны (паран.: чэсць), ненавісны (паран.: нянавісць), існаваць (паран.: істота), скарасны (паран.: скорасць), колькасны (паран.: колькасць), абласны (паран.: вобласць), капусны (паран.: капуста), посны (паран.: пост), гуснуць (паран.: густы, гусцець), абвесны (паран.: абвестка, абвясціць), месны (паран.: змястоны, месца); тое ж у запазычаннях: кантрасны (паран.: кантраст), кампосны (паран.: кампост), фарпосны (паран.: фарпост);
скн – сн: бліснуць (паран.: бліскаць, бліскавіца, бляск), пырснуць (паран.: пырскаць), пляснуць (паран.: пляскаць), ляснуць (паран.: ляскаць), трэснуць (паран.: трэскаць); але: віскнуць, націскны;
стл – сл: жаласлівы (паран.: жаласць), шчаслівы (паран.: шчасце), карыслівы (паран.: карысць), нярымслівы (паран.: урымсціцца), помслівы (паран.: помста), паслаць (паран.: пасцялю, пасцель);
рдн – рн: міласэрны, міласэрнасць (паран.: сардэчны);
2. Спалучэнні зычных (ск(, (ст(, (c'ц'( на канцы кораня слова могуць чаргавацца з (шч(, што і перадаецца на пісьме: воск – вашчыць, густы – гушчар, хрысціць – хрышчоны, Мінск – Міншчына, Віцебск – Віцебшчына, Глуск – Глушчына. Калі ж каранёвае с стаіць побач з суфіксальным к, якое можа чаргавацца з ч, то спалучэнне гука (с( і (ч( (у вымаленні – (шч() перадаецца як сч. Напісанне сч заховаецца і ва сіх вытворных словах: пясчынка, пясчанік, супясчаны, супясчанік, брусчатка.
3. Спалучэнне зычных дт на канцы сло іншамонага паходжання перадаецца праз т: Гумбальт, Кранштат, Брант, Рэмбрант, Шміт, Клот.

§ 13. Прыстаныя і станыя зычныя

1. Прыстаная літара в пішацца перад націскным о:
у пачатку сло: во
·зера, во
·льха, во
·сень, во
·спа, во
·сь, во
·кны, во
·тчына, во
·йкаць, во
·бад, во
·блака, во
·бласць, во
·стра, Во
·гненная Зямля, Во
·льга і інш., у вытворных ад іх словах пасля прыставак: абво
·страны, адво
·рваць, паво
·йкаць, уво
·сень; але: о
·каць (і вытворныя ад яго), о
·дум. Пры змене месца націску о пераходзіць у а і прыстаная в у гэтых словах не пішацца;
перад прыстакамі о-, об-, од- (от-): во
·кіс, во
·кісел, во
·клік, во
·кліч, во
·крык, во
·пыт, во
·бземлю, во
·бмацкам, во
·браз, во
·быск, во
·дгалас, во
·дгук, во
·ддаль, во
·дзы, во
·піс, во
·дпаведзь, во
·дпуск, во
·дсвет, во
·дступ, во
·труб'е і інш., а таксама наво
·бмацак, наво
·ддалек, паво
·дле, наво
·дшыбе і інш.;
у запазычаных словах: во
·хра, во
·цат і вытворных ад іх: во
·хрыць, паво
·хрыць, воцатнакі
·слы і інш.
2. У формах сло во
·ка, во
·стры, во
·сем, вако
·л і вытворных ад іх прыстаная в заховаецца незалежна ад месца націску: вачэ
·й, вача
·мі, заво
·чны, увачаві
·дкі, уваччу
·; вастры
·ць, вастрыня
·, завастрэ
·нне; васьмёра, вако
·ліца, навако
·лле, вако
·лічны.
3. У сярэдзіне некаторых сло перад націскным о пішацца станая літара в: ніводзін, Ляво
·н, Ляво
·нчанка, Радзіво
·на і інш.
4. Прыстаное в не пішацца  запазычаных словах перад пачатковым націскным [о]: о
·пера, о
·перны, о
·да, Оксфард, о
·мме
·тр, о
·рдэн, о
·фіс і інш.
5. Прыстаная літара в пішацца:
перад націскным каранёвым у на пачатку слова: ву
·гал, ву
·да, ву
·галь, вуж, ву
·зел, ву
·зы, ву
·ліца, вунь, вус, ву
·сны, ву
·ха, ву
·чань, а таксама  формах такіх сло і вытворных ад іх незалежна ад месца націску: абву
·глены, каме
·ннавуго
·льны, чатыро
·хвуго
·льнік, заву
·лак, наву
·дзіць, вудзі
·льна, вузлы
·, вузлава
·ты, вуса
·ты, чарнаву
·сы, вуса
·ч, вучы
·цца, наву
·ка, навуча
·льны, педвучы
·лішча, вушэ
·й, вуша
·мі, завушні
·цы, лапаву
·хі, залатаву
·ст і інш.;
перад прыстакамі у-, уз- (ус-): ву
·сціш, ву
·сцішна, ву
·праж, ву
·згалае, ву
·сцілка.
6. Устаная літара в пішацца:
перад націскным у  сярэдзіне сло: паву
·к, ціву
·н, караву
·л, есаву
·л, а таксама  формах такіх сло і вытворных ад іх незалежна ад націску: павукі
·, павуці
·нне, павучо
·к, цівуно
·м, есаву
·льскі, караву
·льны;
перад у  сярэдзіне слова  беларускіх уласных назвах: Матэвуш, Матэвуша, Навум, Навуменка, Навумовіч, Навумчык, Навумака, Тадэвуш.
7. Прыстаная літара в не пішацца перад націскным (у(:
у словах іншамонага паходжання: угра-фі
·нскі, у
·льтра, ультрафіяле
·тавы, у
·нтэр, у
·нікум, у
·нія, у
·рна; але: ву
·стрыца;
перад пачатковым (у( ва ласных назвах: Ульяна, Ула, Умань, Уздзенскі раён, Узда, Урал, Узбекістан, Украіна, Ухань, Уэльс і інш.
8. Прыстаная літара г пішацца  займенніках гэты, гэтакі, гэтулькі і  прыслоях гэтак, гэтаксама, дагэтуль, адгэтуль.
З прыстаной літарай г могуць пісацца выклічнікі: гэй! го! га! У словах іншамонага паходжання перад пачатковым і прыстаное г не пішацца: іронія, істэрыя, Іспанія.

§ 14. Нескладовае  і у складовае

1. Нескладовае  пішацца згодна з літаратурным вымаленнем пасля галосных.
Пры чаргаванні [у] з []:
на пачатку слова (калі гэта слова не пачынае сказ і перад ім няма знака прыпынку): на весь дзень (ад усіх), моцны дар (ад удару), хацела зяць (хаце узяць), сонца зімку (месяц узімку), крыкі «ра» (крык «ура»), для ніята (з уніятам), ва ніверсітэце (перад універсітэтам), на звей-вецер (сцяг узвіся), ледзьве чу (раптам учу);
на канцы склада: па-за, ма-зер, ка-чук, а-дыенцыя, а-дыякасета, а-ра;
пры чаргаванні [л] з []: да, мы, каза, змоклі, вок, шок, шчок, поны, козкі, маля, мочкі, паметра, ботаць; але: кол, вол, анёл, выстрал, скандал, вэрхал, палка, памылка, сеялка, алкаголь, Алдан, Алжыр, Албанія, Волга, Валдай, Балгарыя;
пры чаргаванні [в] з []: лака (лава), крыда (крывы), зноку (новы), аса (авёс), бацька (бацькавы), кро (крыві), любо (любові), каро (карова), гато (гатовы), ачына, аторак, кабой, агур, Самін, Астрыя, Адоцця, Арора, Каказ, Бош, Рода, агіевы стайні; але: краіна Влахія, краіна В’етнам, рака Влтава, армія В’етконга, змаганне за В’енцьян.
2. Гук [у] пад націскам не чаргуецца з []: да у
·рны, Брэсцкая у
·нія, піва у
·жгарадскае, жанчыны у
·льчы, групока у
·льтра, норма і у
·зус, насілі у
·нты, чулася у
·ханне, ау
·л, бау
·л, ау
·каць, выклічнікі у (у, нягоднікі!), ух (ух ты!), уй (уй, які смешны!).
3. Гук [у] не чаргуецца з [] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус: прэзідыум, кансіліум, радыус, страус, соус і вытворных ад іх.
4. Гук [у] на пачатку ласных назва засёды перадаецца вялікай літарай У складовае без надрадковага значка: ва Узбекістан (для збека), на Уральскіх гарах (на ральскіх дарогах), ва Украіне (за краінца), пасля Указа Прэзідэнта (падпісаны казы), за Уладзіміра, каля Уладзіслава, да Усяслава.

§ 15. Нескладовае й

1. Гук (і( пасля прыставак на галосны чаргуецца з [й] і перадаецца на пісьме літарай й:
у словах з коранем іс-ці, ігр-аць, ім-я, інач-ай на месцы ненаціскнога пачатковага каранёвага (і(: зайсці, знайсці, прыйсці, пайшо, выйду, увайсці, выйша, прыйшо, выйграць, зайграць, перайграць, выйгрыш, перайменаваць, найменне, займенны, займеннік, пайменны, перайначыць, перайначванне;
у словах займаць, наймаць, пераймаць, перайманне, праймаць.
У астатніх выпадках пачатковы каранёвы (і( заховаецца пасля прыставак на галосны: заіскрыцца, заікацца, заінець, праіснаваць, заінтрыгаваць, праілюстраваць, праінфармаваць, неістотны; Прыіртышша, Заішым'е, Заілійскі, праіранскі.
2. У словах, вытворных ад дзеяслова ісці, іграць з прыстакамі на зычны (аб-, ад-, над-, раз-, уз- і інш.), (і( чаргуецца з (ы(: абышо, узышо, абысці, надысці, падысці, разысціся, падыграць, абыграць і інш.
3. У сярэдзіне запазычаных сло, у тым ліку ва ласных назвах, літара й пішацца толькі перад зычнымі: дызайн, Кландайк, Драйзер, Айні, лайнер, камбайн; але: фае, Мая.
Гукавое спалучэнне [й] + галосны  словах іншамонага паходжання перадаецца ётаванымі галоснымі, як і  словах уласнабеларускіх:
на пачатку слова: Ерусалім, Ёфе, Ёська, Яганесбург, Якагама, Емен, еменец, ёркшырскі, Ёжэф, Нью-Ёрк;
пасля галоснага  сярэдзіне слова: маёр, маярат, маянэз, раён, Аюнскі;
пасля галоснага на канцы слова: фае, Мая, секвоя, параноя, Папая.

§ 16. Падожаныя і падвоеныя зычныя

1. На пісьме падожаныя зычныя ж, з, л, н, с, ц, ч, ш, якія стаяць паміж галоснымі, абазначаюцца падвоеным напісаннем адпаведных літар: замужжа, Залужжа, раздарожжа, маззю, колле, наваколле, карэнне, вараннё, двукоссе, калоссе, суквецце, ноччу, зацішша, узвышша, мышшу, ружжо, рыззё, насенне, вяселле, жыццё, ламачча, піццё, мыццё, забыццё, адкрыццё, свацця, куцця, Уручча, пяццю, дзесяццю, пяццюдзесяццю, пятнаццаццю.
Падожаны гук (дз'( перадаецца спалучэннем літар ддз: суддзя, разводдзе, ладдзя, пападдзя.
2. У словах іншамонага паходжання, у тым ліку і ласных назвах, і вытворных ад іх падвоеныя літары звычайна не пішуцца: граматыка, група, калекты, калекцыя, сума, карэспандэнт, каса, касір, тэрыторыя; піца, саміт; Ала, Васа, Генадзь, Іна, Нона, Іпаліт, Кірыл, Адэса, Калькута, Марока, Ніца; але: бонна, донна, дурра (расліна), манна, панна, ванна, мадонна; Ганна, Жанна, Мекка і інш. Напісанне такіх сло вызначаецца па слоніку.
3. Ва ласных назвах падожанае вымаленне зычных адлюстроваецца на пісьме: Агіння, Аксіння, Анісся, Адоцця, Наталля, Таццяна, Усціння, Фядосся, Траццякока; Краснаполле, Залессе, Закарпацце і інш.; але: Ілья, Емяльян, Касьян, Ульян, Ульяна, Юльян, Юльяна, Традзьякоскі і се вытворныя ад іх: Ільін, Ільіч, Ільінскі, Ільічока, Ульяна, Ульянаск, ульянаскі і інш.

ГЛАВА 3
ПРАВАПІС МЯККАГА ЗНАКА І АПОСТРАФА

§ 17. Змякчальны мяккі знак

1. Мяккі знак пішацца пасля зычных з, л, н, с, ц (з мяккага т), дз (з мяккага д):
для абазначэння на пісьме мяккасці зычнага на канцы слова: мядзведзь, дзень, соль, вось, чытаць, пісаць, стань, кінь, лезь, шэсць, дзесяць, штось, дзесь, кудысь, чагось, вішань, кухань, соцень, песень;
для абазначэння на пісьме мяккасці зычнага перад цвёрдым зычным: дзядзька, бацька, касьба, барацьба, пісьмо, Вязьма, Кузьма, восьмы, цьма;
для абазначэння на пісьме мяккасці зычнага перад наступным мяккім зычным тады, калі пры змене формы таго ж слова (або пры замене яго іншым словам таго ж кораня) гэты мяккі зычны становіцца цвёрдым, а папярэдні зычны заховае сваю мяккасць: барацьбе, барацьбіт (барацьба), пісьменнік (пісьмо), васьмі, васьмю (восьмы), цьмяны (цьма). Калі ж пры змене формы таго ж слова (або пры замене яго іншым словам таго ж кораня) мяккасць папярэдняга зычнага не заховаецца, то мяккасць гэтага зычнага мяккім знакам на пісьме не абазначаецца: дзве – два, шэсць – шосты, звінець – звон.
2. Мяккі знак пішацца для абазначэння мяккасці зычных у дзеясловах загаднага ладу:
перад канчаткам першай асобы множнага ліку -ма: кіньма, сядзьма, станьма;
перад канчаткам другой асобы множнага ліку -це: будзьце, кіньце, сядзьце, станьце, намыльце;
перад зваротнай часціцай -ся: кінься, звесься.
3. Мяккі знак пішацца для абазначэння мяккасці зычных у назоніках перад канчаткам творнага склону множнага ліку -мі: коньмі, людзьмі, грудзьмі, дзецьмі.
4. Мяккі знак пішацца:
у складаных лічэбніках: пяцьдзясят, шэсцьдзясят, пяцьсот, шэсцьсот, дзевяцьсот;
у часціцы -сьці, якая ваходзіць у склад слова: штосьці, чагосьці, кудысьці, дзесьці, чамусьці, якісьці;
у слове ледзьве.
5. Мяккі знак пішацца для абазначэння на пісьме мяккасці [л] перад зычнымі: пальцы, кольцы, відэльцы, сальца, вальцы, колькі, толькі, гульні, вельмі, Альф’еры, бразільскі (Бразілія), венесуэльскі (Венесуэла), дар’яльскі (Дар’ял), лепельскі (Лепель), лільскі (Ліль), Мангальф’е.
6. Мяккі знак пішацца для абазначэння на пісьме мяккасці [н]:
перад суфіксам -к-, а таксама перад суфіксам -чык- (калі слова без суфікса -чык- заканчваецца мяккім знакам): песенька, вішанька, нянька (і няньчыць); каменьчык (камень), праменьчык (прамень), карэньчык (корань), агеньчык (агонь);
перад суфіксам -ск- у прыметніках і ва ласных назвах, утвораных ад назва месяца, якія заканчваюцца мяккім н: студзеньскі, чэрвеньскі, ліпеньскі, снежаньскі; а таксама Чэрвеньскі раён, Ліпеньская школа;
у суфіксе -еньк- (-эньк-, -аньк-): маленькі, даражэнькі, прыгожанькі.
7. Мяккі знак не пішацца:
пасля шыпячых (ж, дж, ч, ш), р, ц (не з т мяккага) і д, т, а таксама пасля губных б, п, м, в, ф: дождж, ноч, мыш, цар, купец, д’ябал, голуб, п’едэстал, сям’я, В’етнам, верф;
пасля з, с, ц, дз перад мяккімі зычнымі, калі пры змене формы таго ж слова або пры замене яго іншым словам таго ж кораня нельга паставіць гэтыя з, с, ц, дз перад цвёрдым зычным: песня – песні – песнямі, звер – зверам – звяро, свет – свяціць – асвятленне, дзверы – дзвярэй, чацвер – чацвяргом, чацвёрты – чацвярціна – чацверыком, цвёрды – сцвярджаць; схіліцца, скінуць, ёсць, Дзвіна, Дзмітрый; але: носьбіт;
пры падажэнні зычных: насенне, ралля, галлё, калоссе, а таксама ззяць;
у прыметніках з суфіксам -ск-, утвораных ад назоніка на -нь: конскі (конь), астраханскі (Астрахань), любанскі (Любань), плзенскі (Плзень), чаньчунскі (Чань-Чунь), цяньшанскі (Цянь-Шань).

§ 18. Раздзяляльны мяккі знак і апостраф

1. Раздзяляльны мяккі знак пішацца пасля зычных л, с, ц (з мяккага т), дз і непрыставачных н і з перад е, ё, і, ю, я  словах іншамонага паходжання: вальера, рэльеф, калье, мільён, медальён, павільён, більярд, дасье, пасьянс, разьянскі, Лавуазье, парцье, парцьера, ранцье, Фацьян, Тэнардзье, мадзьяры, кастаньеты, Тэньер, каньён, каньяк, павільён, Нью-Йорк, Тасіньі, Авіньі, Сеньі, канферансье, манпансье, Дзьюі, Карбюзье.
2. Ва ласных назвах, утвораных ад імён на -ій (-ый), пасля зычных л, с, ц, дз, н, з перад суфіксальным -е- (-ев-) пішацца мяккі знак: Васілье, Васільевіч, Васільека, Васільескі востра, Арсенье, Арсеньевіч, Афанасьевіч, Кандрацье, Кандрацьевіч, Аркадзье, Аркадзьевіч.
3. Пасля г, к, х і збегу зычных, акрамя нц, перад суфіксальным -е- (-ев-) пішацца і (ы): Георгіе, Георгіевіч, Акакіевіч, Яціхіе, Яціхіевіч, Іракліевіч, Ялампіевіч, Ануфрые, Ануфрыевіч, Ануфрыека, Дзмітрые, Дзмітрыевіч; але: Вікенцье, Вікенцьевіч, Ларэнцье, Ларэнцьевіч, Кліменцьевіч і інш.
4. Апостраф пішацца пры раздзельным вымаленні зычных з наступным галосным:
пасля прыставак, якія заканчваюцца на зычную, перад е, ё, ю, я і націскным і: ад'е
·зд, аб'ём, аб'я
·ва, аб'ядна
·цца, пад'ёмны, раз'ю
·шыцца, між'я
·русны, аб'і
·нець, уз'ядна
·нне, ад'юта
·нт, ін'е
·кцыя, кан'юнкту
·ра;
у сярэдзіне слова пасля губных б, в, м, п, ф, заднеязычных г, к, х, шыпячых ж, дж, ч, ш, зубных д, т і р перад літарамі е, ё, і, ю, я: б'ецца, куп'ё, п'юць, сям'я, Дзям'ян, вераб'і, В'етнам, саф'ян, Лук'ян, К'ёга, Мантэг'ю, Х'юстан, Буш'е, Аж'е, Ч'япа, д'ябал, інтэрв'ю, куп'істы, Пракоф'е, Пракоф'евіч, бар'ер, надвор'е, Мар'іна Горка, Грыгор'е, Юр'е, Д'еп, Камп'ен.
5. Апостраф не пішацца пасля  (нескладовага) перад літарамі е, ё, і, ю, я: абаецца, саюць, салаі; у складаных словах, у тым ліку, калі іх часткі пішуцца праз злучок: цэхячэйка, дзяржюрвыдавецтва, трэд-юніёны.

ГЛАВА 4
Правапіс абрэвіятур

§ 19. Правапіс абрэвіятур

1. У абрэвіятурах скарочаныя часткі пішуцца так, як у адпаведных поных словах: гарсавет (гарадскі), прафсаюз (прафесійны), дзяржцырк (дзяржаны), прамкамбінат (прамысловы), нарсуд (народны), галоурач (галоны), генплан (генеральны), Ерасаюз (ерапейскі), заапарк (заалагічны), музвучылішча (музычнае), Белдзяржпраект (беларускі, дзяржаны), Беллітфонд (беларускі, літаратурны), райбудкантора (раённая, буданічая), Галобудмехмантаж (галоны, буданічы, механізаваны); педфак (педагагічны факультэт), камбат (камандзір, батальён), Белгалосельбуд (беларускі, галоны, сельскі, буданічы), Белдзяржпраект (беларускі, дзяржаны), Гомсельмаш (Гомельскі, сельскі, машынабудаванне), ваенкамат (ваенны камісарыят), эсмінец (эскадраны мінаносец), рацыя (радыё, станцыя), райана (раённы аддзел народнай адукацыі), Цэнтрвыбаркам (цэнтральная выбарчая камісія), прафкам (прафсаюзны камітэт), ваенкам (ваенны камітэт), гарвыканкам (гарадскі выканачы камітэт), селькар (сельскі карэспандэнт), юнкар (юны карэспандэнт), член-кар. (член-карэспандэнт), газпрам (газавая прамысловасць), лясгас (лясная гаспадарка), рыбгас (рыбная гаспадарка), Беларусбанк (беларускі банк).
2. Літарныя, гукавыя і абрэвіятуры змешанага тыпу звычайна пішуцца вялікімі літарамі без кропак, злучко і апострафа: БДУ (Беларускі дзяржаны ніверсітэт), ВНУ (вышэйшая навучальная станова), ЗША (Злучаныя Штаты Амерыкі), РВУ (рэдакцыйна-выдавецкая станова), УА (установа адукацыі), ЖЭС (жыллёва-эксплуатацыйная служба), СНД (Садружнасць Незалежных Дзяржа), НАН (Нацыянальная акадэмія навук), ЗАТ (закрытае акцыянернае таварыства), СМІ (сродкі масавай інфармацыі), МАЗ (Мінскі атамабільны завод), ЦУМ (цэнтральны ніверсальны магазін), УП (унітарнае прадпрыемства), ГА (грамадскае аб’яднанне), ТАА (таварыства з абмежаванай адказнасцю), ЗАГС (запіс акта грамадзянскага стану), МТЗ (Мінскі трактарны завод).
Калі да абрэвіятуры дадаецца лічба, то яна пішацца праз злучок: ВАЗ-21, МАЗ-200, МТЗ-82.
Калі абрэвіятура скланяецца, канчаткі пішуцца разам малымі літарамі: у нашым ЖЭСе, працава на МАЗе, рамонт ЦУМа, дысертацыя  ВАКу, вынікі НЭПа, даведка з ЗАГСа..
Дапускаецца напісанне малымі літарамі агульнавядомых абрэвіятур, калі слова спрымаецца як простае: павё у загс, заканчэнне нэпа, схадзі у жэс, схаваліся  дзот і інш.
Малыя літары могуць уваходзіць у камбінаваныя абрэвіятуры: ЛіМ, БелЭкспа, УП “Белкніга”, БелНДВІ (Беларускі навукова-даследчы ветэрынарны інстытут).
3. Напісанне няласнабеларускіх (запазычаных) абрэвіятур вызначаецца слонікам; поны сэнсавы беларускі адпаведнік перадае значэнне такіх запазычання, а не расшыфровае іх: МХАТ (Маскоскі мастацкі акадэмічны тэатр), загас (загадчык гаспадаркі), завуч (намеснік дырэктара па навучальнай рабоце), спецназ (атрад спецыяльнага прызначэння), АСУ (атаматычная сістэма кіравання), ГУМ (Дзяржаны ніверсальны магазін), ЮНЕСКА (Камісія Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па пытаннях асветы, навукі і культуры), РГІК (Расійскі дзяржаны інстытут кінематаграфіі).
4. У некаторых абрэвіятурах напісанне можа не адлюстроваць натуральнае вымаленне: ТЮГ – Тэатр юнага гледача (вымаляецца [ц’ух]), РІВШ – Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы (вымаляецца [рыш]), БелДІПК – Беларускі дзяржаны інстытут праблем культуры (вымаляецца [белдзіпк]).
5. Літарныя абрэвіятуры не трэба блытаць з умонымі графічнымі скарачэннямі, якія жываюцца на пісьме, але засёды чытаюцца понасцю.
Скарачэнне сло рэгламентуецца наступнымі правіламі:
нельга скарачаць на галосную літару і на ь, на й і на ;
пры спалучэнні дзвюх аднолькавых зычных скарачэнне робіцца пасля першай зычнай: насен. фонд;
пры збегу дзвюх або некалькіх зычных скарачэнне робіцца на апошнюю зычную: народн. творчасць;
калі імя або імя па бацьку пачынаюцца з дыграфа Дз, то  якасці ініцыяла выступае толькі літара Д: Дзмітрый Дзмітрыевіч – Д.Д.
Пры графічных скарачэннях ставіцца кропка і заховаюцца тыя ж знакі і пачатковыя літары, якія ласцівы понаму напісанню: В.-Д. к. (Волга-Данскі канал), с.-д. партыя (сацыял-дэмакратычная партыя), чл.-кар. (член-карэспандэнт).
6. Стандартныя скарочаныя абазначэнні метрычных мер пішуцца без кропак: га (гектар), см (сантыметр), кг (кілаграм), км (кіламетр) і інш.
Ніжэй прыводзяцца агульнапрынятыя скарачэнні, якія не патрабуюць спецыяльнага тлумачэння.
Напрыклад:
акад. – акадэмік;
б. – былы;
бухг. – бухгалтэрыя;
в. – вёска;
в-а – востра;
п-а – павостра;
в.а. – выконваючы абавязкі;
вобл. – вобласць;
воз. – возера;
г. – год;
гг. – гады;
ст. – стагоддзе;
стст. – стагоддзі;
г.зн. – гэта значыць;
і г.д. – і гэтак далей;
і да т.п. – і да таго падобнае;
і інш. – і іншае;
і пад. – і падобнае;
гл. – глядзі;
паран. – паранай;
напр. – напрыклад;
т. – том;
тт. – тамы;
с. – старонка;
сс. – старонкі;
г. – горад;
гр. – грамадзянін;
дац. – дацэнт;
заг. – загадчык;
зб. – зборнік;
нам. – намеснік;
н.ст. – новы стыль;
н.э. – нашай эры;
праф. – прафесар;
р. – рака;
р-н – раён;
руб. – рубель;
с.-г. – сельскагаспадарчы;
с/с – сельскі савет;
ст.ст. – стары стыль;
тав. – таварыш;
т-ва – таварыства;
т.зв. – так званы.

ГЛАВА 5
ПРАВАПІС НЕКАТОРЫХ МАРФЕМ

§ 20. Аднамарфемныя прыназонікі

1. Прыназонікі аб, над, пад, перад пры спалучэнні з формамі асабовага займенніка я, што пачынаюцца збегам зычных, пішуцца з дадатковым а: аба мне, нада мной, перада мной. Прыназонік з замяняецца  падобных выпадках на са: са мной (але: з мяне). Прыназонік у набывае форму ва  спалучэннях са словамі з пачатковым у: ва ніверсітэце, ва рачыстасцях, ва рочышчы.
2. Варыянт са прыназоніка з згодна з вымаленнем пішацца перад збегам зычных, калі першы з іх – шыпячы або свісцячы: са школы, са шкіперам, са сваякамі, са смеху, са зброяй, са старых часо, са сваімі сябрамі, са звонам, са здымка, велічынёй са шраціну, са знічкай (але: з братам, з прадай, з пляча, з грукатам, з цвіком, адно з двух).

§ 21. Прыстакі

1. Да прыставак аб-, ад-, над-, пад-, раз-(рас-), с-(з-), уз-(ус-) пры спалучэнні з наступнымі марфемамі, што пачынаюцца збегам зычных, далучаецца дадатковае а: абарваць (абрываць), абагнаць (абганяць), адаспаць (адсыпацца), адапхнуць (адпіхваць), абамшэлы (мох), сабраць (збяру), сарваць (зрываць), надагнуць (надгінаць), падаспець, сатлелы, абамлець. Дапускаецца напісанне станога а (абапіць, абабіць, абабягаць, абаперціся) для раздзялення двух губных гука.
2. Прыстака су- пішацца  назоніках:
дзе су- вылучаецца толькі гістарычна: сусед, сувой, сувязь, супын, супынак, сутаргі, сумятня, супастат, супоня, суткі, сутокі, суцяга, сумёт, суста;
як правіла, у новых утварэннях, калі ёсць слова і без су-: суграмадзянін, супалімер, сукрэдытор, сукіранік, супасташчык, сучлен, суапякун, супрацонік, суродзіч, сунаймальнік, суспадчыннік, суадказчык, сузабудошчык, сувыканаца і інш.;
у словах, якія без су- не жываюцца: суквецце, сузор'е, суладдзе, сугучча, суглінак, супесак, сукравіца, сузіральнік, сумежжа.
3. Прыстака су- пішацца:
у дзеясловах: суадносіць, супадпарадковаць, сумяшчаць, суіснаваць, сустракаць, сутыкацца, супярэчыць, супасталяць, суадпавядаць, супадаць;
у прыметніках: сумежны, сувымерны, сувосевы, сукупны, суладны, сугучны, сучасны, сувымяральны, супольны, сумесны, суцэльны;
у прыслоях: супраць (супроць).
4. Прыстака су- заховаецца  лексемах, словатваральна звязаных са словамі, што маюць прыстаку су-: сутачны (суткі), суцяжнічаць (суцяга), сурэдактарстваваць (сурэдактар), суапякунства (суапякун), сузіранне (сузіраць), сумяшчальнік (сумяшчаць), сустрэчны (сустрэча), супярэчлівасць (супярэчлівы), сумежнасць (сумежны), супольнасць (супольны), сумесна (сумесны), насуперак (супраць) і інш.
5. Прыстака са- пішацца:
у некаторых назоніках, дзе прыстака выдзяляецца толькі гістарычна: сасуд, савет, сабор, саюз, саслое;
у запазычаннях і кальках (пераважна з рускай мовы): саіскальнік, сакурснік, садружнасць, сатрапезнік, сачыненне, саста, саслужывец і інш.
6. Прыстака са- заховаецца:
у лексемах, словатваральна звязаных са словамі з прыстакай са-: садзел (садзельнік), саслоны (саслое), састыкованне (састыкаваць), састаляць (саста), сашчэпка (сашчапіць), сапрады (сапрадны) і інш.;
у дзеясловах, калі са- з'яляецца варыянтам с- (перад збегам зычных): садраць (паран.: здзяру), сагнаць (паран.: зганю), саскочыць, сажмурыць, сасмажыць, саслабець, сасватаць, састроіць, сашмаргнуць, сашпіліць, саштурхнуць, сасмягнуць, сагнуць, саграшыць, сашчыкнуць, сашчапіць і інш.;
у прыметніку сапрадны і вытворных ад яго.
Спрэчныя выпадкі напісання прыставак су- і са- вызначаюцца па слоніку.
7. Калі апошняя зычная літара прыстакі і першая літара кораня супадаюць, то пішуцца абедзве літары: аддача, аддалены, Наддзвінне, наддаць, бяззорны, ззаду, ззелянелы, ссадзіць, ссівелы, бессардэчны, паддакі, паддопытны, рассыпаць, раззлавацца, рассаднік тое, што з’яляецца крыніцай чаго-небудзь’, уссаджваць, контрразведка, звышштатны, транссібірскі.
Словы-тэрміны іншамонага паходжання часткова падпарадко-ваюцца гэтаму ж правілу (асабліва тады, калі ёсць адпаведнае слова без прыстакі, а прыстака далучаецца і да іншых каранё): сюррэалізм, аддукцыя (паран.: рэалізм, індукцыя).
У значнай колькасці выпадка літары не падвойваюцца, бо слова спрымаецца як невытворнае  беларускай мове: інавацыя, ірыгацыя, ірэальны, іміграцыя, акамадацыя, карэляцыя, аперцэпцыя, дысідэнт, імартэль, анігіляцыя, інервацыя, акорд, карэспандэнт. Напісанне такіх сло-тэрміна вызначаецца па слоніку.
У словах расол, расольнік, расада, расаднік месца, скрынка для вырошчвання расады’ адбылося сцяжэнне гука, і таму яны пішуцца з адным с.
8. Да прыставак на з- адносяцца: з-, із-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз-, а таксама дыз- і дэз-. У пэных пазіцыях літара з замяняецца літарай с.
У прыстаках з-, із-, уз-, раз-, без-, небез-, абез-, праз-, цераз- літара з пішацца перад звонкімі, санорнымі зычнымі і ётаванымі галоснымі (перад апострафам): збіць, здаць, знесці, ізно, узняць, узбіцца, розгалас, бязмежны, небеззаганны, небязгрэшны, абезгалосець, абязгрошыць, празмерны, цераззерніца і пад.; раз'есці, раз'езд, абяз'ёдаваны, з'інець, раз'юшаны, без'языкі, бяз'ядзерны, з'ялчэць, з'явішча, уз'юрыцца. У слове разявіць і вытворных ад яго, а таксама  словах узлаваць і злавацца адбылося сцяжэнне [з] – прыстакі і [з] – кораня.
У гэтых жа прыстаках замест літары з пішацца літара с перад глухімі зычнымі: скінуць, схапіць, іспыты, усхваляць, раскідаць, роспіс, беспадстаны, небескарысны, абяскровіць, абясшкодзіць, цераспалосіца, росшукі, росчырк.
9. Калі пасля прыстакі з- ідзе няётаваная галосная, то напісанне з ці с вызначаецца па слоніку: зараць, зарыентаваць, зыначыць, зымправізаваць, зэканоміць, зэканомлены, сахвоціцца, сыграць.
10. У словах, утвораных ад дзеяслова ісці, хадзіць, прыстакі на з- пішуцца  залежнасці ад лексічнага значэння (па слоніку): зысці – сысці, зысціся – сысціся, зыходзіць – сыходзіць, зыходзячы – сыходзячы, зыходны – сходны, сыходны, зыход – сход.
11. У прыстацы дыз- пішацца з перад галоснымі (у тым ліку ётаванымі) і с – перад зычнымі: дызасацыяцыя, дызартрыя, дыз'юнкцыя, дысгармонія, дыспрапорцыя, дыскваліфікаваць, дысфункцыя, дыскрэдытаваць, дыскамфорт.
12. Прыстака дэз- пішацца нязменна: дэзадарант, дэзактывацыя, дэзарыентацыя, дэзынфекцыя, дэзынтэграцыя, дэзурбанізацыя.
13. Спалучэнні літар сч, сш, сшч, зж, здж на стыку прыстакі і кораня перадаюцца нязменна (не па вымаленні): расчахляць, расчэсваць, расчыніць, счысціць, счапіць, счэп, усчаць, счакацца, бесчалавечны, бясчулы; расчапіць раз'яднаць’, усчапіць павесіць’, расшчапіць раскалоць’, расшчапленне расколванне’, расшчэп раскол’, (не блытаць счапіць і шчапаць) расшчаміць разняць’, расшчодрыцца, расшчокацца; расшыць, расшырэнне, сшытак, сшарэлы, расшумецца, расшпілены, бясшкодны, бясшлюбны; зжыцца, разжаць, разжаліць, разжаніць, разжыва, безжурботна, безжыццёвы; зджаліць.
Выключэнні: рашчыніць паставіць цеста’, ушчуваць, нішчымны, а таксама вытворныя ад іх: рошчына, ушчуванне, ушчунак, нішчымніца.
14. Пры спалучэнні прыставак (аб-, ад-, раз-, над-, пад-, з-(с-), уз-, перад-, дэз-, суб-), прэфіксоіда (звыш-, між-, сярод-, пан-, супер-, транс-, кантр-), частак слова  складаных словах (паліт-, пед-, дзярж- і пад.), што заканчваюцца на цвёрды зычны, з коранем або іншай прыстакай, якія пачынаюцца на і згодна з вымаленнем замест і пішацца ы: абыграць, абымшэлы, абынтэлігенціцца, зымправізаваць, зыначаны, зысці, сысці, адыграць, адыменны, адыходзіць, сыграцца, сышчык, узыход, спадыспаду (спадысподу), падыспытны, падынтэграваць, падыход, разысціся, перадымперскі, перадыспытны, спадылба, субынспектар, дэзынтэгратар, дэзынфармацыя, дэзынфіцыраваць; звышымклівы, звышындустрыяльны, звыш-ынфляцыя, міжырыгацыйны, міжынстытуцкі, панысламізм, кантрыдэя, кантрыгра, суперынтэлект, трансындыйскі, педынстытут, дзяржынспектар, палітынфармацыя, санынструк-тар, цяжындустрыя, медынструменты, спецынструктаж, гарынспекцыя, гасынвентар.
Прэфіксоід экс- пішацца праз злучок, і і не пераходзіць у ы: экс-інжынер, экс-імператар.
Некаторыя словы з коранем -ход- маюць варыянтныя формы: адыходлівы – адходлівы, адыходнае – адходнае, адыход – адходы, адыходнік – адходнік.

§ 22. Суфіксы

1. Пераважная большасць запазычаных дзеяслова ужываецца з суфіксам -ава- (-ява-): дэградаваць, фальсіфікаваць, арыентаваць, прагназаваць, балансаваць, цытаваць, аналізаваць, іранізаваць, культываваць, кантактаваць, планаваць, групаваць, нацыяналізаваць, прыватызаваць, дэклараваць, ліквідаваць, акліматызаваць, перафразаваць, кваліфікаваць, інфармаваць, урбанізаваць, каталізаваць, функцыянаваць, ваенізаваць, кантраляваць, тыпізаваць, паразітаваць, фінансаваць, культываваць, тыражаваць, ігнараваць, рэагаваць, кансультаваць, прафіляваць, ангажаваць, нерваваць, абстрагаваць, імпартаваць, дэбатаваць, дэбютаваць, інспектаваць, экспартаваць, рэканструяваць, дыскутаваць, правакаваць, фінішаваць.
2. Дзеяслоны суфікс -ірава- (-ырава-) ужываецца:
калі без гэтага суфікса знікае аманімія дзеяслова з дзеясловамі з суфіксам -ава- (-ява-): буксіраваць – буксаваць, парадзіраваць – парадаваць, візіраваць – візаваць, будзіраваць – будаваць, газіраваць – газаваць, камандзіраваць – камандаваць, пазіраваць – пазаваць, пасіра-ваць – пасаваць, тушыраваць – тушаваць, парыраваць – параваць, планіраваць – планаваць, паніраваць – панаваць, фарміраваць – фармаваць, апаніраваць – апанаваць;
калі дзеясло без -ір- (-ыр-) губляе сваю фармальную і семантычную акрэсленасць: шакіраваць, бісіраваць, бравіраваць, гарманіраваць, драпіраваць, лабіраваць, грасіраваць, курыраваць, лавіраваць, дэкарыраваць, сервіраваць, фантазіраваць, лакіраваць, штудзіраваць, мусіраваць, татуіраваць і інш.;
калі дзеясло мае вузкатэрміналагічнае значэнне: манціраваць, пасівіраваць, аксідзіраваць, зандзіраваць, дэкаціраваць, сталіраваць, дэмпфіраваць, юзіраваць, юсціраваць, парафіраваць, дыфундзіраваць;
у некаторых выпадках паралельна жываюцца дзве формы: дэмаскіраваць – дэмаскаваць, акупіраваць – акупаваць, курсіраваць – курсаваць, калькіраваць – калькаваць, базіраваць – базаваць.
3. Суфікс -ава- (-ява-) пішацца  неазначальнай форме і формах прошлага часу тых дзеяслова, якія  першай асобе адзіночнага ліку губляюць гэты суфікс і заканчваюцца на -ую (-юю): галасую – галасаваць, галасава, галасавала, галасавалі, начую – начаваць, чаргую – чаргаваць, малюю – маляваць, камандую – камандаваць, пакутую – пакутаваць, даследую – даследаваць, будую – будаваць, рэкамендую – рэкамендаваць, характарызую – характарызаваць.
4. Суфікс -іва- (-ыва-) пішацца  неазначальнай, асабовых формах дзеяслова і  формах прошлага часу незакончанага трывання пасля збегу зычных, апошні з якіх л, р або н: падкрэсліваць, падкрэсліваю, падкрэсліва, падкрэслівалі; падтрымліваць, адыгрываць, выветрываць, запэніваць.
5. Суфікс -ва- пішацца  астатніх выпадках: выконваць, выконваю, выконва, выконвалі; адказваць, вымешваць, адмерваць, заканчваць, загадваць, адорваць, разбэшчваць, падстрэльваць, раздумваць, заваёваць, зацярушваць, дагульваць, размярковаць, забінтоваць, распіловаць.
У дзеясловах выйграваць і прайграваць пішацца суфікс -ава-.
6. Калі неазначальная форма дзеяслова закончанага трывання заканчваецца на -іць або -яць з папярэдняй галоснай, то  незакончаным трыванні перад суфіксам -ва- пішацца й: утаіць – утойваць, супакоіць – супакойваць, засвоіць – засвойваць, узброіць – узбройваць, напаіць – напойваць, склеіць – склейваць, абнадзеіць – абнадзейваць; засеяць – засейваць, абсмяяць – абсмейваць, запаяць – запайваць, настаяць – настойваць.
7. Трэба адрозніваць суфікс дзеепрыметніка залежнага стану прошлага часу -ен- і спалучэнне галоснай я дзеяслонай асновы з суфіксам дзеепрыметніка -н-. Суфікс -ен- пішацца  дзеепрыметніках, утвораных ад дзеяслова на -іць, -ці: адчынены, выбелены, згублены, супакоены, споены, накормлены, куплены, спаганены, скрылены, запылены, дазволены, зроблены, пазнаёмлены, асілены, заклеены, спалены, схілены, разялены, прастрэлены, а таксама звезены, прынесены, растрэсены, заведзены, спрадзены, пакрадзены, аплецены, мецены.
8. Пры чаргаванні  аснове дзеяслова (с'( – (ш(, (з'( – (ж(, (ц'( – [ч ], (дз'( – (дж( пішацца суфікс -ан-: насіць – ношаны, запрасіць – запрошаны, апярэдзіць – апярэджаны, круціць – кручаны, уразіць – уражаны.
9. Спалучэнне галоснай я дзеяслонай асновы з суфіксам дзеепрыметніка -н- пішацца  тых дзеепрыметніках, якія твораны ад дзеяслова на -яць-: пасеяны, развеяны, змуляны, аблаяны, абсмяяны (не пад націскам) і спаяны, абстраляны, павыдумляны, абмяняны (ад абмяняць).
10. Суфікс -ец- (-ац-) пішацца  назоніках мужчынскага роду. Пры змяненні слова галосны выпадае: акраец, індыец, разец, ісцец (родны склон істца), плывец, мсцівец, вясковец, кармілец, удалец, баец, бельгіец, незнаёмец; канькабежац, аварац, запарожац.
11. Суфікс -іц- (-ыц-) пішацца  назоніках жаночага роду і беглага галоснага не мае: ваколіца, патыліца, спадарожніца, мсцівіца, карміліца, розніца, кірыліца, кніжыца.
12. Памяншальна-ласкальны суфіксальны комплекс -ічк- (-ычк-) пішацца  назоніках жаночага роду, якія тварыліся ад сло з фіналлю -іц-  (-ыц-): лесвічка, крынічка, сунічка, завушнічка, запальнічка, палічка (ад паліца).
У астатніх выпадках пішацца памяншальна-ласкальны суфіксальны комплекс -ечк- (-ачк-): дзядзечка, бутэлечка, лялечка; цётачка, галовачка, булачка, палачка (ад палка), рэчачка, курачка (ад курка), качачка, божачка, вушачка; Сонечка, Волечка, Ванечка, Жэнечка, Сцёпачка, Наташачка, Ганначка.
13. Суфікс -ак- (-ек-) пішацца не пад націскам у назоніках, якія ва скосных склонах губляюць суфіксальнае а ці е: сшытак – сшытка, пасынак – пасынка, каласочак – каласочка, дожджычак – дожджычку, прыцемак – прыцемку, аловак – алока, перашыек – перашыйка.
14. Суфіксы -ік- (-ык-), -нік-, -чык- пішуцца нязменна ва сіх формах сло: конік – коніка, столік – століка, хлопчык – хлопчыка, дожджык – дожджыку, вожык – вожыка, тэарэтык, спадарожнік, каморнік, пернік, пенік, вагончык, любімчык, дарадчык.
15. Суфікс -ень- (-ань-) ва скосных склонах у адных назоніках губляе галосны, у іншых галосны заховаецца: чэрвень – чэрвеня, ліпень – ліпеня, кісцень – кісцяня, вусень – вусеня, студзень – студзеня, але жнівень – жніня, верасень – верасня, снежань – снежня, вучань – вучня, шчэбень – шчэбню, валасень – валасня. Часам дапускаюцца абедзве формы: кіпень – кіпеню і кіпню, промень – промені і промні.
16. Суфіксы -чык- (-чыц-) і -шчык- (-шчыц-) ужываюцца пры тварэнні назоніка, што называюць людзей паводле занятка.
Суфікс -чык- (-чыц-) пішацца:
калі тваральная аснова заканчваецца на пярэднеязычныя д, т, з, с:  аб'ездчык, дакладчык, дарадчыца, наладчык; ракетчык,  пераплётчыца, лётчык; грузчык, возчык, рэзчык; перапісчык, перапісчыца (а таксама  адпаведных прыметніках: дарадчыцкі, перапісчыцкі і пад.);
калі  канцы тваральнай асновы адбываецца чаргаванне г – ж: перабягаць – перабежчык, перабежчыца, перабежчыцкі, нябога – ня- божчык, абцягваць – абцяжчыца.
17. Суфікс -шчык- (-шчыц-) пішацца:
калі аснова заканчваецца на санорныя р, л, м, н, й: зваршчык, наборшчыца, вугальшчык, мадэльшчык, прыбіральшчыца, атамшчык, паромшчык, бетоншчыца, згоншчык, мыйшчык, пайшчык, пайшчыца, забойшчык (а таксама  адпаведных прыметніках: наборшчыцкі, пайшчыцкі і пад.);
пасля спалучэння тых жа санорных з наступнымі т, г утваральнай асновы: працэнт – працэнтшчыца, аліменты – аліментшчык, аліментшчыца, кобальт – кобальтшчык, цюбінг – цюбінгшчык;
калі тваральная аснова заканчваецца на губныя зычныя б, п, м, ф,  (в): рубшчык, гардэробшчыца, апалубшчык, падкопшчык, скупшчык, скупшчыца, літаграфшчык, бунташчык, нарыхтошчык, палясошчык, забудошчык, паромшчык.
18. З дапамогай суфікса -чын- і -шчын- утвараюцца дзве семантычна адрозныя групы імён: назонікі са значэннем пэнай грамадскай з'явы і назонікі са значэннем рэгіёна, абшару. Суфікс -чын- пішацца пасля тваральных асно, што заканчваюцца на д – т , з – с , ж – ш , дж – ч: складчына (склад-), спадчына (спад-), азіятчына (азіят-), салдатчына (салдат-), братчына (брат-), старасветчына (-свет-), казаччына (казак-/казач-), рэкрутчына (рэкрут-); Валагодчына (валагод-), Брэстчына (брэст-), Навагрудчына (навагруд-), Ногарадчына (ногарад-), Суражчына (сураж-), Добрушчына (добруш-), нямеччына (нямец-/нямеч-), турэччына (турэц-/турэч-), Дабружчына (дабруж-), Глушчына (Глуск: глух-/глуш-), Грэшчына (Грэск: грэc-/грэш-), Полаччына (Полацк: полат-/полац-/полач-), Случчына (Слуцк: слуц-/случ-).
19. Суфікс -шчын- пішацца пасля тваральных асно, што заканчваюцца на губныя б, п, ф, в, м або санорныя н, р, л, й, а таксама  (з в або л): скупшчына (скуп-), здзельшчына (здзель-), нелегальшчына (нелегаль-), партызаншчына (партызан-), мінушчына (мінул-/міну-), манілашчына (манілав-/маніла-), суб'ектышчына (суб'ектыв-/суб'екты-), абломашчына (абломав-/аблома-), літаратуршчына (літаратур-), ваеншчына (ваен-), кампанейшчына (кампаней-), тарабаршчына (тарабар-), татаршчына (татар-), канцыляршчына (канцыляр-), папошчына (папов-/папо-), хаваншчына (хаван-), мітынгошчына (мітынгов-/мітынго-), цыганшчына (цыган-); Браслашчына (брасла-), Гомельшчына (гомель-), Гуцульшчына (гуцуль-), Гродзеншчына (гродзен-), Смаленшчына (смален-), Міншчына (мін-), Бабруйшчына (бабруй-), Зэльвеншчына (зэльвен-), Магілёшчына (магілё-), Віцебшчына (віцеб-).
Суфікс -шчын- пішацца і тады, калі тваральная аснова заканчваецца зычным з папярэднім санорным: інтэлігентшчына (інтэлігент-), эмігрантшчына (эмігрант-), Самаркандшчына (самарканд-).
20. У прыметніках і прыслоях з ласкальным значэннем:
пасля мяккіх зычных незалежна ад месца націску пішацца суфікс -еньк-: круценькі, маленькі, ціхенькі, нізенькі, ціхенька; панюсенькі, утульненькі, беленькі, борздзенькі, панюсенька, хуценька;
пасля цвёрдых зычных пад націскам пішацца суфікс -эньк-, а не пад націскам -аньк-: даражэнькі, старэнькі, харошанькі, свежанькі, добранькі, гарачанькі.
21. Падвоенае н пішацца  суфіксальнай марфеме -энн- (-енн-) у прыметніках з павелічальным значэннем (страшэнны, здаравенны, тасценны, худзенны, высачэнны), у прыметніках з якасна-адносным значэннем (дратвенны, брытвенны, дарэформенны, абедзенны, свяшчэнны, вогненны).
22. Падвоенае нн пішацца на стыку тваральнай асновы і суфікса паміж галоснымі:
калі тваральная аснова заканчваецца на н, а суфікс пачынаецца з гэтай жа літары: дзённік, імяніннік, сяннік, маліннік, выгнаннік, дзянніца, абранніца, падаконнік, коннік, сасоннік; карцінны, дывізіённы, гартанны, конны, глыбінны, вінны, летуценны, паддонны, ваенны, вясенні, няспынны, бяссонны, айчынны, бязвінны, незаменны, прасцінны, дрэнны, дабрачынны, параённы;
калі аснова слова заканчваецца на нн, а суфікс пачынаецца на н: ванны (набор), манныя (крупы);
у прыметніках, утвораных ад назоніка на -мя: іменны, імянны, пайменны, племянны, страмянны, цемянны.
Выключэнне: палымяны.
23. Суфіксы -ск- і -ств- пішуцца:
калі тваральная аснова заканчваецца на с, то на пісьме спалучэнне сс перадаецца адной літарай: матроскі, рускі, беларускі, хакаскі, папуаскі, тунгускі, лаоскі, гандураскі, уэльскі, адэскі, арзамаскі, вільнюскі, чавускі, копыскі, палескі, залескі, прускі, тбіліскі, кутаіскі, туніскі, эскімоскі, індускі, пелапанескі;
калі тваральная аснова заканчваецца на д, з, то спалучэнне іх з суфіксальным с падаецца як дс, зс: горад – гарадскі, люд – людскі, грамада – грамадства, сусед – суседскі, параход – параходства, бяда – бедства, Бесядзь – бесядскі; француз – французскі, Каказ – каказскі, Сілезія – сілезскі;
у словах, вытворных ад асно славянскага паходжання на к, спалучэнне к і суфіксальнага с на пісьме перадаецца як ц: лясніцтва, мастацтва, сваяцтва, спаборніцтва, гарняцкі, казацкі, крыжацкі, сакавіцкі, асветніцкі, наглядальніцкі, славацкі, гарадоцкі, беластоцкі, уладзівастоцкі, чашніцкі, па-славацку;
у словах, утвораных ад асно на к неславянскага паходжання, заховаецца на пісьме спалучэнне кс: арынокскі, нью-ёркскі, бангкокскі, бузулукскі, цюркскі, каракскі, каракалпакскі, квебекскі, таджыкскі, узбекскі;
у прыметніках, утвораных ад геаграфічных назва на -ка, -кі, зычны к у канцы слова перад суфіксам -ск- знікае, калі перад к ёсць іншы зычны: крупскі (Крупкі), дудзінскі (Дудзінка), церахоскі (Церахока), ямайскі (Ямайка), вяцкі (Вятка); але: касабланкскі;
калі тваральны назонік заканчваецца на літары -ск, то суфікс -ск- зліваецца з імі: Пінск – пінскі, Глуск – глускі, Новасібірск – новасібірскі, Дамаск – дамаскі, этруск – этрускі; але: баск – баскскі;
калі тваральная аснова слова заканчваецца на т, ц, ч, а суфікс пачынаецца зычным с, то спалучэнні тс, цс, чс на пісьме перадаюцца праз ц згодна з вымаленнем: агенцтва, балцкі, брацкі, адвакацкі, салдацкі, лабаранцкі, парламенцкі, брэсцкі, бейруцкі, па-фармалісцку, па-інтэлігенцку, выдавецтва, кравецкі, івянецкі, прыпяцкі, суэцкі, па-спажывецку, па-купецку, ткацкі, баранавіцкі, парыцкі, грэцкі (арэх, мука, крупы), скрыпацкі, чытацкі, па-дзявоцку;
калі тваральная аснова слова заканчваецца на ж, ш, х (у тым ліку і пры чаргаванні (г( – (ж(, (х( – (ш(), а суфікс пачынаецца зычным с, то спалучэнні жс, шс у агульных назвах перадаюцца толькі адным с: прыгожы – прыгоства, таварыш – таварыства, харошы – хараство, мног/множ – мноства, убог/убож – убоства, бог/бож – боскі, птах/пташ – птаства, наш – наскі, а таксама княжыць – княства. У некаторых выпадках, якія вызначаюцца па слоніку, чаргаванне (г( – (ж(, (х( – (ш( адсутнічае: Буг – бугскі, Гаага – гаагскі, Катанга – катангскі, казах – казахскі, Цюрых – цюрыхскі, Карабах – карабахскі, фелах – фелахскі, шах – шахскі, ніх – ніхскі, Пецярбург – пецярбургскі;
у прыметніках, утвораных ад уласных назва і назва народа, спалучэнні жс, шс перадаюцца нязменна: Нясвіж – нясвіжскі, Сураж – суражскі, Парыж – парыжскі, Балхаш – балхашскі, латыш – латышскі, чуваш – чувашскі, Волг/Волж – волжскі, чэх/чэш – чэшскі, Праг/Праж – пражскі, вараг/вараж – варажскі.
24. Падвоенае цц пішацца:
у інфінітыве зваротных дзеяслова: змагацца, брацца, купацца, вучыцца, прасіцца, імчацца;
у трэцяй асобе адзіночнага і множнага ліку зваротных дзеяслова: змагаецца, змагаюцца, бярэцца, бяруцца, купаецца, купаюцца, вучыцца, вучацца, просіцца, просяцца, імчыцца, імчацца;
у лічэбніках адзінаццаць – дваццаць, трыццаць і вытворных ад іх: адзінаццаты, дваццатка, пятнаццацігадовы.

ГЛАВА 6
ПРАВАПІС ВЯЛІКАЙ І МАЛОЙ ЛІТАР

§ 23. Агульныя правілы правапісу вялікай і малой літар

1. З вялікай літары пішацца:
першае слова  сказе: Былі пагодныя дні. З сонцам ад рання да вечара, з сінім небам (I. Мележ). Уцякай, мароз-дзядуля! Чуеш ты, стары, ці не? (Я. Колас). Усю дарогу праз лес мяне суправаджала нябачная птушка тоненькім жалобным плачам. Што яна страціла? Па чым плакала? (I. Шамякін). Найсмачнейшыя цяпер брусніцы – як вінныя яблыкі... Яны на пасецы растуць шышкамі. Як бабок на балоце (І. Пташніка);
першае слова пасля клічніка, якім выдзяляецца зваротак, а таксама выклічнік у пачатку сказа: Зямля Беларусі! Табой мы сагрэты, ніколі не сходзіш ты з нашых вачэй (П. Брока). А-я-яй! Хто ж бы гэта мог падумаць! Гэтакі, здаецца, чалавек!.. ( К. Крапіва);
першае слова ва станых сказах-рэмарках, якія падаюцца  дужках у пачатку тэксту і пасля кропкі, клічніка, пытальніка і шматкроп’я  канцы сказа: Гарлахвацкі. Не толькі сакрэт, а дзяржаная тайна. (Ідзе  свой кабінет.) (К. Крапіва). Я размяк. (Душа  паэта чулая.) (П. Панчанка). С ы м о н. Калі пытаюся, то няхай кажа! (Да Данілкі.) Ну! Чуеш ці не? (Я. Купала). С ы м о н. А хто будава гэтай вось сякерай? (Трасе сякерай.) (Я. Купала). Д а н і л к а. Я ж табе, мама, каза! Зоська пайшла (Глянушы на матку, не дагаворвае.) (Я. Купала).
2. Па традыцыі з вялікай літары пачынаецца кожны новы радок (першае слова) у вершаваных тэкстах:
Дагарэ за брамай небакрай,
Месяц паміж воблачка плыве,
Выйду зно, як у мінулы май,
Басанож прайдуся па траве.
(У. Караткевіч).
3. З вялікай літары пішацца першае слова пасля двукроп’я:
у пачатку простай мовы: Ён падума: «Ніхто цябе не бачыць, ніхто не ведае, якая ты сланая і мілая, – і дада: – Дурні яны!» (Я. Колас). Уладзімір Святаслававіч пасла да полацкага князя Рагвалода сказаць: «Хачу дачку тваю зяць за жонку». Рагвалод спыта у дачкі: «Ці хочаш ісці за Уладзіміра?» Яна адказала: «Не хачу разуць сына рабыні, а хачу за Яраполка» (М. Ермаловіч);
у пачатку цытаты, якая з’яляецца самастойным сказам: П. Глебка з понай падставай піса: «Лірычную плынь унёс у нашу празаічную мову М. Лынько» («ЛіМ»);
у сцвярджальнай частцы рашэння, пастановы, рэзалюцыі, пратакола, акта, выпіскі з дакумента і інш.
Напрыклад:
Пастанавілі:
Зацвердзіць справаздачу рэвізійнай камісіі аб фінансавай дзейнасці прафкама
(з пратакола прафсаюзнага сходу).
З арыгіналам згодна:
Сакратар выканкама (подпіс)
(з копіі дакумента).
4. Калі цытата ключаецца  просты ці складаны сказ у якасці яго граматычнай часткі, тады яна пачынаецца з малой літары: Якуб Колас справядліва казва, што «родная мова – гэта першая крыніца, праз якую мы пазнаём жыццё і акаляючы нас свет» («ЛіМ»). Паводле глыбокага пераканання Дубокі, моныя скарбы – у народзе, «настаніка, мудрэйшых, чым народ, не бывае» («Беларуская мова. Энцыклапедыя»).
5. Пішацца з малой літары:
першае слова пасля шматкроп’я, калі яно стаіць у сярэдзіне сказа і абазначае прыпыненне  маленні: Зямля... зямля... туды, туды, брат, будуй яе... ты дай ёй выгляд... (Я. Колас). Т у л я г а. Толькі я хаце запытацца  вас, ці не будзе гэта... подласцю? (К. Крапіва). А што вы скажаце на крытыка, Іван Ант.., выбачайце, Мацвеевіч? (З. Бядуля);
першае слова  сярэдзіне сказа пасля шматкроп’я, якое абазначае, што частка гэтага сказа апушчана: З невялікай і чыстай крыніцы лірычнага пачуцця... пачынаецца раман-паэма аб жыцці беларускага простага люду (А. Адамовіч);
першае слова пасля клічніка, калі ён стаіць у сярэдзіне сказа: І кожны, хто мяне спытае, пачуе толькі адзін крык: што хоць мной кожны пагарджае, я буду жыць! – бо я мужык! (Я. Купала);
першае слова  словах атара, якія ідуць пасля простай мовы з клічнікам, пытальнікам або шматкроп’ем: «Надзя! Надзейка!..» – кліча жалейка (П. Брока). – У школу я больш не пайду!.. – Як гэта – не пайду? А куды ты пойдзеш? – абурыся Сяргей (I. Шамякін);
першае слова  рэмарках да сло дзейнай асобы, калі рэмарцы не папярэднічае кропка, клічнік, пытальнік ці шматкроп’е пасля гэтых сло: Г а р л а х в а ц к і. А можа, і прада бландзінка. Значыць, яна гэтае самае (круціць рукой каля валасо) пабландзінілася, а я і не заважы (К. Крапіва).

§ 24. Вялікая і малая літары  асабовых назвах

1. З вялікай літары пішуцца:
імёны, імёны па бацьку, прозвішчы, пседанімы, мянушкі, а таксама дадатковыя азначэнні пры гэтых назвах: Іван, Янка, Ясь, Яська, Ваня; Ганна, Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч (Якуб Колас), Іван Дамінікавіч Луцэвіч (Янка Купала), Алаіза Пашкевіч (Цётка), Сымон Якалевіч Барана (Сымон Баранавых); Алесь Булавешка, Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька, Казімір Чацвёрты Ягелончык, Іаан Багасло, Кірыла Тураскі; Віктор Гюго, Джэк Лондан, Вольфганг Моцарт; Дон Кіхот, Дон Жуан, Сімяон Полацкі, Нестар Летапісец;
кожнае імя  састаных імёнах і прозвішчах, калі яны пішуцца асобна або праз злучок: Эрых Марыя Рэмарк, Іаган Себасцьян Бах, Джон Ноэль, Ханс Крысціян Андэрсен, Джавані Джакома Казанова, Жак І Кусто, Марыя-Луіза-Жазэфіна (каралева Этрурыі); Вікенцій Дунін-Марцінкевіч, Марыя Складоская-Кюры;
прозвішчы, а таксама імёны  множным ліку, калі яны выступаюць як назва роду, групы асоб ці жываюцца  значэнні агульнай назвы: Міцкевічы, браты Гарэцкія, маёнтак Тышкевіча, род Радзівіла, абодва Жукі, бязродныя Іваны; Гагарыны, Заслонавы;
часткі састаных асабовых імёна кітайца, карэйца, в’етнамца, бірманца, інданезійца, тайландца, цэйлонца, японца: Ань Лушань, Ван Янмінь, Сунь Ятсен, Тао Юаньмінь, Цзян Гуанцы (Кітай); Ан Чхан Хо, Чхве Чxі Вон, Пак Ін Но (Карэя); Нгуен Фук Ань, Нгуен Чай (В’етнам); Пі Ма Нін, Такін Кода Хмайн (Бірма); Сутан Такдыр Алішахбана, Прамудзья Ананта Тур, Утуі Тутанг Сантані (Інданезія); Кулаб Сайпрадыт, П’я Тасін (Тайланд); Карахара Карахіта (Японія);
пачатковыя часткі Ібн, Бен, Шах-, Мак-, Сан-, Сант-, Сент-, Сен-, Тэр- у іншамоных асабовых імёнах, якія пішуцца асобна, разам або далучаюцца да іх праз злучок, а таксама пачатковыя О’, Д’, якія пішуцца праз апостраф: Ібн Сіна, Бен Алі, Шах-Джахак, Мак-Доэл, Мак-Кінлі, Сан-Мартын, Сант-Эліё, Сент-Эцьен, Сен-Жуст, Тэр-Петрасян, О’Генры, Д’Аламбер, Д’Артаньян;
мянушкі жывёл, птушак і іншых істот: конь Варанок, карова Красуля, сабака Рэкс, кот Кузя, курыца Рабка, папугай Гоша;
прыналежныя прыметнікі, утвораныя ад асабовых імён і мянушак розных істот пры дапамозе суфікса -ов-, -о (-ав-, -а), -ёв-, ё (-ев-, -е), -ын-, -ін-: Кузьмо сусед, Скарынава біблія, Багдановіча верш, Міхасёвы прыгоды, Васілё голас, Зосьчыны бацькі, Рагуліна малако;
адносныя прыметнікі, утвораныя ад імён і прозвішча, пседаніма, калі такія прыметнікі ваходзяць у склад састаных уласных назва у якасці пачатковага слова: Купалаская прэмія (прэмія імя Янкі Купалы), Нобелеская прэмія, Коласаская стыпендыя (стыпендыя імя Якуба Коласа), Гарэцкія чытанні (чытанні, прысвечаныя Максіму Гарэцкаму), Варфаламееская ноч (вядомая гістарычная падзея  Парыжы  ноч святога Варфаламея), Маркаскія рады (тэрміналагічная назва  матэматыцы).
2. Пішуцца з малой літары:
агульныя назвы людзей, прадмета, рэчыва і хімічных элемента, адзінак вымярэння, якія тварыліся на аснове асабовых і геаграфічных назва: донжуан (бы донжуанам), донкіхот (такі донкіхот), эскулап; бефстрогана, бранінг, дызель, кацюша, мазер, маргарытка, наган, такай, форд, фрэнч, шавіёт; морфій, амерыцый, палоній, уран, фермій; ампер, вольт, джоль, ом, рэнтген, фарада;
асабовыя назвы (прозвішчы, імёны і інш.) у форме множнага ліку, калі іх ужыванне выяляе пагардлівыя, зневажальныя адносіны: гарлахвацкія, заблоцкія, кручковы, пісулькіны, тулягі;
назвы чалавека, утвораныя ад асабовых імёна, што паказваюць яго прыналежнасць або прыхільнасць да каго-, чаго-небудзь: гегельянец, купалавец, магаметанін, махновец, талстовец;
прыметнікі, утвораныя ад асабовых назва, якія жываюцца  складзе стойлівых спалучэння з назонікамі (фразеалагізма) або  складзе састаных агульных назва са значэннем адпаведнай адноснай прыкметы: эзопаская (эзопава) мова, пірава перамога, ахілесава пята, танталавы мукі, шамяка суд, бальзакаскі зрост, бронаскі рух, гегелеская дыялектыка, купаласкі верш, напалеонаскія планы, гітлераская ідэалогія, дэголеская Францыя, рэнтгенаскі здымак, сідарава каза;
часткі ван, да, дзі, дзю, дон (донна), дэ, дэр, ле, ло, фон, эль і некаторыя іншыя  іншамоных асабовых назвах: Людвіг ван Бетховен, Леанарда да Вінчы, Кола дзі Рыёнца, дзю Гар, дон Фердынанд, Лопэ дэ Вега, ле Карбюзье, Ота фон Шанхазен (Бісмарк); але  асабовых назвах літаратурных героя (Дон Кіхот, Дон Хуан), а таксама  некаторых выпадках у прозвішчах і імёнах пішуцца з вялікай літары: Дзі Віторыё, Дэ Лонг, Ван Гог, Эль Грэка, Ла Баэсі;
часткі ага, ад, ал, ас, ар, аш, бей, бек, задэ, аглы, уль, зуль, кызы, аль, паша, хан, шах, эд, эль і некаторыя іншыя  іншамоных асабовых назвах, якія падаюцца звычайна пасля назвы або перад ёй і пішуцца праз злучок: Ібрагім-ага, Амар аш-Шарыф, Ібрагім-бей, Амад-задэ, Турсун-задэ, Кёр-аглы, Мамед-аглы, Сейф уль-Іслам, Зульфія-кызы Амад эд-Дзін, Седах зуль-Факар, Сулейман-паша, Махамед эль-Куні і інш.

§ 25. Вялікая і малая літары  назвах асоб, звязаных з рэлігіямі,
назвах міфалагічных і казачных героя

1. З вялікай літары пішуцца:
асабовыя назвы вышэйшых божаства (боства) у рэлігійных культах, а таксама се словы  спалучэннях, якія змяшчаюць гэтыя назвы: Бог, Саваоф, Алах, Яхве, Шыва, Вішну; Госпад (Гасподзь), Усявышні, Уладыка Нябесны, Усемагутны Бог, Святая Тройца, Бог Айцец, Бог Сын, Божы (Боскі) Сын, Бог Дух Святы, Святы Дух, Прасвятая Тройца, Божая (Боская) Маці, Прачыстая Уладычыца Нябесная, Прасвятая Дзева Марыя, Царыца Нябесная, Месія;
прыметнікі, утвораныя ад слова Бог: Божы (Боскі) суд, Божы (Боскі) храм, Божая (Боская) міласць;
асабовыя імёны (і се словы  састаных асабовых назвах, акрамя агульных назва) заснавальніка рэлігійных вучэння, а таксама біблейскіх асоб (апостала, прарока, святых і інш.): Іісус Хрыстос, Буда, Брахма; Іаан Хрысціцель, Святы Павел (апостал);
імёны легендарных і міфічных асоб, язычніцкіх баго: Антэй, Зес, Тытан, Венера, Фурыя, Дажбог, Жыжаль, Пярун, Іуда (Юда), Каін, Цмок, але як агульныя назвы: пярун – удар грому, іуда (юда) – здраднік, цмок – змей, тытан – волат, фурыя – злосная істота;
уласныя назвы яных і казачных істот, героя літаратурных твора: Папялушка, Чырвоная Шапачка, Калабок, Снягурачка, Дзед Мароз, Баба-яга, Пегас, Буцэфал, Атлант, але як агульныя назвы: дзед-мароз – ёлачнае прыгожанне, баба-яга – агідная старая, буцэфал – стары конь, атлант – у архітэктуры;
агульныя назвы істот, а таксама з’я і прадмета, калі яны персаніфікуюцца, выступаюць у ролі імёна героя літаратурных твора (у казках, байках і інш.): Мядзведзь, Вок, Ліса (Ліска), Заяц (Зайка), Асёл, Каза-дзераза, Коцік-варкоцік, Варона, Сарока-белабока, Воран, Певень, Бусел-клекатун, Карась-лежабок, Сонца, Прада, Крыда, Смерць і інш.
2. З малой літары пішуцца:
слова бог (гасподзь) ва стойлівых выразах, звязаных з выказваннем розных пачуцця у прастамоі, а не са зваротам да Бога паводле рэлігійнай абраднасці і ялення: бог яго ведае (не маю ялення), божа (божачка) ты мой (вялікае здзіленне), божа зба (ні  якім разе), дай божа (няхай), крый бог (божа), не давядзі бог (божа, госпадзі), ратуй божа, дзякаваць (дзякуй) богу (табе, госпадзі), бог з табой (з ім, з вамі), алах з ім;
слова бог з агульным значэннем боства  спалучэнні з асабовай назвай або з назонікам з агульным значэннем у родным склоне: старажытны славянскі бог Пярун, бог сонца Дажбог, Сварог – бог неба;
агульныя назвы яных істот: архангел, анёл, херувім, фея, муза, чорт, д’ябал, нячысцік, дамавік, лясун, русалка, гном, троль, здань, ірад і інш.

§ 26. Вялікая і малая літары  геаграфічных
і астранамічных назвах

1. З вялікай літары пішуцца:
уласныя назвы прыродных геаграфічных аб’екта: кантынента, гор, рэк, азёра, лясо, балот і інш.: Еразія, Антарктыда, Астралія; Альпы, Кардыльеры; Манблан, Арарат; Везувій, Фудзіяма; Дняпро (Днепр), Нёман, Прыпяць; Вікторыя, Ківач; Нарач, Свіцязь; Гібралтар, Басфор; Тайвань, Готланд; Сахалін, Таймыр; Сахара, Гобі; Акіянія, Адрыятыка; Палессе, Панямонне, Задняпрое; Струціна, Бель (балоты); Вялле, Ельня, Налібокі (лясы); Кручок (вір), Альховец (ро);
уласныя назвы краін, іх аб’яднання і частак, паселішча і іх частак, урочышча: Беларусь, Кітай; Бенілюкс, Антанта; Палессе, Запарожжа, Сібір; Міншчына, Лепельшчына, Случчына, Навагрудчына; Мінск, Токіа, Мазыр, Орша; Вязынка, Мікалаешчына, Слабада; Вал, Падол, Зарэчча, Цэнтр (часткі паселішча); Усход, Вяснянка (мікрараёны); Ляды, Паддуб’е, Шырокія (урочышчы); Цагельня, Царковішча, Кальварыя (мясціны); Нікі, Камяніца, Папошчына;
уласныя назвы астранамічных аб’екта: Андрамеда (галактыка); Стажары, Валапас (сузор’і); Сонца, Вега (зоркі); Зямля, Юпітэр (планеты); Месяц, Фобас (спадарожнікі планет);
назвы напрамка свету  пераносным значэнні назва адпаведнай групы краін або тэрыторыі: Захад (краіны заходняй часткі Еропы разам з ЗША), Усход (азіяцкія краіны), народы Поначы;
пачатковая службовая частка  іншамоных уласных геаграфічных назвах, якая пішацца з імі праз злучок: Дан-Лэры (горад), Дэ-Кастры (горад), Ла-Пампа (правінцыя), Ла-Манш (пралі), Лос-Анджэлес (горад);
іншамоныя родавыя агульныя назвы  складаных уласных геаграфічных назвах: Рыа-Грандэ (рыа – рака), Лоб-Нор (нор – возера), Ісык-Куль (куль – возера), Пуэрта-Рыка (пуэрта – порт);
часткі складаных уласных геаграфічных назва, што пішуцца праз злучок (назонікі, прыметнікі): Астра-Венгрыя, Эльзас-Латарынгія, Давыд-Гарадок, Брэст-Літоскі, Буда-Кашалёва, Мінск-Мазавецкі, Бельск-Падляшск;
пачатковае слова  састаных уласных геаграфічных і астранамічных назвах: Сусветны акіян, Ціхі акіян, Паночны полюс, Палярная зорка, Балтыйскае мора, Мінскае мора, Берынга пралі, Белае возера, Асіповіцкае вадасховішча, Сланае балота, Лысая гара, Хатынскі лес, Бярэзінскі біясферны запаведнік, Цэнтральны батанічны сад, Замкавая вуліца, Другая лінія;
усе часткі пачатковага складанага прыметніка  састаных уласных назвах, калі такія часткі пішуцца праз злучок: Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён, Мінска-Маладзечанскае звышша, Дняпроска-Бугскі канал, Паночна-Заходні край;
усе знамянальныя словы  афіцыйных уласных назвах дзяржа і іх аб’яднання, буйных тэрыторый і рэгіёна: Рэспубліка Беларусь, Садружнасць Незалежных Дзяржа, Злучаныя Штаты Амерыкі, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты, Арабская Рэспубліка Егіпет, Кітайская Народная Рэспубліка, Дзяржава Кувейт, Вялікае Княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае;
усе знамянальныя словы  вобразных састаных уласных геаграфічных і астранамічных назвах (акрамя агульных родавых назва), калі гэтыя ласныя назвы жываюцца без агульнай родавай назвы: Стары Свет (краіны Еропы і Азіі), Блізкі Усход, Чорная Афрыка, Крайняя Понач, Старыя Дарогі (горад), Мора Дажджо (на Месяцы), Зямля Каралевы Мод, Дзікі Захад (у ЗША); у назоным і родным склонах у спалучэнні з агульнай родавай назвай: туманнасць Конская Галава, бухта Залаты Рог, астравы Паночная Зямля, пралі Матачкін Шар; мыс Добрай Надзеі, астравы Каралевы Шарлоты, залі Святога Ларэнція.
2. З малой літары пішуцца:
агульныя родавыя назвы геаграфічных, астранамічных і іншых падобных аб’екта у складзе ласных назва: Афрыканскі кантынент, Атлантычны акіян, Уральскія горы, гара Казбек, рака Вілія, возера Свіцязь, Белае возера, пустыня Сахара, Асіповіцкае вадасховішча, Белавежская пушча, зорка Венера, Лагойскі тракт, вуліца Касманата, праспект Незалежнасці, плошча Перамогі, Князь-возера, Сапун-гара;
службовыя часткі  складзе састаных уласных геаграфічных наймення: Франкфурт-на-Майне, Рыа-дэ-Жанэйра, Па-дэ-Кале, Булонь-сэр-Мэр, Сьера-дэ-лас-Мінас, Дар-эс-Салам, Салам-і-Гомес.

§ 27. Вялікая і малая літары  назвах органа дзяржанай улады і арганізацый

1. З вялікай літары пішуцца:
першае слова  састаных найменнях органа дзяржанай улады і арганізацый (іх аднаслоныя адпаведнікі): Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь (Мінэканомікі), Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Беларускі дзяржаны ніверсітэт, Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, Дзяржаны музей Вялікай Айчыннай вайны, Нацыянальная дзяржаная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь (Белтэлерадыёкампанія), Федэрацыя прафсаюза Беларусі, Мінскі гарадскі выканачы камітэт (Мінгарвыканкам), Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці, Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі, Мінскі абласны (гарадскі, раённы) выканачы камітэт, Мінскае сувораскае ваеннае вучылішча, Мінскі трактарны завод, Новалукомская дзяржаная раённая электрастанцыя, Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь, Мірскі замак, Дом культуры (пісьменніка, афіцэра, чыгуначніка), Палац прафсаюза (культуры, спорту), Мінскі кафедральны сабор, Мінскі касцёл і кляштар езуіта, Ерапейскі саюз (Ерасаюз), Арганізацыя краін-экспарцёра нафты, Сусветны паштовы саюз, Міжнародны алімпійскі камітэт, Міжнародная авіяцыйная федэрацыя;
усе словы  састаных афіцыйных поных уласных назвах вышэйшых органа дзяржанай улады Рэспублікі Беларусь, іншых краін і вышэйшых сусветных арганізацый: Савет Міністра (Урад) Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны Сход (Парламент) Рэспублікі Беларусь, Савет Рэспублікі Нацыянальнага Сходу (Парламент) Рэспублікі Беларусь, Палата Прадстаніко Нацыянальнага Сходу (Парламент) Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, Вярхоны Суд Рэспублікі Беларусь, Дзяржаная Дума (Расійская Федэрацыя), Нацыянальны Кангрэс (Злучаныя Штаты Амерыкі), Усекітайскі Сход Народных Прадстаніко, Сусветны Савет Міру;
простыя і састаныя ласныя назвы  складзе ласных наймення органа улады, арганізацый, прадпрыемства і стано: Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр балета Рэспублікі Беларусь, Дзяржаны літаратурны мемарыяльны музей Якуба Коласа, Парламенцкая асамблея Савета Еропы, Таварыства Чырвонага Крыжа, Савет Бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН), Міжнародны суд Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, Арганізацыя Паночнаатлантычнага дагавору (НАТА).
2. З малой літары пішуцца назвы савета (вучоных, навуковых, па абароне дысертацый і інш.): вучоны савет філалагічнага факультэта Беларускага дзяржанага ніверсітэта.

§ 28. Вялікая і малая літары  назвах асоб па пасадах, званнях, тытулах

З вялікай літары пішуцца:
словы або спалучэнні сло, якія з’яляюцца афіцыйнымі назвамі асобы па вышэйшых дзяржаных і рэлігійных пасадах: Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі, Кіранік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь, Старшыня Палаты Прадстаніко Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь, Старшыня Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, Галонакамандуючы Узброенымі Сіламі Рэспублікі Беларусь, Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь, Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі, Мітрапаліт Мінска-Маладзечанскай мітраполіі і апостальскі адміністратар Пінскай дыяцэзіі, Апостальскі Візітатар, Кароль Іярданіі, Каралева Аб’яднанага Каралества Вялікабрытаніі і Паночнай Ірландыі, Імператар Японіі, Папа Рымскі, Патрыярх Маскоскі і сяе Русі, Далай-Лама. У неафіцыйным ужыванні словы прэзідэнт, міністр, старшыня пішуцца з малой літары: Выступае прэзідэнт суседняй краіны. На нарадзе прысутніча міністр;
словы або спалучэнні сло, якія з’яляюцца назвамі асобы па вышэйшых дзяржаных узнагародах Рэспублікі Беларусь і іншых краін (акрамя слова кавалер): Герой Беларусі, Герой Савецкага Саюза, Герой Сацыялістычнай Працы, Георгіескі кавалер, кавалер ордэна Ганаровага Легіёна;
у розных афіцыйных пасланнях, лістах з вялікай літары пішацца займеннік Вы як форма ветлівага звароту да адной асобы;
з вялікай літары  асобным стылістычным ужыванні могуць пісацца такія агульныя назвы, як Радзіма, Айчына, Чалавек (у значэнні чалавецтва);
словы  назвах бако у дагаворах, пагадненнях, кантрактах: Высокія Дагаворныя Бакі, Атар і Выдавецтва, Заказчык і Выканаца.

§ 29. Вялікая літара  назвах дзяржаных і нацыянальных
сімвала, помніка, рэліквій, узнагарод, прэмій, ордэна,
грамат, прызо

З вялікай літары пішуцца:
словы Дзяржаны, Сцяг, Герб, Гімн і се словы  назве краіны  складзе назва дзяржаных сімвала: Дзяржаны Сцяг Рэспублікі Беларусь, Дзяржаны Герб Рэспублікі Беларусь, Дзяржаны Гімн Рэспублікі Беларусь;
усе словы (акрамя агульнай назвы) у назвах дзяржаных і нацыянальных, ваенных і культурных рэліквій, помніка: Сцяг Перамогі, Крыж Ефрасінні Полацкай, Курган Славы, Курган Бессмяротнасці, Востра Слёз, Помнік Перамогі;
першае слова  назвах дзяржаных узнагарод, дзяржаных і міжнародных прэмій, грамат, кубка і інш.: Дзяржаная прэмія Рэспублікі Беларусь, Ганаровая грамата Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровая грамата Савета Міністра Рэспублікі Беларусь, Міжнародная прэмія Міру, Нобелеская прэмія, Кубак свету, Кубак федэрацыі (тэніс), Каралескі кубак;
усе словы  назвах ордэна (акрамя сло медаль, ордэн і ступень): медаль Залатая Зорка Героя Савецкага Саюза, Залатая Зорка Героя Сацыялістычнай Працы, Залатая Зорка Героя Беларусі, ордэн Айчыны І (ІІ, ІІІ) ступені, ордэн Маці, ордэн Пашаны, ордэн Славы І (ІІ, ІІІ) ступені, ордэн Францыска Скарыны, ордэн Ганаровага Легіёна (Францыя), Георгіескі Крыж; але: ордэн Дружбы народа.

§ 30. Вялікая і малая літары  назвах дакумента, іх звода, унікальных прадмета, твора

1. З вялікай літары пішуцца:
аднаслоныя ласныя назвы і першае слова  састаных назвах важнейшых дзяржаных і міжнародных дакумента, устаночых пагаднення, заканадачых акта, іх звода: Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь, Жыллёвы кодэкс Рэспублікі Беларусь, Чырвоная кніга Беларусі, Закон Рэспублікі Беларусь, Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, Статут Вялікага Княства Літоскага, Усеагульная дэкларацыя право чалавека, Літоская метрыка, Скарыніяна, Біблія, Стары Запавет, Каран, Талмуд;
аднаслоныя ласныя назвы і першае слова  састаных назвах прадмета мастацтва і іншых адзінкавых і нікальных прадмета, іх звода: Дзявятая сімфонія Бетховена, Венера Мілоская, Янтарны пакой, Алмазны фонд.
2. З малой літары пішуцца агульныя назвы стыля у мастацтве і архітэктуры: барока, ракако, готыка, ампір, мадэрн.

§ 31. Вялікая і малая літары  назвах памятных і знамянальных падзей і дат, перыяда і эпох

1. З вялікай літары пішуцца:
аднаслоныя ласныя назвы і першае слова  састаных назвах знамянальных эпох, перыяда і падзей у гісторыі: Варфаламееская ноч, Адраджэнне, Рэфармацыя, Крыжовыя паходы, Лядовае пабоішча, Крычаскае пастанне, Супраціленне;
аднаслоныя ласныя назвы і першае слова  састаных назвах дзяржаных, традыцыйных і рэлігійных свят, знамянальных дат: Дзень Канстытуцыі, Дзень Перамогі (9 Мая), Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дзень Рэспублікі), Новы год, Дзень жанчын (8 Сакавіка), Свята працы (1 Мая), Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі (7 Лістапада), Нараджэнне Хрыстова, Дзень памяці, Дзень беларускай навукі, Дзень веда, Ушэсце Гасподняе, Уваскрэсенне Хрыстова, Вялікая субота, Таццянін дзень, Раданіца, Вялікдзень, Каляды, Купалле, Дабравешчанне, Нароз, Рамадан.
2. З малой літары пішуцца назвы рода і віда гістарычных падзей і эпох, асобных гадо, дзён і інш.: імперыялістычная вайна, першая сусветная вайна, другая сусветная вайна, лютаская рэвалюцыя, пастанне Тадэвуша Касцюшкі, кайназойская эра, ледавіковы перыяд, неаліт, эпоха феадалізму, капіталістычная фармацыя, перыяд адналення, залаты век, высакосны год, дзень адчыненых дзвярэй, санітарны дзень, месячнік дарожнай бяспекі, год спакойнага сонца.

§ 32. Вялікая літара  назвах з двукоссем

З вялікай літары пішуцца:
аднаслоныя назвы і першае слова  састаных назвах прадпрыемства, арганізацый, устано і інш.: Мінскі гадзіннікавы завод «Прамень», аграгандлёвая фірма «Ждановічы», кінатэатр «Перамога», Полацкі завод «Праммашрамонт», канцэрн «Белнафтагаз», адкрытае акцыянернае таварыства «Матавела», калгас «Беларусь», гасцініца «Юбілейная», рэстаран «Журавінка», кафэ «Світанак», кандытарскі магазін «Ласунак», кнігарня «Слова», выдавецтва «Полымя», спарткомплекс «Рабічы», санаторый «Крыніца», турбаза «Дняпро», медыцынская служба «Хуткая дапамога», Беларускі рэспубліканскі фонд «Узаемаразуменне і прымірэнне», студыя «Сябры», установа адукацыі «Беларускі дзяржаны педагагічны ніверсітэт імя Максіма Танка»;
аднаслоныя назвы і першае слова  састаных назвах перыядычных выдання, кніг, атласа, карт і інш.: часопіс «Полымя», газета «Звязда», вілейская раённая газета «Шлях Перамогі», інфармацыйны бюлетэнь «Беларусіка», летапіс «Хроніка Быхаца», даведнік «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», кніга «Літоскі статут», перыядычнае даведачнае выданне «Летапіс друку», карта «Рэспубліка Беларусь»;
аднаслоныя назвы і першае слова  састаных назвах літаратурных, публіцыстычных, навуковых твора, твора розных галін мастацтва і інш.: паэма Якуба Коласа «Новая зямля», камедыя Янкі Купалы «Палінка», верш М. Багдановіча «Слуцкія ткачыхі», песня «Ой, рэчанька», кінафільм Э. Клімава «Ідзі і глядзі», карціна В. К. Бялыніцкага-Бірулі «Зазелянелі беларускія бярозкі», габелен Г. Ю. Юзеевай-Шаблоскай «Жанчыны Палесся», акварэль М. Л. Тарасікава «Букет бэзу», опера А. В. Багатырова «У пушчах Палесся», танец «Дарожка», казка «Сцяпан – вялікі пан»;
аднаслоныя назвы і першае слова  састаных назвах прадмета побыту, прамысловых тавара: набор мэблі «Вязынка», люстра «Белая Русь», духі «Расінка», зубная паста «Фтарадэнт», пральны парашок «Ветразь»;
назвы прадуктовых і іншых тавара: хлеб «Водар», сыр «Нарач», цукеркі «Крыжачок», адэкалон «Ландыш»;
назвы машын, механізма, прылад, збудавання і інш.: атамашына «Жыгулі», камбайн «Ніва», трактар «Беларус», тэлевізар «Гарызонт», іянізатар «Аніён-40Т», радыёпрыёмнік «Селена-403».

ГЛАВА 7
ПРАВІЛЫ НАПІСАННЯ РАЗАМ, ПРАЗ ЗЛУЧОК І АСОБНА

§ 33. Агульныя правілы напісання разам, праз злучок і асобна

1. Пішуцца разам:
складанаскарочаныя словы і вытворныя ад іх: прадмаг, газпрам, журфак, прадмагаскі, газпрамавец і інш.;
складаныя словы і вытворныя з пачатковымі часткамі авія-, агра-, астра-, адыя-, ата-, аэра-, бія-, варыя-, вела-, відэа-, гама-, геа-, грам-, заа-, кіна-, макра-, мата-, медыя-, неа-, палеа-, радыё-, сацыя-, спарт-, стэрэа-, танц-, тэле-, фата-, электра- і інш.: авіябілет, аграхімія, атаматакрос, адыявізуальны, аэрафатаздымка, біяабарона, варыяфільм, веласпорт, відэафільм, геапалітычны, гамагенны, грамзапіс, заапарк, кінастужка, макрадэфармацыя, матабол, медыятэкст, неалітычны, палеаантраполаг, радыёхваля, спартбаза, стэрэакіно, танцклас, тэлебачанне, электракар і інш.;
словы з пачатковай часткай по- (па-): понач, подзень, пагоддзе, палітра, пасвету, палыжкі, паста, пасотня, пачвэрткі, пачвэртка, пачвэрці, палімона, паяблыка, патары, патара, пасукно, папаліто, пааршына і інш. Калі скарочаная ці падобная да прыстакі частка слова далучаецца да ласнай назвы, яна пішацца праз злучок: па-Слуцка, па-Ратамкі;
словы з прыстакамі і падобнымі да прыставак пачатковымі часткамі: а-, анты-, арта-, архі-, гіпер-, дыс-, дэз-, звыш-, інтэр-, інфра-, квазі-, кантр-, мета-, між-, мілі-, пан-, паст-, пседа-, пры-, сін-, супер-, транс-, ультра-, экс-, экстра- і інш.: алагізм, антыгуманны, архіважны, гіперправоднасць, дыстрафія, дэзактывацыя, звышгукавы, інтэрнацыянальны, інтраспектыны, інфрачырвоны, квазізоркавы, кантрагент (выключэнне: контр-адмірал), метатэза, міжраённы, міліметр, панславізм, пангерманскі, пастфактум, пастпазіцыя, пседанародны, сінгармонія, супермаркет, трансатлантычны, ультрамодны, экстэрытарыяльны, экстраардынарны і інш.;
складаныя словы, першай часткай якіх з'яляюцца лічэбнікі: васьмітысячнік, двухбаковы, двухзначнасць, двухколка, двухмое, двухрогі, двухногі, двуххвостка, двухрадкое, трыццацідвухгадовы, двухтысячагоддзе, сямісотпяцідзесяцігоддзе, чатырохразовы, аднагодкі, адзінакроны, дванаццаціпавярховы, дзесяціпрацэнтны, а таксама двукоссе, двукроп’е.
2. Пішуцца праз злучок утварэнні, якія з'яляюцца:
паторам слова для змацнення яго значэння: сіні-сіні, ледзь-ледзь, горача-горача, хто-хто, ён-ён, хадзілі-хадзілі, а таксама ціп-ціп-ціп, го-го!, трэсь-трэсь;
паторам слова  іншай лексіка-граматычнай форме: мама-мамуся, братка-брацейка, сама-саменька, як-ніяк, хто-ніхто, што-нішто, дзе-нідзе, калі-нікалі, каму-нікаму, сам-насам, крыж-накрыж, раз-пораз;
спалучэннем блізкіх або супрацьлеглых па значэнні сло: шум-гам, паіць-карміць, бацька-маці, хлеб-соль, рукі-ногі, шыта-крыта, больш-менш, сям-там, сяк-так, сёй-той, сюды-туды, сёння-затра, год-два, тры-чатыры, жы-бы, бокам-скокам, а таксама пусці-павалюся, узвей-вецер. Два аднакарэнныя назонікі, калі адзін стаіць у назоным, а другі  творным склоне, пішуцца асобна: век вяком, пень пнём, сон сном.
3. Пішуцца праз злучок складаныя словы, першай (або апошняй) часткай якіх з'яляецца:
літара або літарная абрэвіятура любога алфавіта: К-мезон (ка-мезон), (-часцінка (альфа-часцінка), ЗВЧ-разрад, ДНК-залежны, Q-код (кю-код),
·-падобны (пі-падобны);
лічба любога злічэння: 50-годдзе, 12-павярховы, 50-гадовы, 3-працэнтны, ХХ-вяковы, алімпіяда-97, мода-ХХ.
4. Пішуцца праз злучок літарныя скарачэнні складаных сло: с.-г. – сельскагаспадарчы, с.-д. – сацыял-дэмакратычны, ст.-сл. – стараславянскі, і.-е. – індаерапейскі.
Дэфіс («вісячы дэфіс») ставіцца пасля першай часткі складаных сло, калі другая частка апускаецца  сувязі з наянасцю такой часткі  наступным аднародным з ім складаным слове: газа- і водалічыльнік, сацыяльна- і культурназначны, фосфар- і серазмяшчальны, адна-, двух- і трохвалентны, 5-, 10- і 12-павярховы, тэле-, радыёвяшчанне.


§ 34. Складаныя назонікі

1. Пішуцца разам:
складаныя назонікі з дзвюх і больш асно, якія спалучаюцца пры дапамозе злучальных галосных о (а), е (я): конезавод, льнозавод, далягляд, землетрасенне, птушкагадоля, чалавекалюбства, бульбакапалка, хлебапякарня, свінагадоля, свінапас, белакрое, старадрук, чарназём, гарналыжнік, самалёт, патолагаанатам, медыкапсіхолаг і інш.;
складаныя назонікі, у якіх першай часткай з'яляецца дзеяслоная форма загаднага ладу на -і (-ы): вярцішыйка, сарвігалава, вярнідуб, прайдзісвет, пакацігарошак; але: перакаці-поле;
складаныя назонікі ад’ектынага тыпу скланення, калі яны з'яляюцца навуковымі тэрмінамі: галаваногія, бруханогія;
складаныя ласныя назвы паселішча з пачатковай часткай нова- (нава-), стара-, верхне- (верхня-), ніжне- (ніжня-), сярэдне- (сярэдня-) і інш.: Наваполацк, Новалукомль, Навасады, Навагрудак, Старабарыса, Старакожака, Верхнядзвінск, Ніжнявартаск, Сярэдняборск, Краснаполле, Крутагор'е, Светлагорск, Новабарыса.
2. Пішуцца праз злучок складаныя назонікі:
у якіх скланяюцца се словы: жук-дрывасек-карняед, грыб-паразіт, заяц-бяляк, лён-дагунец, мастак-пейзажыст, нявеста-красуня, член-карэспандэнт. Пры адваротным становішчы назоніка і аднаслонага прыдатка злучок не пішацца: красуня дзячына;
у якіх скланяецца толькі апошняе слова: жар-птушка, сон-трава, стоп-сігнал, блок-пост, вакуум-насос, дызель-матор, генерал-маёр, прэм'ер-міністр, норд-ост і інш.;
са значэннем цэласнай адзінкі вымярэння: кілават-гадзіна, тона-кіламетр-гадзіна, самалёта-вылет, чалавека-дзень (але: працадзень) і інш.;
якія называюць прадстаніко палітычных і грамадскіх руха і плыня, адпаведных грамадскіх суполак, палітычных партый: ліберал-дэмакрат, нацыянал-патрыёт, сацыял-дэмакрат;
з пачатковымі часткамі віцэ-, лейб-, максі-, міні-, обер-, унтэр-, штаб- (штабс-), экс-: віцэ-прэм'ер, лейб-гвардыя, максі-прэс, міні-матч, обер-майстар, унтэр-афіцэр, штаб-ротмістр, штабс-капітан, экс-чэмпіён, экс-прэм’ер.
3. Пішуцца праз злучок:
субстантываваныя спалучэнні сло, якія з'яляюцца назвамі раслін: брат-і-сястра;
састаныя прозвішчы, імёны і назвы геаграфічных аб’екта: Бялыніцкі-Біруля, Дунін-Марцінкевіч, Жан-Жак Русо, Бурат-Манголія, Эльзас-Латарынгія, Астра-Венгрыя, Камянец-Падольскі, Буда-Кашалёва, Пераясла-Хмяльніцкі, Давыд-Гарадок, Мінск-Мазавецкі, Камень-Кашырскі;
уласныя геаграфічныя назвы, якія з'яляюцца спалучэннем назоніка з назонікам у месным склоне і прыназонікам на, а таксама падобнымі іншамонымі спалучэннямі сло з дэ, сюр: Расто-на-Доне, Франкфурт-на-Майне, Рыа-дэ-Жанейра, Па-дэ-Кале, Булонь-сюр-Мэр;
іншамоныя ласныя імёны з канцавымі часткамі -хан, -шах, -паша, -бей, -бай, -задэ, -аглы, -кызы, -бек і інш.: Ахмат-шах, Асман-паша, Ізмаіл-бей, Курман-бай, Турсун-задэ, Кёр-аглы, Зейнал-кызы, Асман-бек;
іншамоныя ласныя назвы асоб і геаграфічных аб'екта з пачатковымі часткамі Ван-, Мак-, Нью-, Сан-, Санкт-, Сен-, Сент-: Ван-Дэйк, Мак-Магон, Мак-Кінлі, Нью-Кастл, Сан-Себасцьян, Сан-Марына, Сан-Палу, Санкт-Пецярбург, Сен-Санс, Сент-Экзюперы;
уласныя назвы паселішча з пачатковай часткай Усць-, Верх-, Соль-: Усць-Каменагорск, Верх-Ірмень, Соль-Ілецк.
4. Калі  назве, якая складаецца з двух і больш назоніка, першы абазначае родавае паняцце, а другі з'яляецца ласным іменем, яны пішуцца асобна: рака Днепр, горад Мінск, вулкан Везувій, маёр Кравец, дзед Янка.
5. Артыклі і часціцы (да, дэ, ла, ле, ля і інш.), а таксама словы дон, фон, ван у іншамоных уласных назвах пішуцца асобна: Леанарда да Вінчы, Шарль дэ Кастэр, Анарэ дэ Бальзак, ла Валета, ла Мот, ле Шапелье, ля Крэзо, Ван дэр Мейлен, фон дэр Гольц, дон Хуан, Людвіг ван Бетховен, дэ Кастры.
6. Асобна пішуцца словы  геаграфічных уласных назвах, якія з'яляюцца спалучэннем понага прыметніка з назонікам ці парадкавага лічэбніка з назонікам: Стары Свержань, Белы Мох, Карнаты Дуб, Вялікія Радванічы, Старыя Дарогі, Астрашыцкі Гарадок, Восьмая лінія (вуліца), Першая пасялковая (вуліца), Першы чыгуначны (завулак).

§ 35. Складаныя прыметнікі

1. Пішуцца разам прыметнікі:
якія суадносяцца са складанымі назонікамі, што пішуцца разам: чарназёмны (чарназём), водаправодны (водаправод), мастацтвазначы (мастацтвазнаства), іншаземны (іншаземец), радыёфізічны (радыёфізіка), жалезабетонны (жалезабетон), самаходны (самаход), хваляводны (хвалявод);
якія суадносяцца са словазлучэннямі з падпарадкавальнай сувяззю: каменнавугальны (каменны вугаль), народнапаэтычны (народная паэзія), агульнаадукацыйны (агульная адукацыя), меднарудны, цэнтральнаерапейскі, уласнаручны, цвёрдапаліны, круглагадовы, чырванабокі;
якія суадносяцца са словазлучэннямі дзеяслова з назонікамі: дрэваапрацочы (апрацоваць дрэва), масларобны (рабіць масла), мукамольны (малоць муку), касцярэзны, кветкаводчы, водазаборны, ільноцерабільны, лесанарыхточы, лёсавызначальны;
якія суадносяцца са словазлучэннямі назоніка з лічэбнікамі і прыслоямі адноснай меры колькасці, аб'ёму, прасторы і інш.: двухразовы (два разы), трохколавы, двухтысячагадовы, сямісотпяцідзесяцігадовы, саракаградусны, пяцідзесяціпрацэнтны, саракатонны, шматразовы, мнагалюдны, усёмагутны;
першай часткай якіх з’яляюцца прыслоі: моцнадзеючы (моцна дзейнічаць), лёгкапаранены (лёгка параніць), цяжкаспрымальны (цяжка спрымаць), нізкарослы, высокаадукаваны, слабасалёны, добрапарадкаваны, малапрыкметны;
складаныя прыметнікі з дзвюх і больш лексічных частак, якія служаць для абазначэння навуковых і тэхнічных паняцця: старажытнасходнеславянскі, правабярэжназаходнебугскі, старабеларускамоны, паравозавагонарамонтны, індаерапейскі.
2. Складаныя прыметнікі, у саста якіх уваходзяць прыслоі, не трэба блытаць са словазлучэннямі, якія складаюцца з прыслоя і прыметніка: дыяметральна процілеглы (супрацьлеглы), чыста беларускі, яскрава вызначаны, выключна дасканалы, асабліва адказны, колькасна акрэслены, рэзка адмоны, кепска зараны, усенародна абраны, выпадкова сустрэты, своечасова прыняты, адносна спакойны, бясконца глыбокі, матэрыяльна зацікалены.
3. Пішуцца праз злучок складаныя прыметнікі:
утвораныя ад складаных назоніка, якія пішуцца праз злучок: вакуум-насосны, генерал-губернатарскі, унтэр-афіцэрскі, ліберал-дэмакратычны, давыд-гарадоцкі, санкт-пецярбургскі і інш.;
часткі якіх абазначаюць разнародныя назвы адпаведнай прыметы: прыродна-гаспадарчы, жыллёва-буданічы, аграрна-сыравінны, лячэбна-працэдурны, таварна-грашовы, электронна-вылічальны, навукова-тэхнічны, грамадска-палітычны, сусветна-гістарычны, народна-вызваленчы, сярэдне-верхні, прытарна-салодкі і інш.;
часткі якіх абазначаюць ранапраныя паняцці: рабоча-сялянскі, руска-беларускі;
часткі якіх абазначаюць асаблівасці ці адценні разнароднай якасці: кісла-салодкі, жота-зялёны, горка-салёны, гучна-пявучы і інш.;
часткі якіх абазначаюць напрамкі свету  іх спалучэнні: паночна-заходні, норд-остаскі;
якія ваходзяць у склад геаграфічных назва, пачатковай часткай якіх з'яляецца Усходне-, Заходне-, Паднёва-, Паночна-, Цэнтральна- і інш.: Паднёва-Афрыканская Рэспубліка, Заходне-Сібірская раніна, Цэнтральна-Азіяцкі рэгіён і інш.;
пачатковай часткай якіх з'яляецца лічба або літара любога алфавіта: 1000-гадовы, 5-павярховы, Т-падобны.
4. Складаныя прыметнікі, утвораныя ад складаных уласных імёна са злучком, калі яны маюць прыстаку, пішуцца разам: заісыккульскі, перадцяньшанскі.
5. Складаныя прыметнікі з пачатковай часткай ваенна- пішуцца разам: ваеннапалонны, ваеннапалявы, ваеннаабавязаны.

§ 36. Складаныя лічэбнікі

1. Пішуцца разам:
складаныя колькасныя лічэбнікі, апошняй часткай якіх з'яляецца -дзясят, -сце, -ста, -сот: шэсцьдзясят, дзвесце, трыста, пяцьсот;
складаныя парадкавыя лічэбнікі, апошняй часткай якіх з'яляецца -дзясяты, -соты, -тысячны, -мільённы і інш.: пяцідзясяты, трохсоты, двухтысячны, сямімільённы, пяцімільярдны, двухсотпяцідзесяцівасьмі-мільённы і інш.
2. Асобна пішуцца састаныя колькасныя, парадкавыя і дробавыя лічэбнікі: сто дваццаць пяць, трыццаць тры, тысяча пяцьсот адзін, сто дваццаць пяты, трыццаць трэці, тысяча пяцьсот першы, два з паловай, пяць з чвэрткай, тры пятыя, пяць дзясятых, сем сотых.
3. Пішуцца праз злучок:
парадкавыя лічэбнікі, напісаныя лічбамі, пры спалучэнні іх з канчаткамі, часткамі канчатка, састанымі часткамі  выглядзе сло: 25-ы, на 10-м км, 31-га, 10-мільённы, 18-мільярдны;
лічэбнікі, напісаныя словамі або лічбамі, якія абазначаюць прыблізны лік: восем-дзесяць гадо, дзве-тры гадзіны, сёмае-восьмае стагоддзе, 2-3 гады. У лічэбніках прыблізнага ліку замест злучка жываецца працяжнік, калі гэта складаныя і састаныя лічэбнікі: праз трыццаць пяць – трыццаць сем год, 50 – 60-я гады.

§ 37. Прыслоі

1. Пішуцца разам:
прыслоі, утвораныя ад прыслоя прыставачным спосабам: назатра, назасёды, назажды, назусім, намнога, наколькі, настолькі, нашмат, напаверх, насупраць, зачора, залетась, паслязатра, пазачора, пазалетась, замнога, задога і інш. Ад такіх прыслоя трэба адрозніваць спалучэнні назоніка з прыназонікамі, якія жываюцца  значэнні дапанення. Назонікі з прыназонікамі пішуцца асобна: на смех (падняць), на затра (адкласці), за дзякуй (рабіць), да затра (скончыць); ад цямна да відна, з цямна да цямна, да ранку, у адно, па двое, па трое і інш.;
прыслоі, якія твораны са спалучэння прыназоніка у і на з рознымі склонавымі формамі колькасных і зборных лічэбніка: удвая, утрая, удваіх, утраіх, утрох, учатырох, усемярых, удвух, удзвюх, усямёх, надвое, натрое;
прыслоі, утвораныя ад прыметніка прыставачна-суфіксальным спосабам: дабяла, дачыста, дасуха, дасыта, здалёку, звысоку, зрэдку, справа, сослепу, змоладу, змалку, злёгку, паблізу, папросту, паціху, падогу, парону, улева, управа, навечна, надога, насуха, зажыва, зацемна, а таксама заадно, надалую, ушчыльную, урассыпную, упустую, збольшага, нашто, навошта, нізашто, потым, надта, зусім, затым, прытым і інш.
2. Пішуцца праз злучок словы па-першае, па-другое, па-трэцяе і г.д., а таксама твораныя ад прыметніка і займенніка прыслоі, якія пачынаюцца з па- і заканчваюцца на -ку, -і (-ы), -аму, (-яму), -ому (-ему, -йму): па-гаспадарску, па-беларуску, па-латыні, па-бацькоску, па-чалавечы, па-хлапечы, па-добраму, па-ранейшаму, па-даняму, па-веснавому, па-мойму, па-свойму і інш.
3. Трэба адрозніваць: прыслоі нашто, нізашто, зусім, затым ад спалучэння займенніка з прыназонікамі: на што, ні за што, з усім, за тым: нашто ты зрабі? (з якой мэтай) – ён не разуме, на што згадзіся (на якое дзеянне); нізашто не скажа (ні пры якой умове) – працава ні за што (без аплаты).
4. Пішуцца разам прыслоі, якія твораны  выніку спалучэння:
прыназоніка і склонавай формы назоніка, якая не жываецца  літаратурнай мове: бесперастанку, дашчэнту, досыць, замуж, запанібрата, знячэку, знянацку, навобмацак, наогул, напагатове, напавал, напалам, наперакор, наперарэз, напрост, напярэймы, нарасхват, нараспе, насторч, насцеж, наздагон, наздзі, напрост, наскос, нацёк, незабаве, непапад, неспадзекі, паасобку, паблізу, спакон, уваччу, удожкі (удож), упокат, употай, усутыч і інш.;
прыназоніка з формамі назоніка і іншых часцін мовы, калі да падобнай формы назоніка не можа быць далучана азначэнне або пасталена склонавае пытанне з адпаведным прыназонікам: аподні, апоначы, даволі, дадому, замужам, зроду, наадварот, наадрэз, накрыж, напаказ, напалавіну (напалову), напераменку, напракат, напралом, напрыклад, насілу, насмерць (але: не на жыццё, а на смерць), надачу, навек, паволі, падрад, падчас, пакрысе, увосень, уброд, уголас, удзень, углыб, упершыню, уранку, уранні, уразброд, усур'ёз і інш.;
прыназоніка з формамі назоніка верх, ніз, перад, зад, бок, гара, высь, даль, век, пачатак, раз, ноч, вечар, раніца і некаторых іншых пры адсутнасці пры іх азначэння або дапанення: зверху, наверх, уверх, уверсе, данізу, знізу (але: з верху да нізу), наніз, унізе; наперад, уперад, уперадзе; ззаду, назад, узад; збоку, набок, убок, убаку; дагары, згары, угары, угару; увысь; удалеч; навек, навекі; спачатку, упачатку; адразу, ураз; уночы, поначы, звечара (але: з вечара да ранку); надвечар, увечары; зранку (але: з ранку да вечара), уранку.
5. Пішуцца разам прыслоі таксама, гэтаксама, штодзень, штоноч (штоночы), штовечар (штовечара), штотыдзень (штотыдня), штомесяц, штогод і інш.
6. Трэба адрозніваць ад прыслоя спалучэнні прыназоніка з назонікам пры наянасці паясняльнага слова: на верх гары, на ніз ямы, у высь завоблачную, у даль палё, на векі вечныя, у пачатку года, з пачатку вясны.
7. Асобна пішуцца прыназонік у і склонавая форма понага прыметніка  значэнні прыслоя, калі яна пачынаецца з галоснай: у адкрытую.
8. Пішуцца асобна блізкія па значэнні да прыслоя спалучэнні назоніка з прыназонікам:
калі паміж прыназонікам і назонікам можна паставіць азначэнне: у момант (у адзін момант), у тупік (папа у такі тупік, што не выбрацца), да астатку (да самага астатку);
калі назонік у пэным (адным) значэнні захава хаця б некаторыя склонавыя формы з прыназонікамі (за выключэннем назоніка верх, ніз, перад, зад, бок, гара, высь, далеч, век, пачатак, раз, ноч, вечар, ранак і інш.): пад паху, пад пахі, пад пахамі; па часе, да часу, з часам, у час; праз меру, у меру, па меры; на памяць, на памяці, па памяці; на руку, не з рукі; да душы, па душы; у пару, да пары, не  пару; за мяжой, за мяжу, з-за мяжы; за граніцай, з-за граніцы.
9. Пішуцца асобна наступныя блізкія па значэнні да прыслоя спалучэнні назоніка з прыназонікамі:
без: без упынку, без аглядкі, без разбору, без развагі, без толку, без канца; але: бясконца, безупынна, безаглядна, безразважна, бесталкова;
да: да адвалу, да зарэзу, да паду, да смерці;
на: на баку, на хаду, на ляту, на скаку, на віду, на відавоку, на смак, на слых, на вока, на грэх, на дзіва, на славу, на смех, на гвалт, на злосць, на жаль;
з: з налёту, з разбегу, з разгону, з размаху, з наскоку, з ходу, з гарачкі.
10. Пішуцца асобна:
спалучэнні адмоя не і ні з прыназонікавымі формамі назоніка: не  меру, не  пару, не  лад, не пад сілу, не да смеху, не да спеху, не да смаку, не да твару, не на жарт, ні на ёту, ні за грош;
спалучэнні назоніка, якія пачынаюцца галоснай, з прыназонікам у: у абхват, у абдымку, у абмен, у абрэз, у адзіночку, у абцяжку, у імгненне і інш.;
выразы: усё рона, усё адно, як бачыш, як след, як мага і інш.; але: якраз.

§ 38. Прыназонікі, злучнікі, часціцы, выклічнікі

1. Пішуцца разам:
прыназонікі, якія тварыліся  выніку зліцця прыназоніка з назонікам: замест, наконт, накшталт, звыш;
прыслоі, якія жываюцца  якасці прыназоніка і якія з'яляюцца вынікам зліцця склонавых форм назоніка з прыназонікамі: зверху, наперадзе, наперакор, насустрэчу (насустрач), уперад, уперадзе, услед (услед за цягніком);
злучнікі, якія тварыліся  выніку зліцця прыназоніка з займеннікам ці словамі колькі, столькі: затое, прычым, прытым, паколькі, настолькі, у адрозненне ад словазлучэння прыназоніка з адпаведнымі займеннікамі ці неазначальна-колькаснымі словамі: паволі рабі, затое грунтона; але: за што зя, за тое і адда; паколькі абяца, трэба зрабіць; але: бяром па столькі, па колькі дамовіліся;
злучнікі ажно, альбо (або), нібы, нібыта, каб;
злучнік ды з часціцай і (пераважна  далучальным значэнні), утвараючы складаны злучнік дый: зраблю дый годзе. Складаны злучнік дый, які жываецца пераважна для далучэння сцвярджэння закончанасці, спынення дзеяння, неабходна адрозніваць ад састанога злучніка ды з часціцай і са значэннем далучэння: ніхто больш не прапанава, ды і нічога не хацелася;
займеннікі і прыслоі з суфіксамі або постфіксамі -сь, -сьці: дзесь, хтось, дзесьці, хтосьці, кудысьці, чыйсьці, якісьці;
займеннікі з пачатковым узмацняльным афіксам а-: аніхто, аніяк, анідзе, анікуды. Часціца а- пішацца разам з адмоем ні: ані воблачка, ані нічога, ані не хачу.
2. Пішуцца асобна словы  састаных злучніках: таму што, так што, хіба што, як толькі, як быццам, перш чым, гэта значыць, то так, а таксама  словазлучэннях, якія жываюцца  функцыі пабочных сло: можа быць, так кажучы, такім чынам і інш.
3. Пішуцца праз злучок:
складаныя прыназонікі з-за, з-пад, з-над, з-паміж, з-па-над, па-за, па-над;
складаныя выклічнікі, падзыныя і гукапераймальныя словы: о-го-го, вой-вой-вой, о-ё-ёй, а-я-яй, дзю-дзю-дзю, ха-ха-ха, дзын-дзын-дзын, ку-ку, трах-тарарах, уга-уга і інш.;
словы з прыстакай абы-, суфіксамі або постфіксамі -небудзь, -колечы (-кольвечы, -кольвек), часціцай то: абы-хто, абы-што, абы-дзе, абы-адкуль, хто-небудзь, дзе-небудзь, куды-небудзь, як-колечы (кольвечы), ён-то, сказаць-то сказа.
4. Займеннікі абы-хто і абы-што пры спалучэнні з прыназонікамі пішуцца асобна: абы  каго, абы да каго, абы з чым.
5. Займеннік абы-які пры спалучэнні з прыназонікамі перадаецца або трыма словамі (абы з якімі), або двума (з абы-якімі).
6. Словы, вытворныя ад прыслоя абы-як, з прэфіксам абы пішуцца разам: абыякавы, абыякава, абыякавасць, абыякаваты і інш.
7. Часціца такі пішацца праз злучок у словах усё-такі і так-такі, а таксама  тых выпадках, калі яна стаіць пасля дзеяслова: прыйшо-такі сам. Ва сіх астатніх выпадках часціца такі пішацца асобна: Ён такі надумася прыйсці. Ён усё ж такі думае прыехаць.
8. Пішуцца асобна часціцы бы (б), жа (ж): прыйшо бы, прыйшла б, каза жа, чаму ж, хто ж бы, як жа ж, а таксама што  такіх спалучэннях, як пакуль што, амаль што, толькі што, сама што, хіба што і інш.

§ 39. Правапіс не (ня) і ні

1. Не (ня) пішацца разам:
калі без не (ня) слова не жываецца: небарака, неруш, неслух, невук, немаля, невідзімка, незабудка, нечысць, нелюдзім, нехрысць, нядзеля, нявестка, нягода, нястача, нябыт, нявер'е, нязгрэба, нядбальства; ненавідзець, непакоіцца, нездаровіцца, няможацца, няволіць; непахісны, непарушны, незабыны, нелюдзімы, нехлямяжы, нечуваны; няспынна, няцям, няшчадна, нельга, няма;
з назонікамі, калі адмое прыдае слову без гэтай часціцы значэнне супрацьпасталення, адмалення: неспецыяліст, нечалавек, неметал, нятэрмін, нелінгвіст і інш.; напрыклад: розніца паміж тэрмінамі і нятэрмінамі, кніга прызначана  асноным для неспецыяліста, нелінгвісту гэтыя тэрміны могуць быць незнаёмы;
з прыметнікамі і прыметнікавымі прыслоямі на -о (-а), калі спалучэнне іх з не служыць не для адмалення якога-небудзь паняцця, а для выражэння новага, процілеглага паняцця: невысокі (нізкі), нешырокі (вузкі), недалёкі (блізкі), неспакойны (які хвалюецца), невялікі (малы), нелегальна (падпольна, скрыта), нямнога (мала) і пад., а таксама з прыслоем няйначай (абавязкова). Наянасць паясняльных сло, як правіла, не плывае на напісанне разам не з прыметнікамі: незнаёмы нам атар, невядомыя навуцы факты, незразумелыя вучню словы;
у дзеяслонай прыстацы неда-, якая абазначае неадпаведнасць патрэбнай норме: недалічваць (мець менш, чым трэба), недаацэньваць (ацэньваць ніжэй, чым належыць), недаважваць (адважваць менш, чым патрабуецца), недаглядзець (недастаткова, дрэнна глядзець), недавыканаць (выканаць менш за патрэбную норму), недамерваць (адмерваць менш, чым трэба). Ад дзеяслова з прыстакай неда- адрозніваюцца дзеясловы з прэфіксам да-, якія спалучаюцца з не і абазначаюць не даведзенае да канца дзеянне: не давучыцца да канца, не дачакацца цябе, не даскочыць да берага, не дасядзець да канца;
з дзеепрыметнікамі, пры якіх адсутнічаюць паясняльныя словы ці супрацьпасталенне: неасушаныя (балоты), нержавеючая (сталь), нечаканы (прыход); непрыбраны (пакой), незачыненыя (дзверы), няходжаная (сцежка), нячэсаная (нечасаная) (вона); няпонае (вядро), няспелы (яблык), нясмелае (дзіця); але: не засеянае вясною поле, не асушаныя да гэтага часу балоты. Не (ня) пішацца разам з понымі дзеепрыметнікамі і прыметнікамі пры наянасці пры іх сло вельмі, надта, зусім, выключна, абсалютна, незвычайна і інш.: вельмі неабдуманы чынак, выключна неспрыяльнае надвор'е, абсалютна непрымальная прапанова; зусім някепскі вынік, надта няласкавы прыём;
з займеннікамі, калі на часціцу не падае націск і паміж не і займеннікам няма прыназоніка, і з падобнымі займеннікавымі прыслоямі: нехта, нешта, некага, нечага, некаму, нечаму; нейкі, нейчы, некаторы; некалі, некуды, неяк, некалькі, недзе, неадкуль, неадтуль; але: не адкуль, не адтуль (пры націску на займеннікавым прыслоі);
у прыслоях, постфіксах, асобных словах: нечакана, неабсяжна, незабаве, незадога, непапад, непадалёк, незаметку, няцям, нехаця, нельга; прыназоніку нягледзячы на; часціцах няжо, няхай, постфіксе -небудзь (як-небудзь, хто-небудзь) і слове няма.
2. Не пішацца асобна:
з дзеясловамі і дзеепрыслоямі: не бачы, не веда, не буду рабіць, не бяры, не рабі, не курыць; не ведаючы куды; рабіць не спяшаючыся; сказаць не падумашы; але: непакоіцца, ненавідзячы;
са словамі іншых часцін мовы, калі ёсць або падразумяваецца проціпасталенне: не шчасце, а адно гора з вамі; любога колеру, толькі не жотага; заходзіць да нас, але не часта; не два – больш; не каму, а вам будзе лепш; выступа і ён, толькі не дога; не кісла і не горка; не пашкоджаны, але не працуе нешта;
з понымі дзеепрыметнікамі, калі пры іх ёсць паясняльныя словы: да канца не вырашанае пытанне, не пакінутая без увагі парада, дано не стрыжаны, цалкам не пэнены;
з дзеепрыметнікамі  кароткай форме: у пакоі (было) не прыбрана, твае правы (былі) не парушаны, дзверы не зачынены;
з прыметнікамі, прыслоямі, калі  якасці паясняльнага слова выступае займеннік або займеннікавае прыслое, якія пачынаюцца з ні: нікому не патрэбны, ніхто не галодны, ніяк не варта чытаць, ні да чаго не здольны;
з прыметнікамі і прыслоямі з паясняльным словам, якое мае ацэначнае значэнне якасці: далёка не лепшы вынік, сёння дзень зусім не горшы за мінулы, не спелы яшчэ яблык;
з нязменнымі словамі не трэба, не варта, не шкода, не можна, не супраць, якія выступаюць у якасці выказніка;
з усімі словамі, часткі якіх пішуцца праз злучок: паступі не па-сяброску, зроблена не па-людску, не навукова-папулярны фільм;
асобна пішацца выраз не раз: Не раз прыходзілася яму хадзіць праз гэты лес.
3. Ні пішацца разам:
у займенніках, калі ні не аддзелена ад займенніка прыназонікам: ніхто, нішто, нікога, нічога, ніякі, нічый, ніякаму, нічыйго, нічыім; але: ні  кога, ні  якім, ні  якія, ні да чаго, ні да каго;
у прыслоях ніколі, нідзе, нікуды, ніадкуль, ніяк, ніколькі, нічуць, а таксама  вытворных словах: нічыйны, ніштаваты, ніякавата, ніякаватасць;
у слове нібы (нібыта).
4. Неабходна адрозніваць звароты не хто іншы, як, не што іншае, як, не хто іншы, а, не што іншае, а, у складзе якіх ёсць адносныя займеннікі хто, што і азначальны займеннік іншы (хто іншы, што іншае), якія  спалучэнні з не з'яляюцца адмаленнем іх сумеснага значэння, ад зварота ніхто іншы не, нішто іншае не з адмонымі займеннікамі ніхто, нішто  спалучэнні з азначальным займеннікам іншы (ніхто іншы, нішто іншае), значэнне якога адмаляецца: не хто іншы зя, як ён; не хто іншы, а толькі ён; гэта не што іншае, як вапна; гэта не што іншае, а толькі нейкі звярок прашмыгну; але: ніхто іншы не бы, толькі ён; нішто іншае не цікавіць яго, адно толькі кнігі.
5. Ні пішацца асобна перад выказнікам у даданых сказах, калі служыць для змацнення сцвярджальнага значэння, а таксама ва стойлівых узмацняльных зваротах: Што ні кажы, наш край багаты; з кім бы то ні было, што б там ні было.

ГЛАВА 8
ПРАВІЛЫ ПЕРАНОСУ

§ 40. Правілы пераносу простых, складаных, складанаскарочаных сло, умоных графічных скарачэння і іншых знака

1. З аднаго радка на другі слова пераносіцца па складах: во-ля, тра-ва, за-яц, га-ла-ва, ка-ва-лак, стра-ка-ты, пра-ве-рыць, пе-ра-кі-нуць.
2. Калі  сярэдзіне слова паміж галоснымі маецца спалучэнне зычных, то пераносіцца на наступны радок або сё гэта спалучэнне, або любая яго частка. Можна пераносіць: ся-стра, сяс-тра, сяст-ра; во-стры, вос-тры, вост-ры; пту-шка, птуш-ка; кро-пля, кроп-ля; ма-ста-цтва, мас-тац-тва, мас-тацт-ва.
Такім жа чынам перанос ажыццяляецца, калі гэта спалучэнне разбіваецца марфемнай мяжой: ра-змова, раз-мова; за-става, зас-тава; ра-скрыць, рас-крыць, раск-рыць; бя-скрыдна, бяс-крыдна, бяск-рыдна; дзя-ці-нства, дзя-цін-ства, дзя-цінс-тва, дзя-цінст-ва; двац-цаць, два-ццаць, калос-се, кало-ссе, сол-лю, со-ллю, памяц-цю, памя-ццю, мыц-ца, мы-цца, паа-бапал, па-абапал, насе-нне, насен-не.
3. Пры пераносе нельга:
пакідаць або пераносіць на наступны радок адну літару, нават калі яна адпавядае складу: аса-ка, лі-нія, ра-дыё, еха-лі, па-коі. Нельга пераносіць: а-сака, ліні-я, рады-ё, е-халі, і-кол, а-са, я-на, ю-нак, ма-я, а-рыя, а-лея, А-зія і інш.;
разбіваць пераносам спалучэнні літар дж і дз, калі яны абазначаюць на пісьме гукі [дж], [дз']: ура-джай, са-джаць, ра-дзі-ма, ха-дзіць. Спалучэнні дж і дз можна разбіваць пераносам, калі д адносіцца да прыстакі, а з, ж – да кораня: пад-жары, ад-жаць, пад-земны, ад-значыць;
аддзяляць ад папярэдняй галоснай літары й і : сой-ка, бой-кі, май-стар, дай-сці, зай-мацца, пра-да, сло-нік, ма-чаць, за-тра, пра-нук;
аддзяляць мяккі знак (ь) і апостраф ад папярэдняй зычнай: буль-ба, прось-ба, вазь-му, бур'-ян, сем'-я, мыш'-як.
4. У складаных словах кожная іх частка пераносіцца згодна з правіламі пераносу асобных сло: се-на-бо-рка, збож-жа-зда-ча.
5. Не дзеляцца пры пераносе абрэвіятуры, якія пішуцца вялікімі літарамі або з'яляюцца спалучэннем літар і лічба, а таксама графічныя скарачэнні сло і выраза: ААН, НАТА, АБСЕ, ДАІ, А-95, г.д., г.зн., стст.; не адрываюцца пры пераносе ад лічба далучаныя да іх злучком канчаткі або часткі канчатка: а 19-й (гадзіне), 1-га (студзеня); не пажадана адрываць ад прозвішча ініцыялы: Я. Брыль, К. М. Міцкевіч, Я. Ф. Карскі, М. І. Гурскі; не пераносіцца на наступны радок працяжнік; пры пераносе нельга адрываць ад лічбы скарочаныя назвы адзінак вымярэння: 1990 г., ХХІ ст., 100 кг, 50 га, 2 км, 10 см, 1000 руб.

РАЗДЗЕЛ ІІ
ПУНКТУАЦЫЯ

ГЛАВА 9
КРОПКА

§ 41. Правілы пастанокі кропкі

1. Кропка ставіцца  канцы закончанага апавядальнага сказа: Вечар бы цёмны і ціхі. Побач з чыгункай стая высокі стары лес, таемны, пануры і важны. На станцыі шуме паравоз таварнага цягніка, шуме ціха і рона, як бы баючыся парушыць спакой гэтага лесу. Замакаюць птушыныя звонкія спевы, калі восень прыходзіць у край наш лясны. Позняя ноч. Цішыня. Старонкі добрай кнігі.
2. Калі  канцы апавядальнага сказа  дужках указваецца атар або даецца пашпартызацыя, то кропка ставіцца пасля дужак: Жнеі спяваюць у полі, жыта густое жнучы (М. Танк). Госця, – маладая дзячына, – сядзела  пакоі і ціха размаляла з маці (У. Караткевіч). Выдатны паэт і крытык Максім Багдановіч вылучася глыбокай і шырокай адукацыяй, тонкім разуменнем і пачуццём паэзіі («ЛіМ»).
3. Пасля сло і сказа, якія з'яляюцца загалокамі да тэкста, папер рознага прызначэння, а таксама твора, кніг, карцін, фільма, пасля надпіса на шыльдах кропка не ставіцца. Калі ж загаловак, назва або надпіс складаюцца з двух або некалькіх сказа, то кропка не ставіцца толькі пасля апошняга.
4. Кропкай звычайна аддзяляецца «назоны тэмы» – назва прадмета, асобы ці з'явы, пра якую будзе ісці гутарка  наступным тэксце.

Напрыклад:
Піхты. Вынослівыя, гонкія, стройныя. Яны, як громаадводы, тырчаць з тайгі. Без суко, адны голыя ствалы. Толькі на самай макавіне дзе-нідзе рэдзенькія кароценькія лапкі (Я. Сіпако).
Дзед Міронавіч. З-за яго і запісваю гэта. Дзед – у капелюшы, з сахаром у руцэ. А барада раскошная, як у прарока (Я. Брыль).

5. Кропка ставіцца  канцы пабуджальных сказа, калі просьба ці пажаданне выказаны спакойным тонам, без клічнай інтанацыі.

Напрыклад:
Углядайся, мой сыне, пільней углядайся  святыя абрысы бацькоскай зямлі (Н. Гілевіч).
Не хітруй, Асее. Тут табе не кірмаш – таргавацца. Табе загадана, ты і выконвай (В. Быка).

6. Кропка ставіцца  канцы складаных сказа з ускосным пытаннем.

Напрыклад:
Пятро падышо і спыта у шафёра, ці можна пад'ехаць (І. Шамякін).
Дзед Талаш і Мартын Рыль сталі раіцца аб тым, што рабіць далей і куды ісці (Я. Колас).
Міхалка і не старася дазнацца, дзе бывае яго гаспадар (К. Чорны).

7. Кропка ставіцца пасля сцвярджальных ці адмоных сло-сказа так, не і іх сіноніма (ага, але, эге, ну, добра і інш.) пры адсутнасці клічнай або пытальнай інтанацыі.

Напрыклад:
«У бібліятэку збіраецеся?» – «Так».
«А вы, уласна кажучы, хто? Інжынер?» – «Не. Настаніца» (І. Шамякін).
«Ты мяне слухаеш?» – «Ага» (Я. Колас).

8. Кропка ставіцца перад злучнікамі і, ды, а, але, аднак і пад., калі яны звязваюць паміж сабой самастойныя сказы.

Напрыклад:
Лён бы дагледжаны, падкормлены. А тут і цёплыя дні надышлі. І закучаравіся, пайшо лён у рост (А. Бялевіч).
Лабановіч борздзенька кінуся да форткі. Але там было сё ціха (Я. Колас).
Сачанка дазволі разлікам добра адаспацца. Ды на холадзе, у сырых нішах, не надта спіцца (І. Шамякін).

9. Кропкай аддзяляюцца асобныя часткі выказвання пры парцэляцыі.

Напрыклад:
Людзі змагаюцца і перамагаюць. Вайну. Страх. Голад. Дэспатызм, тупасць... (І. Шамякін).
Назатра першы падхапіся Гарбацэвіч. Яшчэ на світанні (Г. Далідовіч).
«Тады будзе мір. І шчасце. І жыццё», – сказа я не без некаторага пафасу (В. Быка).

10. Кропка ставіцца  канцы рубрык пералічэння, калі гэтыя рубрыкі з'яляюцца самастойнымі сказамі. Паслядонасць пункта абазначана лічбамі з кропкай.

Напрыклад:
У пастанове былі запісаны чатыры пункты:
1. Арганізаваць саюз настаніка на падставе пастановы сходу ад 9 ліпеня 1906 года.
2. Саюз ставіць сабе аснонай мэтай – весці барацьбу з самадзяржаным ладам шляхам прапаганды ідэі рэвалюцыі сярод насельніцтва і распасюджання рэвалюцыйнай літаратуры. Кожнаму члену арганізаванага настаніцкага саюза ставіцца  абавязак – стварэнне на месцах рэвалюцыйных ячэек з мэтай прыцягнення найбольшай колькасці члена у саюз настаніка.
3. Арганізаванаму настаніцкаму саюзу далучыцца да Усерасійскага саюза настаніка і вайсці з ім у цесныя зносіны.
4.  Для вядзення спра саюза выбіраецца бюро  складзе 3-х асоб: Садовіча, Райскага і Тукалы (Я. Колас).

11. Кропка ставіцца пасля моных графічных скарачэння (акрамя стандартных скарочаных абазначэння метрычных мер): г. Мінск; в. Лебядзінец; г. Капыль Мінскай вобл.; але: 100 г, 5 см, 3 сек і інш.
Калі моным графічным скарачэннем заканчваецца сказ, то  канцы сказа другая кропка не ставіцца.

Напрыклад:
Існуюць індукцыйная электрычная зварка (токамі высокай частаты), зварка электронным промнем і інш. (БелСЭ).

12. Кропкай аддзяляюцца назвы дзейных асоб у драматургічных творах, калі гэтыя імёны запісваюцца  адным радку з рэплікай.

Напрыклад:
Ч а р н а в у с. Можа, я занадта рэзка выступі. Трэба будзе пагаварыць з ім.
В е р а. Я лічу, што вы вельмі добра выступілі, і няма чаго вам прабачэння прасіць
(К. Крапіва).

13. Кропка ставіцца  спасылках (у тым ліку і падрадковых) пры казанні на прыналежнасць цытаты пасля прозвішча атара, калі след за ім ідзе назва твора гэтага атара.

Напрыклад:
Было лета, самая зялёная пара яго (І. Мележ. «Подых навальніцы»).
Тварэц мовы – народ. Задача ж пісьменніка – у фарміраванні, адборы лепшага, у прывядзенні мовы да літаратурных норм. Як бачым, задача немалая. Мы павінны мець мову прыгожую, гучную, простую, але гнуткую і выразную (Я. Колас. «Развіваць і збагачаць літаратурную мову»).

ГЛАВА 10
ПЫТАЛЬНІК

§ 42. Правілы пастанокі пытальніка

1. Пытальнік ставіцца  канцы простага сказа (у тым ліку слова-сказа), якім выражаецца прамое пытанне.

Напрыклад:
Дзе вы, песні жніныя? Хто вас адвячоркамі панясе над ніваю? (П. Брока).
Адкуль тут музыка нясецца? Чыя тут песня  душу льецца? (Я. Колас).
– Няжо дачакаліся? Няжо прада? – бы дзіця, радавалася дзячына (В. Быка).
– Га? – не зразуме пытанне дзед (Я. Колас).

2. Пытальнік ставіцца  канцы складаназалежнага сказа, калі пытанне выражана  галонай і даданай частках або толькі  галонай.

Напрыклад:
Ці ты, бабка, не ведаеш, хто гэта прынёс сюды красак? (Я. Колас).
Хто згадае, чаго сэрца плача? (П. Трус).
Край мой родны! Дзе ж у свеце край другі такі знайсці, дзе б магла так, поруч з смеццем, гожасць пышная зрасці? (Я. Колас).
Што можа быць даражэйшае сэрцу чалавека, як у сталых гадах пачуць цябе, роднае слова, у чужой старане? (К. Крапіва).

Пытальнік можа ставіцца  канцы складаназалежнага сказа і тады, калі пытанне заключаецца  даданай частцы.

Напрыклад:
І скажы, дзядок, адкуль хмары гэтыя выходзяць? (Я. Колас).

3. Пытальнік ставіцца  канцы складаназлучанага і бяззлучнікавага складанага сказа, калі кожная іх частка выражае пытанне або калі пытанне выражае толькі апошняя частка.

Напрыклад:
Будуць яшчэ пытанні ці пачнём спрэчкі? (М. Паслядовіч).
Ці гэта казку лес складае, ці даль ачнулася нямая і немасць песняй парушала? (Я. Колас).
Яго пакрыдзілі, зняважылі, а ён будзе кланяцца ім? (Я. Колас).
Стаміся  дарозе, ды дзе спачываць? (П. Брока).
Паслухай добра: чуеш песні? (Я. Колас).

4. Пытальнік (або пытальнік з клічнікам) ставіцца  дужках (звычайна  цытаце з тэксту іншага атара), калі змест выказанай кім-небудзь думкі выклікае сумненне ці непаразуменне.

Напрыклад:
Нарад ці прыгожваюць паэтычны твор радкі накшталт: «Букет струмення пералівісты шугну падобна рысаку» (?) (Н. Гілевіч).

5. У пытальных сказах з аднароднымі членамі сказа пытальнік можа ставіцца пасля кожнага аднароднага члена з мэтай раздзялення пытання.

Напрыклад:
Вольна ішлі яны [калгаснікі] пушчай, прыцішышы крокі... Стрэл адзінокі рэхам трывожна глухім дакаціся да іх. Што гэта? Стрэл палянічы? Ці знак таямнічы? (А. Куляшо).

ГЛАВА 11
КЛІЧНІК

§ 43. Правілы пастанокі клічніка

1. Клічнік ставіцца  канцы простага і складанага сказа, які вымаляецца з клічнай інтанацыяй.

Напрыклад:
Эх, і прывабныя стаяць летнія дзянькі! (І. Навуменка).
Слася, наша сталіца Мінск!
Я хачу зберагчы цябе, матчына песня, каб запоніць табою спусцелыя душы! (Н. Гілевіч).
Як усім было весела! (А. Васілевіч).
– Які дождж! – усклікну я (Г. Далідовіч).
Што за дзячына! Што за натура! (Я. Колас).
Як хаце бы я па палях прайсці і піцца іх пахам, росамі, паглядзець, зірнуць, як жыты растуць, як калосікі наліваюцца! (Я. Колас).
Цыц! Не смець казаць мянушку, а то зніму на вас папружку! (Я. Колас).
«Рукі гору!» – грымну тут дзядзька Мірон... (М. Лынько).
Ён не служка тут больш – квіта! (Я. Колас).

Калі часткі складанага сказа з'яляюцца клічнымі, то яны раздзяляюцца коскай, а  канцы сказа ставіцца клічнік.

Напрыклад:
Якія знаёмыя назвы і словы, якая цудоная родная мова! (П. Панчанка).
Ты паслухай, Апанас, што за голас, што за бас! (Я. Колас).
Паран.: Колькі хараства і чаронага прывабу  сініх далях! Колькі новых малюнка, свежых матыва і таемных здарэння абяцаюць яны вачам і сэрцу падарожнага! (Я. Колас).
Як хітра, мудра збудавана! Як чыста, хораша прыбрана! (Я. Колас).

2. Клічнік ставіцца пасля зваротка, якія стаяць у пачатку або  канцы сказа, пасля выклічніка і гукапераймання, што стаяць у пачатку, у сярэдзіне ці  канцы сказа, калі гэтыя словы вымаляюцца з клічнай інтанацыяй.

Напрыклад:
Піліпчык! Нясі з істопкі, што там ёсць у нас. Людзям час дано снедаць. (М. Лынько).
Я помню летнія часіны і вас, грыбныя баравіны! (Я. Колас).
– Ого! – пачу ён збоку ад сябе пявучы голас. – Малайчына, хлопчык! (М. Лупсяко).
– Гу-гу! – штось гукне, садрыгнецца, бах-бах! – на гук той адзавецца і аж па лесе пойдзе рэхам... (Я. Колас).
Там рыба – ого-го! (Я. Мар).

3. Клічнік ставіцца  канцы сло і сказа, якімі эмацыянальна перадаюцца прывітанні, развітанні, віншаванні, пажаданні, заклікі і пад.

Напрыклад:
– Дзень добры!
– Дзень добры! Сядай, чалавеча! (А. Куляшо).
– Добры дзень вам! – сказала, усміхаючыся ад нечаканасці і здзілення, Вера Сымонана. (Б. Сачанка).
– Да пабачэння! – Бывайце, – кіну яму безуважна адно слова Карніцкі. (М. Паслядовіч).
Добрай ночы!
Слава працанікам-хлебаробам!
Усім народам – мір і шчасце! (А. Астрэйка).
З Новым годам! З новым шчасцем!
Здароя вам і поспеха!

4. Клічнік можа ставіцца пасля «назонага тэмы» («назонага ялення»).

Напрыклад:
Мір! Што ёсць лепшае і прыгажэйшае на свеце? Мір – гэта і праца, і шчасце, і радасць. Усё найдаражэйшае, людское заключана  гэтым на дзіва простым і на дзіва мілым слове (М. Гамолка).
Дарогі! Колькі іх, агульных для сіх людзей і асабістых у жыцці кожнага чалавека! І акружных, і простых (А. Пальчэскі).

5. Клічнік можа ставіцца  дужках для выражэння эмацыянальных адносін да зместу выказвання.

Напрыклад:
Прыйшо адтуль [з рэдакцыі] ліст. А  ім, як звычайна, пісалася: «...відаць, вы (!) упершыню зяліся за пяро...» (В. Зуёнак).
Сцэна (дадатковая), якая падвешана (!) над звычайнай сцэнай, важыць зно жа ні многа ні мала – сорак пяць тон... (А. Васілевіч).

ГЛАВА 12
ШМАТКРОП'Е

§ 44. Правілы пастанокі шматкроп’я

1. Шматкроп'е ставіцца  канцы апавядальнага сказа для абазначэння незакончанасці выказвання.

Напрыклад:
Няма Хатыні... Звоняць толькі званы. (Р. Мачульскі).
І змоклі абодва надога, думалі кожны пра сваё... (Б. Сачанка).
Беларусь, Беларусь, ні канца, ні краю... (Я. Брыль).
Толькі б ціха на свеце было, толькі б ціха... (Н. Гілевіч).
Направа будзе лісцвяны лясок. За ім вёска Ямшчына. За Ямшчынай проста дарога на подзень. Адлічыш па дарозе дзве першыя вёскі... (К. Чорны).
Людзі ездзяць, а ты... (Я. Брыль).

2. Шматкроп'е ставіцца пасля апошняга слова пералічэння, калі яно абрываецца.

Напрыклад:
У гэтым кутку міжрэчча некалькі вёсак маюць назву Рудня: Рудня Марымонава, Рудня Каменева... (І. Шамякін).
Ёсць кулямёты, ёсць атаматы. І шаблі, карабіны... (Б. Сачанка).
Чуецца гоман мне спелае нівы, ціхая жальба палё, лесу высокага шум-гуд шчаслівы, песня магутных дубо... (Я. Колас).

3. Шматкроп'е ставіцца для абазначэння нечаканых перапынка, перарывістасці  маленні, што знікаюць у выніку перажывання, хвалявання чалавека або пошуку спосабу выражэння думкі.

Напрыклад:
– Я... так... хлопец... падарожны, праз сябе сам... Я... нічый! – і пры гэтым асцярожна ён [Сымон] зірну на дзеда кій. (Я. Колас).
Я хаце сказаць, што мы... сёння... не сустракаемся... (І. Мележ).
Чакай, як жа яе [настаніцу] звалі... Гм, Людміла Рыгорана... Людміла Рыгорана Капуцкая... Здаецца, зусім нядана тое сё было... А колькі чаго перажыта!.. (Б. Сачанка).
А Сава сказа коратка і проста: «Для мяне, хоць зараз...» – «Нічога...– перабі Паддубны. – Толькі канспірацыя... прашу... Асцярожна. Вывучайце сваіх людзей...» (П. Пестрак).
– Антоська!.. родны мой! канаю... перагарэ, адста, знікаю... Вядзі ж ты рэй, вядзі... адзін... як лепшы брат, як родны сын (Я. Колас).
– Я спужася?! – разгарачыся Лявон. – Я спуж (З. Бядуля).

4. Шматкроп'е ставіцца  пачатку, у сярэдзіне, у канцы цытаты, каб паказаць, што  гэтых месцах прапушчаны словы.

Напрыклад:
К. Крапіва, раскрываючы сутнасць сатырычных твора, адзначае: «...рэзананс сатырычнага твора... залежыць ад значнасці аб'екта, на які гэты твор накіраваны».
Догі час сяброскія адносіны звязвалі І. Шамякіна з І. Мележам. «Безумона, жывучы па-суседску, – успамінае ён, – мы часта заглядвалі адзін да аднаго і вялі цікавыя літаратурныя размовы, больш спакойныя, глыбокія, чым нашы калектыныя дыспуты...»
І. Шамякін успамінае: «Пленум... надзвычай узбагаці мяне» (В. Каваленка).

5. У лексікаграфічных працах пры пропуску часткі цытаты-ілюстрацыі звычайна ставяцца дзве кропкі.

Напрыклад:
Усё.. аблічча дзячыны выдавала яе сходняе паходжанне (А. Васілевіч).
Добра абмачыць касу, пацягнуць яе пад вадой і, падняшы, глядзець, як.. цячэ  раку тонкі струмень (Я. Брыль).

6. Калі скарачаецца цытата, у канцы якой павінен стаяць пытальнік або клічнік, то гэтыя знакі ставяцца пасля дзвюх кропак.

Напрыклад:
Гэй! узвейце сваім крыллем, арляняты, буйна, бурна..! (Я. Купала).
Паран.: Гэй! узвейце сваім крыллем, арляняты, буйна, бурна, на мінулых дзён магіле, над санлівасцю хатурнай!

7. Шматкроп'е ставіцца  дыялогу, каб паказаць мачанне замест адказу на зварот суразмоцы.

Напрыклад:
– Дык што, пайшлі?– запыталася дзячынка.
– ...
– Ну, чаго ты мачыш?

8. Шматкроп'е ставіцца паміж абзацамі пры нечаканым пераходзе ад аднаго плана апавядання да другога.

Напрыклад:
Яна была яшчэ зусім маладая, але на твары яе ляжа адбітак перажытага. Цененькія маршчынкі сабраліся на яе ілбе і каля рота, сінія кругі былі пад вачыма, твар увесь бы запэцканы зямлёй. Кароценькі рваны кажушок на ёй таксама бы у зямлі...
Часавы раздзеся, набра у кварту вады і ста умывацца. За ім памыліся яшчэ два. Кабета падняла галаву і папрасіла дазвалення памыцца (К. Чорны).

Калі пераход ад аднаго плана апавядання да другога мае больш рэзкі характар, то шматкроп’е ставіцца  канцы першага абзаца і  пачатку другога.

Напрыклад:
Ці помніць яна, што гаварыла вясною? Тады  садзе белай пенай з ружовымі прасветамі цвілі яблыні... Цвілі, каб за сё лета антонакі выраслі, паспелі, сталі такімі, як некалі яна казала...
...Успомніла! Зірнула на Антона, усміхнулася, узяла самы большы яблык і паднесла да губ (І. Грамовіч).

9. Шматкроп'е можа ставіцца пасля «назонага тэмы» («назонага ялення»).

Напрыклад:
Хатынь... Мала хто чу, мусіць, гэтую назву да вайны. Мала хто веда і самую вёску, якая згубілася сярод лясо і пагорка Лагойшчыны.
Максім Багдановіч... Кароткі бы яго жыццёвы век. Ён вымяраецца дваццаццю пяццю гадамі. Многія літаратары  такім узросце толькі пачынаюць тварыць. Ён жа закончы (А. Бачыла).

ГЛАВА 13
КОСКА ѕ ПРОСТЫМ СКАЗЕ

§ 45. Коска паміж аднароднымі членамі сказа

1. Коскай раздзяляюцца аднародныя члены сказа, якія не звязаны паміж сабою злучнікамі.

Напрыклад:
Згінулі сцюжы, марозы, мяцеліцы (Я. Купала).
Накола гу, гамані, мітусіся салдацкі натоп (В. Быка).
Молада, хораша, звонка спява гарманіст (Я. Брыль).

Не з'яляюцца аднароднымі членамі і не аддзяляюцца адзін ад аднаго коскай два дзеясловы  аднолькавай форме, якія стаяць побач, утвараючы  сэнсавых адносінах адно цэлае тыпу: Пайду вазьму. Пайсці даведацца. Вазьмі аднясі. Сядзем абмяркуем. Устань паглядзі. «Кладзіся ідзі спаць, позна жо!» – загадвае маці (А. Васілевіч).
2. Раздзяляюцца коскамі два або некалькі прыметніка-азначэння, якія адносяцца да аднаго і таго слова  сказе і характарызуюць прадмет у аднолькавых адносінах – называюць падобныя паводле сэнсу прыметы (звычайна сінанімічныя або блізкія да сінанімічных), а таксама азначэнні, якія абазначаюць адметныя адзнакі розных прадмета.

Напрыклад:
На змену ночы прыйшо ясны, сонечны дзень (В. Вольскі).
Мяккія, ласкавыя гукі стройным сугалоссем паліліся па пакоі (Я. Колас).
Беларусь, твой народ дачакаецца залацістага, яснага дня... (М. Багдановіч).
На ёлцы загарэліся чырвоныя, зялёныя, жотыя агні.

Не раздзяляюцца коскамі неаднародныя прыметнікі-азначэнні.

Напрыклад:
Над далёкімі лясамі звісала тонкая блакітная смуга (Я. Колас).
Я гляджу на зялёнае рослае жыта, на крутыя мурожныя  лузе стагі (С. Грахоскі).
Плыве над верасам хваёвы душны пах (П. Панчанка).
Насталі кароткія туманныя асеннія дні (Я. Колас).

3. Коскай аддзяляюцца аднародныя члены сказа, якія звязваюцца паміж сабой злучнікамі а, але, ды (у значэнні «але»), аднак, хоць, толькі і інш.

Напрыклад:
Палюк толькі зірну, але нічога не сказа (Я. Колас).
Сонца толькі што зышло, аднак прыгравала жо даволі горача (Э. Самуйлёнак).
Хлопчык слуха, ды не веры (Я. Колас).
Голас яго жо бы амаль звычайны, толькі хрыпе... (І. Шамякін).
І дзядзька бы рыбак выдатны, хоць больш урыкавы, прыватны... (Я. Колас).

4. Коскай аддзяляюцца аднародныя члены сказа, якія звязваюцца пры дапамозе парных злучніка як, так і; не толькі, але (а) і; калі не, то (дык); хоць, але (а); хоць і не, затое (аднак); не то што, але і і інш.

Напрыклад:
Пажар заважылі як з барака, так і з пасёлка (П. Пестрак).
Маці як несла патэльню яечні на стол, так і застыла з ёю на падарозе (І. Шамякін).
Каб не то што сказаць, але і падумаць ніхто кепскага не мог... (І. Мележ).
Лес наш хоць і не дужа вялікі, але прыгожы (М. Ваданоса).
Якуб Колас – паэт, і паэт не толькі  сваіх паэмах, але і  прозе (Б. Сачанка).

5. Коскай аддзяляюцца адзін ад аднаго аднародныя члены сказа, якія звязваюцца пры дапамозе паторных злучніка і ... і, ды  ды, то ... то, ні ... ні, не то ... не то, ці ... ці, ці то ... ці то, або (альбо) ... або (альбо) і інш.

Напрыклад:
Я рад і сонцу, і вясне, і дожджыку (Я. Пушча).
Пазбіраць іх (людзей( толькі трэба ды на добрую дарогу наставіць, ды даць ім добрага камандзіра (Я. Колас).
Касцы ідуць то грамадою, то шнурам цягнуць, чарадою, то паасобку, то па пары... (Я. Колас).
Ні далеч, ні час не заслоняць мне родных баро (Я. Колас).
Потым чуваць ці то птушыны шчэбет-перасвіст, ці то веснавое бульканне ручаін (Я. Брыль).

6. Калі паторныя злучнікі і, ні, то звязваюць словы як аднародныя часткі стойлівых (фразеалагічных) выраза, то  іх перад гэтымі злучнікамі коска не ставіцца.

Напрыклад:
і днём і ноччу, і туды і сюды, і смех і грэх, і смех і слёзы, і смех і гора, і скокам і бокам, і так і сяк, і так і гэтак, і тут і там, і вашым і нашым, і радасць і слёзы, і такі і гэтакі, і  хвост і  грыву, і дома і замужам;
ні так ні гэтак, ні бэ ні мэ, ні сёе ні тое, ні з таго ні з сяго, ні зад ні перад, ні жывы ні мёртвы, ні рыба ні мяса, ні кала ні двара, ні даць ні зяць, ні многа ні мала, ні больш ні менш, ні адтуль ні адсюль, ні свет ні зара, ні стаць ні сесці, ні села ні пала, ні слуху ні духу, ні складу ні ладу, ні гневу ні ласкі, ні канца ні краю, ні сват ні брат, ні к сялу ні к гораду, ні  кола ні  мяла, ні  пяць ні  дзесяць, ні грозьбай ні просьбай, ні спору ні малоту, ні дому ні лому;
то скокам то бокам, то сюды то туды, то зад то перад, то тое то сёе, то так то сяк і інш.

7. Не аддзяляюцца коскай таксама два аднародныя члены сказа, якія звязваюцца паторнымі злучнікамі, калі яны паводле сэнсу і інтанацыйна твараюць адзінства.

Напрыклад:
Як хмары закрылі і сонца і зоры, пайшо [Каліна] партызаніць да бору... (П.Брока).
Вітаю цябе я і соллю і хлебам! (Я. Купала).
І дзень і два яны  дарозе (Я. Колас).
Ці вясною ці летку шмат народу на палетку (А. Русак).

8. Коскай раздзяляюцца се аднародныя члены сказа, калі папярэднія з іх звязаны паміж сабой без злучніка, а наступныя – пры дапамозе паторнага злучніка і.

Напрыклад:
Жыццё чулася  траве, у гаёчку, і лясочку, на палях, і на лугах, і  зялёненькім лужочку, і  крынічных берагах (Я. Колас).
Дзень іграе на жалейцы, на трубе, і на ражку, і на сінім трысняку (М. Танк).

9. Калі паторны злучнік і стаіць пасля першага аднароднага члена, перад ім таксама ставіцца коска.

Напрыклад:
У песнях жа родны край, родныя словы жылі, і жывуць, і жыць будуць (Я. Купала).

10. Коскай аддзяляюцца аднатыпныя парныя групы аднародных члена сказа, звязаных паміж сабой злучнікам і.

Напрыклад:
Выпа першы снег. Белай кодрай улёгся на палеткі і лугі, рэкі і азёры (М. Машара).
Сосны і вязы, дубы і асіны вакол возера вартай пасталі (Я. Купала).

11. Калі злучнік і звязвае больш як дзве парныя групы аднародных члена, то перад ім ставіцца коска.

Напрыклад:
Лясы  нашай краіне можна сустрэць вялікія і малыя, і густыя і рэдкія, і хвойныя і змешаныя.

12. Калі злучнік і звязвае пары аднародных члена, паміж імі коска не ставіцца.

Напрыклад:
Удзень і ночы над палямі і лясамі чуліся выбухі снарада і атаматная страляніна (І. Мележ).


§ 46. Коска паміж словамі, якія патараюцца

1. Коскай раздзяляюцца аднолькавыя словы і радзей – спалучэнні сло, не звязаныя паміж сабой злучнікамі (за выключэннем і, ды), якія пераважна стаяць побач і патараюцца для сэнсавага падкрэслівання працягласці, бесперапыннасці дзеяння, для колькаснага або эмацыянальнага выдзялення прадмета, з'я, асоб, для змацнення прыметы і ступені якасці, сцвярджэння або адмалення і пад.

Напрыклад:
Плыве, плыве за хмарай хмара... (П. Трус).
Не веру, не веру і не веру. Гэтага не магло быць (К. Крапіва).
Вы шуміце, шуміце нада мною, бярозы, калыхайце, люляйце свой напе векавы... (Н. Гілевіч).
Ніколі, ніколі нідзе не забыць, як хлопцы выходзяць адранкам касіць (П.Брока).
І рэчка ёсць. А рыбы, рыбы! (Я. Колас).
І вам нічога не цікава, апроч сябе, апроч сябе (Г. Буракін).

2. Калі перад словам, якое патараецца, стаіць слова толькі або і толькі ці іменна, то коскамі выдзяляецца разам усё гэта спалучэнне.

Напрыклад:
Перад Лабановічам усплы вобраз Ядвісі, і зно аб ёй, толькі аб ёй, пача ён думаць (Я. Колас).
Значыць, ты з ім, іменна ты з ім, а не ён з табою (А. Кулакоскі).
У яго, і толькі  яго, хацела б яна вучыцца мужнасці, высакародству, адданасці справе (А. Васілевіч).

3. Калі перад кожным словам, якое патараецца, стаіць злучнік і, то перад ім ставіцца коска.

Напрыклад:
І гудуць, і гудуць па азімай раллі трактары (М. Танк).
Глуха шэпча лес зялёны, і шуміць ён, і шуміць (Я. Колас).

Коска ставіцца перад далучальнымі злучнікамі і, ды, якія стаяць пры патораным слове з удакладненнем.

Напрыклад:
Я пакаха цябе з дзяцінства, і пакаха да слёз (П. Трус).

4. Коскай не раздзяляюцца пры паторным ужыванні словы, якія стаяць побач:
два словы, звязаныя адзіночнымі злучнікамі і, ды (у значэнні і): Хваля паветра дрыжыць і дрыжыць (Я. Колас). Кругом была вада і вада (Я. Мар). Дні бягуць ды бягуць (Я. Колас);
два аднолькавыя або аднакаранёвыя словы, калі наступнае слова жываецца з адмоем не: было не было, прасі не прасі, хочаш не хочаш, дагоніш не дагоніш, купі не купі, злаві не злаві; дрэва не дрэва, брат не брат, і ён не ён; насіць не перанасіць, вазіць не перавазіць, прасіць не дапрасіцца, чакаць не дачакацца, капаць не дакапацца; сказаць не скажаш, зрабіць не зробіш, зрабіць не зраблю і інш.;
два аднолькавыя словы, калі наступнае слова жываецца з часціцай дык і патараецца для змацнення меры дзеяння, ступені якасці: закіну дык закіну, падскочы дык падскочы, скакаць дык скакаць, страсяну дык страсяну; вецер дык вецер, паводка дык паводка, чалавек дык чалавек. Калі самалёт крута пайшо уніз, Сашка не спалохася: скакаць дык скакаць (М. Лынько). От гэта чалавек дык чалавек (Р. Сабаленка).

§ 47. Коска пры паранальных зваротах

1. Паранальныя звароты, якія пачынаюцца злучнікамі як, бы, як бы, нібы, нібыта, быццам, як быццам, што, як і, чым, выдзяляюцца коскамі.

Напрыклад:
Па небе хмары, як палотны, паночны вецер рассцілае. (Я. Колас).
Дзячаты, нібы русалкі, карагоды водзяць (П. Панчанка).
Поле, нібыта падковай, акружана лесам (І. Навуменка).
Над возерам устае, быццам белая вона, пахучы туман (З. Бядуля).
Зоры высыпаюць, бы іней... (Я. Колас).
Высокі, аж пад столь, плячысты, што воз сена, стройны і роны, што сасняк у бары, смуглявы і вясёлы, з усмешкай на белых зубах, як у дзіцяці, ён ішо на круг (І. Пташніка).

2. Выдзяляюцца коскамі спалучэнні сло як адзін, як правіла, як звычайна, як знарок, як цяпер, як засёды і пад.

Напрыклад:
Мы па сігналу ваеннай трывогі се, як адзін, уставалі на бой (П. Глебка).
Пажылыя людзі памятаюць, як цяпер, дзень заканчэння Вялікай Айчыннай вайны.
Каля сельмага, як засёды, збіраюцца вяскоцы.

3. Пры паранальных зваротах са злучнікамі як, як быццам, чым і іншых у шэрагу выпадка коска не ставіцца.
Коска не ставіцца перад злучнікамі як і чым у спалучэннях больш як (не больш як), больш чым (не больш чым), менш як (не менш як), менш чым (не менш чым), не бліжэй як, не далей як, не часцей як, не радзей як, не іначай як, усё рона як і пад., якія выражаюць абмежаванне  прасторы, часе, колькасці.

Напрыклад:
Абоз расцягнуся больш як на вярсту (Я. Колас).
Менш чым праз хвіліну Несцяровіч вярнуся  хату (К. Чорны).
У вышыню [дуб] не менш як трыццаць метра, ташчыня – тры-чатыры абхваты (В. Вольскі).

У такіх спалучэннях коска перад як і чым ставіцца тады, калі яны сэнсава і інтанацыйна выдзяляюцца.

Напрыклад:
Гасцей чакалі не раней, як праз пагадзіны (Я. Колас).
Лес патрэбен людзям не меней, чым хлеб (І. Навуменка).
Людзей у лесе было больш, як грыбо. (Я. Колас).
Ён ме права затрымлівацца  адным месцы не больш, чым суткі (Я. Брыль).

4. Не выдзяляюцца коскамі:
устойлівыя выразы са злучнікам як: як мага, як след, як мае быць, як належыць, як не  сябе, а таксама як на далоні, як на іголках і пад.;

Напрыклад:
Здалёк разгледзець жанчыну як след было цяжка (М. Лупсяко).
Трэба як належыць рыхтавацца  дарогу.
Не паспе Лабановіч як мае быць разгледзець гэтыя богія апартаменты вартаніка, як зараз жа выплыла з-за дрэ яго постаць (Я. Колас).

стойлівыя парананні з як: відна як днём, гол як сакол, галодны як вок, злы як сабака, белы як палатно, белы як снег, паблядне як палатно, моцны як дуб, здаровы як бык, лёгкі як пярынка, няклюдны як мядзведзь, патрэбны як паветра, чорны як сажа, цвёрды як камень, чырвоны як рак, цёмна як ноччу, хітры як ліса, палахлівы як заяц, халодны як лёд, баяцца як агню, берагчы (глядзець) як вока, ведаць як свае пяць пальца, мачаць як рыба, біцца як рыба аб лёд, не бачыць як сваіх вушэй, як рукой зняло, як рукой падаць, як кот наплака, раста як снег, лопну як мыльны пузыр, прыста як смала, стаіць як укопаны, спа як забіты, расце як на дражджах, адчуваць сябе як дома, усе як на падбор, як на далоні, як на іголках.
5. Не выдзяляюцца коскамі паранальныя звароты, якія з'яляюцца іменнай часткай выказніка.

Напрыклад:
Яны для мяне як бацькі (В. Быка).
Ты як песня тая (Я. Пушча).
Ліпа нібы цёмная хмара за акном (Я. Брыль).

6. Коска не ставіцца перад паранальным зваротам, калі перад ім ёсць часціца не або прыслоі зусім, амаль.

Напрыклад:
Андатра мывалася амаль як чалавек (В. Вольскі).
Міхась трымася не як сталы чалавек (Я. Колас).
Сонца прыгравала зусім як летам (М. Паслядовіч).

7. Не выдзяляюцца коскамі звароты з як, калі яны жытыя са значэннем “у якасці” або са значэннем тоеснасці.

Напрыклад:
Чмаруцьку ведаюць усе як чалавека з фантазіяй (М. Лынько).
Я заховаю франтавыя пісьмы брато і сябро як памяць аб іх.
Гэта кніга выдадзена як дапаможнік для студэнта.

§ 48. Коска пры адасобленых азначальных зваротах
і словах

1. Коскамі выдзяляюцца:
дапасаваныя азначэнні, выражаныя дзеепрыметнікавымі і прыметнікавымі словазлучэннямі, што стаяць пасля назоніка, які паясняюць;

Напрыклад:
Між імён, праслаленых на свет, былі імёны нашых блізкіх і знаёмых (П. Глебка).
Вядома, няма жо таго пярэстага дывана, калі бела-сінім полымем палае дол, зарослы пралескамі (І. Навуменка).
Сінявокая смуга, поная цеплыні і ласкі, песціла далёкія лясы і купчастыя бярозы (Я. Колас).

дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі і дзеепрыметнікамі без паясняльных сло, калі яны стаяць пасля назоніка, з якім звязаны, і звычайна маюць падкрэсленую сэнсавую нагрузку;

Напрыклад:
Шуміць рака, вясёлая, жывая (А. Бачыла).
А пад понач пасыпа сняжок, заложны, спорны, густы і сухі (Я. Колас).
Хата, вымытая і прыбраная, чакала гасцей.
Лабановіч, зацікалены, гляну яшчэ раз на пасаду (Я. Колас).

дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі і дзеепрыметнікамі як з паясняльнымі словамі, так і без іх, калі яны стаяць перад назонікам, які паясняюць, і, з'яляючыся азначэннем, маюць дадатковае акалічнаснае адценне (прычыны, уступкі);

Напрыклад:
Узрушаны і выведзены з ранавагі, старшыня грозна шчувае крыкуно (Я. Колас).
Захоплены гэтаю новаю думкаю, Пракоп дога не можа заснуць (Я. Колас).
Падахвочаныя, дужыя, хлопцы адразу зяліся за працу (Я. Колас).

Дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі і дзеепры-метнікамі з паясняльнымі словамі і без іх, якія адносяцца да назоніка (пераважна да дзейніка) і стаяць перад ім, радзей – пасля яго, але аддзеленыя ад гэтага назоніка выказнікам ці іншымі членамі сказа;

Напрыклад:
Магутныя  сваёй велічы, стаялі старыя дубы (І. Навуменка).
Мокрая і прыціснутая асеннім холадам, цяпер гэта расліннасць усё яшчэ гусцілася і парта зелянелася (К. Чорны).
Ігнась вярнуся дадому праз два тыдні, схуднелы, абарваны (У. Ліпскі).

дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі і дзеепрыметнікамі, адзіночныя і з паясняльнымі словамі, якія адносяцца да асабовых займенніка;

Напрыклад:
Пранікніцеся любою да маёй Беларусі, людзі. Велічная і гордая, яна таго вартая (У. Караткевіч).
Радасная здагадка азарае мяне, і, здзілены, я паволі стаю  акопе (В. Быка).
Пільны, насцярожаны, ступі ён у хату (І. Мележ).

Калі  склад адасобленага азначальнага звароту ключана іншая дакладняльная канструкцыя, то яна выдзяляецца коскамі: Навокал бы густы травяністы луг, усыпаны, нібы пацеркамі, расою... (Я. Сіпако).
Калі дапасаваныя азначэнні не маюць выражанага акалічнаснага значэння, коска можа не ставіцца: Працяты марозам снег хрустка скрыпе пад нагамі дзеда Талаша і грамознага Мартына Рыля (Я. Колас).
2. Дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі і дзеепрыметнікамі, адзіночныя і з паясняльнымі словамі, адасабляюцца і выдзяляюцца коскамі і  тым выпадку, калі пры іх займеннік адсутнічае, але падразумяваецца.

Напрыклад:
Занятыя размовай, [мы] непрыкметна пад'язджаем да шырокай прасекі (У. Правасуд).

3. Калі да аднаго назоніка або займенніка  сказе адносяцца некалькі адасобленых азначэння, выражаных дзеепрыметнымі і прыметнымі словазлучэннямі або адзіночнымі азначальнымі словамі, то яны раздзяляюцца коскамі як аднародныя члены сказа.

Напрыклад:
Гаспадар-камень бы відаць здалёк. Ён, зверху белаваты, пасярэдзіне нібы ружовы, здаецца, выветраны да шкляной празрыстасці і цвёрдасці, спадыспаду нібы не зусім ужо моцны, шэры, аброслы тостым цвёрдым мохам, патрэсканы, бы вышэйшы за чалавека і ёмісты (Г. Далідовіч).

4. Не адасабляюцца і не выдзяляюцца коскамі дапасаваныя азначэнні, выражаныя адзіночнымі прыметнікамі і дзеепрыметнікамі, якія хоць і стаяць пасля назоніка, які паясняюць, але не вызначаюцца адноснай сэнсавай самастойнасцю (іх значэнне не падкрэсліваецца) і зліваюцца з назонікам у адно сэнсавае цэлае.

Напрыклад:
Плыве, гудзе шум гулкі, буданічы... (Я. Купала).
Травою спелаю, мурожнай уся запахла сенажаць (А. Астрэйка).

5. Не выдзяляюцца коскамі дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі, і тады, калі пасля назоніка перад першым з іх стаіць злучнік і, які набывае значэнне змацняльнай часціцы.

Напрыклад:
Гэткім часам і сумным, і хмурым адлятае і песня, і смех (М. Машара).

6. Не аддзяляюцца коскамі дапасаваныя азначэнні, выражаныя прыметнікамі і дзеепрыметнікамі (з паясняльнымі словамі або без іх), якія пры цеснай сувязі з дзеясловам, пасля якога яны стаяць, і пры аслабленай сувязі іх з паясняльным назонікам становяцца іменнай часткай выказніка.

Напрыклад:
Саша ішла дадому вясёлая, узрушаная гульнёй (І. Шамякін).
Узыходзіла сонца, і палі пад яго праменямі ляжалі залітыя залаціста-ружовымі і бледна-зялёнымі фарбамі (Т. Хадкевіч).

7. Адасабляюцца і выдзяляюцца коскамі:
недапасаваныя азначэнні, выражаныя назонікамі ва скосных склонах з паясняльнымі словамі і без іх, з прыназонікамі і, радзей, без прыназоніка;

Напрыклад:
Без шапкі, у адной гімнасцёрцы, Васіль з усяе сілы працава вёсламі (І. Шамякін).
Хутчэй бы прыйшла зіма, белая і маладая, з малінавымі маразамі, са звонам канько на лёдзе і навагодняй ёлкай (П. Панчанка).
На гарадок пазла цёмна-шызая хмара, з ружова-серабрыстымі беражкамі (С. Грахоскі).

прыдаткі, якія адносяцца да асабовых займенніка і звычайна стаяць пасля іх, зрэдку – перад займеннікам;

Напрыклад:
І толькі ён, мароз зазяты, мароз занадта зухаваты, адзін па лесе пахаджае... (Я. Колас).
Вунь яны цягнуцца, варожыя акопы (А. Марціновіч).
Сын лесніка, я сам з маленства любі паліць касцёр, пасядзець ля вогнішча (І. Шамякін).

прыдаткі, якія адносяцца да назоніка, стаяць пасля іх і не твараюць з імі цеснага сэнсавага адзінства, у тым ліку і тыя, што далучаюцца пры дапамозе злучніка як (з адценнем прычыны);

Напрыклад:
І мядзведзь, дані ладар пушча, таксама прабівае сабе сцежку, прыходзячы з далёкіх нязведаных схова (П. Пестрак).
Сцяпана, як смелага салдата, часта пасылалі  разведку (В. Быка).

прыдаткі, якія з'яляюцца ласнымі імёнамі, стаяць пасля агульнага назоніка і маюць удакладняльнае значэнне (перад імі можна без змены сэнсу ставіць словы гэта значыць, а іменна);

Напрыклад:
Часцей заходзіць туды і старшыня, Захар Лемеш (Я. Колас).
Большыя сыны, Кастусь і Язэп, ужо валтузіліся, змагаліся за бацькаву чорную, з блакітным брылём фуражку (Г. Далідовіч).
Гэта бы наш сусед, Іван Бразоскі, Шурка бацька (Я. Брыль).

прыдаткі, якія адносяцца да ласнага імя, стаяць пасля яго і маюць удакладняльнае значэнне.

Напрыклад:
Ганна, маці Лабановіча, была жанчына добрая, працавітая, руплівая... (Я. Колас).
Самай выдатнай фігурай Адраджэння бы Францыск Скарына, сын купца з Полацка (У. Караткевіч).

Перад уласным імем і агульным назонікам прыдатак адасабляецца толькі тады, калі мае дадатковае акалічнаснае значэнне: Пісьменнік-псіхолаг, Колас вельмі добра разуме чалавечыя характары (І. Шамякін).
Перад злучнікам як у зваротах, што адносяцца да назоніка, коска не ставіцца, калі злучнік ужываецца са значэннем у якасці’ і зварот не мае дадатковага адцення прычыны або ступкі: Ён славіся  брыгадзе як выдатны падрынік (І. Мележ). Лапко прыглядася да работы як гаспадар (Я. Колас).
Два прыдаткі да ласнага імя коскамі не аддзяляюцца, тры і болей – аддзяляюцца: доктар тэхнічных навук прафесар Сідарчук; начальнік штаба капітан Дзяніса; доктар тэхнічных навук, прафесар, ларэат Дзяржанай прэміі Рэспублікі Беларусь Ю.Ф. Мацкевіч; дэкан, доктар хімічных навук, прафесар Васілье і інш.
8. Выдзяляецца коскамі прыдатак да назоніка або асабовага займенніка, які ёсць і падразумяваецца  папярэднім сказе ці  частцы складанага сказа: Дзе ж падзеся той Сымон? Ці дзе ходзіць спазарання, непаседа-ветрагон? (Я. Колас).

§ 49. Коска пры адасобленых акалічнасцях
і акалічнасных зваротах

1. Коскай выдзяляюцца акалічнасці, выражаныя дзеепрыслонымі зваротамі, незалежна ад іх месца  сказе.

Напрыклад:
Шчасце  працы знайшошы, добра  полі араць (П. Брока).
Нізкія сонечныя прамяні, яшчэ не абласкашы зямлю, знаходзілі беласнежную кіпень яблынь і запальвалі яе ружовым святлом (В. Карамаза).

2. Акалічнасці, выражаныя дзеепрыслонымі зваротамі, якія з’яляюцца стойлівымі выразамі, коскамі не аддзяляюцца.

Напрыклад:
Яны працавалі не пакладаючы рук (З. Бядуля).
І слухаюць яго вушы развесішы (А. Макаёнак).
Растуць яны [дзеці] тут у нас на лес гледзячы (Я. Брыль).

3. Выдзяляецца коскамі акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоем пры дзеяслове-выказніку, калі яна перадае дадатковае дзеянне.

Напрыклад:
Раз-пораз стукалі, падаючы, спілаваныя дрэвы (П. Галавач).
Успыхвалі, трапечучы, белыя ракеты (І. Мележ).
І нечакана над самай галавою раскалося гром, затрашчала, ломячыся, дрэва (В. Адамчык).

4. Акалічнасці, выражаныя адзіночнымі дзеепрыслоямі, не адасабляюцца і не выдзяляюцца коскамі, калі стаяць пасля дзеяслова-выказніка і сваім значэннем набліжаюцца да прыслоя спосабу дзеяння ці часу.

Напрыклад:
Бацька дога сядзіць задумашыся, і я не чапаю гэтых дум (Я. Скрыган).
Лена бегла не азіраючыся (М. Лынько).
Не хваліся сешы, а хваліся з'ешы (Прыказка).
Людзі хутка стаюць, спяшаючыся апранаюць сваё скураное адзенне (Э. Самуйлёнак).

5. Перад злучнікам і, які звязвае дзве акалічнасці, выражаныя адзіночнымі дзеепрыслоямі або дзеепрыслонымі зваротамі, а таксама прыслоем з дзеепрыслоем, коска не ставіцца, як пры аднародных членах сказа.

Напрыклад:
Смеючыся і жартуючы, дзеці ішлі да рэчкі (Я. Колас).
Сонца падымалася вышэй, рупліва аглядаючы зямлю і рассыпаючы над ёй святло і цяпло (Т. Хадкевіч).
Крушынскі гавары ціха і не пазіраючы на госця (З. Бядуля).

Пры бяззлучнікавай сувязі паміж такімі акалічнасцямі коска ставіцца: Ганна, не азіраючыся, не слухаючы нічога, пералазячы платы, напрасткі праз мокрыя, па-асенняму голыя агароды паляцела да Васілёвага селішча (І. Мележ). Конь выцягну воз на цвярдзейшую дарогу і пайшо раней, не спяшаючыся (К. Крапіва). Панізішы голас, шэптам дзед сказа з узрушэннем: «У лес трэба перабірацца»... (Я. Колас).
6. Калі акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоем або дзеепрыслоным зваротам, знаходзіцца паміж аднароднымі дзеяслонымі выказнікамі, звязанымі злучнікам і, то яны выдзяляюцца коскамі без злучніка.

Напрыклад:
Сонца апусцілася зусім нізка і, стамішыся, пачало хіліцца на захад (Б. Сачанка).
Алесь незабаве звярну з вуліцы і, мінушы нечую сядзібу, углыбіся  двор (Г. Далідовіч).
Стараста слуха, прыплюшчышы вочы, і толькі згаджася (Я. Колас).

7. Не аддзяляецца коскай акалічнасць, выражаная дзеепрыслоем або дзеепрыслоным зваротам, перад якой стаіць узмацняльная часціца і.

Напрыклад:
Штосьці трэба рабіць і не атрымашы звестак (А. Кулакоскі).
Антон умее гаварыць і не падумашы як след (П. Галавач).

8. Калі спалучальны злучнік, што звязвае два аднародныя дзеяслоныя выказнікі, стаіць паміж адасобленымі акалічнасцямі, выражанымі дзеепрыслонымі зваротамі ці адзіночнымі дзеепрыслоямі, якія адносяцца да розных выказніка, то коска ставіцца перад злучнікам і пасля яго.

Напрыклад:
Іван заця дыханне, стараючыся як найлепей пацэліць, і, трошкі не падпусцішы сабаку да каменя, стрэлі (В. Быка).
Удвух з Андрэем неслі яны сетку на бераг, трымаючы вусцем угору, і, толькі адышошыся далей ад вады, перавярнулі яе кулём на дол (Я.Колас).

9. Калі акалічнасць, выражаная дзеепрыслоным зваротам або адзіночным дзеепрыслоем, стаіць пасля злучніка ці злучальнага слова, якое звязвае часткі складанага сказа, то яна аддзяляецца коскай без гэтага злучніка.

Напрыклад:
І з натхненнем, і з ахвотай я аддася працы шчырай, каб, палішы ніку потам, ад нуды цячы нішчымнай (Н. Гілевіч).
Чуеш ты, як звоняць ціха, як, палі вітаючы свае, недзе нучка слуцкае ткачыхі пра вясну шчаслівая пяе (М. Танк).
З дня  дзень губляла празрыстую блакітнасць неба, і, усё часцей хмурнеючы, яно як бы ніжэй апускалася да зямлі (У. Крачанка).

10. Выдзяляюцца коскамі акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоным зваротам, і адзіночнае дзеепрыслое  пазіцыі пасля злучніка а, які звязвае два аднародныя дзеяслоныя выказнікі з супрацьлеглым значэннем.

Напрыклад:
Лабановіч не спыніся, а, выбрашы больш зручнае месца, смела рушы наперад (Я. Колас).
Ён не гавары, а, махаючы кулакамі, крыча (П. Пестрак).

11. Калі ж злучнік а па сэнсе непасрэдна звязаны з акалічнасцю, выражанай дзеепрыслоем, тады пасля яго коска не ставіцца.

Напрыклад:
Рыгор дога шука выхад, а знайшошы, весела сміхнуся і выйша з кватэры (Ц. Гартны).
Садзілася [сонца] на хвалі велізарным чырвоным кругам, а сутыкнушыся з вадою, увачавідкі змяніла форму (А. Кулакоскі).

12. Акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоем або дзеепрыслоным зваротам, пры якіх стаяць часціцы толькі, нават, разам з імі аддзяляецца коскай.

Напрыклад:
Толькі прайшошы амаль падарогі, (дзед( запыта: – Ну, а як у цябе  школе? (П. Брока).
Нават узяшы кнігу першы раз у рукі, разумееш, як табе пашчасціла.
З краю на лясных прагалах стаялі маладыя бярозкі, толькі-толькі выпускаючы пахучыя лісточкі і надаючы лесу асаблівую чаронасць (Я. Колас).

13. Калі адасобленая акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоем або дзеепрыслоным зваротам, звязана з астатняй часткай сказа злучнікамі нібы, як бы, быццам і іншымі, то коска ставіцца перад адпаведным злучнікам.

Напрыклад:
Яна [машына] то бегла весела, жвава, калі было рона, то гула і стагнала, быццам злуючыся, што яе не пускаюць (Я. Скрыган).
Бушмар правё рукою па твары, як бы знімаючы з яго штосьці чужое і непрыемнае (К. Чорны).
Нібы спрабуючы моц сваіх каранё, упарта пакрэктвалі старыя дрэвы, трашчала сатлелае галлё, церліся адна аб адну і рыпелі тостыя галіны (В. Адамчык).

14. Пры адасобленай акалічнасці, выражанай дзеепрыслоем або дзеепрыслоным зваротам, замест коскі можа ставіцца працяжнік, калі сэнсава дзеепрыслое выразна выдзяляецца.

Напрыклад:
Не шукаючы – не знойдзеш (Прыказка).
І памагаць яму трэба – умеючы (Я. Брыль).

15. Выдзяляецца коскамі акалічнасць, выражаная назонікамі ва скосных склонах з прыназонікамі насуперак, у адпаведнасці, са згоды і іншымі са значэннем прычыны, умовы, уступкі, спосабу дзеяння.

Напрыклад:
Насуперак ліхой стыхіі, на гэтай згруджанай жарстве, узняшы вежы залатыя, прыгожы горад расцвіце (П. Глебка).
Максіма  ваенна-марское вучылішча не прынялі, і ён, наперакор жаданню бацько, на злосць усім, паеха у марскі тэхнікум (І. Шамякін).
Дваццаць восьмага ліпеня, у выніку абыходнага манеру і баявой атакі, войскі Першага Беларускага фронту авалодалі Брэстам (У. Карпа).
У выпадку якой патрэбы, звяртайцеся за дапамогай (І. Шамякін).
Нягледзячы на трывожны час, рынак жы сваім звычайным жыццём (А. Якімовіч).
У адпаведнасці з законам, кожны мае права на працу.

Пры такіх акалічнасных канструкцыях з некаторымі прыназонікамі дапускаецца адсутнасць коскі, калі яны сэнсава і інтанацыйна не выдзяляюцца.

Напрыклад:
А млын – добры пункт, дзе можна  выпадку патрэбы схавацца (З. Бядуля).
У адпаведнасці з надвор'ем гэтак жа часта змяняе свой колер і возера (В. Вольскі).

16. Коскамі выдзяляюцца інфінітыныя звароты, калі яны далучаюцца да выказніка пры дапамозе злучніка каб, для таго каб, з тым каб, замест таго каб і пад.

Напрыклад:
На тое ён і лес, каб шумець (К. Крапіва).
Замест таго каб прышываць людзям ярлыкі, вы б лепш вывучылі гэта пытанне (К. Крапіва).

17. Не выдзяляецца коскамі інфінітыны зварот з каб, калі ён уваходзіць у пытальную сінтаксічную канструкцыю з пачатковым што: Што каб пайсці  адпачынак? А што каб сказаць? А што каб запрасіць іх у госці? і пад.
18. Факультатына коскамі выдзяляюцца акалічнасці, выражаныя прыслоямі або прыслонымі зваротамі, што адносяцца да выказніка і маюць значэнне інфармацыйнай завагі.

Напрыклад:
Хведар бег, аслабела і няцямна, ужо не выбіраючы шляху (В. Быка).
Сабака сё браха, заложна і аднатонна (К. Крапіва).

§ 50. Коска пры словах і спалучэннях сло, якія дакладняюць або абмяжоваюць значэнне іншых сло у сказе

1. Коскамі выдзяляюцца акалічнасці, выражаныя словамі і спалучэннямі сло са значэннем месца, часу, спосабу дзеяння і пад., якія стаяць побач і дакладняюць, канкрэтызуюць ці змацняюць сэнс папярэдніх сло, што маюць больш шырокае значэнне.

Напрыклад:
Тут, на высокай і даволі прасторнай пляцоцы, і знайшло сабе ціхі прыпынак сяло Верхань (Я. Колас).
За дваром, на бярозах, была пасека – больш за дзясятак ліпавых вулля (М. Лупсяко).
Адтуль, недзе з-за згорка, даносіліся невыразныя, як бы прыглушаныя, гукі (К. Крапіва).
А было гэта тыдзень таму, у нядзелю, пад вечар (Я. Брыль).
Тады браты радком садзяцца, плячо  плячо (Я. Колас).

2. Калі ж другая акалічнасць мае больш шырокае значэнне, чым папярэдняя, то яна не дакладняе, а толькі паясняе папярэднюю і коскамі не выдзяляецца.

Напрыклад:
Зусім інакш ішло жыццё  сасняку за горадам, дзе бы штаб фронту (І. Мележ).
Яшчэ зранку на другі дзень па Заборцах панеслася гутарка аб Сцёпку (Я. Колас).

3. Калі другая акалічнасць у адносінах да папярэдняй мае больш вузкае значэнне, але па сэнсе і інтанацыйна не выдзяляецца, то паміж імі коска не ставіцца.

Напрыклад:
А там за возерам, як струнка, пралегла роненька чыгунка (Я. Колас).
На балоце паабапал дарогі раслі кусты лазы і алешніку (Я. Колас).
Дзялілі лужок найчасцей у нядзелю пад вечар (Я. Брыль).

4. Калі  сказе стаяць побач адна за адной тры і больш акалічнасці, з якіх наступная дакладняе папярэднюю, але апошняя не мае дакладняльнага значэння, то пасля яе коска не ставіцца.

Напрыклад:
Там, на злессі, на высокім дубе з разгалістай вершалінай было гняздо чорных бусло (Т. Хадкевіч).

5. У творах мастацкай літаратуры і  перыядычным друку пры выдзяленні дакладняльных акалічнасцей з узмацняльным значэннем часам ужываецца працяжнік.

Напрыклад:
Стрэлы чутны толькі недзе далёка – у лесе (Я. Скрыган).

6. Коскамі выдзяляюцца акалічнасці, выражаныя словамі і спалучэннямі сло, якія дакладняюць, падкрэсліваюць значэнне папярэдняга прыметніка, займенніка і інш.

Напрыклад:
З яснага, без адзінай хмурынкі, глыбокага неба россыпам зорак свяці поны месячык (І. Шамякін).
Крыху далей стаяла невялікая, хат на дзесяць, вёсачка (Я. Сіпако).
Хвалістыя, догія, ледзь не  пояс, валасы... былі незвычайнага, попельнага колеру (Т. Бондар).
Тады ён [Алесь] падня другі, меншы, камень (Г. Далідовіч).

7. Коскамі выдзяляюцца спалучэнні сло і асобныя словы, якія дакладняюць або абмяжоваюць, выдзяляюць ці змацняюць сэнс папярэдніх ці наступных сло, далучаючыся да іх непасрэдна або пры дапамозе выраза у тым ліку, у тым ліку і, апрача (апроч), акрамя, амаль, за выключэннем, галоным чынам, па прозвішчы (па мянушцы і інш.), гэта значыць, так званы, або, ці (у значэнні гэта значыць’), асабліва, нават, напрыклад, як, у прыватнасці, і  прыватнасці, і прытым і пад.

Напрыклад:
У зямлянцы, апрача камісара і камбрыга, за сталом сядзе незнаёмы мужчына (У. Карпа).
Усе палешукі, у тым ліку і стараста, пісаць не мелі (Я. Колас).
А ты, акрамя свайго баяна, і ведаць нічога не хочаш (Т. Хадкевіч).
Вада  Нёмане, нават каля берага, не ідзе, здаецца, а бяжыць (Я. Брыль).
Пажылы мужчына, па прозвішчу Хмель, еха у млын (Я. Колас).
Добра памагае падбел супроць падагры, ці, як цяпер кажуць, адкладання солі (В. Вольскі).

8. Калі спалучэнні сло з апрача, акрамя і пад. цесна звязаны з паясняльным выказнікам або маюць пры сабе змацняльную часціцу і, то яны звычайна коскамі не выдзяляюцца.

Напрыклад:
Акрамя мяне там вучыся толькі адзін беларус (А. Бажко).
Хтосьці пабыва каля рэчкі і апрача нас (Б. Мікуліч).
Усе птушкі, і нават непаседлівыя крыклівыя вераб'і, схаваліся ад навальніцы (Я. Мар).

9. Паміж спалучэннямі сло са значэннем выдзялення, узмацнення, удакладнення і пад., звязанымі злучнікам і, коска не ставіцца.

Напрыклад:
Моладзь, асабліва дзячаты і  тым ліку графіня, уважна слухалі і часамі цяжка здыхалі (Я. Колас).

§ 51. Коска пры пабочных і станых канструкцыях

1. Коскамі выдзяляюцца пабочныя канструкцыі, якія стаяць у сярэдзіне або  пачатку сказа. Словы, спалучэнні сло і сказы, якія выражаюць ацэнку ступені верагоднасці думкі, пэнасці або няпэнасці таго, пра што гаворыцца  сказе: безумона, бясспрэчна, вядома, канечне, зразумела, напэна, сапрады, прада, пэна, відавочна, відаць, здаецца, здавалася, мабыць, магчыма, можа, мусіць, няйначай, бадай (у значэнні магчыма’, можна думаць’), знаць, нябось, часам, бывае, бывала, як вядома, як відаць, па сім відаць, можа быць, чаго добрага, таго і глядзі, само сабой разумеецца і інш.

Напрыклад:
І я, безумона, шчаслівы і рад, што добра зародзіць густая пшаніца (П. Глебка).
Няма, бадай, па багацці бора прыгажэйшай пары года, чым восень (Р. Ігнаценка).
Лабановіч, відавочна, бы задаволены, што не трэба дога шукаць фурманкі (Я. Колас).
Захар Крымянец зірну на зоркі, падума пра мароз, які, няйначай, збярэцца да раніцы (М. Лынько).
Але расстацца нам час наступае; пэна, ужо доля такая  нас (М. Багдановіч).
Хацелася мне, вядома, пачуць ад Коласа нешта незвычайнае, важнае (Я. Брыль).
Не можа быць, канечне, і размовы, каб дарослы чалавек нацкава юнака на юнака (У. Караткевіч).
Адразу пасвятлела. Відаць, ужо зышло сонца (І. Мележ).
Як радасна ён [Лукаш] сустрака, бывала, Вялікдзень (Я. Колас).

2. Не выдзяляюцца коскамі тыя словы, якія жываюцца  ролі мадальнай часціцы або са значэннем прыслоя і выражаюць сцвярджэнне, узмацненне: можа, няйначай, пэна, напэна, канечне, сапрады, часам, бывала, бывае, бадай, бадай што, мо (усечаная форма слова можа) і інш., а таксама словы відаць, здавацца, якія  сказе выступаюць выказнікам.

Напрыклад:
Можа за якой пагадзіны батальён па вузкіх і слізкіх ходах, траншэях
бы выведзены  лагчыну... (І. Шамякін).
Цяпер зіма напэна ляжа (Я. Колас).
Адтуль відаць адразу пяць азёр (Я. Брыль).
Часамі Лабановічу здавалася, што вынікі дасягнуты нязначныя (Я. Колас).
Такія корчмы-станцыі Мінскі тракт ме бадай праз кожныя дзесяць кіламетра (З. Бядуля).
Мікіта – нелюдзімы, удзень яго бадай што і не спаткаеш на людзях... (Я. Колас).
Дыміць туман. Мо лепш перачакаць, пакуль зара не прыадчыніць дзверы? (М. Танк).

3. Выдзяляюцца коскамі спалучэнні сло і сказы, якія маюць значэнне эмацыянальнай ацэнкі факта рэчаіснасці, а таксама перадаюць пачуццёвую рэакцыю на тыя факты, пра якія гаворыцца  сказе: на жаль, на вялікі жаль, на шчасце, як на шчасце, на маё здзіленне, як на тое ліха, як на грэх, як на тую бяду, хвароба на іх і інш.

Напрыклад:
Велізарныя ахвяры і страты, на жаль, не сіх навучылі розуму (Г. Далідовіч).
Аж тут, як на тое шчасце, стаіць сагнутая бярэзіна (С. Грахоскі).
Хата была, на шчасце, ужо абжытая (П. Пестрак).
Але, на маё здзіленне, ён адказвае зусім не так, як я дума (А. Асіпенка).
Як на грэх, ло бы шчаслівы (Я. Колас).
Нават сорам на хатніх зірнуць: ці не цямілі, хвароба на іх, ад чаго мой тварык смяецца, ад чаго маё сэрцайка б'ецца (М. Багдановіч).

4. Коскамі выдзяляюцца словы, спалучэнні сло і сказы, якія паказваюць на крыніцу паведамлення, на прыналежнасць выказанай думкі: па-мойму, па-твойму, па-ягонаму, па-вашаму, па-іхняму, мо (маля), думаю, на мой погляд, з пункта гледжання (каго-небудзь), на думку (каго-небудзь), як вядома, як кажуць, як людзі кажуць, як той каза і інш.

Напрыклад:
Гэта, па-мойму, і ёсць сапрадная сувязь з жыццём (К. Чорны).
Выходзіць, па-ягонаму, што ледзь не самі мы вінаваты, а не той, што наша дабро крадзе (Я. Брыль).
Кожны расказва сваё, на яго погляд, самае цікавае і незвычайнае (А. Пальчэскі).
Яшчэ, як той каза, не сё скончана (Я. Брыль).
– Дай, думаю, схаджу праверу шнуры, пасталеныя звечара (У. Шахавец).

5. Словы, спалучэнні сло і сказы, якія паказваюць на адносіны да спосабу выражэння думкі, на матывацыю спосабу выказвання ці выбару стылістычных сродка мовы: адным словам, словам, што называецца, скажам, інакш кажучы, карацей кажучы, як гаворыцца, як гэта гаворыцца, уласна кажучы, прасцей кажучы, не пры вас кажучы, прадзівей сказаць, папрадзе сказаць, так сказаць, з дазволу сказаць, я сказа бы і інш.

Напрыклад:
Скажам, аб вадзе гамонкі не было спрадвек, бо хапала нам засёды і азёр, і рэк (А. Астрэйка).
Шчыра кажучы, я толькі лічуся брыгадзірам (А. Асіпенка).
Голас у яго бы звонкі, я сказа бы, нейкі нават музыкальны (Р. Сабаленка).

6. Коскамі выдзяляюцца словы, спалучэнні сло і сказы, прызначаныя для выражэння адносін гаворачай асобы да слухача з мэтай засяродзіць увагу суразмоцы, пераканаць яго, выклікаць давер, увагу, прабачэнне: бачыш (бач), прызнацца, кажаш, кажаце, ведаеш, ведаеце, разумееш, разумееце, паверце, выбачайце, даруйце, даруйце мне, далібог, калі ласка, калі хочаце ведаць, ці дасце веры, зрабіце ласку і інш.

Напрыклад:
Але ж язык у цябе, даруй мне, як тая мянташка (М. Лынько).
Напішы мне, калі ласка, пісямко дахаты! (Я. Колас).
– Я, шчыра прызнацца, і загад на вас падрыхтава (А. Асіпенка).

7. Коскамі выдзяляюцца словы і спалучэнні сло, якія служаць сродкамі сувязі асобных частак выказвання і казваюць на паслядонасць, абмежаванне, удакладненне, супасталенне або аб'яднанне частак тэксту, на выражэнне выніку, заключэння і пад.: па-першае, па-другое, па-трэцяе і інш., першае, другое, трэцяе і інш., нарэшце, значыць, дарэчы, наогул, аднак, прынамсі, наадварот, з аднаго боку, з другога боку, у сваю чаргу, разам з тым, у прыватнасці, паміж іншым, між іншым, між тым, да таго ж, такім чынам, галоным чынам, па крайняй меры і інш.

Напрыклад:
Турсевіч – гэта мой настанік і мой зямляк, прынамсі, аднае воласці (Я. Колас).
Валодзька выпрасі, нарэшце, у рэдактара дазвол паехаць на раён (Я. Брыль).
Спазніліся, аднак, на вялікае спатканне, трэба было раней (В. Быка).
Мікола бы, між тым, дома (К. Чорны).
З другога боку, Ядвісі было цікава паслухаць, як вё сваю работу  школе настанік... (Я. Колас).
– У нас знойдзецца сёе-тое для атрада. У прыватнасці, ёсць у нас зброя, боепрыпасы, харчаванне, медыкаменты, адзенне (І. Новіка).
Па крайняй меры, для яго нічога жо не будзе (В. Быка).
Такім чынам, усе няяснасці, сумненні, прынесеныя Сакам, цяпер развеяліся (Я. Колас).

8. Калі слова нарэшце не выконвае функцыі пабочнага слова і выражае часавае значэнне, то яно коскамі не выдзяляецца.

Напрыклад:
Нарэшце да Панаса падыходзіць шырокі чалавек з жорсткімі вусамі (Я. Колас).
Тым часам поезд з кожнай хвілінай набліжася да вакзала і нарэшце спыніся (Я. Колас).

Калі слова аднак у пачатку сказа ці другой часткі складаназлучанага сказа і пры аднародных членах ужываецца як супраціны злучнік (не пабочнае слова!), яно коскай не аддзяляецца: Свеціць сонца. Аднак на дварэ холадна (Т. Хадкевіч). Турку стала лягчэй ад тае пахвалы, аднак ён прастадушна прызнася (В. Быка). Паходня лёг у пасцель, аднак яшчэ не спіць (Т. Хадкевіч).
9. Спалучэнні сло між тым, тым не менш, да таго ж, якія жываюцца  пачатку сказа або другой часткі складанага сказа, выконваюць функцыю злучніка і коскай не аддзяляюцца.

Напрыклад:
У вас на мястэчка многа сілы не патрабуецца, між тым вакол вялікая патрэба  людзях (Ц. Гартны).
На дварэ ноч. Між тым спаць не хочацца (І. Мележ).
Тым не меней ён [Лабановіч] уста і рушы у той бок, куды паехала дзячына (Я. Колас).
Да таго ж Мініч яшчэ ме недахоп у вымаленні: ён шапяляві (Я. Колас).

10. Коскамі выдзяляюцца словы і спалучэнні сло, якія не маюць уласна сінтаксічнага значэння і водзяцца  сказ без якой-небудзь матывацыі: гэта, гэта самае, ну, вот, само сабой, знацца, значыцца, стала быць, так сказаць, брат ты мой, тудэма-сюдэма, каліна-маліна і інш.

Напрыклад:
Зусім не тое выйшла, зусім не тое, што трэба было нашай, значыцца, вёсцы (М. Лынько).
Проста, ну, сімпатызуюць адзін другому маладыя, хіба ж ім і не пагаварыць, хіба ж ім і не пасмяяцца (М. Лынько).
Усё рона, як мы год тут цэлы, вот што, знацца (С. Баранавых).
Тудэма-сюдэма, куды тут садзіцца! Ноч на дварэ, кабыла за плотам, павярсты ад дому... (Я. Купала).
Чаго яны, каліна-маліна, там? (І. Мележ).

11. Коскамі выдзяляюцца пабочныя словы і спалучэнні сло, якія ваходзяць у склад іншых пабочных ці станых сказа, адасобленых зварота, удакладняльных ці іншых выдзеленых знакамі прыпынку частак сказа.

Напрыклад:
Немцы, як ты, мабыць, ведаеш, аднавілі завод у Гудове (Б. Сачанка).
Боты – і выцер іх, здаецца! – усё ж такі наслядзілі на чыстай чырвонай падлозе (Я. Брыль).
Не будку мае Жук – палацы (хоць не свае, вядома, працы) (К. Крапіва).
Людзі слухалі важліва, баючыся, відаць, прапусціць хоць адно слова (П. Пестрак).
Мы зайшлі  крайнюю хату, пабудаваную, напэна, пасля вайны.
Не чакаючы, як відаць, далейшай размовы, жанчына хутка выйшла з хаты (П. Галавач).

12. Калі пабочнае слова стаіць перад адасобленым зваротам, пабочным сказам або дакладняльнай канструкцыяй, то яно ваходзіць у склад іх і коскай не аддзяляецца.

Напрыклад:
Старшыня імкліва абыходзіць вакол машыны, няйначай прыглядаючыся неспакойным вокам да яе паклажы (І. Шамякін).
Плылі  вясновую сінь за акно мяккія акорды, уздыхала мора, і, можа заслухашыся гэтай музычнай вясной, не падавалі свайго голасу гарматы (І. Навуменка).
Аднекуль, мабыць з печы, да іх кінулася жанчына (В. Быка).

13. Паміж пабочнымі словамі, спалучэннямі сло і сказамі, якія ідуць адно за адным, ставіцца коска.

Напрыклад:
Словам, на наша шчасце, хата нейкім чынам уцалела (З. Бядуля).
Само сабой, канечне, паставілі мы і хату (Б. Сачанка).

14. Пабочныя словы, спалучэнні сло і сказы аддзяляюцца коскамі ад папярэдніх злучніка, якія звязваюць члены сказа або часткі складанага сказа.

Напрыклад:
Санкоскі з ходу далучыся да песні, і, можа, ад таго яна загучала яшчэ энергічней (П. Пестрак).
Твае [маці] у мяне бровы, твой лоб і нос. Твой неспакой. І, пэна, твой лёс (А. Вярцінскі).
Маёр спыніся каля дзвярэй, заплюшчы вочы і, здалося мне, пахіснуся (І. Шамякін).
Тады спрэчкі не разлучалі іх, а, наадварот, яшчэ болей умацовалі (Я. Колас).

15. Злучнік а, калі ён складае адно цэлае з наступным пабочным кампанентам сказа, не аддзяляецца ад апошняга коскай: а можа, а магчыма, а значыцца, а між іншым, а па-другое і пад.

Напрыклад:
– І штаб па кіраніцтву партызанскім рухам будзе? – пыта Багавік.
– Будзе. А можа, ён ужо і ёсць (В. Быка).

16. Не аддзяляецца коскай ад пабочных кампанента узмацняльная часціца і.

Напрыклад:
І сапрады, гэта не кепская думка! (Я. Колас).
Дожджык, і прада, так і поз за канер (Я. Брыль).

17. Коска не ставіцца паміж пабочнымі словамі і часціцамі, якія да іх адносяцца і стаяць пасля іх.

Напрыклад:
Можа б ты да мне хоць кавалачак хлеба  дарогу? (Я. Колас).
Ну, напэна ж ёсць прычына, калі кпіць з цябе яна? (Я. Колас).

18. Коскамі выдзяляюцца станыя словы, спалучэнні сло і сказы, якія выконваюць удакладняльную функцыю (тлумачэнні, завагі, дадатковыя звесткі і інш.).

Напрыклад:
Такую каманду – польскае «падній», лажыся, абсечанае на свой лад, і зручнае, да брэху адшліфаванае «аф», устань, – як атамат, нястомна і бяздушна патарае гітлераскі старшы унтэр Шранк (Я. Брыль).
Іван Пратаса, родам з Яраслаля, камандава тады партызанскай спецгрупай (М. Паслядовіч).

§ 52. Коска пры зваротку

1. Коскамі выдзяляюцца звароткі  пачатку, у сярэдзіне і канцы сказа разам са словамі, якія адносяцца да іх.

Напрыклад:
Сонца, умыйся расою на світальнай зары (А. Бялевіч).
Занімай, Беларусь маладая мая, свой пачэсны пасад між народамі!.. (Я. Купала).
Народ пранясе цябе, родная мова, святлом незгасальным у сэрцы сваім (М. Танк).
Дык уздымі свой голас-звон з глыбінь душы, пясняр свабоды (К. Буйло).
Відаць, па сур'ёзных справах да нас, Надзя? (М. Лынько).

2. Калі зваротак раздзяляецца на часткі іншымі словамі, то кожная з іх выдзяляецца коскамі.

Напрыклад:
Ой ты, мая рыбка, спі, залатая!

3. Калі паміж звароткамі-паторамі ёсць займеннік ты або вы, то ён адносіцца да першага зваротка і коска ставіцца пасля займенніка.

Напрыклад:
Лета ты, лета прыгожа-квяцістае, колькі ты носіш аздобы з сабой! (Я. Купала).
Бярозы вы, бярозы, чаму не шуміце? (У. Хадыка).
Ой, хлопцы вы, хлопцы! (Т. Хадкевіч).

§ 53. Коска пры выклічніках і гукаперайманнях

1. Коскамі аддзяляюцца выклічнікі, калі яны не маюць падкрэсленай клічнай інтанацыі і знаходзяцца  пачатку, у сярэдзіне і  канцы сказа.

Напрыклад:
Ах, дружа-клён! Ну як яго не спомніць?.. (П. Трус).
Мілая! О, колькі радасці даеш майму ты сэрцу маладому! (Я. Купала).
Ох, нашто ж ты, ночка, так прыгожа-міла? (Я. Колас).
Эх, як слана, як прыгожа, хораша, прыстойна! (Я. Колас).
Эй, дзяцюк малады, не тужы, не глядзі ты скрозь слёзы на свет... (Я. Купала).

2. Не аддзяляюцца коскамі выклічнікі перад асабовымі займеннікамі.

Напрыклад:
Ой ты, ночка, чарнявая ноч, агарні цеплынёю мяне... (П. Панчанка).
– Эх ты, –- кажа яна, – лепш вось дахаты ідзі, а то будзе табе ад маці (Я. Брыль).

3. Не з'яляецца выклічнікам і не аддзяляецца коскай часціца о пры зваротку, адмоі, сцвярджэнні.

Напрыклад:
Я не для вас, паны, о не, у час вольны песенькі складаю... (Я. Купала).
О так, так, планы маюць выключную ролю ва сякай справе (М. Лынько).

4. Не выдзяляюцца коскамі змацняльныя часціцы, аднолькавыя па гукавым складзе з выклічнікамі.

Напрыклад:
Міколу ж аднаму ай-ёй як цяжка (Я. Брыль).
Я яшчэ ого які дужы! (І. Шамякін).

5. Коскамі раздзяляюцца выклічнікі або гукаперайманні, калі яны знаходзяцца  сярэдзіне або  канцы сказа ці патараюцца.

Напрыклад:
Раздолле  лузе, эх, раздолле! (Я. Колас).
Шкада, ай, як шкада Іліко (Э. Самуйлёнак).
Які гэта бы чалавек, ого! (І. Гурскі).
Колькі  лесе грыбо, ай-яй-яй! (З. Бядуля).
– Ну, ну, пашавельвайся, – падганя ён Алеся (К. Крапіва).
Толькі  другой палавіне, дзе спяць гаспадыня і яе дачка-вучаніца, размашыста і глуха стукаюць ходзікі: як-так, як-так... (І. Шамякін).
«Др-р-р, др-р-р, др-р-р», – пракрыча паблізу дзяркач... (Т. Хадкевіч).

§ 54. Коска пасля сцвярджальных, адмоных і пытальных сло і перад імі

1. Коскай выдзяляюцца сцвярджальныя, адмоныя і пытальныя словы  пачатку сказа, калі яны цесна звязаны са сказам, які раскрывае, канкрэтызуе іх сэнс: так, але, ага, ну, што ж, як жа, не, што, як і інш.

Напрыклад:
Не, ты проста скажы, прыедзеш ці не? (Э. Самуйлёнак).
Што, грыбо яшчэ няма? (Я. Колас).

Калі пры такіх словах стаяць узмацняльныя часціцы, то коскай яны аддзяляюцца разам.

Напрыклад:
Ой не, пакідаць таварыша  бядзе нельга (Я. Мар).

2. Калі сцвярджальныя, адмоныя і пытальныя словы патараюцца, то яны аддзяляюцца коскамі адно ад аднаго.

Напрыклад:
Так, так, пані гаспадыня. Чалавек страляе, а чорт кулю носіць (Я. Купала).
Але, але, яго маці і мне паказвала ліст, у якім ён піша, што няйначай мусіць прыехаць на свята (Ц. Гартны).
– Не, не, – адагна ад сябе змрочныя думкі Іван (Б. Сачанка).

3. Сцвярджальныя, адмоныя і пытальныя словы  сярэдзіне сказа выдзяляюцца коскамі з абодвух бако.

Напрыклад:
Не загасне, не, ніколі светач прады на зямлі (М. Машара).
Работа, што ж, у лес не пабяжыць (Ц. Гартны).

4. У канцы сказа перад сцвярджальнымі, адмонымі і пытальнымі словамі ставіцца коска, а пасля – знак прыпынку  адпаведнасці з агульнымі правіламі.

Напрыклад:
Я цяжкасцей не баюся, не! (І. Грамовіч).
Цяпер ты пойдзеш спаць, так? (І. Мележ).

ГЛАВА 14
КОСКА ѕ СКЛАДАНЫМ СКАЗЕ

§ 55. Коска  складаназлучаным сказе

1. Коскай аддзяляюцца часткі складаназлучаных сказа, якія аб'яднаны злучнікамі і, ды (у значэнні «і»), дый (ды і), або (альбо), ці.

Напрыклад:
Ідуць ад кожнага перона на сход і захад цягнікі, і ад апошняга вагона далёка свецяць аганькі (С. Грахоскі).
Праплыве гук баязліва па-над лугам, па-над нівай у знямелы свет, ды зно ціха-ціха стане (Я. Колас).
Ад завеі не было відаць агнё нават недалёкіх вёсак, ды і блізкія ішлі  цемры ледзь прыкметнымі мутнымі знакамі (І. Мележ).
Выпадковыя гэта здарэнні, ці яны звязаны паміж сабой? (Т. Хадкевіч).

2. Перад злучнікамі і, ды, або коска не ставіцца:

калі  складаназлучаным сказе (звычайна  пачатку) ёсць агульны член, які адносіцца да першай і да другой частак, або агульная часціца ці пабочнае слова;

Напрыклад:
Дзе-нідзе  гародчыках, ля ганка чырванелі вясновыя кветкі і зацвіта бэз (В. Быка).
Праз нейкі час вецер разагна хмары  вышыні і дождж сціх (І. Мележ).
На кожным чоне льецца песня або гучыць гармонік (А. Чарнышэвіч).
Толькі верхавіны сосна гудзелі ледзь чутна ды шалясцелі нямочныя трапяткія асіны (М. Лынько).

калі часткі складаназлучанага сказа з'яляюцца безасабовымі (аднароднымі па значэнні), няпэна-асабовымі або намінатынымі сказамі, а таксама калі маюць форму пытальных, пабуджальных ці клічных сказа.

Напрыклад:
Шуміць у галаве і хочацца спаць (І. Мележ).
Цішыня і прастор (Э. Агняцвет).
Колькі працы і колькі сумлення! (Б. Мікуліч).

3. Коскай аддзяляюцца часткі, якія аб'яднаны  складаназлучаны сказ злучнікамі але, а, ды (у значэнні «але»), ж (жа), аж, аднак, затое, толькі і інш.

Напрыклад:
Наводдалек чуліся стрэлы, але тут было жо ціха (І. Мележ).
Мартын астася  хмызняку, а дзед Талаш знік з вачэй, расплыся  цемрадзі (Я. Колас).
І чужому навучайся, ды свайго не цурайся (Прыказка).
Мікіта моцна пастука у дзверы, аднак з кабінета ніхто не азвася (М. Зарэцкі).
На вуліцы скрыпка грае, мяне ж маці не пускае (Народнае).
Завярнуся (Бруй( і хаце ужо ісці назад, аж з печы пачуся голас: «Хто там?» (Я. Колас).
Ападала лісце з ліп, бяроз і клёна, толькі дубы стаялі нечапаныя і непаторныя  сваёй прыгажосці (А. Чарнышэвіч).

4. Коскай аддзяляюцца часткі, якія аб'яднаны  складаназлучаны сказ пры дапамозе паторных злучніка і... і, ні... ні, то... то, не то... не то, або (альбо)... або (альбо), ці... ці, ці то... ці то.

Напрыклад:
І хвалюецца пшаніца, і дрыжыць пяшчотна гай (П. Брока).
Ні колас на ніве не скалыхнецца, ні ліст на дрэве не зварухнецца (Я. Колас).
То грузавая машына прамчыцца, то нехта пройдзе з клункам (А. Пальчэскі).
Або іх (птушак( тут не было, або яны проста не адважваліся падаваць голасу (Я. Колас).
Ці то стогне бура, ці то віхор гуляе.

§ 56. Коска  бяззлучнікавым сказе

Коскай аддзяляюцца часткі складанага бяззлучнікавага сказа, якія па сэнсе і інтанацыйна звязаны паміж сабой.

Напрыклад:
Цвітуць лугі, жацее проса, уздымае жыта каласы (С. Грахоскі).
Неба сеяла цяпло, цёплы дожджык церушы, у думках радасна было, беглі песні ад душы (Я. Купала).
Ад зямлі да самых чубо на дрэвах не было ніводнай галінкі, сляды ад усіх колішніх галінак дано заплылі жывой смалою, згладзіліся, кара над імі самкнулася (В. Карамаза).
Ноч, лес, глухмень. Пагана адчувае сябе Сака (Я. Колас).

§ 57. Коска  складаназалежным сказе

1. Коска ставіцца:
паміж галонай і даданай часткамі складаназалежнага сказа, а калі даданая частка стаіць у сярэдзіне галонай, яна выдзяляецца коскамі з двух бако;

Напрыклад:
Пасаджу каля вёсак сады маладыя, каб ты вечна цвіла і  шчасці расла, дарагая мая Беларусь (П. Панчанка).
Яны выехалі з двара, калі апошняя жотая палоска зары дагарала на захадзе (У. Караткевіч).
Каб любіць Беларусь нашу мілую, трэба  розных краях пабываць... (А. Ставер).
Дзяды і бацькі нашу мову стваралі, каб звонка звінела, была як агонь (П. Брока).
Над ускрайкам лесу, дзе пачыналіся жотыя пяскі, зазвінела песня ляснога жаваранка (Я. Колас).

паміж даданымі часткамі, якія адносяцца да адной і больш галоных частак.

Напрыклад:
Глянь туды, дзе машыны спяваюць, дзе палае  горане сталь, дзе рабочыя песні складаюць пад сталёвы напе малатка (П. Трус).
А там, дзе разам мы прайшлі, вясенні гул не мокну, газоны пышна расцвілі, зазіхацелі вокны (М. Танк).

2. Калі аднародныя даданыя часткі звязваюцца пры дапамозе адзіночных злучніка і, ды (у значэнні «і»), або, ці, то паміж імі коска не ставіцца.

Напрыклад:
Я люблю часіну навальніцы, калі б'е пярун па сіх ладах і злуюцца  хмарах бліскавіцы (П. Панчанка).
Некаторыя ішлі далей, дзе было начальства і дзе раздаліся гэтыя нечаканыя выбухі (В. Быка).
Як толькі разднела і зышло сонца, пачалі збірацца вучні (Я. Колас).
Там, дзе раней ляжалі хмызнякі або жаце голы пясок, раслі стройнымі радамі маладыя сасонкі (А. Чарнышэвіч).
Люблю твае, Нарач, затокі і тоні, як вецер густыя туманы развеіць ці снежная пена на хвалях зазвоніць (М. Танк).

Перад супрацінымі злучнікамі і перад злучнікам і, які патараецца паміж аднароднымі даданымі часткамі, коска ставіцца:

Напрыклад:
Нарадзіся я  маі, як сады вакол цвілі, а  наднёманскім гаі распявалі салаі (А. Русак).
Цяпла, аднак, вялікага жо не чулася, бо і сонца было няяркае, нібы астуджанае, і паветра прыкметна жо настаялася асеннімі скразнякамі, і зямля астыла, страціла цяпло ад першых замаразка (Г. Далідовіч).

3. Коска не ставіцца перад злучнікамі і, ды (у значэнні «і»), або, ці, што звязваюць дзве галоныя часткі, да якіх адносіцца агульная даданая частка.

Напрыклад:
Ужо сонца праглядвала праз вершаліны хвой і пачынала адчувацца гарачыня летняга дня, калі настанікі падышлі да балота (Я. Колас).
Калі наступае глыбокая восень, над зямлёй нізка сцелецца туман або імжыць дробны дождж (К. Чорны).

4. Калі даданая частка звязваецца з галонай пры дапамозе састаных падпарадкавальных злучніка (перш чым, затым што, пасля таго як, для таго каб, па меры таго як, да таго часу пакуль, з прычыны таго што, нягледзячы на тое што, дзякуючы таму што, у сувязі з тым што і пад.), то коска ставіцца:
паміж даданай часткай і галонай, калі даданая пачынаецца такім злучнікам і стаіць перад галонай (злучнік не разрываецца);

Напрыклад:
Пасля таго як гітлераскія войскі генерал-фельдмаршала Модэля не здолелі затрымаць нашы войскі на Беразіне, яны паспрабавалі арганізаваць абарону на сход ад беларускай сталіцы на лініі Дагінава – Лагойск – Чэрвень (А. Васілескі).
З той пары як пайшлі на аблаву, цягнецца іх паляванне да сённяшніх дзён (А. Куляшо).
Для таго каб праца давала плённыя вынікі, трэба прывучыць да сталых і сур'ёзных адносін да яе з малых гадо (Я. Колас).
Па меры таго як неба святлела, цемра змянялася рэдкім лёгкім змрокам... (І. Мележ).

калі даданая частка сказа стаіць пасля галонай, коска ставіцца або перад другой часткай састанога падпарадкавальнага злучніка, або перад гэтым злучнікам у поным яго складзе  залежнасці ад сэнсу.

Напрыклад:
Я гэту мову зя сабе таму, што зашмат у ёй было гаротных песень (М. Танк).
Паран.: Бабка была спагадлівая да чужога гора, таму што сама перажыла шмат пакут і нягод (Ю. Пшырко).
Малады патрыёт пакляся біцца з ворагам да таго часу, пакуль родная зямля не будзе ачышчана ад фашысцкай погані (К. Крапіва).

5. У залежнасці ад сэнсу коска можа ставіцца пасля першай часткі састанога падпарадкавальнага злучніка.

Напрыклад:
Перад тым, як ісці  поле, яна прыбірала  хаце, мыла падлогу, лавы (Б. Сачанка).
Па меры таго, як прыпыняся дзе  вёсцы Ельскі са сваім атрадам, прыпыняся і Сцяпан (П. Пестрак).
У той час, калі ішлі жорсткія баі пад Віцебскам, галоны дар войск 2-га Беларускага фронту бы скіраваны на Магілё («Маладосць»).
Нягледзячы на тое, што давялося несці на плячах тол і боепрыпасы, адстаючых не было (І. Мележ).
Можа нават таму, што навокал было многа прастору, хлопцу раптам стала нятульна (І. Чыгрына).

6. Коска не ставіцца перад як, калі, што і пад., якія ваходзяць у склад устойлівых выраза тыпу як лепш не трэба, як ні  чым не бывала, калі б то ні было, што б там ні было, як вады  рот набрашы і пад.
Але: не хто іншы, як...; не што іншае, як... і пад.
7. Калі побач стаяць два падпарадкавальныя злучнікі (ці злучнік і адноснае слова), а таксама злучальны і падпарадкавальны злучнікі (ці злучальнае слова), то паміж імі ставіцца коска.

Напрыклад:
Брыгадзе рабочых сказалі, што, калі своечасова будзе закончаны аб'ект, яны атрымаюць прэмію.
Наперадзе былі жо добра відаць зарнічныя выбліскі ад стрэла батарэй, якія, як агні маяко, указвалі напрамак танкістам (І. Мележ).
Пот заліва вочы, але, каб не выдаць сваёй слабасці, хлопец не кіда вёсла (І. Шамякін).

8. Перад другім злучнікам коска не ставіцца, калі галоная частка пачынаецца словамі дык, то.

Напрыклад:
А яшчэ помніць ён (Алесь(, што калі прыходзілі жанеры  вёску, дык насміхаліся з усіх, абзываючы «мужыкамі» (П. Брока).
Ён чалавек дарма што сур'ёзны, а калі разгаворыцца, дык люба слухаць (К. Крапіва).
Трэба было адпачыць, але Іван адчува, што калі падзе  снег, то напэна болей ужо не стане (В. Быка).

9. Калі перад падпарадкавальным злучнікам ці адносным словам стаіць адмое не або злучальны злучнік (і, ці, або і інш.), які цесна зліваецца з даданай часткай, то яна не аддзяляецца коскай ад галонай часткі.

Напрыклад:
Нам трэба ведаць не дзе ты бы, а што ты за дзень зрабі.
Ён спакойны і калі зазята працуе, і калі адпачывае.

10. Даданая частка  пазіцыі пасля галонай, выражаная толькі адным адносным словам або спалучэннем сло, коскай не аддзяляецца.

Напрыклад:
А я хаджу і радуюся. Ведаеш чаму? (І. Шамякін).
Яны паехалі і не сказалі куды.
Мочкі стаялі, не ведаючы што рабіць (Ф. Шкірманко).
Невядома хто тут гаспадар.

ГЛАВА 15
КРОПКА З КОСКАЙ

§ 58. Правілы пастанокі кропкі з коскай

1.  Кропка з коскай ставіцца паміж адносна незалежнымі састанымі часткамі сказа, якія аб'ядноваюцца  адзін складаны сказ без дапамогі злучніка, калі такія састаныя часткі значна разгорнутыя і маюць свае знакі прыпынку.

Напрыклад:
Чарнеецца сажаю вечар. Дождж б'ецца аб хвалі ракі; гуляе, гудзе над ёй вецер, заводзіць, што  полі вакі (М. Багдановіч).
Ручай застася недзе баку, гоман яго прыціх; мацней і выразней сталі шумець яліны; свежы вецер скрозь гойда верхавінамі; сонца схавалася; змаркатнелае неба сё далей і шырэй абкладвала хмара (В. Быка).

Кропка з коскай можа ставіцца на стыку частак бяззлучнікавага сказа з адносна незалежнымі часткамі, калі паміж імі знаходзіцца пабочнае слова. У гэтым выпадку кропка з коскай паказвае, да якой з частак адносіцца пабочнае слова.

Напрыклад:
Але якое гэта запрашэнне – адзін сказ у канцы, як бы між іншым, для ветлівасці; можа, спадзявалася, што ён не адважыцца прыехаць (І. Шамякін).

2. Кропка з коскай ставіцца паміж часткамі складанага сказа, якія звязваюцца паміж сабой:
далучальнымі злучнікамі але, толькі, аднак, усё ж, тым не менш і пад., асабліва калі гэтыя часткі значна разгорнутыя або маюць свае знакі прыпынку;

Напрыклад:
Марозік крэпіць, лёд ташчэе, і рэчка вольная нямее, да дна вадзіца вымярзае і ходу, бедная, не мае, і цесна там ёй, і няміла яе халодная магіла; але дарма: жывую сілу не запраторыш ты  магілу, мароз бязжаласны і люты! (Я. Колас).
Гойдалася  цэбры вада, льючыся праз край, і твару свайго выразна разгледзець у вадзе Агата не магла; толькі бялелі  вадзе рукі, і гэта цешыла яе (К. Чорны).

далучальнымі злучнікамі і і ды (у значэнні «і») толькі  тым выпадку, калі яны аб'ядноваюць дзве састаныя часткі, якія без гэтых злучніка былі б самастойнымі сказамі, раздзеленымі кропкай: На ёй (ялінцы( валоскія арэхі, а з пазалочанай паперкі глядзяць панадныя цукеркі; і больш на ёй няма нічога, ды хіба ж дзецям трэба многа (Я. Колас).
3. Перад злучнікам а кропка з коскай ставіцца толькі  тым выпадку, калі састаныя часткі, якія звязваюцца гэтым злучнікам, значна разгорнутыя і абавязкова маюць свае знакі прыпынку, у прыватнасці коскі.

Напрыклад:
Ён невысок, не надта ёмак, ды карчавіты і няломак, а волас мае цёмна-русы, і зухаскія яго вусы  меру догі, густаваты, угору чуць канцы падняты; а вочы шэры, невялічкі, глядзяць прыветна, як сунічкі, але раптона і адразу не расчытаеш іх выразу... (Я. Колас).

4. Кропка з коскай ставіцца паміж развітымі аднароднымі членамі, калі пры адным з іх ёсць коскі.

Напрыклад:
Хлопец злёгку задрыжа і зя скрыпку паслухмяна; струны звонкія наладзі, раз-другі смычком правё і аддася весь абладзе, чарам струнных галасо (Я. Колас).
Я выйша на вуліцу і адчу, як сцюдзёнае марознае паветра апаліла мне твар; пачу, як звонка рыпіць снег; убачы, як гарыць на сонцы аснежанае поле... (А. Астапенка).
Наталля то складала на палку рэчы, то перасталяла іх; то адкрывала сумку, то закрывала; то зашпільвала на сабе кофтачку, то, як ад гарачыні, расшпільвала яе (Я. Скрыган).
Цягнуцца з усіх дарог – з куфэркамі, з клункамі; з ботамі, з лапцямі, босыя; з праважатымі і адны; без слёз і з плачам; п'яныя і цвярозыя; каханыя і забытыя – на станцыю (Я. Скрыган).

5. Кропка з коскай ставіцца паміж значна разгорнутымі даданымі часткамі складаназалежнага сказа, падпарадкаванымі адной і той жа галонай, калі паміж даданымі няма злучальнага злучніка, асабліва калі нутры такіх даданых ёсць, у сваю чаргу, даданыя часткі.

Напрыклад:
Калі з-пад завялых шыпулек паказаліся і смачна запахлі спачатку маленькія шэра-сінія струменьчыкі дыму, а потым, вельмі хутка разросшыся, вялікімі клубамі паплылі над бульбонікам; калі, нарэшце, праз голле прабіліся жвавыя і белаватыя на ранку языкі полымя, на частку неяк адразу сё змянілася (А. Кулакоскі).
Нягледзячы на тое, што крыда раз-пораз загаралася  душы Кляновіча, яго цешылі перспектывы, што вось ён зоймецца даследаваннем глеба; што будзе арганізоваць севазвароты, адкрываць розныя курсы; што ён наладзіць справу парадкавання гною; што ён едзе  такую вобласць, дзе яшчэ не звялася мясцовая чырвоная парода каро, аб якой Кляновіч дано думае; што гэтую пароду няслушна закінулі; што  свой час знаходзіліся і такія разумнікі, што  мэтах падрыву прадукцыйнасці жывёлагадолі гэтую пароду назвалі «нацыяналістычнай» (П. Пестрак).

6. Кропка з коскай ставіцца паміж групамі адносна незалежных састаных частак бяззлучнікавага сказа, а таксама паміж групамі даданых частак, якія адносяцца да адной галонай, калі неабходна паказаць граніцы паміж групамі частак у адрозненне ад граніц паміж асобнымі састанымі часткамі.

Напрыклад:
Цёмны бор, кусты, балоты, кучы лоз і дубняку, рэчкі, купіны, чароты, мора тра і хмызняку; мосцік, зложаны з бярвення, брод і грэбля кожны крок, на дарозе рад карэння, крыж, пахілены набок; пералескі, лес, паляна, старасвецкі дуб з жарлом, хвоя-веліч на кургане з чорным буславым гняздом; гразь, пяскі, лужок зялёны, шум крынічкі з-пад карча, шэлест лісця несканчоны, крык у небе крумкача; вербы, груша-сіраціна, нізкарослы цёмны гай... Гэта ты, балот краіна! Гэта ты, палескі край! (Я. Колас).

7. Кропка з коскай ставіцца  канцы рубрык пералічэння, калі рубрыкі гэтыя не з'яляюцца самастойнымі сказамі, але дастаткова разгорнутыя, і асабліва калі яны маюць свае знакі прыпынку.

Напрыклад:
Паводле папярэдніх даных, рух усіх трох спадарожніка адбываецца па блізкіх арбітах з пачатковымі параметрамі:
перыяд абарачэння 95,2 мінуты;
максімальная адлегласць ад паверхні Зямлі (у апагеі) 876 кіламетра;
мінімальная (у перыгеі) 210 кіламетра;
вугал нахілу арбіт да плоскасці экватара 56 градуса 10 мінут («Звязда»).
У адпаведнасці з пунктам 4 Палажэння аб адстацы служачых дзяржанага апарату, служачы, з якім заключаны кантракт, мае права звольніцца  сувязі з выхадам у адстаку  некалькіх выпадках: у дзень заканчэння тэрміну кантракта; у парадку і на мовах, прадугледжаных кантрактам ці пагадненнем бако; а таксама пры абставінах, прадугледжаных артыкулам 32 КЗаП... («Звязда») .

ГЛАВА 16
ДВУКРОП'Е

§ 59. Правілы пастанокі двукроп’я

1. Двукроп'е ставіцца перад пералічэннем аднародных члена, перад якімі ёсць абагульняльнае слова (займеннік, прыслое, назонік) або словы напрыклад, а іменна.

Напрыклад:
Наогул яе [настаніцу] любілі се: вучні, настанікі, калгаснікі (І. Шамякін).
Раніца была сухая. Нідзе ні расінкі: ні на траве, ні на лісці (А. Чарнышэвіч).
Усе былі апрануты па-святочнаму: чысценька і прыгожа (Я. Колас).
На прыгуменні, поруч з садам, павець з гумном стаяла радам, а пад паветкаю прылады: вазок, калёсы, панарады, старыя сані, восі, колы і вулля некалькі на пчолы... (Я. Колас).
На роках мовы праводзяцца розныя віды работ, напрыклад: дыктанты, сачыненні, пераказы і інш.

2. У афіцыйных паперах, дакументах, у навуковых працах, зрэдку  мастацкіх тэкстах двукроп'е перад аднароднымі членамі ставіцца і тады, калі перад імі адсутнічае абагульняльнае слова (яго ролю выконвае дзеясло-выказнік).

Напрыклад:
Да заявы прыкладаюцца: ... .
На нарадзе прысутнічалі: ... .
Вучылішча рыхтуе: токара, слесара ...
З прамысловых птушак найбольшую цікавасць маюць: цецярук, глушэц, рабчык, шэрая курапатка, крыжанка, слонка, дупель, бакас і белая курапатка (Т. Хадкевіч).

3. Двукроп'е ставіцца перад пералічэннем аднародных азначэння, якія выражаны прыметнікам або назонікам ці займеннікам і адносяцца да паясняльнага папярэдняга назоніка.

Напрыклад:
Дарэчы, вельмі сімвалічна, што і да гэтага часу не высветлена, якога ж веравання бы Скарына: правасланага, каталіцкага ці пратэстанцкага? (Н. Гілевіч).
Размову спачатку вялі Васіль і Маслоская – звычайную размову знаёмых людзей у першыя хвіліны сустрэчы: аб надвор'і, аб сустрэчы, аб навінах (І. Шамякін).

4. Калі аднароднымі членамі з папярэднім абагульняльным словам сказ не заканчваецца, то перад імі ставіцца двукроп'е, а пасля іх – працяжнік.

Напрыклад:
Рыбацкая снасць: сетка, нераткі, вуды – была адмысловая  дзядзькі Марціна (Я. Колас).
Бацька прыбра з воза сё: плуг, барану, мяшкі з бульбай – і вайшо у хату (М. Зарэцкі).

5. Двукроп'е ставіцца перад аднароднымі членамі, якія тлумачаць, удакладняюць значэнне папярэдніх сло.

Напрыклад:
На скорым часе ранічкою Алесь у кепскім бы настроі: хадзі, бурча, не змочва маме, усё дагары вярну нагамі (Я. Колас).
Яна зялася за работу: набрала бярэма дро, унесла  хату і, запалішы газоку, стала класці іх у печ (К. Чорны).

6. Двукроп'е ставіцца паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа, калі  другой раскрываецца змест ці казваецца прычына таго, аб чым гаворыцца  папярэдняй частцы.

Напрыклад:
Агіня пускаецца на хітрасць: яна крута верне свой човен наперарэз Мартынаваму чону (Я. Колас).
Усё навокал было па-ранейшаму: глуха шуме лес, нізка над зямлёй плылі хмары (С. Александровіч).
Яна дамаглася свайго: сталовая жо красавалася жотай страхою (П. Брока).
Але пагаварыць яму так і не далося: гаспадыня запрашала гасцей за стол (Я. Колас).

7. Двукроп'е можа ставіцца паміж трыма часткамі бяззлучнікавага складанага сказа, у якім наступная частка  адносінах да папярэдняй можа абазначаць прычыну, выражаць удакладняльна-тлумачальнае значэнне і інш.

Напрыклад:
Але справа тут не  часе была: недаверлівыя залацінцы другое мелі  думках: каб не прыбра часам гэты інструктар і сад, і агарод, і сенакос (Я. Колас).
Прашу: хоць раз задумайцеся, людзі: на што мы трацім лепшыя гады? (А. Бачыла).

8. Двукроп'е ставіцца паміж дзвюма часткамі бяззлучнікавага складанага сказа, першая з якіх заканчваецца дзеясловамі бачыць, глядзець, разгледзецца, чуць, адчуць, адчуваць, заважыць, зразумець, ведаць, верыць, казаць, разумець і інш., пры дапамозе якіх пазначаецца, што далей будзе ісці паведамленне аб якім-небудзь факце, падзеі, з'яве і пад.

Напрыклад:
[Зося] заважыла: Янка жо там, за вушаком дзвярэй (Г. Далідовіч).
Гляджу: усё  парадку (К. Чорны).
Праз туман разгледзеся цяпер я: над палянай жокне поны месяц (М. Лужанін).
Адным словам сказаць, усе бачылі: яна і прыгожая, і далая (К. Чорны).
Няхай усё гэта песня нагадала, але я веру: устане горад мой (М. Танк).
Алесь зразуме: нервовасць Кастуся можа сапсаваць справу (У. Караткевіч).
Праз вокны відаць: на сходзе разгараецца раніца (М. Лупсяко).

9. Двукроп'е ставіцца пасля сказа або сло, якія водзяць у тэкст простую мову.

Напрыклад:
Лагодненька мее гаварыць дзед Павал: «Не хадзі ты, Агатка, далёка» (Я. Колас).
Ціха шэпчуць за парканам дзеці: «Вунь новая настаніца ідзе» (С. Грахоскі).
Рая прапанавала: «Хлопцы, дзячаты! Давайце наведаем Данілу Платонавіча!» (І. Шамякін).

ГЛАВА 17
ПРАЦЯЖНІК

§ 60. Правілы пастанокі працяжніка

1. Працяжнік ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам:
калі абодва галоныя члены сказа выражаны назонікам у назоным склоне і пры выказніку адсутнічае дзеясло-звязка;

Напрыклад:
Мінск – сталіца, гордасць наша, слава сёй краіны (Я. Купала).
Нарэшце дзед Талаш – партызанскі камандзір (Я. Колас).
Матчыны рукі – залатыя рукі (І. Мележ).
Фразеалогія – раздзел мовазнаства, які вывучае семантычныя, граматычныя і стылістычныя асаблівасці стойлівых выраза.
Прастора і час – усеагульныя формы каардынацыі з'я і падзей («БелСЭ»).

калі абодва галоныя члены ці адзін з іх выражаны неазначальнай формай дзеяслова;

Напрыклад:
Асаблівая асалода – хадзіць у ягады (А. Ус).
Вучыцца  народа – задача кожнага пісьменніка (К. Чорны).
Ехаць – не працаваць (Ф. Янкоскі).
Гаспадарку весці – не лапці плесці (І. Гурскі).
Хату зрабіць – не скрынку збіць (Прыказка).

калі перад выказнікам ёсць словы гэта, вось, значыць, гэта значыць, гэта ёсць;

Напрыклад:
Паэзія – гэта пакута і радасць, праклён і бязлітаснасць, споведзь і гордасць (П. Панчанка).
Кожны чалавек – гэта цэлы свет (К. Чорны).
Цімох і Гануля – вось роная пара (Я. Купала).
Ігнараваць мову – гэта значыць ігнараваць народ, нацыю (П. Пестрак).

калі дзейнік і выказнік выражаны лічэбнікамі або адзін з іх выражаны назонікам у назоным склоне, а другі – лічэбнікам ці колькасна-іменным спалучэннем;

Напрыклад:
Пяць і тры – восем.
Шэсцьдзесят і пяцьдзесят – сто дзесяць.
Плошча Нарачы – восемдзесят квадратных кіламетра (В. Вольскі).

калі выказнікам выступае сечаная форма дзеяслова, выклічнік або гукапераймальныя словы.

Напрыклад:
Уладзік зараз – шмыг у дзверы (Я. Колас).
А куля – дзык! А другая  руку (Я. Брыль).
Я – хоп за павады! Конь спужася, а я – скок на яго (Я. Колас).
Цяперашні чытач – ого-го! (П. Місько).

2. У спецыяльнай літаратуры пры характарыстыцы прадмета перад колькасна-іменным спалучэннем працяжнік звычайна не ставіцца.

Напрыклад:
Дажыня [Нёмана] 937 км. Плошча басейна 98,2 тыс. кмІ. («БелСЭ»).

3. Працяжнік не ставіцца:
калі дзеянне, абазначанае сечанай формай дзеяслова, сэнсава не выдзяляецца.

Напрыклад:
Я тым часам шмыг за дзверы (З. Бядуля).
Даніла шусь тут у вароты з жалезным ёмкім сахаром (Я. Колас).
Шустры жоценькі клубок шмыг са сцежкі пад дубок (Н. Галіноская).

4. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назонікам або назонікам і займеннікам ці прыметнікам, звычайна не ставіцца:
калі паміж галонымі членамі стаіць прыслое, часціца, пабочнае слова, адасоблены член сказа (акрамя прыдатка) і інш.;

Напрыклад:
Марына жо настаніца (І. Грамовіч).
А мой бацька таксама партызан (І. Шамякін).
Дзед Талаш не проста праваднік у Букрэевай разведцы (Я. Колас).
Хлопцы, відаць, добрыя рыбакі (Я. Сіпако)
Хлопец, апрануты  салдацкі шынель, наш зямляк (К. Чорны).

калі дзейнік стаіць пасля выказніка;

Напрыклад:
Страшэнны штукар і свавольнік гэты Нёман (Я. Колас).

калі перад выказнікам ёсць адмое не;

Напрыклад:
Сам сабе чалавек не вораг (Прыказка).
Сляпы сляпому не павадыр (Прыказка).

калі пры выказніку жываюцца паранальныя злучнікі як, усё рона як, быццам, быццам бы, бы, нібы, што;

Напрыклад:
Жыта як сцяна (І. Навуменка).
Аблокі нібы вона (Я. Янішчыц).
Вясенні луг што выстака народнага мастацтва (І. Шамякін).

калі дзейнік выражаны асабовым займеннікам, а выказнік – назонікам у назоным склоне;

Напрыклад:
Пасівелы мой лес, я твой вечны паклоннік, я твой вечны дажнік (Я. Сіпако).

калі дзейнік выражаны назонікам, а выказнік – прыметнікам.

Напрыклад:
Неба чыстае, васільковае (А. Якімовіч).
У познюю восень вада пад мастком чыстая і халодная (К. Чорны).

5. Пры сэнсавым і інтанацыйным выдзяленні выказніка  адзначаных выпадках працяжнік можа ставіцца.

Напрыклад:
Пароль неміручасці – родная мова (П. Макаль).
Рак – не рыба, кажан – не птушка (Прыказка).
Лёдам гасцінец мой выбіты, выліты, лёд – як магіла сама (Я. Купала).
Вочы – нібы дзве чарэшні  дождж (А. Карпюк).
Я – чалавек, мне трэба жыць, тварыць, а не гарэць у полымі напалму (А. Зарыцкі).
Неба – высокае, блакітнае (Я. Мар).

6. Працяжнік ставіцца перад абагульняльным словам пасля аднародных члена.

Напрыклад:
І двор, і дарога, і лес – усё было занесена белым снегам (І. Пташніка).
У полі, у лесе, на рэчцы – усюды бы відаць шырокі і смелы поступ вясны (У. Крачанка).

7. Калі пасля аднародных члена перад абагульняльным словам ужыта пабочнае слова або спалучэнне сло словам, адным словам, карацей кажучы, то працяжнік ставіцца перад пабочным словам, а пасля яго – коска.

Напрыклад:
Начны лес, ціхі, ледзь улоны гул маразявых сосен, цішыня лясных нетра – адным словам, усё настройвала на роздум (М. Зарэцкі).

8. Калі аднародныя члены сказа стаяць у сярэдзіне сказа пасля абагульняльнага слова, то перад імі ставіцца двукроп'е, а працяжнік – пасля іх.

Напрыклад:
Хутка сё: неба, і дарога, і чэзлыя балотныя хмызнякі – патанула  снежнай завірусе (Я. Колас).
Рыбацкая снасць: сетка, нераткі, вуды – была адмысловая  дзядзькі Марціна (Я. Колас).

9. Калі аднародныя члены знаходзяцца  сярэдзіне сказа пасля абагульняльнага слова і маюць характар удакладнення, дадатковага тлумачэння, то яны выдзяляюцца працяжнікам.

Напрыклад:
Тады се – і дарослыя і дзеці – уважліва сачылі за далёкімі іспанскімі падзеямі (М. Лынько).
У лесе кожная мясцінка – лужок, палянка, баравінка – асобны твар і выраз маюць (Я. Колас).

10. Працяжнік ставіцца паміж аднароднымі членамі сказа, не звязанымі злучнікамі, але пры наянасці перад першым з іх адмоя не ці супрацьпасталення.

Напрыклад:
Не плача – смяецца шчаслівая маці (М. Багдановіч).
На чарговым прыпынку  пярэднія дзверы не вайшо – ускочы малады, як і шафёр, хлопец (Ф. Янкоскі).
Гаспадар павё яго не  жылы катэдж – у лазню (І. Шамякін).
Не сваімі – чужымі нагамі гаспадар падышо да каня (П. Глебка).

11. Працяжнік ставіцца перад злучнікам і паміж двума членамі сказа, калі другі з іх выражае вынік, хуткую змену падзей, нечаканасць.

Напрыклад:
А бачы Машу – і адразу падабрэ (І. Шамякін).
Павернеш галаву – і бачыш сквер, пасярэдзіне якога старая царква (Г. Васілеская).
Грузавік чмыхну, зараката – і запылі па вясковай вуліцы (Т. Хадкевіч).

12. Калі злучнік і звязвае два аднародныя выказнікі, з якіх другі выражаны сечанай формай дзеяслова, то паміж імі засёды ставіцца працяжнік – перад злучнікам або пасля яго.

Напрыклад:
Пахіснулася хвоя – і бразь на зямлю (Я. Колас).
Да рэчкі жаданай прабраліся хлопцы і – стоп! (Я. Колас).

13. Працяжнік ставіцца перад недапасаваным азначэннем, выражаным неазначальнай формай дзеяслова ці спалучэннем з гэтай формай (такое азначэнне звычайна стаіць у канцы сказа, сэнсава і інтанацыйна выдзяляецца, перад ім можна ставіць словы а іменна).

Напрыклад:
Усіх непакоіла адна думка – выстаяць (М. Лынько).
Узнікла недарэчнае  такіх абставінах жаданне – засмяяцца (Р. Сабаленка).

14. Працяжнікам могуць аддзяляцца два ці больш дапасаваныя азначэнні, што стаяць звычайна  канцы сказа, адасабленне якіх асабліва падкрэсліваецца інтанацыяй.

Напрыклад:
Сонца зайшло, і пачалося змярканне – ціхае, свежае, з расой і камарамі (Я. Брыль).
Запальваліся то тут, то там зоры – вясёлыя, мігатлівыя (Б. Сачанка).
Паказалася нават сонца – чырвонае, нізкае (Б. Сачанка).

15. Працяжнік ставіцца перад неразвітым або развітым прыдаткам, які стаіць у канцы сказа:
калі  прыдатку тлумачыцца, удакладняецца змест азначаемага назоніка і перад ім без змянення сэнсу можна ставіць словы іменна, а іменна;

Напрыклад:
Пацягнуся лес сцяною – ельнік, дуб і хваіна (Я. Колас).
За весь час яна ні разу не глянула на свайго суседа – Лабановіча (Я. Колас).
Не раз Бабейка сядзе на гэтым грудку, прынёсшы бацьку полудзень – гарнушак малака і шырокі, на сю патэльню, пачарнелы дранік (Т. Хадкевіч).

калі прыдатак, які знаходзіцца  канцы сказа, адносіцца да займенніка;

Напрыклад:
Наперадзе ішо ён – таварыш Дарожка (П. Пестрак).
Вось яна – дзявочая пекната (І. Шамякін).
Ён паспе ужо коратка перазнаёміцца з усімі  гэтым доме і стаць быццам сваім чалавекам – гэты малады і вясёлы хлопец (К. Чорны).

калі неабходна падкрэсліць адценне самастойнасці прыдатка, які стаіць у канцы сказа.

Напрыклад:
А вось і сам гаспадар гэтай хаты – Трахім (К. Крапіва).
Андрэй сядзе, апёршыся на край стала, і дапытліва пазіра на людзей – на моладзь і старых (П. Пестрак).

16. Прыдатак або група аднародных прыдатка, якія стаяць у сярэдзіне сказа пасля азначаемага назоніка, выдзяляюцца з двух бако працяжнікамі, калі неабходна падкрэсліць самастойнасць прыдатка.

Напрыклад:
Два пчаляры – Галя і Васілёк – не прымалі дзелу  размове (А. Рылько).
Начны драпежнік – сава – бясшумна плыве  паветры (В. Вольскі).
Грабцы – дзячаты, маладзіцы – штораз варушацца жывей, бо чуюць голас навальніцы (Я. Колас).

Калі патрабуецца пастанока пасля адасобленага прыдатка коскі, то другі працяжнік апускаецца.

Напрыклад:
Падаюць сняжынкі – дыяменты-росы, падаюць бялюткі за маім акном (П. Трус).

17. Працяжнікам могуць аддзяляцца даданыя члены, якія знаходзяцца  канцы сказа, пры іх сэнсава-інтанацыйным выдзяленні.

Напрыклад:
Каля школы шчабяталі дзеці – звонка, радасна (Я. Колас).
Снарады нас і міны засыпалі, а мы ішлі – з акопа  акоп (П. Прыходзька).
Ягор выпі шклянку гарбаты з нейкімі сушкамі, і Арцём Андрэевіч павё яго  трэці цёмны пакой з ляжанкаю пры сцяне, скіну з сябе кажух – яму накрыцца (В. Быка).

18. Працяжнік звычайна ставіцца  няпоных сказах на месцы прапушчанага члена сказа.

Напрыклад:
З аднаго боку дарогі стая рэдкі хвойнік, а з другога – кусты ядлоцу, а далей – алешнік (Я. Колас).
Раны гояцца часам, а дружбаю – гора (А. Куляшо).
Вось прабегла імгненне, затым – залатая мінута (Я. Янішчыц).
Па суседству з Белым возерам знаходзіцца другое – Чорнае (В. Вольскі).
Праз шум эшалона прарвася недалёкі гарматны выбух. Затым яшчэ некалькі – большай сілы (І. Мележ).
У цёмным небе – карагоды сіняватых зорак (М. Багдановіч).
Далёка – бор. Няблізка – лес. Глыбока – водар верасовы (Я. Янішчыц).

19. Працяжнік можа ставіцца  сказе, каб пазбегнуць двухсэнсонасці выказвання.

Напрыклад:
Ты што – забы? (І. Шамякін). Паран.: Ты што забы?
І якія людзі незвычайныя – таленты! (Я. Рамановіч). Паран.: І якія людзі – незвычайныя таленты!

20. Працяжнік можа жывацца для выдзялення станых канструкцый (як знак, ранапраны з дужкамі).

Напрыклад:
Алеся – ёй было жо каля дзесяці гадко – сядзела за праснічкаю (Я. Колас).
Балота зрабілася сівое ад попелу, і па ім – уначы было відаць з вёскі – бега агонь, адгаралі высушаны альшэнік і ніцая лаза, што раслі высока на куп'і (І. Пташніка).

21. Калі станая канструкцыя знаходзіцца паміж часткамі, дзе павінна ставіцца коска, або  канцы самой устаной канструкцыі ёсць гэты знак прыпынку, то коскі спалучаюцца з працяжнікам і ставяцца перад другім працяжнікам.

Напрыклад:
Каб дабрацца да надзелу цёткі Насці – так завуць жонку бацькавага брата, – трэба прайсці каля будкі, у якой яшчэ нядана яны жылі (І. Навуменка).
Дзячына – мачыха дазналася жо, што завуць яе Параска, – прывяла воз на двор “воласці”, сказала, што яна жыве тут, на першым паверсе, з боку двара (І. Мележ).

22. Працяжнік ставіцца паміж часткамі складаназлучанага сказа, калі  другой частцы падкрэсліваецца вынік у адносінах да першай, калі перадаецца нечаканасць, хуткая змена падзей або рэзкае супрацьпасталенне.

Напрыклад:
Дыхнула свежасцю – і лёгка стала, пачуся лесу пошум, плёскат рэк (Н. Гілевіч).
Момант – і  веснічках паказалася Аленка (Я. Колас).
Сярэдзіна кастрычніка – і такі мароз (І. Шамякін).
Пытася, шука – і ні слыху  адказ, ні следу нідзе, ні далёкага рэха (П. Панчанка).
Узяся чытаць – і не чыталася (М. Гарэцкі).

23. Працяжнік можа ставіцца і пасля злучніка як сэнсава-акцэнтны знак.

Напрыклад:
Перахапі [Толік] далонню палатно касы пасярэдзіне, каб лягчэй было падтачыць, і – ужо глушэй азвалася рэха: Шах! Шах! Шах! (І. Капыловіч).

24. Працяжнік ставіцца  складаназалежным сказе, калі даданая частка знаходзіцца перад галонай і інтанацыйна выдзяляецца.

Напрыклад:
Цаніце чалавека засёды пры жыцці. Калі заплюшчыць векі – ён згіне  небыцці (П. Панчанка).
А пакуль ёсць сілы – усё я трываю і веру  розум, у вечны прасцяг (С. Законніка).
Што дума бацька – не ведаю (Я. Брыль).
Хто птушку пакрыдзіць – той сам сабе здрадзіць (П. Панчанка).

25. Пры сэнсава-інтанацыйным выдзяленні частак працяжнік можа ставіцца і тады, калі даданая частка знаходзіцца пасля галонай.

Напрыклад:
Тады магутная краіна – калі пявучы  ёй народ (Я. Янішчыц).
Смяюся, калі плакаць трэба. Журба – калі на вуснах смех (Я. Янішчыц).

26. Працяжнік ставіцца  бяззлучнікавых сказах паміж часткамі:
калі  першай частцы казваецца на мову або час дзеяння, пра якое паведамляецца  другой частцы;

Напрыклад:
Запяеш па душы, дасі цехі гасцям – поны гуслі насыплю дуката (Я. Купала).
Вецер загуляе – хвойнік, лозы гнуцца (Я. Колас).
Падрасцеш вялікі – раскажу тады (П. Глебка).

калі  другой частцы паказваецца вынік, або робіцца вывад з таго, пра што паведамляецца  першай частцы;

Напрыклад:
Шмат зорак у небе – добра жывёла расплодзіцца. Густая шэрань на галіны лягла – ад яблыка, ад ігруш дрэвы да самай зямлі прыгнуцца (Л. Дайнека).
Пупышкі на вербах гнуткіх – гэта вясны пачатак (П. Панчанка).

калі змест частак супрацьпасталяецца ці супасталяецца;

Напрыклад:
Клікнуць хацелася – голас замёр (П. Брока).
Маці будзіла снедаць – ён не ста (І. Навуменка).
Мы жо не просім міласці  прыроды – прырода моліць літасці  нас (С. Грахоскі).

калі  сказе гаворыцца пра хуткую змену падзей або  другой частцы паказваецца неадпаведнасць, нечаканы вынік таго, пра што паведамляецца  першай частцы;

Напрыклад:
Бліснула маланка – стала відна як удзень (С. Грахоскі).
Гляну я туды-сюды – нікога не відаць (Я. Колас).
Ён паслуха – ціха сюды (Я. Колас).

калі другая частка з’яляецца абагульняльнай у адносінах да папярэдніх;

Напрыклад:
Ціха булькатала вада  канаве, сыпалася лісце, чырыкалі недзе вераб’і – усё гэта было такім звыклым, добрым, прыгожым (М. Гамолка).
Дол засланы шышкамі, цвіце сунічнік, бруснічнік, перагукваюцца птушкі, звіняць камары – усё тут знаёмае (І. Навуменка).

калі другая частка з’яляецца далучальным сказам;

Напрыклад:
І разгарэлася ігрышча – дано такога не было (Я. Колас).
Андрэй бы у добрым гуморы – гэта адразу кідалася  вочы (М. Зарэцкі).

калі другая частка з’яляецца парананнем у адносінах да першай.

Напрыклад:
Слова сказа – сякераю адсек (Прыказка).
Двор без мамы – народ без мовы (В. Зуёнак).

27. Працяжнік ставіцца паміж двума словамі, якія абазначаюць прасторавыя, часавыя або колькасныя межы (гэтыя словы замяняюць словазлучэнні з прыназонікамі ад (з) да).

Напрыклад:
Пасажырскі поезд Мінск – Масква прыбы на станцыю Орша.
Можна лічыць, што масавы прыход славян на Беларусь і іх канчатковае караненне тут пачалося на рубяжы VІ – VІІ стст. н. э. (М. Ермаловіч).

28. Працяжнік ставіцца паміж двума ці некалькімі ласнымі імёнамі  назвах вучэння або закона.

Напрыклад:
Закон захавання матэрыі Ламаносава – Лавуазье бы вялікім навуковым адкрыццём ХVІІІ стагоддзя.

ГЛАВА 18
ДУЖКІ

§ 61. Правілы пастанокі дужак

1. У дужкі бяруцца станыя спалучэнні сло і сказы, якія з асноным сказам не звязаны сінтаксічна, але аб’яднаны сэнсавай сувяззю і служаць у якасці заваг, удакладнення і пад.

Напрыклад:
Узялі мы вуды, кацялок для юшкі, сачок (на сякі выпадак) і рушылі на рыбалку (А. Якімовіч).
Я (было ж нямала нас) чака павесткі кожны вечар (А. Звонак).
У адну з тых начэй (яшчэ не было занадта позна, толькі скончыся вечар) двое людзей блукалі па глухіх закутках гэтага месца (К. Чорны).
Мы, дзеці, сядзелі на нашым бярвенні (бацька збірася ставіць новую хату і таму навазі ужо многа лесу) і рабілі сабе свістулькі з вярбовых прутко (Я. Сіпако).

2. У дужкі бяруцца станыя словы і спалучэнні сло, якія тлума- чаць, удакладняюць значэнне асобных папярэдніх сло.

Напрыклад:
Ён сядзе на ганку, ускінушы на плечы гуню (світку), і куры (А. Чарнышэвіч).
Кожны раз перад выступленнем былі спекі (рэпетыцыі) (Я. Мар).
У руках у яго вялікая галка камяко (бульбяной кашы) (К. Крапіва).

3. У дужкі бяруцца станыя спалучэнні сло і сказы, якія хоць і звязаны сінтаксічна з асноным сказам, але выражаюць толькі дадатковыя завагі.

Напрыклад:
У яго тады жыла запаветная мара – стаць лётчыкам (калі не лічыць таго, што адзін час, нядана, ён захапляся геалогіяй, каб знаходзіць затоеныя багацці) (І. Мележ).
У полі (хаця  ім, прада, яшчэ ляжа снег) ужо чулася вясна (Б. Мікуліч).

4. Пасля сло устаной канструкцыі (перад закрывальнай дужкай) можа ставіцца пытальнік, клічнік або шматкроп'е, якія патрабуюцца кантэкстам, але кропка не ставіцца.

Напрыклад:
Бы узгорак, так як бубен, але Ціт пасея лубін, дык (ці веры вы дасце?), як чарот, жытцо расце (К. Крапіва).
Змітрок (добры ён хлопец!) чытае розную літаратуру (В. Каваль).
Успаміны плывуць, агартаюць чало. Беларусь! Беларусь! (А палеткі бягуць...) (П. Глебка).
І толькі школа (я адразу бачы яе і беспамылкова пазна) стаяла за гародамі, бліжэй да лесу (І. Шамякін).

5. У дужкі бяруцца словы і спалучэнні сло, якія выражаюць рэакцыю, адносіны слухачо да чыёй-небудзь прамовы, выказвання, рэплікі; адпаведны знак прыпынку ставіцца перад закрывальнай дужкай.

Напрыклад:
(Смех.)
(Гучны смех.)
(Апладысменты.)
(Бурныя апладысменты.)
(Вясёлае ажыленне  зале.)
(Воклічы: «Правільна!»)
(Галасы: «Хопіць!»)

6. У дужкі бярэцца прозвішча атара або прозвішча атара і крыніца (назва твора), з якой прыводзіцца цытата.

Напрыклад:
Каля пасады лесніковай цягнуся гожаю падковай стары, высокі лес цяністы (Я. Колас. «Новая зямля»).

7. Пасля цытаты, непасрэдна за якой у гэтым жа радку  дужках змяшчаецца спасылка на атара або на атара і крыніцу (г.зн. перад адкрывальнай дужкай, за якой ідзе спасылка), заховаецца адпаведны правілам знак прыпынку: пытальнік, клічнік або шматкроп'е.

Напрыклад:
Эпіграфам да працы зяты словы: «А там, над Нёманам, плывуць чаны  прасторы, там спевы коцяцца  нямую далячынь» (П. Трус. «Ліст да сястры»).
Прыгадаліся знаёмыя радкі: «Чым сустрэла мяне мая вуліца, як я выходзі?» (А. Куляшо. «Сцяг брыгады»).
Няхай для нас палеткі родзяць, няхай для нас сады цвітуць! (П. Панчанка).
Насустрач цягніку выходзяць з-за згорка маладыя алешыны, дубы, хвоі... (П. Галавач).

8. Калі ж спасылка на атара ці на атара і крыніцу змяшчаецца асобна нізе пад тэкстам, тады  канцы тэксту (цытаты) ставіцца кропка ці іншы адпаведны знак прыпынку (пытальнік, клічнік, шматкроп'е) і спасылка  дужкі не бярэцца.

Напрыклад:
Моныя нормы і правілы не выдумляюцца мовазнацамі і не папярэджваюць монай практыкі, а твараюцца самой монай практыкай, часта задога да таго, як набываюць сваё пісьмовае афармленне.
Кандрат Крапіва.
Максім Багдановіч па праву заня пачэснае месца  нашай маладой паэзіі як высокаталенавіты паэт і майстра паэтычнай формы. Тое, што напіса ён за сваё кароткае жыццё, ставіць яго  першыя рады нашых лепшых песняро.
Якуб Колас. «Выдатнейшы паэт і крытык».

9. У дужкі бяруцца рэмаркі атара  драматургічным творы.

Напрыклад:
А л ь ж б е т а (убягае, трымаючы  руцэ клінок з тварагом). Што гэта  вас тут парабілася, мае міленькія?
П а  л і н к а. Кабыла дзядзькава цякла ці хто кра. (Ідзе, садзіцца на ложак і шые) (Я. Купала).

ГЛАВА 19
ДВУКОССЕ*

§ 62. Правілы пастанокі двукосся

1. У двукоссе бяруцца словы, якія жыты  іранічным сэнсе або  якім-небудзь асобым, незвычайным значэнні.

Напрыклад:
Багачы і панства, нашы «дабрадзеі»! Мы на суд вас клічам, каты вы, зладзеі! (Я. Колас).
«Высокае начальства» спачатку прыслала мне падзяку, што добра вучы дзяцей у школе... (Я. Колас).
Атар «прышпілі» да персанажа лірычныя матывы, але нідзе не разві іх і не паставі у дзейсную і вобразную залежнасць ад канфлікту і ідэі («Полымя»).
Не праходзіць і дня, каб на частку пагранатрада вартавыя граніцы не затрымлівалі перавозчыка «левых» груза (З газет).
Калі будан (або «юрта», як каза Віктар) бы гатовы, сябры прыступілі да парадкавання агню (Я. Мар).

2. У двукоссе бяруцца назвы:
літаратурных твора, навуковых прац, газет, часопіса, спектакля, песень, танца, музычных твора, карцін і пад.: паэма «Сымон-музыка», раман «Людзі на балоце», камедыя «Палінка», часопіс «Полымя», «Настаніцкая газета», спектакль «Несцерка», «Лясная песня», народны танец «Бульба», опера «Кастусь Каліноскі», сюіта «На Палессі», карціна «Абаронцы Брэсцкай крэпасці»;
прадпрыемства, калгаса, вытворчых аб'яднання, парахода, станцый, санаторыя, гасцініц, кінатэатра, арганізацый, устано, партызанскіх атрада (брыгад) і інш.: вытворчае аб'яднанне «Гарызонт», параход «Украіна», санаторый «Іслач», гасцініца «Беларусь», кінатэатр «Радзіма», прапускны пункт «Брэст-Цэнтральны», станцыя метро «Няміга», партызанская брыгада «Смерць фашызму» і інш.;
марак машын, вытворчых выраба, кандытарскіх, парфумерных выраба і пад.: «Ніва», «Волга», «Мерседэс» (атамабілі), «ЯК», «Дуглас» (самалёты), «кацюша» (гвардзейскі мінамёт), «максім» (кулямёт), «зіг-заг» (барана), «Ласунак», «Мінскі грыльяж» (цукеркі), «Духмяны ландыш» (духі) і інш.
3. У двукоссе не бяруцца моныя назвы, у склад якіх уваходзяць словы імя, памяці.

Напрыклад:
Беларускі дзяржаны педагагічны ніверсітэт імя Максіма Танка.
Інстытут мовазнаства імя Якуба Коласа НАН Беларусі.
Алея памяці воіна-інтэрнацыяналіста.

4. У двукоссе бяруцца некаторыя словы, што выступаюць у ролі назоніка (субстантывуюцца).

Напрыклад:
Увесь час у яго гэтае «гэй» на языку верціцца (Я. Колас).
Ні стуку, ні груку, ні кашлю, а толькі далёкае «ку-ку» ці крык перапёлкі... (А. Бачыла).
У гэтым «ну-ну» Сака пачу нотку спогадзі, і яму стала лягчэй (Я. Колас).
А хіба зямлі гэтай «дзякуй» не скажу? (К. Кірэенка).
Час ставіць кропкі се над «і». Усё на месца ставіць ён (А. Вярцінскі).
Усё гэта, вядома, вельмі цікава, але было тут і сваё «аднак» (Я. Брыль).
Маці стаяла, слухала, ці не пачуе  лесе знаёмае «но» (Я. Колас).

ГЛАВА 20
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ
ПРОСТАЙ МОВЕ І ЦЫТАТАХ

§ 63. Правілы пастанокі знака прыпынку пры простай мове і цытатах

1. Простая мова аддзяляецца працяжнікам або бярэцца  двукоссе:
працяжнік ставіцца перад простай мовай звычайна тады, калі яна пачынаецца з абзаца;

Напрыклад:
Васіль ужо гато бы зно пакрыдзіцца, але Ганна добра, шчыра просіць:
– Скажы што-небудзь!.. (І. Мележ).
Нехта гучна кліка з другога берага:
– Гэй, паромшчык, давай пераправу! (М. Лынько).

двукоссе ставіцца перад простай мовай, калі яна запісваецца  радок.

Напрыклад:
Барвіна праціснуся праз натоп да Андрэя і Санкоскага і з ходу сказа: «Пойдзем» (П. Пестрак).
Нехта з хлопца пазна Андрэя і крыкну: «Андрэй, заходзь!» (П. Пестрак).

2. У залежнасці ад месца сло атара, якія водзяць простую мову, ставяцца наступныя знакі прыпынку:
калі словы атара стаяць перад простай мовай, то пасля іх ставіцца двукроп'е, а простая мова, якая пачынаецца не з абзаца, заключаецца  двукоссе: У прамове на рачыстым сходзе Якуб Колас гавары: «Маё слова, хоць і вузкімі дарогамі, але даходзіла да народа»;
калі словы атара стаяць у сярэдзіне простай мовы, падзяляючы яе на дзве часткі, то перад словамі атара, у залежнасці ад інтанацыйнага афармлення першай часткі простай мовы, ставяцца пытальнік, клічнік, шматкроп'е ці коска і след за гэтымі знакамі – працяжнік, а пасля сло атара – або кропка і працяжнік (калі першая частка простай мовы з'яляецца закончаным сказам), або коска і працяжнік (калі першая частка простай мовы не з'яляецца закончаным сказам).

Напрыклад:
«Хіба ж можам мы з табою займацца несур'ёзнымі справамі?» – пытаннем на пытанне адказала Надзя і прыгарнула да сябе Майку, прытуліла, як туляць дарослыя малых дзяцей. – Расказвай, як жывеш, як ваюеш?» (М. Лынько).
«Ну і напужа мяне ён (зайчык(, ды і сам, відаць, яшчэ больш напужася! – праказала Надзя. – Аднак чаго мы стаім?» (М. Лынько).
«Сцяпанка, – сказа чалавек, – ідзі пасядзі  цяньку, ты стаміся» (К. Чорны).
«Эх, вадзічка... – працягва Сава, выціраючы твар крысом курткі, – кветкамі пахне» (П. Пестрак).

3. У словах атара могуць ужывацца два дзеясловы са значэннем мовы або думкі ці блізкія да іх па функцыі; пры гэтым, калі другі дзеясло адносіцца да другой часткі простай мовы, то пасля сло атара ставяцца двукроп'е і працяжнік.

Напрыклад:
«Я сказа бы вам, ды толькі не ведаю, як прымеце вы тое, што я скажу, – ціха адзываецца ён. І, момант счакашы, дадае: – Я думаю, што з гэтага нічога не будзе» (Я. Колас).
– Вясна, Пётр, дружная, – загавары дзед, а пасля запыхка цыгаркай і дада: – Вяснянка, бач, як заліваецца (Т. Хадкевіч).

4. Калі  складзе сло атара, што стаяць перад простай мовай, няма дзеяслова са значэннем мовы або думкі ці блізкіх да іх па значэнні, то  канцы іх ставіцца кропка.

Напрыклад:
Урэшце дзед дастае з кішэні кавалак хлеба.
– Еш, Віхор... На-а-а... (З. Бядуля).
Віктар заплюшчы вочы і на весь пакой прытворна захроп. «Хай думае, што я сплю...» (Б. Сачанка).

5. Калі словы атара ідуць за простай мовай, то пасля простай мовы, у адпаведнасці з інтанацыяй, ставяцца пытальнік, клічнік, шматкроп'е ці коска (на месцы кропкі), а за гэтымі знакамі – працяжнік.

Напрыклад:
– Што вы сёння нешта не  гуморы? – запыталася Ядвіся і глянула на настаніка (Я. Колас).
– Эх, што за мясціна! – пача ён [Лабановіч] і раптам перапыні самога сябе (Я. Колас).
– Прады нідзе не любяць, – паківа галавою Кірыла (Г. Далідовіч).
«Вам, Лескавец, відаць, хочацца, каб асабіста вас пахвалілі», – Ліда сказала гэта як бы між іншым, нават не павярнушыся да яго (І. Шамякін).

6. Нявыказаная простая мова, пры якой у складзе сло атара звычайна ёсць дзеясло думаць (падумаць) або іншыя словы, спалучэнні сло і нават сказы са значэннем думкі, меркавання, разважання і пад., засёды бярэцца  двукоссе.

Напрыклад:
«Удзячнасці  нас мала», – дума сам сабе Андрэй, да болю адчуваючы сябе вінаватым перад некім (У. Крачанка).
«Чаму гэта пытала яна [Ядвіся] пра кнігу? – падума Лабановіч. – Ці не палажыла яна чаго туды?» (Я. Колас).
«Да Апанаса Харчэні трэба, мабуць, зайсці», – цюкнула неяк у галаву (Б. Сачанка).
«Што тут, у гэтым пакеце? – зайшлася душа  Алеся. – Выклік на суд? Дараванне?» (Г. Далідовіч).
«Во скочы дык ускочы», – чуха патыліцу Яхім Бабай (Б. Сачанка).
«Нешта  іх дома здарылася, – забілася  Івана трывожна сэрца. – Інакш чужога чалавека на ноч не запрашалі б» (Б. Сачанка).

7. Рэплікі дзвюх і болей асоб (у дыялогу) звычайна запісваюцца з чырвонага радка і з працяжнікам перад кожнай.

Напрыклад:
– Ты па вёсцы вольна ходзіш?
– Хаджу, як і хадзі. А што?
– Нічога, нікога не баішся?
– Я не злодзей, не забойца. Чаго ж мне баяцца? (Б. Сачанка).
– Бой бы, Валя.
– Дзе?
– Над морам. Далёка.
– З кім?
– Невядома (І. Мележ).

8. Калі некалькі рэплік запісваецца  радок без указання, каму яны належаць, то паміж імі ставіцца працяжнік і кожная з іх звычайна бярэцца  двукоссе.

Напрыклад:
«Вы яшчэ не былі  сваёй школе?» – «Не, не была. І не ведаю, якая яна там. А вы жо дано тут?» – «А жо зараз два месяцы будзе» (Я. Колас).

9. Калі пасля папярэдняй рэплікі ідуць словы атара, то перад наступнай рэплікай працяжнік не ставіцца.

Напрыклад:
Нарэшце адчыняюцца дзверы, недзе брэша сабака, уваходжу. Перада мной хлопчык з лямпай у руках. «Ты што тут робіш?» – пытаюся. «Нічога, – кажа. – Чыстапісанне пішу» (В. Быка).

10. Цытаты, як і простая мова, бяруцца  двукоссе. Скарачэнне цытаты абазначаецца шматкроп'ем.

Напрыклад:
Кандрат Крапіва адзнача, што «...канцылярызмы больш за сё псуюць нашу літаратурную мову, і ім трэба аб'явіць бязлітасную вайну».
«Пісьменнік, які не працуе над мовай, не клапоціцца аб папаненні сваіх моных запаса, – піса Якуб Колас, – можа стаць перад небяспекай апынуцца за дзвярыма літаратуры».

ГЛАВА 21
СПАЛУЧЭННЕ ЗНАКАѕ ПРЫПЫНКУ

§ 64. Правілы пастанокі спалучэння знака прыпынку

1. Калі пытальнік, клічнік, кропка, шматкроп'е або коска жываюцца  спалучэнні з працяжнікам, то працяжнік пішацца пасля пералічаных знака прыпынку.

Напрыклад:
«Хлопец твой ужо добра падрос?» – спыта той прыглушана (Я. Брыль).
«Малайцы! – стрымана пахвалі Ладынін, акінушы вокам зжатую плошчу. – Добры пачатак» (І. Шамякін).
«Нічога. Нічога, усё пройдзе...» – паспрабавала сміхнуцца яна (І. Мележ).
Красуй, наш Мінск, – любімая сталіца! (М. Хведаровіч).
Дзе яшчэ нядзельку таму назад калыхаліся высокія зялёныя травы, блішчалі кветкі, над каторымі з такімі вясёлымі песнямі лёталі работніцы-пчолкі, збіраючы мядок, – там цяпер пуста (Я. Колас).

2. Калі пасля працяжніка стаяць словы, якія выдзяляюцца па адпаведных правілах коскамі (напрыклад, пабочнае слова), то коска перад ім апускаецца.

Напрыклад:
Аслу раз выдалі мандат – няйначай, памылкова (К. Крапіва).

3. Коска і працяжнік ставяцца  наступных выпадках:
перад словам, якое патараецца для таго, каб звязаць з яго дапамогай даданую частку складаназалежнага, састаную частку складаназлучанага ці частку простага сказа разгорнутай канструкцыі;

Напрыклад:
Тыя сцежкі, што  затра вядуць, – тыя сцежкі аднолькавы, мусіць? (П. Трус).
У цішыні, якой не можа парушыць ні далёкая песня адтуль, дзе палі і дарогі, ні грукатанне экскаватара, што жо даносіцца па вадзе з таго боку, дзе Нёман, пры зорках, што неяк цьмяна прасвечваюць з высокай вышыні, і пры месяцы, які барвовым акрайцам уста над лугам, – у такой цішыні і спакойнай пацемры выйшлі на працу няданія госці гэтых мясцін – бабры (Я. Брыль).
Сапрады, хто яна, гэтая пеставатая прыгажунька, зіхатлівы асколак чужога, далёкага свету, недарэчным лёсам вайны закінутая  фашысцкі канцлагер, – хто яна, каб выкладаць ёй яго балючае, што  свой час адабрала столькі душэнае сілы  самога? (В. Быка).

у шматкампанентных складаназалежных сказах, звычайна з некалькімі даданымі часткамі перад галонай, якія распадаюцца на дзве агульныя сэнсавыя часткі, каб абазначыць месца гэтага падзелу;

Напрыклад:
Пакуль ён ішо у ваду, занадта, як здавалася Толю, плёхаючы нагамі, пакуль ён пырха і пакрэктва ад задавальнення, – нехта трэці, здалёк яшчэ, з-за ракі бачышы хлопца, падышо да кладачкі, па якой нядана перабірася певень з чубаткамі, узышо на востра і пача падкрадацца да берага (Я. Брыль).
Колькі было людзей на сходзе, што яны абмярковалі, якое там прынялі рашэнне, – нам пра гэта не казалі.

у складаных сказах з рознымі відамі сувязі, а таксама  сказах з характэрнымі рысамі перыяду (з выразным падзелам на дзве часткі, з анафарычнай будовай першай састаной часткі).

Напрыклад:
Калі ж асеннія навіны змянялі сад, калі з бяроз рва лісце вецер, а мароз, налішы ягады рабіны, траву губі, і мы нагой узрывалі прэлых лісця слой; калі патроху чырванелі чаромха, ліпа, стройны клён, а гнёзды змрочныя варон між голага галля чарнелі, і грозны вечара пажар пыла між бура-шызых хмар; калі асенні вецер дзіка стагна і глуха па начах грыме у наш жалезны дах, – тады да лета Вераніка ад нас знікала  інстытут і не будзіла згадак тут (М. Багдановіч).
Ці коска зазвоніць у час касавіцы, ці песню дзячо запяе, ці неба заззяе  агнях бліскавіцы, ці вецер у палях зазлуе, ці гром гучнабежны пракоціцца  хмарах, ці грукне над полем пярун, – усё водгук знаходзіць у вольных абшарах, усё іх дакранаецца струн (Я. Колас).
Ці завылі вакі, ці заенчы віхор, ці запе салавей, ці загагала гусь, – я тут бачу свой край, поле, рэчку і бор, сваю матку-зямлю – Беларусь (Я. Купала).

4. У канцы пытальных сказа, у якіх пытанне суправаджаецца эмацыянальна-экспрэсіным адценнем, спачатку ставіцца пытальнік, а потым – клічнік.

Напрыклад:
Ці ж гэта многа?! (Я. Купала).
Хіба ж так трэба?! (І. Мележ).
Зямля Радзімы! У сэрцы боль салодкі хто не адчу, сустрэшыся з табой? (А. Звонак).

5. Калі  сказе эмацыянальна-экспрэсіная афарбока суправаджаецца адценнем пытання, то ставяцца клічнік і пытальнік.

Напрыклад:
Бачы ты?! Слова нельга сказаць!? (К. Чорны).

6. Кропка, коска, кропка з коскай, двукроп'е і працяжнік ставяцца пасля двукосся.

Напрыклад:
На сіх загадах у правым куточку зверху значылася: «Абсалютна сакрэтна» (П. Пестрак).
Праз тыдзень бы гатовы «твор» – тры тысячы радко, як лёду... (Э. Валасевіч).
Таямнічыя радыёхвалі панясуць нам весткі з усіх канцо свету: водгаласы вайны  Кітаі, гудзенне калгаснага трактара, зловяць
з-пад хмара «Лявоніху», «Тройку»... (Я. Брыль).

7. Перад закрывальным двукоссем заховаецца кропка, якая паказвае монае графічнае скарачэнне.

Напрыклад:
У інструкцыі было напісана: «Прымяняецца для склейвання рэча з паперы, кардону і г.д.».

8. Калі перад закрывальным двукоссем стаіць пытальнік або клічнік, то коска ставіцца паводле кантэксту.

Напрыклад:
«Што прынясе вясна?», «Што вясна пакажа?», «Што будзе вясною?» – у прадчуванні важных падзей пыталіся людзі і потайку рыхтаваліся да іх (Я. Колас).
Пятра абганялі фурманкі з больш лёгкімі паклажамі, і ён, свецячыся сваім ясным тварам і песеннымі брывамі, толькі паспява гаварыць: «Добры дзень, дзядзечка!», «Добры дзень, цётачка!», хоць трошкі скіроваючы бок свайго гнедку, каб даць абмінуць (Я. Скрыган).

9. Пытальнік, клічнік і шматкроп'е ставяцца перад закрывальным двукоссем, калі яны адносяцца толькі да сло, узятых у двукоссе; пасля ж закрывальнага двукосся гэтыя знакі пішуцца тады, калі адносяцца да сяго сказа, які заканчваецца словамі, узятымі  двукоссе.

Напрыклад:
Хлапчук спыніся на сходках і з падазронасцю паглядзе на жанчыну. «Яна яго ведае ці гэта проста ціканасць, можа нават і пустая?» (К. Чорны).
На сім дварэ тады загаварылі: «Бач ты, гэта ж у нашае дворнічыхі сын камандзір!» (К. Чорны).
Я пасла ёй кароткі і сціплы адказ: «Прыязджай, будзеш госцяй жаданай у нас на вялікай будолі...» (А. Куляшо).
Чаму камбайн працуе не  «Волі»? (І. Шамякін).
А ведаеш ты нашага Івана «Тарпака» ? (Я. Колас).

10. Калі перад закрывальным двукоссем стаіць пытальнік, клічнік або шматкроп'е, то яны (тыя ж самыя знакі) паторна не пішуцца пасля двукосся; неаднолькавыя ж знакі (калі яны патрабуюцца  залежнасці ад характару адпаведных частак тэксту) ужываюцца перад двукоссем і пасля яго.

Напрыклад:
Ці вучылі вы  школе на памяць верш Я. Купалы «А хто там ідзе?»
Вы чуеце, як мне пяюць натхнёныя паэты? Як шэпчуць закаханыя: «люблю!..»? (Э. Валасевіч).
Якая галоная думка выказана  вершы Я. Коласа «Асадзі назад!»?
Вучаніца выразна прачытала верш П. Брокі «Пахне чабор».

11. Калі  пачатку або  канцы цытаты (тое ж адносіцца і да простай мовы) сустракаюцца нутранае і знешняе двукоссі, то яны павінны адрознівацца паміж сабой малюнкам (так званыя «елачкі» і «лапкі»), прычым знешняе двукоссе не павінна апускацца.

Напрыклад:
Янка Шарахоскі аб Ф.Багушэвічу піша: «З асаблівай панатой станочая грамадска-палітычная праграма паэта і ідэал працонага чалавека дадзены  вершы “Ахвяра”».

12. Унутранае і знешняе двукоссі могуць не адрознівацца малюнкам, калі яны раздзелены клічнікам, пытальнікам ці шматкроп'ем.

Напрыклад:
«Дык вы, значыць, не любіце «Вайну і мір», «Анну Карэніну»?!» – здзілена склікнула дзячына (М. Лупсяко).

13. У межах аднаго сказа перад адкрывальнай або закрывальнай дужкай не ставіцца коска, кропка з коскай, двукроп'е і працяжнік; усе гэтыя знакі ставяцца толькі пасля закрывальнай дужкі, у залежнасці ад таго, які з гэтых знака павінен быць перад першай дужкай – на месцы разрыву аснонага сказа станой канструкцыяй.

Напрыклад:
Мы, прабачце (проста сорамна гаварыць), не змаглі перабрацца за раку (С. Баранавых).
Пад брамай рог звініць прызывам (бягуць да брамы ключары), і скача рэха пералівам у лясным заснушым гушчары (М. Машара).
У травах лежачы (за край знікала сонца), пра будучнасць мы марылі з табой (А. Куляшо).
Палілася печ (нанач брася мароз); у печы скварылася свежына (К. Чорны).
Машы спомніся запіс у Алесіным дзённіку (учора ён выпадкова трапі ёй у рукі): «У чым паэзія нашага жыцця?» (І. Шамякін).
Але «малы Лондан» (без прыгарада) – таксама не маленькі, калі прыняць пад увагу, што ён налічвае не менш шасці мільёна жыхаро (К. Крапіва).

14. Кропка, пытальнік, клічнік і шматкроп'е ставяцца перад закрывальнай дужкай, калі яны адносяцца толькі да сло, заключаных у дужкі, а пасля закрывальнай дужкі яны ставяцца тады, калі адносяцца да сяго сказа, які заканчваецца словамі, узятымі  дужкі.

Напрыклад:
Калі ён увайшо у пакой, той, што сядзе за сталом, – з чорнай кучаравай галавою, у гімнасцёрцы вайсковага крою, – не адрываючыся ад паперы, пада яму левую руку. (У правай ён трыма завостраны з абодвух канцо чырвона-сіні аловак.) (К. Крапіва).
Дзьмуць вятры, і нічым не сагрэешся. (Мы на палубе, разам з чайкамі.) А  каютах, напэна, старэйшыя: можа там якія начальнікі? (Х. Чэрня).
Няхай жыве наша родная Беларусь! (Усе стаюць. Апладысменты.)
– Ды  цэнтры (чу мо?) выдалі дэкрэт – на мяса здаць усіх быко, якім мінула дзесяць год (К. Крапіва).
А як вы нас сустрэнеце (ці пабліжэе даль?), рака імя Ларэнція, зялёны Манрэаль (П. Панчанка).
Нядана (каторы раз!) я прачыта «Новую зямлю» (І. Шамякін).
Але:
Іншы раз рэкі двух розных басейна бяруць пачатак з аднаго і таго ж балота (напрыклад, рэкі Лучэса і Аршыца паміж Віцебскам і Оршай) (І. Дзяменцье).
Відаць, своеасаблівай ціканасцю часопіса да славянства тлумачыцца тое, што ён змяшча творы групы краінскіх пісьменніка (Кастамара, Аснаяненка, Гулак-Арцямоскі і інш. ) (С. Майхровіч).

15. Калі  канцы сказа сустракаюцца разам унутраныя і знешнія дужкі, то – у выпадку неабходнасці – дапускаецца жыванне дужак рознага малюнка (круглых і квадратных).

Напрыклад:
Каму хапіла сіл адолець кручы, той духам гордым ста раднёй арлам [А. Звонак. «Кругазварот» (шэсць санета)(.

16. Пры спалучэнні шматкроп'я з пытальнікам або клічнікам за гэтымі знакамі ставяцца яшчэ дзве кропкі.

Напрыклад:
Ганна, што з табою робіцца?.. Чаму ты такою стала?.. (К.Чорны).
Да пабачэння, родныя палеткі!.. Маленства сцежкі мілыя, бывайце!.. Бывайце, першыя трывогі сэрца!.. Расстацца з домам надышла пара (Н. Гілевіч).
Паран.: А што ж ты цяпер рабіць будзеш?!. (Я. Брыль).

17. Пры спалучэнні шматкроп'я з коскай апошняя звычайна паглынаецца шматкроп'ем (шматкроп'е казвае не толькі на пропуск сло, але і на пропуск знака прыпынку).

Напрыклад:
Валюня... сланая мая... скажы ты мне што-небудзь, га?.. Скажы... (Я. Брыль).
І там на дне цвілі лілеі  багне вечнасці (М. Багдановіч).
Згубілі вербы каляровасць, а там снягі снягі снягі (П. Трус).

18. Перад шматкроп'ем можа ставіцца двукроп'е, коска, калі ёсць неабходнасць паказаць пералік сказа-цытат, якія прыводзяцца не понасцю.

Напрыклад:
У тэлеграмах паведамлялася: ... ваенны пераварот у Грэцыі, рабочыя  Францыі адмовіліся разгружаць судны з ваеннымі грузамі... (З газет).

ГЛАВА 22
ПАСЛЯДОѕНАСЦЬ ЗНАКАѕ ПРЫПЫНКУ ПРЫ СПАСЫЛКАХ

§ 65. Правілы паслядонасці знака прыпынку пры спасылках

1. Коска, кропка з коскай, двукроп'е і кропка ставяцца пасля лічбы або зорачкі, якія з'яляюцца знакамі-паказальнікамі спасылкі (каб указаць, што спасылка адносіцца да пэнага слова ці групы сло): ...№, або ...І; або ...*; або ...**.
2. Пытальнік, клічнік, шматкроп'е і двукоссе ставяцца перад знакам спасылкі: ...?№ або ...!І або ...»*.
3. Пасля знака спасылкі (лічбы ці зорачкі), які размешчаны за двукоссем, кропка заховаецца: ...»№ . або ...»**.


__________________________________

Завагі і прапановы па новай рэдакцыі “Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі” просім накіроваць у Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь на адрасы:
вул.Савецкая, 9, к.311, 220010, г.Мінск; [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] або [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] ;
на факс: 200-84-83 з пазнакай “Для З.І.Падліпскай”.
 У гэтых правілах параграфы (§) з’яляюцца аснонымі структурнымі элементамі, абазначаюцца арабскімі лічбамі з кропкай і маюць скразную нумарацыю. Параграфы аб’ядноваюцца  главы і падзяляюцца на пункты або абзацы (у выпадку, калі параграф складаецца з аднаго пункта).
( Прыклады, якія прыводзяцца  гэтых Правілах, не могуць разглядацца як падрадковыя завагі да пункта, часткі ці абзаца пункта.
* У адрозненне ад пунктуацыйных знака (кропкі, коскі і іншых), двукоссе як спецыфічны знак мае зусім іншае прызначэнне – служыць асобым спосабам выдзялення сло, спалучэння сло, сказа, тэксту. Тым не менш ужыванне двукосся па традыцыі разглядаецца  раздзеле «Пунктуацыя».









13PAGE 15


13PAGE 1412015





Приложенные файлы

  • doc 8837650
    Размер файла: 864 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий