Цитология және гистология каз посл


«Цитология және гистология» пәні бойынша
Жұмыс дәптері
____________ тобы
(Аты-жөні)
Суретерді орындауға нұсқа
Гистологиялық сурет
Препаратты суреттеу – аса маңызды процесс, оның зерттеу кезінде студент оны мұқият қарайды және бөлшектерге назар аударады. Суреттеме жасалғалда препарат есте қалады, себебі оны міндетті түрде препараттан жасау керек. Әр препараттырдың зерттеуі кішкентай объективпен бастау керек, ал суреттемені үлкен объективтен жасау керек.
Қысқарған сөздер
Г. –гематоксилинмен бояуы
Г.-Э. –гематоксилин-эозинмен бояуы
Ж.Г. – темір гематоксилинмен бояуы
Г.-П. – гематоксилин–пикрофуксинмен бояуы
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:№1 зертханалық жұмыс
Тақырып: Микроскоппен жұмыс істеу ережелері.
Мақсаты: Цитологияда пайдалынатын маңызды оптикалық приборлармен, микрофотосуреттермен, объектілерді өлшеумен, суреттерін салумен, жасуша құралымдарын зерттеу тәсілдерімен, цитологиялық препараттарды дайындау тәсілдерімен танысу.
Қажетті құрал-жабдықтар: дайын препараттар, микроскоптар, биологиялық микроскоптарға арналған құралдар.
3905885233045Тапсырма 1. Әр түрлі биологиялық микроскоптар: жарық, электондық, люминисцентті микроскоп құрылысымен танысу, 1-2 суретті қараңыз.
34163081280
1 сурет – Электронды микроскоптың жалпы көрінісі 2-сурет – Жарық және электроны микроскоптар салыстыру.
Микроскоптармен жұмыс істеу тәртібі:
Микроскопты жұмыс істеп отырған адамның тура алдына, сол жақ иығын ала, үстел шетінен 5-8 см қашықтықта орналастырып, жұмыс аяқталғанша қозғамайды.
Оң жағында материалдар, құрал-жабдықтар, сурет салатын альбом болу керек.
Микроскопты бір орнынан екінші орынға апарған кезде, бір қолмен мойнынан, екінші қолмен табанынан ұстау керек.
Жұмыс алдында окуляр, объектив, айна, заттық үстелді жұмсақ матамен сүрту керек
Объект алдымен кіші сонан кейін үлкен ұлғайтқышпен зерттеледі
Қажетті жарықты түсіру үшін:
А) конденсордың фронтальны линзасын микроскоп үстелшесінің деңгейіне көтереді
Б) конденсордың төменгі жағындағы күңгірт линзаны сыртқа қарай жалжытып, иристі диафрагманы алады
В) кіші объективті зат үстелшесіне 1 см қышықтыққа дейін түсіреді
Г) айнасы жарық көзіне бағыттау арқылы, оң көзді ашып тұрып, сол көзбен окулярдан өарап көру аймағының тегіс жарық болуын қамтамасыз етеді
7. Препаратты зат үстелшесіне қойып, бүйір жағынан қарап тұрып, кіші объективті 4-5 мм түсіру керек, үлкен 0,1 см
8. Окулярға сол көзбен қарап отырып, микрометрлік бұрынданы сағат тіліне қарсы бағытта бұрап, объективте объективтінің бейнесі ашық көрінгенше көтереді
9. Объектіні үлкен ұлғайтқышпен қарау үшін сол қолмен микроскоп мойынынан ұстап, оң қолмен револьверді бұрып, кіші объективті үлкенге ауыстырады.
10. Жұмысты аяқтаған соң микроскопты қайта кіші объективке ауыстырып, сүртіп тазалап қояды.
Уақытша препараттар дайындау әдісі:
Таза зат әйнегіне тамызылған бір тамшы суға немесе глицеринге дайындаған объектіні саламыз да жабындық шанамен жабамыз.
Жабындық шыны астында ауа қалмас үшін:
1) су тамшысын жеткілікті мөолшерде алуға қажет
2)жабын әйнекті оң қолдың екі саусағымен ұстап, зат әйнегінің үстіндегі суға бір қырымен жаластырып, біртіндеп төмендетіп барып жабамыз.
Егер сұйықтық жабын әйнегінен сыртқа шығып тұрса, оның артық мөлшерін сорғыш қағазбен сорғызамыз. Керісінше, егер сұйықтық жабын әйнектен төменгі кеңістікті толық жаппай тұрса, онда оның жиегіне тағы бір тамшы сұйықтық тамызып, толықтырамыз. Дацындалған препараттарды заттық үлкенге қойып қарамыз. Мұндай препарат ұзақ уақыт сақтауға келмейді. Егер обектіні ұзақ сақтау қажет болса, онда тұрақты препараттар жасалады.
Тапсырма 3. Бақылау тәсілдерін зерттеу
Бақылау сұрақтары
1. Жарықтық жіне электрондық микроскоптың ұқсастығы мен айырмашылығы. Рұқсат етілген үлкейту мен қабілеті.
2. Фиксатор механизімінің іс әрекеті..Жиі қолданлатын фиксаторларды атаныз.
3. Парафин құю, целлоидин құю, қатыру материалдарды тығыздау әдістерінің кемшылыктері мен артықшылықтары.
626745141605
3-сурет – МБИ-1 микроскобының типі
№2 зертханалық жұмыс
Тақырып: Эукариот және прокариот жасушаларының құрылысы
Мақсаты: Цитологиялық препараттардан, фотосуреттен прокариот және эукариот жасушаларының құрылыстарының ортақ принциптерін қарастыру.
Қажетті құрал-жабдықтар: микроскоптар және онымен жұмыс жасауға қажетті жабдықтар, түрлі-түсті кестелер, сызбанұсқалар.
1-тапсырма. Прокариот жасушаларының құрылысының ерекшеліктерімен танысу.
2-тапсырма. Эукариот жасушаларының құрылысының ерекшеліктерімен танысу.
Сурет 1. Прокариот жасушасы Сурет 2. Эукариот жасушасы
3-тапсырма. Ашытқы жасушаларының уақытша препаратын дайындау
Кішкене сулы ашытқыны алып, сумен араластырып және одан бір тамшы сұйықтықты алып, уақытша препарат дайындау. Микроскоппен қарап суретін салу
Сурет 3. Ашытқы жасушалары
Тапсырмалар
Тірінің қалыптары
Схеманы аяқта



Эукариоттар
Вирустар












Прокариоттар – бұл ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Эукариоттар– бұл ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Прокариоттық клеткалардың айрықша белгілерін атандар
1._____________________________________________________________
2._____________________________________________________________
3._____________________________________________________________
4._____________________________________________________________
5._____________________________________________________________
6._____________________________________________________________
7._____________________________________________________________
8._____________________________________________________________
Эукариоттық клеткалардың негізгі ерекшеліктерін корсетініз
1.______________________________________________________________
2.______________________________________________________________
3.______________________________________________________________
4.______________________________________________________________
5.______________________________________________________________
6.______________________________________________________________
7.______________________________________________________________
8.______________________________________________________________
6. Прокариоттық және эукариоттық клеткалардың ортақ ерекшеліктері
1.______________________________________________________________
2.______________________________________________________________
3.______________________________________________________________
4.______________________________________________________________
5.______________________________________________________________
6.______________________________________________________________
7.______________________________________________________________
8.______________________________________________________________
Прокариот пен эукариотта кездесетін органоид жасуша – бұл __________________________________________
Рибосомалар ______________________________________ бар
Митохондриялар _______________________________________ бар
Мембраналы органоидтар ________________________ бар және ___________________ жоқ
Прокариоттық ядро немесе _______________________
Дұрыс немесе бұрыс:
Прокариоттар микроорганизмдер мен көк-жасыл балдырлар жатады.
Эукариоттар – құрамында ядросы бар организмдер.
Прокариот жасушасының мөлшері 1 – 10 мкм.
Саңырауқұлақтар эукариотқа жатпайды
Прокаоттарда жасуша қаңқасы болмайды
Мейоз бүкіл жасушалық ағзаларға сәйкес
Пептидогликандар прокариот жасуша қабықшасының құрамына кіреді
Пектин, гемицеллюлоза және хитин эукариот жасуша қабықшасының құрамына кіреді
Эукариоттарда цитоплазмалық мембрананың жүйесі нашар дамыған
Жануар жасушалардың пішіні ________________________________________________________________________ тәуелді болады
Өсімдік жасушалардың тұрақты пішінің ________________________________________________________________________ себепші болады
Өсімдік және жануар жасушаларының жалпы белгілер
1.______________________________________________________________
2.______________________________________________________________
3.______________________________________________________________
4.______________________________________________________________
5.______________________________________________________________
6.______________________________________________________________
7.______________________________________________________________
8.______________________________________________________________

Тек ғана өсімдік жасушаларына сәйкес келетің белгілер
1.______________________________________________________________
2.______________________________________________________________
3.______________________________________________________________
4.______________________________________________________________
5.______________________________________________________________
6.______________________________________________________________
7.______________________________________________________________
8.______________________________________________________________
Тек ғана жануар жасушаларына сәйкес келетің белгілер
1.______________________________________________________________
2.______________________________________________________________
3.______________________________________________________________
4.______________________________________________________________
5.______________________________________________________________
6.______________________________________________________________
7.______________________________________________________________
8.______________________________________________________________

№3 зертханалық жұмыс
Тақырып: Өсімдік жасушадағы қосындылар
Мақсаты: Цитологиялық препараттардан, микроскопиялық фотосуреттерден эукариот жасушаларының химиялық құрамын аңықтау. Уақытша препарат дайындау тәсілін меңгеру.
Құрал-жабдықтар: микроскоп және онымен жұмыс жасауға қажетті жабдықтар, шөп, түйнекті картоп түйнегі, асбұршақ тұқымжарнықтар, бидай ұны, күнбағыс тұқымдар, йодты калийдегі әлсіз ерітіндісі.
Тапсырма 1. Картоп түйнегінен уақытша препарат даыйндау, крахмал дәндерін көру
Қорға жиналған крахмалды картоп түйнегінен көру үшін оны тазалап жуып, сүрту қажет. Одан кейін түйнектен кесінді дайындаймыз. Кесіндінің таза бетінде бір-екі тамзы таза су тамызып, қаңдауырдың ұшымен немесе сапты инені көлбеу ұстап тұрып, еземіз. Пайда болған ақшыл сұйықтықтан уақытша препарат даыйндап, алдымен микроскоптың кіші, одан кейін үлкен объективімен қарамыз.
Препаратта көлемі әр түрлі, пішідері сопақша және жұмыртқа тәрізді эксцентрлі қабаттардан тұратын мөлдір крахмал дәндерін көреміз.
Тапсырма 2. Шөп таяқшасынан уақытша препарат даыйндау
Шөпті қайшымен майдалап турайды, конусты колбаларға салып, суды құяды. Сосын оған бір салым борды қосады да 15 минут қайнатады. Колбаны мақталы тығынмен жабады және термостатқа t = 25 - 27C 2 – 3 тәулікке салады.
Осы қайнатпасының бетінде сұрғылт түсті жұқа қабығы пайда болады.
Тамызғышпен осы қабығынан бір тамшы алып, заттық шынына тамызамыз, жабын шынымен жабамыз. Микропскоппен көріп, сурет салу керек.
Сурет 1. Картоп түйнегінен крахмал дәндері Сурет 2. Шөп таяқшылар
Тапсырма 3. Асбұршақ тұқымжарнақтың жасушадығы крахмал дәндері және алейрон
Алейрон дәндері. Бұл қорлық белоктың түйіршіктері, олар әдетте пісіп жетілген дәндердің қорлық ұлпаларының клеткаларында пайда болады. Дәндер пісіп жетілген кездерде ұсақ вакуольдерде белок жиналады.
Егістік асбұршақтың бір–екі тәулік суға салып жібітіп қойылған тұқымдарының қабығын сыдырып алып тастап, ұстарымен одна бірнеше жұқа кесінділер дайындаймыз. Кесінділерді сапты иненін көмегімен зат әйнегінде оған дейін дайындап қойылған йодтың йодты калийдегі ерітіндісіне саламыз. Микроскоптың кіші объективімен қарап отырып кесіндіден жасушалардың жұқа қабат түзіп жатқан жерін табамыз. Микроскоптың үлкен объективімен қабырғалары едәуір қалындаған, пішіні дөңгелектеу келген жасушала мен бірнеше жасушалардың байланысқан жерлеріндегі жасушаларлық кеңістіктер жақсы көрінеді.
Тапсырма 4. Бидай ұнның химиялық құрамың анықтайтың сапалық реакциясы
Дәке қапшыққа кішкене бидай ұны салып, оны стақан суға жете жуып–шаямыз. Содан сон суға бірнеші йодтың йодты калийдегі ерітіндісі тамызамыз.
Ерітіндісіне көп мөлшер крахмал кетеді. Оны сапалық реакция бойынша көрінеміз. Ал қапшықта астық дәніндегі ақуызды заттек – балауыз – қалады.
Тапсырма 5. Күнбағыс тұқымдардың майың анықтау
Күнбағыс тұқымдарды сүзгін қағаз екі парағының арасында езіп жібереміз. Қағазда май дақтар қалады.
Сурет 3. Асбұршақ тұқымжарнақтың жасушадығы крахмал дәндері және алейрон Сурет 4. Күнбағыс тұқымдардың майың анықтау
Сурет 5. Бидай ұнның химиялық құрамың анықтайтың сапалық реакциясыТапсырмалар:
Жасушадағы химиялық қосылыстардың пайыздық мөлшерің келтірініз
Зат Пайыз
Су Ақуыздар Майлар Көмірсулар Нуклеин қышқылы Төменгі молекулалы заттар Бейорганикалық заттар Биогенді элементтер – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________
Жасушаның протоплазмада үнемі болатын химиялық элементтер ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Тірі ағзаларда кең таралған элементтер ________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ақуыздың мономерлер ________________________________________________________________
Сізге белгілі ақуыздыр ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ақуыздың молекулардың амин қышқылы бір бірімен қандай химиялық байланыспен қосқан _____________________________________________________
Ақуыздың біріншілік құрылым деген не ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ақуыздың екіншілік құрылым деген не ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ақуыздың үшіншілік құрылым деген не ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ақуыздың төртіншілік құрылым деген не ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ақуыздың қызметтері ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Липидтың қызметтері ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Көмірсулардың қызметтері ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Жасушалардың энергия көзінің қызметтерің атқаратың заттар _______________________________________________________________
Гликоген заттардың қандай тобына жатады ___________________________________
Дәрумендер – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Жасушаның қосындылар – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Қосындылардың органоидтан айырмашылықтары ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
№4 зетханалық сабақ
Тақырып: Эукариот жасушаларының химиялық құрамы. Жасушадағы қосындылар
Мақсаты: Цитологиялық препараттардан, микроскопиялық фотосуреттерден эукариот жасушаларының химиялық құрамын аңықтау. Уақытша препарат дайындау тәсілін меңгеру.
Құрал-жабдықтар: микроскоп және онымен жұмыс жасауға қажетті жабдықтар, түйнекті картоп түйнегі, йодты калийдегі әлсіз ерітіндісі, тұракты препараттар.
Тапсырма 1. Препарат «Сарыуызды қосындылар. Бақаның бластомері. (Желточные включения. Бластомер лягушки)
Препарат ұрықтың бастапқы даму кезеңді көрсетеді. Ұрықталған аналық жасушаның бөлшектенуі.
Микроскоптың кішкентай ұлғаюымен жекелеген жасушаларды көреміз. Ол бластомердер. Олар алтын-сары түсті пайда болған ұзартылған пішінді қосындалар. Олар сарыуызды түйіршіктер.
Үлкен ұлғаюымен қарап, жекеленен түйіршіктердің құрылысын зерттеп, сурет салыныз.
Тапсырма 2. Препарат «Секретбөлгіш жасушаның зимоген түйіршіктері» (Гранулы зимогена в секреторных клетках)
Микроскоптың кіші ұлғайтпен қарап бездердің домалақ немесе сопақ пішінді секрециялық бөлімдерің табу керек. Олар безді жасушалардың бір қабаттан тұрады. Осы жасушаларында қара түсті зимоген түйіршіктері көрінеді. Оларды үлкен ұлғайтпен көріп 2 – 3 жасушаларын суретке салыныз.
Сурет 1. Сарыуызды қосындылар. Бақаның бластомері Сурет 2. Секретбөлгіш жасушаның зимоген түйіршіктері
Тапсырма 3. Препарат «Түзінді түйіршіктері. Аксолотль тері» (Секреторные гранулы. Кожа аксолотля)
Микроскоптың кішкентай ұлғайюымен қарап, препаратта қатармен орналасқан ірі сопақ бірядролық жасушаларды табыныз. Олар қызғылт түске боялған. Осы жасушалар Лейдиг жасушалар деп атайды. Олар шырышты бөлінеді (қызғылт түйіршіктер) және де олар осы шырыштың шоғыры болып табылады. Үлкен ұлғаюымен қарағанда түйіршіктер үйіндісіне ұқсайды. Шырыш – ақуызды зат. Ол арнаулы жасушаларының тіршіліктің өнімі. Суретте түзінді түйіршіктерің бөліп шығаратың бірнеше Лейдиг жасушаларынды салыныз.
Тапсырма 4. Препарат «Майлық қосындылар. Бақаның бауыры» (Жировые включения. Печень лягушки).
Кішкентай ұлғаюымен қарағанда майлық қосындылар қара түсті ұсақ тамшылар болып көрінеді. Жекелеген жасушаларда олар бүкіл цитоплазманы толтырады. Суретті салуға үшін шекараларың жақсы дамыған, вакуольмен, ядромен және май вакуольдармен 2-3 жасушаларды таңдау керек. Вакуольдың пішініне, көлеміне және орналасуына назар аударындар.
Сурет 3. Түзінді түйіршіктері. Аксолотль тері Сурет 4. Майлық қосындылар. Бақаның бауыры
Тапсырма 5. Препарат «Гликоген. Аксолотль бауыры» (Гликоген. Печень аксолотля)
Кішкентай ұлғаюымен қарағанда аксолотль бауырды көреміз. Бірақ, мұнда жасушаның бір полюста цитоплазмада ашық-қызғылт қақпақтар көрінеді. Үлкен ұлғаюымен қарағанда олар ұсақтүйіршікті зат болып көрінеді. Гликоген – ол көмірсулар, жасушаның энергетикалық қоры білдіретін зат. Осындай гликоген қосындылармен бірнеше жасушаларды суретке салыныз.
Тапсырма 6. Препарат «Кішкене бақаның хроматофораның пигментті қосындылар» (Пигментные включения в хроматоформах головастика)
Препарат кішкене бақаның терісінің боялмаған бір бөлігі болып табылады. Препаратта қоңыр пигментпен жасушалар жақсы көрінеді. Пигментті жасушаларда көп өсінділер бар, олар өрмекшілерді еске салады. Ядролар меланинмен жабылған. Пигментті үйіндісі үлкен ұлғаюымен қарап 2 – 3 жасушаны суретке салыныз.
Сурет 5. Гликоген. Аксолотль бауырыСурет 6. Кішкене бақаның хроматофораның пигментті қосындылар
Тапсырмалар.
Қоректік қосындылар – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Экскреттер – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Секреттер – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Пигменттер – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Қосындылардың оқшаулау жері – ол _________________________________________________________________________
Кейле қосындылар ____________________________________________________________________________________ кездеседі
Қосындылар агрегаттық күйге қарағанда қандай түрінде қорланады ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Майлар цитоплазмада қандай түрінле қорланады ___________________________________________________________________________________________________
Май қосындылар біз ______________________________________________________________________ препаратта қарадық, препаратта олар _______________________________________________________________________________________________________________________________________көрінді.
Полисахаридтың қосындылар қандай пішінді болады ________________________________________________________________________________________________________________________________________
Полисахаридты қосындыларды ________________________________________________________________________________препаратта қарадық, препаратта олар _______________________________________________________________________________________________________________________________________көрінді.
Гликогенді жасушаның ішінде қайда кездестіру болады ________________________________________________________________________________
Гликоген тек ғана ___________________________________________ жасушаларды кездестіру болады
Липофусцин, липохромы, ретинин, меланин, гемоглобин – олар __________________________________ қосындылар.
Түзінді өосындылар өз табиғат бойынша _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________болады
Зимоген – ол өз табиғат бойынша ____________________________________ зат.
Пигментті өосындылар ___________________________________________________________________________________препарата көрдік.
Пигментті өосындылар препаратта ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ көрінді

№5-6 зертханалық сабақтар
Тақырып: Эукариот жасушаларының негізгі органоидтар
Мақсаты: Цитологиялық препараттардан, микроскопиялық фотосуреттерден эукариот жасушаларының құрылысың анықтау.
Қажетті құрал-жабдықтар: микроскоп және онымен жұмыс жасауға қажетті жабдықтар, тұракты препараттар, түрлі-түсті кестелер
Тапсырма 1. Митохондриялардың ультрақұрылым
Кестеден немесе электронограммдан сурет салып, келесі бөлшіктерді белгілеңіз:
Сыртқы мембрана;
Ішкі мембрана;
Кристалар;
Матрикс.
Тапсырма 2. Эндоплазмалық тор (ЭПТ).
Кестеден немесе электронограммдан сурет салыныз.
Сурет 1. Митохондрияның ультрақұрылым Сурет 2. ЭПТ ультрақұрылым
Тапсырма 3. Препарат «Гольджи аппараты»
Жақсы көрінген ядрошықпен, ірі әрең боялған ядролармен дөңгелек пішінді жасушалар. Ядроның айналасында торлы аппарат орналасады. Олар ілмек немесе таяқшалар тәрізді болады. Қара түске боялған. Барлық атап шығатын элементтерді белгілеңіз. 2 – 3 жасушаны суретке салыныз.
Тапсырма 4. Препарат «Жасуша орталығы. Ат аскариданың аналық жасуша» (Г-Э).
Микроскоптың үлкен ұлғаюымен қарап, бөлшектенетін метафаза кезеңдегі аналық жасушаны табу керек. Сіз центриольдардың бөліну ұршығының полюстарға айырылғаннан пайда болатын аналық жұлдызды көресіздер. Жарық микроскопта центриольдардың құрылысы нашар көрінеді. Бірақ элетронды микроскопияда олардың қиын құрылысы анықталады (Андрес, рис. 25).
Сурет 3. Гольджи аппараты Сурет 4. Жасуша орталығы. Ат аскариданың аналық жасуша
Препарат 5. Рибосомалар.
Кестеден немесе электронограммдан сурет салыныз
Препарат 6. Пластидтер. Кестеден немесе электронограммдан сурет салып, келесі бөлшектерді белгілеңіз:
Сыртқы мембрана
Ішкі мембрана
Тилакоидтар
Граналар
Стромалар
Сурет 5 . Рибосомалар Сурет 6. ПластидтерТапсырмалар.
Органоидтар – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Бірмембраналы органоидтар ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Екімембраналы органоидтар ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Мембранасыз органоидтар ________________________________________________________________________________________________________________________________________
Митохондриялар қандай қызмет атқарады _________________________________________________________________________________________________________
Пластидтер қандай қызмет атқарады _____________________________________________________________________________________________________________
Митохондриялардың пішіні қандай болу мүмкін ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
«Митохондрия» термины қай сөзден пайда болған ___________________________________________________________________________________________________
Митохондрияларды кім және қашан ашты ___________________________________________________________________________________________________
Митохондриялардың ішкі мембранасы қалай аталады _______________________________________________________________________
Митохондриялардың сыртқы мембрана (қандай) __________________________________, ал ішкі мембрана (қандай) ______________________________________
Митохондриялардың ішкі мембранамен қапталған сұйық ішіндегісі _______________________________________________________________ аталады.
Митохондриялардың көлемі __________________________________________________________________________________________________________
Пластидтердың түрлері ________________________________________________________________________________________________________
Хлоропласттың сұйық ішіндегісі ________________________________________________________________________________________ аталады.
Хлоропластардың ішкі мембранасының бүрмелер _____________________________________________________________________________________аталады.
Хлоропластырдың ішкі мембранасының бір десте монетаға ұқсайтын бөлшегі__________________________________________________________ аталады
Пластидтердің көлемі _______________________________________________________________________________________________________________
Гольджи аппараты препаратта ____________________________________________________________________________________ көрінген
Гольджи аппараты қандай қызмет атқарады ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Гольджи аппараты кім және қашан ашты __________________________________________________________________________________________________
Гольджи аппараты жекелеген құрылымнан тұрады (атап өту) _________________________________________________________________________________
ЭПТ екә түрі бар _______________________________________________________________________________________________________________
ЭПТ қандай қызмет атқарады __________________________________________________________________________________________________________
ЭПТ кім және қашан ашты ____________________________________________________________________________________________________________
Рибосомалар қандай қызмет атқарады ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Рибосомалардың көлемі ______________________________________________________________________________________________________________
Жасуша орталығы қандай қызмет атқарады _______________________________________________________________________________________________________
Жасуша орталағының формуласы ________________________________________________________________________________________________________________
Лизосомның ішіндегісі – ол______________________________________________________________________________________________________
Лизосомның пайла болатын көзі ___________________________________________________________________________________________________

№7 зертханалық сабақ
Тақырып: Ядро құрылысы
Мақсаты: Цитологиялық препараттардан, микроскопиялық фотосуреттерден эукариот жасушаларының ядро құрылысың анықтау
Қажетті құрал-жабдықтар: микроскоп және онымен жұмыс жасауға қажетті жабдықтар, тұракты препараттар, түрлі-түсті кестелер
Ядро – жасушаларының ең маңызды құрам бөлігі. Ядро тұқым қуалаушылық (генетика) ақпараттың сақталуы және осыған байланысты жасуша цитоплазмасындағы белоктар мен ферменттердің түзілуін қамтамасыз етеді. Ядроның құрылысында келесі бөлшектерді анықтайды:
Ядролық қабықшасы (кариолемма)
Хроматин дәншелерінен (хромосомалардың көрінетін бөліктері)
ядрышық
ядро сөлі (кариоплазма)
Сурет 1. Ядролардың пішіні Сурет 2. Ядро (электронды микрофотосурет)
Сурет 3. Хромосомалардың пішіні
Тапсырмалар
Ядроның қызметі ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ядролар әр түрлі пішінді болады: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ядроның ішкі мен сыртқы мембрананың арасында бостық _______________________________________________________________________аталады.
Ядроның ұсақ тесіктердің көлемі __________________________________________________________________________________________
«Хроматин» терминді (кім және қашан) _________________________________________________________________________________________________ұсынды
Хроматин – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Гетерохроматин – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Эухроматин – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ядрошық – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ядрошық қайда пайда болады ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ядрошықтың көлемі ________________________________________________________________________________________________________________________
Ядрошықтың қызметтері ___________________________________________________________________________________________________________________
Кариоплазма келесі компоненттерді енгізеді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Центромера немесе кинетохор денег немене ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Хромосомалар сыртынан _____________________________________________________________________________________________________________қапталған
Хромосомалардың қызметі_______________________________________________________________________________________________________________________
ДНҚ молекуланың ашылуы және оның модель құру ________________________________________________________________ғалымына тиесілі
Барра денешісі – ол _______________________________________________________________________________________________________________________

№8 зертханалық сабақ
Тақырып: Мейоз және митоз
Мақсаты: Цитологиялық препараттардан, микроскопиялық фотосуреттерден эукариот жасушаларының көбею үрдесіні зерттеу
Қажетті құрал-жабдықтар: микроскоп және онымен жұмыс жасауға қажетті жабдықтар, тұракты препараттар, түрлі-түсті кестелер
Препарат №1. Митоз (кариокинез). Пияздың түбі (Ж.Г.).
Препаратта кішкентай ұлғаюымен қарағанда біз пиязд түбінің ұшы үш жасуша аймағынан тұратынды көреміз. Орта айма,ында жасушалар жылдам көбейеді. Жасушалаы дамылсыз бөлініп, басқа бөлімдерінің қалыптасуына себепші болады. Митоз процесі төрт сатыдан өтеді: профаза, метафаза, анафаза және телофаза. Әр фазаның 2 – 3 жасушаны суретке салу керек, ядроның құрылысына назар аударындар.
Препарат №2. Жануар жасушалардың митоз. Аксолотль бауыры (Г-Э).
Аксолотль бауырында көбейетін жасушаларды жете іздеу керек. Бірақ осы препараттан да профаза, метафаза, анафаза және телофазаны табу керек.
Препарат №3. Амитоз. Егеуқұйрықтың қуық қалбыршағының жасушалар (Г-Э).
Препаратта қуық қалбыршағының амитозбен бөлінетін ірі жасушалар көрсетілген. Амитоздың үш кезеңдерің суретке салу керек.
Сурет 1. Митоз (кариокинез). Пияздың түбі Сурет 2. Жануар жасушалардың митоз. Аксолотль бауыры
Сурет 3. Амитоз. Егеуқұйрықтың қуық қалбыршағының жасушаларМейоз (гр. meіosіs — кішірею, азаю) — жетіліп келе жатқан жыныс жасушаларының (гаметалардың) бөлінуінен хромосомалар санының азаюы (редукциясы). Мейоз кезінде әрбір жасуша екі рет, ал хромосомалар бір-ақ рет бөлінеді. Осының нәтижесінде жасушалардың гаметадағы хромосомалар саны бастапқы кезеңдегіден екі есе азаяды.
Мейоздың бөліну уақытындағы екі сатысын 1-мейоз және 2-мейоз деп атайды. Әрбір мейоздық бөлінуде төрт сатысы бар: профаза, метафаза, анафаза және телофаза.
1-мейоздың профазасы лептотена, зиготена, пахитена, диплотена және диакинез секілді бес кіші кезеңдерден тұрады.
Лептотенаға (жіңішке жіпшелер сатысы) хромосомалардың тығыздалуы және спираль тәрізденуі тән.
Зиготена (жіпшелердің бірігу сатысы) кезінде гомологты хромосомалар бір-біріне жақындап ұзына бойы жұптанады да, коньюгацияланады.
Пахитена сатысында (жуан жіпшелер сатысы) гомологты хромосомалардың хроматидтері айқасады (кроссинговер). Нәтижесінде әр гомологта аталық және аналық тұқым қуалаушылық материал араласады.
Диплотена (екі жіпшелер сатысы) гомологтар бір-бірінен ажырасуынан және хиазма пайда болуынан басталады.
Диакинез (екі жіпшелердің ажырасу сатысы) хромосомалардың барынша жуанданып және спираль тәрізденуімен сипатталады; хиазмалар биваленттердің ұшына (шетіне) қарай жылжиды. Диакинез аяқталғанда, ядроның қабықшасы және ядрошықтар еріп, жойылып кетеді. Әр жасушада хромосомалардың саны мейоздың бастапқы кезеңіндей екі қатар (2N) емес, бір N болады.
ІІ профаза өте тез өтеді немесе мүлдем болмайды.
ІІ метафазада хромосомалар центромераларымен ұршық жіпшелерге жабысып, метафаза пластинкасында орналасады.
ІІ анафазада әр центромера екі бөлініп, жаңа хроматидтер хромосомаларға айналып, қарама-қарсы полюстерге орналасады.
ІІ телофаза екі гаплоидтық ядроның сыртында ядролық мембрана құрылуымен аяқталады. Мейоздың тізбектеліп екі бөлінуінің нәтижесінде бастапқы бір диплоидтық жасушадан төрт гаплоидтық жасушалар құрылады.
Сурет 4. Стадии мейоза
Тапсырмалар
Митоз – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Митоздың маңызы ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Жасушаның тіршілік кезеңі 4 сатыдан тұрады: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Жасуша бөлінуің негізгі жолы _____________________________________________________________________________________________________
Интерфаза неше кезеңнең тұрады ___________________
G1 кезеңі ________________________________________________ атадады
S кезеңі _________________________________________________ аталады
G2 кезеңі _______________________________________________ аталады
G1 кезеңнің мерзімінде келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
S кезеңнің мерзімінде келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
G2 кезеңнің мерзімінде келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Митоз үрдісінде келесі сатыдар өтеді____________________________________________________________________________________________________________
Профазада келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Метафазада келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Анафазада келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Телофазада келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Цитотомия немесе цитокинез – ол _____________________________________________________________________________________________________________
Кариотип – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Амитоз – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Эндомитоз – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Мейоз – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Мейоз екі бөлінуден тұрады: ____________________________________________________________________________________________________________
Хромосомның саны мейоздың қай бөлінуіде азайтады _____________________________________________________________________________________
Мейоздың қай бөлінуі митоз түрінен өтеді ______________________________________________________________________________________
Мейоздың бірінші бөлінуінің ең ұзақ саты – ол ________________________________________________________________________________________
Лептотена сатында келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Пахитена сатында келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Зиготена сатында келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Диплотена сатында келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Диакинез сатында келесі үрдістер жүреді ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Кроссинговер – ол ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Хиазмалар – ол ____________________________________________________________________________________________________________________________
Конъюгация – ол ________________________________________________________________________________________________________________________
Гомологты хромосомалар – это ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Конъюгация қай сатыда өтеді __________________________________________________________________________________________________________
Кроссинговер қай сатыда өтеді ________________________________________________________________________________________________________

Приложенные файлы

  • docx 8871630
    Размер файла: 79 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий