учебник по истории Беларуси

РЭСПУБЛІКА БЕЛАРУСЬ
Беларускі нацыянальны тэхнічны ніверсітэт

Кафедра “Гісторыя, сусветная і айчынная культура”




К.І. Баландзін
Д.М. Хромчанка



ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ
ѕ КАНТЭКСЦЕ ерапейскай
ЦЫВІЛІЗАЦЫі

Вучэбны дапаможнік




Пад рэдакцыяй У.А. Бажанава








Мінск
БНТУ
2014
УДК 94(476)(075.8)
ББК 63.3(4Беи)я7
Б20

Рэцэнзенты:
загадчык кафедры “Гісторыя і беларусазнаства” Мінскага
дзяржанага лінгвістычнага універсітэта, кандыдат гістарычных навук, дацэнт С.Я. Новіка;

кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры
“Гісторыя Беларусі” Беларускага дзяржанага педагагічнага
ніверсітэта імя МаксімаТанка В.П. Палоская








Баландзін, К.І.
Б20 Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі : вучэбны дапаможнік / К.І. Баландзін, Д.М. Хромчанка; пад рэд. У.А. Бажанава. – Мінск : БНТУ, 2014. – 220 с.
ISBN 978-985-550-219-8.

У выданні на падставе аналізу гістарычнага матэрыялу, змешчанага  метадычнай літаратуры, гістарычных даследаваннях, дакументальных крыніцах, у сціслым выглядзе падаецца сістэматызаваная гісторыя Беларусі ад старажытных часо да нашых дзён, прасочваюцца характэрныя рысы сацыяльна-эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця беларускіх зямель у старажытнасці, у перыяды ваходжання  склад Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага, Рэчы Паспалітай, Расійскай дзяржавы, у савецкі час, на этапе станалення самастойнай беларускай дзяржавы.
Для студэнта і выкладчыка ВНУ, шырокага кола чытачо, якія цікавяцца айчыннай гісторыяй.
УДК 94(476)(075.8)
ББК 63.3(4Беи)я7

ISBN 978-985-550-219-8 © Баландзін К.І.,
Хромчанка Д.М., 2014
© Беларускі нацыянальны
тэхнічны ніверсітэт, 2014

Да чытача

Вучэбны дапаможнік прадсталяе сабой спробу  сціслым выглядзе выкласці гісторыю Беларусі з элементамі ерапейскай гісторыі са старажытных часо да нашых дзён. Атары ставілі перад сабою мэту, з аднаго боку, пазбегнуць спрошчанага падыходу да асвятлення найважнейшых гістарычных падзей, з другога, па магчымасці, не перанасычваць дапаможнік часам другараднымі фактамі, датамі, зрабіць яго больш зразумелым для чытача і  той жа час прывесці матэрыял у адпаведнасць з Праграмай па гісторыі Беларусі, рэкамендаванай Міністэрствам адукацыі РБ для вышэйшых навучальных устано рэспублікі. Структура вучэбнага дапаможніка грунтуецца галоным чынам на праблемна-храналагічным метадзе вывучэння гісторыі і разлічана на студэнта усіх спецыяльнасця, а таксама на тых, хто цікавіцца айчыннай гісторыяй.
Атары спадзяюцца, што матэрыялы кнігі “Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі” дапамогуць студэнтам знайсці адказы на хвалюючыя пытанні, сістэматызаваць атрыманыя раней гістарычныя веды, глыбей пазнаёміцца з аснонымі падзеямі айчыннай гісторыі.
Тэма 1. Уводзіны  дысцыпліну “Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі”

1.1. Прадмет вывучэння гісторыі Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі. Перыядызацыя гісторыі Беларусі.
1.2. Крыніцы і гістарыяграфія.

1.1. Прадмет вывучэння гісторыі Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі. Перыядызацыя гісторыі Беларусі

Як толькі людзі навучыліся гаварыць, яны пачалі расказваць гісторыі з мінулага. Але гэта былі толькі папулярныя аповеды. Вытокі ж гісторыі як навукі адносяцца да перыяду старажытных цывілізацый. Першыя працы па гісторыі тых ці іншых дзяржа пачалі стварацца яшчэ  глыбіні тысячагоддзя: у старажытнай Грэцыі Герадотам, Фукідзідам, Рыме – Цітам Лівіем, Палібіем, Кітаі – Сыма Цянем і іншымі. Тады ж вызначыліся і задачы гісторыі як навукі, якая вывучае працэс развіцця чалавечага грамадства ва сёй яго канкрэтнасці і разнастайнасці. Важна зразумець гэтае мінулае з усімі яго супярэчнасцямі і дасягненнямі. У гісторыі, дарэчы, як і сёння, побач стаяць праяленні духа і баязлівасці, гераізму і здрадніцтва. Разуменне гісторыі – гэта разуменне шмат якіх прычынна-выніковых сувязя мінулых гадо і сучаснага жыцця. Яна таксама дае магчымасць прагназіравання будучага на аснове закона развіцця чалавецтва.
Задачамі гісторыі Беларусі з’яляецца вывучэнне заканамернасця і рэгіянальных асаблівасця развіцця беларускага народа ва заемасувязі з іншымі народамі і краінамі, розных бако яго дзяржана-палітычнай, сацыяльна-эканамічнай і культурнай жыццядзейнасці. Гэта самастойная інтэгратыная дысцыпліна, якая займае важнае месца  сістэме гуманітарных навук. Яна, у сваю чаргу, абапіраецца на такія навукі, як археалогія, этнаграфія, паліталогія, эканамічная тэорыя і іншыя. Кожная з іх таксама пазнае праблемы гісторыі, але праз прызму сваёй спецыфікі, сваімі метадамі, што дазваляе больш глыбока высвеціць свой прадмет. Такім чынам, гісторыя, з аднаго боку, узбагачае іншыя навукі гістарычнымі фактамі і аналізам, з другога, карыстаецца іх дасягненнямі для больш понага раскрыцця гістарычнага працэсу ва сёй яго шматбаковасці.
Кожны народ імкнецца ведаць сваю гісторыю, свае гістарычныя карані. Гэта неабходна, каб адчуваць не толькі сувязь часо, але і каб выкарыстоваць гістарычны вопыт, не патараць памылак, а браць з мінулага рокі, неабходныя для вырашэння сучасных праблем. Гістарычныя веды з’яляюцца важным фактарам развіцця нацыянальнай самасвядомасці людзей, асновай фарміравання маральна-этычных і патрыятычных асно грамадства. Увогуле, нельга явіць сабе цывілізаванага чалавека, а тым больш, грамадзяніна той ці іншай краіны, які б не веда гісторыю сваёй Айчыны. Ва сім свеце назіраецца стойлівая цікавасць не толькі да мінулага насельніка пэнага рэгіёна, але і імкненне максімальна і беражліва захаваць сваю гістарычную спадчыну – як матэрыяльную, так і духоную. Гэты факт з’яляецца аксіёмай, паказчыкам цывілізаванасці. У наш час фактычна сюды гістарычнае бяспамяцтва лічыцца вялікай заганай, непанацэннасцю.
Беларускі народ мае багатую гістарычную спадчыну. У апошнія дзесяцігоддзі цікавасць да гісторыі значна зрасла, яна падаецца больш разнастайна, перш за сё, праз дзейнасць людзей, гістарычных асоб. Іншымі словамі, яна набыла чалавечы воблік замест гісторыі сацыяльных канфлікта. Павышаны інтарэс да гісторыі выкліканы аб’ектынымі фактарамі. Ідзе пабудова самастойнай дэмакратычнай беларускай дзяржавы. Зразумела, гэта патрабуе больш грунтонага вывучэння яе мінулага. Адналяюцца гістарычныя помнікі, адгортваюцца новыя старонкі гісторыі, што не можа не вызваць зацікаленасці. Але сё гэта падаецца больш аб’ектына, у адрозненне ад, напрыклад, дзевяностых гадо мінулага стагоддзя, таму і цікавасць стала больш уранаважанай, без налёта сэнсацыйнасці.
Паколькі Беларусь не толькі па геаграфічнаму месцазнаходжанню, але і па свайму геапалітычнаму становішчу знаходзіцца  цэнтры вагі іншых дзяржа, яе гісторыя таксама цесна звязана з іх гісторыяй, выяляецца нямала агульнага: прыкладна аднолькавыя з улікам рэгіянальных асаблівасця і храналагічных рамак этапы развіцця форм дзяржанасці, сацыяльна-эканамічнага і культурнага жыцця. З гэтага вынікае, што галоным метадам у яе вывучэнні становіцца паранальна-гістарычны метад, хаця выкарыстоваюцца таксама статыстычны, структурна-функцыянальны і іншыя. Усе яны заемазвязаны паміж сабою, дапаняюць адзін аднаго і таму выкарыстоваюцца  розных спалучэннях. Але, з другога боку, выяляюцца і метадалагічныя складанасці, звязаныя з тым, што беларускія землі на працягу стагоддзя з’яляліся асновай або часткай розных дзяржаных утварэння, а дзяржаныя межы Беларусі не засёды супадаюць з этнічнай беларускай тэрыторыяй.
Задачы па вывучэнні гісторыі Беларусі  шырокім сэнсе вынікаюць з сацыяльных функцый гісторыі.
Гэта, перш за сё, пазнавальная функцыя. Увесь змест курса спрыяе пашырэнню веда аб мінулым нашай краіны, інтэлектуальнаму развіццю асобы, пашырэнню яе светапогляду.
Не менш важнай з’яляецца выхавачая функцыя. Вывучэнне, веданне гісторыі Беларусі дапамагае выпрацаваць грамадзянскую пазіцыю, выхаваць павагу і любо да свайго края і народа, з’яляецца важным фактарам фарміравання нацыянальнай самасвядомасці людзей..
Трэцяя функцыя – прагнастычная, або прыкладная. Яна заключаецца  выяленні не толькі заканамернасця, але і тэндэнцый гістарычнага развіцця, па-першае, каб не патараць памылак мінулага або, наадварот, выкарыстаць у практычных мэтах станочы вопыт продка; па-другое, дазваляе даследаваць не толькі адзін шлях развіцця, але і іншыя, каб выпрацаваць на будучае найбольш аптымальныя.
Усе гэтыя функцыі заемазвязаныя, яны дапаняюць адна другую.
Гісторыя Беларусі падзяляецца на пэныя перыяды. Тым не менш, існуе праблема яе перыядызацыі. Яна вынікае, перш за сё, з вызначэння крытэрыя, па якім можна выдзяляць тыя ці іншыя этапы  развіцці грамадства.
Догі час у савецкай гістарычнай навуцы дамінірава фармацыйны падыход да перыядызацыі гісторыі, які  цэнтр увагі ставі стан вытворчасці, вытворчыя адносіны як аснову фарміравання гістарычных супонасцей людзей. Яго абгрунтавалі К. Маркс, Ф. Энгельс і творча пашыры У.І. Ленін. Сутнасць фармацыйнай канцэпцыі  тым, што гістарычны працэс вызначаецца развіццём вытворчых сіл. Калі ж яны пачынаюць супрацьстаяць вытворчым адносінам, то пачынаецца змена грамадска-эканамічных фармацый. Згодна з гэтым былі вызначаны наступныя фармацыі, якія адпавядаюць пэным этапам грамадскага развіцця: першабытнаабшчынны лад, рабаладальніцкі, феадалізм, капіталізм, сацыялізм і  перспектыве – камунізм. Гэтая канцэпцыя зыходзіць з прынцыпа адзінага, заканамернага і прагрэсінага гістарычнага працэсу, дынаміку развіцця якога вызначае вытворчая сфера. Як бачым, яна адлюстровае адналінейны характар гістарычнага развіцця. На самой справе, развіццё асобных краін не такое простае, тут магчыма бачыць і поспехі, і адступленні назад, пры гэтым вызначаецца яно не толькі працай. але і гістарычнымі асобамі, іх паводзінамі, асабліва  экстрэмальных сітуацыях, духонай сферай.
Відавочна, што гэтая канцэпцыя больш адносіцца да сеагульнай гісторыі чалавецтва і не засёды яе можна прымяніць у адносінах да гісторыі асобных краін. Так, напрыклад, для Беларусі праблематычна развіццё рабаладальніцкага ладу  класічным выглядзе, ды і капіталізм не паспе понасцю развіцца.
Сучасныя вучоныя, гісторыкі сё больш увагі надаюць цывілізацыйнаму падыходу да перыядызацыі гісторыі, асновы якой былі распрацаваны яшчэ  XIX ст. амерыканскім антраполагам Л. Морганам і нямецкім вучоным Ф. Энгельсам, якія падзялілі працэс развіцця грамадства на наступныя этапы: дзікасць, варварства і цывілізацыя. Цывілізацыя характарызуецца пэным узронем патрэба, здольнасця, веда чалавека, грамадскай свядомасці, культуры, тэхналагічным і эканамічным спосабамі вытворчасці, сістэмай палітычных і грамадскіх адносін,. Адпаведна і гісторыя грамадства, згодна з цывілізацыйным падыходам да яе перыядызацыі, падзяляцца на наступныя этапы: старажытны свет, сярэднявечча, новы і навейшы часы.
Такім чынам, цывілізацыйны падыход больш разнабаковы, у адрозненне ад фармацыйнага, ён у цэнтр увагі ставіць не толькі вытворчасць і вытворчыя адносіны, не толькі выцякаючыя з гэтага сацыяльныя канфлікты, але і самога чалавека, яго ролю  гісторыі, развіццё палітычных інстытута, грамадскай свядомасці, культуру і інш. Ён можа быць ужываемы да гісторыі кожнай краіны або групы краін і арыентуе на пазнанне гісторыі як шматварыянтнага працэса. Згодна з гэтым і падыходы да перыядызацыі больш разнастайныя. Напрыклад, прадстанікі цывілізацыйнага падыходу М. Данілескі, А. Тойнбі, О. Шпэнглер і іншыя зыходзілі з таго, што няма адзінага гістарычнага працэса, а ёсць развіццё асобных цывілізацый, якое носіць цыклічны характар і вызначаецца рэлігійнымі, культурнымі, палітычнымі, грамадска-эканамічнымі і іншымі фактарамі.
Раскрыццё заканамернасця і асаблівасця дзяржана-палітычнага, сацыяльна-эканамічнага, культурнага, духонага развіцця беларускага народа менавіта з улікам цывілізацыйных характарыстык пакладзены атарамі  аснову вучэбнага дапаможніка “Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі”.

1.2. Крыніцы і гістарыяграфія

Звесткі аб мінулым нам даюць гістарычныя крыніцы, якія магчыма мона класіфікаваць наступным чынам: археалагічныя, этнаграфічныя, пісьмовыя, кіна-фота-фона-адыёдакументы, лінгвістычныя, вусныя і інш.
Археалагічныя крыніцы дазваляюць заглянуць у глыбіню вяко, калі яшчэ не было пісьменнасці. Каштонасць іх таксама  тым, што яны пастаянна абналяюцца, праводзяцца раскопкі, выяляюцца новыя знаходкі. Недахопам жа з’яляецца недакладнасць. На аснове археалагічных пошука мы не можам з дакладнасцю вызначыць, калі адбыліся тыя ці іншыя падзеі, вызначыць імёны дзельніка падзей і г.д.
Этнаграфічныя крыніцы, перш за сё, прадметы побыту, адзенне дазваляюць бліжэй пазнаёміцца з жыццём, гаспадарчай дзейнасцю, культурай нашых продка. Але яны таксама нясуць абмежаваную інфармацыю, паколькі раскрываюць у асноным толькі бытавы бок жыцця людзей. Багаты матэрыял аб мінулым жыцці беларуса дае вусная народная творчасць: прымакі, прыказкі, песні, быліны і г.д. Высветліць некаторыя бакі нашай гісторыі дапамагаюць таксама назвы мясцовасця, рэк, азёр, паселішча, моныя рэгіянальныя асаблівасці.
Спецыфічную групу крыніц прадсталяюць творы выяленчага мастацтва, кіна-фота-фона-адыёдакументы. Яны даносяць да нас вобразы, галасы дзельніка падзей, тварцо гісторыі, адлюстроваюць імгненні гэтай гісторыі.
Асобнае месца займаюць пісьмовыя крыніцы. Гэта найбольш грунтоная па зместу група дакумента, якая дазваляе выявіць не толькі падзеі мінулага, але і іх удзельніка, вызначыць больш дакладна храналогію гэтых падзей. Гэта летапісы і хронікі, заканадачыя акты, статыстычныя матэрыялы, мемуары, літаратурныя і публіцыстычныя творы, матэрыялы перыядычнага друку. Адной з найбольш старажытных крыніц з’яляецца “Аповесць мінулых гадо”, у якой змешчаны першыя згадкі аб плямёнах, жышых на тэрыторыі сучаснай Беларусі, гістарычных асобах і падзеях Х–XII стст., каштоныя звесткі мы таксама знаходзім у Ларэнцьескім, Іпацьескім, Радзівіласкім летапісах і асабліва  рэгіянальных летапісах, хроніках, такіх, як,«Летапісец вялікіх князё Літоскіх», Беларуска-Літоскі летапіс 1446 г., «Хроніка Вялікага княства Літоскага, і Жамойцкага», «Хроніка Быхаца», Баркулабаскі летапіс XVI–XVII ст., які мае пэныя рысы і дзённіка. У іх змешчаны дадзеныя аб княжацкіх дынастыях, палітычных падзеях, якія адбываліся  межах Вялікага княства Літоскага, гаспадарцы  асобных рэгіёнах. Шэраг матэрыяла аб сярэднявечнай Беларусі даюць нямецкія і польскія хронікі. Сярод іх выдзяляюцца “Хроніка польская, літоская, жамойцкая і сяе Русі” М. Стрыйкоскага, створаная на аснове розных крыніц у сярэдзіне XVI ст.
Гістарычныя звесткі маюцца таксама  юрыдычных, статыстычных дакументах, матэрыялах справаводства.
У XVI–XVII з’яляюцца творы беларускіх філосафа і публіцыста Ф. Скарыны, С. Буднага, П. Скаргі, І. Пацея, М. Літвіна, А. Рымшы і інш., у якіх адлюстраваны праблемы таго часу.
Шматлікую групу крыніц складаюць літаратурныя мастацкія, публіцыстычныя творы, пачынаючы са “Сло” Кірылы Тураскага, апісання жыцця святых, напрыклад, Ефрасінні Полацкай і заканчваючы творамі паэта і празаіка XX – пачатку XXI стст. Пазней важнае значэнне набы перыядычны друк.
З XVI ст. вядома мемуарная літаратура, яна становіцца даволі папулярнай у наступныя стагоддзі. Адлюстроваючы  храналагічным парадку падзеі, атары мемуара, дзённіка (дыярыуша) даволі выразна выказвалі свае асабістыя погляды на тыя ці іншыя падзеі, што надае ім суб’ектынае гучанне. Цікавая інфармацыя аб падзеях XVI–XVII стст. утрымліваецца  “Гістарычных запісках “ Ф. Елашоскага, “Дыярыушы” А. Філіповіча, мемуарах Я. Пачобута-Адляніцкага, Я. Сапегі, дзённікавых запісах падарожніка, дыпламата У. Кокса, Ж. Жылібера і інш.
Адным з першых вучоных, якія пачалі сістэматызацыю гістарычных звестак, бы А. Нарушэвіч, які  другой палове XVIII ст. падрыхтава шматтомную “Гісторыю польскага народа”. 9-томную “Гісторыю літоскага народа” распрацава у першай палове XIX ст. Т. Нарбут. У гэтых творах змешчана нямала цікавых і важных звестак аб Вялікім Княстве Літоскім, падзеях на беларускіх землях.
Значны клад  заснаванне і развіццё беларускай гістарычнай навукі, крыніцазнаства гісторыі Беларусі неслі прафесары Віленскага ніверсітэта І. Даніловіч, І. Лялевель і інш. І. Даніловіч прааналізава і часткова апублікава  першай палове XIX ст. 2400 выяленых ім крыніц па гісторыі Беларусі, у тым ліку Статут Вялікага Княства Літоскага 1529 г., Беларуска-Літоскі летапіс 1446 г. І. лялевель у сваіх працах раскрыва перш за сё гісторыю Літвы, Русі, а не толькі Польшчы, ён распрацава курс лекцый па крыніцазнаству і гістарыяграфіі.
Пачынальнікам жа беларускай археаграфіі ста І. Грыгаровіч, які сабра значную колькасць статыстычных і іншых матэрыяла, што дазволіла выдаць у 1824 г. зборнік «Белорусский архив древних грамот». Пазней пры яго непасрэдным удзелу бы выдадзены шматтомны зборнік дакумента “Акты Заходняй Расіі”.
Адным з першых зрабі спробу сістэматызаваць звесткі аб Беларусі В. Турчыновіч, які  сярэдзіне XIX ст. падрыхтава даследаванне “Агляд гісторыі Беларусі са старажытнейшых часо”. Значны клад у развіццё гістарычнага краязнаства Беларусі неслі браты Я. і К. Тышкевічы. Важнае значэнне для вывучэння гісторыі Беларусі маюць працы краязнаца другой паловы XIX – пачатку XX стст. П. Шпілескага, А. Кіркора, П. Баброскага, Е. Раманава, Я. Карскага, І. Насовіча, М. Нікіфароскага і іншых. Яны зыходзілі з прызнання самастойнага беларускага этнасу, яго самабытнасці, багатай гістарычнай спадчыны. Вучоны і грамадскі дзеяч А. Кіркор напіса асобны том, прысвечаны Беларусі, у шматтомным выданні “Живописная Россия”. Пісьменнік и этнограф П. Шпілескі займася вывучэннем беларускага фальклора, напіса кнігу “Падарожжа па Палессю і Беларускаму краю”. Вывучэннем народнага фальклору займаліся таксама П. Шэйн, Е. Рамана, І. Насовіч. Е. Рамана падрыхтава пяць тамо “Беларускага зборніка”, дзе змешчаны казкі, прымакі, песні беларуса. Я. Карскі вядомы сваёй трохтомнай працай “Беларусы”. Шмат звестак аб матэрыяльнай культуры беларуса, их побыту, а таксама абрадах, звычаях змешчана  даследаванні П. Баброскага “Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния», выдадзеным у 1863 г.
Першым сістэмным дапаможнікам па вывучэнню гісторыі краю стала “Кароткая гісторыя Беларусі” В. Ластоскага, якая была выдадзена  1910 г. у Вільні.
У савецкі час былі надрукаваны шматлікія зборнікі дакумента, сярод іх двухтомная гісторыя Беларусі  дакументах і матэрыялах (1936, 1940 гг.), зборнікі дакумента па гісторыі Беларусі перыяду феадалізму, капіталізму, савецкага часу, партызанскаму і падпольнаму руху  Беларусі  гады Вялікай Айчыннай вайны, выдадзеныя у другой палове ХХ ст.
У гэты перыяд з’явіліся сотні навуковых прац па гісторыі Беларусі, пачалі выдавацца падручнікі і іншыя сістэмныя даследаванні.
Важнымі падзеямі  гістарыяграфіі Беларусі сталі працы У. Ігнатоскага “Кароткі нарыс гісторыі Беларусі” і М. Донар-Запольскага “Гісторыя Беларусі”, падрыхтаваныя  1920-я гг., даследаванні беларускіх гісторыка 1920–1930-х гг. К. Кернажыцкага, У. Пічэты, В. Шчарбакова, А. Цвікевіча, Ф. Турука і іншых. Хаця  іх нярэдка адчувалася ідэалагізацыя і палітызацыя, нягледзячы на тое, што некаторыя вучоныя былі рэпрэсіраваны, у цэлым жа менавіта на гэты час выпадае даволі актынае развіццё беларускай гістарычнай навукі, чаму нямала садзейнічалі дзяржаная палітыка беларусізацыі, меры лады, накіраваныя на развіццё адукацыі і навукі.
У пасляваенны час значная вага беларускіх даследчыка была адведзена савецкаму перыяду гісторыі Беларусі, вывучэнню падзей, звязаных з Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцыяй, рэвалюцыйным рухам на Беларусі, Вялікай Айчыннай вайной, хаця  той жа час шмат прац было прысвечана і іншым праблемам і перыядам беларускай гісторыі. Паглыбленню і пашырэнню веда і даследавання па айчыннай гісторыі садзейнічала і адносная дэмакратызацыя савецкага грамадства, якая пачалася з другой паловы 1950-х гг. Можна назваць дзесяткі імён беларускіх гісторыка, шырока вядомых не толькі  сваёй краіне, але і далёка за яе межамі. Гэта Э.М. Загарульскі, І.М. Ігнаценка, А.П. Ігнаценка, Н.В. Каменская, А.П. П’янко, А.І. Залескі, Э.Р. Ёфэ, З.Ю. Капыскі, П.Ф. Лысенка, Я.Н. Мараш, В.П. Панюціч, П.Ц. Петрыка, С.М. Самбук, М.С. Сташкевіч, В.М. Фамін, Г.В. Штыха і іншыя.
У 1960–1980-я гг. апублікаваны абагульняючыя фундаментальныя працы: «История Белорусской ССР» у 2 тамах, чатырохтомная «История рабочего класса Белорусской ССР», пяцітомная “Гісторыя Беларускай ССР”, але  іх большая частка матэрыяла тычылася менавіта савецкага перыяду беларускай гісторыі.
Значны штуршок для павышэння цікавасці да гісторыі Беларусі і, як вынік, павялічвання колькасці публікацый да пераход рэспублікі да самастойнай дзяржанасці і новае асэнсаванне гісторыі Бацькашчыны. У 90-я гады ХХ ст. і  пачатку XXI ст. з’явілася вялікая колькасць публіцыстычных матэрыяла, артыкула у перыядычным друку, матэрыяла шматлікіх навуковых канферэнцый. Характэрна, што беларускія даследчыкі сталі больш увагі дзяляць старажытным перыядам гісторыі Беларусі. Гэтыя праблемы даследаваны  працах Г.М. Сагановіча, А.К. Цітова, А.К. Крацэвіча, М.І.Ермаловіча і інш. Але яны таксама не былі пазбалены элемента суб’ектывізму, гэтак жа, як і  шэрагу прац навукова-публіцыстычнага характару, якія выйшлі  1990- я гг., некаторыя падзеі і з'явы пададзены некалькі спрошчана, а часам з адценкам ідэалагізацыі, недастаткова навукова абгрунтаваны выкладанне гістарычных факта, дейнасць гістарычных асоб.
З цягам часу, у пачатку XXI ст., гістарычныя даследаванні становяцца больш дэталёвымі, ацэнкі больш узважанымі, палажэнні і вывады больш абгрунтаванымі. Адпаведна  гістарычнай навуцы з’яляецца цэлы шэраг новых імён беларускіх гісторыка. У бібліяграфічным даведніку “Гісторыкі Беларусі  пачатку XXI ст.”, выдадзеным у 2007 г., змешчаны даныя на 457 вучоных, якія неслі свой уклад у гістарычную навуку. Сярод іх такія вядомыя навукоцы, як П.І. Брыгадзін, Г.Я. Галенчанка, А.А. Каваленя, М.П. Касцюк,Я.К. Новік, І.А. Саракавік,П.Г. Чыгрына, і іншыя.
Новыя гістарычныя умовы, пашырэнне кола гістарычных крыніц, даступных даследчыкам, магчымасця для даследавання, больш грунтонае і себаковае асэнсаванне падзей і праблем патрабавалі і стварылі пэныя мовы для падрыхтокі абагульняючых прац па гісторыі Беларусі. У 1994–1995 гг выпускам выдання “Нарысы гісторыі Беларусі” у 2 частках была зроблена першая спроба стварэння такой абагульняючай працы. У ёй многія праблемы, якія раней раскрываліся  гістарычных працах, былі асэнсаваны з новых, часам небясспречных пазіцый.
У наступныя годы у Беларусі было выдадзена значная колькасць у пэным сэнсе абагульняючых прац – падручніка па гісторыі Беларусі. Сярод іх можна вызначыць «Историю Беларуси» у дзвюх частках пад рэдакцыяй Я. К. Новіка і Г. С. Марцуля (1998 г.), “Историю Беларуси» у двух частках пад рэдакцыяй Я.І. Трашчанка, “Очерки истории Беларуси” П. Г. Чыгрынава і іншыя. Асаблівую цікавасць для нас прадсталяюць падручнікі па гісторыі Беларусі, выдадзеныя  апошнія гады. Іх атарамі з’яляюцца І. А. Саракавік, А.І. Кота, П. І. Брыгадзін і інш.
Каштонымі крыніцамі з’яляюцца 6-томная “Энцыклапедыя гісторыі Беларусі”, якая выдадзена  1993–2003 гг., 6-томнае выданне “Гісторыя Беларусі”, якое друкавалася з 2000 г. і завершана да 2010 г., 18-томнае выданне “Беларуская энцыклапедыя”, апошні том якога выйша у свет у 2005 г..
Тэма 2. Фарміраванне беларускага этнасу (VI ст. – пачатак ХХ ст.)

2.1. Найстаражытнае насельніцтва на тэрыторыі беларускіх зямель.Славянскі этап засялення Беларусі.
2.2. Фарміраванне беларускага этнасу  XIV– XVIII стст.
2.3. Далейшае развіццё беларускага этнасу ва мовах складвання рынкавых адносін у XIXст.
2.4. Духонае жыццё беларускіх зямель у IX – XIX стст.

2.1. Найстаражытнае насельніцтва на тэрыторыі беларускіх зямель. Славянскі этап засялення Беларусі.

Чалавек з’явіся на Зямлі звыш 2 мільёна гадо назад у Афрыцы. Існуе некалькі версій і гіпотэз па пытанню яго паходжання: ад біблейскай міфалогіі або мутацыі асобных віда малпа у выніку рэзкага павышэння зроню радыяцыі да эвалюцыйнай тэорыі Ч. Дарвіна і уфалагічнай канцэпцыі. Каля мільёна гадо назад людзі пачалі рассяляцца на ерапейскім кантыненце і  прамежку ад 100 да 40 тысяч гадо, у перыяд сярэдняга палеаліта, яны з’явіліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Аб гэтым сведчаць находкі каменных прылад працы каля вёсак Абідавічы Быхаскага раёна і Клеявічы Касцюковіцкага раёна Магілёскай вобласці. Можна дапусціць больш ранняе засяленне чалавекам гэтай мясцовасці, але се магчымыя сляды знішчаны ледавікамі. Вядомы некалькі найбольш буйных абледзянення, якія закранулі рэгіён сучаснай Беларусі: Бярэзінскае, Дняпроскае, Паазёрскае, апошняе адбылося 95–14 тысяч гадо назад і пашырылася толькі на паночную і часткова цэнтральную часткі Беларусі..
Першыя насельнікі былі неандэртальцамі. Галонымі іх заняткамі былі паляванне і збіральніцтва. У гэты час людзі жо маглі здабываць агонь, рабіць каменныя прылады працы. Жылі яны мацярынска-родавымі абшчынамі. У пачатку верхняга палеаліта (40–10 тыс. гадо да нашай эры), калі жо адступілі ледавікі і палепшыліся мовы жыцця, на змену неандэртальцам прыйшлі людзі сучаснага тыпу – краманьёнцы. Яны жо выраблялі больш складаныя прылады працы. На тэрыторыі Гомельшчыны, каля вёсак Юравічы Калінкавічскага і Бердыж Чачэрскага раёна адкрыты і даследаваны рэшткі дзвюх познепалеалітычных стаянак чалавека, узрост якіх датуецца 26–24 тысячамі гадо назад. У перыяд сярэднякаменнага веку – мезаліта (прыкладна 9–5 тыс. гадо да нашай эры) пачалося больш масавае засяленне тэрыторыі Беларусі. Людзі асвоілі больш дасканалыя спосабы апрацокі крэмню: рэтушыраванне вострых краё, вырабы з дапамогай мікраліта, гэта значыць, невялікіх вострых асколка камней, складаныя прылады працы. Былі вынайдзены лук і стрэлы, што зрабіла больш эфектыным паляванне на звяро, човен і рыбалоныя сеткі. Родавыя абшчыны аб’ядноваліся  больш буйныя тэрытарыяльныя тварэнні – плямёны. Археалагічныя раскопкі дазваляюць ужо вызначыць некаторыя асаблівасці розных рэгіёна, або археалагічныя культуры гэтага часу. Гэта плямёны грэнскай і днепра-дзіснянскай археалагічных культур на сходзе і паднёвым усходзе Беларусі, свідэрскай, затым нёманскай на захадзе. Яны адрозніваюцца, галоным чынам, формай наканечніка стрэл.
На заключным этапе каменнага века – неаліце (5–3 тыс. гадо да нашай эры) у найбольш спрыяльных для жыцця чалавека рэгіёнах, Егіпце і Месапатаміі, некалькі пазней, у Індыі і Кітаі людзі жо стварылі першыя цывілізацыі, галонымі прыкметамі якіх былі з’яленне дзяржанасці, пісьменнасці, каменнага буданіцтва, развітай рэлігіі і міфалогіі.
Неалітычнае грамадства Еропы знаходзілася на больш нізкай ступені свайго развіцця. Яно не стварыла цывілізацыі. Але, тым не менш, назіраецца значны прагрэс у развіцці вытворчых сіл і вытворчых адносін, які затым атрыма назву “неалітычная рэвалюцыя”. Ён заключаецца, перш за сё, у развіцці земляробства і жывёлагадолі, прадзення і ткацтва, вытворчасці керамікі, больш дасканалай апрацоцы крэмню шляхам шліфокі і свідравання, зараджэнні рамяства і прымітынага гандлю. Яркім прыкладам апошняга з’яляюцца неалітычныя шахты каля пасёлка Краснасельскі Вакавыскага раёна, дзе здабывася крэмень. Побач былі адкрыты майстэрні па апрацоцы крэмню, аб’ёмы вытворчасці якіх значна перавышалі патрэбы мясцовых плямён. Гэтыя шахты глыбінёй да 2–3 метра, якіх налічвалася некалькі дзесятка, і майстэрні функцыяніравалі каля тысячы гадо.
На змену прысвойваючай гаспадаркі, калі аснонай крыніцай забеспячэння жыццяздольнасці насельніцтва было выкарыстанне гатовых даро прыроды шляхам збіральніцтва, палявання на звяро і лолі рыбы, у перыяд неаліту прыходзіць вытворчая гаспадарка. Людзі сталі весці больш аседлы вобраз жыцця. Яны ахатнілі жывёл: коней, свіней, птушку, распрацовалі палі, сеялі жыта і іншыя сельскагаспадарчыя культуры, навучыліся ткаць і вырабляць з тканін адзенне. У перыяд неаліта на тэрыторыі Беларусі жо вызначана больш за 600 стаянак першабытных людзей, галоным чынам, у басейнах рэк Прыпяць, Сож, Нёман. Па форме посуду (вострадонныя, кругладонныя), арнаменту археолагі вызначаюць наступныя культуры гэтага перыяду: нёманскую на захадзе, днепра-данецкую на подні, верхнедняпроскую на сходзе і днепра-дзвінскую на поначы. Даныя антрапалогіі, гідранімікі (старажытныя назвы рэк і азёр) дазваляюць зрабіць вывад, што прыкладна з V тысячагоддзя да нашай эры на паночным усходзе сучаснай Беларусі пражывалі фіна-горскія плямёны (культура ямачна-грабенчатай керамікі). Этнічную прыналежнасць насельніцтва іншых рэгіёна вызначыць да гэтага часу пакуль што немагчыма.
Пераход да земляробства, буданіцтва стацыянарнага жылля прывялі да аседласці, павялічвання абшчыны. Пачалося расслаенне нутры яе. Старэйшыя абшчыны, племянныя кіранікі паступова прысвойвалі сабе лепшыя землі, атрыманую ваенную здабычу, усё больш распараджаліся абшчыннымі здабыткамі.
У эпоху каменнага века пачынаюць зараджацца элементы матэрыяльнай і духонай культуры: мастацтва, скульптура, рэлігія. На мезалітычных і неалітычных стаянках Беларусі знойдзена нямала выраба з косці, керамікі, пакрытых арнаментам, у тым ліку, сімвалічным. На паселішчах Юравічы  Калінкавіцкім раёне, Асавец у Бешанковіцкім раёне знойдзены выявы чалавека на касцяных і каменных вырабах. Даволі распасюджаны знаходкі амулета, у тым ліку, з прасвідраваных зубо мядзведзя, дзіка, касцяныя фігуркі жывёл, што сведчыць аб праявах фетышызму.
Прыкладна  III і II тысячагоддзях да нашай эры, у эпоху бронзавага і жалезнага вяко, калі адбылося так званае першае “вялікае перасяленне народа” тэрыторыю сучаснай Беларусі пачалі засяляць індаерапейцы. Гэта вялікая група народнасця, якая стаяла на адносна высокай ступені развіцця, вяла пааседлы вобраз жыцця. Ёсць некалькі гіпотэз адносна прарадзімы індаерапейца: паночнапрычарнаморская, балканская, але  апошні час усё большую вагу даследчыка займае гіпотэза аб малаазіяцкім паходжанні індаерапейцай, абгрунтаваная вучонымі В. Іванавым і Т. Гамкрэлідзе. Частка індаерапейца (сябе гэтыя плямёны называлі “арыі”) у выніку міграцыі паступова выйшла да пабярэжжа Каспійскага мора, ад іх затым сфарміраваліся народнасці іранца, таджыка.
Другая частка дайшла да бераго Інда і далей. Гэтыя плямёны сталі заснавальнікамі індыйскай цывілізацыі.
Трэцяя група індаерапейца рухалася  Еропу. Менавіта яны, асіміліруючыся з атахтонным насельніцтвам, стварылі мікенскую культуру, папярэдніцу антычнай цывілізацыі, паклалі пачатак грэчаскай, італьянскай, германскай, славянскай, балцкай групам народа. Адно з адгалінавання індаерапейца, балты, аселі на большай частцы сучаснай Беларусі і далучылі мясцовае насельніцтва да больш развітых форм вядзення гаспадаркі, сваёй мовы, культуры. Напрыклад, індаерапейцы жо карысталіся колавым транспартам, плугам. Яны былі носьбітамі археалагічнай культуры “баявых сякер” або шнуравой керамікі. Апошняя так названа таму, што пры абпальванні посуду на яго паверхні заставаліся адбіткі шнура, якім звязваліся вырабы. Ад гэтага часу засталася вялікая колькасць шліфаваных тапаро, якія, магчыма, мелі не толькі прыкладное, але і культавае значэнне. Аснонымі заняткамі былі земляробства, жывёлагадоля, паляванне і лоля рыбы. Хаця прыход індаерапейца на тэрыторыю Беларусі супа з бронзавым векам, але гэты метал тут ужывася вельмі рэдка. Зброя, прылады працы па ранейшаму  асноным вырабляліся з каменю, косці і дрэва. Выраблялі таксама кераміку, большай часткай пласкадонны посуд. Пазней, у сярэдні і позні перыяд бронзавага веку, індаерапейцы падзяліліся на шэраг асобных, хаця і роднасных паміж сабой культур. Акрамя плямён шнуравой керамікі Панямоння і Палесся, тэрыторыя Беларусі вайшла  арэал паночнабеларускай, сярэднедняпроскай, прыбалтыйскай, пазней шчацінецка-сосніцкай археалагічных культур, а  канцы эпохі  Беларусі з’яляецца штрыхаваная кераміка.
З прыходам індаерапейца звязваецца і паступовая замена мацярынска-родавых адносін патрыярхальна-родавымі, мацярынскага рода бацькоскім. Асновай грамадскай арганізацыі, гаспадарчай ячэйкай становіцца патрыярхальная абшчына, якая складвалася з некалькіх пакалення бліжэйшых родзіча па бацьку.
Балты пражывалі на тэрыторыі Беларусі на працягу дзвюх тысячагоддзя У I тысячагоддзі большую частку тэрыторыі Беларусі засялялі балцкія плямёны днепра-дзвінскай археалагічнай культуры, культуры штрыхаванай керамікі (яна ахоплівала тэрыторыю сучаснай цэнтральнай і паночна-заходняй Беларусі, пазней змянілася банцараскай). На подні краіны распасюджвася арэал мілаградскай культуры, якая паступова змянілася зарубінецкай і якая, як лічаць гісторыкі Л.Д. Побаль і інш., мела элементы славянскага плыву.
У гэты перыяд, які атрыма назву жалезнага веку, адбываецца значны прагрэс у развіцці вытворчых сіл. Асновай гаспадаркі сталі земляробства і жывёлагадоля. Удасканальваліся спосабы апрацокі глебы, пачало практыкавацца земляробства з прымяненнем рала. Усё гэта садзейнічала павялічванню вытворчасці прадукта харчавання, назапашванню матэрыяльных каштонасця, развіццю абмена, і, як вынік гэтага, з’яленню асабістай уласнасці, маёмаснай няронасці. Пачасціліся набегі на суседнія абшчыны з мэтай грабяжу. Таму не выпадкова, што асноным тыпам пасялення балта сталі мацаваныя гарадзішчы.
На тэрыторыі Беларусі выялена каля тысячы такіх паселішч, у кожным з іх пражывала ад 50 да 70 чалавек. У гэты час існавала вялікасямейная патрыярхальная родавая супольнасць, якая мела сваю пэную тэрыторыю для пражывання, апрацокі глебы, выпасу жывёлы. З цягам часу паступова назіраецца аслабленне родавых сувязя і на іх змену прыйшлі суседскія тэрытарыяльныя абшчыны, якія, у сваю чаргу, аб’ядноваліся  плямёны і саюзы плямён. Далейшы працэс вё да дыферэнцыяцыі нутры абшчын і плямён, калі пачалі выдзяляцца племянныя вярхі, а таксама асобныя групы абшчынніка, якія  асноным займаліся абаронай сваіх умацаваных паселішча і набыццём багацця за кошт рабавання іншых плямён. З ліку апошніх паступова фарміраваліся ваенныя дружыны.
I тысячагоддзе нашай эры было адзначана важнымі падзеямі  жыцці народа Еропы і Беларусі. Яны былі звязаны з другім “вялікім перасяленнем народа” і міграцыяй на сход славянскіх плямён. Славян лічаць адным з адгалінавання індаерапейца, якія дасягнулі Заходняй Еропы. Антычныя атары Тацыт, Пліній Старэйшы, Кладзій Пталамей, візантыец Пракопій Кесарыйскі, гоцкі гісторык Іардан называлі іх па-рознаму, часцей за сё, венедамі, антамі, склавенамі, з цягам часу замацавалася назва “склавены”– “славяне”. На думку многіх даследчыка, прарадзімай славян была Цэнтральная і Усходняя Еропа, мясцовасць паміж рэкамі Одэр і Віслай, магчыма таксама, паміж Прыпяццю і Дняпром, Віслай і Днястром. Іх міграцыя была вызвана некалькімі прычынамі. Гэта, перш за сё, “вялікае перасяленне народа” – рух ваянічых плямён гота, гуна. Яны пачалі выцясняць аседлыя плямёны з цэнтральнай Еропы пераважна на сход, а таксама на подзень. Другой прычынай стала аслабленне Рымскай імперыі, якая да гэтага часу з’ялялася стрымліваючым фактарам іншаземнай агрэсіі. Цяпер жа, наадварот, яе багатыя абшары сталі вабіць заваёніка. Неабходнасць асваення новых зямель была выклікана і дэмаграфічнымі працэсамі.
Частка славян пачала рухацца на подзень і  працэсе асіміляцыі з мясцовым насельніцтвам утварыла групу народнасця, аб’яднаную назвай “паднёвыя славяне”. Гэта балгары, сербы, харваты, македонцы і іншыя. Міграцыйны рух другой часткі, заходніх славян, бы адносная нязначным. Трэцяя частка, усходнія славяне, з’явілася асновай для пазнейшага заснавання рускай,беларускай і краінскай народнасця. Славянскае засяленне Беларусі працягвалася з VI па IX стст. нашай эры. Пачалося яно з Палесся, менавіта там знойдзены помнікі найбольш старажытнай славянскай археалагічнай культуры – пражскай. Cлавяне адтуль пачалі прасовацца на понач, пазней таксама з захаду на сход, з поначы на сход, змешваючыся з балцкім насельніцтвам. Паколькі апошніх было не вельмі шмат, згодна з падлікамі па колькасці гарадзішч, каля ста тысяч, і жылі яны разрэджана, то каланізацыя беларускіх зямель славянамі праходзіла пераважна мірным шляхам. Як паказваюць археалагічныя даследаванні, у балцкім арэале з’явіліся тыповыя славянскія прыкметы: жыллё – пазямлянкі з печамі-каменкамі  вуглу, у той час, як у балта ачаг размяшчася  цэнтры памяшкання; каменныя жорны, славянскія кераміка, упрыгожанні, звычаі трупаспалення у круглых курганах, славянская гідраніміка.
Злучэнне славянскіх і балцкіх элемента характэрна для банцараскай і калочынскай археалагічных культур, якія  V–VIII стст. нашай эры займалі большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі. Складаныя працэсы этнічнага заемадзеяння славян і балта адбываліся на працягу трох стагоддзя, у выніку славяне часткова выцяснілі балта, часткова асіміліраваліся з імі. У IX–XI стст. славяна-балцкая мяжа, як лічыць гісторык П.Р. Чыгрына, пралягла прыкладна па лініі сучасных гарадо Гродна – Ліда – Вілейка – Мядзель – Брасла. У выніку заемадзеяння славян і балта на тэрыторыі Беларусі стварыліся пераважна славянскія этнічныя супольнасці – крывічы, дрыгавічы і радзімічы. Крывічы былі найбольш буйным племянным аб’яднаннем, якое падзялялася на тры групы: пскоскую, смаленскую і полацкую. Полацкія крывічы займалі басейн Заходняй Дзвіны. На Палессі і  цэнтральнай частцы сучаснай Беларусі аселі дрыгавічы. У басейне р. Сож пасяліліся радзімічы. У культуры гэтых плямён балцкімі элементамі з’яляліся бранзалеты са змяінымі галовамі на канцах, спіральныя пярсцёнкі, шыйныя грыны балцкага тыпу, зоркападобныя спражкі. Аснонымі ж прыкметамі славянскіх элемента крывіцкай культуры былі бранзалетападобныя скроневыя кольцы, радзіміцкай – сяміпрамянёвыя скроневыя кольцы, дрыгавіцкай – буйныя металічныя пацеркі альбо скроневыя кольцы з круглага дроту з замацаванымі на іх трыма металічнымі пацеркамі невялікага памеру, а таксама кераміка.
Мова іх, як сцвярджаецца  “Аповесці часовых гадо”, была славянскай. Існуе шмат версій, якія растлумачваюць паходжанне назва гэтых плямён. Найбольш вядомыя з іх выводзяць назву плямён ад характару мясцовасці, ад імён правадыро, ад роднасных сувязя. Дрыгавічы, радзімічы і крывічы займалі амаль усю тэрыторыю сучаснай Беларусі. Але часткова яе закраналі і іншыя сходнеславянскія супольнасці: вяцічы, паляне, драляне, валыняне, бужане. У Панямонні пражывала таксама вялікая група яцвяжскіх плямён – судзіна, дайновы і ласна яцвяга, а на паночным захадзе – плямёны акштайта, жэмайта, латгала і інш.
Расцягнутая на стагоддзі, славянская каланізацыя тэрыторыі Беларусі праходзіла ва мовах разлажэння першабытнаабшчыннага ладу і зараджэння раннефеадальных адносін. Пры гэтым характэрнай асаблівасцю гэтага працэса бы непасрэдны пераход усходніх славян ад першабытнасці праз ваенную дэмакратыю непасрэдна да феадалізму, мінуючы рабаладальніцкі лад. У гэты час асновай сацыяльна-гаспадарчага жыцця заставалася буйная патрыярхальная абшчына, але  яе недрах з развіццём прыватнай уласнасці пачалі з’яляцца элементы сацыяльнага расслаення. Выдзяляся пласт насельніцтва, які павялічва сваю ласнасць, у тым ліку, і на сродкі вытворчасці, зямлю. З другога боку, з асяроддзя збяднелых людзей утваралася залежнае сялянства, якое яшчэ не страціла сваёй свабоды, але жо стаяла на сацыяльнай лесвіцы ніжэй за многіх сваіх супляменніка.
Перасяленні і каланізацыя новых зямель далі штуршок працэсу маёмасна-сацыяльнага расслаення, узвышэнню і збагачэнню знаці, перш за сё, ваенна-племянных вярхо. Апорай ваенна-племянной арыстакратыі станавілася ваенная дружына – аб’яднанне прафесійных воіна. Фарміравалася асобная палітычная арганізацыя з органамі кіравання – правадыром, саветам старэйшын, народным сходам. Пры гэтым народны сход складася са свабодных мужчын, здольных насіць зброю. Такая форма арганізацыі грамадства і яго кіравання атрымала назву “ваеннай дэмакратыі” і знікла напярэдадні тварэння дзяржанасці.
У першым тысячагоддзі нашай эры матэрыяльная і духоная культура сходніх славян была даволі багатай. Ускладнілася апрацока выраба з метала, іх арнаментацыя. Складвалася міфалогія. Славяне абагатваралі прыроду, пакланяліся сонцу, верылі  замагільнае жыццё. Аднымі з першых форм веравання былі фетышызм (абагатварэнне неадушалённых прадмета), анімізм (вера  духа), татэмізм (вера  роднасць пэных груп людзей і татэма – жывёл, раслін), магія. Характэрнай рысай язычніцкай (паганскай) рэлігіі славян ста палітэізм – вера  вялікую колькасць Баго, шматбожжа. Славяне пакланяліся Пяруну (Богу маланкі і грому), Сварогу (Богу неба), Дажбогу, Хорсу (Багам сонца), Ярыле (Богу вясны), Жыжалю (Богу агню), Знічу (Богу падземнага агню), Стрыбогу (Богу вятро), Велесу (апякуну жывёл), Лёле (Багіні вясны) і інш.
Такім чынам, к канцу першага тысячагоддзя нашай эры на тэрыторыі сучаснай Беларусі склаліся пэныя мовы для фарміравання беларускага этнасу.
2.2. Фарміраванне беларускага этнасу  XIV – XVIII стст.

Пастае пытанне: якім чынам і калі са славянскіх і іншых плямён, пражывашых у старажытнасці, узнік беларускі этнас? На гэта дакладнага адказу няма. Ёсць розныя версіі, але прыняць адназначна адну з іх нельга з-за адсутнасці дакладных аргумента.
Л. Галембоскі, А. Рыпінскі і іншыя прыхільнікі польскай канцэпцыі яшчэ  XIX ст. прыйшлі да высновы, што беларусы з’яляюцца часткай польскага этнасу.
Атары вялікарускай тэорыі А. Сабалескі, М. Каяловіч і іншыя вучоныя XIX ст. сцвярджалі, што беларускі этнас не існава, а беларуская мова – гэта дыялект рускай мовы. Беларусь жа не што іншае, як паночна – заходні край Расійскай імперыі. Догі час вялікаруская тэорыя з’ялялася асновай афіцыйнай ідэалогіі расійскіх улад.
Крывічскую тэорыю абгрунтава В Ластоскі, якія лічы продкамі беларуса толькі крывічо.
Крывіцка-радзіміцка-дрыгавіцкую канцэпцыю, якая з’явілася  пачатку ХХ ст., сфармуліравалі беларускія гісторыкі Я. Карскі, У. Пічэта, М. Донар-Запольскі. Яны зыходзілі з таго, што аснову беларускай народнасці паклалі не толькі крывічы, але і радзімічы, дрыгавічы.
Расійскі даследчык В. Сядо лічы, што субстратам для паступовага фарміравання беларускага этнасу былі балты і славяне.
Атар фінскай тэорыі І. Ласко на аснове фінагорскага паходжання некаторых гідроніма на тэрыторыі Беларусі прыйшо да высновы, што пэны клад у стварэнне беларускай народнасці неслі фінагорскія плямёны, якія пазней былі асіміліраваны балтамі, а яшчэ пазней змяшаліся са славянамі.
Беларускі вучоны М.Ф. Піліпенка у пачатку 1990-х гг. абгрунтава сваю канцэпцыю паходжання беларускага народа. Піліпенка лічыць, што  выніку змешвання славянскіх плямён з балтамі да Х ст. утварылася першапачатковая этнічная супольнасць на славянскай аснове, свайго роду протанароднасць, якая,  сваю чаргу, у Х–XI стст. разам з іншымі сходнеславянскімі супольнасцямі кансалідавалася  новую агульнаславянскую старажытную супольнасць з агульнай этнічнай тэрыторыяй, якая атрымала назву Русь. Пры гэтым на тэрыторыі сучаснай Беларусі па асаблівасцях мовы і культуры выдзяляліся дзве этнаграфічныя зоны – Палессе, з аднаго боку, і падзвінска-падняпроская частка, якая пазней, у сярэднявеччы атрымала назву Белая Русь. Пасля распаду Кіескай Русі на аснове заемадзеяння гэтых дзвюх зон з заходнеславянскім (польскім) і балцкім этнасамі на тэрыторыі паміж Дняпром і Нёманам паступова сфарміравалася беларуская народнасць і замацавалася назва “Белая Русь”.
Паходжанне назвы “Белая Русь” тлумачыцца па-рознаму. А. Кіркор, Я. Карскі і інш. выводзілі назву ад прыгажосці зямлі, зімовай заснежанасці, колеру традыцыйнага адзення, антрапалагічных рыса мясцовых жыхаро і г.д. Больш абгрунтаванымі, відавочна, з’яляюцца наступныя версіі: М. Любаскага – незалежнасць ад татара-мангола, М. Донар–Запольскага – адносная свабода не толькі ад татара-мангола, але і ад крыжаносца і літвы, Я. Юхо – больш ранняе прыняцце хрысціянства  парананні з Чорнай Руссю (заходняй часткай сучаснай Беларусі), дзе яшчэ догі час заставалася паганская вера, П. Крапівіна – шырокае распасюджванне  тапаніміцы назва са словам “белая”.
Упершыню тэрмін “Белая Русь” успамінаецца  гістарычных дакументах XII ст. і датычыцца Уладзімірска-Суздальскага княства. Пазней, пачынаючы з XV ст., ён сустракаецца  сувязі з Маскоскімі, Смаленскімі, Пскоскімі, Нагародскімі, Кіескімі, Чарнігаскімі землямі. У адносінах да падзвінска-падняпроскага рэгіёна тэрмін “Белая Русь” лакалізуецца  XIV–XVI стст., пазней распасюджваецца на подзень і захад – да Прыпяці і Нёмана. Ад назвы тэрыторыі “Белая Русь” паходзіць і назва жыхаро – спачатку “беларусцы”, затым “беларусы”. Прыкладна у гэты перыяд – XIV–XVI стст. – фарміруецца і старабеларуская мова. Паночна-Заходні край, Віцебская і Магілёская губерні  перыяд уваходжання  склад Расійскай дзяржавы атрымалі назву “Беларускае генерал-губернатарства” ці ва жытку “Белоруссия”.
Развіццё Беларусі перыяду знаходжання яе  складзе Вялікага княства Літоскага супала з ерапейскім Адраджэннем, аснонай рысай якога бы творчы зварот да антычных традыцый. Рэлігійная па форме, культура Адраджэння была свецкай па зместу, гуманістычнай па светапогляду. Росквіт Рэнесанса  Еропе, галоным чынам, прыйшося на XV–ХVI стст., калі  Італіі хуткімі тэмпамі развіваліся культавая і свецкая архітэктура, навука, літаратура, ствараліся шэдэры выяленчага мастацтва. Адраджэнне знайшло свой водгук і на беларускіх землях. Гэтаму садзейнічалі больш цесныя сувязі пасля Крэскай уніі з Польшчай, якая стала свайго рода мастом паміж заходнеерапейскай культурай і культурай усходніх княства і дзяржа.
Рэнесанс знайшо адлюстраванне  развіцці адукацыі, беларускім кнігадрукаванні, творчасці беларускіх асветніка-гуманіста, у архітэктуры і выяленчым мастацтве, іншых напрамках культуры.
Хаця беларускі народ бы і цягнуты  агульнаерапейскі працэс, але Адраджэнне на Беларусі мела свае адрозненні  парананні з заходнеерапейскім рэнесансам. ВКЛ тэрытарыяльна знаходзілася на перыферыі Еропы, у свой час тут менш адчувася непасрэдны плы антычных традыцый. Беларускае Адраджэнне было больш духоным па сваёй сутнасці, у адрозненне ад ерапейскай, больш свецкай культуры. Развіццё рэнесанснай культуры  ВКЛ супала па часу з фарміраваннем беларускай народнасці, з’явілася адным з галонатваральных фактара  гэтым працэсе. Менавіта  перыяд уваходжання у ВКЛ культура насельніцтва беларускіх зямель пачала набываць свае, самабытныя рысы.
Як вядома, характэрнымі прыкметамі любой народнасці з’яляюцца наянасць адзінай тэрыторыі, адметнасці мовы, культуры, народных традыцый, а таксама этнічная самасвядомасць і саманазва (этнонім).
У перыяд уваходжання  Кіескую Русь у Полацкім і Тураскім княствах ужо пачалі праяляцца прыкметы этнічнай кансалідацыі, але гэты працэс ішо запаволена. Феадальная раздробленасць прывяла да з’ялення шматлікіх зямляцкіх супольнасця – удзельных княства і  той жа час садзейнічала адмежаванню насельніцтва беларускіх зямель ад агульнай культурнай, эканамічнай, этнатэрытарыяльнай прасторы былой Кіескай Русі. Заснаванне ВКЛ паскорыла працэс этнагенезу беларуса.
Вялікае княства Літоскае прадсталяла сабой палітэтнічнае і шматканфесійнае тварэнне. Тут назіралася заемадзеянне і заемаплы розных этнаса. На думку Г.Я. Галенчанкі, І.П. Крэня, У.Я. Казлякова і іншых даследчыка Вялікае Княства Літоскае было біэтнічнай, было славяна-балцкай дзяржавай з дамінаваннем усходнеславянскага элемента, якая пазней трансфармавалася  паліэтнічную. У XIV–ХVI стст. па розных прычынах прыток на беларускія землі іншаземца не спыніся, а нават узрос. Гэта праявілася  пашырэнні іншаэтнічных элемента  народнай гаворцы, абрадах, адзенні і г.д. Важным было тое, што на тэрыторыі ВКЛ не было вострых міжэтнічных і міжканфесійных канфлікта. Людзі розных этнаса і веравання мірна суіснавалі, узаемна духона абагачаліся.
Этнічная стракатасць, безумона, мела свой плы, але дамініруючае палажэнне  стварэнні этнакультурнай прасторы заставалася за сходнімі славянамі або “русінамі”, як іх называлі, паколькі яны пераважалі па колькасці, культурнаму зроню. У аснову ВКЛ былі закладзены прынцыпы дзяржанага кіравання, якія склаліся  рускіх княствах, “руская” (старабеларуская) мова справаводства, на ёй жа рыхтаваліся большасць дакумента, літаратурныя выданні. На працягу сёй гісторыі ВКЛ адчувалася ідэнтыфікацыя насельніцтва на дзве групы: “ліцвіна” і “русіна”, хаця усе яны па ваходжанню  адну дзяржаву называліся “ліцвінамі”. “Агульныя этнакультурныя карані сходніх славян, падабенства  мове, культуры замаруджвалі працэс самаідэнтыфікацыі беларуса. Але  XIV–ХVI стст., калі паняцце “Русь” усё менш і менш адлюстровала этнакультурныя адметнасці пэных рэгіёна, паступова “русіны” , перш за сё, жыхары сучаснай цэнтральнай і сходняй Беларусі, пачалі называць сваю тэрыторыю Белай Руссю, а сябе “беларусцамі”. У гэты перыяд з развіццём эканомікі змацняліся сувязі паміж асобнымі рэгіёнамі ВКЛ, што таксама садзейнічала этнакультурнай, эканамічнай, монай інтэграцыі і самаідэнтыфікацыі. Паступова фарміравалася этнічная самасвядомасць насельніцтва пэных рэгіёна. Ядро этнічнай тэрыторыі беларускай народнасці  асноных рысах адпавядала арэалам рассялення крывічо, дрыгавічо, радзіміча. Даволі дакладна прасочвалася этнічная мяжа паміж імі і балцкім насельніцтвам, якая пралягала прыкладна каля Ашмян і Браслава і  наступныя тры стагоддзі амаль не змянілася, менш выразна з другімі славянскімі этнасамі, будучымі рускімі і краінцамі. Кампактныя групы этнаса, якія жылі побач са славянамі, з’явіліся дадатковым кампанентам фарміравання беларускай народнасці, але вогуле не парушалі цэласнасці этнічнай тэрыторыі беларуса.
Асобнай і важнай праявай этнасу з’яляецца мова. Старажытная пісьменнасць на беларускіх землях была заснавана на стараславянскай мове. Але жо  пісьмовых крыніцах XIII ст., у час існавання Полацкага і Тураскага княства, зафіксаваны першыя праявы мясцовых дыялекта. Менавіта сярэднебеларускія гаворкі выступілі  якасці аснонага элемента пры складванні агульнабеларускай мовы. Фарміраванне асноных фанетычных, граматычных і лексічных адметнасця, уласцівых беларускай мове, працягвалася да ХVI ст. Менавіта  адзначаны час праявіліся такія яе асаблівасці, як цвёрдае “р”, “дзэканне” і “цэканне”, “аканне” і “яканне”, фрыкатыны гук “г”, прыстаны гук “в”. Пэны плы на станаленне гэтых адметнасця і пашырэнне слонікавага запасу старабеларускай мовы аказалі запазычанні з мо іншых этнаса, якія пражывалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі, або з якімі існавалі цесныя кантакты: паляка, ліцвіна, татара, з агульнаерапейскай лацінскай мовы, а таксама царконаславянізмы.
Развіццю старабеларускіх моных асаблівасця спрыяла тое, што дзяржанай мовай у ВКЛ была “руская”, а папярэднікі жыхаро сучаснай Літвы догі час зусім не мелі сваёй пісьменнасці. Таму пры тварэнні ВКЛ у вядзенні справаводства часцей за сё ужывалася мова справаводства “рускіх” княства. А паколькі ядро ВКЛ складалі, акрамя літоца, княствы, існавашыя на тэрыторыі сучасных Беларусі і Літвы, то  літаратуру і справаводства праніклі перш за сё асаблівасці гаворак мясцовага насельніцтва. Назірася заемадапаняльны працэс: з аднаго боку, мясцовыя дыялекты ляглі  аснову дзяржанай мовы, з другога боку, у ходзе развіцця ВКЛ гэта мова з пашырэннем уплыву розных этнаса і развіццём мясцовых асаблівасця усё больш набывала рысы мовы менавіта старабеларускай народнасці. Пачынаючы з 1696 г., старабеларуская мова паступова губляла свой дзяржаны стату, замяняючыся  справаводстве польскай, але захавалася  народнай гаворцы.





2.3. Далейшае развіццё беларускага этнасу ва мовах складвання рынкавых адносін у XIX ст.

У Беларусі  ХIX ст., значна пазней, чым у Еропе, пачалося фарміраванне беларускай нацыі. Замаруджванне гэтага працэсу тлумачыцца некалькімі прычынамі. Па-першае, адмоную ролю сыгралі палітыка паланізацыі  перыяд уваходжання Беларусі  склад Рэчы Паспалітай і русіфікацыі  пазнейшы час. Умацаванню нацыянальнай самасвядомасці насельніцтва перашкаджала, сярод іншага, і тое, што  сярэднявеччы дзяржаву – Вялікае Княства Літоскае часта называлі скарочана Літвой, а жыхаро адпаведна – ліцвінамі. Па-другое, замаруджвала кансалідацыю беларускай нацыі і тое, што беларусы складалі  асноным вясковае насельніцтва, а гарады, дзе галоным чынам канцэнтравалася інтэлектуальнае, культурнае, палітычнае жыццё, друк, былі іншаэтнічнымі. Тут пераважалі ярэі, рускія, палякі, беларусы ж складалі  канцы ХIX ст. толькі 13,2%.
Беларуская інтэлігенцыя пераважна была або апалячанай, або русіфікаванай. Захавальнікам жа беларускай ідэі на этнічным узроні было сялянства, якое складала 90 % насельніцтва. Менавіта з гэтага стасунку згодна перапісу 1897 г. 73% насельніцтва пяці заходніх губерня Расійскай імперыі назвалі сябе беларусамі.
Тым не менш, нягледзячы на неспрыяльныя фактары, у ХIX ст. усё выразней пачалі праяляцца прыкметы беларускай нацыі. У гэты час, асабліва пасля адмены прыгоннага права, больш інтэнсіна пачала развівацца таварна-рыначная гаспадарка, сяляне, памешчыкі, рамеснікі сталі больш вырабляць прадукцыі на продаж, адпаведна актывізаваліся гандлёвыя сувязі. Умацаванню эканамічных сувязя паміж рознымі рэгіёнамі Беларусі спрыяла буданіцтва чыгунак і іншых шляхо зносін, рост колькасці гарадо і мястэчак, якія станавіліся цэнтрамі лакальных мясцовых рынка.
У першай палове ХIX ст. бы пакладзены пачатак развіццю беларусазнаства. Першымі крокамі  гэтым напрамку сталі працы расійскіх вучоных І. Ляпёхіна і В. Севергіна, якія  пачатку стагоддзя арганізавалі навуковыя экспедыцыі на далучаныя да Расіі землі. Этнаграфічныя і гістарычныя даследаванні заходніх губерня Расіі рабілі прафесары Віленскага ніверсітэта І. Даніловіч, М. Баброскі. Да сярэдзіны ХIX ст. актывізавалася краязначая дзейнасць мясцовых даследчыка. Менавіта  гэты час выходзіць шэраг этнаграфічных прац Я. Чачота, Я. Тышкевіча, П. Шпілескага і іншых навукоца. Па ініцыятыве Ястафія Тышкевіча  Вільні  1855 г. бы заснаваны першы музей старажытнасця. Беларусазнаства развівалася  неспрыяльных умовах паланізацыі і русіфікацыі, але, тым не менш, унесла значны клад у развіццё беларускай нацыянальнай самасвядомасці і фарміраванне беларускай нацыі.
Багаты фальклор, які знайшо сваё адлюстраванне і  першых працах беларускіх этнографа, з’явіся асновай духонага нацыянальна-культурнага адраджэння беларуса, якое пачалося  першай палове ХIX ст. Менавіта з ім звязана і адраджэнне літаратурнай беларускай мовы. Прыкрываючыся лацініцай, беларуская мова загучала  такіх выдатных народных творах, як “Гутаркі”, і  ананімных паэмах “Тарас на Парнасе” і “Энеіда навыварат”.
У першай палове ХIX ст. пачала адраджацца беларуская літаратура. Ля яе вытока стаялі Ян Чачот (“Вясковыя песні з-над Нёмана і Дзвіны”), Ян Баршчэскі (“Шляхціч Завальня або Беларусь  фантастычных апавяданнях”), В. Дунін-Марцінкевіч (“Сялянка”, “Вечарніцы”, “Пінская шляхта”). З імем Дуніна-Марцінкевіча звязана і стварэнне першай нацыянальнай тэатральнай трупы. 9 лютага 1852 г. у час прэм’еры камічнай оперы “Сялянка”(атар лібрэтта В. Дунін-Марцінкевіч, кампазітары С. Манюшка, К. Кжыжаноскі) са сцэны Мінскага тэатра першыню загучалі беларускія песні, гаворкі, прымакі.
Адным з першых вядомых нам паэта пачатку XIX ст., выхадцам з сялянскага асяроддзя, з’яляецца Палюк Багрым. З усёй яго літаратурнай спадчыны да нас дайшо адзін верш “Зайграй, зайграй, хлопча малы”, але гэты адзіны твор сведчыць аб вялікім таленце Багрыма, спецыфіцы яго творчасці. Адным з вядомых літаратара першай паловы XIX ст. бы Уладзісла Сыракомля. Адзін з яго верша, перакладзеных на рускую мову, ста вядомай песняй “Ямщик”.
У ХIX ст. паступова стабілізавалася этнічная тэрыторыя беларуса, якая вызначалася агульнасцю побыта, мовы, самасвядомасці яе жыхаро. Менавіта  канцы ХIX–пачатку ХХ стст. вучоныя-этнографы Я. Карскі і іншыя па выніках палявых даследавання ужо змаглі распрацаваць карты этнічнай тэрыторыі беларуса. Яны не супадалі з сучаснымі дзяржанымі межамі, ахоплівалі таксама і частку Беласточчыны, Віленшчыны, Смаленшчыны.
У гэты перыяд пачала адраджацца беларуская літаратурная мова. Як вядома, з канца XVII ст. адзінай дзяржанай мовай у Рэчы Паспалітай замацовалася польская. Беларускія гаворкі працягвалі існаваць толькі  вуснай і дыялектнай форме і іх ужывалі пераважна сялянства і ніжэйшыя слаі гарадскога і мястэчкавага насельніцтва.
Далучэнне Беларусі да Расійскай імперыі ліквідавала эканамічную замкнёнасць беларускіх зямель. Пашырэнне гаспадарчых і культурных сувязя садзейнічала нівеліроцы шматлікіх дыялекта, канцэнтрацыі мясцовых гаворак у адзіную нацыянальную мову. Яна складвалася  асноным на аснове вуснай народнай творчасці і мясцовых дыялекта, хаця пэны плы аказала таксама і русіфікатарская палітыка лад.
Беларуская мова развівалася, галоным чынам, як мова мастацкай літаратуры і часткова публіцыстыкі. Яе адналенне і нармаванне адбывалася павольна, у неспрыяльных умовах забароны радам друкавання беларускамонай літаратуры. Тым не менш, беларуская мова  XIX–XX cтст. узбагацілася, пачалі складвацца асноныя правапісныя і граматычныя нормы. Яна фарміравалася, галоным чынам, на аснове сярэднебеларускіх гаворак. Мастацкія творы гэтай пары адлюстровалі працэс нацыянальнага адраджэння, садзейнічалі росту нацыянальнай самасвядомасці. Яны звернуты да простага чалавека, чалавека тутэйшага, беларуса, напісаны на яго роднай мове, носяць востры сацыяльны адбітак. Яркімі прыкладамі вострасацыяльнай публіцыстыкі, напісанай на высокім мастацкім узроні і  той жа час на мове, зразумелай простым людзям, з’яляюцца 7 нумаро газеты “Мужыцкая прада”, а таксама “Лісты з-пад шыбеніцы”, напісаныя К. Каліноскім.
Крытычны пафас уласцівы і творам В. Дуніна-Марцінкевіча “Пінская шляхта”, “Залёты”, напісаным у 50–60-я гг. ХIX ст. Ужо сам факт карыстання беларускай мовай у гады русіфікатарскай палітыкі улад з’яляецца грамадзянскім подзвігам.
Пасля падалення пастання 1863 г. і наступлення рэакцыі развіццё нацыянальнай літаратуры запаволілася, але не спынілася. У паэзіі Ф. Багушэвіча, сканцэнтраванай у зборніках “Дудка беларуская” і “Смык беларускі”, упершыню  новай беларускай літаратуры з понай сілай загучала тэма патрыятызму і нацыянальнай годнасці. У цэнтры вагі твора Ф. Багушэвіча нялёгкае жыццё беларускага селяніна. Спачуваннем і сімпатыямі да простага чалавека, нацыянальным пафасам прасякнуты амаль усе творы паслядоніка Ф. Багушэвіча–А. Гурыновіча і Я. Лучыны (І. Неслухоскага). Зборнік верша Я. Лучыны “Вязанка”, выдадзены  1903 г., з’яляецца адлюстраваннем лірызму беларускай паэзіі таго часу. У ім адчуваецца вера  лепшую будучыню Бацькашчыны.
Новым этапам у развіцці беларускай літаратуры ста пачатак ХХ ст., калі назіраліся здым беларускага нацыянальна-вызваленчага руху і актывізацыя культурна-асветніцкай працы. У 1905 г. была знята забарона на друкаванне твора на беларускай мове, пачалі працаваць беларускія выдавецтвы “Загляне сонца і  наша ваконца”, “Наша хата”, выдаваліся беларускія часопісы “Саха”, “Лучынка”, выходзіла газета “Наша ніва”. Менавіта  гэты час бліскуча праявіся талент маладых літаратара Я. Купалы, Я. Коласа, Цёткі (А. Пашкевіч), М. Багдановіча, А. Гаруна, К. Буйло, Я. Журбы. Ва мовах развіцця рэвалюцыйнага і нацыянальна-дэмакратычнага руху галонымі тэмамі  творчасці гэтых пісьменніка сталі нацыянальнае і сацыяльнае вызваленне, адраджэнне Бацькашчыны, сцвярджэнне чалавечай годнасці беларускага мужыка. Зборнікі верша Цёткі “Скрыпка беларуская”, “Хрэст на свабоду” сталі першымі арыгінальнымі творамі беларускай паэзіі ХХ ст. Зборнікі заснавальніка новай беларускай літаратуры і літаратурнай мовы Я. Купалы і Я. Коласа “Шляхам жыцця”, “Песні жальбы” звернуты да простага чалавека, селяніна. У іх адчуваецца імкненне абудзіць свядомасць беларускага народа. Глыбокім філасофскім роздумам, тонкай лірыкай прасякнуты вершы М. Багдановіча, якія вайшлі  зборнік “Вянок”. У цэлым, у гэты час беларуская культура, у прыватнасці, літаратура, дасягнула значных поспеха. Яна выйшла за этнаграфічныя межы і стала поруч з культурай іншых народа.

2.4. Духоная і матэрыяльная культура жыхаро беларускіх зямель у IX – XIX стст.

На развіццё культуры, духонасці Беларусі ранняга сярэднявечча вялікі плы аказала прыняцце хрысціянства. Яно водзілася рознымі сродкамі, існавала часам паралельна з паганствам, часам у барацьбе са старымі паганскімі вераваннямі. Пачаткам увядзення хрысціянства на Русі лічыцца 988 г., калі князь Уладзімір ахрысці жыхаро г. Кіева. Умонай жа датай прыняцця хрысціянства на Беларусі прынята лічыць 992 г. – год заснавання Полацкай епархіі, хаця, відавочна, яно пачало уводзіцца раней. Епархія  Тураве была заснавана некалькі пазней – у 1005 г. Распасюджванне хрысціянства супала па часе з зараджэннем асно дзяржанасці на Полаччыне і Турашчыне, ідэя адзінага бога адпавядала цэнтралізацыі княжацкай улады, царква стала духонай асновай раннесярэднявечнай дзяржавы. У выніку хрысціянізацыі значна зрос міжнародны атарытэт Полацкага і Тураскага княства. Сувязі з хрысціянскімі краінамі, перш за сё, з Канстанцінопалем, садзейнічалі развіццю рамёства, гандлю, а яшчэ больш, культурнаму прагрэсу. Шырокае распасюджванне атрымалі мураванае дойлідства, манументальны жывапіс, скульптура, дэкаратына-прыкладное мастацтва. Прыняцце хрысціянства садзейнічала развіццю асветы і пісьменнасці, літаратурнай справы.
Менавіта з Х ст. на землях Беларусі пачала распасюджвацца кірыліца – азбука, створаная славянамі па паходжанню, Кірылам і Мяфодзіем. Праз Балгарыю гэта старажытнаславянская мова перайшла да сходніх славян. На ёй зроблены надпісы на пячатцы полацкага князя Ізяслава канца Х ст., так званых, “Барысавых“і ”Рагвалодавых” камянях, знойдзеных на рэках Заходняя Дзвіна і Днепр, самшытавым грэбені канца XII ст., каменнях у падмурку Полацкага Сафійскага сабора, прасліцах з археалагічных раскопак у Пінску, Віцебску, берасцяных граматах XI–XIII стст., надпісу на крыжы Лазара Богшы, які датуецца XII ст. З грэчаскай на стараславянскую мову перакладаліся царконыя кнігі. Найбольш старажытнымі літаратурнымі помнікамі з’яляюцца “Тураскае евангелле” канца XI ст., “Аршанскае евангелле” канца XII–пачатку XIII стст. Вядома, што  старажытным Полацку была вялікая бібліятэка, якая, як лічыцца, загінула  час Лівонскай вайны. Да нас дайшла толькі частка Полацкага евангелля. Кнігі пісаліся ручную, асобым шрыфтам – “уставам” на пергаменце  свайго рода майстэрнях – скрыпторыях. Асобныя раздзелы падзяляліся каляровымі застакамі. Вокладкі рабіліся з дрэва і прыгожваліся золатам і каштонымі камянямі.
У юрыдычных дакументах таго часу – грамаце полацкага князя Ізяслава ад 1265 г., дагаворнай грамаце паміж Полацкам, Смаленскам і Рыгай, якая датуецца пачаткам XIII ст., ужо ёсць асобныя элементы старабеларускай мовы.
Да нас дайшлі таксама і асобныя творы – “Словы”, малітвы, лісты, створаныя вядомымі асветнікамі таго часу Кірылам Тураскім і Кліментам Смаляцічам, а таксама агіяграфічныя аповесці – “Жыціе і хаджэнне Ефрасінні Полацкай” аб аднайменнай выдатнай асветніцы, “Жыціе Кірылы Тураскага”.
Асобнае месца сярод помніка пісьменнасці разглядаемага перыяду займаюць Іпацьескі летапісны звод, складзены  канцы XIII ст., які ключае чатыры летапісы: “ Аповесць мінулых гадо”, Кіескі летапіс, Галіцка-Валынскі летапіс, і “Слова аб палку Ігаравым”, у якіх змешчаны звесткі аб старажытнай гісторыі плямён і княства, якія існавалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Падзеі на тэрыторыі Полацкага княства адлюстраваны і  “Слове аб палку Ігаравым” – вяршыні мастацкай пісьменнай літаратуры XII ст. На Полаччыне было шмат і рознай перакладной літаратуры, перш за сё, антычнага свету. Папулярнай на беларускіх землях была і вусная народная творчасць.
Распасюджванне пісьменнасці, асветы на беларускіх землях у XII ст. цесна звязана з імёнамі дзеяча культуры Ефрасінні Полацкай, Кірылы Тураскага і Клімента Смаляціча.
Ефрасіння Полацкая (Прадслава) была нучкай князя Усяслава Брачыслававіча (Чарадзея). Дабраахвотна выбрашы дарогу  манастыр, яна сё сваё жыццё прысвяціла асвеце, займалася перапіскай кніг, заснавала два манастыры і дзве царквы, па яе заказу  1161 г. бы зроблены знакаміты крыж – узор мясцовага мастацкага майстэрства.
Кірыла Тураскі, выхадзец з заможнай сям’і, атрыма добрую адукацыю  Тураве. Пастрыгшыся  манахі, ён заняся літаратурнай дзейнасцю. Выдатнай красамонасцю выдзяляюцца яго рачыстыя і дыдактычныя пропаведзі, казанні, “Словы” (павучанні), прытчы, каля 30 малітва і некалькі канона.
Клімент Смаляціч таксама жы у манастыры, бы вельмі адукаваным чалавекам. У сваім пасланні смаленскаму прасвітару Фаме ён даказва, што разумець біблію трэба з дапамогай рацыянальных веда, у прыватнасці, вывучаючы творы антычных атара.  
Візантыйскі плы на беларускіх зямлях у Х–XIII стст. асабліва адчувася  развіцці матэрыяльнай культуры: дойлідстве, дэкаратына-прыкладным мастацтве. У IX–XIII стст. тут ужо існавала 35 гарадо, прычым, як паказваюць раскопкі  Бярэсці, Мінску, Новагародку, Гародні, яны ні  чым не саступалі ерапейскім. Напрыклад, у Бярэсці XII ст. жо існавалі драляныя маставыя, рыначная плошча.
Менавіта з Х ст., пасля прыняцця хрысціянства, на Русі пачалося буданіцтва мураваных будынка. Усяго на тэрыторыі Беларусі выялена і даследавана 25 мураваных помніка культавай і грамадзянскай архітэктуры IX–XIII стст. З іх понасцю або часткова захавалася невялікая частка, але па выніках раскопка іх фундамента можна вызначыць форму, тэхніку збудавання. Помнікі архітэктуры можна падзяліць на культавыя і абарончыя збудаванні. У культавых пабудовах выразна адчувася плы Канстанцінопаля, у абарончых жа, старажытных замках – больш заходнеерапейскі.
Як і  Візантыі, на Беларусі пачалі будаваць храмы крыжовакупальнага тыпу або шматкупальныя. Яны былі, як правіла, прамавугольныя або выцягнутыя  плане, з выкарыстаннем для аздаблення будынка керамікі, часцей за сё, з адным купалам. Вядомы 13 культавых пабудо IX–XIII стст. у Полацку, але зберагліся толькі два – Сафійскі сабор і Спаса-Прэабражэнская царква Спаса-Ефрасіннескага манастыра. Гэтыя культавыя пабудовы, а таксама ансамбль Бельчыцкага манастыра, Благавешчанская царква  Віцебску і іншыя дазваляюць выдзяліць полацкую архітэктурную школу. Для яе характэрны тэхніка муравання са схаваным радам плінф, выцягнуты падкупальны барабан. Маючы свае самабытныя рысы, полацкая школа дойлідства, тым не менш, абапіралася на візантыйскія традыцыі, але прымяненне пры пабудове Полацкага Сафійскага сабора контрфорса сведчыць і аб нейкім уплыве раманскага стылю. Пры гэтым, як сведчаць апошнія знаходкі беларускіх археолага, па плошчы забудовы Полацк бы роны Кіеву.
Сваеасаблівыя культавыя збудаванні былі зведзены  Новагародку, Гародні, у прыватнасці, Ніжняя царква  Гародне і Барысаглебская (Каложская) царква. Для апошняй характэрна большая дэкаратынасць, чаргаванне кладкі з мураванымі рознакаляровымі камянямі і маёлікавымі пліткамі, наянасць у сценах галасніко для паляпшэння акустыкі.
Абарончыя збудаванні гэтага перыяду прадсталены Камянецкай вежай, рэшткамі Новагародскага замка . Тут ужо больш адчуваецца заходнеерапейскі плы, у прыватнасці, раманскі архітэктурны стыль, для якога характэрны масінасць, адсутнасць дэкора і г.д.
Фрэскавыя размалёкі  культавых пабудовах, перш за сё, у Полацкім Сафійскім саборы і Спаса-Ефрасіннескай царкве, напрыклад, “Невядомая святая”, “Васіль Вялікі” і інш., даюць прадсталенне аб манументальным жывапісу ранняга сярэднявечча, які бы асновай мастацтва таго часу. Другой формай яго былі кніжныя мініяцюры. У манументальным жывапісу, кніжнай графіцы адчуваецца моцны візантыйскі плы. Гэта выражаецца  падкрэсліванні аскетызму, адсутнасці аб’ёмнасці вобраза.
Значна больш у парананні з выяленчым было развіта дэкаратына-прыкладное мастацтва. У старажытным Полацку былі вядомы больш за 60 розных віда мастацтва. Асабліва цікавымі з’яляюцца ювелірныя вырабы. Шэдэрам дэкаратына-прыкладнога мастацтва ХII ст.(1161 г.) з’яляецца багата арнаментаваны крыж, створаны Лазарам Богшам па заказу Ефрасінні Полацкай. Акрамя крыжа Лазара Богшы, месцазнаходжанне якога  цяперашні час невядома, практычна ва сіх гарадах Беларусі, як паказалі археалагічныя раскопкі, знойдзены сляды залатарства і рэшткі ювелірных майстэрня.
З ювелірнай справай цесна звязана мастацкая апрацока камяню. Найбольш цікавым відам каменнай пластыкі XII–XIII стст. з’яляюцца абразкі, якіх выраблялі з бронзы, косці і камяню. Іх знаходзілі  час раскопак у Полацку, Мінску, Новагародку, Вакавыску, Віцебску і інш. Напрыклад, зроблены з каменю абразок з выявай святых Канстанціна і Алены, знойдзены  Полацку, аб’ядновае візантыйскі, раманскі і мясцовы плывы.
Выключнай рознабаковасцю вызначаюцца і іншыя вырабы з косці, камяню, знойдзеныя  час археалагічных раскопак, у тым ліку, арыгінальныя высокамастацкія шахматныя фігуркі.
Такім чынам, развіццё кніжнай справы, дойлідства, манументальнага жывапісу, кніжнай графікі, дэкаратына-прыкладнога мастацтва, дробнай пластыкі старажытных зямель Беларусі Х–XIII стст. адбывалася  рэчышчы візантыйскай традыцыі з адначасовым засваеннем раманска-гатычных рыса. Але на гэтай аснове  гэты час ужо паступова вызначалася самабытная своеасаблівая культура, характэрная, нягледзячы на наянасць асобных княства, у цэлым для сяго регіёна зямель сучаснай Беларусі.
На працягу XIV–ХVI стст. на беларускіх землях ішло стана-ленне і развіццё духонай і матэрыяльнай культуры, якая сё больш набывала нацыянальныя адметнасці і ператваралася  важны фактар, характарызуючы станаленне беларускай народнасці. Адметнай рысай тагачаснай культуры бы моцны рэлігійны плы. Да пачатку ХVI ст. сістэма адукацыі на беларускіх землях яшчэ была слаба развіта. Нешматлікія школы дзейнічалі  асноным пры цэрквах і манастырах. Але, тым не менш, моладзь магла атрымаць нядрэнную адукацыю, у тым ліку і вышэйшую, у ерапейскіх навучальных установах. Пранікненне на беларускія землі спачатку каталіцызма, затым рэнесансавага гуманізму і рэфарматарскіх ідэй значна актывізавала літаратурнае жыццё, кнігавыдавецкую справу. Традыцыйна, апрача твора царкона-рэлігійнага зместу, працягвалася і летапісанне. Але летапісы набылі, па-першае, рэгіянальны характар, па-другое, яны станавіліся больш пашыранымі, белетрызаваліся, нагадваючы часам свецкія гістарычныя аповесці. Найбольш вядомымі летапісамі былі “Хроніка Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага”, “Хроніка Быхаца”, “Летапісец вялікіх князё Літоскіх”, Беларуска-Літоскі летапіс 1446 г. Важнымі літаратурнымі помнікамі сярэднявяковай Беларусі з’яляліся разнастайныя дзяржаныя, юрыдычныя дакументы, у першую чаргу, Метрыка ВКЛ і Статуты ВКЛ. З’явіліся першыя гістарычныя даследаванні, напрыклад “Хроніка Польская, Літоская, Жамойцкая і сяе Русі” М. Стрыйкоскага.
Новым у развіцці літаратуры сталі пераход з пергамента на паперу і пачатак кнігадрукавання  пачатку XVI ст., што дазволіла павялічыць колькасць выпускаемых кніг і зрабіць іх больш таннымі. Беларуская друкарская і асветніцкая справа звязана з імем усходнеславянскага першадрукара Францыска Скарыны. Ён нарадзіся каля 1490 г. у Полацку  сям’і заможнага купца. Францыск Скарына атрыма добрую адукацыю: скончы універсітэты  Кракаве і Падуі. Яго перадавыя погляды і гуманістычная накіраванасць былі васоблены  прадмовах, каментарыях, перакладах з латыні на стараславянскую, вельмі набліжаную да старабеларускай, мову 23 кніг Бібліі, надрукаваных  1517–1519 гг. у Празе. Пасля пераезду  Вільню Ф. Скарына арганізава першую  ВКЛ друкарню, у якой былі выдадзены “ Малая падарожная кніжыца” і “Апостал”. Кнігадрукарства, пачатае Скарынай, хутка пашырылася  іншых гарадах ВКЛ. У першай палове ХVI ст. былі заснаваны друкарні  Бярэсці, Нясвіжы, Заблудаве, Полацку, Мінску, Любчы, Слуцку, Пінску, Іі і інш. У тэкстах Бібліі, Евангелля, надрукаваных  Бярэсці і Цяпіна, добра прасочвася плы старабеларускай мовы.
У сярэдзіне ХVI ст. беларуская літаратура развівалася пад моцным уплывам рэфарматарскіх ідэй заходнеерапейскага пратэстантызму. У ВКЛ ён праявіся галоным чынам у форме кальвінізму. Яго заснавальнік Ж. Кальвін вялікую вагу дзяля прадвызначанасці лёсу, а крытэрыем богавыбранасці лічы асабістыя поспехі  жыцці, у тым ліку, і набыццё багацця сумленным шляхам. Гэта імпаніравала маёмасным колам, таму сацыяльнай апорай кальвінізму у ВКЛ сталі магнаты, частка шляхты. Пратэстантызм у Беларусі не набы такіх вострасацыяльных форма, як у некаторых краінах Заходняй Еропы. У ВКЛ ён выразіся, галоным чынам, у асветніцтве, прапагандысцкай дзейнасці, у палемічнай літаратуры.
Сярод дзеяча беларускай Рэфармацыі значнае месца займа Сымон Будны. Ён выда у Нясвіжскай друкарні на старабеларускай мове “Катэхізіс”, напіса шэраг філасофска-палемічных трактата, самыя значныя з іх – “Пра апраданне грэшнага чалавека перад Богам”, “Пра свецкую ладу”. С. Будны закліка да сацыяльнай гармоніі, фарміравання справядлівай дзяржанасці.
Блізкіх погляда прытрымлівася Васіль Цяпінскі. Яму належыць першы пераклад на старабеларускую мову Евангелля. У прадмове ён закліка да захавання і развіцця роднай мовы.
Асаблівасцю развіцця літаратуры  ВКЛ з’явілася большая разнабаковасць яе форм, перавага свецкага пачатку.
Пачынальнікам свецкай літаратуры у гэты час можна лічыць М. Гусоскага. Яго пяру належаць 3 паэмы, асноная з іх – “Песня пра зубра” і 10 верша. Гусоскі таленавіта апісва мясцовую прыроду, расказва пра мінулае, паэтычна славі Вітата. Пад уплывам Рэнесанса і Рэфармацыі значна пашырылася палемічная і публіцыстычная літаратура. Шырокую вядомасць атрымалі трактаты А. Волана па маральных праблемах, Міхалона Літвіна па этнічных пытаннях, ананімны “Дзённік Люблінскага сейма 1569 г.” і інш.
Значную ролю  духоным жыцці беларуса, развіцці іх самасвядомасці мела вусная народная творчасць, перш за сё, цыклы абрадавых і святочных песен, звязаных з сезоннымі палявымі работамі, вялікаднём, іншымі рэлігійнымі святамі, Купаллем, памінальнымі Дзядамі, а таксама казкі, паданні і г.д. Пазней гэтая творчасць ярка васобілася  народным лялечным тэатры “Батлейка.”
У архітэктуры XIV–ХVI стст. адчувася значны плы заходняй сярэдневяковай Еропы, дзе пераважалі  гэты час раманскі і гатычны стылі, Візантыі і рускага дойлідства, але  той жа час праяляліся мясцовыя асаблівасці, характэрныя менавіта для беларускай народнасці.
Знешняя і нутраная абстанока  ВКЛ, шматлікія войны, унутрыпалітычныя крызісы і сацыяльныя канфлікты прывялі да развіцця абарончага дойлідства. Другім важным напрамкам  архітэктуры стала буданіцтва культавых пабудо. Абарончыя збудаванні зводзіліся, у асноным, у раманскім стылі, для якога характэрна масінасць, арачныя перакрыцці, адсутнасць упрыгожання. Такімі былі замкі  Крэве, Лідзе, Віцебску, Гародне, Оршы, Міры, Новагародку, апошні дабудовася з сярэдзіны XIII ст. да XV ст. На змену раманскаму стылю прыйшла готыка, а  канцы XVI ст. барока.
Для стылю готыкі характэрны пааркі (аркбутаны), рабрыстае (нервюрнае) скляпенне, стральчатыя вокны, шпілі і высокія дахі. Але беларуская готыка мела пэныя адрозненні: гэта адносная прастата і большая масінасць. Помнікам гатычнага культавага дойлідства з’яляецца касцёл у вёсцы Ішкальдзь у Баранавіцкім раёне. Унікальнымі з’яляюцца гатычны храм-крэпасць  вёсцы Сынкавічы Зэльвенскага раёна і гатычна-рэнесансны храм-крэпасць у вёсцы Мураванка Шчучынскага раёна на Гродзеншчыне. Прыстасаваным для абароны бы таксама кальвінісцкі храм у г. Смаргоні. У пачатку ХVI ст. прыватны гатычны замак бы узведзены В. Гаштольдам у вёсцы Геранёны Іескага раёна. Будаваліся таксама правасланыя цэрквы  візантыйскім або пседарускім стылі, для якога характэрны большая дэкаратынасць, шматкупальнасць.
Выяленчае мастацтва  XIII–ХVI стст. мела пераважна рэлігійны характар і знаходзілася пад уплывам візантыйскай і старажытнарускай культур. Для яго характэрны аскетызм вобраза святых, адсутнасць аб’ёмнасці, абстрактна-сімвалічны аднаколерны, часцей за сё, залацісты фон. Прыкладам з’яляюцца іконы “ Параскева-Пятніца”, “Маці боская Адзігітрыя (заступніца) Смаленская” з в. Дубінец Столінскага раёна, “Маці боская Ерусалімская” з Пінска. Але паступова візантыйскі плы зніжася і адначасова сё больш праяляліся мясцовыя асаблівасці.
Да помніка сярэдневяковага мастацтва адносяцца таксама кніжныя мініяцюры, напрыклад, у Радзівіласкім летапісу, гравюры, змешчаныя  выданнях Ф. Скарыны. Новым у гэты час стала зараджэнне свецкага жывапісу, так званага, “сармацкага“ партрэта. Прыкладам можа служыць партрэт Юрыя Радзівіла пачатку ХVI ст.
У рамках дэкаратына-прыкладнога мастацтва  XIV–ХVI стст. развіваліся драляная скульптура, разьба па дрэву, чаканка па металу, выраб керамікі.
Такім чынам, XIV–ХVI стст. сталі перыядам роста этнічнай самасвядомасці беларуса, фарміравання беларускай народнасці, пашырэння плыву Рэнесанса і Рэфармацыі, зараджэння і развіцця элемента самабытнай беларускай культуры.
На культуру Беларусі другой паловы ХVI–ХVIII стст. значны плы аказалі ерапейскае Адраджэнне, Рэфармацыя і Контррэфармацыя, Асветніцтва. У ХVI ст. Рэнесанс у Еропе прайшо ужо стадыі перададраджэння, ранняга адраджэння і ступі у перыяд высокага і позняга адраджэння. У гэты час у сувязі з пашырэннем культурных кантакта, а таксама дзякуючы аб’яднанню з Польшчай, якая была больш звязана з ерапейскай культурай, культура Адраджэння пачала пашырацца на беларускіх землях. Паколькі ж яны, як ужо адзначалася, знаходзіліся  пэным сэнсе на перыферыі, то ступілі  эпоху Адраджэння значна пазней за Еропу, зараджэнне і ранні этап яго  Беларусі адносіцца да першай паловы ХVI ст., а росквіт – на канец ХVI – XVII стст. Рэфармацыя пачала пранікаць у Вялікае княства Літоскае яшчэ  першай трэці ХVI ст., пераважна  выглядзе кальвінізму. Ён вабі людзей патрабаваннямі адмены царконых падатка і скарачэння землеладання, суполкамі з самакіраваннем. Яе падтрымалі магнаты, у тым ліку буйнейшы – Мікалай Радзівіл Чорны, які заснава у Бресце і Нясвіжы пратэстанцкія друкарні. У многіх гарадах ствараліся кальвінісцкія суполкі, будаваліся цэрквы, адкрываліся школы, друкарні. Але паступова з другой паловы ХVI ст. колькасць пратэстанта на беларускіх землях пачала змяншацца. Гэтаму нямала садзейнічалі і меры, прынятыя каталіцкай царквой па мацаванню свайго становішча. Пачася перыяд Контррэфармацыі. Значную ролю  развіцці Контррэфармацыі  ВКЛ, як і ва сёй Еропе, адыгра манаскі ордэн езуіта, які з 1570 г. пача дзейнічаць у Вільні, а затым і  іншых гарадах. Разумеючы важнасць прапагандысцка-выхавачай работы сярод людзей, перш за сё моладзі, езуіты пачалі адкрываць вучэбныя становы–калегімы, стваралі друкарні і бібліятэкі, адкрывалі аптэкі, займаліся дабрачыннасцю.
У пачатку ХVIII ст., калі Еропа пасля працяглых война уступіла  перыяд адносна спакойнага жыцця, адбыліся значныя зрухі  эканоміцы, навуцы, адукацыі. Светапогляд людзей, культура набылі больш свецкі характар, у цэнтр увагі былі пасталены асвета, рацыяльнае мысленне замест рэлігійнага. Усё гэта атрымала назву Асветніцтва. Культура, ідэалогія Асветніцтва  ХVIII ст. пачалі распасюджвацца і на беларускіх землях.
На развіццё беларускай культуры  перыяд уваходжання  склад Вялікага княства Літоскага і Рэчы Паспалітай значны плы аказалі і міжканфесійныя адносіны, якія склаліся  гэты час. Як вядома, у перыяд заснавання ВКЛ “рускія” княствы прытрымліваліся праваслая, літоскія плямёны яшчэ заставаліся  паганстве. Пасля Крэскай уніі, вяліканяжацкіх прывілея 1387 і 1413 гг. насельніцтва стала пераводзіцца  каталіцызм, а правасланая вера аказалася  дыскрымінацыйным становішчы. Гэта вызвала канфрантацыю на рэлігійнай аснове, якая перапляталася з палітычнай барацьбой і нават з’явілася адной з прычын раскола дзяржавы  перыяд грамадзянскай вайны 1430-х гг. Каб прыцягнуць на свой бок правасланых феадала, каралём і вялікім князем ВКЛ  былі выдадзены два прывілеі, якія рановалі  правах католіка і правасланых. Але пасля заканчэння грамадзянскай вайны зно узмацнілася акаталічванне, хаця да вострай адкрытай канфрантацыі справа не даходзіла. Да тварэння Рэчы Паспалітай на землях Беларусі, пераважна  заходняй яе частцы, дзейнічалі каталіцкія манаскія ордэны, але на сходзе заставаліся моцнымі пазіцыі праваслая, асабліва з боку асноных пласто беларускага насельніцтва. Правы каталіцкай царквы сістэматычна пацвярджаліся ва сіх агульнадзяржаных прывілеях. Распасюджванне Рэфармацыі  ВКЛ у другой палове ХVI ст. ускладніла манапольную двухканфесійную царкона-хрысціянскую супольнасць.
У гэты час павялічыся прыток на беларускія землі ярэя, эмігранта з ліку пратэстанта. Адпаведна пача пашырацца ідаізм. Другой значнай этнаканфесійнай групай былі татары, якія пачалі перасяляцца на землі Беларусі з XIV ст. Адпаведна на гэтых землях пача распасюджвацца і іслам. Але асноны напрамак міжканфесійных зносін усё ж вызначася хрысціянствам, якое падзялілася  гэты час на католіка, правасланых і пратэстанта, пераважна кальвініста. У другой палове ХVI ст., акрамя кальвініста, на землях Беларусі пача праяляцца і больш радыкальны накірунак Рэфармацыі–антытрынітарыі, “арыяне”, якія выступалі супраць аснонага дагмата царквы аб трыядзе айца, сына і святога духа, заклікалі да сеагульнай ронасці. У часы Рэфармацыі і Контррэфармацыі  Беларусі існавалі самыя розныя рэлігійныя аб’яднанні: каталіцкі ордэн езуіта, правасланыя брацтвы, пратэстанцкія суполкі кальвініста, арыян, манаскія ордэны базыльян і інш., канфесіі нацыянальных меншасця, але адносіны паміж імі будаваліся  асноным у рэчышчы рэлігійна-філасофскай палемікі,не даходзілі да вострых міжканфесійных канфлікта.
У 1596 г. у Бярэсці была заключана царконая нія, асноная сутнасць якой была пабудавана на кампрамісу: правасланая царква прызнавала верхавенства Папы Рымскага, але  асноным заховаліся правасланая літургія і царконыя дагматы. Служба вялася, у тым ліку, і на старабеларускай мове. Унія водзілася рознымі мерамі: і мірнымі, і гвалтонымі. Да канца ХVIII ст. ва ніяцкую веру перайшлі каля 75% насельніцтва беларускіх зямель.
Адраджэнне, Рэфармацыя і Контррэфармацыя, шматканфесійнасць, агульная эканамічная і палітычная абстанока аказалі плы і на літаратуру, перш за сё публіцыстычную, і на выяленчае мастацтва, і на адукацыю, і на развіццё матэрыяльнай культуры.
Адукацыя развівалася галоным чынам з дапамогай рэлігійных аб’яднання. У буйных беларускіх гарадах былі адкрыты езуіцкія каталіцкія калегімы, брацкія правасланыя школы, пасля заключэння Брэсцкай царконай уніі – уніяцкія, а таксама базыліянскія школы. У 1579 г. езуіты заснавалі Віленскую акадэмію. Пад уплывам Адраджэння  школах і акадэміі, акрамя тэалагічных прадмета, больш увагі сталі дзяляць граматыцы, рыторыцы, геаграфіі, астраноміі, фізіцы, матэматыцы. У эпоху Асветніцтва свецкі напрамак у адукацыі яшчэ больш узмацніся. Гэта выразілася  школьнай рэформе, якая была ажыццёлена заснаванай у 1773 г. Адукацыйнай камісіяй – першай у Еропе цэнтралізаванай свецкай установай па кіраніцтву асветай. У яе падначаленне перайшлі навучальныя становы езуіцкага ордэна, таксама былі створаны на месцах акруговыя і падакруговыя школы. Навучанне  іх насіла  асноным свецкі характар, тэалогія была зведзена да мінімуму. Ніжэйшай ступенню адукацыі сталі парафіяльныя школы. У выніку рэформы павялічылася колькасць навучальных устано, адукацыя набыла больш свецкі характар. У канцы XVIII ст. у Беларусі існавала 130 пачатковых школ, 33 сярэднія і няпоныя сярэднія школы, каля 40 школ розных ордэна, а таксама ярэйскія рэлігійныя школы. У іх навучалася каля 4 тысяч чалавек. Хаця навучэнца было адносна няшмат, усё ж гэта бы значны крок наперад у навучанні моладзі  парананні з папярэднімі стагоддзямі.
Развівалася навука. Далёка за межамі Бацькашчыны бы вядомы выдатны вучоны першай паловы XVII ст. Казімір Семяновіч. У яго кнізе “ Вялікае майстэрства артылерыі”, якая выйшла  1650 г. у Амстэрдаме, былі выказаны новыя ідэі  ваеннай справе, нават  галіне ракетнай тэхнікі. Адным з вядомых астранома бы рэктар галонай Літоскай школы, дырэктар Віленскай абсерваторыі Марцін Пачобут-Адляніцкі. У гістарычнай навуцы вызначыся Альберт Каяловіч, які напіса “Гісторыю Літвы”. Вялікі плы на фарміраванне рацыянальнага светапогляду сучасніка аказа вучоны, філосаф, грамадскі дзеяч Казімір Лышчынскі, які бы спалены на вогнішчы за атэістычныя погляды, выказаныя  трактаце “Аб неіснаванні Бога”.
У Новы час больш рознабаковай стала літаратура. Складаныя міжканфесійныя адносіны, падрыхтока і правядзенне царконай уніі спарадзілі багатую палемічную публіцыстыку. Гэта мемуарна-публіцыстычная літаратура (“Фрынас” М. Сматрыцкага, “Дыярыуш” А. Філіповіча, “Допісы” аршанскага старасты Ф. Кміты-Чарнобыльскага, “Дзённік” Ф. Елашоскага); палемічныя пропаведзі С. Зізанія, І. Пацэя; свецкія прамовы Р. Хадкевіча, Л. Сапегі, парадыйна -сатырычныя творы (“Прамова Мялешкі”, “Ліст да Абуховіча”). У сувязі з адносна слабым развіццём буржуазных адносін, носьбітамі ідэй Асветы на Беларусі былі перш за сё шляхта і святары.
Традыцыйнае летапісанне набыло формы гісторыка-літаратурных мастацкіх твора, рэгіянальны характар. Арыгінальным помнікам такой літаратуры з’яляецца “Баркулабаская хроніка”, напісаная  XVI–XVII стcт.
У гэты час развівалася паэзія як самастойны від літаратурнай творчасці. Яна звязана, перш за сё, з іменем Сімяона Полацкага і яго зборнікамі паэзіі “Рыфмаліён” і “Вертаград шматколерны”. Значны след у развіцці літаратуры пакіну таксама таленавіты педагог, паэт Мацей Казімір Сарбескі. Шмат зрабі у галіне асветніцтва Ілья Капіевіч.
Новай з’явай у культурным жыцці Беларусі стала з’яленне тэатра. Спачатку былі школьныя тэатры, дзе ставіліся звычайна п’есы маральна-этычнага характару і на рэлігійныя тэмы. Біблейскія сюжэты пераважалі і  лялечным тэатры “батлейка”, які знік у ХVI ст. Затым іх змянілі бытавыя гумарыстычныя сцэнкі. Звычайна рэпертуар батлейкі складася з кананічных (рэлігійных) і свецкіх (народных) твора. У XVIII ст. батлеечны тэатр пачынае дзейнічаць пераважна як народная лялечная дзея. У беларускай батлейцы вядома 20 народных сцэнак. Героем іх з’яляецца весялун, жартанік Несцерка, які выступае  ролі народнага заступніка. У другой палове ХVIII ст. значнае развіццё атрымалі прыгонныя тэатры, якія ствараліся  маёнтках буйных феадала. Найбольш вядомымі былі тэатры Агінскага  Слоніме, Нясвіжскі тэатр Радзівіла, дзе ставіліся галоным чынам атарскія п’есы Уршулы Францішкі Радзівіл, тэатры  Шклове, Слуцку, Магілёве і інш. Для кіраніцтва імі і навучання артыста нярэдка запрашаліся прафесійныя настанікі з Заходняй Еропы. У ХVIII ст. атрымалі распасюджванне прыгонныя аркестры, капэлы, якімі таксама кіравалі прафесійныя капельмайстры. Існавалі музычныя школы, ствараліся новыя музычныя творы. Шырокую вядомасць у канцы ХVIII–пачатку ХIX стст. атрыма кампазітар Міхал Клеафас Агінскі.
У выяленчым мастацтве адчувася заходнеерапейскі плы, які спалучася з мясцовымі самабытнымі рысамі. Як і раней, развівася іконапіс, але  XVII ст. у культавым мастацтве пачалі адрозніваць тры жывапісныя школы: магілёскую, віцебскую і палескую. Найбольш прыбліжанай да заходнеерапейскага мастацтва была магілёская школа. У сюжэтах з’явіліся элементы пейзажу, партрэта. Найбольш яскрава мясцовыя самабытныя рысы праглядваюцца  іконе “Нараджэнне Марыі”, якую напіса Пётр Ясяевіч з Галынца. Рэалізм і плы барока характэрны для манументальных роспіса у храмах. Свецкі напрамак у жывапісу прадсталены парадным, або, так званым, сармацкім партрэтам. На мяжы ХVIII і ХIX стст. жанры жывапісу пашыраюцца: з’яляецца сюжэтны накірунак, пейзаж.
Скульптура XVII–ХVIII стст. развівалася  стылі барока. Найбольш распасюджанымі былі выявы святых, але  эпоху асветніцтва пашыралася і свецкая скульптура.
Стыль барока пераважа і  архітэктуры. Найбольш раннім помнікам барока ста езуіцкі касцёл у Нясвіжы (архітэктар Дж. М. Бернардоні). Працягвалася буданіцтва замка, хаця яны і страцілі свае абарончыя функцыі. Спалучэнне стыля барока і класіцызма назіраецца  Нясвіжскім замку. Асаблівасцю беларускай архітэктуры ХVIII ст. стала, так званае, віленскае барока, характернае пластычнасцю аб’ёма, ажурнымі вежамі.
Развівалася дэкаратына-прыкладное мастацтва, перш за сё, мастацкая разьба па дрэву, ткацтва. Шырока вядомымі сталі слуцкія паясы.
Да пачатку ХIX ст. на беларускіх землях, далучаных да Расійскай імперыі, заховалася старая сістэма навучання – школы пры розных рэлігійных арганізацыях і навучальныя становы былой Адукацыйнай камісіі. У пачатку XIX ст. у Беларусі у Віленскай навучальнай акрузе дзейнічалі адкрыты  1803 г. на базе Галонай школы ВКЛ Віленскі ніверсітэт, Полацкая езуіцкая акадэмія. Універсітэт бы буйнейшай вышэйшай навучальнай установай. Тут дзейнічалі 4 факультэты: маральна-палітычных навук, літаратуры і вольных мастацтва, фізіка-матэматычны і медыцынскі, а таксама
медыцынская, ветэрынарная, агранамічная школы, абсерваторыя, батанічны сад, некалькі музея, друкарня. Сярэдняе і ніжэйшае звенні адукацыі таксама былі прыведзены  адпаведнасць з расійскай сістэмай: семігадовыя гімназіі  губернскіх гарадах, павятовыя чатырохгадовыя для дзяцей мяшчан і купцо і прыходскія вучылішчы для ніжэйшых саслоя. Езуіцкія калегімы захавалі сваю атаномію і перайшлі пад кіраніцтва Полацкай езуіцкай акадэміі, якая існавала  1812–1820 гг. Дзейнічалі шматлікія ярэйскія рэлігійныя навучальныя становы, жаночыя пансіёны пры каталіцкіх кляштарах. Працавалі таксама каля 20 школ узаемнага навучання (ланкастэрскія). У навучальных установах у пачатку ХIX ст. працягвала панаваць польская мова.
Некаторыя змены  сістэме адукацыі адбыліся  1830–1850-я гг. Пасля пастання 1830– 1831 гг. бы закрыты Віленскі ніверсітэт як “расаднік вальнадумства”, замест яго  Вільні былі створаны медыка-хірургічная і духоная рымска-каталіцкая акадэміі. Школы пачалі пераводзіцца на рускую мову навучання, але адначасова бы зроблены крок да пашырэння пачатковай адукацыі, у гэты час адкрыліся больш за 100 школ для сялянскіх дзяцей. Дзейнічалі прыватныя навучальныя становы закрытага тыпу–пансіёны. Узмацнілася цікавасць і да прафесійнай адукацыі, пры гімназіях адкрываліся прафесійныя школы або класы. У 1848 г. на базе земляробчай школы бы адкрыты Горы-Горацкі земляробчы інстытут, які праіснава да 60-х гадо ХIX ст. У цэлым жа, нягледзячы на пэныя зрухі, напярэдадні 1861 г. навучаннем была ахоплена невялікая частка насельніцтва Беларусі – 16,5 тысяч чалавек, або 0,5 %.
Значную ролю  развіцці беларускага выяленчага мастацтва адыгра Віленскі ніверсітэт, дзе было аддзяленне жывапісу. Менавіта там атрымалі адукацыю вядомыя беларускія мастакі В. Ваньковіч, В. Дмахоскі і іншыя. У цэлым для выяленчага мастацтва першай паловы ХIX ст. характэрны рысы класіцызму, рамантызму і паступовы пераход да рэалізму. З сюжэтнага пункта погляду характэрны апераджальнае развіццё партрэтнага жанру і пейзажа. Выдатным мастаком бы В. Ваньковіч, які працава пераважна  партрэтным жанры. У стылі рамантызма выкананы партрэт паэта А. Міцкевіча. І. Хруцкі на беларускай глебе разві лепшыя традыцыі рускага партрэтнага жанру. Але ён найбольш вядомы як майстар нацюрморта. Значныя поспехі  партрэтным жанры ме таксама І. Аляшкевіч. Цікавым партрэтыстам і гістарычным жывапісцам бы мастак Ю. Пешка.
Я. Дамель спалуча у сваёй творчасці элементы класіцызму, рамантызму і рэалізму. Гэта знайшло адлюстраванне  шэрагу гістарычных палотна: “Смерць Глінскага  няволі”, “Вызваленне Касцюшкі з цямніцы”, “Адступленне француза праз Вільню  1812 г.” і інш. Заснавальнікам жанру беларускага рэалістычнага пейзажа лічыцца В.Дмахоскі.
Патрэбы капіталістычнага развіцця, тэхналагічны пераварот і дасканаленне прамысловай і сельскагаспадарчай таварнай вытворчасці патрабавалі пашырэння адукацыі сярод насельніцтва. Але, з другога боку, на развіццё сеткі навучальных устано у Расійскай імперыі, у тым ліку і  Беларусі, значны плы аказала рэпрэсіная палітыка лад, асабліва пасля пастання 1863–1864 гг. У гэты час была закрыта адзіная  Беларусі вышэйшая навучальная станова–Горы–Горацкі земляробчы інстытут, амаль усе прыватныя навучальныя становы. Аснонай формай навучання, такім чынам, сталі пачатковыя школы, якія згодна з “Часовымі правіламі” 1864 г. былі пасталены пад кантроль улад і правасланага духавенства, а выкладанне пераведзена на рускую мову. У 1868 г. у Беларусі налічвалася 1391 навучальная установа, з іх 1249 пачатковых школ. У гэты час для кантролю за іх дзейнасцю былі ведзены пасады інспектара народных вучылішч і дырэктара народных вучылішч. Пачатковая школа прыходзілася на некалькі дзесятка вёсак, матэрыяльная база была слабай. З пераводам школ на рускую мову навучання абвастрылася праблема настаніцкіх кадра, таму  1864–1876 гг. у Маладзечна, Нясвіжы, Полацку і Свіслачы былі адкрыты настаніцкія семінарыі. У перыяд контррэформа у 1884 г. выйшла палажэнне, згодна з якім народныя вучылішчы ператвараліся  царкона-прыходскія школы з адпаведнай зменай у навучальных праграмах. Але іх колькасць значна павялічылася. У павятовых і губернскіх гарадах Беларусі дзейнічалі няпоныя сярэднія і сярэднія навучальныя становы – прагімназіі і гімназіі, але доступ для дзяцей простага народа бы практычна закрыты з-за высокай платы за навучанне і згодна з так званым цыркулярам “аб кухарчыных дзецях”, які бы выдадзены  1887 г. Усяго ж у канцы ХIX ст. у Беларусі налічваліся 6813 навучальных устано розных тыпа, у якіх навучаліся 216 тысяч дзяцей.
У пачатку ХХ ст. у сістэме школьнай адукацыі Беларусі адбыліся пэныя змены. Колькасць навучальных устано, у асноным, пачатковых школ, да 1914 г. павялічылася да 7492. Такім чынам, пачатковая сістэма адукацыі заставалася пануючай, але  той жа час значна зменшылася колькасць царкона-прыходскіх школ і адпаведна павялічылася колькасць школ, якія знаходзіліся  веданні Міністэрства народнай асветы і мясцовых земства. Гэта азначала значны крок уперад, але  цэлым узровень адукацыі заставася нізкім, навучанню падлягалі толькі 20–25% хлопчыка і дзячынак.
Новым у сістэме навучання  канцы ХIX – пачатку ХХ стст. стала пашырэнне сеткі прафесійных навучальных устано: прамысловых, камерцыйных вучылішча, сельскагаспадарчых, ветэрынарна-фельчарскіх школ.
Навука другой паловы ХIX – пачатку ХХ стст. была прадсталена галоным чынам этнаграфічнымі даследаваннямі Беларусі. Значную ролю  гэтым, за адсутнасцю ВНУ, адыгралі навуковыя таварыствы: Паночна-Заходняе аддзяленне Рускага геаграфічнага таварыства  Вільні, таварыства па вывучэнню Беларускага краю  Магілёве, таварыства аматара прыродазнаства, этнаграфіі і археалогіі  Мінску.
Даследаванні  галіне іншых навук праводзілі таксама створаныя  другой палове ХIX ст. навуковыя таварыствы рачо, губернскія таварыствы сельскай гаспадаркі. Яны займаліся выдавецкай, асветніцкай дзейнасцю, спрыялі папулярызацыі навуковых дасягнення сярод шырокіх кола насельніцтва.
Афіцыйны друк бы прадсталены  другой палове ХIX ст. “Губернскими ведомостями”, якія выдаваліся ва сіх губернскіх гарадах. У апошняй чвэрці ХIX ст. сталі выдавацца “Минский листок”, “Виленский листок”– газеты, у якіх друкавалі свае артыкулы многія беларускія краязнацы. У пачатку ХХ ст. перыядычны друк ста больш рознабаковым. У 1906 г. у Беларусі жо выдавалася звыш 60 газет і часопіса, у асноным, рускамоных. Пасля зняцця забароны кнігадрукавання на беларускай мове  беларускім выдавецтве “Загляне сонца і  наша ваконца” было выдадзена 77 найменавання беларускіх кніг. У гэты час пачала выходзіць першая беларуская грамадска-палітычная газета “Наша доля”, якая затым была перайменавана  “Нашу ніву”. Яна пакінула глыбокі след у гісторыі нацыянальнага і культурнага адраджэння беларускага народа. Але гэтае ажыленне беларускай перыёдыкі было спынена з пачаткам сусветнай вайны.
У архітэктуры  другой палове ХIX ст. назіраецца распад стылявога адзінства і на змену класіцызму прыйшо стыль эклектыкі. Ён вызначася спалучэннем рознастылявых форм. Пры гэтым касцёлы будаваліся з перавагай элемента неаготыкі або неараманскага стылю (касцёл св. Сімяона і Алены  Мінску), правасланыя храмы  неарускім стылю (цэрквы  Барысаве і іншых гарадах), для тэатра было характэрным барока, банкі, установы, чыгуначныя вакзалы мелі элементы рэнесанса. У гэты час шырокае распасюджванне атрымалі палацава-паркавыя ансамблі, дзе таксама спалучаліся розныя стылі. Упор рабіся на вонкавую дэкаратынасць фасада, манументальнасць пабудо.
У канцы ХIX–пачатку ХХ стст. у збудаваннях вытворчага прызначэння і  жылых дамах пачалі праяляцца рысы новага архітэктурнага стылю – мадэрна. Яго адрозненнем было выкарыстанне сучасных канструкцый, метала, шкла, іншых разнастайных матэрыяла, асіметрычнасць кампазіцыі. Аднак мадэрн шырокага распасюджвання не атрыма.
Беларускі жывапіс другой паловы ХIX ст. развівася  рэчышчы дэмакратычнага рэалізму, блізкім да крытычнага рэалізму рускіх мастако-перасоніка. Мастак К. Альхімовіч унёс нямалы клад у далейшае развіццё гістарычнага жанру. Вядомы яго карціны “Пахаванне Гедыміна”, “Смерць Міхаіла Глінскага  турме” і іншыя. У гэтым жанры працягва працаваць і другі мастак – В. Дмахоскі. У гістарычным жанры вызначыся і Н. Орда, які бы таксама таленавітым музыкантам і кампазітарам.
Выдатным прадстаніком пейзажнага жанру бы А. Гараскі. Найбольш значныя яго карціны – “Бераг ракі Свіслач”, “На Бацькашчыне”, “Вечар у Мінскай губерні” і інш. былі ім створаны менавіта  Беларусі.
Вядучым жа жанрам у беларускім выяленчым мастацтве ста бытавы, перш за сё, партрэтны жывапіс. Вострасацыяльную афарбоку набыла карціна “Пастух” Н. Сілівановіча і іншыя яго работы. Гэта тэма атрымала далейшае развіццё  працах мастако пачатку ХХ ст. Ю. Пэна, Ф. Рушчыца “Зямля”, “У касцёла”. Але  гэты час у жывапісу таксама пачалі праяляцца новыя рысы мадэрна. Гэта было характэрным для творчасці М. Шагала, В. Бялыніцкага-Бірулі.
Рэпрэсіі пасля пастання 1863–1864 гг. адмона адбіліся на развіцці нацыянальнага тэатральнага мастацтва. У гэты час у асноным развівася аматарскі тэатр, які ме выразна дэмакратычны напрамак, а  гарадах гастралявалі акцёры рускіх і іншых тэатра. У 1890 г. у Мінску было створана таварыства аматара мастацтва і адначасова бы адкрыты пастаянны тэатр.
У пачатку ХХ ст. працягвалі дзейнічаць шматлікія музычна-драматычныя гурткі. На іх аснове і знікла першая прафесійная беларуская трупа – тэатр Ігната Буйніцкага. І. Буйніцкі і яго акцёры актына гастралявалі, у тым ліку  Пецярбургу і Варшаве.
Другая палова ХIX ст. стала важным этапам у развіцці беларускай музыкі. Гэтаму садзейнічала актывізацыя этнаграфічнай працы, у выніку якой у канцы ХIX ст. выйшлі з друку песенныя фальклорныя зборнікі “Песни белорусские”, атар А. Чэрня, і “Белорусские песни Минской губернии”, атар М. Янчук, “Беларускія песні з нотамі” А. Грыневіча, “Беларускі песеннік з нотамі для народных і школьных хора” Л. Рагоскага. Музычны фальклор беларускага народа выкарыстовалі  сваёй творчасці вядомыя рускія кампазітары М. Рымскі-Корсака, М. Мусаргскі, А. Глазуно і іншыя.
Прыкметную ролю  развіцці музычнага мастацтва адыгралі літаратурна-музычныя гурткі і таварыствы аматара прыгожых мастацтва, якія ствараліся  канцы ХIX – пачатку ХХ стст. У пачатку ХХ ст. пачалі дзейнічаць і першыя музычныя навучальныя становы.

Тэма 3. Дзяржаныя тварэнні на беларускіх землях у IX–XVIII стст.

3.1. Зараджэнне дзяржанасці ва сходніх славян. Полацкае і Тураскае княствы, іх узаемаадносіны з Кіевам і Ногарадам.
3.2. Утварэнне і развіццё Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага (другая палова XIII – першая палова ХVI стст.)
3.3. Цывілізацыйныя працэсы Новага часу. Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай (другая палова XVI – XVIII стст.)

3.1. Зараджэнне дзяржанасці ва сходніх славян. Полацкае і Тураскае княствы, іх узаемаадносіны з Кіевам і Ногарадам

У VI–IX стст. нашай эры  Беларусі, як і  цэлым у Еропе, праходзі працэс разлажэння першабытнаабшчыннага ладу, зараджэння і развіцця новых феадальных адносін. У Заходняй Еропе гэты працэс развівася шляхам сінтэзу познерымскага рабаладальніцкага ладу і ерапейскіх родаплемянных адносін. Ва Усходняй Еропе, у тым ліку і Беларусі, пераважа бязсінтэзны, больш замаруджаны працэс феадалізацыі. Ён пачася некалькі пазней і праходзі без ярка выражанага рабаладальніцкага этапа.
Асновай гаспадаркі на гэтых землях у другой палове I тысячагоддзя нашай эры было земляробства і жывёлагадоля. Удасканальваліся прылады працы, перш за сё, за кошт шырокага жывання жалеза. Шырока выкарыстоваліся сохі з жалезнымі наканечнікамі. Апрача сельскай гаспадаркі, людзі займаліся таксама промысламі: паляваннем, рыбнай лолей, бортніцтвам, ткацтвам, ганчарствам, кавальскай і нават ювелірнай справай.
Найбольш буйныя славянскія паселішчы, якія з’яляліся цэнтрамі абшчыннага, племяннога асяроддзя і звычайна мацоваліся, у тым ліку агароджваліся, паступова ператвараліся  гарады. З цягам часу некаторыя з іх сталі цэнтрамі, якія ажыццялялі кіраванне пэнымі тэрытарыяльнымі акругамі. У гарадах пачала канцэнтравацца і рамесніцкая вытворчасць. Яны часцей за сё знікалі і пашыраліся каля водных шляхо зносін, таму большасць найстаражытных гарадо Беларусі атрымалі назву ад рэк, на якіх яны былі заснаваны.
Адначасова з гаспадарчым развіццём мяняліся і вытворчыя адносіны. На працягу VIII–IX стст. на змену буйным патрыярхальным абшчынам, якія абаранялі інтарэсы сваіх члена у сутыкненні з іншымі людзьмі і выконвалі нутраныя вытворчыя і адміністрацыйныя функцыі, прыйшла новая грамадская форма – сельская (суседская) абшчына. Яна складвалася, у асноным, з малых індывідуальных сем’я і яляла сабой тэрытарыяльнае аб’яднанне непасрэдных вытворца-земляроба, не абавязкова звязаных родавымі сувязямі. У пісьмовых крыніцах гэта абшчына атрымала назву “верв” або “мір”. Асноным месцам пражывання сялян-абшчынніка былі немацаваныя паселішчы – “весі”, пазней з’явілася і іншая назва – “сёлы”.
Сельская абшчына нясла  сабе яшчэ рысы патрыярхальнага кладу, але жо пачася працэс сацыяльнай дыферэнцыяцыі грамадства. Узвышалася верхавіна нутры абшчын, плямён. Складвалася дружынная арганізацыя, якая займалася не толькі абаронай сваіх зямель, але і ваеннымі набегамі на суседзя з мэтай захопу здабычы. Гэтая здабыча, а таксама даніна з сялянскіх абшчын, збіраемая на яе трыманне, вялі да паступовага збагачэння старэйшых дружынніка, якія затым атрымалі назву “баяры”, і кіраніко дружын – князё. Апошнія з цягам часу канцэнтравалі не толькі ваенную, але і адміністрацыйную, судовую ладу. У гэты ж час зараджаліся і элементы рабства, крыніцай якога з’яляліся палонныя, захопленыя  час ваенных набега. Але з-за геаграфічных умо, асаблівасця сацыяльна-эканамічнага развіцця яно не набыло ва сходніх славян такіх класічных форм, як у старажытнай Грэцыі або Рыме.
Паступовае звышэнне племянных і ваенных вярхо, узмацненне іх ваеннай моцы прывяло да пераходу да іх права ласнасці на зямлю, умацавання лады над супляменнікамі і стварэння адміністрацыйна-ваенных аб’яднання з пэнай уладнай структурай у форме княжэння. Гэта былі свайго рода протадзяржанасці.
У развіцці феадальных адносін і складванні класавых адносін ва Усходняй Еропе, у тым ліку і на беларускіх землях, можна мона выдзеліць два этапы. На першым з іх пераважала дзяржаная форма ласнасці, калі саладальнікамі зямлі былі князь і старэйшая дружына.
Абшчыннікі-сяляне страцілі магчымасць карыстання даходамі з зямель, якія сталі ласнасцю княжэння. Князь і дружына збіралі дань з сялян, якія працавалі на іх землях, праз “палюддзе”, пазней у пэных вызначаных месцах – пагостах. Гэтыя землі разам з сялянамі князі маглі перадаваць у карыстанне прадстанікам сацыяльных вярхо грамадства. З XII ст. пачася другі этап у развіцці феадальных адносін, калі землеладанне падзялялася на землі, якія належалі непасрэдна князю, баярскую вотчыну і царконае землеладанне. Згодна з гэтымі формамі ласнасці ва сходніх славян, у тым ліку, і на землях сучаснай Беларусі, у раннім сярэднявеччы склалася наступная сацыяльная структура.
Аснонымі класамі становяцца феадалы і феадальна-залежныя сяляне. Большасць сялян складалі абшчыннікі, якія былі яшчэ асабіста свабоднымі, вялі сваю гаспадарку, але былі абавязаны носіць у карысць органа кіравання пэную даніну і выконваць шэраг павіннасцей. З развіццём феадальных адносін, калі з’явілася вотчынная ласнасць, частка сялян трапіла  эканамічную залежнасць непасрэдна да феадала або плаціла даніну царкве і манастырам. Гэтых асабіста свабодных сялян-абшчынніка называлі смердамі. Былі таксама смерды, якія часткова страцілі сваю асабістую свабоду. Іх называлі закупамі. Яны мелі асабістую гаспадарку, але з-за беднасці ішлі  эканамічную кабалу да феадала, бралі  яго пазыку, купу, за гэта павінны былі працаваць на гаспадара. Паколькі гэта праца  асноным ішла на пагашэнне працэнта, то адпрацаваць понасцю купу было даволі цяжка і селянін мог пажыццёва застацца ва ласнасці феадала. Закупы, якія сё ж разлічваліся з феадалам, траплялі  катэгорыю ізгоя, гэта значыць, людзей, якія страцілі сувязь з абшчынай. Акрамя закупа, часткова залежнымі былі і радовічы, якія заключалі дагавор – “рад” і на гэты тэрмін пераходзілі  поную залежнасць ад феадала. Існавалі таксама і халопы, гэта значыць, понасцю залежныя людзі, фактычна, рабы.
У гарадах таксама ішо працэс маёмаснага расслаення. Асноную масу гарадскога насельніцтва складалі рамеснікі, але вядучае становішча займалі купцы, заможныя гараджане, царконая вярхушка.
На працягу VIII–IX стст. у выніку развіцця феадальных адносін, узмацнення эканамічных сувязя пачалі складвацца славянскія племянныя саюзы, якія паступова перараслі  протадзяржаныя аб’яднанні – княжэнні. Аб’ядначыя тэндэнцыі прывялі да стварэння  IX ст. паночнага саюза княжэння з цэнтрам у г. Ногарадзе, куды вайшлі ногарадскія славены і крывічы разам з фінскім племем весь. Аналагічны працэс на базе княжэння палян адбыся  сярэднім Падняпроі, дзе паднёвы саюз згрупіравася вакол горада Кіева. Пасля авалодвання  882 г. ногарадскім князем Алегам Кіевам гэтыя два цэнтры аб’ядналіся  адзін, які затым атрыма назву Русь.
На тэрыторыі сучаснай Беларусі  гэты час існавалі два буйныя княствы: Полацкае і Тураскае. Полацкае княства кантралявала значны частак важнейшага воднага шляху “з вараг у грэкі”, гэта значыць, з Балтыйскага да Чорнага мора, таму з самага пачатку заснавання Русі знаходзілася  сферы інтарэса і Ногарада, і Кіева. Ужо першы спамін у летапісу аб Полацку пад 862 г. звязвае яго гісторыю з Ногарадам. Але праз некалькі гадо, у 865 г., полацкую зямлю спрабава падпарадкаваць Кіе. Пасля стварэння адзінай дзяржавы, Кіескай Русі, Полацк увайшо у яе склад на правах атаноміі. У 885 г. кіескі князь Алег падпарадкава радзіміча, якія раней знаходзіліся  залежнасці ад хазара.
Паступова самастойнасць Полацка змацнілася і да 980 г., у час пралення князя Рагвалода, ён фактычна ста трэцім па значнасці дзяржаным утварэннем наране з Ногарадам і Кіевам. Але пасля захопу Полацка ногарадскім князем Уладзімірам, які адначасова ста і кіескім князем – кіраніком Русі, ён часова страці сваю незалежнасць. Першая спроба яе адналення, зробленая князем Брачыславам Ізяслававічам, была нядалай. У 1021 г. у час бітвы на р. Судамір яго войска пацярпела паражэнне ад ваяро князя Яраслава, тым не менш, у выніку дамоленасці паміж князямі Полацкае княства набыло гарады Віцебск і Усвяты і, такім чынам, стала кантраляваць гандлёвы шлях “з вараг у грэкі” на сім яго працягу.
Найбольшую магутнасць княства набыло пры Усяславе Брачыслававічу, які вядомы таксама пад іменем Чарадзей. У гэты час яно займала тэрыторыю сучаснай цэнтральнай і сходняй Беларусі, на поначы межавала з Ногарадскай і Пскоскай землямі і дасягала Балтыйскага мора, на сходзе – са Смаленскай, на подні – з Тураскай, на захадзе і паночным захадзе – з землямі балта. Сярод гісторыка няма адзінай думкі па наступнаму пытанню: Полацкае княства  гэты час было понасцю незалежным або на пэных умовах уваходзіла  склад Кіескай Русі? Але відавочна адно: у любым выпадку Усясла праводзі сваю самастойную палітыку. Спачатку ён жы у згодзе з кіескімі князямі, нават удзельніча у сумесных паходах супраць полаца, але з 60-х гадо ХI ст. адносіны змяніліся. Усясла спрабава узмацніць княства за кошт Пскова, Ногарада, неаднойчы вё войны з кіескімі князямі (у летапісу, “Слове аб палку Ігаравым” даволі падрабязна апісваецца бітва на р. Нямізе  сакавіку 1067 г.), некаторы час займа кіескі вялікакняжацкі прастол, затым некалькі гадо вё барацьбу з вярнушымся на княжанне  Кіе Ізяславам за Полацк. Паспяхова яе завяршышы, ён спрабава пашырыць межы княства за кошт Смаленска, у 1078 і 1084 гг. адбі два напады Уладзіміра Манамаха на Лагожаск, Лукамль, Мінск. Пасля смерці Усяслава  1101 г. Полацкае княства было падзелена на некалькі дзела паміж яго сынамі, у выніку тварыліся, акрамя непасрэдна Полацкага, Віцебскае, Лагожскае (Лагойскае), Друцкае, Мінскае і іншыя княствы. У XII ст. цэнтрам аб’яднання стала адно з гэтых удзельных княства – Мінскае. Мінскі князь Глеб Усяслававіч спрабава пашырыць межы княства  1116 г. за кошт дрыгавічо, затым разам з палачанамі зрабі паходы на Ногарадскую і Смаленскую землі, але пацярпе паражэнне ад Уладзіміра Манамаха. Мінскае і Полацкае княствы трапілі  залежнасць ад Кіева. Пазней, у гады феадальнай раздробленасці, калі суседнія Кіескае і Смаленскае княствы аслабелі, беларускія княствы аднавілі сваю самастойнасць, але працягвалі барацьбу паміж сабою, што вяло да іх аслаблення.
Тураскае княства тварылася  канцы X ст. на тэрыторыі рассялення племені дрыгавічо. Амаль увесь час свайго існавання яно знаходзілася  падпарадкаванні кіескіх князё. Прада, у пачатку XI ст. тураскі князь Святаполк зрабі спробу аддзяліцца ад Кіешчыны, але нядала. Пасля смерці князя Уладзіміра Святаполк, як старэйшы сын, некаторы час займа кіескі вялікакняжацкі пасад, але  міжусобнай барацьбе з братам Яраславам пацярпе паражэнне. Толькі  сярэдзіне XII ст. у Тураве на кароткі час устанавілася самастойная княжацкая дынастыя, але хутка княства распалася на шэраг удзельных: Тураскае, Пінскае, Слуцкае, Клецкае, Дубровіцкае, Новагародскае, Слонімскае. Заходняя частка княства з гарадамі Бярэсце, Драгічын увайшла  склад Галіцка-Валынскага княства.
У канцы XII–пачатку XIII стст. усё большае значэнне стала набываць Пінскае княства Але і Тураская, і Пінская землі знаходзіліся  залежнасці ад Кіескага і Галіцка-Валынскага княства.
Сістэма кіравання  Полацкім і Тураскім княствах мела шмат падабенства. На чале іх стаялі князі, якія ажыццялялі адміністрацыйную, ваенную, судовую ладу. Але дзейнасць князя значна абмяжовалася радай і вечам – агульным сходам, які збірася для вырашэння розных праблем. Веча магло запрасіць або пазбавіць улады князё, як гэта і здарылася  перыяд аслаблення цэнтралізаванага кіравання  Полацку  1128, 1132, 1151, 1159 гг. Пасля вядзення хрысціянства значную ролю пачалі адыгрываць епіскапы. Вышэйшую ладу ажыццяляла таксама княжацкая адміністрацыя: падвойскі, які выконва распараджэнні князя і рашэнні веча, ключнік, які займася фінансамі, цівун – гаспадарчы кіранік. Ваенную сілу складала дружына на чале з ваяводам, якая, у сваю чаргу, падзялялася на старэйшую і малодшую. З ліку старэйшых дружынніка – баяр, камплектавалася і княжацкая адміністрацыя. На месцах у гарадах таксама існавалі веча. Але звестак аб іх дзейнасці практычна няма. Тым не менш, можна зрабіць выснову, што гэтыя веча падпарадковаліся веча княжацкай рэзідэнцыі. На месцах гаспадарчымі справамі займаліся пасаднікі, а ваеннымі – тысяцкія. Пасаднікі і тысяцкія выбіраліся вечам або прызначаліся князем. Адрозненнем у кіраванні Тураскага княства была значна большая роля пасадніка. Звычайна кіескі князь бы адначасова і тураскім, таму ён, як правіла, знаходзіся  Кіеве. На гэты час усе яго функцыі  Тураве выконва намеснік – пасаднік. Калі ж вялікі князь прыбыва у Тура, то фактычна сталёвалася двоеладдзе.
У цэлым жа палітычнае парадкаванне Полацкага і Тураскага княства было падобным да сістэмы кіравання  іншых княствах, якія ваходзілі  склад кіескай Русі.
Закладзеныя  Х–XI стст. падмуркі эканамічнай і ваеннай магутнасці Полацкага княства сталі перадумовай таго, што  XIII ст. яно даволі паспяхова адстойвала сваю самастойнасць і інтарэсы  барацьбе з агрэсіяй крыжаносца і набегамі ардынца. Нямецкая экспансія пачалася  Прыбалтыцы з пачатку ХIII ст. Заснавашы каля вытока Заходняй Дзвіны  1201 г. крэпасць Рыгу, крыжаносцы зялі пад свой кантроль важны частак гандлёвага шляху “з вараг у грэкі” і пачалі пагражаць Полацкаму княству. Спачатку ім даволі паспяхова супрацьстаялі гарады Кукэйнос і Герцыке, якія былі фарпостам Полацка  гэтым рэгіёне. Але становішча змянілася праз чвэрць стагоддзя. Заснаваны рыжскім епіскапам Альбертам Буксгэдэнам (фон Апельдэрнам) рыцарскі ордэн мечаносца аб’яднася  1237 г. з Тэтонскім ордэнам, які  гэты час вё вайну з прусамі, імкнучыся захапіць іх землі. З благаславення Папы Рымскага зно створаны Лівонскі ордэн пача шырокамаштабную экспансію на землі Падзвіння. З другога боку, рускія княствы  гэты час перажывалі перыяд феадальнай раздробленасці і былі аслабленымі. У выніку былі страчаны крэпасці Кукэйнос і Герцыке і на працягу дзесятка гадо Полацк і іншыя рускія княствы павінны былі весці жорсткую барацьбу з крыжаносцамі (так называлі рыцара лівонскага ордэна з нагоды крыжа, нашытага на іх плашчах). Поспеху  барацьбе з рыцарамі садзейніча саюз паміж Ногарадам і Полацкам, замацаваны дынастычным бракам Аляксандра Нескага з дачкой князя Брачыслава. З дапамогай полацкай дружыны Аляксандр Нескі атрыма перамогі над крыжаносцамі  1240 г. у бітве на р. Няве і  1242 г. на лёдзе Чудскага возера. Гэта на значны час спыніла нямецкую экспансію на рускія княствы.
Ёсць версіі, што полацкія і тураскія дружыны дзельнічалі  складзе аб’яднаных сіл старажытнарускіх княства і  бітве 1223 г. на р. Калка супраць ардынскага войска. Атрымашы перамогу, татара-манголы на чале з ханам Батыем пачалі буйнамаштабны шматгадовы паход на захад. Яны захапілі і разрабавалі Разань, Каломну, Маскву, накіраваліся  бок Смаленска, але абыйшлі яго і варваліся  паднёварускія землі. Захапішы і разрабавашы Кіе, Уладзімір, Галіч, яны дасягнулі прастора цэнтральнай Еропы. Такім чынам, татара-манголы абыйшлі з подня тэрыторыю Полацкага княства, але захаваліся звесткі аб сутычках з перадавымі ардынскімі атрадамі каля гарадо Гомель, Бярэсце, Мазыр, магчыма, каля Крутагор’я; аб абкладанні данінай некаторых гарадо Паднёвай Беларусі.

3.2. Утварэнне і развіццё Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага (другая палова XIII – першая палова ХVI стст.)

У першай палове XIII ст. у Еропе дамінавалі некалькі буйных дзяржаных фарміравання – Свяшчэнная Рымская імперыя, Францыя, Іспанія. Гэтыя каталіцкія дзяржавы, асабліва Германія, прызнавалі верхавенства Ватыкана. Менавіта папства заахвочвала духона-мілітарысцкую актынасць манаскіх і рыцарскіх ордэна, члены якіх рэкруціраваліся пераважна на нямецкіх землях, спачатку супраць Палесціны, а затым і супраць хрысціянскіх краін, якія прытрымліваліся праваслая або рэгіёна, дзе заставалася паганская вера. Гэта ваенная экспансія пад выглядам абароны і распасюджвання каталіцызма галоным чынам праводзілася  Прыбалтыцы, дзе дзейніча Лівонскі ордэн. Перамога над крыжаносцамі  1240 і 1242 гг. кааліцыі нагародскага і полацкага княства на некаторы час прыпыніла яе, але пагроза засталася. Крыжаносцы працягвалі рабіць шматлікія набегі на суседнія землі. Перад раздробленымі балцкамі плямёнамі і рускімі княствамі пастала альтэрнатыва кансалідацыі і барацьбы з захопнікамі або прызнання іх улады.
Ваенна-палітычная сітуацыя ва Усходняй Еропе складнілася  сувязі з паходам мангольскага хана Батыя на Русь у 1237–1240 гг. Татара-манголы заваявалі і спустошылі землі Паднёвай Русі. Хаця яны закранулі толькі скрайкі беларускай тэрыторыі, зрабішы набегі на гарады Гомель, Мазыр, па некаторых звестках, Бярэсце, але гэта не выключала пагрозы іх далейшай экспансіі.
На захадзе, у Польшчы, дзе манархія Пяста распалася на тры асноных дзяржаных утварэнні: Вялікапольскае, Малапольскае і Мазавецкае, у гэты час назірася спад знешняй ваеннай актынасці, але набегі на памежныя тэрыторыі працягваліся.
Такім чынам, прыбалтыйскія плямёны і княствы на тэрыторыі Беларусі аказаліся  складанай геапалітычнай сітуацыі, калі практычна з усіх бако можна было чакаць агрэсіі. Гэта стала аснонай знешнепалітычнай прычынай аб’яднання  адно дзяржанае тварэнне.
Унутранымі перадумовамі аб’яднання сталі развіццё феадальных адносін, эканамічных зносін, асаблівасці палітычнай сістэмы Русі, працяглы вопыт міжэтнічных кантакта з суседнімі землямі, пачатак цэнтралізацыі балцкіх плямён і выкліканае гэтым з’яленне моцных уладаро у суседняй Літве.
Гаспадарчае развіццё, рост гарадо садзейнічалі мацаванню гаспадарчых сувязя паміж асобнымі княствамі і землямі. Акрамя таго, пашырэнне права ласнасці на нерухомасць вяло да абвастрэння сацыяльных супярэчнасця, што таксама спрыяла зацікаленасці землеладальніка у моцнай дзяржанай уладзе.
У першай палове XIII ст. на абшарах Кіескай Русі існавала вялікая колькасць раздробленых княства. На тэрыторыі сучаснай Беларусі Полацкае і Тураскае княствы таксама распаліся на больш дробныя дзелы, утварыліся новыя княствы, у тым ліку і Новагародскае. Яны былі аслабленымі  ваенных адносінах, але даволі развітымі  эканамічнай, культурнай сферах, мелі агульныя рысы  развіцці эканомікі, культуры, духонай сферы, сістэме кіравання.
Балцкія плямёны  пачатку XIII ст. знаходзіліся на больш нізкай ступені палітычнага і культурнага развіцця. Тут існавалі плямёны, якія паступова аб’ядноваліся  саюзы на чале са старэйшымі князямі. Такі саюз, дзе  ліку старэйшых адзначася будучы заснавальнік Вялікага княства Літоскага Міндог, бы утвораны  30-я гг. XIII ст. Аснову яго складалі плямёны Дзяволтва, Нальшчаны, Жамойць, Акштайты, Літва, якія займалі тэрыторыю Прыбалтыкі і паночна-заходняй часткі Беларусі і  гістарычных крыніцах сталі называцца “Літвой” у шырокім сэнсе, гэтак жа тэрмін ужываецца і  дапаможніку. Гэта аб’яднанне было даволі стабільным, нягледзячы на нутраныя разнагалоссі і з 1210 г., назіраецца ваенная актывізацыя літоскіх князей. Яны зрабілі паходы на Ногарад, Смаленск, Полацк (аб гэтым у паэтычнай форме нават згадваецца  “Слове аб палку Ігаравым”), Польшчу, Валынь праз Пінскае княства. У Пскове, Полацку, Друцку, Віцебску пачалі кіраваць князі літоскай дынастыі. Балцкія плямёны з пераменным поспехам вялі барацьбу з крыжаносцамі, якія ажыццялялі актыную экспансію  Прыбалтыцы. Паходы, якія былі здзейснены літоцамі  40-я гады XIII ст., ужо значальва Міндог, сын уладара Кернаскага княства Рынгольда, згодна з “Ліфляндскай рыфмованай хронікай”, вялікага князя, “ які не ме сабе роных у Літве”. Міндог атрыма ад бацькі дзел, які затым пача называцца “Літва Міндога”, а пасля смерці бацькі значалі кааліцыю. Прыкладна  1244–1246 гг. Міндог ужо характарызавася “Ліфляндскай рыфмованай хронікай” як “магутны кароль” і “уладар Літоскай зямлі”. Менавіта ён, абапіраючыся не толькі на мясцовае баярства і сваю вотчыну, але і на весь ваенны патэнцыял Літвы  шырокім сэнсе, ста заснавальнікам Вялікага княства Літоскага.
Аб’яднанне літоскіх і рускіх (беларускіх) зямель было выгадным абодвум бакам. Літва атрымала жо сфарміраваны і развіты апарат кіравання, больш высокую культуру, рускія ж княствы маглі абаперціся на ваенную моц літоца.
Пачатак утварэнню ВКЛ бы пакладзены аб’яднаннем у першай палове XIIIст. Новагародскай зямлі і Літвы пад уладай Міндога. Гэта амаль адразу выклікала супрацьдзеянне як з боку Жамойціі, якая таксама прэтэндавала на ролю аб’яднальніка зямель, так і з боку іншых суседзя – Галіцка-Валынскага княства, Лівонскага ордэна і нават татара-мангола, якія не адмовіліся ад намера падпарадкаваць усю Русь. Галіцка-Валынскі князь Даніла тройчы рабі паходы на Новагародак і Гародню. У такіх складаных умовах Міндог папрасі заступніцтва  Папы Рымскага, прыня хрышчэнне па каталіцкаму абраду і  1253 г. каранавася. Саступішы частку Жамойціі крыжаносцам, а Новагародак – Галіцка-Валынскаму княству, Міндог гэтым самым нейтралізава сваіх галоных ворага, затым здоле перамагчы сваіх працініка у Літве і адбіць напад татарскага войска пад камандаваннем Бурундая каля 1258 г.
Умацавашы сваё становішча, Міндог парва з каталіцтвам і падтрыма барацьбу Жамойціі супраць крыжаносца, але  1263 г. бы забіты  выніку змовы літоскіх удзельных князё. Аб’ядначы працэс прадожы сын Міндога Войшалк, які з дапамогай пінскай дружыны і войска Галіцка-Валынскага князя здоле у 1264 г. стаць на чале ВКЛ. Ён заваява землі змошчыка – Нальшчаны і Дзяволтву, пашыры уплы княства на Полацк і Віцебск. У 1267 г. ён перада уладу галіцкаму князю Шварну, які праз тры гады памёр. На працягу наступных трыццаці гадо, перш за сё, у час пралення Трайдзеня, да ВКЛ былі далучаны землі яцвяга, адбіты спробы экспансіі з боку татара-мангола і крыжаносца. У канцы XIII–пачатку XIV стст. пры князю Віцене працягвалася барацьба з крыжаносцамі, у 1307 г., згодна з рашэннем полацкага веча, за княствам бы замацаваны Полацк. У 1320–1330-я гг., у час пралення Гедыміна, тэрыторыя Вялікага княства Літоскага значна пашырылася за кошт Берасцейскай, Тураскай, Пінскай зямель, Мінскага і Віцебскага княства. Сталіцай яго з 1323 г. стала Вільня.
Пры Альгердзе а затым і Вітаце былі далучаны сучасныя краінскія землі, Смаленскае і Бранскае княствы і дзяржава стала называцца Вялікім княствам Літоскім і Рускім. У склад Вялікага княства Літоскага пасля перамогі  Грунвальдскай бітве вайшла і Жамойцкая зямля, а княства стала афіцыйна звацца Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае. Яно займала тэрыторыю ад Польшчы на захадзе да Падмаскоя на сходзе, ад Балтыйскага мора на поначы да Чорнага мора на подні і па свайму памеру ранялася буйнейшым ерапейскім краінам. Па этнічнаму складу ВКЛ на першай стадыі фарміравання было, як лічаць многія даследчыкі, літоска-беларускім утварэннем, у перыяд пралення Гедыміна і Альгерда – літоска-беларуска-краінскім і  час канчатковага фарміравання – жо поліэтнічным, у асноным, літоска-беларуска-украінска-рускім, у якім тэрыторыя Беларусі складала каля 30% агульнай плошчы.
Шляхі ваходжання  ВКЛ беларускіх і іншых зямель былі рознымі: акрамя ваенных захопа, праз дабраахвотнае ключэнне на дагаворнай аснове, напрыклад, рашэннем Полацкага веча; шлюбныя сувязі, прыкладам можа быць далучэнне Віцебшчыны шляхам шлюбу Альгерда з мясцовай князёнай; міждзяржаныя дамоленасці, такім чынам, праз дамоленасць з Польшчай была далучана Валынь; у выніку вызвалення ад іншаземных захопніка, як гэта было з украінскімі землямі пасля перамогі Альгерда над татарамі  бітве на рацэ Сінія Воды. Аб’яднанне зямель у адзіную дзяржаву ажыццялялася пераважна мірным шляхам, паколькі  большасці выпадка гэта было выгадна абодвум бакам. Гэтаму садзейнічала і зважаная палітыка князё, якія прытрымліваліся правіла “старае не рушыць, новае не водзіць”. На далучаных землях спачатку заховалася старая сістэма кіравання, розныя пласты насельніцтва практычна не прыніжаліся  правах, не рабілася ломка форм уласнасці.
Дзяржаны лад Вялікага княства Літоскага на працягу яго развіцця паступова мяняся. На чале яго стая князь, які ме адміністрацыйную, судовую, ваенную ладу. Але яго лада была неаднолькавай на рознай тэрыторыі. ВКЛ спачатку складвалася з вялікай колькасці дробных удзельных княства і дзялілася на дзве часткі: цэнтральную і, так званыя, “прыслуховаючыя” землі. Вялікі князь ажыццяля кіраванне дзяржавай праз удзельных князё, прычым іх улада  “прыслуховаючых” землях была большай. Яны дзейнічалі на правах атаноміі і на аснове дамоленасця з вялікім князем. З сярэдзіны XIV ст. удзельныя княствы пачалі ліквідавацца, а замест іх уводзіліся ваяводствы, першымі – Віленскае і Трокскае. Канчаткова адміністрацыйная рэформа была завершана  сярэдзіне XVI ст., калі княства было падзелена на 13 ваяводства і 30 павета.
Улада князя абмяжовалася радай і сеймам, прычым з цягам часу іх роля  кіраванні дзяржавы павышалася. Спачатку рада не мела пастаяннага складу, прызначалася князем з ліку свайго прыбліжэння і найбольш уплывовых асоб і мела толькі дарадчыя функцыі. Да сярэдзіны XV ст. яна жо набыла адносна самастойнае значэнне як вышэйшы орган дзяржанай лады і стала называцца паны – рада. У яе склад уваходзілі вышэйшыя службовыя асобы княства. Роля рады яшчэ больш пашырылася  канцы XV–пачатку XVI стст. Згодна з прывілеямі князя Адяксандра 1492 і 1506 гг. паны–рада атрымала права абмяжоваць уладу князя, без яе згоды апошні не мог прымаць важнейшыя рашэнні.
З XV ст. побач з панамі – радай пача дзейнічаць заканадачы орган – агульнадзяржаны (вальны) сейм. Спачатку, як і  радзе, пэнага складу сейма не было, у яго ваходзілі буйныя феадалы, шляхта, але з 1512 г. былі ведзены выбарнасць дэлегата з ліку шляхты. Паступова роля сейма павялічвалася. У Статуце Вялікага княства Літоскага 1529 г. ужо прама адзначалася неабходнасць выдаваць вялікакняжацкія прывілеі выключна на вальным сейме.
Князь выконва свае абавязкі пры дапамозе адміністрацыі, вышэйшых службовых асоб, якія пажыццёва прызначаліся з ліку прадстаніко найбольш знатных прозвішча. Маршалак земскі старшынствава на пасяджэннях сойма, з’яляся ахонікам парадку і этыкета пры вялікакняжацкім двары, кірава прыёмам пасло. З цягам часу была ведзена таксама пасада маршалка дворнага. Гетман найвышэйшы камандава узброенымі сіламі, якія складаліся з шляхецкага “паспалітага рушэння”, наёмніка. Яго намеснікам бы гетман польны. Дзяржанай канцылярыяй кірава канцлер, разам са сваім памочнікам падканцлерам ён удзельніча у падрыхтоцы дзяржаных дакумента, завяра іх дзяржанай пячаткай. Дзяржанымі фінансамі веда падскарбій земскі. Яго намеснікам бы падскарбій дворны.
Характар дзяржанага ладу не заставася нязменным. Князь імкнуся да цэнтралізацыі лады, але гэта зачастую сустракала супрацьдзеянне дзельных князё. У гэтай барацьбе князі спрабавалі абаперціся на ваенна-служылае саслое – шляхту,  выніку шляхта атрымала значныя правы, у тым ліку, права абмяжоваць уладу князя праз сойм. Дзяржанае кіраванне набыло рысы саслона-прадстанічай манархіі.
На месцах нейкі час заховаліся княствы, якімі кіравалі дзельныя князі. Пры іх былі такія службовыя асобы, як ключнік, канюшы, гараднічы, цівун, ляснічы.
Пасля тварэння ваяводства гэтыя адміністрацыйныя адзінкі значальвалі ваяводы, якія пажыццёва прызначаліся вялікім князем і радай. У сваёй дзейнасці яны абапіраліся на намесніка – падваявод, якія выконвалі адміністрацыйныя і судовыя абавязкі, кашталяна, якія стаялі на чале войска, гараднічых – каменданта замка, ключніка, цівуно, адказных за спагнанне падатка і чыншу, за лік дзяржанай маёмасці.
Кіранікамі адміністрацыі  паветах былі старасты. Да ліку службовых асоб адносіліся іх намеснікі – падстарасты, харунжыя, якія збіралі апалчэнне, аховалі сцягі – харугвы, маршалкі – кіранікі павятовых сейміка, а  ваенныя часы – камандзіры апалчэння, цівуны, канюшыя і інш.
Саслона-прадстанічымі органамі  ваяводствах і паветах былі ваяводскія і павятовыя сеймікі.
Ніжняй ступенню сістэмы дзяржанага кіравання былі дзяржацы. Яны ажыццялялі нагляд за маёнткамі. Памочнікамі дзяржаца былі сельскія войты, соцкія, дзесяцкія.
У гарадах, якія атрымалі магдэбургскае права, г. зн., права на самакіраванне, пэныя ільготы, таксама стваралася гарадская адміністрацыя – магістрат, які складася з гарадской рады і лавы. Рада займалася справамі кіравання горадам, а лава прадсталяла сабой судовы орган. Службовымі асобамі былі войты, бурмістры, радцы і ланікі, апошнія дзельнічалі  рабоце бурмістарска-радскага або войтаска-ланіцкага судо.
Судовая сістэма складалася з двух катэгорый судо – агульных і саслоных. Да агульных адносіліся вялікакняжацкі, суд пано – рады, камісарскі, гродскі або замкавы, апошні значальва ваявода, да саслоных: феадальна-шляхецкі – земскі і падкаморскі, для мяшчан – войтаска-ланіцкі, для духавенства – царконы, для сялян – копны. У 1581 г. бы створаны Трыбунал Вялікага княства Літоскага– вышэйшы апеляцыйны суд княства, дзейнічашы з 1582 г. Суды разглядвалі справы на аснове звычаёвага права, вялікакняжацкіх прывілея, былі выдадзены таксама юрыдычныя зборнікі права – судзебнік князя Казіміра 1468 г., Статуты Вялікага княства Літоскага 1529, 1566 і 1588 гг.
Грамадскі лад ВКЛ ме тыповую для феадальнага ладу структуру. Існавалі два галоныя класы: феадала-землеладальніка і феадальна-залежных людзей. Буйныя землеладальнікі, якія да таго ж удзельнічалі  рабоце рады, з XV ст. пачалі называцца “панамі” або “баронамі”. Да іх адносіліся магнаты, частка вышэйшага духавенства.
Другую, больш шматлікую групу складалі сярэднія і дробныя феадалы, у тым ліку, асноная частка духавенства, якія валодалі залежнымі сялянамі. Большасць з іх была прадсталена ваеннаслужылым саслоем – “шляхтай”, у асобных выпадках называемай “баярамі”. Яна складала невялікую частку насельніцтва ВКЛ. Паступова шляхта, акрамя права набываць землі з залежнымі сялянамі, атрымала шмат іншых право і прывілей: палітычную, асабістую, маёмасную недатыкальнасць, права свабоднага выезду за мяжу, магчымасць у якасці дэпутата сейма удзельнічаць у кіраніцтве дзяржавай, займаць вышэйшыя дзяржаныя пасады, падсуднасць свайму саслонаму суду. Яна была вызвалена ад падатка і павіннасця, акрамя выплаты падатка на ваенныя патрэбы і дзелу  шляхецкім апалчэнні (паспалітым рушэнні). Пры гэтым прывілеі шляхты перадаваліся нашчадкам.
Да прывілегіраванага саслоя  ВКЛ адносілася і духавенства. Яно валодала такімі ж правамі, як і шляхта. Але духавенства па свайму маёмаснаму становішчу было неаднародным: вышэйшае прыранівалася да магната, а нізы – да мяшчан і асабіста свабодных заможных сялян.
Гарады  ВКЛ дзяліліся на вялікакняжацкія і прыватналасніцкія. Гараджане былі свабоднымі, але плацілі падаткі. Памеры іх  прыватналасніцкіх гарадах вызнача сам феадал. У гарадах, якія карысталіся магдэбургскім правам, мяшчане вызваляліся ад шэрагу абавязка, але замен павінны былі дзельнічаць у выпадку война у абароне горада.
Насельніцтва гарадо было неаднародным па свайму маёмаснаму стану. Сацыяльныя вярхі прадсталялі заможныя купцы, уладальнікі буйных майстэрня; сярэднія пласты – дробныя гандляры, рамеснікі і нізы – вучні майстро, хатнія слугі і інш.
Сялянства было найбольш шматлікім саслоем у ВКЛ. У залежнасці ад таго, каму належала зямля, сяляне падзяляліся на дзяржаных, прыватналасніцкіх і царконых.
Па ступені залежнасці сяляне адносіліся да наступных катэгорый: “пахожыя”, гэта значыць, тыя, якія яшчэ фармальна мелі права перахода з аднаго маёнтка  другі; “непахожыя” або “отчычы”– страцішыя гэтае права, “чэлядзь нявольная”, фактычна рабы, яны адрозніваліся ад “непахожых” тым, што не карысталіся зямлёй; “закупы” – часова залежныя.
Па форме выплаты феадальнай рэнты сяляне дзяліліся на цяглых, іх асноным абавязкам была паншчына; чыншавых, якія  асноным плацілі грашовую рэнту і сялян-данніка, якія выплочвалі даніну прадуктамі промысла і сельскай гаспадаркі. Былі таксама сяляне-слугі, якія працавалі пры двары феадала.
Становішча сялян не было нязменным. Калі спачатку пераважалі “пахожыя”, якія працавалі на зямлі феадала, плацілі падаткі, але былі яшчэ асабіста свабоднымі, то згодна з прывілеем князя Казіміра 1447 г. феадалам забаранялася прымаць у сваіх маёнтках беглых сялян, а  яго ж судзебніку 1468 г. прадугледжвалася суровае пакаранне асоб, якія садзейнічалі цёкам сялян. Гэтыя дакументы паклалі пачатак заканадачаму афармленню прыгоннага права. У выніку аграрнай рэформы 1557 г. усе сяляне замацоваліся за валокамі і понасцю пераходзілі  стан “непахожых”. Статуты ВКЛ 1566 і 1588 гг. канчаткова завяршылі працэс запрыгоньвання сялян: спачатку абмежавашы магчымасць пераходу да другога феадала некалькімі днямі, затым устанавішы 10-гадовы тэрмін пошуку беглых сялян, а па Статуту ВКЛ 1588 г. вызначася жо 20-гадовы тэрмін пошуку беглых сялян.
Унутраная палітыка Вялікага княства Літоскага  XIV–ХVI стст. вызначалася трыма аснонымі фактарамі. Гэта барацьба за ладу, супярэчнасці, выкліканыя імкненнем вялікіх князё да цэнтралізацыі лады і сепаратызмам удзельных князё, паланізацыя і акаталічванне насельніцтва, што вызывала канфлікты на рэлігійнай і этнічнай глебе. Усе яны былі цесна заемазвязанымі: у барацьбе за ладу той ці іншы прадстанік дынастыі абапірася на буйных феадала і дзельных князё, якія пры гэтым імкнуліся дасягнуць сваіх мэта: захавання мясцовай улады, абароны маёмасных право; апазіцыя ж, як правіла, выступала пад сцягам абароны сваіх этнічных право і сваёй рэлігіі, хаця на самой справе ірвалася да лады. У выніку Вялікае княства Літоскае неаднаразова падвяргалася нутрыпалітычным крызісам. Яны пачаліся яшчэ  пачатку заснавання ВКЛ, калі ішла барацьба паміж літоскімі дынастыямі за аб’яднанне зямель і  якую ступі сын Міндога Войшалк. Але нутрыпалітычная сітуацыя найбольш абвастрылася  XIV–XV стст., што прывяло фактычна да грамадзянскай вайны і расколу ВКЛ.
Чарговы нутрыпалітычны крызіс узнік пасля смерці Гедыміна. Не згодныя з узвядзеннем на вялікакняжацкі прастол сына Гедыміна Янута, два яго браты Альгерд і Кейстут ажыццявілі дзяржаны пераварот і сталі суправіцелямі княства. У гэты час пачалася актыная перадача дзельных княства нашчадкам Гедыміна. Яны з цягам часу станавіліся не толькі прадстанікамі лады, але і буйнымі землеладальнікамі, што, у сваю чаргу, рыхтавала глебу да змацнення федэратыных тэндэнцый. Але насаджэнне літоскага землеладання на славянскіх землях, цэнтралізацыя лады супярэчылі інтарэсам мясцовых феадала і, такім чынам, закладвалі аснову да новых унутрыпалітычных канфлікта.
Яшчэ адзін крызіс узнік у 1377 г. пасля смерці Альгерда. Два яго сыны, Ягайла і Андрэй (Вінгальд) Полацкі распачалі барацьбу за ладу. Ахрышчоны  праваслаі іменем Андрэй, князь Полацкага дзела зрабі стаку на сходніх правасланых феадала, рускія суседнія княствы і на збліжэнне з Маскоскай дзяржавай. Ягайла прымусі Андрэя цячы  Пско і на яго месца паставі свайго брата Скіргайлу. Выкарысташы раздор паміж братамі, у 1381 г. вярхоную ладу  дзяржаве захапі Кейстут, але незабаве бы узяты  палон Ягайлам і задушаны  Крэскім замку. У гэтым жа годзе палачане, незадаволеныя князем-язычнікам і змацненнем празаходняга накірунку ва ладзе, паднялі пастанне і вярнулі на княжанне  Полацк Андрэя Альгердавіча. Андрэй у 1386 г. спрабава зно выступіць супраць Ягайла, але яго войска было разбіта. Барацьба за вярхоную ладу працягвалася.
Каб узмацніць свае пазіцыі, Ягайла 14 жніня 1385 г. у Крэве заключы пагадненне з палякамі аб аб’яднанні Польшчы і Літвы, якое замацовалася яго шлюбам з польскай каралевай Ядвігай. Згодна з пагадненнем, Ягайла далуча землі Вялікага княства Літоскага да Польшчы, станавіся адначасова і польскім каралём. У пачатку 1387 г. Ягайла выда два прывілеі, у якіх абавязва насельніцтва прыняць каталіцкую веру, знаць каталіцкага веравызнання атрымлівала неабмежаваныя правы валодання сваімі вотчынамі, а таксама вызвалялася ад шэрагу дзяржаных падатка. Усё гэта азначала, па сутнасці, інкарпарацыю Вялікага княства Літоскага  склад Польшчы, паланізацыю і акаталічванне насельніцтва, удзельныя ж князі гублялі сваю самастойнасць. Такая дыскрымінацыя значнай часткі арыстакратыі ВКЛ вызвала рэзкае нездавальненне. Пачася чарговы нутрыпалітычны крызіс. Узнік грамадска-палітычны рух, накіраваны супраць Ягайлы і супраць уніі. Яго значалі сын Кейстута Вітат. Ён выступі з праграмай стварэння самастойнага дзяржанага тварэння, якое б супрацьстаяла, з аднаго боку, Польшчы, з другога, Маскве. Унутры дзяржавы для ажыццялення праграмы Вітат пача абапірацца на апазіцыйную польска-каталіцкай экспансіі знаць, за межамі ВКЛ – на крыжаносца. Гэта барацьба вялася з пераменным поспехам і скончылася заключэннем пагаднення паміж Ягайла і Вітатам у 1392 г. у маёнтку Вострава каля Ліды.
Згодна з ім, Ягайла заставася польскім каралём, а Вітат станавіся Вялікім князем Літоскім і прызнава верхавенства Ягайлы. Пазней, у 1401 г., пры заключэнні Віленска-Радамскай уніі, гэта дамоленасць была яшчэ раз пацверджана. Але “рускага” пытання прыход Вітата да лады не вырашы. Па дагавору паміж ВКЛ і Польшчай 1401 г. і Гарадзельскаму прывілею 1413 г. каталіцкая знаць узвышалася і атрымлівала шырокія правы, а правасланая знаць ВКЛ трапляла  дыскрымінацыйнае становішча. Да гэтага трэба дадаць і змацненне сепаратысцкіх настроя дзельных князё у час барацьбы літоскай дынастыі за вярхоную ладу. Пасля смерці Вітата гэта праблема яшчэ больш абвастрылася і пачася чарговы нутрыпалітычны крызіс.
Вялікім князем у 1430 г. ста Свідрыгайла Альгердавіч, які да гэтага княжы у Віцебску, пазней у Бранску, Чарнігаве, Ногарад-Северску. Ён пача дапускаць да дзяржанага кіравання буйных правасланых землеладальніка, дарыць ім землі. Значную падтрымку ён знайшо у Полацку. Гэта выклікала нездаволенасць ужо літоскай арыстакратыі. На княжацкі пасад у 1432 г. бы узведзены Жыгімонт Кейстутавіч, які пача праводзіць прапольскую палітыку. Яго падтрымалі літоскія і заходнебеларускія землі. На бок Свідрыгайлы сталі Полацкая, Віцебская, Смаленская, Кіеская землі, Валынь і Усходняе Падолле. Супрацьстаянне прывяло да грамадзянскай вайны 1432–1436 гг. Некалькі гадо працягваліся ваенныя дзеянні. Пасля абнародвання  1432 і 1434 гг. двух прывілея караля і князя Жыгімонта аб ураніванні право католіка і правасланых частка феадала адышла ад Свідрыгайла, ён пацярпе паражэнне. Але і Жыгімонт , які атрыма перамогу, бы забіты  1440 г. Пасля яго смерці Вялікім князем Літоскім, а пазней і каралём Польскім ста Казімір IV, затым, пасля кароткага княжання Аляксандра, Жыгімонт Стары. З часу кіравання Казіміра была аднолена практыка сумяшчэння пасады караля і вялікага князя, пачатая Ягайлам.
Унутраная палітыка, якая праводзілася князямі ВКЛ, накладвала свой адбітак на знешнюю і, у сваю чаргу, адчувала значны плы знешнепалітычнай дзейнасці ВКЛ.
Аснонымі напрамкамі знешняй палітыкі ВКЛ у XIV–ХVI стст. сталі на захаде – адносіны з Польшчай, на паночна-заходнім накірунку – з крыжаносцамі, на сходзе – з Маскоскай дзяржавай, на паднёвым усходзе і на подні – з татара-манголамі.
Ужо з пачатку XIV ст. крыжаносцы рабілі частыя набегі на землі Польшчы і ВКЛ. Яны не толькі сілай імкнуліся набыць новыя землі, але і актына мешваліся  дынастычную барацьбу, якая не сціхала амаль увесь час у княстве. Ваенныя акцыі ВКЛ у адказ ажыццяляліся радзей і былі менш значнымі. Напрыклад, у час пралення Альгерда і Кейстута крыжаносцы зрабілі каля сотні набега, ліцвіны ж – толькі трыццаць і не засёды далыя. Пагроза з боку крыжаносца падштурховала і Польшчу, і ВКЛ да збліжэння. Гэты саюз бы выгадны Вялікаму княству Літоскаму, паколькі адрыва Польшчу ад сувязя з крыжаносцамі, засцерага ад небяспекі заходнія рубяжы і дазваля Ягайлу мацаваць сваё становішча, атрымашы карону польскага караля, паколькі ён бы сынам Альгерда ад другой жонкі, значыць, не старэйшым. Крэская нія паміж Польшчай і ВКЛ, заключаная  1385 г., з аднаго боку, садзейнічала мірнаму суіснаванню абодвух краін, але, з другога боку, ушчамляла суверэнітэт літоска-беларускіх зямель, мела вынікам паланізацыю і акаталічванне насельніцтва. Саюз паміж Польшчай і ВКЛ дазволі аб’яднаць сілы  барацьбе супраць крыжаносца. У 1409–1411 гг. адбылася “вялікая вайна”, якую вялі Польшча і ВКЛ, з аднаго боку, і Лівонскі ордэн, з другога. Кульмінацыйным пунктам яе стала Грунвальдская бітва 15 ліпеня 1410 г., якая закончылася разгромам крыжацкага войска. З гэтага часу баявая моц ордэна была аслаблена і ён страці дамініруючае становішча  Прыбалтыцы.
Важным напрамкам знешняй палітыкі ВКЛ былі заемаадносіны з Маскоскай дзяржавай. Спачатку  другой палове XIII–XIV стст. ваенная перавага была на баку ВКЛ, якое вяло актыную палітыку па далучэнню былых зямель Кіескай Русі. На Маскву неаднаразова рабілі паходы Альгерд, на Смаленск – Вітат. Альгерд далучы да ВКЛ землі на Дняпры і Сожы, большую частку Украіны, частку заходніх зямель сучаснай Расіі. Вітат канчаткова авалода Смаленскам, устанаві пратэктарат над Ногарадам і Псковам, спрабава, карыстаючыся аслабленнем Маскоскай дзяржавы і міжусобіцамі  Залатой Ардзе, з дапамогай татарскага хана Тахтамыша стаць уладаром усёй Рускай зямлі, але атрыма паражэнне  1399 г. у бітве з ардынскім войскам на рацэ Ворскле.
У XV ст. назіралася пэная ранавага ва заемаадносінах паміж Масквой і ВКЛ. У канцы XV–пачатку ХVI стст. Маскоскае княства змацнілася, ператварылася  цэнтралізаваную дзяржаву, павысіла свой уплы у Ногарадзе, Цверы і пасля канчатковага вызвалення з-пад апекі Залатой Арды з 1480 г. накіравала сваю дзейнасць на зварот і аб’яднанне зямель, якія раней уваходзілі  Кіескую Русь. Гэта супала з абвастрэннем унутрыпалітычных і нутрыканфесійных супярэчнасця унутры ВКЛ і змацненнем прамаскоскіх настроя ва сходніх княствах ВКЛ. Пад лозунгам абароны праваслая Масква імкнулася рознымі шляхамі далучыць іх да Маскоскай дзяржавы. З канца XV ст. пачалася серыя война: ваенныя кампаніі 1492–1494 гг., 1500–1503 гг; 1507–1508 гг.; 1512–1522 гг.; 1534–1537 гг., у выніку якіх Маскоская Русь адваявала трэцюю частку сходніх зямель ВКЛ. Пералом у ходзе ваенных дзеяння не адбыся і  выніку перамогі войска ВКЛ 8 верасня 1514 г. пад Оршай. Вялікае княства Літоскае страціла Смаленск, вайна перакінулася жо на тэрыторыю Беларусі і Украіны.
У 1558 г. пачалася вайна паміж Рускай дзяржавай, якая прэтэндавала на выхад да Балтыйскага мора, і Лівонскім ордэнам. Пасля таго, як ВКЛ зяла ордэн пад сваю апеку, тэрыторыя Беларусі стала асноным тэатрам вайны. У 1563 г. бы захоплены Полацк. Гэта стварыла сур’ёзную небяспеку для захавання цэласнасці ВКЛ і стала адной з прычын заключэння Люблінскай уніі паміж ВКЛ і Польшчай.
На подні ВКЛ амаль з самага пачатку свайго існавання вяла барацьбу з татара-манголамі, якія перыядычна рабілі набегі на гэтую тэрыторыю. У 1362 г. ваяры пад камандаваннем Альгерда разбілі ардынскае войска  бітве на рацэ Сінія Воды і надога спынілі агрэсію Арды. Выкарысташы міжусобіцы нутры Залатой арды, Вітат заключы пагадненне з ханам Тахтамышам аб сумеснай барацьбе супраць Маскоскай дзяржавы, але далейшыя іх сумесныя дзеянні былі нядалымі. З другой паловы XV ст. абвастрыліся адносіны паміж ВКЛ і Крымскім ханствам. Толькі з 1500 па 1569 гг. войскі крымскага хана 45 разо рываліся  межы ВКЛ. У выніку буйнай бітвы пад Клецкам 6 жніня 1506 г. і іншых ваенных дзеяння ВКЛ здолела абараніць свае межы.
Такім чынам, знешняя палітыка ВКЛ была даволі рознабаковай: ад дыпламатычных дамоленасця і заключэння міждзяржаных саюза да адкрытай барацьбы, якая мела і наступальны, і абарончы характар.
Асновай эканамічнага жыцця  XIII – першай палове ХVI стст. была сельская гаспадарка. Зямля  гэты час належала феадалам. Спачатку вярхоным яе ласнікам лічыся вялікі князь, які дарава зямельныя годдзі прыбліжаным  часовае карыстанне. Паступова яны пераходзілі  спадчыннае ладанне і жо прыкладна з XIV ст., акрамя княжацкай або дзяржанай, пачалі пашырацца прыватналасніцкія і царконыя формы ласнасці на зямлю. Рост феадальнага землеладання адбывася рознымі шляхамі: вялікакняжацкімі падараваннямі, дарэннямі з боку буйных феадала васалам ці царкве, купляй-продажам, залогам (заставай) і інш. Найбольш буйным землеладальнікам бы сам вялікі князь. Спачатку не было дакладнага раздзялення на яго непасрэдную ласнасць і ласнасць дзяржавы. Але з цягам часу пача утварацца непасрэдна вялікакняжацкі домен, свайго рода яго вотчына, і асобна – дзяржаныя, магнацкія, царконыя землеладанні. Калі  XIV ст. пад уладай вялікага князя было 80% сялян, то  20-я гг. XV ст. іх колькасць зменшылася да 30%. За магнатамі захавалася кіруючая палітычная роля  дзяржаве. Да XVI ст. прыватнае землеладанне стала жо пераважным і налічвала каля 65% сіх зямель. Для Вялікага княства Літоскага характэрнай была наянасць менавіта буйнага землеладання. У сярэдзіне XV ст. 29 магната валодалі 40% усіх прыватналасніцкіх зямель. Ва ладанне феадалам даваліся цэлыя воласці, маёнткі, вёскі з насельніцтвам. Адпаведна і сяляне падзяляліся на дзяржаных, прыватналасніцкіх, царконых. Галонымі іх заняткамі былі земляробства, жывёлагадоля, а дапаможнымі – паляванне, рыбалоства.
Па меры развіцця феадальных адносін  XV–ХVI стст. аснонай формай абавязка стала паншчына і грашовы аброк – чынш. За карыстанне зямельнымі надзеламі сяляне павінны былі таксама выплочваць даніну прадуктамі раслінаводства, якая называлася “дзякла”, а таксама мяснымі прадуктамі – “мезлева”.Акрамя таго, сяляне павінны былі выходзіць на сумесныя работы – талокі, згоны, будаваць і рамантаваць замкі, масты, дарогі, трымліваць войска, адвозіць на фурманках грузы, несці вартавую службу і г.д. Людзі, якія  асноным адпрацовалі паншчыну на землях феадала, называліся цяглымі, якія ж пераважна плацілі грашовы чынш – асаднымі. Феадальная рэнта спаганялася звычайна з асобных сялянскіх гаспадарак, якія  гістарычных крыніцах фігуруюць пад тэрмінам “дым”. Практыкавася збор даніны і з некалькіх сем’я, звычайна сваяцкіх, якія складалі асобныя адзінкі падаткаабкладання – дворышчы. У XIV–ХVI стст. у асяроддзі сялян ужо развівалася маёмасная дыферэнцыяцыя. Пра яе наянасць сведчаць адрозненні  забяспячэнні асобных сялянскіх гаспадарак зямлёй, памерах падатка. Разам з самастойнымі  гаспадарчых адносінах вытворцамі  многіх маёнтках былі і збяднелыя сяляне, іх называлі агароднікамі, кутнікамі, халупнікамі.
Развіццё таварна-грашовых адносін, рост попыту на сельскагаспадарчую прадукцыю на Захаде садзейнічалі здыму сельскай гаспадаркі, прымушалі дасканальваць феадальную сістэму гаспадарання, павялічваць вытворчасць прадукцыі на продаж.
З мэтай павышэння эфектынасці сельскагаспадарчай вытворчасці, павялічвання даходнасці маёнтка у 1557 г. Жігымонт II Агуст правё на дзяржаных землях аграрную рэформу, якая затым атрымала назву “валочная памера”. Уся зямля дзялілася на валокі памерам 33 моргі (морг раняся 0,71 га) або 21,36 га., лепшыя з якіх адводзіліся непасрэдна пад гаспадарку землеладальніка, якая называлася фальварак. Іншыя раздаваліся сялянам у падворнае карыстанне. “Устава на валокі” прадугледжвала суадносіны фальваркавага і сялянскага ворыва як 1 да 7. Гэта значыць, што адну фальваркавую валоку апрацовалі прыгонныя, якія карысталіся 7 валокамі. У залежнасці ад колькасці і якасці атрыманай у карыстанне зямлі вызначася і памер павіннасця, якія выконвалі сяляне. Яны былі рознымі для цяглых і асадных земляроба. Цяглыя сяляне павінны былі за адну валоку адпрацоваць паншчыну 2 дні  тыдзень, а таксама плаціць чынш ад 6 да 21 гроша з валокі і аброк прадуктамі. Асадныя сяляне  асноным плацілі чынш ад 66 да 106 гроша у год з валокі, у залежнасці ад яе якасці. Акрамя таго, для сіх заставаліся такія павіннасці, як гвалты і талокі, розныя віды работ па пабудове і рамонту збудавання, дарог, масто і г.д.
Аграрная рэформа не толькі парадковала землеладанні і павялічвала іх даходнасць, але і замацовала сялян за валокамі, усе яны станавіліся “непахожымі”. Па выніках рэформы колькасць зямельных участка, якія былі  сялянскім карыстанні, зменшылася, справа  тым, што памеры павіннасця у разліку з валокі былі настолькі высокімі, што  сярэднім адну валоку апрацовалі дзве сям’і. Ажыццяленне рэформы прывяло да замены абшчыннага землекарыстання падворным.
Валочная памера садзейнічала развіццю фальварачна-баршчыннай сістэмы гаспадарання і вызначыла напрамак развіцця сельскай гаспадаркі на цэлыя стагоддзі, да адмены прыгоннага права. Змянілася  бок павышэння таварнасці і сутнасць фальварка: у іх большая частка атрыманай прадукцыі выкарыстовалася жо не для асабістага спажывання, а для продажу на рынках.
Паступова след за вялікакняжацкім доменам гэта рэформа была праведзена і на прыватналасніцкіх, царконых землях, але  асноным у заходняй і цэнтральнай Беларусі. На сходзе яна праводзілася больш марудна або зусім не практыкавалася. Прычына заключалася  частых войнах з Маскоскай дзяржавай, якія закраналі гэту тэрыторыю, зменах дзяржаных межа.
У XIII–ХVI стст. у ВКЛ, як і  цэлым у Еропе, хутка развіваліся рамесная вытворчасць, гандаль і адпаведна павялічвалася колькасць гарадо. У Беларусі  гэты час налічвалася каля 40 гарадо і больш за 200 мястэчак, якія адрозніваліся ад гарадо меншай колькасцю насельніцтва і адсутнасцю абарончых збудавання. Каля 40 % гарадо і амаль усе мястэчкі былі прыватналасніцкімі, гэта значыць, належалі феадалам. Астатнія былі вялікакняжацкімі або дзяржанымі. З цягам часу  некаторых дзяржаных гарадах з’явіліся юрыдыкі, гэта значыць, асобныя кварталы або часткі, якія належалі феадалам або царкве.
Дакументы ХVI ст. згадваюць пра наянасць больш за 100 віда рамёства, найбольш распасюджанымі з іх былі апрацока метала, ювелірная справа, ганчарства, ткацтва і інш. У гарадах і мястэчках регулярна наладжваліся кірмашы. Акрамя нутранага рынка, значная частка прадукцыі адпралялася на продаж за мяжу. Рамеснікі  XV–ХVI стст. для абароны інтарэса пачалі ствараць свае прафесійныя аб’яднанні – цэхі. Рамеснікі прыватналасніцкіх гарадо частку сваёй прадукцыі здавалі  гаспадарку феадала.

3.3. Цывілізацыйныя працэсы Новага часу. Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай (другая палова XVI – XVIII стст.)

Пачатак Новага часу характэрны значнымі зменамі  сацыяльна-эканамічным і палітычным развіцці ерапейскіх і азіяцкіх краін. У выніку вялікіх геаграфічных адкрыцця – Амерыкі з яе вялікімі багаццямі, марскога шляху з Еропы  Індыю і інш., а таксама значнага павялічвання колькасці навуковых дасягнення, якія потым атрымалі назву навукова-тэхнічнай рэвалюцыі, пачалося хуткае развіццё прадукцыйных сіл і накапленне багацця  вядучых краінах. На змену сярэднявеччу з пераважна натуральнай гаспадаркай прыйшо новы тып эканомікі, сацыяльнай структуры, ідэалогіі. Пачася працэс фарміравання буржуазіі і дваранства, з аднаго боку, наёмных рабочых, з другога, і адначасова рост сацыяльнай напружанасці  грамадстве. У палітычнай сферы праявілася тэндэнцыя да фарміравання спачатку саслоных манархій, а затым і абсалютызма, геапалітычнай сістэмы буйных дзяржа. Такімі абсалютысцкімі рэжымамі былі Свяшчэнная Рымская імперыя, Шведскае каралества, Іспанія, Англія, Францыя, Расія, Асманская імперыя. Абвастрыліся супярэчнасці паміж гэтымі дзяржавамі, пачасціліся выпадкі экспансіі. Імкнуліся да пашырэння свайго, перш за сё, палітычнага плыву і бліжэйшыя суседзі Беларусі – Расійская дзяржава і Польшча.
У сярэдзіне ХVI ст. Вялікае княства Літоскае аказалася  складаным становішчы. Яно вяло барацьбу супраць напада з подня, поначы. У 1558 г. рускі цар Іван IV пача вайну з Лівонскім ордэнам за выхад да Балтыйскага мора. Лівонія звярнулася за дапамогай да Вялікага княства Літоскага, якое згадзілася зяць ордэн пад свой пратэктарат. У выніку ваенныя дзеянні перакінуліся на тэрыторыю Беларусі. 15 лютага 1563 г. рускія войскі захапілі г. Полацк. Стварылася пагроза захавання цэласнасці і самастойнасці ВКЛ. Не хапала сіл і рэсурса. Бы патрэбен саюзнік. Пагроза з боку Маскоскай дзяржавы з’явілася адной з важнейшых прычын утварэння Рэчы Паспалітай. З пункту гледжання знешняй палітыкі  такім саюзе была зацікалена і Польшча, якая спадзявалася такім чынам павялічыць сваю моц і тым самым засцерагчыся ад магчымых напада турка.
Да нутраных прычын заключэння ніі можна аднесці зацікаленасць у ёй сярэдняй і дробнай шляхты ВКЛ, якая адчувала засілле буйных магната і была не супраць атрымаць тыя ж правы, як і  шляхты Кароны. З другога боку, шляхта Польшчы хацела пашырыць за лік тэрыторыі ВКЛ свае зямельныя ладанні. Ва ніі была зацікалена і каталіцкая царква, якая спадзявалася такім чынам пашырыць свой уплы на Усходзе.
Заключэнню ніі садзейнічалі папярэдняе эканамічнае, палітычнае і культурнае збліжэнне ВКЛ і Кароны, якое адбывалася на працягу стагоддзя, пачынаючы з Крэскай уніі 1385 г., а таксама адзіная адміністрацыя каталіцкай царквы.
У 1562 г. шляхта ВКЛ на палявым сейме каля г. Віцебска прыняла і накіравала вялікаму князю прапанову аб заключэнні ніі з Польшчай. Віленскі сейм 1563 г. згадзіся з ёй і выбра дэлегацыю для перагавора з Польшчай. Перамовы былі цяжкімі і працяглымі, паколькі польскі бок настойва на інкарпарацыі Вялікага княства Літоскага  склад польскай дзяржавы, і толькі  студзені 1569 г. пача сваю працу супольны сейм у г. Любліне. Літоская дэлегацыя імкнулася да ранапранага саюза, але безпаспяхова. Польскі бок пайшо на дэманстрацыю сілы, захапішы з дапамогай указа караля землі, якія ваходзілі  той час у склад ВКЛ: Падляшша, Падолле, Валынь і Кіешчыну. У гэтых абставінах дэлегацыя ВКЛ вымушана была 1 ліпеня 1569 г. падпісаць унію аб утварэнні разам з Польшчай агульнай дзяржавы– Рэчы Паспалітай. Вышэйшым органам аб’яляся аб’яднаны вальны сейм, які збірася  Польшчы і  якім пераважалі дэпутаты ад Польшчы. Узначальва дзяржаву выбарны кароль, ён жа захова тытул князя ВКЛ. Палякі атрымалі права набываць маёнткі  ВКЛ, а ліцвіны –  Польшчы. У ВКЛ заховаліся ранейшы адміністрацыйны апарат, асобнае ад Польшчы заканадаства, судовая арганізацыя, войска, асобная фінансавая сістэма.
Рашэнні Люблінскага сейма насілі  цэлым дыскрымінацыйны характар у адносінах да ВКЛ. Але за гады так званага “безкаралея”, якое цягнулася некалькі гадо, цэнтральная лада аслабла і гэта выкарысталі кіранікі Вялікага княства Літоскага для дэнансацыі шэрагу палажэння Люблінскай уніі. Так, напрыклад, у прынятым у 1588 г. Статуце ВКЛ палякам забаранялася набываць землі  ВКЛ. Там жа юрыдычна замацовалася  якасці мовы справаводства старабеларуская мова. Насуперак уніі, у ВКЛ сталі збірацца асобныя сеймы, а з XVII ст. кожны трэці сейм ста праходзіць у княстве, у г. Гродна. У 1581 г. бы створаны, а з 1582 г. пача дзейнічаць асобны вышэйшы судовы орган – Трыбунал Вялікага княства Літоскага.
З уваходжаннем ВКЛ у склад Рэчы Паспалітай мясцовая сістэма кіравання засталася ранейшай, але дзяржаны лад некалькі змяніся. На чале дзяржавы стая выбарны манарх-кароль. Але яго панамоцтвы былі абмежаваны сеймам. Яшчэ з часу пралення  1574 г. Генрыха Валуа была ведзена практыка прыняцця ад караля  час выбара на каранацыйным сейме пэных абавязацельства перад магнатамі і шляхтай, а таксама пацвярджэнне раней прынятых папярэднікамі. Згодна з “Генрыкавымі артыкуламі” і “Пакта канвента” правы караля былі вельмі абмежаваны сеймам і сам ён знаходзіся пад кантролем 16 сенатара. Кароль абавязвася заховаць вольнасці шляхты, з другога боку, шляхта атрымала права твараць аб’яднанні (канфедэрацыі) і  выпадку адмовы караля выконваць дамоленасці аказваць яму зброенае супраціленне (рокаш). Хаця фармальна ён яшчэ тытулавася вялікім князем, але  кіраванні дзяржавай землі ВКЛ не дыферэнцыраваліся. Адпаведна страціла сваё значэнне паны-рада, хаця фармальна яна працягвала сваё існаванне.
Заканадачая лада належыла сейму, але паслы ад ВКЛ мелі на ім толькі трэцюю частку месц. Па прыкладу Польшчы сейм Рэчы Паспалітай ста падзяляцца на дзве палаты: Сенат, які складася з прадстаніко адміністрацыі, магната, вышэйшага духавенства, і Пасольскую Ізбу. У гэтую ніжнюю палату дэпутаты выбіраліся на павятовых сейміках. Усе важныя рашэнні кароль павінен бы прымаць са згоды сейма, але работа сейма была фактычна паралізавана пасля вядзення  1652 г. права “ліберум вета”, гэта значыць, выключна аднагалоснага прыняцця рашэння. Аслабленне цэнтральнай улады вяло да феадальнай анархіі. Так, з 1652 па 1764 гг. 48 пасяджэння сейма з 55 былі сарваны з-за выкарыстання “ліберум вета”.
З другой паловы XVII ст. з мэтай павялічвання польскага плыву на ВКЛ пачалася паланізацыя і акаталічванне, што прывяло  Рэчы Паспалітай да дэзінтэграцыі грамадства па нацыянальнай і рэлігійнай прыналежнасці. Магнаты і шляхта сё больш апалячваліся. У 1696 г., насуперак Статуту ВКЛ 1588 г., адзінай мовай справаводства стала польская, у выніку беларуская мова захавалася толькі  гаворках простага народа. У гэтым жа годзе шляхта ВКЛ, якая жо амаль цалкам асіміліравалася, была канчаткова ранена  правах з польскай у адносінах кантроля за дзейнасцю вышэйшых службовых асоб. Гэта бы значны крок у сацыяльнай і палітычнай кансалідацыі прывілеяваных саслоя.
Развіццё сельскай гаспадаркі Беларусі з другой паловы XVI ст. вызначалася аграрнай рэформай 1557 г. Жыгімонта Агуста (Валочная памера). Ішо працэс фарміравання і развіцця фальварачна-баршчыннай гаспадаркі. Вынікам аграрнай рэформы былі дасканаленне арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, фарміраванне і развіццё фальварачна-баршчыннай гаспадаркі. Але Валочная памера адначасова змацніла і феадальны ціск сялян, завяршыла іх канчатковае запрыгоньванне.
Пасля кароткачасовага эканамічнага пад’ёму з другой паловы XVII ст. пачася эканамічны заняпад, выкліканы шматлікімі войнамі, якія вяла  гэты час Рэч Паспалітая, скарачэннем  два разы насельніцтва  выніку война, эпідэмій, нераджае, адпаведна, змяншэннем колькасці ворыных зямель, а таксама феадальнымі міжусобіцамі, калі  ходзе міжусобных ваенных дзеяння таксама руйнаваліся паселішчы і знішчаліся пасевы. Усё гэта прыводзіла да змацнення феадальнага ціску, павялічвання падатка. Сяляне  асноным адпрацовалі паншчыну і плацілі чынш. Але да сярэдзіны ХVIII ст. колькасць адпрацовачных дзён у тыдзень на сям’ю з цяглай валокі даходзіла да 12 і нават 16, хаця па “Уставе на валокі” сям’я павінна была адпрацоваць толькі два дні за валоку. Адпаведна зраслі і грашовыя паборы, якіх даследчыкі налічылі 56 наймення. Плацілі нават за права хадзіць у панскі лес, за права выйсці замуж у другую воласць. Акрамя таго, сяляне павінны былі рамантаваць дарогі і масты, удзельнічаць у згонах і талоках, плаціць дзяржаныя падаткі (“падымнае”, “рэйтаршчыну” і інш), выконваць іншыя шматлікія павіннасці.
З другой паловы XVII ст. стала шырока практыкавацца перадача маёнтка у арэнду, але гэта прывяло да яшчэ большай эксплуатацыі сялянства. Усе падарожнікі, якія праязджалі  гэты час праз беларускія землі і пакінулі свае запісы, адзначалі галечу насельніцтва. Напрыклад, польскі дзеяч Ю. Выбінскі  1776 г. піса: “Спосаб жыцця сялян жудасны. Іх спосаб жыцця нельга паранаць з палажэннем жывёлы, якая знаходзіцца  руках добрага гаспадара”. Цяжкае эканамічнае становішча сялянства прыводзіла да сацыяльных канфлікта, хаця яны не атрымалі  Беларусі такіх шырокіх маштаба, як, напрыклад, сялянскія войны  Расіі. Прычыны былі не толькі  ментальнасці беларускага насельніцтва, але і  прыродных асаблівасцях. Сялян часта выратовалі ад голада дары лесу, дзічына, рыба  шматлікіх рэках, або міграцыя на Украіну, да казака. Тым не менш, хваля выступлення ахапіла Палессе, Віцебшчыну, Аршаншчыну, Случчыну. Найбольш буйнымі сялянскімі выступленнямі былі пастанні 1740–1744 гг. у Крычаскім старостве і 1754–1756 гг. у Мазырскім павеце.
Паступовы эканамічны пад’ём пачася толькі з 30–40-х гг. ХVIII ст. Гэтаму садзейнічалі рост попыту на знешнім і нутраным рынках на сельскагаспадарчыя тавары з прычыны павялічвання колькасці гарадо і насельніцтва  іх, прынятыя меры па развіццю гандлю і сродка зносін: пракладзены каналы, тракты, зацверджаны адзіныя меры вагі, аб’ёму, дажыні. У гэты час улады і землеладальнікі пачалі стымуляваць заворванне сялянамі свабодных валок шляхам часовага вызвалення ад павіннасця за гэтыя землі і перасялення іх на так званыя “слабоды”. У выніку да сярэдзіны ХVIII ст. агульная плошча сялянскіх надзела была аднолена. У панскіх гаспадарках удасканальвалася агратэхніка вырошчвання асноных сельскагаспадарчых культур, развівалася жывёлагадоля. Але адначасова павялічвася феадальны прыгнёт сялянства, узмацнялася сацыяльная дыферэнцыяцыя насельніцтва вёсак. Гэта сведчыла аб пачатку разлажэння феадальна-прыгонніцкай гаспадаркі.
Прыкладна аналагічны працэс праходзі і  гарадах. Другая палова ХVI і першая палова XVII стст. былі адзначаны значным ростам колькасці гарадо і гарадскога насельніцтва, але  часы ваеннага ліхалецця другой паловы XVII ст. большасць гарадо і мястэчак Беларусі была спустошана, некаторыя цалкам спалены. З гэтай прычыны сейм Рэчы Паспалітай нават бы вымушаны прыняць пастанову аб вызваленні гарадо ад падатка. Адналенне эканамічнага жыцця  гарадах і мястэчках пачалося  другой палове ХVIII ст., але да канца гэтага стагоддзя так і не была аднолена колькасць гараджан, якая была  першай палове XVII ст. Да гэтага часу цэхавая сістэма паступова ступала  стадыю разлажэння, хаця рамёствы былі распасюджаны  гарадах.
Новым у развіцці прамысловасці стала з’яленне мануфактурнай вытворчасці. Спачатку мануфактуры былі заснаваны на прыгоннай працы. Першая шкляная мануфактура была створана  Налібоках цяперашняга Стабцоскага раёна, затым з’явілася фаянсавая мануфактура  пасёлку Свержань гэтага ж раёна. Буйнымі прадпрыемствамі для таго часу былі шкляная мануфактура ва Урэччы, дзе выраблялі посуд з крышталя, мануфактура па вытворчасці паясо у Слуцку, суконная і палатняная мануфактуры  мястэчку Ружаны і іншыя. У канцы ХVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі жо дзейнічалі звыш 50 прадпрыемства мануфактурнага тыпу.
Адначасова з пад’ёмам эканомікі, ростам гарадо і развіццём прамысловасці  ХVIII ст. значна ажывіся гандаль. Ва нутраным гандлі спачатку пераважалі кірмашы, затым усё большае распасюджанне сталі набываць крамы.
Такім чынам, Беларусь у сваім сацыяльна-эканамічным развіцці на працягу XVII–XVIII стст. прайшла перыяд заняпаду, а з другой паловы ХVIII ст. эканамічнае становішча пачало паступова паляпшацца. Усё большае значэнне стала набываць таварная вытворчасць, з’явіліся новыя формы прамысловасці, актывізавася гандаль.
У другой палове ХVIII ст. Рэч Паспалітая была значна аслабленай у ваеннай, эканамічнай і палітычнай сферах, што выкарысталі суседнія дзяржавы для яе падзелу. Прычыны заняпаду былі наступнымі.
Рэч Паспалітая, у тым ліку і Беларусь, у гэты час стала арэнай ваенных дзеяння паміж буйнымі ерапейскімі дзяржавамі. Лівонская вайна, якая працягвалася з 1558 па 1582 гг., закончылася  цэлым паспяхова. Па Ям-Запольскаму мірнаму пагадненню, заключанаму з Расійскай дзяржавай, да Рэчы Паспалітай адыходзіла большая частка Лівоніі, а таксама ласныя землі, захопленыя рускімі войскамі падчас ваенных дзеяння. Хутка пасля Лівонскай вайны пачаліся ваенныя дзеянні паміж Польшчай і Швецыяй, якія цягнуліся з 1600 па 1629 гг., прычым, нягледзячы на гэта, польскі кароль адначасова зрабі спробу мацаваць свой уплы на сходзе. У 1604–1609 гг. Рэч Паспалітая тройчы распачынала інтэрвенцыю супраць Маскоскай дзяржавы, спачатку пад прыкрыццём міфа аб узвядзенні на маскоскі трон царэвіча Дзмітрыя, малодшага сына Івана IV, а затым і прамую, прычым небезпаспяхова. На працягу 1610–1612 гг. маскоскім царом бы сын польскага караля Уладзісла, але затым ён усё ж бы вымушаны пакінуць межы дзяржавы. Тым не менш, да Рэчы Паспалітай адышлі Смаленск і Чарнігава-Северская зямля.
Хутка пасля гэтага пачалося пастанне казака пад кіраніцтвам Багдана Хмяльніцкага. Пасля нядалай для пастанца бітвы пад Лоевым, якая адбылася  1649 г., Б. Хмяльніцкі звярнуся за дапамогай да Расіі. Рада казака у Пераяслалі  1654 г. прыняла рашэнне аб уваходжанні Украіны  склад Расійскай дзяржавы на правах атаноміі. У выніку гэтага пастанне перарасло  руска-польскую вайну, якая зно закранула землі Беларусі, прыносячы спусташэнні. Адначасова  1655 г. шведскі кароль Карл Х Густа пача вайну супраць Рэчы Паспалітай і захапі Варшаву. Польска-шведская вайна цягнулася да 1660 г., руска-польская – аж да 1667 г. Апошняя закончылася Андрусаскім перамір’ем, згодна з якім да Расіі адыходзілі Смаленскае, Чарнігаскае ваяводствы, левабярэжная Украіна разам з г. Кіевам, Запарожжа. У выніку гэтых войн насельніцтва Беларусі зно скарацілася  2 разы. У час руска-шведскай вайны 1700–1721 гг. частка беларускіх магната падтрымала шведа, частка – расійскага цара Пятра I, у выніку чаго вайна складнілася супрацьстаяннем магнацкіх груповак, якое суправаджалася знішчэннем маёнтка, вёсак сваіх працініка, за гады “Паночнай вайны” загіну кожны трэці жыхар Беларусі, ды і  цэлым Рэч Паспалітая к канцу XVIII ст. аказалася аслабленай у палітычных, эканамічных, дэмаграфічных адносінах. Яе становішча складнялася таксама нацыянальна-рэлігійнымі і сацыяльнымі канфліктамі. Гэтыя канфлікты, асабліва рэлігійныя, сяляк заахвочвалі суседнія дзяржавы, якім было выгадна мець слабага суседа.
Моц дзяржавы падрывалася таксама феадальнай анархіяй. Улада караля была вельмі слабай, дзейнасць сейма паралізавала права “ліберум вета”. Гэта анархія змацнялася барацьбой паміж магнацкімі групокамі. Узброеныя сутыкненні часам перарасталі  сапрадныя бітвы з удзелам тысяч людзей, прымяненнем цяжкага збраення, асадай замка і г.д., фактычна, набывалі форму вайны нутры дзяржавы. Так было, напрыклад, у час буйнага канфлікта паміж групокай магната на чале з гетманам Казімірам Сапегам і антысапегаскай апазіцыяй, які цягнуся з 1696 па 1700 гг. Гэта анархія яшчэ больш абвастралася барацьбой буйных магната за ладу. Сапегі то падтрымлівалі караля, то выступалі супраць яго, Радзівілы займалі то прашведскую пазіцыю, то прафранцузскую, Пацы – праастрыйскую, Чартарыйскія – прарускую. Супрацьстаянні паміж групокамі Паца, Агінскіх суправаджаліся чалавечымі ахвярамі і разбурэннямі.
Эканамічны заняпад і палітычны разброд аслаблялі ваенную магутнасць Рэчы Паспалітай. Шляхта з неахвотай і неарганізавана збіралася на “паспалітыя рушэнні” і па сваіх баявых якасцях уступала рэгулярным войскам іншых краін.
Жорсткія формы феадальнай эксплуатацыі, захаванне адсталых форм паншчыны пазбалялі сялян стымула да працы, прыводзілі да самага нізкага зроню жыцця і гэтым самым аслаблялі  цэлым эканоміку краіны.
У 1764 г. на польскі трон бы узведзены Станісла Агуст Панятоскі. Ён паспрабава правесці абмежаваныя рэформы: часткова адмяні права “ліберум вета”, некаторыя эканамічныя прывілегіі шляхты, зрабі захады па парадкаванню фінансавай сістэмы дзяржавы. Але гэта не задавальняла суседнія дзяржавы, асабліва Расію і Прусію, якія былі зацікалены  слабасці Рэчы Паспалітай. У 1764 г. паміж імі была нават заключана дамоленасць, некаторыя артыкулы якой прадугледжвалі захаванне  Рэчы Паспалітай шляхецкіх вольнасця, права “ліберум вета”, выбара караля. Падставай для прамога мяшання ва нутраныя справы Рэчы Паспалітай стала рэлігійнае пытанне. Пад выглядам абароны право правасланых і ніята Расія і Прусія садзейнічалі стварэнню  Слуцку правасланай, у Торуні пратэстанцкай канфедэрацый. На дапамогу ім былі накіраваны рэгулярныя войскі. Калі ж у 1767 г. сейм Рэчы Паспалітай ураня правы католіка і правасланых, гэта жо выклікала нездавальненне часткі каталіцкай шляхты і магната. Яны стварылі  1768 г. у г. Бары каталіцкую канфедэрацыю. Пачаліся ваенныя дзеянні, у якіх актына дзельнічалі і рускія войскі. Гэтую сітуацыю выкарысталі Расія, Прусія і Астрыя, якія  1772 г. прынялі рашэнне аб першым падзеле Рэчы Паспалітай. Згодна з ім, да Прусіі адышла паночна-заходняя частка Польшчы, Астрыі – подзень Польшчы і Галіцыя, Расіі – сходнія землі Беларусі і Украіны.
З мэтай захавання астатняй часткі дзяржавы сейм Рэчы Паспалітай, які працягвася чатыры гады, з 1788 па 1792 гг., аб’яві сябе генеральнай канфедэрацыяй, каб не прымяняць права “ліберум вета”, і прыня шэраг закона, накіраваных на змацненне цэнтральнай улады. Важнейшыя з іх увайшлі  Канстытуцыю, якая была прынята 3 мая 1791 г. Згодна з ёю, заканадачая лада належала сейму, пры гэтым адмянялася права “ліберум вета”, забараняліся канфедэрацыі. Выканачая лада належала цэнтральнаму раду (Стражы Право) на чале з каралём. Акрамя старшыні, урад складася з кіраніка (прымаса) каталіцкай царквы і пяці міністра. Адмянялася выбарнасць караля, яго лада аб’ялялася спадчыннай. Пашыраліся панамоцтвы караля. Ліквідавася падзел на Карону і Вялікае княства Літоскае, хаця  дадатковым дакуменце “Узаемная гарантыя дзвюх народа” адзначалася, што  дзяржаных камісіях павінен быць аднолькавы лік ліцвіна і паляка. Некалькі абмяжоваліся правы шляхты, у прыватнасці, павышася маёмасны і зроставы цэнз пры выбарах дэпутата сейма. У той жа час пашыраліся правы мяшчан. У войска, акрамя шляхты, дазвалялася рэкрутаваць сялян.
Частка шляхты, нездаволеная стратай шляхецкіх вольнасця, у 1792 г. абвясціла Таргавіцкую канфедэрацыю з мэтай адмены Канстытуцыі З мая 1791 г. Расія, зацікаленая  паслабленні цэнтральнай улады  Рэчы Паспалітай, накіравала на дапамогу канфедэратам 100-тысячную армію. Пры гэтым яна выкарыстала склашуюся сітуацыю і  студзені 1793 г. разам з Прусіяй ажыццявіла другі падзел. Згодна з ім, да Прусіі адышла цэнтральная частка Польшчы, да Расіі – цэнтральная частка Беларусі. Канстытуцыя 3 мая 1791 г. была адменена, адналялася выбарнасць караля.
У сакавіку–лістападзе 1794 г. на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, уцалелай ад дзвюх падзела, разгарнулася пастанне пад кіраніцтвам Тадэвуша Касцюшкі. Мэтай яго было адналенне Канстытуцыі 3 мая 1791 г., Рэчы Паспалітай  межах 1772 г. Пастанцы авалодалі Вільняй, барацьба разгарнулася  Літве і Заходняй Беларусі. Тут яе значалі Якуб Ясінскі. Была створана найвышэйшая Рада Вялікага княства Літоскага, затым перайменаваная  Цэнтральную Дэпутацыю ВКЛ. Яна падпарадковалася Найвышэйшай Нацыянальнай Радзе  Варшаве. Найбольш значныя сутыкненні пастанца з расійскімі войскамі адбыліся пад Слонімам, Вільняй. Пастанне было падалена, пасля чаго  1795 г. адбыся трэці падзел Рэчы Паспалітай паміж Расіяй, Астрыяй і Прусіяй. Да Расіі адышлі Прыбалтыка, уся Беларусь і Украіна. Прусія і Астрыя падзялілі засташуюся частку Польшчы.
Такім чынам, у выніку трох падзела Рэч Паспалітая як дзяржава спыніла сваё існаванне. Беларускія землі адышлі да Расійскай імперыі. З аднаго боку, пашырэнне нутранага рынку і эканамічнай прасторы, больш спакойныя мовы жыцця без феадальнай анархіі і шматлікіх войн спрыялі эканамічнаму развіццю Беларусі. Але, з другога боку, асноная маса насельніцтва трапіла пад больш цяжкі гнёт расійскай манархіі. Узраслі падаткі. Калі раней праводзілася апалячванне, то з першай паловы ХIX ст. пагроза паланізацыі засталася, але, акрамя гэтага, пачалася і русіфікацыя.

Тэма 4. Становішча беларускіх зямель у складзе Расійскай дзяржавы (канец XVIII ст. – кастрычнік 1917 г.)

4.1. Пачатак індустрыяльнай цывілізацыі. Асаблівасці сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі пасля ваходжання  склад Расійскай дзяржавы.
4.2. Палітыка расійскай улады на беларускіх землях у першай палове ХIX ст.
4.3. Вайна 1812 г. і Беларусь. Грамадска-палітычны рух у Беларусі  канцы ХVIII – пачатку ХX стст.
4.4. Адмена прыгоннага права і буржуазныя рэформы другой
паловы ХIX–пачатку ХХ стст. Асаблівасці іх правядзення  Беларусі.
4.5. Першая сусветная вайна і Беларусь. Лютаская рэвалюцыя 1917 г. у Беларусі.

4.1. Пачатак індустрыяльнай цывілізацыі. Асаблівасці сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі пасля ваходжання  склад Расійскай дзяржавы

Канец ХVIII–пачатак ХIX стст. адзначаны значнымі поспехамі  навуцы і тэхніцы, зменамі тэхналагічных працэса у вытворчасці, якія затым атрымалі назву прамысловай рэвалюцыі. Яна пачалася спачатку  Англіі, Германіі, затым перамясцілася  іншыя краіны Еропы, ЗША, Расію і закранула  першую чаргу лёгкую прамысловасць. Пазней, у сярэдзіне і другой палове ХIX ст., ядром прамысловага перавароту стала цяжкая прамысловасць і, перш за сё, машынабудаванне. Вытворчы працэс паскорыла вынаходніцтва  Англіі паравога рухавіка, механічнага ткацкага станка, што, у сваю чаргу, садзейнічала дасканальванню шляхо і сродка зносін. Сапрадную рэвалюцыю  гэтым плане зрабіла вынаходніцтва  1814 г. англійскім інжынерам Стэфенсанам паравоза. На змену парусным судам прыйшлі параходы. У канцы ХVIII ст. лідарам у развіцці прамысловасці стала Англія, але затым яе пачала даганяць Германія. Мануфактуры выцясняліся фабрычнай вытворчасцю. Расла колькасць гарадскога насельніцтва. Аднак хуткае развіццё машыннай вытворчасці суправаджалася змацненнем эксплуатацыі наёмных рабочых і адпаведна абвастрэннем сацыяльнай напружанасці. Яна вылілася  чартысцкі рух у Англіі (масавы збор подпіса пад харціямі), пастанні ткачо у Германіі і інш.
Расія некалькі пазней уступіла на шлях капіталістычнага развіцця. Працэс паступовага разлажэння феадальна-прыгонніцкіх адносін тут пачася  пачатку ХIX ст. У прамысловасці гэта праявілася  хуткім росце мануфактурнай вытворчасці, з’яленні першых фабрык і завода, дзе жо выкарыстовалася наёмная праца. Новыя рысы намеціліся і  сельскай гаспадарцы, яна стала больш арыентаванай на рынак, але гэтаму супярэчылі кансерватыныя формы вядзення гаспадаркі і прыгонніцкія адносіны. Памешчыкі імкнуліся павялічыць даходнасць сваіх гаспадарак шляхам змяншэння сялянскіх надзела, павялічвання дзён баршчыны, аброка. Гэта абвастрала сацыяльныя адносіны.
Для Беларусі былі характэрны тыя ж рысы гаспадарання, як і  цэлым у Расіі. Яна была аграрнай ускраінай Расійскай імперыі. Амаль усе сяляне былі прыгоннымі, прычым каля 70 % належалі памешчыкам, пераважна буйным, астатнія – дзяржаве, дваранам, царкве. З далучэннем да Расійскай імперыі павялічылася колькасць рускіх землеладальніка. Да пачатку ХIX ст. ім былі пажалаваны землі разам з 250 тыс. рэвізскіх (мужчынскіх) душ сялян. Жыццё патрабавала павышэння таварнасці сельскай гаспадаркі, таму памешчыкі пачалі пашыраць пасевы тэхнічных культур, перш за сё ільну, цукровых бурако, бульбы. У шэрагу гаспадарак пачалі выкарыстовацца сельскагаспадарчыя машыны.
У сувязі з патрабаваннямі рынку  першай палове ХIX ст. пачала вызначацца спецыялізацыя сельскагаспадарчай вытворчасці па асобных рэгіёнах: вырошчванне льну і бульбы на сходзе і развіццё жывёлагадолі на захадзе. Развівалася памешчыцкая прадпрымальніцкая дзейнасць, ствараліся падсобныя промыслы, перш за сё, па вытворчасці гарэлкі. Да 50-х гг. ХIX ст. у Беларусі дзейнічалі каля 3 тысяч невялікіх вінакурань. Прыбытак ад гэтага віду промысла склада да 60% усяго даходу многіх памешчыцкіх гаспадарак. У 1852 г. у Беларусі дзейнічала 12 цукровых завода, якія перапрацовалі буракі і выраблялі да 10 тыс. пудо цукру  год. Некаторыя памешчыкі, напрыклад, І. Храптовіч, для павышэння матэрыяльнай зацікаленнасці сваіх прыгонных сялян уводзілі элементы частковай платы за іх працу. Але большасць землеладальніка працавалі, як і раней, імкнучыся пабольшыць даходнасць сваіх гаспадарак шляхам узмацнення эксплуатацыі прыгонных сялян, павялічвання аброку, колькасці дзён баршчыны. Гэта вяло да збяднення сялян. Яны не маглі  понай меры выконваць свае абавязкі перад гаспадарамі і дзяржавай, пачасціліся сялянскія выступленні.
Паглыбленне крызісу  сельскай гаспадарцы прымусіла лады правесці рэформу, якая пачалася перш за сё сярод дзяржаных сялян. Было створана Міністэрства дзяржанай маёмасці на чале з графам П.Д. Кісялёвым, таму пазней гэтыя меры пачалі называцца рэформай Кісялёва. Яна праводзілася на працягу 1840–1857 гг. у дзяржаных маёнтках і прадугледжвала тры асноныя накірункі: перабудова кіравання дзяржанай вёскай, палітыка “апякунства” над дзяржанымі сялянамі і люстрацыя (інвентарызацыя) маёнтка. Была ведзена трохступенчатая сістэма кіравання: губерніі – акругі – сельскія правы. На месцах павышалася роля абшчыны. Апякунская палітыка прадугледжвала агранамічныя мерапрыемствы, пашырэнне колькасці прыходскіх школ, паляпшэнне медыцынскай дапамогі, стварэнне страхавых фонда і матэрыяльную дапамогу дзяржаным сялянам у выпадках нераджая. Была праведзена інвентарызацыя дзяржаных маёнтка і ведзена рэгламентацыя сялянскіх павіннасця. З 1844 г. у дзяржаных уладаннях Беларусі сяляне пераводзіліся з паншчыны на аброк, прычым змяншалася грашовая рэнта. Малазямельным павялічваліся памеры надзела. У выніку рэформы некалькі палепшылася становішча дзяржаных сялян, але яна спрыяла і росту маёмаснай дыферэнцыяцыі. Гэту рэформу лады спрабавалі распасюдзіць і на памешчыцкае землеладанне, але не атрымалі падтрымкі сярод землеладальніка. Яна абмежавалася складаннем інвентаро памешчыцкіх маёнтка.
Працэс разлажэння феадальных адносін закрану у Беларусі і прамысловасць. Павялічылася колькасць мануфактур, у тым ліку і з прымяненнем наёмнай працы. Станочае значэнне на развіццё прамысловасці і гандлю аказала ключэнне Беларусі  агульнарасійскі рынак і буданіцтва дарог, водных шляхо зносін: Бярэзінскага канала, рэканструкцыя Агінскага і Днепра-Бугскага канала. У цэлым жа прамысловасць Беларусі першай паловы ХIX ст. насіла  асноным дробнатаварны характар, але з 1850-х гг. пачася хуткі рост капіталістычных мануфактур, узбуйненне майстэрань і пашырэнне прымянення  іх наёмнай працы. Менавіта  20-я гг. ХIX ст. пачалі знікаць першыя фабрыкі і заводы: суконныя прадпрыемствы  мястэчках Хомск і Косава на Гродзеншчыне, мукамольны завод у Магілёве і інш. Усяго  Беларусі  1860 г. налічвалася 942 прамысловых прадпрыемства (без уліку вінакуранных) з пераважна наёмнай працай. Прадукцыя фабрычных прадпрыемства ужо перазыходзіла мануфактурную, хаця фабрык і рабочых, якія працавалі  іх, было менш у 3–4 разы.
У першай палове ХIX ст. вызначылася і спецыялізацыя прамысловасці Беларусі: у асноным развівалася лёгкая прамысловасць, пераважна тэкстыльная, па перапрацоцы лесу і сельскагаспадарчай прадукцыі.
З развіццём капіталістычных адносін звязаны і рост гарадо. За пастагоддзе колькасць гарадскога насельніцтва павялічылася  4 разы: з 80 да 320 тыс. Адпаведна пашырася і гандаль.
У другой палове ХIX ст.  свеце разгарнуся тэхналагічны пераварот, які ста працягам прамысловай рэвалюцыі і суправаджася паскарэннем эканамічнага развіцця краін Еропы, ЗША, Японіі. Гэта выявілася  паскораным развіцці прамысловасці, у першую чаргу, цяжкай. Удасканальвася паравы рухавік, а  канцы ХIX ст. бы вынайдзены рухавік унутранага згарання. Вялікае значэнне мела асваенне электрычнасці і вынаходніцтва электрарухавіка.
З адкрыццём электрычнасці пачася пераварот у сродках сувязі: былі адкрыты тэлеграф, тэлефон, радыё, якія звязалі паміж сабой ерапейскія краіны, а затым і ЗША. Значныя адкрыцці былі зроблены  вобласці хіміі, біялогіі.
Паспяхова развівася транспарт. На змену паруснікам у пачатку ХХ ст. канчаткова прыйшлі параходы. Хутка расла сетка чыгуначных дарог, у канцы ХIX ст. з’явіся атамабільны транспарт. Хуткімі тэмпамі праходзіла мадэрнізацыя прамысловых прадпрыемства. Усё гэта стымулявала развіццё машынабудавання, павелічэнне аб’ёма вытворчасці жалеза, нафты, вугалю.
Прамысловы пераварот садзейніча пашырэнню механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці і, як вынік, павышэнню яе эфектынасці.
У той жа час у выніку прамысловай рэвалюцыі абвастрылася канкурэнцыя паміж вядучымі краінамі. У канцы ХIX ст. Англія страціла сваё лідзіруючае становішча, яе дагналі  сваім прамысловым развіцці Германія, Бельгія, Францыя і Швейцарыя. Хуткімі тэмпамі развівалася эканоміка  Японіі і ЗША. Да пачатку ХХ ст. Злучаныя Штаты выйшлі на першае месца  сусветнай прамысловай вытворчасці. Усё гэта абвастрала барацьбу за рынкі збыту і перадзел калоній.
Хуткі рост колькасці фабрык і завода, пашырэнне аб’ёма вытворчасці прамысловай прадукцыі, ускладненне тэхналагічнага працэсу патрабавалі павелічэння капіталакладання. Гэта прывяло да знікнення акцыянерных таварыства. Пачалося аб’яднанне прадпрыемства у манаполіі: картэлі, сіндыкаты, канцэрны, трэсты. Гэты працэс пашырыся  пачатку ХХ ст., калі манапалістычныя аб’яднанні пачалі станаліваць кантроль над цэлымі галінамі прамысловасці, складваліся міжнацыянальныя і транснацыянальныя карпарацыі, якія разгарнулі барацьбу за эканамічны перадзел свету. Канцэнтрацыі вытворчага і банкаскага капітала садзейніча сусветны крызіс, які адбыся  1900–1903 гг. Усё гэта прывяло да перарастання капіталізму  імперыялізм, што характэрна і для Расіі.
Расія пазней за ерапейскія краіны ступіла на шлях капіталістычнага развіцця. Яна значна адставала ад іх у сваім эканамічным развіцці, але тэмпы роста аб’ёма прамысловай вытворчасці былі высокімі. Расія хутка даганяла заходнія краіны і хаця  пачатку ХХ ст. яшчэ не дасягнула зроню ЗША, Германіі і Англіі, але жо паранялася з французскай прамысловасцю. Асаблівасцю эканамічнага развіцця Расіі  гэты перыяд была таксама значна большая, чым у краінах Захаду, ступень манапалізацыі прамысловасці і банка, перапляценне адносна развітага аграрнага капіталізму з сярэдневяковым пафеадальным землеладаннем.
Беларусь па-ранейшаму заставалася аграрнай ускраінай Расійскай імперыі, але сельская гаспадарка сё больш набывала таварны характар, пасля адмены прыгоннага права шырэй стала выкарыстовацца наёмная праца, актыней сталі жывацца элементы механізацыі. Панская гаспадарка сё цясней звязвалася з рынкам, станавілася прадпрымальніцкай. Гэтаму садзейнічала выгаднае палажэнне Беларусі, якая суседнічала з ерапейскімі краінамі, развітая сетка чыгунак, буданіцтва якіх пачалося з 1862 г. Сялянская гаспадарка, хаця  ёй панава дробнатаварны клад, таксама набывала рысы буржуазнага характару. Развіццё капіталізму  сельскай гаспадарцы праялялася перш за сё  інтэнсіфікацыі і паглыбленні спецыялізацыі земляробства, пашырэнні жывання машын і дасканаленых прылад працы, паляпшэнні агракультуры, выкарыстанні наёмнай рабочай сілы, сацыяльна-класавай палярызацыі сялянства.
У 1860–1870-х гг. аснонай галіной земляробства па-ранейшаму заставалася збожжавая, прычым значная частка прадукцыі з панскіх гаспадарак ішла на продаж. Але  1880–1890-я гг. у сувязі са зніжэннем цэн на збожжа, абумоленым прытокам на ерапейскія рынкі збожжавых выраба з ЗША, Канады, Аргенціны, вырошчванне таварнага хлеба  Беларусі стала нявыгадным. Акрамя таго, сельская гаспадарка Беларусі, якая знаходзілася  зоне рызыконага земляробства, не магла канкурыраваць з зернявымі раёнамі Украіны, адкуль таксама пачало паступаць па чыгунцы збожжа. У гэтых умовах памешчыкі і сялянская буржуазія  канцы ХIX ст. пачалі пераарыентоваць свае гаспадаркі на малочна-мясную жывёлагадолю. За перыяд 1883–1900 гг. пагалое прадукцыйнай жывёлы вырасла  два разы, у тым ліку, каро – у 2,4 разы. Выводзіліся палепшаныя пароды жывёлы, тэхнічная перапрацока малочных прадукта. У маёнтках былі адкрыты больш за 200 сыраварных і масларобчых завода. У выніку  1890-я гг. у парананні з 1870-мі гг. вываз малочных прадукта на продаж павялічыся  4 разы, а вываз мясной прадукцыі – амаль у 2 разы. У заходніх і цэнтральных рэгіёнах Беларусі была даволі распасюджанай танкарунная авечкагадоля.
Развіццё малочна-мясной жывёлагадолі паплывала на структуру пасяных плошча. У 7,7 разо пашырыліся пасевы кармавых тра, галоным чынам, у памешчыцкіх гаспадарках. У пачатку ХХ ст. заходні рэгіён ста трэцім пасля Польшчы і Прыбалтыкі па дзельнай вазе кармавых тра у агульнай пасяной плошчы.
Акрамя мяса-малочнай накіраванасці, у Беларусі вызначылася спецыялізацыя рэгіёна па вырошчванню тэхнічных культур, у першую чаргу, бульбы. Па яе вытворчасці заходнія рэгіёны разам з Прыбалтыкай займалі першае месца  Ерапейскай Расіі. Рост гандлёвага бульбаводства бы звязаны не толькі з вытворчасцю кармо для жывёлы, але, галоным чынам, з развіццём вінакураннай вытворчасці  памешчыцкіх маёнтках. У канцы ХIX ст. сярэдняя штогадовая вытворчасць 40-градуснага разбаленага спірту  пяці заходніх губернях складала больш за 8 млн. вёдзер. Значная колькасць бульбы накіровалася на продаж  іншыя рэгіёны. У паночнай Беларусі асноным накірункам стала ільнаводства. Гэта працаёмкая культура патрабавала вялікай колькасці наёмнай рабочай сілы.
Рост вінакурэння, развіццё масларобчых, сыраварных, алейных, суконных і іншых сельскагаспадарчых падсобных прадпрыемства адыгрывалі важную ролю ва сталяванні капіталістычных адносін у сельскай гаспадарцы. Гэтыя напрамкі спецыялізацыі захаваліся і  пачатку ХХ ст. Як і раней, павялічваліся пасевы тэхнічных і кармавых культур: бульбы, бурако, ільну і каноплі. Важнай галіной сельскагаспадарчай вытворчасці заставалася жывёлагадоля.
Значна палепшылася тэхнічнае аснашчэнне сельскагаспадарчай вытворчасці, пашыраліся рыначныя сувязі.
Разам з тым, у другой палове ХIX ст. і пачатку ХХ ст. развіццё капіталістычных адносін у беларускай вёсцы спалучалася з рэшткамі феадалізму. Найбуйнейшым перажыткам прыгонніцтва заставалася панская зямельная ласнасць. У гэты час памешчыкам належала 50,3% прыдатнай для апрацокі зямлі, сяляне валодалі 33,4% надзельнай зямлі, астатняя была ва ласнасці дзяржавы, царквы. Пры гэтым для Беларусі было характэрным менавіта буйнае памешчыцкае землеладанне. Адпаведна заховалася малазямелле аснонай часткі сялян, адпрацовачныя павіннасці за карыстанне сялянамі панскай зямлёй.
Перажыткамі феадалізму  парэформенных пазямельных адносінах у Беларусі з’яляліся церазпалосіца, якая спалучалася з дробнапалосіцай сялянскіх угоддзя, а таксама пафеадальныя натуральныя павіннасці, абмежаванне грамадзянскіх право сялянства.
Усё гэта было характэрным і для пачатку ХХ ст. Памешчыцкая сістэма гаспадарання паказала сваю няздольнасць адаптавацца да новых капіталістычных адносін. У выніку да 1914 г. у банках было закладзена дзве трэціх памешчыцкіх зямель.
Прамысловасць Беларусі  1860–1870-я гг. развівалася марудна, пазней рост значна паскорыся. Гэта было перш за сё звязана з агульным прамысловым уздымам у свеце. Развіваліся тры асноныя формы арганізацыі вытворчасці: дробнатаварная, мануфактурная і фабрычна-заводская. Колькасць рамесных майстэрань за 40 гадо павялічылася  8 разо і дасягнула у 1900 г. 84 тыс. са 144 тыс. рабочых, прычым 67 тыс. былі наёмнымі. Колькасць мануфактур таксама за гэты час павялічылася  два разы. Але вызначальнай рысай прамысловасці стала бурнае развіццё фабрык і завода, асабліва  канцы ХIX ст. Гэты перыяд можна лічыць пачаткам індустрыялізацыі. На працягу 1880–1890-х гг. ХIX ст. у Беларусі было пабудавана  чатыры разы больш прадпрыемства, чым за два папярэдніх дзесяцігоддзі. Да ліку найбольш буйных і найбольш тэхнічна дасканалых прадпрыемства належалі Добрушская папяровая фабрыка, суконныя фабрыкі  Альбярціне (Гродзенская губерня) і Парэччы (Мінская губерня), Гродзенская тытунёвая фабрыка, ільнопрадзільная фабрыка “Дзвіна”  Віцебску. Фабрыкі і заводы давалі амаль палову сёй прамысловай прадукцыі.
Разам з тым, нягледзячы на буданіцтва фабрык і завода, па колькасці пераважалі дробныя прадпрыемствы. Пры гэтым трэба адзначыць як асаблівасць Беларусі тое, што большасць прадпрыемства, у тым ліку, фабрык і завода, знаходзіліся не  гарадах, а  сельскай мясцовасці. Гэта было абумолена наянасцю таннай рабочай сілай у вёсках, а таксама структурай прамысловай вытворчасці: пераважалі прадпрыемствы па перапрацоцы лесу і сельскагаспадарчай сыравіны. Другараднае значэнне мелі іншыя прамысловыя галіны: гарбарная, шкляная і іншыя.
Да пачатку ХХ ст. у Беларусі бы завершаны прамыслова-тэхнічны пераварот, у асноных галінах прамысловасці і транспарту канчаткова зацвердзілася перавага фабрычна-заводскай вытворчасці. Пры захаванні  асноным той галіновай структуры вытворчасці, якая склалася  ХIX ст., у ХХ ст. назіраліся пэныя змены. У выніку крызіса 1900–1903 гг. узмацнілася канцэнтрацыя вытворчасці, узрасла дзельная вага буйных прадпрыемства, павялічылася колькасць рабочых на іх. Канцэнтрацыя вытворчасці абумовіла тварэнне акцыянерных кампаній. У канцы ХIX ст. у Беларусі дзейнічалі 10 акцыянерных таварыства. У пачатку ХХ ст. іх колькасць павялічылася да 34, прычым частка з іх была з удзелам інвестыцый замежнага капітала. Сведчаннем канцэнтрацыі і манапалізацыі вытворчасці стала з’яленне сіндыката і манапалістычных аб’яднання: сіндыкат кафельных заводчыка у Копысі, сіндыкат піваварных заводчыка Паночна-Заходняга краю  Оршы, камітэт запалкавых фабрыканта Заходняга краю  Мінску. З канца ХIX ст. у эканамічным жыцці Беларусі значную ролю пачалі адыгрываць банкі: Мінскі камерцыйны банк і філіялы акцыянерных банка небеларускага паходжання.
Развіццё капіталістычных адносін, індустрыялізацыя не прывялі да паляпшэння жыцця аснонай масы насельніцтва. У сельскай мясцовасці змацнялася сацыяльная дыферэнцыяцыя грамадства. У пачатку ХХ ст. больш заможны слой сялянства склада каля 8%. У той жа час з 1877 па 1905 гг. колькасць малазямельных гаспадарак (з надзелам да 15 дзесяцін) узрасла  2 разы і склала 84,5% усіх гаспадарак. Беззямельныя і малазямельныя сяляне з’яляліся базай для фарміравання сельскага і гарадскога пралетарыята – наёмнай рабочай сілы. У канцы ХIX ст. на памешчыка і сельскую буржуазію працавалі 182 тыс. парабка. Колькасць прамысловых рабочых, з улікам рамесніка і чыгуначніка, у пачатку ХХ ст. дасягнула 350 тыс. Узровень жыцця іх бы таксама нізкім. Пры фактычна ненарміраваным рабочым дні заробкі беларускіх рабочых былі на 20% ніжэйшымі, чым у прамысловых цэнтрах Расіі, дзве трэціх іх ішлі на харчаванне і наём кватэры. Нізкі зровень жыцця сялян і рабочых прывялі да новай з’явы канца ХIX–пачатку ХХ стст.– эміграцыйнага руху. Даследчыкі лічаць, што  пачатку ХХ ст. па эканамічных прычынах за мяжу выехала ад 200 да 500 тыс. беларуса. Такім чынам, эканамічнае жыццё Беларусі сведчыць аб развіцці капіталізму і яго вышэйшай стадыі – імперыялізму, але ён не паспе набыць класічныя формы і  1913 г. Беларусь працягвала заставацца аграрным прыдаткам Расійскай імперыі.

4.2. Палітыка расійскай улады на беларускіх землях у першай палове ХIX ст.

Пасля далучэння беларускіх зямель да Расіі палітыка лады  цэлым была накіравана на іх зліццё з іншымі рэгіёнамі Расійскай імперыі. Але першапачаткова лады лічвалі спецыфіку сацыяльна-эканамічнага і грамадскага жыцця насельніцтва гэтага рэгіёна і не пераходзілі да адкрытай русіфікатарскай палітыкі. Яна пачала пашырацца пасля пастання 1830–1831 гг.
У сацыяльна-адміністрацыйнай сферы беларускія землі да пачатку ХIX ст. былі падзелены згодна з унутраным расійскім адміністрацыйным падзелам на 5 губерня, якія  сваю чаргу аб’ядноваліся  2 генерал-губернатарствы: Літоскае (Віленская, Гродзенская, Мінская губерніі) і Беларускае (Віцебская, Магілёская губерніі). Пазней тэрмін Белая Русь бы заменены паняццем “Паночна-Заходні край”. Губерніі падзяляліся на паветы, паветы – на воласці (акрамя 1830–1861 гг.). Адміністрацыйны апарат у асноным адпавяда расійскаму, але заховаліся некаторыя старыя назвы пасад, напрыклад, павятовы маршалак і інш. Спачатку  беларускіх губернях працягва дзейнічаць Статут ВКЛ 1588 г., але  1831 г. у Віцебскай і Магілёскай, а  1840 г. – у Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях ён бы адменены і  Беларусі было ведзена расійскае заканадаства.
Прыватналасніцкія гарады і мястэчкі выкупляліся ладамі і згодна з даравальнай граматай гарадам 1785 г. іх жыхары раняліся  правах з іншым гарадскім насельніцтвам Расійскай імперыі, дзяліліся на 6 разрада, кіраніцтва ажыццялялася гарадской думай на чале з гарадскім галавой. Магдэбургскае права скасовалася. Некаторы час у беларускіх гарадах яшчэ заховалася дзеянне Статута 1588 г.
Магнаты і шляхта павінны былі прынесці прысягу новым уладам, пасля чаго яны набывалі правы расійскіх дваран. Тыя ж, хто адмаляся прынесці прысягу, павінны былі за кароткі тэрмін прадаць свае маёнткі і з’ехаць за мяжу. Забараняліся канфедэрацыі, сеймы, правы шляхты былі істотна абмежаваны.
Сяляне з-за іх галечнага становішча спачатку былі вызвалены на два гады ад падатка, у наступныя дзесяць гадо яны браліся на ільготнай аснове, але затым пачаліся спаганяцца  поным размеры. Уводзіліся рэкруцкія наборы.
Нацыянальная палітыка расійскіх лад спачатку была даволі памярконай. Справаводства, кнігадрукаванне, навучанне  школах, як і раней, ажыццяляліся на польскай мове. Але адначасова праводзілася палітыка пратэкцыянізма рускай мове. Такім чынам, беларусы падвяргаліся двайному нацыянальнаму прыгнёту. З 1830-х гг., пасля падалення пастання  Польшчы, Беларусі і Літве, польскі плы паступова пача выцясняцца, узамен яго разгарнулася актыная русіфікацыя беларускага насельніцтва. Адначасова пачася так званы “разбор” шляхты, накіраваны на выключэнне дробнай шляхты заходніх губерня са складу дваранства. Ён заключася  праверцы дакумента, пацвярджаючых шляхецкае званне. Не вытрымашых праверку шляхціча пераводзілі  саслое аднадворца у сельскай мясцовасці і грамадзян у гарадах.
Для ярэя указам ад 23 верасня 1794 г. устаналівалася мяжа аседласці. Згодна з ёй, ярэі маглі сяліцца толькі на беларускіх, літоскіх і часткова краінскіх землях, пры гэтым ім забаранялася набываць маёнткі. Падаткі ж яны павінны былі плаціць у двайным памеры. Пазней ярэйскаму насельніцтву было забаронена займацца сельскай гаспадаркай і яно пераважна сканцэнтравалася  мястэчках і невялікіх гарадах.
У адносінах да рэлігійных аб’яднання улады спачатку таксама займалі зважаныя пазіцыі. Каталіцызм не забараняся, нават часова была аднолена дзейнасць ордэна езуіта. Але дзяржанай канфесіяй стала праваслае. Улады матэрыяльна падтрымлівалі правасланых святаро, выдзялялі сродкі для буданіцтва правасланых храма. Але пасля пастання 1794 г. каталіцкаму і ніяцкаму духавенству было забаронена схіляць у сваю веру людзей. Уніята пачалі пераводзіць у стан правасланых. Гэтыя дзеянні лады заканадача былі замацаваны 12 лютага 1839 г. на ніяцкім саборы  Полацку. На ім было прынята рашэнне аб далучэнні ніяцкай царквы да рускай правасланай.

4.3. Вайна 1812 г. і Беларусь. Грамадска-палітычны рух на Беларусі  канцы ХVIII – пачатку ХX стст.

У пачатку ХIX ст. у выніку дзяржанага перавароту  Францыі да лады прыйшо Напалеон. У 1804 г. ён аб’яві сябе імператарам. У выніку ваенных дзеяння Напалеон падпарадкава амаль усю Заходнюю і Цэнтральную Еропу. Антыфранцузская кааліцыя, у якую ваходзіла і Расія, пацярпела паражэнне. У 1807 г. у Тыльзіце паміж Расіяй і Францыяй бы заключаны мір, адной з умо якога было стварэнне на землях, адабраных у Прусіі, Вялікага герцагства Варшаскага. Напалеон разлічва на гэта герцагства як на плацдарм на выпадак вайны з Расіяй. На працягу наступных гадо адносіны паміж Расіяй і Францыяй заставаліся абвостранымі, перш за сё, з-за імкнення абедзвюх краін да ерапейскай гегемоніі і з-за кантынентальнай блакады Англіі. Гэтыя канфлікты прывялі да нападзення Францыі на Расію.
12 чэрвеня 1812 г. 600-тысячная армія Напалеона, у якую ваходзілі і прадстанікі падпарадкаваных Францыі народа Еропы, перасекла дзяржаную мяжу Расійскай імперыі. Ёй супрацьстаялі тры разрозненыя расійскія арміі агульнай колькасцю 200 тыс. чалавек. Каб аб’яднацца і сабрацца з сіламі, яны пачалі з баямі адыходзіць на сход. У час адступлення ваенныя дзеянні адбыліся каля Кобрына, Міра, Полацка, Магілёва. Да канца ліпеня тэрыторыя Беларусі была акупіравана французамі. Каб набыць прыхільніка, 19 чэрвеня 1812 г. Напалеон аб’яві аб адраджэнні Вялікага княства Літоскага і твары часовы орган улады – Камісію Вялікага княства Літоскага. Але на самой справе Беларусь была падзелена, як і  Францыі, на дэпартаменты, кантоны на чале з французскай адміністрацыяй, усталявася акупацыйны рэжым, сутнасць якога заключалася  зборы правіянта для французскага войска і яго папаненні за кошт рэкрута з мясцовага насельніцтва. Польская шляхта  асноным прыхільна сустрэла француза, але значная частка беларускага насельніцтва, нездаволеная рабаніцтвам і гвалтам, не падтрымала акупанта. На тэрыторыі Беларусі пачалі тварацца партызанскія атрады. Вядома, што яны дзейнічалі  Барысаскім, Дрысенскім, Полацкім і іншых паветах.
Французская армія пасля бітвы на Барадзінскім полі здолела без бою заняць Маскву, але, знясіленая, у кастрычніку 1812 г. вымушана была пачаць адступленне назад, на захад па спустошанай Смаленскай дарозе. Адначасова перайшлі  наступленне і расійскія войскі. На зваротным шляху на тэрыторыі Беларусі, асабліва  час пераправы праз р. Беразіну каля г. Барысава, французская армія панесла катастрафічныя страты.
Вайна нанесла Беларусі вялікія спусташэнні. У выніку рабавання гаспадарка была разбурана, многія паселішчы, асабліва на сходзе, спалены, пачаліся голад, масавыя эпідэміі. Пасяныя плошчы, колькасць жывёлы скараціліся  два разы. Але расійскі рад не зменшы на спустошаных землях падаткі, захава старыя прыгонніцкія парадкі, больш таго, маніфестам ад 12 снежня 1812 г. аб’ялялася дараванне мясцовым памешчыкам, якія падтрымалі Напалеона, з вяртаннем ім іх маёнтка. Пасля паражэння  Расіі Напалеон ужо не здоле паспяхова весці ваенныя дзеянні супраць кааліцыі ерапейскіх дзяржа, якія зно падняліся супраць яго, і пасля некалькіх нядалых бітва Напалеон бы схоплены і сасланы на востра Святой Алены. Згодна з рашэннямі Венскага кангрэса ерапейскіх дзяржа, які праходзі з кастрычніка 1814 па чэрвень 1815 гг., у Еропе адналяліся зрынутыя раней манархічныя рэжымы, ліквідаваліся тыя ператварэнні, якія адбыліся  перыяд Французскай буржуазнай рэвалюцыі і напалеонаскіх войн, па новаму вызначаліся межы дзяржа. Большая частка Вялікага герцагства Варшаскага на правах атаноміі адышла да Расіі і стала называцца Каралествам Польскім.
Вынікі Венскага кангрэса, наданне атаноміі Каралеству Польскаму, а таксама абяцанне Аляксандра I аднавіць Рэч Паспалітую  межах 1772 г. вызвалі рост прапольскіх патрыятычных настроя сярод значнай часткі шляхецкай інтэлігенцыі і вучнёскай моладзі.
У 1817 г. сярод студэнта Віленскага ніверсітэта знікла тайнае таварыства філамата (аматара навук). Арганізатарамі яго былі А. Міцкевіч, Т. Зан. Таварыства мела філіялы  іншых навучальных установах Беларусі. У 1820 г. было створана другое таварыства – філарэта (прыхільніка дабрачыннасці). Члены таварыства вывучалі беларуска-літоскі край, займаліся культурна-асветніцкай, навуковай дзейнасцю, прапагандавалі ідэі свабоды і ронасці людзей і народа. Але яны крытыкавалі царскі рад і таемна выказваліся за адналенне Рэчы Паспалітай. У 1823 г. гэтыя таварыствы былі выкрыты і распушчаны, а найбольш актыныя члены падвергліся ганенням.
У 1825 г. К.Г. Ігельстромам, А.І. Вягеліным, М.І. Рукевічам было створана таварыства “Ваенныя сябры” з ліку афіцэра Літоскага корпуса, мясцовай шляхты, чыноніка, вучнёскай моладзі. Члены таварыства падзялялі ідэі дзекабрыста і 24 снежня 1825 г. зрабілі спробу падняць пастанне  Літоскім корпусе  час прыняцця прысягі на вернасць імператару Мікалаю I, але пацярпелі нядачу.
У сярэдзіне 1820-х гг. тайныя таварыствы  Беларусі былі разгромлены, але антырадавыя настроі сярод пэных пласто насельніцтва заховаліся. Ідэі адналення Рэчы Паспалітай былі папулярнымі сярод патрыятычна настроеных людзей польскай арыентацыі, асабліва  Каралестве Польскім. Рэвалюцыя  Францыі, нацыянальна-вызваленчыя рухі  Бельгіі, Італіі далі штуршок для пастання  Варшаве, якое пачалося 29 лістапада 1830 г. Мэтай яго было адналенне Рэчы Паспалітай  межах 1772 г. Яно ахапіла сю Польшчу, на бок пасташых перайшла польская армія. Хутка  кіраніцтве выявіліся два накірункі: кансерватыны на чале з князем А. Чартарыйскім, які ставі адну мэту – адналенне Рэчы Паспалітай; і левы на чале з І. Лялявелем, які выступа таксама і за буржуазна-дэмакратычныя свабоды, надзяленне сялян зямлёй з адначасовай грашовай кампенсацыяй памешчыкам. У Варшаве бы утвораны Часовы рад, пазней ён бы перайменаваны  Нацыянальны рад, скліканы сейм, які прыня “Маніфест польскага народа”.
У 1831 г. пастанне перакінулася на беларускія землі, пераважна паночна-заходнія паветы Мінскай губерні і Віленскую губерню. Тут дзеяннямі пастанца кірава утвораны  студзені 1831 г. Віленскі цэнтральны пастанцкі камітэт. На месцах таксама ствараліся павятовыя рады, якія пачалі праводзіць рэкруцкія наборы. Усяго  пастанні на беларускіх землях прынялі дзел каля 10 тыс. чалавек, але дзейнічалі пастанцкія атрады стыхійна. У канцы мая на дапамогу пастанцам з Польшчы бы накіраваны атрад пад камандаваннем генерала Д. Хлапоскага колькасцю 700 чалавек, пазней – яшчэ 12-тысячны корпус генерала А. Гелгуда і Г. Дэмбінскага. 19 чэрвеня 1831 г. пад Вільняй расійскае войска нанесла паражэнне аб’яднаным сілам пастанца і да канца ліпеня пастанне  Беларусі і Літве было падалена. Многія яго дзельнікі былі асуджаны, маёнткі канфісковаліся. Была скасавана атаномія Царства Польскага. Пачася “разбор” шляхты, бы адменены Статут ВКЛ 1588 г. Расійскі рад перайшо да больш актынай палітыкі русіфікацыі.
Тым не менш, нягледзячы на рэпрэсіі і русіфікацыю, грамадскі рух у 30–50-я гг.XIX ст. не спыніся. У 1836 г. у Вільні пад кіраніцтвам Франца Савіча пачало дзейнічаць “Дэмакратычнае таварыства”, якое выступала за адзінства  барацьбе супраць самадзяржая, за вызваленне сялян і надзяленне іх зямлёй. Пазней, на працягу 1846–1849 гг. у Вільні, Мінску і іншых беларускіх гарадах існавала тайная арганізацыя “Саюз свабодных брато”, якая налічвала больш за 200 члена. Саюз таксама ставі мэтай звяржэнне самадзяржая і ажыццяленне дэмакратычных ператварэння. Гэтыя арганізацыі былі выкрыты і разгромлены. Але і лады былі вымушаны некалькі лібералізаваць сваю палітыку  заходніх губернях. У сярэдзіне ХIX ст. палітычная сітуацыя  Беларусі прадажала заставацца нестабільнай.
У другой палове ХIX ст. значнай з’явай у нацыянальна-вызваленчым руху стала пастанне 1863–1864 гг. Ужо  час яго падрыхтокі выявіліся дзве палітычныя групокі: “белыя” і “чырвоныя”. Першыя абмяжоваліся адной мэтай: адналенне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. мірнымі сродкамі. “Чырвоныя” ставілі больш радыкальныя мэты: яны выказваліся за адналенне Польшчы праз пастанне, устаналенне рэспубліканскага ладу. Найбольш радыкальныя з іх выказваліся за самавызначэнне народа, ліквідацыю памешчыцкага землеладання.
Для падрыхтокі і кіравання пастаннем у Варшаве  1862 г. бы створаны Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК), а  Вільні – Літоскі правінцыяльны камітэт (ЛПК), фармальна падначалены ЦНК. Старшынёй апошняга з кастрычніка 1862 г. бы К. Каліноскі.
Пастанне пачалося  Польшчы 22 студзеня 1863 г., раней вызначанага тэрміну. ЛПК падтрыма яго, 1-га лютага абвясці сябе Часовым правінцыяльным урадам Літвы і Беларусі і абнародава праграму, якая, у прыватнасці, прадугледжвала перадачу сялянам бясплатна зямельных надзела, якімі яны да гэтага карысталіся. Але  сакавіку ЦНК, дзе пачалі пераважаць “белыя”, незадаволены сепаратызмам і радыкальнасцю ЛПК, адхілі ад улады апошні, у тым ліку і К. Каліноскага, і замяні яго Аддзелам па кіраніцтву правінцыямі Літвы на чале з памешчыкам Я. Гейштарам.
З пачаткам пастання  Беларусі, галоным чынам, у заходніх паветах пачалі стварацца атрады пастанца, у асноным, з ліку дробнай шляхты, рамесніка, навучэнца, афіцэра, якія пакінулі армію. Сяляне, якія складалі асноную масу насельніцтва, склалі толькі 18 % сярод удзельніка пастання. На гэта паплывалі, з аднаго боку, антыпольская прапаганда і рэпрэсіныя меры з боку царскіх улад, з другога боку, змяншэнне выкупных плацяжо для сялян і адмена для іх палажэння часоваабавязаных. У выніку пастанне не прыняло шырокага размаху і ператварылася  дзейнасць разрозненых партызанскіх атрада. Усяго  Беларусі  першай палове 1863 г. дзейнічалі каля 15 тысяч пастанца, якія не маглі супрацьстаяць рэгулярным войскам. За гэты час адбылося 46  сутычак пастанца з карнікамі, найбольш буйныя з іх – бітва каля в. Мілавіды і захоп Горак. У чэрвені 1863 г., пасля арышту многіх члена Аддзела па кіраніцтву правінцыямі Літвы, на чале пастання зно ста К. Каліноскі, які твары падпольны рад – Чырвоны жонд, але пастанне жо ішло на спад. Восенню 1863 г. барацьба на Беларусі спынілася, а  1864 г. былі разгромлены і апошнія атрады  Польшчы. 22 сакавіка 1864 г. К. Каліноскага павесілі  Вільні. На Беларусі і  Літве было абвешчана ваеннае палажэнне, 128 удзельніка пастання пакараны смерцю, каля 13 тыс. асуджаны на катаргу ці высланы  адміністратыным парадку.
Пасля пастання 1863–1864 гг., у апошняй трэці ХIX ст., на беларускіх землях адбылося каля 400 сялянскіх выступлення. У гэты час выразнікамі іх інтарэса сталі народнікі, якія лічылі, што Расія можа прыйсці да сацыялізму, мінуючы капіталізм, праз сялянскую абшчыну. Агульнарасійскае аб’яднанне “Зямля і воля”, утворанае  1861 г., выступала за перадачу зямлі сялянам без выкупу, за народаладдзе. У 1879 г. арганізацыя “Зямля і воля” распалася на дзве часткі: “Чорны перадзел”, дзе на першы план ставілася барацьба за раздзел памешчыцкай зямлі, і “Народную волю”, якая выступала за змацненне палітычнай барацьбы і індывідуальны тэрор. Народніцкія гурткі дзейнічалі  Віцебску, Гродна, Мінску, Магілёве, Слуцку і іншых гарадах Беларусі. У 1879–1880 гг. у Мінску існавала падпольная народніцкая друкарня, дзе выдаваліся лістокі і іншая літаратура. У 1884 г. беларускія студэнты, якія вучыліся  Пецярбурзе, арганізавалі групу “Гоман”, якая мела жо больш выразную беларускую нацыянальна-вызваленчую накіраванасць. Яна імкнулася аб’яднаць народніцкія гурткі  Беларусі і станавіла сувязі з некаторымі з іх. Былі таксама выдадзены два нумары аднайменнай газеты.
Пасля забойства народавольцамі Аляксандра II, выканацам якога з’явіся І.Я. Грынявіцкі, народніцкія арганізацыі былі разгромлены і на іх змену прыйшлі  1890-я гг. ліберальныя народнікі, якія адмовіліся ад індывідуальнага тэрора. Народавольскія гурткі, уцалелыя пасля разгрому і блізкія да іх арганізацыі, якія дзейнічалі і  1890-х гг., часцей пачалі жываць іншую назву – “сацыялісты-рэвалюцыянеры”. Але  гэты час ужо распасюджваліся марскістскія ідэі і сацыял-дэмакратычны рух, пача пашырацца рабочы рух, з’явіліся першыя сацыял-дэмакратычныя гурткі, дзе рабочыя вывучалі марксізм, створаны першыя рабочыя арганізацыі. Прада, у адрозненне ад Расіі, у Беларусі  сувязі з асаблівасцямі прамысловага развіцця рабочы рух бы менш арганізаваным і насі эканамічны характар. У 1870-я гг. у Беларусі адбылося 7 забастовак, у 1880-я гг. – дзесяць, у 1890-я гг. – ужо 95.
У 1897 г. у Вільні адбыся з’езд ярэйскіх сацыял-дэмакратычных арганізацый Літвы, Беларусі і Польшчы, на якім бы утвораны Усеагульны ярэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі (БУНД), які галонай мэтай лічы барацьбу за паляпшэнне эканамічнага становішча ярэйскіх рабочых.
У 1898 г. у Мінску прайшо першы з’езд сацыял-дэмакратычных арганізацый, на якім была творана Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (РСДРП), якая выступіла за звяржэнне самадзяржая і станаленне дыктатуры пралетарыята. Прада, на другім з’ездзе  1903 г. РСДРП раскалолася на дзве плыні: бальшавіко, якія адстойвалі ідэю сацыяльнай рэвалюцыі, і меншавіко, прыхільніка рэформ.
У 1902 г. узнікла партыя сацыяліста-рэвалюцыянера (эсэра), якія дабіваліся замены самадзяржая дэмакратычнай рэспублікай, галоным чынам, шляхам індывідуальнага тэрора, выступалі за перадачу зямлі сялянам на прынцыпах ураняльнага размеркавання. У гэтым жа годзе групы партыі польскай сацыялістычнай (ППС), якія дзейнічалі  Літве і Заходняй Беларусі, аб’ядналіся  рэгіянальную арганізацыю – ППС у Літве. Яны таксама стаялі на пазіцыях народніцкага сацыялізму, але  праграме і выпускаемай літаратуры не было нават успаміна пра Беларусь.
У 1903 г. частка нацыянальных дзеяча на чале з братамі Антонам і Іванам Луцкевічамі правяла  Вільні першы з’езд Беларускай Рэвалюцыйнай Грамады, якая была перайменавана  Беларускую Сацыялістычную Грамаду. У прынятай праграме прадугледжваліся  якасці бліжэйшых мэта звяржэнне царызму, перадача зямлі сялянам на мовах ураняльнага землекарыстання, развіццё беларускай культуры, прадсталенне Беларусі краявой атаноміі з сеймам у Вільні, а  перспектыве – знішчэнне капіталістычнага ладу, скасаванне прыватнай уласнасці на зямлю, утварэнне незалежнай дэмакратычнай рэспублікі. Беларуская Сацыялістычная Грамада была першай палітычнай арганізацыяй, якая арыентавалася на нацыянальныя інтарэсы беларуса.

Пад уплывам левых палітычных партый у пачатку ХХ ст. пачася здым рабочага руху. У 1901–1904 гг. адбылося 408 забастовак, у якіх прынялі дзел 56 тыс. чалавек. За гэты ж час 95 разо рабочыя выходзілі на дэманстрацыі. Яны, як правіла, праходзілі пад аховай узброеных дружынніка. У беларускіх вёсках у 1901–1904 гг. адбылося 116 сялянскіх выступлення, у асноным, у форме патра і лясных парубак, захопу памешчыцкіх зямель і сервітутных угоддзя.
У пачатку 1905 г. у сувязі з растрэлам 9 студзеня мірнай дэманстрацыі  Пецярбурзе пачалася першая руская рэвалюцыя. Хваля выступлення пратэсту пракацілася па сёй імперыі, у тым ліку, і па Беларусі. У студзені стачкі, дэманстрацыі ахапілі каля 30 гарадо і мястэчак, у іх прынялі дзел каля 60 тыс. чалавек. У красавіку–чэрвені пачася новы пад’ём рабочага руху, колькасць удзельніка эканамічных і палітычных стачак, дэманстрацый дасягнула 200 тыс. чалавек. Высокі зровень эканамічнай і палітычнай барацьбы рабочых назірася і  наступныя месяцы. Большасцю выступлення кіравалі мясцовыя арганізацыі РСДРП і Бунда. Адначасова за першае пагоддзе 1905 г. адбылося 290 сялянскіх выступлення, што амаль у тры разы перавысіла іх колькасць за папярэднія 4 гады. Да восені сялянскім рухам былі ахоплены се паветы Беларусі. У кастрычніку-снежні 1905 г. палітычныя стачкі пачалі спалучацца з пастаннямі, узброенай барацьбой. Пачаліся хваляванні сярод салдат царскай арміі.
У час усерасійскай кастрычніцкай палітычнай стачкі рэвалюцыйным рухам былі ахоплены 53 гарады і мястэчкі Беларусі, а колькасць удзельніка палітычных стачак і дэманстрацый дасягнула 164 тыс. чалавек. У Гродне, Бабруйску, Брэсце адбыліся выступленні салдат. У гэтых умовах царскі рад пайшо на ступкі. 17 кастрычніка 1905 г. Мікалай II падпіса маніфест, згодна з якім народу абяцаліся палітычныя свабоды, утваралася дзяржаная Дума з заканадачымі правамі. Але жо на наступны дзень, 18 кастрычніка, у Мінску былі растраляны дзельнікі мітынгу, якія сабраліся на прывакзальнай плошчы з нагоды прыняцця царскага маніфеста. 52 чалавекі былі забіты, 124 паранены. Кастрычніцкая стачка і царскі маніфест актывізавалі кансерватыны і ліберальна-буржуазны рух. Узніклі серасійскія манархічныя партыі “Саюз рускага народа”, “Савет аб’яднанага дваранства”, “Айчынны саюз” з рэгіянальнымі аддзеламі, у тым ліку, і  Беларусі, а таксама ліберальна-буржуазныя–канстытуцыйныя дэмакраты (кадэты), “Саюз 17 кастрычніка”.
У лістападзе-снежні 1905 г., нягледзячы на палітычныя ступкі царызма, рэвалюцыйны рух працягвася. Ён перарос у снежаньскую палітычную стачку, якая ахапіла таксама 17 гарадо і мястэчак Беларусі. Масавы характар набылі сялянскія выступленні. Вышэйшай ступенню рэвалюцыі стала зброенае пастанне  Маскве, пасля чаго яна пайшла на спад. Пачаліся рэпрэсіі супраць актыных удзельніка выступлення.
Былі разгромлены многія мясцовыя арганізацыі левых партый. 3 чэрвеня 1907 г. царскі рад разагна Дзяржаную думу і арыштава сацыял-дэмакратычную фракцыю. Летам гэтага года Беларуская Сацыялістычная Грамада прыняла рашэнне аб самароспуску. Найбольш актыныя члены і кіруючыя кадры Грамады згрупіраваліся вакол газеты “Наша ніва” і перайшлі  асноным да культурна-асветніцкай работы. Першая рэвалюцыя пацярпела паражэнне, але яна садзейнічала ператварэнню самадзяржая  канстытуцыйную манархію.

4.4. Адмена прыгоннага права і буржуазныя рэформы другой паловы ХIX–пачатку ХХ стст. Асаблівасці іх правядзення  Беларусі

Крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы, яе супярэчнасць з развіваючыміся капіталістычнымі адносінамі, нездавальненне сялянства сваім эканамічным становішчам прымусілі царскі рад адмяніць прыгоннае права. Для падрыхтокі рэформы  студзені 1857 г. бы створаны Сакрэтны камітэт на чале з царом. Дваранскія губернскія камітэты, якія працавалі з наступнага года, прапанавалі некалькі праекта рэформы. Пасля іх разгляду 19 лютага 1861 г. імператар Аляксандр II падпіса “Маніфест” і “Палажэнні” аб адмене прыгоннага права. У “Агульным Палажэнні” вызначаліся асабістыя і маёмасныя правы сялян, парадак кіравання і выканання павіннасця. Да Беларусі адносіліся два мясцовых Палажэння. Адно прымянялася да расійскіх, а таксама Віцебскай і Магілёскай губерня, дзе існавала абшчынная форма землекарыстання, другое – да Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерня, дзе было падворнае землекарыстанне. Згодна з імі, сяляне атрымлівалі асабістую свабоду і зямлю за выкуп.
Ва сходняй Беларусі  залежнасці ад якасці зямлі вызначаліся надзелы на кожнага чалавека мужчынскага полу ад 1 да 5,5 дзесяцін. У заходняй частцы Беларусі за сялянамі замацоваліся ранейшыя надзелы, якімі яны карысталіся да рэформы. Калі  памешчыка заставалася менш адной трэці зямлі, якую яны мелі раней, або памеры сялянскіх надзела перавышалі вышэйшую норму, то лішкі памешчык ме права адрэзаць і далучыць да сваіх зямель. Атрымаць зямлю ва ласнасць сяляне маглі толькі за выкуп, сума якога вызначалася аброкам, капіталізаваным з 6% гадавых. Такім чынам, памешчык працягва атрымліваць гадавы даход, роны памеру былога гадавога аброка. Сяляне павінны былі выплаціць адразу 20% сумы выкупа зямлі, астатнія 80 % выплочвала памешчыку дзяржава. Гэтая сума аб’ялялася сялянскім догам дзяржаве, які трэба было вярнуць за 49 гадо пры 6% гадавых. Пасля адмены прыгоннага права як мінімум на працягу 9 гадо сяляне лічыліся часоваабавязанымі і павінны былі несці ранейшыя павіннасці: плаціць аброк і адпрацоваць баршчыну, ім не дазвалялася выйсці з сельскай абшчыны.
Рэформа у тым выглядзе, у якім яна праводзілася, калі сяляне працягвалі адбываць ранейшыя павіннасці, а памешчыкі пакінулі сабе бальш паловы сіх зямель, прычым найбольш прыдатных для апрацокі, калі бы завышаны кошт выкупа зямлі, не магла задаволіць насельніцтва. Гэтая нездаволенасць таксама знайшла выражэнне  пастанні пад кіраніцтвам К. Каліноскага. Каб адцягнуць сялян ад удзелу  пастанні, урад пайшо на некаторыя ступкі земляробам Беларусі і Літвы. Было адменена становішча часоваабавязаных, на 20% зніжаны выкупныя плацяжы, беззямельныя надзяляліся 3 дзесяцінамі зямлі.
16 мая 1867 г. бы прыняты закон аб дзяржаных сялянах, якіх налічвалася  Беларусі 20% ад усёй колькасці сельскага насельніцтва. Зямля, якой яны да гэтага часу карысталіся, пераходзіла  іх уласнасць, але за выкуп. Пры гэтым, у адрозненне ад прыватналасніцкіх, дзяржаныя сяляне самі павінны былі носіць усе выкупныя плацяжы, якія, прада, былі ніжэйшымі, чым у былога панскага сялянства.
Пасля сялянскай рэформы 1861 г. урад прыня рад мер па дасканаленню сельскага кіравання. У губернях утвараліся губернскія па сялянскіх справах установы, у паветах уводзіліся пасады міравых пасярэдніка і павятовыя міравыя з’езды, з 1874 г. – павятовыя па сялянскіх справах установы і з 1899 г. – земскія павятовыя начальнікі і павятовыя з’езды. На месцах дзейнічалі валасныя сходы, валасныя праленні, валасныя сялянскія суды, у сёлах – сельскія сходы і старасты. Гэтыя меры былі першымі крокамі на шляху стварэння органа мясцовага самакіравання.
Наступным крокам стала земская рэформа 1864 г. Згодна з ёй, у паветах і губернях ствараліся выбарныя земскія становы, якія займаліся кіраніцтвам мясцовай гаспадаркай, народнай асветай, медыцынскім абслугованнем, дабрачыннасцю. Земствы насілі сесаслоны характар, усе мелі права выбіраць сваіх прадстаніко – галосных–на павятовыя земскія сходы, на якіх у сваю чаргу выбіралі прадстаніко у павятовую земскую праву. Земствы і іншыя мясцовыя сялянскія становы з’яляліся абмежаванымі органамі самакіравання. Яны не мелі органа выканачай улады і залежалі ад мясцовай адміністрацыі, фактычна выконвалі сё, што патрабавалі ад іх урадавыя чынонікі. Але нават у такім выглядзе яны не былі ведзены у Беларусі, Літве і Правабярэжнай Украіне, паколькі пасля пастання 1863 г. царскі рад не давяра мясцовым апалячаным памешчыкам, якія маглі мець уплы у земствах.
Першая спроба тварыць земскія становы  Мінскай, Віцебскай і Магілёскай губернях была зроблена  1903 г, але яны не выбіраліся, а прызначаліся міністрам унутраных спра і губернатарамі і знаходзіліся пад іх кантролем. Толькі  1911 г. у гэтых губернях былі ведзены выбарныя земствы, але выбары праводзіліся па нацыянальным (польскай і рускай) курыям, прычым апошняя абавязкова павінна была пераважаць. Бы уведзены таксама высокі маёмасны цэнз для выбаршчыка. Пры гэтым за губернатарамі і міністрам унутраных спра засталося права прыпыняць любыя рашэнні земскіх устано, яны ж зацвярджалі старшынь і члена павятовых земскіх упра. У заходніх беларускіх губернях нават такія земствы не былі ведзены.
У 1864 г. была праведзена таксама судовая рэформа. Суды абвяшчаліся сесаслонымі, галоснымі і з незалежнымі ад урада выбарнымі суддзямі. У судовым працэсе прадугледжвася дзел адваката, пры гэтым у разглядзе судовых спра па крымінальных учынках і грамадзянскіх справах удзельнічалі выбарныя прысяжныя засядацелі.
Стваралася судовая сістэма. Разглядам дробных спра займася міравы суд са спрошчаным судаводствам, які значальва выбарны міравы суддзя. Судом другой інстанцыі бы павятовы з’езд міравых суддзя. Найбольш важныя справы разглядаалі акруговыя суды, якія падзяляліся на крымінальныя і грамадзянскія, судзебныя палаты, якія аб’ядновалі некалькі губерня. Вышэйшай судовай інстанцыяй лічыся Сенат. У Беларусі рэформа пачалася са спазненнем, з 1872 г. Міравыя суддзі тут не выбіраліся, а прызначаліся міністрам юстыцыі. Са спазненнем, з 1882 г., у беларускіх губернях былі ведзены інстытуты прысяжных засядацеля, акруговыя суды, судовыя палаты, прычым прысяжныя засядацелі таксама зацвярджаліся ладамі.
З 1875 г., са спазненнем на 5 гадо, у Беларусі пачалося правядзенне гарадской рэформы. Сутнасць яе заключалася ва вядзенні выбарнага гарадскога самакіравання: гарадской думы, гарадской правы, гарадскога галавы. Выбары праводзіліся па трох курыях (сходах): буйныя ласнікі, якія плацілі трэцюю частку агульных збора, выбіралі трэцюю частку галосных, гэта значыць, прадстаніко у гарадскую думу. Адпаведна праводзіліся выбары па курыі сярэдніх уладальніка і па трэцяй курыі дробных уласніка. Выбары праводзіліся на аснове маёмаснага цэнзу, а выбарныя кіранікі дум зацвярджаліся міністрам унутраных спра або губернатарам, яны ж маглі прыпыніць любое рашэнне гарадской управы.
Падобна іншым рэформам, напрамак у бок усесаслонасці мела і школьная рэформа, якая праводзілася з 1864 г. і прадугледжвала пашырэнне сеткі пачатковых школ, падзел гімназій на рэальныя і класічныя, увядзенне пэнай атаноміі і выбарнасці для ніверсітэта. Апошняе не адносілася да Беларусі, дзе  гэты час не існавалі ВНУ, не было і земскіх школ. Тут у кожнай губерніі былі адкрыты дырэкцыі народных вучылішч, якія ажыццялялі кантроль за працай школ і настаніка.
У 1865 г. былі зацверджаны часовыя Правілы аб друку. Яны адмянялі папярэднюю цэнзуру для твора не менш чым 10 друкаваных аркуша, але выдацы прадажалі несці судовую адказнасць за выпускаемую прадукцыю. Для выдання меншых памера і перыядычнага друку папярэдняя цэнзура заховалася. У Беларусі згодна з асобнымі цыркулярамі генерал-губернатара друк понасцю заставася пад кантролем мясцовай адміністрацыі.
Ваенная рэформа, якая пачалася з 1862 г., уводзіла сеагульную воінскую павіннасць. Тэрміны службы складалі 6 гадо у арміі і 7 – на флоце. Для асоб з вышэйшай адукацыяй тэрмін службы зніжася да шасці месяца, сярэдняй – да 1,5 года і ніжэйшай – да 4 гадо. У сувязі з увядзеннем воінскай павіннасці твараліся ваенныя акругі для арганізацыі набора навабранца.
У Беларусі, дзе рэформы праводзіліся пазней і з абмежаваннямі, яны адразу сутыкнуліся з контррэформамі, якія пачалі водзіцца з 1866 г., пасля замаху на імператара і асабліва з 1881 г., пасля забойства Аляксандра II. З 1866 г. суддзі былі падначалены губернатарам, узмацніся адміністрацыйны нагляд за фарміраваннем складу прысяжных. У 1887 г. фактычна была адменена галоснасць судо, а міністр юстыцыі атрыма права прыпыняць судовыя разгляды.
Узмацніся адміністрацыйны нагляд за пачатковымі школамі і народнымі вучылішчамі, пачала пашырацца сетка царкона-прыходскіх школ. Зно уводзіліся саслоныя абмежаванні для вучобы  сярэдніх навучальных установах. У друку зно уводзілася папярэдняя цэнзура. Мясцовая адміністрацыя пасля 1881 г. атрымала права забараняць органы друку, прыпыняць дзейнасць земства і гарадскіх дум. З 1899 г. уводзіся інстытут земскіх начальніка для кантролю за дзейнасцю земства. Новае Гарадавое палажэнне, прынятае  1892 г., значна павышала маёмасны цэнз на выбарах у гарадскія думы.
У пачатку ХХ ст. з мэтай стварэння для сябе апоры  вёсцы рад па прапанове старшыні Савета Міністра П. А. Сталыпіна пача правядзенне аграрнай рэформы. Пачаткам яе ста Указ імператара ад 9 лістапада 1906 г., які канчаткова прыня сілу закона 14 чэрвеня 1910 г. пасля хвалення Дзяржанай Думай і Дзяржаным Саветам. Згодна з ім, ліквідавалася сялянская абшчына, сяляне атрымалі права выхаду з яе, замацавання за сабой надзельнай зямлі  поную ласнасць з правам свабоднай куплі-прадажы. Пры выхадзе з абшчыны зямля зводзілася  адзін масі у выглядзе хутаро, калі гаспадар перавозі туды і гаспадарчыя пабудовы, або водруба, калі хатнія пабудовы заставаліся  вёсцы. Згодна з Законам 1910 г. і Законам ад 29 мая 1911 г. аб землепарадкаванні ліквідацыю абшчыны і перасяленне сялян на хутары і водрубы землепарадкавальныя камісіі маглі рабіць прымусова. Усяго на хутары і водрубы выйшлі 12 % сялян, у асноным, з усходняй Беларусі.
Дзяржаныя і земскія становы аказвалі сялянам-уласнікам пэную агранамічную і тэхнічную дапамогу. Сялянскі пазямельны банк, крэдытныя кааператыныя становы імкнуліся аблегчыць шляхам прадсталення пазык куплю-продаж зямлі.
Важным напрамкам рэформы стала перасяленне сялян, якія не мелі зямлі або выказвалі пажаданне аб яе продажу, на свабодныя землі  Сібіры або на Далёкім Усходзе. У 1907–1914 гг. з пяці заходніх губерня перасяліліся 335,4 тысячы пераважна беззямельных або малазямельных сялян, 10% з іх затым вымушаны былі вярнуцца  родныя мясціны.
Рэформа закранула пераважна заможных сялян, якія выкарысталі яе для таннай скупкі зямлі, і сялянскую беднату, якая замацовала за сабой надзельную зямлю, каб тут-жа яе прадаць і канчаткова парваць з земляробствам. Яна садзейнічала сацыяльнаму расслаенню  вёсках, развіццю  сельскай мясцовасці капіталістычных адносін, канцэнтрацыі капіталістычнай зямельнай уласнасці.

4.5. Першая сусветная вайна і Беларусь. Лютаская рэвалюцыя 1917 г. у Беларусі

У пачатку ХХ ст. абвастрыліся супярэчнасці з-за калоній, рынка збыту і сфер уплыву паміж ерапейскімі дзяржавамі і, перш за сё, паміж каланіяльнай дзяржавай Англіяй і хутка набіраючай эканамічную і ваенную моц Германіяй. Гэта прывяло да тварэння дзвюх ваенна-палітычных блока дзяржа: Германія, Астра-Венгрыя, з аднаго боку, Францыя, Англія і Расія, з другога, і пачатку 19 ліпеня (1 жніня) 1914 г. вайны паміж імі. Гэта вайна з цягам часу перарасла  сусветную, у якой прынялі дзел 33 краіны з насельніцтвам звыш 1,5 млрд. чалавек. Першапачаткова германскі блок імкнуся шляхам “бліцкрыга“ разграміць Францыю, каб пазбегнуць вайны на два фронты. Расійскія войскі, каб аблегчыць становішча саюзніка, пачалі актыныя дзеянні  Галіцыі і Усходняй Прусіі. Паступова пасля перадыслакацыі нямецкіх войск Усходні фронт ста галоным: тут к 1915 г. была сканцэнтравана большая частка астра-германскіх дывізій. Пасля некалькіх паражэння расійская армія пакінула тэрыторыю Польшчы, частку заходняй Беларусі і толькі  кастрычніку 1915 г. фронт стабілізавася па лініі Дзвінск–Паставы–Смаргонь–Баранавічы–Пінск. Прыкладна 25 % тэрыторыі Беларусі аказалася  нямецкай акупацыйнай зоне. Тут бы устанолены акупацыйны рэжым, які суправаджася рэквізіцыямі, увядзеннем прымусовых работ, розных падатка і інш. Але і  гэтых умовах беларускія палітычныя дзеячы спрабавалі разгарнуць нацыянальна-вызваленчы рух. У 1915 г. бы утвораны Беларускі народны камітэт (БНК) на чале з А. Луцкевічам. Пад яго кіраніцтвам пачала выпускацца газета “Гоман”, працавалі таварыствы “Золак”, ”Навуковае таварыства”, ”Беларускі вучыцельскі саюз” і інш. У снежні 1915 г. бы выпушчаны “Універсал Вялікага княства Літоскага”, у якім адзначалася аб намеры тварыць канфедэратыную дзяржаву. Але немцы аддалі перавагу літоцам і згадзіліся на тварэнне  пачатку 1917 г. літоскай Рады (Тарыбы), кіруючага органа літоскай дзяржанасці пад пратэктаратам Германіі.
На неакупіраванай немцамі тэрыторыі Беларусі склалася складанае сацыяльна-эканамічнае становішча. У расійскую армію было мабілізавана каля паловы мужчын. 1,5 млн. чалавек былі эвакуіраваны глыб Расіі, адначасова  Беларусі аказалася каля 1,7 млн. бежанца з заходніх рэгіёна Расійскай імперыі. Большая частка прамысловасці, звыш 400 прадпрыемства, таксама была эвакуіравана, астатняя пераведзена на выпуск ваеннай прадукцыі. На 70% скараціліся пасяныя плошчы. Адпаведна пача адчувацца востры дэфіцыт прадукта харчавання, прамысловых тавара, у некалькі разо узраслі цэны на іх, што выклікала нездавальненне насельніцтва. Гэта праявілася  ажыленні рабочага руху, захопу сялянамі памешчыцкай маёмасці. Пачаліся хваляванні сярод салдат, найбольш буйным з якіх стала выступленне 4 тыс ваеннаслужачых на Гомельскім размеркавальным пункце  кастрычніку 1916 г. Нарастала нездавальненне і  цэнтральных рэгіёнах Расіі.
23 лютага (8 сакавіка) 1917 г. у Петраградзе пачаліся стыхійныя хваляванні, якія да 27 лютага перараслі ва зброенае пастанне. 2 сакавіка 1917 г. цар Мікалай II адрокся ад прастола. З ліку дэпутата Дзяржанай думы бы створаны часовы рад, які спачатку значалі князь Г. Льво, затым А. Керэнскі. У ходзе пастання бы сфарміраваны таксама Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутата, які ме рэальную ладу  сталіцы. Такім чынам, утварылася двоеладдзе. Савет, дзе пераважалі меньшавікі і эсэры, падтрыма Часовы рад, але аставі за сабой права кантроля за яго дзейнасцю. Канчатковае рашэнне аб будучым дзяржаным ладзе, як і пытанне аб зямлі, былі адкладзены да Устаночага схода.
Пасля атрымання звестак аб перамозе рэвалюцыі  Петраградзе  Мінску 7 сакавіка 1917 г. бы утвораны Камітэт грамадскай бяспекі як орган мясцовага кіравання Часовага рада. Падобныя камітэты зніклі і  другіх буйных гарадах Беларусі. Часовы рад скасава пасады губернатара і павятовых спраніка, а іх функцыі перада урадавым і павятовым камісарам, імі сталі, як правіла, старшыні губернскіх і павятовых земскіх упра. Адначасова з Камітэтам грамадскай бяспекі бы створаны і Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутата. Такія ж Саветы пачалі тварацца і  другіх гарадах. Усяго  Беларусі знікла каля 150 Савета розных назва, у іх, за выключэннем Мінскага, пераважалі меншавікі, бундацы, эсэры. Такім чынам, у Беларусі таксама назіралася двоеладдзе, але асаблівасцю было тое, што  гэтым рэгіёне знаходзілася стака вярхонага камандавання і дыслацыраваліся вайсковыя часці. Ваенныя сталі трэцяй рэальнай сілай, якая аказвала свой уплы на далейшае развіццё падзей. Але і  арміі таксама пачалася дэмакратызацыя, ва сіх вайсковых падраздзяленнях былі створаны вайсковыя камітэты. Хаця яны і прызналі Часовы рад, але часта не падпарадковаліся камандаванню і нават бралі дзейнасць камандзіра пад свой кантроль. Паступова вызначалася і чацвёртая сіла – нацыянальныя арганізацыі, якія выпрацавалі праграмы нацыянальнага адраджэння.
Пасля рэвалюцыі пачалі адналяцца і пашыраць сваю дзейнасць палітычныя партыі: кадэты, эсэры, бундацы, сацыял-дэмакраты. Аднавіла сваю дзейнасць і Беларуская Сацыялістычная Грамада (БСГ), якая летам 1917 г. ужо налічвала каля 5 тысяч члена. Акрамя яе, узніклі яшчэ 23 нацыянальныя арганізацыі, найбольш буйнымі з іх з’яляліся Беларуская партыя народных сацыяліста (БПНС), Беларуская народная грамада, Хрысціянска-дэмакратычная злучнасць беларуса і іншыя. 25–27 сакавіка 1917 г. яны правялі  Мінску свой з’езд і выбралі Беларускі нацыянальны камітэт на чале з буйным памешчыкам Р. Скірмунтам для падрыхтокі выбара у Беларускую краявую раду. Рада падтрымала Часовы рад, але дабівалася атаноміі Беларусі  складзе Расійскай федэрацыі.

Тэма 5. Фарміраванне і мацаванне савецкай грамадска-палітычнай сістэмы  Беларусі (кастрычнік 1917 – 1941 гг.)

5.1. Станаленне беларускай дзяржанасці
5.2. Асаблівасці пераходу БССР да мірнага жыцця. Новая эканамічная палітыка. Правядзенне індустрыялізацыі і калектывізацыі.
5.3. Культурнае развіццё Беларусі  1917 – 1941 гг..

5.1. Станаленне беларускай дзяржанасці

Нявырашанасць галоных пытання, якія ставіліся народам у часы лютаскай рэвалюцыі, пагаршэнне становішча мас, нядачы на фронце падарвалі давер народа да лады. Палітычны крызіс асабліва абвастрыся пасля 4 ліпеня 1917 г., калі была растраляна масавая дэманстрацыя, якая прайшла  Петраградзе пад лозунгамі перадачы лады Саветам і заключэння міру. Перыяд двоеладдзя скончыся перамогай буржуазіі. Страці уплы і Беларускі нацыянальны камітэт, дзе пераважалі прадстанікі маёмасных слаё насельніцтва. 10 ліпеня  Мінску адбыся другі з’езд беларускіх арганізацый, на якім замест БНК была створана Цэнтральная Рада беларускіх арганізацый, больш левая па свайму складу і кіраніцтву. Пазней, у кастрычніку 1917 г., яна была ператворана  Вялікую Беларускую раду. У Раду вайшлі і прадстанікі Цэнтральнай Беларускай вайсковай Рады, якая была выбрана на з’ездзе воіна-беларуса Заходняга фронту 18–24 кастрычніка 1917 г.
Ва мовах паглыбленага палітычнага, сацыяльнага і эканамічнага крызісу галонакамандуючы генерал Л. Карніла вырашы устанавіць ваенную дыктатуру. Для гэтага ён рушы з фронта частку войсковых фарміравання на Петраград. Адпор выступленню аказалі бальшавікі. Пад іх кіраніцтвам пры Саветах пачалі стварацца часовыя рэвалюцыйныя камітэты, чырвонагвардзейскія атрады, якія блакіравалі на шляху руху карніласкіх часцей вузлавыя чыгуначныя станцыі і адначасова вялі прапаганду сярод салдат. Пасля падалення карніласкага выступлення плы бальшавіко узмацніся, у многіх Саветах прайшлі перавыбары. Бальшавікі зялі курс на зброенае пастанне, якое адбылося 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 г. у Петраградзе. У гэты ж дзень II з’езд Савета рабочых і салдацкіх дэпутата сфармірава часовы рад на чале з У.І. Леніным, абра Цэнтральны Выканачы Камітэт, прыня дэкрэты аб міры і зямлі.
Калі  Мінску стала вядома аб перамозе сацыялістычнай рэвалюцыі  Петраградзе, Мінскі Савет аб’яві аб пераходзе краявой улады  яго рукі. 27 кастрычніка пры ім бы створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт.
У гэты ж дзень бы таксама створаны  Мінску Камітэт выратавання рэвалюцыі на чале з эсэрам Т.М. Калатухіным, які не прызна савецкую ладу. Яго падтрымалі мінская гарадская дума, стака. У горад былі ведзены воінскія часці. Але падыход з фронта на дапамогу Мінскаму Савету бліндзіраванага цягніка змяні суадносіны сіл і Камітэт выратавання рэвалюцыі бы распушчаны. На працягу кастрычніка – лістапада адносна хутка і бяскрона Савецкая лада перамагла і  другіх гарадах Беларусі, а таксама на Заходнім фронце. У лістападзе 1917 г. адбыліся тры з’езды Савета: з’езд Савета рабочых і салдацкіх дэпутата Заходняй вобласці, трэці з’езд Савета сялянскіх дэпутата Мінскай і Віленскай губерня, другі з’езд армій Заходняга фронта. Выбраныя імі выканачыя камітэты аб’ядналіся  Абласны Выканачы Камітэт Заходняй вобласці (Аблвыканкамзах), які ста галоным органам улады  Беларусі. Выканачым органам ста Савет Народных Камісара Заходняй вобласці. Апошнім горадам, дзе была сталявана савецкая лада, ста Магілё. Толькі з дапамогай балтыйскіх марако 5–10 студзеня 1918 г. тут была ліквідавана стака Вярхонага Галонакамандуючага і праведзены губернскі з’езд Савета.
Пасля перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі Вялікая Беларуская рада адхіліла прапанову Аблвыканкамзаха аб сумесным кіраванні Беларуссю і разам з Беларускім абласным камітэтам (БАК), які бы створаны на Усерасійскім сялянскім з’ездзе, пачала рыхтаваць з’езд для рашэння пытання аб будучым дзяржаным буданіцтве і органах улады. Афіцыйна Усебеларускі кангрэс, на які былі запрошаны 1872 дэлегаты, пача працаваць 15 снежня 1917 г. На ім выявіліся тры плыні: незалежнікі (у асноным, прадстанікі ВБР, ЦБВР) выступалі за незалежнасць Беларусі, цэнтр, галоным чынам, дэлегаты ад БАКа, члены БСГ, эсэры, выступа за атаномію Беларусі  складзе дэмакратычный федэратынай Расіі і, так званыя, асімілятары, якія лічылі найбольш мэтазгодным захаваць існуючае палажэнне Паночна-Заходняга краю. Дэлегаты выбралі прэзідыум, прынялі парадак дня і пасля абмеркавання яго на секцыях вечарам 16 снежня сабраліся на пленарнае пасяджэнне. З’езд выказася за захаванне сувязі з Расійскай Дэмакратычнай федэратынай Рэспублікай, але не прызна мясцовую ладу Аблвыканкамзаха і пастанаві “вылучыць са свайго складу орган краявой улады  асобе Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутата”, якому ручыць кіраванне Беларуссю да склікання Беларускага станочага сходу. У адказ у ноч з 17 на 18 снежня Аблвыканкамзах распусці з’езд. На падпольным пасяджэнні 18 снежня прэзідыум з’езда аб’яві сябе пастаянна дзеючым органам улады – Саветам з’езда, бы выбраны выканкам Савета і прынята рашэнне аб скліканні II Усебеларускага кангрэса.
У гэты час у снежні 1917–студзені 1918 гг. у Брэсце праходзілі перагаворы аб міры паміж Германіяй і Савецкай Расіяй. Савецкі бок не згадзіся з цяжкімі мовамі міру, прапанаванымі Германіяй, і немцы 18 лютага пачалі наступленне. Дзейнічаючы сумесна з часцямі польскага корпуса Добар-Мусніцкага, яны хутка падышлі да Мінска. 19 лютага савецкія органы лады эвакуіраваліся  Смаленск. У гэтых умовах выканкам з’езда аб’яві сябе адзінай мясцовай уладай. 21 лютага ён прыня Першую Устаную грамату і сфармірава урад – Народны Сакратарыят Беларусі на чале з Я. Варонка, але дзяржанасць не абвясці.
9 сакавіка выйшла 2-я Устаная грамата, у якой абвяшчалася Беларуская Народная Рэспубліка  этнаграфічных межах рассялення беларуса. Вызначаліся заканадачы орган БНР – Рада і выканачы – Народны Сакратарыят Беларусі. Абвяшчалася аб скасаванні прыватнай уласнасці на зямлю, увядзенні васьмігадзіннага рабочага дня.
25 сакавіка 1918 г. была прынята 3-я Устаная грамата, у якой дэкларыравалася незалежнасць Беларусі.
Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася жо пасля таго, як па мовах Брэсцкага міру паміж Германіяй і Расіяй ад 3 сакавіка 1918 г. 85% тэрыторыі Беларусі адыходзілі да Германіі, другімі словамі, ва мовах нямецкай акупацыі. Таму абвяшчэнне дзяржанасці і, тым больш, яе незалежнасці насіла дэкларатыны характар, паколькі рэальная лада належала нямецкаму камандаванню. Афіцыйна Германія не прызнала БНР, не праявілі да яе цікавасці і краіны Антанты і ЗША, але акупацыйныя лады не перашкаджалі займацца культурна–асветніцкай дзейнасцю. Калі ж кіраніцтва БНР паспрабавала стварыць свае зброеныя сілы, гэта вызвала процідзеянне акупацыйных улад. 25 красавіка 1918 г. Рада звярнулася да кайзера з тэлеграмай, у якой заявіла аб тым, што толькі пад апекай Германіі Беларусь бачыць сваю будучыню. Гэта паглыбіла палітычны крызіс. З Рады выйшлі эсэры, БСГ, меншавікі. Пасля гэтага была фактычна створана новая Рада, дзе пераважалі Р. Скірмунт і іншыя прадстанікі заможных кола. Яна заняла адкрыта прагерманскую пазіцыю: скасавала палажэнні 2-й Устаной граматы БНР адносна адмены ласнасці на зямлю і вядзення 8-гадзіннага рабочага дня, аб’явіла, што на тэрыторыі Беларусі не дзейнічаюць пастановы РСФСР, нават выступіла з пратэстам, калі згодна з дадатковай дамоленасцю з Савецкай Расіяй Германія  жніні 1918 г. пачала частковы вывад войск з Беларусі. Улічваючы змены  арыентацыі Рады БНР, акупацыйныя лады перадалі  яе веданне гандаль, сацыяльную апеку, асвету і культуру. Адносныя поспехі былі дасягнуты  галіне адукацыі і навукі: адкрыты каля 150 беларускіх школ, Мінскі педагагічны інстытут, настаніцкая семінарыя  Свіслачы. Былі заснаваны выдавецтва, беларускі клуб з тэатрам, беларуская бібліятэка і кнігарня. Выдаваліся газеты “Гоман”, “Вольная Беларусь”, створаны Беларускае навуковае, культурна-асветніцкае таварыствы.
Беларуская Народная Рэспубліка спыніла сваё існаванне на тэрыторыі Беларусі адначасова з выгнаннем акупанта. Дзеячы БНР эмігрыравалі і частка іх увайшла  склад Літоскай Тарыбы.
Такім чынам, утварэнне БНР было спробай рэалізацыі ідэі беларускай дзяржанасці, але не рэальнай дзяржанасцю. Заслуга БНР перш за сё  тым, што перад грамадскасцю было заялена аб існаванні беларускага нацыянальнага руху і неабходнасці вырашэння праблемы Беларускай дзяржавы.
Пасля лістападаскай рэвалюцыі 1918 г. у Германіі Савецкая Расія дэнансавала Брэсцкі дагавор. Германскія войскі пачалі адыходзіць з захопленых тэрыторый. 10 снежня бы вызвалены Мінск. Спачатку Усерасійскі Цэнтральны Выканачы Камітэт 23 снежня 1918 г. прыня рашэнне аб уключэнні беларускіх зямель  склад Расійскай Федэрацыі, але супраць выступілі беларускія секцыі пры ЦК РКП(б), Белнацкам, які дзейніча са студзеня 1918 г. як аддзел Народнага камісарыята па справах нацыянальнасцей РСФСР і Мінгубрэкам, створаны адразу ж пасля вызвалення Мінска. 24 снежня 1918 г. Пленум ЦК РКП(б) прыня пастанову аб утварэнні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). На нарадзе  Наркамнацы РСФСР, якая адбылася 27 снежня з удзелам прадстаніко Аблвыканкамзаха, Белнацкама, былі вырашаны пытанні аб урадзе ССРБ, межах рэспублікі, кіруючым партыйным цэнтры.
30–31 снежня 1918 г. у Смаленску адбылася VI Паночна-Заходняя канферэнцыя РКП(б), дэлегаты якой прадсталялі 5 беларускіх губерня. Канферэнцыя абвясціла сябе I з’ездам Камуністычнай партыі Беларусі і прыняла рэзалюцыю аб утварэнні ССРБ. У склад рэспублікі вайшлі Мінская, Магілёская, Віцебская і Гродзенская губерні, частка павета Віленскай, Ковенскай, Смаленскай губерня, дзе пражывалі пераважна беларусы. Бы створаны часовы рабоча-сялянскі савецкі рад на чале з З.Х. Жылуновічам, які 1 студзеня 1919 г. апублікава маніфест, дзе абвяшчалася аб утварэнні ССРБ, а таксама аб нацыяналізацыі фабрык, завода, чыгунак, банка, зямлі. 5 студзеня рад пераеха у сталіцу ССРБ г. Мінск. У студзені прайшлі валасныя, павятовыя, губернскія з’езды Савета, на якіх адбыліся выбары дэлегата на першы рэспубліканскі з’езд Савета. I Усебеларускі з’езд Савета рабочых, сялянскіх, чырвонаармейскіх дэпутата адбыся 2–3 лютага 1919 г. у Мінску. На ім была прынята дэкларацыя аб утварэнні ССРБ і станаленні федэратыных сувязя паміж Савецкай Беларуссю і РСФСР, Канстытуцыя ССРБ, вызначаны кіруючыя органы лады. У адпаведнасці з Канстытуцыяй вярхоная лада належала з’езду Савета Беларусі, а  перапынку паміж з’ездамі – Цэнтральнаму Выканачаму Камітэту (ЦВК). З’езд зацвердзі межы рэспублікі  складзе Мінскай і Гродзенскай губерня. Тэрыторыі Віцебскай, Смаленскай і Магілёскай губерня адышлі да Расіі. Была прынята таксама дзяржаная сімволіка.
У заключэнне з’езд прыня рашэнне аб аб’яднанні ССРБ і Літоскай ССР у адну дзяржаву. Аналагічнае рашэнне прыня незабаве і першы з’езд Савета Літвы. 27 лютага 1919 г. на сумесным пасяджэнні ЦВК Беларусі і Літвы былі створаны кіруючыя органы – ЦВК Літоска-Беларускай ССР і СНК гэтай дзяржавы. Некалькі пазней, 4–6 сакавіка 1919 г., на сумесным з’ездзе была створана аб’яднаная партыйная арганізацыя на чале з ЦК КП (б) Літвы і Беларусі. Літоска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка стваралася  складзе 5 губерня: Мінскай, Гродзенскай, Віленскай, Ковенскай і Сувалкаскай. Пачалася нацыяналізацыя зямлі, прамысловых прадпрыемства, праводзілася палітыка “ваеннага камунізму”.
Літоска-Беларуская Рэспубліка праіснавала нядога. Ужо летам 1919 г., калі польскія акупанты захапілі значную частку беларускай тэрыторыі, наркаматы Літ. Бел. ССР былі перайменованы  аддзелы Мінскага губернскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, а ваенныя падраздзяленні згодна з дамоленасцю з Расіяй увайшлі  склад Чырвонай Арміі. Калі ж пасля контрнаступлення Чырвонай Арміі на зно вызваленай тэрыторыі радам РСФСР 2 красавіка 1920 г. была прызнана Літоская Рэспубліка, а 12 ліпеня з ёй бы падпісаны мірны дагавор, устанолены пагранічныя межы, пры гэтым Вільня з Віленскім краем былі перададзены Літве, Літоска-Беларуская Рэспубліка перастала існаваць і юрыдычна.
У канцы 1918 г. была аднолена Польская дзяржава. Правячыя колы Польшчы на чале з Ю. Пілсудскім, абапіраючыся на падтрымку краін Антанты і ЗША і, па сутнасці, справакаваныя імі, выступілі за пашырэнне тэрыторыі рэспублікі да межа, існавашых да 1772 г. У выніку  лютым 1919 г. Польшча пачала ваенныя дзеянні супраць савецкай Расіі. Паколькі асноныя сілы Чырвонай арміі былі заняты на Паднёвым фронце, палякі, добра зброеныя за кошт заходніх дзяржа і падмацаваныя французскай 70-тысячнай арміяй, пачалі хутка прасовацца наперад, 22 красавіка яны занялі Вільню, сталіцу Літоска-Беларускай ССР. Урад пераеха у Мінск, але і гэты горад таксама 8 жніня бы захоплены польскімі войскамі. Да сярэдзіны ліпеня 1919 г. польскія інтэрвенты акупіравалі больш паловы тэрыторыі Беларусі. Лінія фронта стабілізіравалася толькі восенню па лініі Дзвінск–Полацк–Лепель–Барыса–Бабруйск–р. Прыпяць. Кіраніцтва Літбела эвакуіравалася  Смаленск, але Літоска-Беларуская Рэспубліка спыніла сваё існаванне жо фактычна з лета 1919 г.
На захопленай тэрыторыі Беларусі палякі станавілі акупацыйны рэжым. У гэтых умовах Рада БНР пачала перамовы з польскімі ладамі аб адналенні БНР. Польскі бок бы не супраць уключэння беларускіх зямель у Польшчу на правах культурна-нацыянальнай атаноміі. З гэтай мэтай у жніні 1919 г. у Мінску бы створаны Беларускі нацыянальны камітэт. Для практычнай рэалізацыі задуманага плана з дазволу польскіх акупацыйных улад 12 снежня 1919 г. у Мінску прайшло пасяджэнне Рады БНР. Прыхільнікі злучэння з Польшчай, у тым ліку, група БНК, аказаліся  меншасці. Большасць Рады, якую складалі  асноным эсэры, выступілі супраць далучэння да Польшчы. Яны пацвердзілі Устаную Грамату БНР ад 25 сакавіка 1918 г. аб незалежнасці Беларусі, перавыбралі рад і абвясцілі новую, Народную Раду. Прыхільнікі польскай арыентацыі стварылі Найвышэйшую Раду БНР на чале з А. Луцкевічам. Але на самай справе палякі не пайшлі нават на стварэнне марыянетачнай рэспублікі, урад А. Луцкевіча хутка распася, сам ён адышо ад палітычнай дзейнасці і ста працаваць выкладчыкам у Віленскай гімназіі.
Зменены палітычны курс беларускіх эсэра наблізі іх да камуніста. Яны сталі на шлях узброенай барацьбы з польскімі акупантамі і  снежні 1919 г. у Смаленску дамовіліся з бальшавікамі аб сумесных дзеяннях. Да пытання аб умовах адналення беларускай дзяржанасці было вырашана вярнуцца пасля вызвалення Беларусі ад паляка. Эсэры і бальшавікі пачалі ствараць партызанскія атрады, пашыраць узброеную барацьбу супраць польскіх інтэрвента. Пад кіраніцтвам камуніста дзейнічалі партызанскія атрады і падпольныя арганізацыі, якія налічвалі каля 4 тысяч чалавек. Беларусь была падзелена на раёны з пастанцкімі цэнтрамі, якія кіравалі партызанскімі атрадамі. Для кардынацыі дзеяння ЦК РКП(б) накірава сваіх прадстаніко ва твораны эсэрамі Беларускі пастанцкі камітэт. Паступова се партызанскія эсэраскія атрады аб’ядналіся  адзіную арганізацыю – Народную ваенную самаабарону (НВС). У выніку збліжэння з бальшавікамі частка беларускіх дзеяча на чале з У. Ігнатоскім парвала з эсэрамі, утварыла Беларускую камуністычную арганізацыю і на правах калектынага члена вайшла  склад РКП(б). БКА, якая з’ялялася часткай народнай самаабароны, стала сувязным звяном паміж эсэраскай і камуністычнай плынямі партызанскага руху.
Вясной 1920 г. становішча бальшавіко на франтах грамадзянскай вайны палепшылася, што дазволіла перакінуць значныя сілы, у тым ліку, 1-ю конную армію (камандуючы С.М. Будзённы), на польскі фронт. Чырвоная Армія перайшла  наступленне. 11 ліпеня бы вызвалены Мінск, 14 ліпеня – Вільня. Пасля вызвалення Мінска бальшавікамі і эсэрамі бы створаны Мінскі губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт як часовы рэгіянальны орган кіравання ваеннымі і грамадзянскімі справамі. Зно пастала пытанне аб беларускай дзяржанасці. Паколькі перад гэтым Расія прызнала Літоскую рэспубліку, пытанне аб адналенні Літоска-Беларускай ССР ужо не падымалася.
31 ліпеня 1920 г. у г. Мінску адбылося сумеснае пасяджэнне прадстаніко ваенрэкома, кіруючых работніка Кампартыі Літвы і Беларусі, прафсаюза, Беларускай камуністычнай арганізацыі, Бунда, на якім была прынята Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Паколькі  гэты час ваенныя дзеянні яшчэ працягваліся і будучае было яшчэ няпэным, дэкларацыя не акрэсліла межа Беларусі. Да склікання з’езда Савета уся лада  рэспубліцы перадавалася Ваенна-рэвалюцыйнаму камітэту БССР. Бальшавіцкія арганізацыі выйшлі з КП(б) ЛіБ і аб’ядналіся  Камуністычную партыю (бальшавіко) Беларусі. Эсэры не падпісалі пагаднення, паколькі яны патрабавалі прызнання незалежнасці Беларусі  яе этнаграфічных межах і перадачы лады раду В. Ластоскага, вываду Чырвонай Арміі і стварэння ласнага войска. Бальшавікі не згадзіліся з гэтым і эсэры перайшлі  апазіцыю, пачалі барацьбу супраць савецкай лады, у тым ліку, узброеную. Другі Усебеларускі з’езд Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата, які адбыся 13–17 снежня 1920 г. у Мінску, зацвердзі паторнае абвяшчэнне БССР у межах 6 павета Мінскай губерні з колькасцю насельніцтва 1,5 млн. чалавек, прыня дадаткі да Канстытуцыі, згодна з якімі кіруючымі органамі рэспублікі былі Цэнтральны Выканачы Камітэт і Савет Народных Камісара, выбра урад рэспублікі. Такім чынам, было юрыдычна зацверджана адналенне беларускай дзяржанасці. Фактычна ж на тэрыторыі Беларусі працягвалі дзейнічаць законы РСФСР.
У гэты час, калі наступленне Чырвонай Арміі пасля шэрагу поспеха закончылася нядачай пад Варшавай, 17 жніня 1920 г. пачаліся мірныя перагаворы паміж Польшчай і Савецкай Расіяй. Абодва бакі згадзіліся на станаленне мяжы, згодна з якой Заходняя Беларусь заставалася  зоне польскай акупацыі. Канчаткова гэтыя межы былі замацаваны заключаным 18 сакавіка 1921 г. у г. Рызе савецка-польскім мірным дагаворам.
Пасля тварэння БССР тут прадажалі дзейнічаць законы Расійскай Федэрацыі, праводзілася агульная знешняя і нутраная палітыка. Усё гэта падштурховала да больш цеснага саюза, перш за сё, са сваім усходнім суседам – Савецкай Расіяй, дзе бы усталяваны аднатыпны палітычны і эканамічны клад. Ужо 16 студзеня 1921 г. бы заключаны двухбаковы дагавор паміж БССР і РСФСР аб ваенным і эканамічным саюзе. Згодна з ім, утвараліся аб’яднаныя народныя камісарыяты па найбольш важных напрамках: ваенных і марскіх спра, знешняга гандлю, фінанса, працы, шляхо зносін, пошты і тэлеграфа. У 1922 г. праблема аб’яднання савецкіх рэспублік стала прадметам сістэматычнага абмеркавання на партыйных з’ездах і пасяджэннях ЦВК. З прадстаніко ад Украінскай, Беларускай рэспублік, РСФСР, Закаказскай Федэрацыі была створана камісія па падрыхтоцы дагавора аб больш цесным саюзе. 14 снежня 1922 г. за гэтую прапанову выказася Усебеларускі з’езд Савета. Аналагічныя рашэнні прынялі і з’езды іншых рэспублік. 30 снежня 1922 г. у Маскве дэлегацыі ад рэспублік аб’явілі сябе I Усесаюзным з’ездам Савета і зацвердзілі Дэкларацыю аб утварэнні СССР на прынцыпах ранапрая, дабраахвотнага вахода і выхада з Саюза і свабоднага доступа  яго склад іншым дзяржавам. З’езд зацвердзі таксама Дагавор аб утварэнні СССР, выбра вярхоны орган улады – Цэнтральны Выканачы Камітэт. Пазней, на II Усесаюзным з’ездзе Савета 31 студзеня 1924 г. была прынята Канстытуцыя СССР, якая папярэдне абмярковалася на з’ездах Савета саюзных рэспублік.
З уваходам Беларусі  склад СССР склаліся спрыяльныя мовы для збуйнення тэрыторыі рэспублікі за кошт рэгіёна з пераважаючай колькасцю беларуса, якія заставаліся  складзе РСФСР.
Па прапанове беларускага боку пры ЦВК СССР была створана спецыяльная камісія і згодна з яе вывадамі 7 сакавіка 1924 г. Прэзідыум ЦВК СССР прыня пастанову аб уключэнні  склад БССР 15 павета Віцебскай, Магілёскай і Смаленскай губерня. VI Усебеларускі з’езд Савета, які адбыся 13–16 сакавіка 1924 г., канчаткова зацвердзі гэтае рашэнне. Такім чынам, тэрыторыя Беларусі і колькасць насельніцтва павялічыліся больш чым у два разы. Адначасова адбылася рэарганізацыя губерня і павета: на тэрыторыі Беларусі былі твораны 10 акруг і 100 раёна. Пазней, у верасні 1926 г., да Беларусі былі далучаны дадаткова г. Гомель з Гомельскім і Рэчыцкім раёнамі і, такім чынам, тэрыторыя Беларусі павялічылася яшчэ на 15,5 тыс. квадратных кіламетра, а насельніцтва – на 649 тысяч чалавек. У выніку двух узбуйнення колькасць насельніцтва Беларусі дасягнула 5 млн. чалавек або  тры разы больш у парананні з 1920 г., значна зрос яе эканамічны і культурны патэнцыял.
Перыяд дзяржанага адраджэння супа з нацыянальным, што знайшло адлюстраванне  палітыцы беларусізацыі. Ужо з утварэннем БССР беларуская мова атрымала статус дзяржанай, пашырылася сетка беларускамоных школ. У 1920 г. пача працаваць Беларускі палітэхнічны інстытут, у 1921 г. – Беларускі дзяржаны ніверсітэт, у 1922 г. – Інстытут беларускай культуры. Ствараліся беларускія выдавецтвы, бібліятэкі, установы культуры. Але менавіта якасць аднаго з важнейшых напрамка дзяржанай палітыкі працэс беларусізацыі набы з ліпеня 1924 г., калі другая сесія ЦВК БССР прыняла пастанову ”Аб практычных мерапрыемствах па правядзенню нацыянальнай палітыкі”. У шырокім сэнсе пад беларусізацыяй разумелася наданне пераважна беларускай мове з улікам рускай, польскай, ярэйскай мо статуса дзяржанай, арганізацыя сеткі беларускамоных навучальных устано, развіццё беларускай літаратуры, друку, краязначая работа па вывучэнню Беларусі, вылучэнне на кіруючыя пасады перш за сё беларуса, перавод справаводства на беларускую мову, утварэнне нацыянальных адміністрацыйных адзінак, тэрытарыяльных часцей Чырвонай Арміі. Адным з асноных напрамка у гэтай працы стала выпрацока літаратурнай беларускай мовы: распрацаваны правапіс, граматычныя правілы, створаны адпаведныя падручнікі, слонікі. З 1921 г. пры Народным сакратарыяце асветы БССР пачала працаваць Навукова-тэрміналагічная камісія, якая затым была рэарганізавана  Інстытут беларускай культуры.
Пытанні практычнай рэалізацыі палітыкі беларусізацыі неаднаразова выносіліся на абмеркаванне партыйных, савецкіх органа, была разгорнута шырокая тлумачальная работа сярод насельніцтва. Яна лічвалася і  працэсе адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы. У час першага збуйнення, калі пашырылася тэрыторыя рэспублікі і замест павета і воласцей утварыліся раёны і сельсаветы, былі створаны, акрамя беларускіх, яшчэ 70 іншых нацыянальных сельскіх савета і адзін нацыянальны (польскі) раён з цэнтрам у Дзяржынску. Да канца 1928 г. 80% школ, амаль усе становы і кіруючыя структуры рэспублікі былі пераведзены на беларускую мову. Але празмернае фарсіраванне тэмпа беларусізацыі, правядзенне яе  большасці выпадка адміністрацыйнымі мерамі выклікалі  часткі насельніцтва адмоную рэакцыю і  пэнай ступені дыскрэдытавалі нацыянальную ідэю. У канцы 1920-х гг. палітыка беларусізацыі пачала паступова згортвацца.
Нацыянальна-дзяржанае буданіцтва праходзіла  абставінах усталявання аднапартыйнай сістэмы кіравання. У 1921 г. спыні сваю дзейнасць Бунд, частка яго члена увайшла  склад КП(б)Б. Даволі плывовай на Беларусі была Беларуская партыя сацыяліста-рэвалюцыянера, якая налічвала больш за 20 тысяч члена. Але пасля адказу эсэра у ліпені 1920 г. ад супрацоніцтва з бальшавікамі, перахода іх  апазіцыю БПС-Р стварыла сетку падпольных арганізацый пад агульнай назвай “Зялёны дуб” і зрабіла нядалую спробу арганізаваць восенню 1920 г. пастанне супраць савецкай улады, пасля чаго яе плы сярод насельніцтва ста падаць. У лютым 1921 г. 860 найбольш актыных яе члена былі арыштаваны і інтэрніраваны  Заходнюю Беларусь, якая знаходзілася пад уладай Польшчы. У выніку  чэрвені 1924 г. БПС-Р самараспусцілася. Распаду апазіцыйных сіл садзейнічала і амністыя дзельнікам антысавецкіх нацыянальных арганізацый і фарміравання, якая была аб’ялена  1923 г. ЦВК СССР і ЦВК БССР. Пасля гэтага  1925 г. на нарадзе  Берліне большая частка дзеяча БНР таксама заявіла аб самароспуску гэтай арганізацыі і выразіла жаданне вярнуцца  БССР, якую яны прызналі цэнтрам нацыянальнай кансалідацыі беларуса.
У выніку з сярэдзіны 1920-х гг. грамадска-палітычнае жыццё  Беларусі, як і  цэлым  СССР, было зведзена да дзейнасці адной партыі – камуністычнай, якая пачала хутка расці колькасна. Адначасова пачала станалівацца жорсткая цэнтралізацыя кіравання нутры партыі, а паколькі яна стала кіруючай, то і  цэлым у краіне. Партыя паступова брала пад кантроль усё грамадска-палітычнае і культурнае жыццё. Гэта адмона адбілася і на дэмакратызацыі вытворчага жыцця. Пытанні, якія раней вырашаліся калектына на сходах працоных, цяпер станавіліся справай вузкага кола кіраніко. Дыктатура пралетарыята, якая раней абвяшчалася бальшавікамі, паступова замянялася дыктатурай партыйна-адміністрацыйнага апарата. Улада Савета, якая таксама раней шырока прапагандавалася, была фактычна ліквідавана, а Саветы падпарадкаваны партыйным органам. Зніжэнне іх ролі адмона адбілася і на актынасці людзей у час выбарчых кампаній.
Напрыклад, на выбарах Савета у Беларусі  1924–1925 гг. удзельнічала  сярэднім 35–40% выбаршчыка. Таму адначасова з узмацненнем ідэалагічнай апрацокі мас  кіраніцтве дзейнасцю Савета усё шырэй сталі прымяняцца дырэктыныя меры. Але і  гэтых умовах узрастала працоная і грамадска-палітычная актынасць насельніцтва, актывізавалася дзейнасць прафсаюза і камсамольскіх арганізацый.
Пераход да аднапартыйнай улады ва мовах, калі большую частку камуніста складалі людзі з ніжэйшай адукацыяй, здольныя толькі выконваць кіруючыя казанні зверху, складанасць знешнепалітычнага становішча, калі Савецкая краіна знаходзілася  варожым акружэнні, барацьба за ладу паміж рознымі групокамі, перш за сё, трацкістамі і сталінскім акружэннем, нарэшце, асабістыя якасці характару І.В. Сталіна, які ста на чале СССР, стваралі спрыяльныя мовы для складвання цэнтралізаванай сістэмы кіравання, росквіт якой прыйшося на 1930-я гады і суправаджася палітычнымі рэпрэсіямі.
Пачатак жа рэпрэсій адносіцца да часу згортвання палітыкі беларусізацыі, якая была расцэнена камісіяй ЦК ВКП(б) як спроба буржуазных нацыяналіста рэстарыраваць буржуазны лад і адарваць Беларусь ад Савецкага Саюза. Спачатку барацьба супраць нацыянальна-дэмакратычных настроя вялася на зроні крытыкі на партыйных і савецкіх з’ездах, але з 1930 г. рэпрэсіныя органы пачалі арышты па абвінавачванню  прыналежнасці да так званага “Саюза вызвалення Беларусі”, сапрадная наянасць якога да гэтага часу дакладна не выялена. Было арыштавана 108 чалавек, частка была асуджана на розныя тэрміны заключэння. Справа СВБ дала пачатак кампаніі ідэалагічнага тэрора супраць “нацыянал-дэмакрата”.У прыватнасці, у Беларускай Акадэміі навук бы арыштаваны кожны трэці супрацонік. Хваля рэпрэсій закранула таксама значную частку беларускіх літаратара. Пазней пачаліся агульнасаюзныя судовыя працэсы па справах “Працонай сялянскай партыі”, “Прампартыі” і іншых антысавецкіх арганізацый, дзейнасць якіх таксама дакладна да гэтага часу не станолена. Гэтыя працэсы закранулі і Беларусь як частку СССР. Пік рэпрэсій прыйшося на сярэдзіну 1930-х гадо і асабліва на 1937 г. Усяго ва сходняй Беларусі  перадваенныя гады па палітычных матывах было рэпрэсіравана, па розных звестках, ад 40 да 90 тыс. жыхаро, з іх 16050 рэпрэсіраваны  1937–1938 гг.

5.2. Асаблівасці пераходу БССР да мірнага жыцця. Новая эканамічная палітыка. Правядзенне індустрыялізацыі і калектывізацыі

Пасля заканчэння польскай акупацыі зно утвораная Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка знаходзілася  своеасаблівым палітычным і эканамічным становішчы. Яна займала невялікую тэрыторыю з шасці павета Мінскай губерні, што, безумона, ускладняла панацэннае дзяржанае і сацыяльна-эканамічнае буданіцтва, арганізацыю абароны, правядзенне знешняй палітыкі, наладжванне эканамічных сувязя. У выніку ваенных канфлікта, якія працягваліся амаль 10 гадо, дзвюх рэвалюцый эканоміка Беларусі аказалася разбуранай. З-за падзелу Беларусі і дзяржана-тэрытарыяльных змен былі парушаны эканамічныя сувязі. Аб’ёмы валавай прадукцыі  прамысловасці скараціліся  парананні з даваенным узронем у 5 разо, у сельскай гаспадарцы – у 2 разы. Прада, у выніку канфіскацыі памешчыцкай зямлі сяляне павялічылі сваё землекарыстанне на 32,7%, але на іх плечы вялікім цяжарам лягла харчразвёрстка, уведзеная  гады “ваеннага камунізму”. Згодна з ёй, сяляне павінны былі прадаваць дзяржаве лішкі сельскагаспадарчай прадукцыі па цвёрдых цэнах. Харчатрады ж часам забіралі  сялян не толькі лішкі, але і частку неабходных для жыцця запаса. У адказ земляробы пачалі скарачаць пасевы, засяваючы толькі плошчы  памерах пражытачнага мінімуму. Палітыка “ваеннага камунізму”, якая прадугледжвала, акрамя харчразвёрсткі, усеагульную працоную павіннасць, адказ ад таварна-грашовых адносін, гандлю, нацыяналізацыю прамысловасці і жорсткую цэнтралізацыю кіраніцтва эканомікай, вызывала нездавальненне насельніцтва. Пагоршылася і становішча рабочых.
З-за разбурэння прамысловасці і транспарту вырасла беспрацое, рэзка знізіся жыццёвы зровень. У шэрагу мясцовасця Беларусі да 1922 г. фактычна працягвалася скрытая грамадзянская вайна. Многія сяляне прыхільна адносіліся да эсэраскіх падпольных груп арганізацыі “Зялёны дуб”. Каля 13 тысяч чалавек налічвалі зброеныя фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі рэспублікі або базіраваліся на польскай тэрыторыі і адтуль рабілі рэйды.
Падобнае эканамічнае і палітычнае становішча  пачатку 1920-х гадо было характэрным для сёй Расіі. У шэрагу губерня пачаліся пастанні, найбольш буйнае адбылося  Тамбоскай губерні, а найбольш небяспечнае для лад – у Кранштаце. Але сітуацыя  Беларусі, якая  гады першай сусветнай і савецка-польскай война знаходзілася  зоне баявых дзеяння, была асабліва складанай. Восенню 1920 г. рэспубліка была на мяжы агульнага пастання, якое рыхтавалі эсэры. Яно не адбылося, але  шэрагу павета: Сенненскім, Аршанскім, Слуцкім і інш. адбыліся лакальныя зброеныя выступленні супраць бальшавіко, якія, аднак, былі хутка падалены.
У гэтых умовах Савецкая лада пайшла на прынцыповую змену палітычнага курса, менавіта, частковую і часовую рэстарацыю капіталізма, дапушчэнне прыватнай уласнасці і прадпрымальніцтва, але пад кантролем дзяржавы. Гэтыя змены, якія вайшлі  гісторыю пад назвай “новая эканамічная палітыка”, пачаліся з сакавіка 1921 г., калі адпаведнае рашэнне прыня Х з’езд Расійскай Камуністычнай партыі (бальшавіко). У Беларусі новая эканамічная палітыка праводзілася  асаблівых сацыяльна-эканамічных умовах, звязаных перш за сё з больш моцнай, чым у другіх рэгіёнах, эканамічнай разрухай, нявырашанасцю тэрытарыяльна-дзяржанага буданіцтва, асаблівасцямі сацыяльна-эканамічнай структуры вытворчасці, дзе дамініруючае палажэнне займала сельская гаспадарка, а прамысловасць  асноным складвалася з дробных саматужных прадпрыемства, разрывам эканамічных сувязя з іншымі рэгіёнамі  выніку падзелу рэспублікі, памежным палажэннем Беларусі і больш складаным з нагоды гэтага палітычным становішчам.
Стрыжнем новай эканамічнай палітыкі стала замена харчразвёрсткі харчпадаткам і развіццё таварна-грашовых адносін. Падатак бы значна меншым за развёрстку: спачатку ён склада прыкладна 20 % ад гадавога даходу гаспадаркі, затым бы зніжаны да 10 %, пры гэтым паступова заменены грашовым. Падатак бы фіксіраваны, у залежнасці ад плошчы пасева, даводзіся  пачатку года, пасля яго выплаты селянін мог свабодна карыстацца лішкамі, у тым ліку, і прадаваць. У 1922 г. Прэзідыум ЦВК БССР прыня дэкрэт “Аб свабодным выбары форм землекарыстання” і “Асноны закон аб працоным землекарыстанні”, згодна з якімі аднолькава законнымі прызнаваліся арцелі, абшчыны, прыватнае землекарыстанне, пераход на хутары або вотрубы. Дазвалялася здача зямлі  арэнду і выкарыстанне наёмнай працы, прада, у абмежаванай колькасці і пры мове дзелу  працы члена сям’і наймальніка.
Усё гэта стымулявала павелічэнне аб’ёма вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі. Асаблівасцю Беларусі стала супадзенне правядзення новай эканамічнай палітыкі з перадачай зямлі сялянам і збуйненнем тэрыторыі. Пры гэтым улады заахвочвалі шляхам прырэзак дадатковых надзела пераход сялян на хутары, вотрубы, падтрымлівалі выхад групамі сем’я на невялікія пасёлкі. У выніку да 1928 г. больш за 25% дваро выбралі хутары, вотрубы і пасёлкі. Заахвочвалася сялянская кааперацыя, калі людзі аб’ядноваліся  кааператывы для сумеснай вытворчасці або для аб’яднання сваіх фінанса. Да 1928 г. ёю, прычым пераважна спажывецкай і крэдытнай, было ахоплена да 50% гаспадарак. Развівалася і вытворчая кааперацыя. Да 1928 г. у Беларусі, у асноным на былых памешчыцкіх землях і землях дзяржфонду, былі створаны 434 камуны, арцелі, таварыствы па сумеснай апрацоцы зямлі, у якія вайшлі 7,5 % дваро, у асноным, з ліку незаможных сялян і батрако. Трэба адзначыць, што сельская гаспадарка давала  гэты час да 10 % прыросту  год. Большасць сельскага насельніцтва сталі складаць сераднякі.
З адменай нацыяналізацыі прамысловасці, якая праводзілася  гады “ваеннага камунізма”, пачала ажыццяляцца дэнацыяналізацыя дробнай і часткі сярэдняй прамысловасці, перадача прадпрыемства у кааператыную ласнасць, каля 300 прадпрыемства былі здадзены  арэнду, у тым ліку, і былым уладальнікам. 167 найбольш рэнтабельных прадпрыемства, якія засталіся  дзяржанай уласнасці, пераводзіліся на гаспадарчы разлік. З 1925 г. улады дазволілі выкарыстоваць у прамысловасці  абмежаванай колькасці наёмных работніка. Больш ліберальным ста і характар кіравання эканомікай. У Беларусі бы створаны Вышэйшы савет народнай гаспадаркі (ВСНГ), якому падпарадковаліся аб’яднанні прамысловых прадпрыемства–сіндыкаты, трэсты, якія працавалі на мовах гаспадарчага разліку і самафінансавання.
Важнай мерай, якая садзейнічала аздараленню эканомікі  гады новай эканамічнай палітыкі, стала грашовая рэформа. У выніку некалькіх дэнамінацый, праведзеных у 1922–1924 гг., была станолена цвёрдая грашовая адзінка – чырвонец, які раняся 10 дарэвалюцыйным рублям, або 7,74 гр. золата, або 5,14 доларам ЗША. Бы збалансаваны бюджэт і забаронена грашовая эмісія. У 1921 г. аднавілася дзейнасць дзяржбанка, ствараліся спецыялізаваныя акцыянерныя, камерцыйныя банкі, таварыствы заемнага крэдыту. Былі ведзены тарыфы, аднолена грашовая аплата працы, шырока практыкавалася здзельная аплата працы і іншыя меры стымулявання. Гэта садзейнічала росту прадукцыйнасці працы.
Захавашы за сабой манаполію на знешні гандаль, дзяржава каля 70 % рознічнага гандлю перадала прыватным гандлярам, што таксама садзейнічала мабільнасці тавараабароту.
У выніку правядзення новай эканамічнай палітыкі да 1927 г. была понасцю аднолена сельская гаспадарка, зменшылася колькасць безконных і безкароных дваро, прамысловасць Беларусі дасягнула даваеннага зроню. Папоніся спажывецкі рынак, павялічы абароты гандаль, пача павышацца жыццёвы зровень насельніцтва. Аднак з увядзеннем новай эканамічнай палітыкі вызначыся і шэраг праблем: рост беспрацоя  гарадах, сацыяльнае раслаенне на багатых і бедных, маёмасная няронасць, перыядычныя эканамічныя крызісы, якія адмона адбіваліся на стабільнасці вытворчасці, праблемы з закупкамі сельскагаспадарчых тавара, што выклікала іх недахоп  гарадах, нездавальненне значнай часткі насельніцтва, рабочых і сялян, якія павінны былі з’яляцца сацыяльнай базай савецкай улады і г.д. У выніку новая эканамічная палітыка пачала згортвацца. Паступова ажыццяляся пераход да адміністрацыйных метада кіравання эканомікай, якія часам патаралі асобныя метады палітыкі “ваеннага камунізму”. Трэба лічваць і абвастрышаеся знешнепалітычнае становішча. З сярэдзіны 1920-х гг. новая эканамічная палітыка пачала замяняцца курсам на фарсіраваную індустрыялізацыю і калектывізацыю.
Індустрыялізацыя  БССР ажыццялялася як састаная частка адзінага працэсу прамысловай мадэрнізацыі  СССР, створанага  1922 г., але мела і адметнасці. Улічваючы адсутнасць мясцовых радовішч нафты, вугалю, метала, памежнае становішча Беларусі, Савецкая лада, да таго ж няпэненая  трываласці палітычнага становішча рэспублікі, размешчанай па суседству з варожай Польшчай, зрабіла стаку не на цяжкую прамысловасць, а на традыцыйную лёгкую, заснаваную на перапрацоцы сельскагаспадарчай прадукцыі, лесу і іншай мясцовай сыравіны. Паколькі беларуская прамысловасць была  асноным прадсталена дробнымі саматужна-рамесніцкімі прадпрыемствамі, дзе працавалі амаль ѕ рабочых рэспублікі, планавалася цягнуць іх у працэс індустрыялізацыі шляхам стварэння прамысловых арцеля. Раней Беларусь была аграрнай акраінай Расійскай імперыі і значна адставала  прамысловым развіцці ад больш развітых цэнтральных рэгіёна краіны, таму была зроблена стака на больш высокія і паскораныя тэмпы развіцця прамысловасці, адпаведна, і асігнаванні на гэтыя мэты былі  два разы большымі, чым, напрыклад, у цэнтральнай Расіі.
Крыніцамі фінансавання індустрыялізацыі былі прыбыткі з прадпрыемства, адноленых і пабудаваных у папярэднія гады, банка, гандлю, сродка, атрыманых з аграрнай сферы, рэжым эканоміі, унутраныя займы  насельніцтва. Трэцяя частка сродка паступіла з саюзнага бюджэту.
Курс на правядзенне індустрыялізацыі, яе асноныя напрамкі вызначы XIV зъезд ВКП(б), які адбыся  снежні 1925 г. Ужо  1925–1928 гг. у рэспубліцы былі пабудаваны 150 новых прамысловых прадпрыемства, у тым ліку, буйнейшая электрастанцыя – БелДРЭС (каля г. Оршы), станкабуданічы завод “Энергія” у Мінску. У першую пяцігодку, з 1928 па 1932 гг., планавалася павялічыць выпуск прамысловай прадукцыі  Беларусі  3,8 разы. Для выканання гэтых абавязацельств бы узяты курс на адміністрацыйную сістэму кіравання, якая спалучалася з шырокай масавай прапагандай, падтрымкай стаханаскага руху. Пасталеная мэта здыму  кароткі тэрмін эканомікі і праз яе паляпшэння жыццёвага зроню насельніцтва вызвала працоную актынасць. За гады першай пяцігодкі  БССР былі пабудаваны 538 прамысловых прадпрыемства, з іх 78 буйных, у тым ліку, швейная фабрыка “Сцяг індустрыялізацыі”, трыкатажная фабрыка “КІМ” у г. Віцебску, Магілёская фабрыка штучнага валакна, “Гомсельмаш” і іншыя. Усяго за гэты час аб’ём прамысловай прадукцыі павялічыся  2,7 разы. Гэта высокія тэмпы роста, але яны адставалі ад планавых паказчыка. Важным сацыяльным фактарам была ліквідацыя  1931 г. беспрацоя. За гады другой пяцігодкі (1933–1937 гг.) аб’ём прамысловай вытворчасці павялічыся  1,9 разы, што таксама было ніжэй запланаванага. Пачалі працаваць Аршанскі ільнокамбінат, Гомельскі шкляны, Крычаскі цэментны і іншыя заводы, якія мелі важнае значэнне для развіцця эканомікі Беларусі. У гэты час шырокае распасюджванне  СССР, у тым ліку і  Беларусі, атрыма стаханаскі рух, што  пэнай ступені спрыяла росту прадукцыйнасці працы.
З 1938 г. пача выконвацца трэці пяцігадовы план, які прадугледжва паскоранае развіццё прамысловасці, перш за сё, машынабудавання. Былі зданы  эксплуатацыю Мінскі радыёзавод, Рагачоскі кансервавы камбінат і іншыя прадпрыемствы. Усяго за гады перадваенных пяцігодак былі ведзены  дзеянне і рэканструяваны 1863 прадпрыемствы, з іх 400 адносна буйных, узровень прамысловасці ва сходняй Беларусі павялічыся  парананні з 1913 г. у 8,1 разо, рэспубліка з аграрнай ператварылася  індустрыяльна-аграрную. З’явіліся новыя галіны, адпаведныя навукова-тэхнічнаму прагрэсу, напрыклад, станка -і машынабудаванне, хімічная, паліная прамысловасці, пры гэтым трэба лічваць, што каля 80% прадукцыі выраблялася з мясцовай сыравіны. Змянілася сацыяльная структура насельніцтва, каля 20% сталі складаць рабочыя. Але рэальны зровень жыцця насельніцтва, з улікам інфляцыі, к 1940 г. бы прыкладна такім жа, як і  1928 г., калі згортвалася новая эканамічная палітыка.
Агульная тэндэнцыя да мацавання і пашырэння адміністрацыйных метада кіравання, развіцця, так званага, сацыялістычнага клада  эканоміцы, неэфектынасць дробнатаварнай сельскагаспадарчай вытворчасці ва мовах забароны стварэння буйных гаспадарак, заснаваных на наёмнай працы, прывялі да станалення курса на фарсіраваную калектывізацыю сельскай гаспадаркі. Штуршком для гэтых дзеяння ста крызіс хлебанарыхтовак 1927/1928 гг., калі  сувязі са зніжэннем закупачных цэн узніклі цяжкасці з закупкамі  сялян зерня. Дяржава перайшла да прымусовых метада закупак прадукта харчавання.
У снежні 1927 г. курс на калектывізацыю бы афіцыйна вызначаны на XV з’ездзе ВКП(б). Згодна з першым пяцігадовым планам, у 1928–1933 гг. у Беларусі планавалася аб’яднаць у калгасы 9,8 % сялянскіх гаспадарак. Гэта  цэлым былі даволі рэальныя задачы, улічваючы, што  гэты час беднякі складалі каля 30 % сельскага насельніцтва. Але  лістападзе 1929 г. у газеце “Прада” бы апублікаваны артыкул І.В. Сталіна “Год вялікага пералому”, у якім ён адзначы, што сяляне сталі ахвотна ступаць у калгасы, таму мэтазгодна паскорыць працэс калектывізацыі, сутнасць якога заключалася  пераводзе хутарскіх, аднаасобных гаспадарак, усіх форм сельскагаспадарчай кааперацыі да адной – сельскагаспадарчай арцелі з абагульненнем пасяных плошча і сродка вытворчасці. У пастанове ЦК ВКП(б) ад 5 студзеня 1930 г. “Аб тэмпах калектывізацыі і мерах дапамогі дзяржавы калгаснаму буданіцтву” для Беларусі як нечарназёмнага раёна не вызначаліся канкрэтныя тэрміны абагульнення сялянскіх гаспадарак.
Але партыйнае кіраніцтва рэспублікі  адміністрацыйным запале прыняло рашэнне аб’явіць Беларусь зонай суцэльнай калектывізацыі і завяршыць яе да 1931 г. Пачалося нездаровае спаборніцтва за хутчэйшае выкананне гэтага задання. Шляхам масіраванай прапаганды, а таксама і адміністрацыйнымі мерамі мясцовыя лады дабіліся таго, што жо да 1 сакавіка 1930 г. у калгасы ступілі 457,5 тыс. гаспадарак, што склала 58% іх агульнай колькасці. Прымусовыя меры, пераважна  адносінах да заможных і сярэдніх слаё сялянства, вызвалі нарастанне пасінага і актынага супрацілення. Пасінае заключалася  скрытай антыкалгаснай прапагандзе, адмове ад уплаты падатка, масавым забою жывёлы (зімой 1929/1930 гг. яе колькасць зменшылася на трэць). Актынае выражалася  адкрытых выступленнях, якіх зарэгістравана  рэспубліцы  1930 г. каля 2 тысяч.
Створаныя калгасы  большасці былі невялікімі, з 10–20 дваро, у многіх з іх была дрэнна арганізавана праца, матэрыяльная база заставалася вельмі слабай, у 1929 г. у Беларусі налічвалася толькі 190 трактара. Таму адразу ж пасля выхаду  свет 2 сакавіка 1930 г. артыкула І.В. Сталіна “Галавакружэнне ад поспеха” і адпаведнай пастановы ЦК ВКП(б) пачася масавы адток сялян з калгаса: за месяц выйшла 356 тыс. гаспадарак, а працэнт калектывізацыі знізіся да 13,6%.
Але гэтыя дзеянні лад былі хутчэй тактычным крокам, каб зменшыць сацыяльнае напружанне  вёсцы. Ужо з восені 1930 г. пачалася новая хваля калектывізацыі. На пачатак 1932 г. у БССР было аб’яднана  калгасы звыш 388 тыс. гаспадарак, або 50,4%, прада, хутка з-за чарговага адтока сялян і безгаспадарчасці на месцах распалася каля 1000 калгаса і працэнт калектывізацыі адпаведна знізіся да 43,7 %. Актыную ролю  правядзенні калектывізацыі сталі адыгрываць у гэтыя гады машынна-трактарныя станцыі і створаныя пры іх палітаддзелы. Першыя МТС з’явіліся  1929 г., да 1932 г. іх колькасць павялічылася да 57. Яны мелі 1500 трактара і абслуговалі 33% калгаса.
У 1930-я гг. улады пачалі праводзіць палітыку “ліквідацыі кулацтва як класа”. Заможныя сяляне дзяліліся на 3 катэгорыі: адкрытыя “контррэвалюцыянеры” падвяргаліся суду, другая катэгорыя падлягала адміністрацыйнай высылцы  паночныя або сходнія рэгіёны краіны, трэцяя перасялялася  межах раёна, іх маёмасць канфісковалася. Усяго, па няпоных даных, было “раскулачана” звыш 15 тысяч сялянскіх гаспадарак.
Да 1934 г. маштаб калектывізацыі зрос да 72,6 %. Было абагульнена чатыры пятых пасяных плошча. У 1935 г. у калгасы ступілі яшчэ 106,4 тысячы сялянскіх дваро, што павысіла працэнт калектывізацыі да 85,6%. Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны ва сходніх абласцях БССР ступень абагульненасці сялянскіх гаспадарак дасягнула 93,4%. У 1940 г. ва сходняй Беларусі жо налічвалася 236 МТС, а трактарны парк павялічыся да 9,7 тыс. машын. Узрасла колькасць іншай тэхнікі, але, як і раней, пераважала ручная праца. Былі прыняты два Статуты сельскагаспадарчай арцелі, вызначылася нутраная структура калгаса, якія складаліся з брыгад і звення. Аплата працы праводзілася як прадуктамі, так і  невялікіх сумах грашыма згодна з выпрацаванымі працаднямі. Але  перадваенны час ураджайнасць сельскагаспадарчых культур, іх валавыя зборы, прадукцыйнасць жывёлы заставаліся на даволі нізкім узроні.
У выніку сацыяльна-эканамічных ператварэння паступова, пачынаючы з другой пяцігодкі, пача паляпшацца жыццёвы зровень насельніцтва. У 1935 г. былі адменены карткі на прадукты харчавання, у 1936 г. – на прамысловыя тавары. Людзі сталі лепш харчавацца, апранацца, хаця рэальная зарплата  1937 г. заставалася яшчэ даволі нізкай. Калі  1914 г. сярэднямесячная зарплата рабочага складала 93% пражытачнага мінімума, то  1927 г., у гады новай эканамічнай палітыкі, яна складала 67%, а  1937 г. – ужо 47 %. Як значнае дасягненне, адзначалася, што  1934–1936 гг. сялянам было прададзена 13 тыс. веласіпеда і 1,4 тыс. патэфона. Былі ведзены бясплатнае лячэнне, адукацыя.

5.3. Культурнае развіццё Беларусі  1917–1941 гг.

З першых гадо свайго існавання савецкі рад адной з галоных задач  вобласці культурнага буданіцтва вызначы ліквідацыю непісьменнасці і малапісьменнасці. У Беларусі гэта праблема была асабліва актуальнай, паколькі 67,3% насельніцтва Беларусі было непісьменным. У 1920 г. была створана Рэспубліканская надзвычайная камісія па ліквідацыі непісьменнасці. Нягледзячы на вялікія цяжкасці  матэрыяльным забяспячэнні вучэбнага працэссу і востры недахоп педагагічных кадра, у БССР былі адкрыты звыш 4 тыс. школ. У школах і пунктах ліквідацыі непісьменнасці для дарослых у 1921 г. пачалі вучобу 392250 чалавек. Да 1932 г. іх колькасць узрасла да 417 тыс. чалавек. Паступова павялічваліся асігнаванні на адукацыю. У 1924 г. на гэтыя мэты было выдзелена каля 5 млн. руб, у 1926 г.–ужо 15 млн. руб., прычым з кожным годам капіталакладанні  адукацыю зрасталі і да 1932 г. дасягнулі 144 млн. руб. Адпаведна пашыралася і сетка школ. У 1927/1928 навучальным годзе іх налічвалася 5,5 тыс., у тым ліку 4940 – з беларускамонай формай навучання, а  1940–1941 г, з улікам школ, адкрытых у заходніх рэгіёнах Беларусі, у БССР ужо дзейнічалі 13043 пачатковых, няпоных сярэдніх і сярэдніх школ, у якіх навучалася 1,8 млн. дзяцей. За 20 перадваенных гадо ліквідавалі непісьменнасць і малапісьменнасць каля 2 млн. дарослых. Спачатку  пачатковых школах адсутнічала прадметная сістэма навучання, вёся пошук новых форм арганізацыі вучэбнага працэса, адчувася недахоп падручніка і метадычнай літаратуры. Уніфікацыя сістэмы адукацыі адбылася  пачатку 1930-х гг., калі былі станолены агульныя тыпы школ: пачатковая, няпоная сярэдняя, сярэдняя, асновай навучання сталі класы і прадметныя рокі, распрацаваны падручнікі згодна з адзінымі праграмамі па прадметах, па адзінай шкале ацэньваліся веды вучня, была ведзена школьная форма адзення.
У 1931 г. БССР першай з саюзных рэспублік ажыццявіла пераход да сеагульнай пачатковай адукацыі. У гэты час у школах вучыліся 91 % васьмігадовых дзяцей. У 1932 г. СНК БССР прыня пастанову аб увядзенні абавязковай усеагульнай сямігадовай адукацыі, якая  асноным была выканана да 1939 г. У 1939 г. ХVIII з’езд ВКП(б) паставі ужо задачу пераходу да сеагульнага сярэдняга навучання  гарадах і завяршэння працы па воду сеагульнай сямігадовай адукацыі  вёсцы. У выніку гэтай працы, якая пазней атрымала назву “культурная рэвалюцыя”, да пачатку вайны пісьменнасць насельніцтва сходніх вобласцей БССР склала 85%. Гэта бы значны крок наперад  культурным развіцці беларускага народа, нягледзячы на складанасці, якія прадажалі існаваць  сістэме адукацыі: перагружанасць класа, адносна невялікая (10%) колькасць педагога з вышэйшай адукацыяй і інш.
Інтэнсінае развіццё прамысловасці, ператварэнні  сельскай гаспадарцы, пашырэнне культурнага буданіцтва выклікалі вялікую патрэбу  кваліфікаваных кадрах. Складанасць станалення вышэйшай школы заключалася, перш за сё, у тым, што да рэвалюцыі  Беларусі не было ВНУ, адпаведна адсутнічалі навуковыя кадры, матэрыяльная база. Але жо  1919 г. аднаві работу Горацкі земляробчы інстытут, затым перайменаваны  акадэмію. У 1918–1919 гг. Віцебскі, Магілёскі, Мінскі, Гомельскі настаніцкія інстытуты былі ператвораны  педагагічныя інстытуты. У снежні 1920 г. на базе Мінскага палітэхнічнага вучылішча адкрыся Беларускі палітэхнічны інстытут. 30 кастрычніка 1921 г. пача працаваць Беларускі дзяржаны ніверсітэт. Каб аблегчыць падрыхтоку кадра з асяроддзя рабочых і сялян, пры ВНУ адкрываліся рабочыя факультэты. Адначасова са стварэннем сістэмы вышэйшай адукацыі ішла рэарганізацыя ВНУ. У 1931 г. на 11 вышэйшых навучальных устано была падзелена Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія, 7 самастойных інстытута былі створаны на базе асобных кафедр БДУ, але праз два гады зно пачалося іх узбуйненне. У прыватнасці, у 1933 г. адкрыся Інстытут народнай гаспадаркі, аднаві сваю работу рэарганізаваны раней палітэхнічны інстытут. У цэлым да 1941 г. у Беларусі была створана разгалінаваная сетка стано вышэйшай адукацыі, якая складалася з 25 ВНУ, у тым ліку, і мастацкага накірунку, дзейнічала, напрыклад, Беларуская дзяржаная кансерваторыя. У іх навучаліся 21,5 тысяч студэнта, 76,6% з іх складалі беларусы.
Адначасова стваралася сетка сярэдніх спецыяльных навучальных устано. У 1939/1940 навучальным годзе толькі ва сходніх вобласцях БССР ужо працавалі 102 тэхнікумы з колькасцю 33,6 тыс. навучэнца.
У выніку значнай работы, якая была праведзена  1921–1941 гг., Беларусь  перадваенныя гады па зроню адукацыі насельніцтва дасягнула сярэднеерапейскіх стандарта.
1920-я гг. сталі часам нараджэння беларускай савецкай навукі. Яе асновай стала вузаская навука. Менавіта прафесарска-выкладчыцкія кадры аб’ядновалі навукоца, у першую чаргу, гуманітарнага напрамку. Першым жа самастойным навуковым цэнтрам ста утвораны  1922 г. Інстытут беларускай культуры, які  1929 г. бы рэарганізаваны  Акадэмію навук. У 1931 г. яна складалася з 14 навуковых інстытута. Аснонымі напрамкамі навуковых даследавання гэтай навуковай установы былі біялогія, геалогія, гісторыя і літаратура. Акрамя Акадэміі, у 1930-я гг. сталі працаваць і іншыя профільныя навукова-даследчыя інстытуты: Віцебскі ветэрынарна-бактэрыялагічны інстытут, Беларускі навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі і інш. Да 1940 г. у рэспубліцы жо дзейнічала 51 навуковая станова. Але значны рон развіццю адукацыі і навукі нанеслі рэпрэсіі  адносінах да педагагічных і навуковых кадра, якія прайшлі  1930-я гг.
У 1920-я гг. склаліся спрыяльныя мовы для развіцця беларускай літаратуры: развіццё адукацыі, культурна-асветніцкая праца, палітыка беларусізацыі, якая праводзілася  гэтыя гады, падтрымка літаратурнай творчасці ладамі, адносная дэмакратызацыя. Хутка развівалася выдавецкая справа: ужо  1928 г. тыраж кніг склада 2,8 млн., у тым ліку, 1,8 млн. беларускамоных,  1938 г. – адпаведна жо 14,7 млн. і 12,3 млн.
У 1920-я гг. літаратуру ліся значны прыток маладых пісьменніка і паэта, у тым ліку, з вёскі. На зроні рэспублікі і нават раёна ствараліся шматлікія творчыя аб’яднанні, ішо пошук новых форм працы, вялася барацьба паміж рознымі напрамкамі. Найбольш буйнымі літаратурнымі аб’яднаннямі былі “Маладняк” (створанае  1923 г.), “Узвышша” (1926 г.), “Полымя” (1927 г.). Усе яны мелі свае часопісы. Аснонымі тэмамі прозы і паэзіі таго часу стала звяртанне да чалавека – працаніка, адлюстраванне, прычым з пэным рамантызмам і ідэалізацыяй, тых перамен, якія адбыліся  гістарычным лёсе беларускага народа. 1920-я гады вызначаны творчай актынасцю як пісьменніка старэйшага пакалення–Я. Купалы, Я. Коласа, Ц. Гартнага, так і нядана прыйшошых у літаратуру маладых паэта і празаіка – М. Чарота, К. Крапівы, А. Дудара, Я. Пушчы, А. Куляшова і іншых. Асабліва плённа  першай палове 1920-х гг. развівалася паэзія. Менавіта  гэты час Я. Купала напіса сваю паэму “Безназонае”, Я. Колас – паэмы “Новая зямля” і “Сымон-музыка”, Ц. Гартны – зборнік “Песні працы і змагання”, М. Чарот – паэму “Босыя на вогнішчы”. У прозе гэтага часу пераважалі апавяданні, але  другой палове 1920-х гг. з’явіліся і больш буйныя творы – трылогія Я. Коласа “На ростанях”, раманы М. Зарэцкага “Сцежкі-дарожкі”, Ц. Гартнага “Сокі цаліны” і інш. Аснонай тэматыкай паэзіі і прозы былі падзеі рэвалюцыі і грамадзянскай вайны. Менавіта ім прысвяцілі свае творы М. Лынько, П. Трус, З. Бядуля, К. Чорны і інш.
З канца 1920-х гг. у літаратуры сё больш ста адчувацца ідэалагічны плы улады. У 1928 г. на базе арганізацыі “Маладняк” была створана Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменніка (БелАПП). Гучнейшай стала крытыка твора асобных пісьменніка, якіх абвінавачвалі  “нацдэмашчыне”, а пазней частка літаратара была рэпрэсіравана. Да 1934 г. пісьменніцкія аб’яднанні былі зліты  адзіны саюз пісьменніка Беларусі, а  літаратуры ста пераважаць адзіны напрамак – метад сацыялістычнага рэалізма. У 1930-я гг. творчая актынасць пісьменніка і паэта не знізілася, але амаль усе творы прысвячаліся тэме грамадзянскай вайны, буданіцтву новага жыцця, індустрыялізацыі і калектывізацыі. Летам 1940 г. была праведзена першая дэкада беларускай літаратуры і мастацтва  Маскве. Але дасягненні беларускай літаратуры  канцы 1930-х гг. маглі б быць большымі, каб не рэпрэсіі супраць інтэлігенцыі. У пачатку 1941 г. Саюз пісьменніка БССР налічва толькі 74 чалавекі.
Першыя дзесяцігоддзі станалення савецкай лады на Беларусі адзначыліся яе адмоным сталеннем да рэлігіі. Царква была аддзелена ад дзяржавы, перастала карыстацца яе падтрымкай, а школа, у сваю чаргу, была аддзелена ад царквы. Усё гэта суправаджалася змацненем антырэлігійнай прапаганды. Было створана таварыства “Саюз ваянічых бязбожніка” з разгалінаванай сеткай нізавых звення, выпускася адпаведны часопіс. Справа даходзіла да закрыцця культавых устано і канфіскацыі царконых каштонасця у карысць дзяржавы. З 1500 правасланых храма, якія дзейнічалі на тэрыторыі Усходняй Беларусі  пачатку 1920 -х гг., да 1936 г. засталося толькі 180, а да 1940 г. іх колькасць зменшылася да некалькіх дзесятка. У той жа час савецкі рад падтрымліва так званую абналенчую царкву, якая  цэлым прызнала савецкую ладу і выступала за дэмакратызацыю царконага жыцця. У выніку нутры беларускай Правасланай царквы адбыся раскол: частка святаро заняла прымірэнчую пазіцыю, а частка засталася  апазіцыі і  1927 г. на з’ездзе  Мінску абвясціла аб стварэнні Беларускай атакефальнай Правасланай царквы (БАПЦ). Аднак з сярэдзіны 1930-х гг. пачалася новая хваля антырэлігійнай кампаніі, якая на гэты час суправаджалася і змацненнем рэпрэсій, перш за сё, супраць дзеяча БАПЦ. Была ліквідавана і абналенчая царква. Да канца 1930-х гг. царконае жыццё  БССР амаль цалкам спынілася.
Такая ж палітыка лад праводзілася і  адносінах да каталіцкай царквы з той толькі розніцай, што рэпрэсіі супраць каталіцкіх святаро пачаліся яшчэ з пачатку 1920-х гг, прычым іх, як правіла, абвінавачвалі  сувязах з польскай разведкай. Да часу з’яднання Заходняй і Усходняй Беларусі  1939 г. у БССР засталіся незачыненымі толькі 10 касцёла, прычым яны не дзейнічалі, паколькі практычна се ксяндзы былі рэпрэсіраваны.
У 1920-я гг.  Беларусі, нягледзячы на матэрыяльныя цяжкасці, шырока разгарнулася горадабуданіцтва. Гэта было звязана з правядзеннем індустрыялізацыі, культурнай рэвалюцыяй, сацыяльнай палітыкай, якую праводзілі лады. Перш за сё, развівалася прамысловая архітэктура. Яе адметнасцямі былі функцыянальнасць і рацыяналізм, шырокае выкарыстанне жалезабетонных і металічных канструкцый. Будынкі былі даволі простымі па сваёй планіроцы і знешняму выгляду, але фасады прыгожваліся дэкаратынай тынкокай, складанымі карнізамі. Прыкладам могуць служыць будынкі завода “Энергія”  Мінску, запалкавай фабрыкі  Барысаве, фабрыкі штучнага шоку  Магілёве. У гады першай пяцігодкі былі распрацаваны праекты забудовы г. Мінска і іншых гарадо Беларусі. У гэты ж час пачалося буданіцтва шматкватэрных жылых дамо даволі спрошчанай планірокі,  асноным прамавугольнай формы з лаканічным вырашэннем аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі і мінімумам дэкору. Шырока разгарнулася буданіцтва школ, як правіла, адносна невялікіх двухпавярховых будынка, устано культуры, бальніц. Яны былі таксама адносна невялікімі, за выключэннем бальнічных комплекса, якія разлічваліся на 500–1000 ложка, напрыклад, 1-я клінічная бальніца  Мінску (1928–1931 гг.), архітэктар Г. Ларо.
У 1930-я гг., калі матэрыяльнае становішча рэспублікі значна мацавалася, былі распрацаваны генеральныя планы забудовы Мінска, Віцебска, Гомеля, Магілёва, Оршы, дзе значнае месца адводзілася жо манументальным будынкам, перш за сё, адміністрацыйнага і культурнага прызначэння. Іх адметнасцю былі большая дэкаратынасць, наянасць портыка, каланад. Вядучымі архітэктарамі  гэты час былі І. Лангбард, Г. Ларо, А. Воіна. Да найбольш значных будынка таго часу можна аднесці Дом урада, галоны корпус Акадэміі навук, тэатр оперы і балета, Дом Чырвонай Арміі  Мінску, кінатэатр “Радзіма”, Дом Савета  Магілёве (архітэктар І. Лангбард), вучэбныя корпусы палітэхнічнага інстытута, універсітэцкі гарадок БДУ, будынак інстытута фізкультуры, гасцініцу “Беларусь”, рэспубліканскі палац піянера у Мінску, гасцініца “Днепр” у Магілёве (архітэктары Г. Ларо і А. Воіна). Усе гэтыя будынкі спалучаюць у сабе функцыянальнасць, дэкаратынасць, гармонію і некаторыя з іх захаваліся  добрым выглядзе да цяперашніх дзён.
У першыя гады савецкай улады значнай з'явай у развіцці выяленчага мастацтва стала віцебская школа жывапісу, у якой пераважалі авангардысты К. Малевіч, М. Шагал, Л. Лісіцкі, В. Ермалаева і іншыя. Гэтае аб’яднанне атрымала назву “сцвярджальнікі новага мастацтва” (“УНОВИС”–“Утвердители нового искусства”). Пазней вядучым стылем у выяленчым мастацтве ста сацыялістычны рэалізм, прычым, у адрозненне ад акадэмічнага рэалізму, тут больш адчувалася палітызаванасць. У рэчышчы сацыялістычнага рэалізму працавалі мастакі В.В. Волка, Я.А. Зайца, І.В. Ахрэмчык, Я.Я. Красоскі, якія падрыхтавалі шэраг карцін на тэму грамадзянскай вайны. Падзеі айчыннай гісторыі, фальклорныя тэмы і сюжэты сталі галонымі для мастака М.М. Філіповіча. Праблемы сацыялістычнага буданіцтва, партрэты вядомых людзей знайшлі адлюстраванне  творчасці мастако М.П. Станюты, М.Л. Тарасікава, Я.М. Кругера. У жанры пейзажа вызначыліся В.К. Бялыніцкі-Біруля, У.М. Кудрэвіч.
У сувязі з утварэннем у 1924 г. беларускага дзяржанага выдавецтва нарадзілася і беларуская савецкая кніжная графіка. Пачынальнікамі  гэтай справе сталі М. Філіповіч, А. Тычына і інш. У галіне графікі значнае распасюджанне атрымалі плакат і карыкатура.
З развіццём тэатра набірала моц тэатральна-дэкаратынае мастацтва.
Уздзеянне афіцыйнай ідэалогіі і развіццё манументальнай прапаганды адчувалася і  скульптуры. Але гэта не змяншае мастацкую каштонасць твора З.І. Азгура, А.А. Бембеля, А.В. Грубэ, А.М. Бразера і іншых скульптара, якія стварылі шэраг партрэта сучасніка, манументальныя кампазіцыі, што прыгожылі Дом урада, Дом Чырвонай Арміі, Палац піянера і школьніка. У 1925 г. мастацкая секцыя Інбелкульта арганізавала першую Усебеларускую мастацкую выстаку, пазней беларускія мастакі высталялі свае творы не толькі на падобных беларускіх, але і на сесаюзных выстаках.
Важнай падзеяй для аматара жывапісу ста першы з’езд мастако БССР (1938 г.), які твары Саюз мастако БССР, прыня яго статут. У гэты ж час у Беларусі пачалі дзейнічаць Рэспубліканскі і абласныя дамы народнай творчасці, праводзіліся рэспубліканскія алімпіяды рабоча-калгаснай самадзейнасці.
1920–1940-я гг. сталі часам росквіту беларускіх самадзейных і прафесійных тэатра. Ужо 14 верасня 1920 г., адразу ж пасля вызвалення Мінска ад польскіх акупанта, у горадзе бы адкрыты Беларускі дзяржаны тэатр, які з 1926 г. ста называцца Першым Беларускім дзяржаным тэатрам (БДТ-1). На яго сцэне ставіліся п'есы Я. Купалы, М. Горкага, М. Чарота.
У лістападзе 1926 г.  Віцебску бы створаны Другі Беларускі дзяржаны тэатр (БДТ-2), дзе таксама ставіліся п'есы беларускіх і расійскіх драматурга. Добра бы вядомы  рэспубліцы і Беларускі дзяржаны вандроны тэатр пад кіраніцтвам У. Галубка, які пача сваю дзейнасць у жніні 1920 г. і пазней ста называцца Трэцім Беларускім дзяржаным тэатрам (БДТ-3). Толькі з 1920 па 1928 гг. тэатр паказа каля 2 тыс. спектакля, да 300 канцэрта, пераважна , так званай, «глыбінцы». У 1930-я гг. колькасць тэатра павялічылася: адкрыліся польскі, ярэйскі, рускі тэатры, тэатр юнага гледача і іншыя. Вельмі распасюджанымі у гэтыя гады былі тэатры рабочай моладзі (ТРАМы), самадзейныя калектывы. У пачатку 1930-х гг. на аснове Мінскага тэатра рабочай моладзі бы створаны Беларускі дзяржаны тэатр рабочай моладзі (БелТРАМ), па сутнасці, прафесіянальны творчы калекты. У 1931 г. пача творчую дзейнасць першы  Беларусі калгасна-сагасны тэатр у Гомелі, затым падобныя тэатры з'явіліся і  іншых гарадах рэспублікі. У іх ставіліся спектаклі беларускіх драматурга.
На развіццё музычнага мастацтва значны плы аказалі адкрыццё дзяржаных кансерваторыі, філармоніі, тэатра оперы і балета. Плённа працавалі беларускія савецкія кампазітары Я.К. Цікоцкі, Р.К. Пукст, А.Я. Туранко, М.М. Чуркін і іншыя. Вядучым жанрам у творчасці беларускіх кампазітара былі оперы і сімфоніі, пераважна на гістарычныя тэмы і патрыятычнай накіраванасці. Ставіліся як класічныя, так і беларускія творы.
У разглядваемы перыяд у Беларусі атрыма распасюджанне і такі від мастацтва, як кіно. Спачатку здымаліся дакументальныя стужкі, якія апрацоваліся і манціраваліся на базе Ленінградскай кінастудыі. Першым жа мастацкім творам стала кінастужка «Лясная быль» (1926 г.), якая была пасталена рэжысёрам Ю.В. Тарычам. Фільм расказва аб падзеях грамадзянскай вайны на тэрыторыі Беларусі. Першым беларускім гукавым фільмам стала кінапраграма «Пераварот», пасталеная  1930 г. Ю.В. Тарычам. У канцы 1930-х гг. мастацкая кінастудыя «Савецкая Беларусь» была пераведзена  г. Мінск. У стварэнні беларускага кінематографа прынялі плённы дзел не толькі беларускія спецыялісты і акцёры, але і вядомыя майстры савецкага кіно, напрыклад, акцёры М.К. Чаркаса, М.М. Сімана і іншыя.
У арганізацыі культурна-масавай, выхавачай працы важная роля належала таксама бібліятэкам, клубам, музеям, розным самадзейным гурткам, якія пачалі масава стварацца  савецкі перыяд. Так, у 1940 г. ужо дзейнічалі 31 музей і іх філіялы.
Такім чынам, беларуская культура  1917–1941 гг. развівалася  складаных, супярэчлівых умовах, абумоленых вынікамі сацыяльных узрушэння, ідэалагізацыяй культурнай палітыкі, рэпрэсіямі супраць інтэлігенцыі. Тым не менш, у перыяд правядзення беларусізацыі  БССР і  пазнейшы час у цэлым беларуская культура перажывала здым. Былі вырашаны праблемы непісьменнасці і малапісьменнасці, створана сістэма адукацыі, зроблены пераход да сеагульнага пачатковага і, у асноным, сямігадовага навучання, развівалася вышэйшая школа, створаны навуковыя становы, атрымалі развіццё беларуская літаратура, тэатр, мастацтва, музычная культура.
Тэма 6. Заходняя Беларусь у складзе Польскай дзяржавы

6.1. Сацыяльна-эканамічнае становішча заходнебеларускіх зямель у 1920-я – 1930-я гг.
6.2. Грамадска-палітычны рух у Заходняй Беларусі. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР.
6.3. Культура Заходняй Беларусі  1920-я – 1930-я гг.

6.1. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча заходнебеларускіх зямель у 1920-я – 1930-я гг.

Згодна з умовамі Рыжскага міру, заключанага  1921 г., Заходняя Беларусь, дзе пражывала звыш 4 млн. чалавек, аказалася пад уладай Польшчы. Яна была падзелена на 4 ваяводствы: Палескае, Навагрудскае, Беластоцкае і Віленскае, якія  сваю чаргу дзяліліся на гміны. Паколькі гэта тэрыторыя гранічыла з СССР і заставалася небяспека аддзялення “крэса усходніх”, польскія лады не імкнуліся развіваць тут прамысловасць. Структура эканомікі захавала асноныя рысы дарэвалюцыйнага часу. Прамысловасць была прадсталена прыкладна 2 тысячамі прадпрыемства, але 80 % з іх былі дробнымі, а агульны аб’ём вытворчасці  1939 г. не дасягну узроню 1913 г. і  9 разо бы меншым, чым у БССР. Аснонымі галінамі вытворчасці былі перапрацока сельскагаспадарчай сыравіны і лесу. Найбольш буйнымі прадпрыемствамі лічыліся запалкавая фабрыка  Пінску, тытунёвая і фанерная фабрыкі  Гродна, шклозавод “Нёман” у Лідскім павеце.
На развіцці прамысловасці адмона адбіліся эканамічныя крызісы 1924–1926 гг. і асабліва 1929–1933 гг. Колькасць прадпрыемства скарацілася на 17%, а занятых рабочых – на 42% і склала каля 60 тысяч чалавек. Рабочыя  “Крэсах Усходніх” атрымлівалі зарплату  1,5–2 разы меньшую, чым у цэнтральных раёнах Польшчы, прычым значную частку заробка адымалі штрафы. Таму нярэдкімі былі забастокі рабочых.
85% жыхаро Заходняй Беларусі жылі  вёсцы і займаліся земляробствам. Але гэты рэгіён заставася зонай буйнейшага  Еропе памешчыцкага землеладання: 1,7% памешчыка валодалі больш чым паловай зямель, у сярэднім адна памешчыцкая гаспадарка складала каля 500 гектара. У той жа час астатняя частка сельскага насельніцтва мелі  сярэднім 7 гектара, а 70% сялян адносіліся да бедняко, якія апрацовалі да 5 гектара зямлі. Акрамя малазямелля, праблемай таксама заставаліся церазпалосіца і сервітуты.
У 1925 г. сейм Польшчы прыня закон “Пра парцэляцыю, камасацыю і асадніцтва”. Сутнасць яго заключалася  парцэляцыі–прадажы часткі памешчыцкіх і дзяржаных зямель (парцэл), камасацыі–хутарызацыі сялянскіх гаспадарак і ліквідацыі такім чынам церазпалосіцы. Згодна з законам, ліквідаваліся сервітуты, сяляне трацілі права карыстацца сумеснымі выганамі і лясамі. Да 1929 г. сялянам было прададзена каля 450 тыс. гектара зямель, прычым перавага аддавалася этнічным палякам, якія перасяляліся на беларускія землі, але праблема малазямелля сё ж не была вырашана. Да 1939 г. на хутары было пераселена 70% сялянскіх гаспадарак, што было выгадна, перш за сё, заможным хутаранам. Улады выкарысталі камасацыю для перасялення на хутары  пагранічнай зоне ваенных каланіста – асадніка з мэтай стварыць санітарны кардон каля БССР. Асаднікі атрымлівалі бясплатна або на льготных умовах ад 10 да 45 гектара зямлі, якую затым часцей за сё здавалі  арэнду малазямельным сялянам. Усяго на хутары перасяліліся каля 10 тысяч асадніка.
Цяжкае эканамічнае становішча прымушала жыхаро Заходняй Беларусі мігрыраваць за мяжу  пошуках сезоннай працы або на пастаяннае месца жыхарства. З 1921 па 1939 гг. такім чынам выехалі з родных мясцін каля 130 тысяч чалавек.
Польскія лады праводзілі на землях Заходняй Беларусі паланізацыйную палітыку і акаталічванне. З 500 правасланых храма 300 былі ператвораны  касцёлы. 359 беларускіх школ, якія існавалі  пачатку 1920-х гг., былі закрыты. Спынілі сваю дзейнасць і дзве настаніцкія семінарыі. Толькі дзякуючы намаганням Таварыства беларускай школы, якое дзейнічала з 1921 па 1937 гг., у 1927 г. урад дазволі адкрыць 24 беларускія і 49 змешаных польска-беларускіх школ, прычым беларускія школы пазней зно спынілі сваё існаванне. Але і польскіх школ не хапала. Па стану на 1939 г. 35% насельніцтва Заходняй Беларусі былі непісьменнымі. Тут не было беларускіх тэатра, музычных устано. У тры разы скарацілася колькасць беларускіх газет і часопіса, да 1939 г. іх засталося толькі 8. Але і  гэтых складаных умовах не згасала беларускае слова, галоным чынам, у мастацкай літаратуры. Да гэтага часу адносіцца літаратурная дзейнасць Максіма Танка, Янкі Брыля, і іншых.

6.2. Грамадска-палітычны рух  Заходняй Беларусі. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР

Складанае эканамічнае, культурнае, нацыянальнае становішча насельніцтва падштурховала народныя масы да рэвалюцыйнай і нацыянальна-вызваленчай барацьбы. Перыядычна, асабліва  гады крызіса, узраста стачачны рух. Ужо з 1921 г. разгарнулася партызанская барацьба, удзел у ёй прынялі каля 6 тысяч чалавек. Паводле афіцыйных звестак, у 1922–1923 гг. партызаны здзейснілі больш за 1000 напада на памешчыцкія маёнткі, паліцэйскія часткі.
У 1923 г. была творана Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ). Нягледзячы на тое, што, згодна з крымінальным кодэксам, прыналежнасць да камуністычнай партыі каралася пажыццёвым турэмным зняволеннем, у яе шэрагах налічвалася да 4 тыс. чалавек. Прыкладна столькі ж юнако і дзячат аб’яднова і створаны  наступным годзе Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ). КПЗБ лічылася часткай Кампартыі Польшчы, але фактычна і арганізацыйную, і матэрыяльную дапамогу ёй аказвала КП(б)Б. КПЗБ і КСМЗБ стаялі на чале зброенай барацьбы. II канферэнцыя КПЗБ 30 лістапада 1924 г. узяла курс на падрыхтоку зброенага пастання, але яно пацярпела нядачу. З восені 1925 г. на змену зброенаму супраціленню  Заходняй Беларусі на першы план усё больш сталі выходзіць легальныя формы барацьбы.
У 1921–1923 гг. значны плы сярод сялянства мелі беларускія эсэры. Але на іх дзейнасць значны плы аказа крызіс у БПС-Р, яе самароспуск пад націскам ЦК КП(б)Б у Савецкай Беларусі. Каля 300 чалавек левых эсэра утварылі Беларускую рэвалюцыйную арганізацыю (БРА) і ліліся  склад КПЗБ. Нацыянальны хіл, але зусім другі праграмны напрамак мела Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД). Яна выступала за эвалюцыйны шлях развіцця, абмежаваныя рэформы, у прыватнасці, за надзяленне сялян зямлёй, але за выкуп, дэмакратычныя свабоды, захаванне духоных каштонасця. У апазіцыі да польскага рада таксама знаходзілася дзейнічашая  Заходняй Беларусі Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя, якая прытрымлівалася легальных парламенцкіх форм барацьбы. Больш радыкальная частка яе члена выдзелілася  беларускую партыю незалежных сацыяліста, якая пайшла на збліжэнне з КПЗБ.
Летам 1925 г. левыя сілы кансалідаваліся  масавую легальную арганізацыю – Беларускую сялянска-работніцкую грамаду (БСРГ). Яна дзейнічала легальна, выкарыстоваючы сродкі масавай прапаганды, сеймавую фракцыю – пасольскі клуб. БСРГ дабівалася дэмакратычных свабод, перадачы зямлі сялянам без выкупу, скасавання асадніцтва, увядзення васьмігадзіннага рабочага дня, аб’яднання беларускіх зямель у адзінай незалежнай рэспубліцы. Хутка колькасць члена грамады дасягнула 120 тысяч чалавек. Занепакоеныя ростам папулярнасці БСРГ, улады  1927 г. распусцілі грамаду і арыштавалі каля 500 яе актывіста, 56 яе кіраніко у1928 г. на працэсе  Вільне былі асуджаны на розныя тэрміны зняволення. У гэтым жа годзе прайшлі некалькі судовых працэса над камуністамі і камсамольцамі  Гродна і Беластоку. Пасля ліквідацыі грамады адзінай легальнай формай барацьбы стала дэпутацкая фракцыя, якая пасля выбара у сейм  1928 г. склала 5 чалавек. Яны тварылі  сейме Беларускі сялянска-рабочы пасольскі клуб “Змаганне”, які даволі цесна супрацоніча з КПЗБ. Гэты клуб працава нядога, у 1930 г. яго кіраніцтва было арыштавана.
Тым не менш, забастовачны рух і іншыя праявы супрацілення не спыняліся, наадварот, актывізаваліся  сувязі з крызісам 1929–1933 гг. У гэты час па гарадах прайшлі забастокі, дэманстрацыі, адбылося каля 500 выступлення сялян. Найбольш значнымі з іх былі масавая дэманстрацыя працоных у м. Косава, якая закончылася растрэлам яе дзельніка, узброеныя выступленні сялян в Асташына Навагрудскага павета у 1932 г., сялян Кобрынскага павета  1933 г., пазней – пастанне нарачанскіх рыбако.
У першай палове 1930-х гадо стала больш выразнай рэпрэсіная палітыка лад. У жніні 1930 г. улады распусцілі сейм, узмацніліся рэпрэсіі супраць ТБШ. Былі ведзены надзвычайныя суды, у 1934 г. у г. Бяроза-Картузская бы створаны адзін з першых канцэнтрацыйных лагера. Пачаліся арышты. КПЗБ зрабіла спробу стварыць адзіны народны антыфашысцкі фронт, але пасля некаторага ажылення  1936–1937 гг. пачася спад рабочага і сялянскага руху. Негатыны плы на развіццё нацыянальна-вызваленчага і рэвалюцыйнага руху аказа роспуск у 1938 г. Камінтэрнам Камуністычнай партыі Польшчы і, адпаведна, Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. Пазней, у 1956 г. савецкі рад зрабі афіцыйную заяву аб тым, што абвінавачванне Кампартыі Польшчы, яе састаных частак КПЗБ і КПЗУ у 1938 г. у сувязях з польскімі спецслужбамі было справакавана, а на самой справе дзейнасць КПП, КПЗБ, КПЗУ ацэньваецца высока.
У пачатковы перыяд Другой сусветнай вайны, калі Германія жо захапіла большую частку Польшчы, а польскі рад эмігрырава за межы краіны, 17 верасня 1939 г. Чырвоная Армія ступіла  Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну. Згодна з дагаворам “Аб дружбе і граніцах” паміж Германіяй і СССР мяжа паміж Савецкім Саюзам і Германіяй пралегла па так званай “Лініі Керзана” і супала з этнічнай мяжой паміж палякамі і беларусамі. На вызваленых тэрыторыях утвараліся часовыя органы лады: управы у ваяводскіх і павятовых цэнтрах, сялянскія камітэты – у мястэчках і вёсках. Адначасова арганізоваліся зброеныя атрады рабочых, атрады сялянскай міліцыі. Пачаліся выбары дэлегата на Народны сход Заходняй Беларусі, які адбыся 28–30 кастрычніка 1939 г. у Беластоку. Ён прыня Дэкларацыі аб дзяржанай уладзе, аб уваходжанні Заходняй Беларусі  склад БССР, аб нацыяналізацыі банка і буйной прамысловасці і аб канфіскацыі памешчыцкіх зямель.
2 лістапада 1939 г. нечарговая V сесія Вярхонага Савета СССР і 12 лістапада нечарговая III сесія Вярхонага Савета БССР заканадача замацавалі з’яднанне Заходняй Беларусі з БССР. Такім чынам, этнічныя беларускія землі увайшлі  адну дзяржаву, за выключэннем Вільні і Віленскага краю, якія 10 кастрычніка 1939 г. згодна з дагаворам паміж СССР і Літвой былі перададзены Літоскай рэспубліцы. Замест ваяводства у Заходняй Беларусі былі твораны 5 вобласця, пачаліся сацыяльна-эканамічныя ператварэнні: нацыяналізаваны 1700 прадпрыемства, разгарнуліся іх рэканструкцыя, буданіцтва новых фабрык і завода, ліквідавана беспрацое, уведзены васьмігадзінны рабочы дзень. Сялянам перададзена каля 1 млн. гектара памешчыцкай зямлі, каля 75 тысяч гало жывёлы. Масавая калектывізацыя у той час яшчэ не праводзілася, хаця агітацыя за тварэнне калгаса пачалася, каля 7% сялянскіх гаспадарак да 1940 года былі абагульнены, створаны 101 машынна-трактарная станцыі, у якіх налічвалася да 100 трактара і атамашын. Значныя змены адбыліся  сацыяльна-культурнай сферы: адкрыты каля 6 тыс. школ, 12 тэхнікума. 5 інстытута, каля 100 кінатэатра, 300 устано культуры, было ведзена пенсійнае забяспячэнне, бясплатнае медыцынскае абслугованне насельніцтва. Але  той жа час пачаліся рэпрэсіі супраць былых памешчыка, асадніка, іх дэпартацыя на сход.

6.3. Культура Заходняй Беларусі  1920-я – 1930-я гг.

У адпаведнасці з Рыжскім мірным дагаворам 1921 г. урад Польшчы павінен бы даць беларусам і украінцам усе правы, якія забяспечвалі б ім свабоднае развіццё культуры, мовы і выкананне рэлігійных абрада. Аднак гэтыя абавязацельствы польскім бокам не выконваліся. Кіранікі буржуазнай Польшчы праводзілі вялікадзяржаную, шавіністычную палітыку. Яны не прызнавалі беларуса за нацыю і імкнуліся як мага хутчэй іх акаталічыць і апалячыць. Нацыянальныя дзеячы Беларусі і беларуская мова праследаваліся.
Тым не менш, нягледзячы на моцны нацыянальны прыгнёт і абмежаваныя магчымасці для праялення і развіцця беларускай культуры, культурнае жыццё  Заходняй Беларусі не замірала. Перадавыя колы беларускай інтэлігенцыі абаранялі беларускую культуру ад нападка рэакцыйных сіл, вялі шырокую культурна-асветніцкую працу.
Важную ролю  грамадска-палітычным і культурна-масавым жыцці Заходняй Беларусі іграла культурна-асветніцкая арганізацыя ”Таварыства беларускай школы”, створаная  1921 г. У пачатку 30-х гг. ХХ ст. яно налічвала каля 500 гуртко і 30 тыс. чалавек. Дзейнічала 12 акруговых упра ТБШ. ТБШ вяла працу па адкрыцці беларускіх школ, бібліятэк, хат-чытальня, арганізовала мастацкую самадзейнасць, выдавала падручнікі, песеннікі, стварала драматычныя гурткі. Пад націскам грамадскага руху польскія лады  1928–1929 гг. вымушаны былі даць дазвол на адкрыццё новых беларускіх і польска-беларускіх школ, амаль у 100 школах увесці беларускую мову як прадмет. Дзякуючы намаганням ТБШ і іншых прагрэсіных арганізацый, пэнае развіццё атрымалі фальклор, літаратура, мастацкая самадзейнасць. У розных выданнях друкаваліся творы К. Сваяка, У. Жылкі, М. Васілька, А. Салагуба, П. Пестрака, М. Машары, В. Талая, М. Засіма, М. Танка (Я.І. Скурко), Я. Брыля, С. Пяюна і інш. Іх творчасць адлюстровала народную долю, барацьбу працоных за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне. Адразу звярну на сябе вагу літаратурных і грамадскіх кола ужо першы зборнік верша М. Танка “На этапах”. Славу выдатнага паэта прынеслі атару паэмы “Журавінны цвет”, “Нарач”, “Сказ пра Вяля”, “Каліноскі”, многія вершы. У 1937 г. выйшлі зборнікі верша “3 сялянскіх ні” М. Васілька, “З-пад стрэх саламяных” М. Машары. Паэтычны талент В. Талая праявіся  паэме “Таварыш”.
Б. Тарашкевіч, І. Лагіновіч, А. Станкевіч і іншыя друкавалі актуальныя публіцыстычныя матэрыялы. Галоным чынам, у Вільні выдаваліся беларускія падручнікі. У 1921 г. была выдадзена “Хрэстаматыя беларускай літаратуры”, якую скла М. Гарэцкі. У 1927 г. выйшла “Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры (ад 1905 г.)” І.С. Дварчаніна. Выдаваліся падручнікі для беларускіх школ С. Рак-Міхайлоскага, С. Паловіча і інш. Плённую культурна-асветніцкую работу вё Р.Р. Шырма, які арганізова мастацкую самадзейнасць, дапамага ствараць народныя хоры  розных мясцінах. Вялікую каштонасць для беларускай культуры ме збор ім музычнага фальклору, народных песень. У рэпертуары харо таго часу пераважалі такія песні, як “А хто там ідзе?”, “Ой ты, Нёман-рака”, “Чаму ж мне не пець” і інш. Атар знакамітай песні “Дзе чутны мовы нашай гукі”, кампазітар і публіцыст А. Стэповіч падрыхтава рукапіс спеніка “За Бацькашчыну”.
На вечары мастацкай самадзейнасці з аматарскай пастанокай п’ес збіраліся сотні людзей. Ставіліся “Палінка” Я. Купалы, “Суд” У. Галубка, “Міхалка”, “У зімовы вечар” Э. Ажэшкі, “Атрута” М. Гарэцкага, “Модны шляхцюк” К. Каганца і інш. Але развіццё беларускага нацыянальнага тэатра сустракала на сваім шляху рашучыя перашкоды з боку польскіх улад. Пастанока п’ес, дэкламацыя верша, выступленні самадзейных хора знаходзілі жывы водгук у простых людзей, будзілі іх думкі і пачуцці, уздымалі нацыянальную свядомасць, клікалі да барацьбы.
У 20–30-я гг. ХХ ст. у Заходняй Беларусі развівалася і выяленчае мастацтва. Сваім нацыянальным каларытам вызначыся таленавіты мастак і скульптар, адзін з прыхільніка гістарычнага рамантызму Я.Н. Драздовіч. Захоплены гармоніяй Сусвету, ён першым з беларускіх жывапісца ствары шмат карцін на касмічную тэму (“Сустрэча вясны на Сатурне”, “Жыццё на Сатурне”, “Жыццё на Месяцы”, “Жыццё на Марсе”). Пры гэтым нават на чужых, невядомых планетах Я. Драздовіч згадва краявіды роднай Беларусі, яе прыроду. Услед за Н. Ордай мастак шмат зрабі для занатавання на сваіх малюнках многіх помніка старажытнага дойлідства, кургана, капліц, гумна, хат.
У залаты фонд беларускага жывапісу вайшлі таксама карціны “Беларусы”, “Шляхам жыцця”, “Усясла Полацкі” П.А. Сергіевіча; “Бег”, “Жніво”, “Ля студні” М.К. Серука, “Прыдарожныя бярозы”, “Рынак у Слоніме” А.Д. Карніцкага, творы Я.М. Горыда, М. Васілескага і іншых. Працягва маляваць, афармляць спектаклі і выкладаць у Віленскім універсітэце вядомы мастак Ф.Э. Рушчыц (1870–1936 гг.). Нейкі час у Вільні працава тэарэтык і практык авангарда мастак У. Стрэмінскі (1893–1952 гг.). Нягледзячы на розныя стылі і манеру напісання карцін, жывапіс Заходняй Беларусі захава нацыянальную адметнасць, свежасць, каларыт.
Важнай для росту самасвядомасці беларуса была дзейнасць Беларускага навуковага таварыства (Вільня, з 1918 г.) і Віленскага беларускага музея імя І. Луцкевіча (з 1921 г.). На ніве беларушчыны працавалі таксама збіральнік беларускага музычнага фальклору, кампазітар Антон Грыневіч (1877–1937 гг.), атар больш за 100 твора кампазітар Ян Тарасевіч (1889–1961 гг.), драматург Францішак Аляхновіч, ксёндз Адам Станкевіч (1891–1949 гг.) і іншыя.
Аднак у 1937 г. дзейнасць ТБШ была спынена. Пачалася ліквідацыя беларускай нацыяльнай школы і  1939 г. беларуская адукацыя  Заходняй Беларусі фактычна жо не існавала. Закрываліся не толькі школы, гімназіі, семінарыі, але і клубы, бібліятэкі, спынена выданне большасцібеларускіх газет і часопіса, забаранялася выкарыстанне беларускай мовы  дзяржаных установах і органах мясцовага самакіравання, узмацнілася акаталічванне. У выніку такой палітыкі колькасць непісьменных сярод беларуса складала амаль 50%. Колькасць беларуса у Віленскім універсітэце, адзінай ВНУ у “крэсах усходніх”, у 1934 г. складала толькі 1,55%, а  1937/1938 навучальным годзе з 3110 студэнта беларуса было толькі 36 (1,15%). Ва сёй Польшчы  1935 г. студэнта беларуса было каля 200 чалавек, або 0,5% ад усіх студэнта ВНУ, але і гэта былі пераважна дзеці заможных сялян і дробнай буржуазіі.
Нягледзячы на падзел Беларусі на заходнюю і сходнюю часткі, яе культура захавала пэную адметнасць і адзінства. У той жа час палітыка паланізацыі  Заходняй Беларусі нанесла яе культурнаму развіццю значныя страты.
Тэма 7. Беларусь у гады Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай вайны

7.1. Міжнародныя адносіны напярэдадні і  пачатку Другой сусветнай вайны.
7.2. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны. Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі.
7.3. Акупацыйны рэжым. Партызанскі і падпольны рух.
7.4. Вызваленне Беларусі ад нацысцкіх захопніка. Завяршэнне Другой сусветнай вайны.

7.1. Міжнародныя адносіны напярэдадні і  пачатку Другой сусветнай вайны

У 1930-я гг. міжнароднае становішча  свеце складнілася. На Далёкім Усходзе Японія пачала агрэсію супраць Кітая. Утварышы на захопленай частцы кітайскай тэрыторыі марыянетачную дзяржаву – Манчжоу-го, яна пачала з гэтага плацдарма варожыя дзеянні на сходняй мяжы СССР. На ерапейскім плацдарме  Германіі і Італіі былі сталяваны фашысцкія рэжымы і гэтыя краіны пачалі хутка нарошчваць ваенную моц з мэтай перагляду межа, сфер уплыву і міжнародных адносін, якія сталяваліся пасля Першай сусветнай вайны. Ім супрацьстаялі у першую чаргу Францыя і Англія – пераможцы Першай сусветнай вайны, якія не хацелі страціць свае калоніі і іншыя набытыя тэрыторыі, а таксама свой уплы у Еропе. У парушэнне мо Версальскага дагавора  Германіі была ведзена сеагульная воінская павіннасць, разгарнуліся падрыхтока магутнай рэгулярнай арміі, выпуск цяжкага збраення, хуткімі тэмпамі ствараліся ваенна-паветраныя і ваенна-марскія сілы. Савецкі Саюз у гэтых умовах імкнуся не мешвацца  канфлікты ерапейскіх дзяржа. Адначасова савецкі рад спрабава стварыць сістэму ерапейскай бяспекі з мэтай стрымлівання агрэсара, але безпаспяхова.
З другога боку, у 1936 г. Германія, Італія і Японія заключылі “Антыкамінтэрнаскі пакт”, накіраваны  першую чаргу супраць СССР. З гэтага ж года Германія і Італія пачалі тэрытарыяльныя захопы: Італія захапіла Абісінію (Эфіопію), Германія вяла войскі  дэмілітарызаваную рэйнскую зону, пазней, у 1938 г. – у Астрыю. У 1939 г. Італія акупіравала Албанію. У гэты час японскія групірокі войск пачалі ваенныя дзеянні супраць СССР спачатку  раёне возера Хасан, пазней, у 1939 г., на рацэ Халхін-Гол, дзе былі разгромлены савецкімі і мангольскімі вайсковымі падраздзяленнямі. Але для СССР міжнародная абстанока заставалася вельмі напружанай. Японія працягвала займаць варожую пазіцыю. У Еропе кіранікі Францыі і Англіі імкнуліся нейкім чынам улагодзіць Германію, таму  верасні 1938 г. у Мюнхене згадзіліся на ступку Германіі часткі Чэхаславакіі, што прывяло пазней да понай анексіі гітлерацамі гэтай краіны. Перагаворы, якія  1939 г. пачалі СССР, Англія і Францыя, закончыліся безвынікова.
Ва мовах узрастання міжнароднай напружанасці і з’ялення небяспекі супрацьстаяння кааліцыі дзяржа на Усходзе і Захадзе СССР прыня прапанову Германіі заключыць пакт аб ненападзенні. Гэты дагавор з сакрэтным дадаткам бы падпісаны 23 жніня 1939 г.
1 верасня 1939 г., у адпаведнасці з прынятым яшчэ  красавіку планам “Вайс”, Германія пачала ваенныя дзеянні супраць Польшчы. Польская армія значна ступала нямецкай  колькасных і якасных адносінах, таму на працягу некалькі тыдня ваенныя дзеянні былі фактычна скончаны разгромам гэтай краіны.
3 верасня 1939 г., згодна з заключанымі з Польшчай дамоленасцямі, Англія і Францыя аб’явілі вайну Германіі. Незабаве  вайну ступілі Астралія, Новая Зеландыя, Індыя. Лакальны ваенны канфлікт, такім чынам, перараста у сусветную вайну
Ва мовах, калі польская дзяржава фактычна спыніла сваё існаванне, 17 верасня 1939 г. войскі Чырвонай Арміі перайшлі савецка-польскую мяжу і да 25 верасня Заходняя Беларусь і Заходняя Украіна з’ядналіся з Усходняй Беларуссю і Украінай. 28 верасня 1939 г. бы заключаны дадатковы дагавор з Германіяй, які замацова новыя дзяржаныя межы.
Вільня і Віленскі край, якія таксама былі вызвалены Чырвонай Арміяй ад улады Польшчы, згодна з дагаворам, заключаным 10 кастрычніка 1939 г. паміж СССР і радам Літвы, адышлі да Літоскай рэспублікі.
На працягу 1939 і 1940 гг. Германія праводзіла актыныя дзеянні па далучэнню новых тэрыторый. Вайна з Англіяй і Францыяй, якая спачатку атрымала назву “дзінай” з-за пасінасці бако, абярнулася актывізацыяй дзейнасці Германіі, якая захапіла Бельгію, Галандыю і  чэрвені 1940 г. прымусіла капітуляваць Францыю. Былі захоплены таксама Данія, Нарвегія, а  красавіку 1941 г. – Югаславія. Такім чынам, да лета 1941 г. амаль уся Еропа была акупіравана Германіяй.
СССР таксама пача умацоваць свае заходнія межы. 29 лістапада 1939 г., пасля нядалых перагавора з фінскім урадам аб перадачы  арэнду павострава Ханка і пераносу дзяржанай мяжы глыб Карэльскага перашэйка савецкі рад парва дыпламатычныя адносіны з Фінляндыяй і 30 лістапада пача вайну. Пасля цяжкіх баё і значных страт да сакавіка 1940 г. абарона працініка была прорвана і 12 сакавіка бы падпісаны мір, згодна з якім да СССР адыходзіла тэрыторыя на Карэльскім перашэйку і  раёне Мурманска. У ліпені 1940 г. у выніку змены рада у Літве, Латвіі і Эстоніі была аб’ялена савецкая лада і прыбалтыйскія рэспублікі вайшлі  склад СССР. У жніні 1940 г.савецкі рад запатрабава ад Румыніі перадачы СССР Бесарабіі і Паночнай Букавіны, у выніку была творана Малдаская ССР.
Пасля акупацыі амаль усёй Еропы Германія пачала рыхтавацца да інтэрвенцыі на Англію, але нядачы  паветраным супрацьстаянні, цяжкасці пры фарсіраванні праліва Ла-Манш, а таксама супярэчнасці на перагаворах паміж Германіяй і СССР у Берліне  лістападзе 1940 г. прывялі да таго, што 18 снежня 1940 г. Гітлер вярнуся да свайго ранейшага стратэгічнага курса на пашырэнне тэрыторыі на сходзе і зацвердзі дырэктыву № 21 – план “Барбароса”. Германія пачала рыхтавацца да вайны з СССР.

7.2. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны. Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі

Згодна з планам “Барбароса” супраць СССР было сканцэнтравана 190 дывізій, у тым ліку 19 танкавых і 14 матарызаваных, 4 паветраных флоты, у складзе якіх налічвалася каля 5,5 млн. салдат і афіцэра, каля 4,3 тыс. танка, 47 тыс. гармат, каля 5,5 тысяч самалёта. Чырвоная Армія к чэрвеню 1941 г. налічвала каля 5 млн. чалавек, з іх на заходніх межах знаходзілася каля паловы яе складу. Але па колькасці танка і самалёта Чырвоная Армія не ступала нямецкай.
22 чэрвеня 1941 г. Германія без аб’ялення вайны пачала ваенныя дзеянні супраць СССР. На яе баку выступілі таксама Італія, Фінляндыя, Венгрыя і Румынія. Гітлер і ваеннае камандаванне разлічвалі на нутраную слабасць савецкай лады, міжнацыянальныя канфлікты і, галоным чынам, на ваенную магутнасць германскай арміі, што дазволіць, на іх думку, правесці “бліцкрыг”, разграміць СССР за некалькі тыдня.
Наступленне вялося сіламі трох груп армій – “Понач”, ”Цэнтр” і “Подзень”, пры гэтым значная частка бронетанкавых сіл і авіяцыі была сканцэнтравана  цэнтры. Войскі Заходняй асобнай вайсковай акругі, якія дыслацыраваліся  Беларусі, на напрамку галонага дара вермахта, мелі прыкладна аднолькавую колькасць танка і самалёта, але ступалі працініку  жывой сіле і лёгкім узбраенні.
Стварышы 3–4-кратную перавагу  сілах на напрамках галоных удара, нямецкія арміі хутка прарвалі абарону савецкіх войск у раёнах Брэста і Гродна і пачалі хутка рухацца  напрамку Мінска. Спробы правесці контрудары з боку Беластока і  раёне Камянца–Жабінкі значных выніка не далі. Жорсткія баі разгарнуліся  раёне Мінска, дзе было знішчана 100 і падбіта больш за 200 танка працініка, але 28 чэрвеня горад бы захоплены і  акружэнне трапілі значныя сілы савецкіх войск.
Каля месяца гераічна змагаліся з ворагам абаронцы Брэсцкай крэпасці.
У канцы чэрвеня напружаныя баі шлі на Бабруйскім і Барысаскім напрамках. У раёне Бабруйска мужна абараняліся байцы 4-га паветрана-дэсантнага корпуса. На р. Бярэзіна каля Барысава амаль тры дні стрымлівалі працініка часці 1-й Маскоскай пралетарскай дывізіі і курсанты танкавага вучылішча. Яны нанеслі значны рон нямецкім войскам, але вымушаны былі адступіць.
Нядачай закончылася спроба савецкага камандавання стварыць новую лінію абароны па р. Днепр–Заходняя Дзвіна. Гераічна абараняла г. Віцебск 153-я стралковая дывізія. Жорсткія баі разгарнуліся  раёне г. Лепеля, тут 6–10 ліпеня сіламі двух мехкарпусо у напрамку Сянно бы праведзены контрудар. З двух бако у баях удзельнічалі да 1500 танка. У ходзе баё была знішчана матарызаваная дывізія працініка, значная колькасць гармат, транспартных сродка, жывой сілы, зніжаны тэмп прасовання войск вермахта. Але з дапамогай рэзерва і авіяцыі немцы спынілі контрнаступленне савецкіх войск, якія са стратамі адышлі да г. Оршы. У г. Оршы 14 ліпеня першыню былі ведзены  дзеянне рэактыныя станокі, якія затым атрымалі назву “Кацюшы”.
23 дні працягвалася абарона г. Магілёва. Не здолешы захапіць горад лабавым ударам, гітлерацы фарсіравалі Днепр на флангах каля гарадо Шкло, Быха, Чавусы і такім чынам акружылі горад. Але і  акружэнні байцы 172-й стралковай дывізіі і народнага апалчэння 10 дзён стрымлівалі націск 6 пяхотных і танкавых дывізій працініка. Толькі 12 ліпеня 1941 г. у 12-гадзінным баю на Буйнічскім полі вораг страці каля 30 танка. У ноч з 25 на 26 ліпеня абаронцы Магілёва зрабілі спробу прарвацца з акружэння, частцы гэта далося, але многія загінулі.
На гомельскім напрамку бы нанесены контрудар у напрамку Бабруйска, у выніку часова былі вызвалены Жлобін і Рагачо. Кавалерыйская група  складзе 3 дывізій пад камандаваннем генерала А. Гарадавікова  ходзе кавалерыйскага рэйда вызваліла Глуск, Старыя Дарогі. Нягледзячы на частковыя поспехі, гэтыя контрудары не змянілі агульны ход ваенных дзеяння, але адцягнулі буйныя сілы працініка, нанеслі яму значныя страты. У цэлым жа Чырвоная Армія панесла  Беларусі вялікія страты і вымушана была адступаць. Але і гітлераскае камандаванне, сутыкнушыся з жорсткай абаронай на цэнтральным напрамку, павінна было змяніць свае планы. Гітлер адда загад часова прыпыніць наступленне  цэнтры, каб умацаваць флангі групы армій “Цэнтр”. Такім чынам, бы выйграны час для арганізацыі рубяжо абароны на маскоскім напрамку.
Згодна з атрыманай дырэктывай, 25 дывізій вермахта, галоным чынам, танкавых і матарызаваных, павярнулі на гомельскі напрамак, дзе абараняліся 13-я і 21-я арміі. 19 жніня Гомель бы захоплены ворагам і да канца жніня ся тэрыторыя Беларусі аказалася  зоне акупацыі.
Такім чынам, з аднаго боку, план “Барбароса”, які прадугледжва заканчэнне вайны за 3–4 тыдні, з-за супрацілення савецкіх войск бы правалены. Вораг панёс значныя страты і Беларусь была захоплена толькі  выніку 2-месячных баё.
З другога боку, Чырвоная Армія  пачатковы перыяд вайны атрымала вельмі вялікія страты  салдатах, афіцэрах, ваеннай тэхніцы. Гітлер і яго акружэнне  канцы ліпеня былі пэнены, што вайна супраць СССР ужо выйграна. Якія ж прычыны нядач  пачатковы перыяд вайны?
Вызначыць дакладную дату нападу Германіі на СССР, калі яна неаднаразова пераносілася, а звесткі разведоргана былі вельмі супярэчлівымі, было практычна нельга. Таму адмоную роль сыгра фактар нечаканасці і парушэння міжнародных норм. Войны звычайна пачыналіся з фармальнага аб’ялення, што давала хаця б мінімум часу для прывядзення войск у баявую гатонасць. З прычыны нечаканасці нападу трэцяя частка самалёта была знішчана прама на аэрадромах, што забяспечыла люфтваффе панаванне  паветры і, як вынік, эфектынае знішчэнне жывой сілы і тэхнікі працініка  час бамбардзіровак. Тут адыгралі ролю і палітычны пралік І. Сталіна, пралікі, нераспарадлівасць і неарганізаванасць савецкага камандавання, якія часам мяжуюць са злачынствам, калі, напрыклад, неразгрупаваныя і амаль не замаскіраваныя самалёты на пагранічных аэрадромах фактычна ператварыліся  мішэні, а зенітная артылерыя 4-й арміі перад самым нападзеннем была вывезена за 400 км на сход для вучэння.
Нягледзячы на значныя поспехі  індустрыялізацыі, за адносна кароткі час савецкая прамысловасць, у тым ліку і ваенна-прамысловы комплекс, не маглі пераадолець адставанне ад заходніх краін у тэхнічным прагрэсе. У выніку  пачатку вайны нямецкія войскі не толькі перазыходзілі савецкія колькасна, але і па агнявой моцы, мабільнасці. Нямецкія пяхотныя дывізіі  асноным былі зброены атаматычнай зброяй, механізаваны, добра забяспечаны радыёсувяззю. Адсутнасць жа радыёсувязі і залежнасць ад правадной сувязі фактычна паралізавалі кіраванне савецкімі войскамі  пачатковы перыяд вайны, не давалі магчымасці аператына кіраваць падраздзяленнямі падчас бою або пры манераванні. Гітлерацы выкарысталі такія часовыя перавагі, як мілітарызацыя эканомікі, працяглая падрыхтока да вайны, адмабілізаванасць і якасць узброенасці войск, загадзя сканцэнтраваных у пагранічнай паласе. На патрэбы вермахта працавала эканоміка амаль усёй Еропы. Камандаванне мела жо накоплены двухгадовы практычны вопыт вядзення ваенных дзеяння, выпрацаваную і апрабіраваную тактыку стварэння дарных бронетанкавых групіровак для прарыва абароны працініка.
У адрозненне ад адмабілізаванай нямецкай арміі, Чырвоная Армія і яе камандаванне дзейнічалі ва мовах маральна-псіхалагічных абставін мірнага часу, што дапускала і фармалізм у баявой падрыхтоцы, і часам грэбаванне якасцю  ажыццяленні неабходных мер падрыхтокі да абароны, у першыя дні і нават месяцы вайны камандаванне часам праяляла разгубленасць. Нягледзячы на рокі савецка-фінляндскай вайны, арганізацыя баявой вучобы заставалася адарванай ад рэальных умо магчымага ваеннага становішча, мелі месца прыпіскі  справаздачнасці, простая расхлябанасць. Чырвоная Армія не была падрыхтавана да вядзення сучаснай вайны, вучылася ваяваць ужо ва мовах супрацьстаяння рэальнаму працініку, адступлення пад націскам перазыходзячых сіл вермахта.
Негатыную ролю  нядачах першых месяца вайны адыгралі і рэпрэсіі сярод каманднага саставу Чырвонай Арміі, хаця, напрыклад, камандны саста Заходняга фронта на дзень пачатку вайны ме дастатковы вопыт і падрыхтоку, каб ажыццяляць неабходнае кіраніцтва баявымі аперацыямі.

7.3. Акупацыйны рэжым, партызанскі і падпольны рух

Згодна з нямецкім генеральным планам “Ост,” землі Беларусі і прылеглых тэрыторый павінны былі каланізаваны і  перспектыве вайсці  тэрыторыю Германіі з карэнным насельніцтвам. Для гэтага 25% беларуса, якіх акупанты лічылі блізкімі да арыйскай расы, планавалася анямечыць, астатніх перасяліць або знішчыць.
Бы уведзены новы адміністрацыйны падзел, які парушы тэрытарыяльную цэласнасць Беларусі. Паднёвыя яе землі адыходзілі да рэйхскамісарыята “Украіна”, заходняя частка Беларусі вайшла  склад Усходняй Прусіі, Віцебская, Магілёская, амаль уся Гомельская і некаторыя раёны Мінскай і Палескай абласцей уключаліся  зону так званай “вобласці армейскага тылу” групы армій “Цэнтр”, цэнтральная ж частка рэспублікі, уключаючая 77 раёна, была аднесена да генеральнай акругі “Беларусь” рэйхскамісарыята “Остланд”. Вышэйшым органам кіравання тут з’яляся Генеральны камісарыят. Адміністрацыйны апарат  асноным складася з нямецкіх служачых. У якасці дапаможных мясцовых устано акупанты стварылі гарадскія і раённыя правы на чале з начальнікамі раёна або бургамістрамі гарадо. На месцах ствараліся воласці на чале са старшынямі,  вёсках прызначаліся старасты. Работу мясцовых грамадзянскіх органа улады кантралявалі шэфы – “камісары”,”каменданты”, “зондэрфюрэры” і інш. У кіраніцтве захопленымі тэрыторыямі акупанты абапіраліся на рэпрэсіны апарат: пяць ахоных дывізій, якія дыслацыраваліся на тэрыторыі Беларусі, асобныя карныя, так званыя, нацыянальныя батальёны, спецыяльныя падраздзяленні – айнзатцкаманды і зондэркаманды, СС, гестапа, а таксама на паліцэйскія фарміраванні. Гітлерацы таксама імкнуліся выкарыстаць у сваіх мэтах людзей, якія былі незадаволены савецкай уладай або эмігранта, якія знаходзіліся да яе  апазіцыі. Людзей, якія супрацонічалі з акупантамі, пазней сталі называць калабарацыяністамі. З іх ліку акупанты стварылі арганізацыі: Беларускую народную самапомач (БНС), Саюз беларускай моладзі (СБМ), Раду даверу, якая затым у 1943 г. была ператворана  Беларускую цэнтральную раду, Беларускую краёвую абарону (БКА), але  іх склад была цягнута нязначная частка насельніцтва.
Стрыжнем акупацыйнага рэжыму стала палітыка генацыду. На Беларусі было створана 260 канцэнтрацыйных лагера, дзе загінулі 1,4 млн. чалавек. Толькі  канцлагеры Трасцянец каля Мінска было знішчана 206 тыс. вязня. Існавала больш за 100 гета. Адно з найбольш буйных гета знаходзілася  г. Мінску, там загінула каля 100 тыс ярэя, а сяго  Беларусі гітлерацы растралялі больш за 700 тыс. беларускіх ярэя. Пад выглядам барацьбы з партызанамі фашысты ажыццявілі за гады вайны 140 карных аперацый, у асноным, супраць мірнага насельніцтва. Былі спалены разам з жыхарамі 628 вёсак, а сяго за гады акупацыі гітлерацы знішчылі на тэрыторыі Беларусі каля 3 млн. савецкіх грамадзян і ваеннапалонных. 380 тыс. чалавек, пераважна беларускай моладзі, былі адпралены на прымусовую работу  Германію, трэцяя іх частка там і загінула.
Акупанты пачалі прамое рабаванне захопленых тэрыторый. У Германію было вывезена больш за 90% станочнага і тэхнічнага абсталявання, каля 22 тыс. атамашын, трактара, камбайна, вялікая колькасць лесу, жывёлы, прадукта харчавання. На асташыхся прамысловых прадпрыемствах бы устанолены 10–12-гадзінны рабочы дзень у спалучэнні з мізэрным заробкам. За правіннасці, сабатаж адміністрацыя мела права адпраляць рабочых у канцлагеры.
У сельскай мясцовасці гітлерацы спачатку захавалі калгасы, толькі вялі  іх прымусовую працу. Пазней яны былі перайменованы  “абшчынныя гаспадаркі”, а з чэрвеня 1943 г. акупанты пачалі перадаваць зямлю  прыватную ласнасць, але вялі нормы абавязковых паставак, якія дасягалі паловы вырашчанага раджаю.
Ужо з канца чэрвеня 1941 г. на акупіраванай гітлерацамі тэрыторыі Беларусі пача разгортвацца партызанскі рух. Першыя атрады значалілі партызанскія камандзіры В.З. Корж, Ц.П. Бумажко, Ф.І. Палоскі, М.Ф. Шмыро. Да канца 1941 г. на Беларусі жо дзейнічалі каля 500 партызанскіх атрада і груп, а колькасць партызан дасягнула 12 тыс. чалавек. Прада, частка атрада і груп у першыя месяцы акупацыі была разгромлена, частка зімой самараспусцілася або перайшла на палегальнае становішча. Але каля паловы атрада і груп у цяжкіх умовах працягвалі весці барацьбу з ворагам.
Пасля разгрому нямецкіх войск пад Масквой партызанскі рух яшчэ больш пашырыся, набы арганізаваны характар. У маі 1942 г. бы створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху на чале з першым сакратаром ЦК КП(б)Б П.К. Панамарэнка, у верасні гэтага ж года – Беларускі штаб партызанскага руху, які значалі другі сакратар ЦК КП(б)Б П.З. Калінін. У далейшым на базе партызанскіх атрада пачалі стварацца брыгады і злучэнні, партызанскія зоны. У 1943 г. партызаны, колькасць якіх дасягнула больш за 120 тыс. чалавек, кантралявалі значную частку тэрыторыі Беларусі. Да сярэдзіны 1944 г. на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі 374 тыс. партызан, якія аб’ядноваліся  1255 атрада і 213 брыгад. Яны рабілі засады, зрывалі масты, наносілі значны рон акупантам. За тры гады барацьбы  тыле ворага партызаны знішчылі каля памільёна гітлераца, пусцілі пад адхон 11150 эшалона, разграмілі 948 гарнізона, узарвалі каля 5,5 тысяч масто, знішчылі каля 20 тыс. атамашын, 305 самалёта, падбілі або зарвалі 1355 танка і бронемашын. Найбольш буйнымі па маштабнасці і эфектынасці былі тры этапы “рэйкавай вайны”. У час першага этапа, з пачатку жніня да сярэдзіны верасня 1943 г., партызаны пусцілі пад адхон 836 варожых эшалона, узарвалі 184 чыгуначных масто, пашкодзілі сотні кіламетра чыгуначнага палатна. У выніку другога этапа, які атрыма назву “канцэрт” і працягвася з верасня да лістапада 1943 г., было зарвана 61 тыс. чыгуначных рэек, 1041 эшалон, 72 чыгуначных масты. Трэці этап пачася 20 чэрвеня 1944 г., напярэдадні аперацыі “Баграціён”. У выніку яго былі паралізаваны важнейшыя чыгуначныя магістралі на тэрыторыі Беларусі, што аблегчыла савецкім войскам вызваленне рэспублікі ад акупанта.
Каля 70 тыс. члена налічвалі падпольныя арганізацыі, што дзейнічалі на тэрыторыі рэспублікі. Найбольшай эфектынасцю дзеяння вызначыліся падпольшчыкі Мінска, Оршы, Гомеля, Магілёва, Асіповіч і іншых гарадо Беларусі. Акрамя дыверсій, знішчэння жывой сілы і тэхнікі, партызаны і падпольшчыкі аказвалі вялікую дапамогу савецкаму камандаванню  зборы разведвальнай інфармацыі, праводзілі агітацыйную работу сярод насельніцтва. Толькі  Мінску за гады акупацыі было здзейснена больш за 1500 дыверсій, у тым ліку забойства генеральнага камісара Беларусі В. Кубэ, іншых высокапасталеных гітлераскіх чыноніка.
Кіравалі партызанскім і падпольным рухам у Беларусі падпольныя абкамы і райкамы Камуністычнай партыі, абкамы і райкамы камсамола.

7.4. Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопніка. Завяршэнне Другой сусветнай вайны

Нягледзячы на нядачы  пачатковы перыяд вайны і вялікія страты, якія панесла Чырвоная Армія  гэты час, паступова супраціленне ворагу станавілася больш жорсткім. У вельмі кароткі тэрмін ва мовах ваеннага часу на сходзе краіны была аднолена ваенная прамысловасць, якая, дзякуючы самаахвярнай працы працаніко тылу, пачала хутка набіраць тэмпы развіцця. У выніку на фронт стала паступаць усё больш узбраення, тэхнікі. Чым далей гітлераскія войскі прасоваліся глыб СССР, тым большыя страты яны неслі ад дзеяння чырвонаармейца і партызанскіх дыверсій. На цэнтральным участку фронта  кастрычніку 1941 г. гітлерацы наблізіліся да Масквы, але не здолелі прарваць умацаваныя рубяжы абароны сталіцы, якія абаранялі часці Чырвонай Арміі пад агульным камандаваннем Г.К. Жукава. Спробы штурма сталіцы  лістападзе і пачатку снежня таксама былі нядалымі. 5–6 снежня савецкія войскі перайшлі  контрнаступленне і да пачатку студзеня 1942 г. адкінулі ворага на 100–250 км. Перамога пад Масквой стала фактычна паваротным этапам  Вялікай Айчыннай вайне. Ворагу былі нанесены вялікія страты  тэхніцы і жывой сіле. Войскі Калінінскага фронта  ходзе наступлення жо  пачатку 1942 г. наблізіліся да межа Беларусі. Умацавалася знешнепалітычнае палажэнне СССР. Японія не адважылася ступіць у вайну з СССР і 7 снежня 1941 г. пачала ваенныя дзеянні супраць ЗША. Гэта прымусіла ЗША адыйсці ад нейтралітэта і ступіць у вайну з Японіяй і Германіяй. Пачала фарміравацца антыгітлераская кааліцыя.
У 1942 г. гітлерацы здолелі захапіць амаль сю тэрыторыю Украіны, акупіравалі Крым і пачалі наступленне на Каказ і Сталінград. У ходзе Сталінградскай бітвы, якая праходзіла з 17 ліпеня 1942 г. па 2 лютага 1943 г., была акружана 330-тысячная групірока працініка. Вермахт страці каля 1,5 млн. салдат і афіцэра. Страты Чырвонай Арміі за гэты час саставілі 1,2 млн. чалавек.
У гэты час саюзныя войскі разграмілі нямецка-італьянскую групіроку войск  Паночнай Афрыцы  бітве каля Эль-Аламейна.
Спробы нямецкага камандавання зяць рэванш і зно авалодаць стратэгічнай ініцыятывай, якія мелі месца летам 1943 г., таксама закончыліся правалам. У Курскай бітве, якая працягвалася 50 дзён, з 5 ліпеня па 23 жніня 1943 г., вораг атрыма паражэнне і, страцішы каля 50 дывізій, 1,5 тыс. танка, 3,7 тыс. самалёта, вымушаны бы адступіць. Разгром войск вермахта на Курскай дузе, контрнаступленне Чырвонай Арміі, вызваленне левабярэжнай Украіны і Кіева азначалі завяршэнне карэннага пералома  ходзе Вялікай Айчыннай вайны і пачатак вызвалення тэрыторыі СССР, у тым ліку, і Беларусі ад нацысцкіх захопніка. 23 верасня1943 г. бы вызвалены першы раённы цэнтр БССР – горад Камарын. 26 лістапада 1943 г. савецкія войскі ачысцілі ад акупанта обласны цэнтр – г. Гомель, куды адразу ж пераехалі радавыя становы Беларусі. У выніку асенне-зімняга наступлення Чырвонай Арміі былі вызвалены 32 раёны Беларусі, створаны плацдармы для далейшых наступальных дзеяння.
Канчатковае вызваленне Беларусі было здзейснена  ходзе аперацыі “Баграціён”, якую правялі войскі 1-га, 2-га і 3-га Беларускіх і 1-га Прыбалтыйскага франто. Яна працягвалася з 23 чэрвеня па 29 жніня 1944 г. На тэрыторыі Беларусі трымала абарону моцная групока ворага, якая налічвала 1,2 млн. салдат і афіцэра, 9500 пушак і мінамёта, 1350 самалёта і 900 танка. Чырвоная Армія перазыходзіла працініка  жывой сіле  2 разы, артылерыі –  3,7 разы, авіяцыі – амаль у 3 разы, танках – у 5,8 разо. Ужо  першыя дні наступлення на Віцебскім, Аршанскім і Магілёскім напрамках войскі 1-га Прыбалтыйскага, 3-га і 2-га Беларускіх франто прарвалі абарону гітлераца і акружылі  раёне Віцебска 5 нямецкіх дывізій, а войскі 1-га Беларускага фронта на Бабруйскім напрамку  раёне Бабруйска – 6 дывізій. Да 27 чэрвеня Віцебскі “кацёл” бы ліквідаваны, гітлерацы страцілі каля 30 тыс. забітымі, параненымі або палоннымі. У ходзе бабруйскай аперацыі было забіта і паранена каля 40 тысяч салдат і афіцэра вермахта. Спробы гітлераскага камандавання стрымаць націск Чырвонай Арміі на мацаваным рубяжы па р. Бярэзіна таксама былі безпаспяховымі. 1 ліпеня войскі 3-га Беларускага фронта вызвалілі г. Барыса і прадожылі наступленне  напрамку Мінска. З самага пачатку аперацыі “Баграціён” значную дапамогу Чырвонай Арміі аказвалі беларускія партызаны. Ужо 20 чэрвеня яны правялі заключны этап рэйкавай вайны, фактычна паралізавашы важнейшыя чыгуначныя магістралі. Калі ж пачаліся наступальныя дзеянні, партызаны дзейнічалі  якасці правадніко, захоплівалі пераправы на рэках, рабілі засады на шляху адступаючага ворага, удзельнічалі  танкавых дэсантах, вызваленні населеных пункта.
3 ліпеня 1944 г. была вызвалена сталіца Беларусі – г. Мінск. У ходзе Мінскай аперацыі была акружана і на працягу тыдня разгромлена групока працініка колькасцю 105 тыс. салдат і афіцэра. Працягваючы наступленне, войскі трох беларускіх франто 16 ліпеня вызвалілі г. Гродна, 28 ліпеня – Брэст. Гэтым самым было завершана вызваленне ад нацысцкіх акупанта усёй тэрыторыі Беларусі. Адначасова войскі 1-га Прыбалтыйскага фронта паспяхова наступалі  Прыбалтыцы. У ходзе заключнага этапа аперацыі “Баграціён” былі вызвалены частка Літвы, Латвіі, усходнія раёны Польшчы. Такім чынам, Чырвоная Армія прарвала абарону працініка  глыбіню і шырыню да 500 кіламетра. Гітлерацы і іх саюзнікі страцілі забітымі і параненымі больш за памільёна салдат і афіцэра. Склаліся мовы для далейшага наступлення на тэрыторыю Германіі.
Аперацыя “Баграціён” садзейнічала поспехам савецкіх войск і на подні. У ходзе летняга і асенняга наступлення Чырвонай Арміі была вызвалена тэрыторыя Украіны, Малдавіі, пачалося вызваленне краін Усходняй Еропы. Найбольш буйнымі аперацыямі тут сталі Львоска-Сандамірская і Яска-Кішынёская. Да канца 1944 г. гітлерацы страцілі на сходнім фронце да 170 дывізій. Былі выведзены з вайны Румынія, Балгарыя, Венгрыя і Фінляндыя.
Амаль адначасова з ваеннымі дзеяннямі  Беларусі 6 чэрвеня 1944 г. саюзныя англійскія і амерыканскія войскі высадзіліся на збярэжжы Паночнай Францыі. 15 жніня яны зрабілі высадку і на подні Францыі. Такім чынам, бы адкрыты другі фронт у Еропе. Да канца года саюзнікі вызвалілі Францыю, Бельгію і падышлі да межа Германіі.
У студзені 1945 г. войскі шасці франто пачалі Вісла-Одэрскую і Усходне-Прускую наступальныя аперацыі, якія закончыліся вызваленнем большай часткі Польшчы, а таксама разгромам варожай групірокі пад Кёнігзбергам. Страты працініка склалі каля ста дывізій. Чырвоная Армія выйшла на р. Одэр і 16 красавіка 1945 г. пачала Берлінскую аперацыю. У ёй прынялі дзел войскі трох Беларускіх і першага Украінскага франто колькасцю да 2,5 млн. салдат і афіцэра. Была дасягнута таксама вялікая перавага  тэхніцы. У ходзе жорскіх баё Берлін бы акружаны і 25 красавіка савецкія войскі і войскі саюзніка злучыліся на р. Эльба. 2 мая берлінскі гарнізон капітулява і  ноч з 8 на 9 мая прадстанікі пераможанай Германіі, з аднаго боку, і СССР, ЗША, Англіі і Францыі, з другога, падпісалі акт аб капітуляцыі Германіі.
На Патсдамскай канферэнцыі, якая адбылася 17 ліпеня–2 жніня 1945 г., кіранікі СССР, Англіі і ЗША абмеркавалі пытанні пасляваеннага ладкавання, вызначылі статус і сістэму кіравання Германіяй, удакладнілі дзяржаныя межы. У асобнай дэкларацыі саюзнікі прапанавалі Японіі капітуляваць. Пасля таго, як японскі рад адхілі гэтую дэкларацыю, выконваючы зятыя абавязацельствы перад саюзнікамі і лічваючы, што тэрмін заключанага раней паміж СССР і Японіяй пакта аб ненападзе скончыся, СССР 8 жніня аб’яві вайну Японіі. У ходзе Маньчжурскай аперацыі, якая працягвалася з 9 жніня па 2 верасня 1945 г., савецкія войскі разграмілі мільённую Квантунскую японскую армію. Былі высажаны дэсанты на Паднёвы Сахалін і Курыльскія астравы. 2 верасня 1945 г. Японія падпісала акт аб капітуляцыі. Другая сусветная вайна скончылася.
Савецкі Саюз унёс рашаючы клад у разгром нацысцкай Германіі. На працягу сёй вайны да 75% усіх узброеных сіл вермахта знаходзіліся на Усходнім фронце. Тут было разгромлена больш за 600 дывізій працініка, або дзве трэціх усіх яго сіл. З агульных страт Германіі  13,6 млн. чалавек больш за 10 млн. загінулі на савецка-германскім фронце. СССР страці за гады вайны 27 млн. чалавек, з іх каля 9 млн. салдат і афіцэра, астатнія – мірныя жыхары.
У Беларусі у гады вайны і нацысцкай акупацыі загіну амаль кожны трэці жыхар рэспублікі, 1,3 млн. беларуса ваявалі на фронце, больш за 300 тыс. узнагароджаны ардэнамі і медалямі, 440 чалавек удастоены звання Героя Савецкага Саюза.
Тэма 8.Савецкая Беларусь: дасягненні і праблемы стваральнай працы народа (1945–1991 гг.)

8.1. Міжнародныя адносіны пасля Другой сусветнай вайны. БССР на міжнароднай арэне.
8.2. Адналенне і развіццё народнай гаспадаркі Беларусі. Грамадска-палітычнае жыццё і спробы рэфармавання эканомікі  1950–1960-я гг.
8.3. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё БССР у 1970–1980-я гг.
8.4. Культура Беларусі  1945–1980 х гг.

8.1. Міжнародныя адносіны пасля Другой сусветнай вайны. БССР на міжнароднай арэне

Пасля Другой сусветнай вайны Германія і яе саюзнікі страцілі свае пазіцыі  сусветнай палітыцы. На роль сусветнага лідэра сё больш актына пачалі прэтэндаваць ЗША. За гады вайны ЗША сканцэнтравалі больш за тры чацвёртых залатога запасу свету і 60 % аб’ёма сусветнай прамысловай прадукцыі. Іх людскія страты за гады Другой сусветнай вайны склалі толькі сотую частку ад страт, якія панёс Савецкі Саюз, затое валавы нацыянальны прадукт павялічыся за гэты час у два разы. Авалоданне ядзернай зброяй дазваляла ЗША дзейнічаць з пазіцыі сілы, аб чым сведчыць выкарыстанне  жніні 1945 г. ядзерных бомб пры бамбардыроцы японскіх гарадо Хірасіма і Нагасакі.
У той жа час, нягледзячы на вялікія страты  вайне, другой звышдзяржавай станавіся СССР. Яго атарытэт як пераможцы нацысцкай дзяржавы значна вырас у свеце. Савецкі Саюз ме самую магутную на той час армію. Ён таксама значна змацні свае пазіцыі  Еропе за кошт краін т.зв. сацыялістычнага лагеру. Пачалася барацьба за сусветнае лідэрства паміж гэтымі звышдзяржавамі.
На аснове Ялцінска-Патсдамскай сістэмы міжнародных адносін пачалося ладкаванне свету. Гэта адносілася як да змен у геапалітычным уплыве розных краін  цэлым, так і канкрэтна  тэрытарыяльных зменах. Гэты працэс закрану і Беларусь, дзе Беластоцкая вобласць і некалькі раёна Брэсцкай вобласці былі перададзены Польшчы.
Змянілася і палітычная сітуацыя. Да вайны толькі СССР прадсталя сацыялістычную краіну. Пасля вайны пры ваеннай, фінансавай, дыпламатычнай падтрымцы СССР на шлях сацыялізму сталі Албанія, Балгарыя, Венгрыя, Польшча, Румынія, Чэхаславакія, Югаславія, ГДР – усяго 8 краін. Пазней на шлях сацыялізму пры падтрымцы СССР сталі Паночная Карэя, Кітай, В’етнам, Куба. Усяго  краінах прасавецкага блока пражывала трэцяя частка насельніцтва свету. Яны атрымалі назву “сусветная сістэма сацыялізма”. Ерапейскія прасавецкія краіны для каардынацыі эканамічнай і ваеннай палітыкі стварылі  1949 г. Савет эканамічнай узаемадапамогі, у 1955 г. – Арганізацыю Варшаскага дагавора.
Ім супрацьстаялі заходнія капіталістычныя краіны на чале з ЗША. У 1949 г. яны аб’ядналіся  ваенны саюз–Арганізацыю Паночнаатлантычнага дагавора (НАТО). Пачалося ваеннае, эканамічнае, ідэалагічнае супрацьстаянне дзвюх сістэм, якое атрымала назву “халодная вайна”. Пачатак яе бы пакладзены  1946 г., калі  г. Фултане  прысутнасці прэзідэнта ЗША Г. Трумэна былы прэм’ер-міністр Англіі У. Чэрчыль абвінаваці СССР у пагрозе Захаду і прапанава аб’яднацца супраць СССР і распасюджвання ім камунізму. Годам пазней, у сакавіку 1947 г. прэзідэнт ЗША Г. Трумэн сфармулява праграму падтрымкі “свабодных народа” і стрымлівання камунізма. Яна заключалася  тым, што ЗША бралі на сябе права прама або скосна мешвацца ва нутраныя справы дзяржа. Пачалася гонка збраення, у адказ на распрацоку ЗША ядзернай зброі СССР у 1949 г. таксама выпрабава атамную бомбу.
Узмацнілася эканамічная інтэграцыя сярод краін Заходняй Еропы. Каб павысіць свой уплы у Еропе, ЗША пачалі правядзенне  жыццё “плана Маршала”. Ён заключася  выдзяленні ерапейскім краінам каля 17 млрд. долара для адналення эканомікі, але пры мове выканання пэных палітычных патрабавання. Гэты план прынялі 18 ерапейскіх краін. Для практычнай рэалізацыі плана (размеркаванне дапамогі) у 1948 г. была створана Арганізацыя Ерапейскага Эканамічнага супрацоніцтва (АЕЭС). 5 мая 1949 г. у Лондане 10 краін стварылі Савет Еропы, а яшчэ пазней, у 1957 г. 6 заходнеерапейскіх дзяржа стварылі Ерапейскае эканамічнае супольніцтва (ЕЭС), унутры якога былі зняты се мытныя бар’еры.
Пачася распад каланіяльнай сістэмы. Першымі  1940– 1950-я гг. атрымалі незалежнасць у Азіі Інданэзія, В’етнам, Індыя, у Афрыцы – Лівія, Егіпет, Туніс, Марока, Судан, Гана, Гвінея. Пазней, у 1960-я гг. яшчэ 17 дзяржа Афрыкі атрымалі незалежнасць. У выніку незалежнымі сталі каля 40 дзяржа з насельніцтвам 1,5 млрд. чалавек.
Пасля Другой сусветнай вайны змяніся міжнародны статус і БССР. Яна атрымала магчымасць згодна з прынятым Вярхоным Саветам СССР 1 лютага 1944 г. Законам непасрэдна ступаць у дыпламатычныя адносіны з іншымі краінамі. У сакавіку 1944 г. бы створаны Народны камісарыят замежных спра БССР, які  1946 г. бы перайменаваны  адпаведнае міністэрства. 27 красавіка 1945 г. рэспубліка разам з іншымі краінамі выступіла  якасці стваральніцы Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. 26 чэрвеня 1945 г. міністр замежных спра Беларусі К.В. Кісялё ад імя рада БССР падпіса Статут ААН. Удзел у рабоце ААН да магчымасць БССР, па першае, выкарыстоваць яе трыбуну для выступлення з рознымі ініцыятывамі, напрыклад, “Аб выдачы і пакаранні ваенных злачынца” і інш., па другое, больш актына дзельнічаць у міжнародных арганізацыях, у тым ліку, такіх уплывовых, як Сусветны Савет міру, ЮНЭСКО (арганізацыя па пытаннях адукацыі, навукі і культуры), МАГАТЭ (Міжнароднае агенства па атамнай энергіі) і інш., па-трэцяе, удзельнічаць у падрыхтоцы і прыняцці канвенцый (за першае пасляваеннае дзесяцігоддзе БССР падпісала больш за 30 міжнародных дагавора, канвенцый па розных пытаннях), па-чацвёртае, выкарыстоваць ААН для рашэння нутраных праблем. Напрыклад, праз ААН Беларусь атрымала значную матэрыяльную дапамогу як краіна, якая найбольш пацярпела  гады нацысцкай акупацыі. Хаця  пасляваенныя гады Беларусь дзейнічала у рэчышчы знешняй палітыкі СССР, але, тым не менш, адмаляць самастойныя дзеянні БССР на міжнароднай арэне таксама нельга.
У другой палове 1950-х гг., пасля пашырэння право саюзных рэспублік, у Беларусі з’явіліся больш шырокія магчымасці для міжнароднага супрацоніцтва. Канкрэтнай праявай гэтага стала адкрыццё  1958 г. прадстаніцтва БССР пры ААН. У наступныя гады Беларусь паслядона выступала за забарону ядзернай зброі, яе выпрабавання, патрабавала сеагульнага і понага раззбраення, знішчэння хімічнай зброі. Пры дзеле БССР ААН прыняла такія важныя рашэнні, як “Дэкларацыя аб наданні незалежнасці каланіяльным краінам і народам”, “Дагавор аб абмежаваннях выпрабавання ядзернай зброі” і інш. У цэлым, да сярэдзіны 1980-х гг. Беларусь падпісала больш за 160 міжнародных дагавора і пагаднення, у 1974–1975 гг. яна выбіралася пастаянным членам Савета бяспекі ААН.
Акрамя ААН, другім важным напрамкам удзелу Беларусі  міжнародным жыцці  пасляваенныя гады стала развіццё гандлёва-эканамічных зносін з заходнімі краінамі. Гэтаму спрыяла і геапалітычнае становішча Беларусі. Яна знаходзілася  непасрэднай блізасці ад заходніх межа СССР, тут маецца развітая сетка атадарог і чыгунак, на тэрыторыі Беларусі дзейніча рад прадпрыемства агульнасаюзнага падпарадкавання. Вялікім попытам карысталася прадукцыя такіх прадпрыемства, як МАЗ, МТЗ, Гомсельмаш, станкабуданічых завода Мінска, Віцебска і інш. Ужо  1950-я гг. на экспарт пасталялася прадукцыя 120 прадпрыемства рэспублікі. У 1952 г. у Мінску было створана аддзяленне Усесаюзнай гандлёвай палаты, якое  1972 г. было ператворана  Гандлёва-прамысловую палату БССР. Рэспубліка, такім чынам, атрымала магчымасць удзельнічаць у міжнародных кірмашах, праводзіць такія кірмашы  сябе. Толькі  1960-я гг. у Мінску было праведзена больш за 30 міжнародных выставак. У 1950–1980-я гг. 80% гандлёва-эканамічных сувязя Беларусі прыпадала на краіны сацыялістычнага лагера, на долю капіталістычных краін у 1970–1980 гг. прыпадала 20,2% экспартных паставак.
Значнае месца  супрацоніцтве Беларусі з замежнымі краінамі  пасляваенныя гады займалі культурныя сувязі. З 1958 г. пачало дзейнічаць Беларускае таварыства дружбы і культурных сувязя з замежнымі краінамі, да 1970 г.  рэспубліцы былі створаны каля 100 падобных мясцовых таварыства, якія падтрымлівалі сувязі з 400 арганізацыямі амаль 70 краін свету. Але прыярытэт аддавася перш за сё краінам сацыялістычнага лагера. Шырыліся кантакты па лініі прафсаюза, створанага  1958 г. Камітэта маладзёжных арганізацый рэспублікі.
Дзейснай формай развіцця міжнародных культурных зносін з’ялялася супрацоніцтва  галіне літаратуры. За 1946–1985 гг. за мяжой вышлі  свет 342 творы 55 беларускіх пісьменніка. За гэты ж час колькасць перакладзеных кніг замежнай літаратуры склала каля 500 выдання агульным накладам звыш 4 млн. экзэмпляра.
Адным з важных накірунка пашырэння культурных сувязя стала таксама супрацоніцтва  галіне адукацыі У гэтым плане нараду з іншымі вядучымі вузамі рэспублікі значнае месца займа і займае палітэхнічны інстытут (БНТУ). Падрыхтока замежных спецыяліста  БПІ пачалася з 1960 г. У 1965 г. колькасць замежных студэнта у ім дасягнула 100 чалавек, а  1980-я гг.  БПІ ужо кожны год навучалася да 1000 замежных студэнта, а сяго па рэспубліцы – да 10 тыс. Прада, пасля распаду СССР іх колькасць скарацілася.
Такім чынам, у 1950–1980-я гг. пашырыліся міжнародныя сувязі Беларусі, разнастайнымі сталі іх формы і змест, хаця самастойнасць БССР была абмежавана рамкамі агульнасаюзнай палітыкі.

8.2. Адналенне і развіццё народнай гаспадаркі Беларусі. Грамадска-палітычнае жыццё і спробы рэфармавання эканомікі  1950–1960-я гг.

Другая сусветная вайна мела цяжкія наступствы для Беларусі. Захопнікі разбурылі і спалілі 209 гарадо і гарадскіх пасёлка, 9200 вёсак. Загінулі каля 3 млн. чалавек. Агульныя матэрыяльныя страты прыраніваліся 35 рэспубліканскім гадавым бюджэтам. Па агульнаму зроню эканомікі Беларусь была адкінута да 1928 г., а па асобных паказчыках – да 1913 г.
Адналенне народнай гаспадаркі і сацыяльнай сферы пачалося адразу ж пасля вызвалення рэспублікі ад нацысцкіх захопніка – з восені 1943 г. Вялікую дапамогу  гэтым аказа саюзны рад. У Беларусь былі накіраваны рэпарацыйныя кампенсацыі  памеры 1,5 млрд. долара, у 1944–1945 гг. з саюзнага бюджэта было выдзелена каля 1,7 млрд. рублей. За гэты ж час рэспубліка атрымала абсталяванне для 60 завода, каля 6 тыс. трактара, грузавых атамашын і камбайна, 158 тыс каро. Сюды ішлі эшалоны з буданічымі матэрыяламі, тэхнікай, насеннем, жывёлай. Але, тым не менш, асноны цяжар адналення гаспадаркі лёг на людзей. У першыя дні вайны і адразу ж пасля вызвалення 1 млн. 300 тыс. чалавек былі прызваны  армію, 380 тыс. у гады акупацыі дэпартаваны  Германію, каля патара мільёна эвакуіраваліся на сход. Кожны трэці жыхар рэспублікі загіну у час вайны. Таму пасля вайны востра адчувася недахоп рабочай сілы. Напрыклад, у Віцебску на момант вызвалення засталося толькі 400 жыхаро, таму працу на некаторых прадпрыемствах пачыналі 5–10 чалавек.
У такіх складаных умовах з дапамогай іншых народа СССР ужо да сярэдзіны 1945 г. працоныя Беларусі аднавілі каля 8 тыс. прамысловых прадпрыемства або каля чвэрці іх даваеннай колькасці, больш 10 тыс. км чыгункі. Выпрацока электраэнергіі дасягнула да канца 1945 г. 46,4% даваеннай. Але  1945 г. было выраблена толькі 20% прамысловай прадукцыі  парананні з 1940 г. Пасяныя плошчы  сельскай гаспадарцы складалі толькі 75% даваеннага зроню, адпаведна на 30% бы ніжэйшы збор зерня, у два разы – бульбы.
У верасні 1946 г. бы прыняты чацвёрты пяцігадовы план, які ставі мэтай да канца пяцігодкі дасягнуць даваеннага зроня эканомікі. Выдзеленыя аб’ёмы капіталакладання раняліся тром перадваенным пяцігодкам.
У прамысловасці ставілася задача не толькі дасягнуць даваенны узровень, але і зрабіць структурную перабудову. Больш увагі стала дзяляцца цяжкай прамысловасці, у тым ліку, стварэнню новых для Беларусі галін: атабудаванню, трактарабудаванню, выпуску гідратурбін і інш. Дзякуючы працонаму гераізму жыхаро Беларусі, за гады пяцігодкі былі пабудаваны Мінскі трактарны, Мінскі атамабільны заводы, мотавелазавод, тонкасуконны камбінат, Віцебскі дывановы камбінат і іншыя буйныя прадпрыемствы. У выніку  1950 г. аб’ём прамысловай прадукцыі  рэспубліцы перавысі даваенны на 15%. На наступную пяцігодку перад прамысловасцю ставілася яшчэ большая задача: павялічыць аб’ём валавай прамысловасці на 80%. Капіталакладанні павінны былі зрасці  парананні з папярэдняй пяцігодкай у 1,5 разы. На самай жа справе, за 1951–1955 гг. валавы аб’ём прамысловасці павялічыся больш чым у 2 разы. Былі пабудаваны 150 буйных прамысловых прадпрыемства і больш за 200 дробных. Сярод іх Мінскі падшыпнікавы і гадзіннікавы заводы, радыёзавод, завод ацяпляльнага абсталявання, камвольны камбінат, Аршанскі завод швейных машын, Віцебская шокапрадзільная фабрыка і інш.
Больш складаным было становішча  сельскай гаспадарцы. У вёсках засталіся, галоным чынам, жанчыны, старыя і дзеці. Нягледзячы на дапамогу сельскагаспадарчай тэхнікай, жывёлай, у калгасах цяглавай сілы востра нехапала. У першую пасляваенную вясну калгаснікі ручную скапалі тысячы гектара зямлі. З-за недахопу гнаення ураджаі былі вельмі нізкімі: 5–7 цэнтнера з гектара збожжа і 50–70 цэнтнера бульбы. Сур’ёзнай дапамогай вёсцы  адналенні сельскай гаспадаркі стала шэфства працоных гарадо. Дзякуючы самаадданай працы сельскіх працаніко, да 1950 г. пасяныя плошчы і пагало’е жывёлы былі даведзены да 94–96% ад даваеннага зроню, але планы пяцігодкі па вытворчасці асноных віда сельскагаспадарчай прадукцыі не былі выкананы. Тым не менш, у снежні 1947 г. была адменена карткавая сістэма на харчовыя і прамысловыя тавары.
У 1949 г. пачалася масавая калектывізацыя  Заходняй Беларусі. Яна праводзілася такімі ж фарсіраванымі тэмпамі, як і  1930-я гг. у Усходняй Беларусі, але больш значную дапамогу праз МТС дзяржава аказвала тэхнікай. Да канца 1950 г. тут былі арганізаваны 6054 калгасы, якія аб’ядналі каля 84 % усіх гаспадарак. Толькі  1952 г., згодна з пастановай Савета Міністра СССР “Аб высяленні кулако з Беларускай ССР”, з Заходняй Беларусі былі прымусова дэпартаваны за межы рэспублікі 4431 “кулацкія” сям’і.
У наступнай пяцігодцы аб’ёмы пасяных плошча, ураджайнасць сельскагаспадарчых культур, пагалое жывёлы і яе прадукцыйнасць раслі марудна і толькі да 1955 г. сельская гаспадарка Беларусі па асноным паказчыкам дасягнула даваеннага зроню. Галонымі прычынамі былі слабая матэрыяльная зацікаленнасць калгасніка у працы, недастатковае фінансаванне, паколькі асноныя сродкі накіроваліся на развіццё прамысловасці.
У першае пасляваеннае дзесяцігоддзе хуткімі тэмпамі разгортвалася жыллёвае буданіцтва. Ужо  1946–1950 гг. было пабудавана жыллё для 2 млн. чалавек. Гэта бы значны крок, калі лічыць памеры разбурэння у Беларусі, але жыллёвая праблема заставалася вострай.
Адставанне прамысловасці ад навукова-тэхнічнага прагрэса, маруднае развіццё сельскай гаспадаркі, мноства праблем у сацыяльнай сферы патрабавалі правядзення сацыяльна-эканамічных рэформ. Яны пачаліся з 1953 г., пасля смерці І.В. Сталіна. У верасні 1953 г. першым сакратаром ЦК КПСС бы выбраны М.С. Хрушчо. У краіне бы абвешчаны курс на дэмакратызацыю. У 1953–1956 гг. былі пашыраны правы саюзных рэспублік  прыняцці заканадачых акта, рашэнні пытання, звязаных з адміністрацыйным падзелам, у планіраванні, кіраванні прамысловасцю. 850 прадпрыемства саюзнага падпарадкавання былі перададзены Беларусі. Некалькі павысілася роля Савета, актывізавалася дзейнасць пастаянных дэпутацкіх камісій, яны атрымалі права кантроля за дзейнасцю прадпрыемства і стано, якія знаходзіліся на іх тэрыторыі. У лютым 1956 г. на ХХ з’ездзе КПСС бы асуджаны культ асобы Сталіна. Пачалася рэабілітацыя рэпрэсіраваных у папярэднія гады. Усяго  СССР у 1956–1961 гг. былі рэабілітаваны каля 700 тыс. рэпрэсіраваных, у тым ліку, 29 тыс. у Беларусі.
У эканоміцы  другой палове 1950-х гг. бы узяты курс на больш актынае ключэнне прадпрыемства рэспублікі  навукова-тэхнічны прагрэс і пераарыентацыю прамысловасці на выпуск тавара народнага спажывання. У другой палове 1950–пачатку 1960-х гг. характэрнай асаблівасцю прамысловасці  Беларусі стала аперажальнае развіццё новых неметалаёмкіх галін – прыборабудавання і электронікі. Пабудаваны Мінскі, пазней Баранавіцкі заводы атаматычных ліній, вылічальных машын, Полацкі нафтаперапрацочы завод, Гомельскі завод вымяральных прыбора, Беларускі атазавод у Жодзіна і інш. Адналяліся і мадэрнізіраваліся асноныя вытворчыя фонды, старая тэхніка замянялася новай. У выніку, у 1960 г. агульны аб’ём прамысловай прадукцыі  БССР павялічыся  парананні з 1940 г. у 4,2 разы. Але паступова сё выразней пачала праяляцца супярэчлівасць паміж дасягнутым узронем развіцця вытворчасці і старымі метадамі і формамі кіравання. У 1957 г. была зроблена нядалая спроба замяніць галіновую сістэму кіравання праз міністэрствы на тэрытарыяльную. Мэтай яе было прыблізіць кіраванне непасрэдна да прадпрыемства. У Беларусі замест 9 міністэрства бы створаны адзін орган кіравання – Савет народнай гаспадаркі БССР, які падпарадковася Савету Міністра рэспублікі. На справе наблізіць кіраніцтва да вытворчасці не далося, наадварот, адбыся разры гаспадарчых сувязя і адносін.
1950–1960-я гг. сталі таксама часам станалення хімічнай прамысловасці Беларусі. У 1958 г. былі зацверджаны планы развіцця хімічнай і газавай прамысловасці СССР да 1965 г. Згодна з імі, у 1958–1964 гг. была пабудавана першая чарга Салігорскага калійнага камбіната, у пачатку 1960-х гг. пачалося буданіцтва Гродзенскага азотна-тукавага завода, Гомельскага хімічнага завода, некалькі пазней – Магілёскага камбіната сінтэтычнага валакна, Полацкага хімічнага камбіната. Гэта значна пашырыла магутнасці прамысловасці Беларусі, але  той жа час ускладніла экалагічную сітуацыю  гэтых рэгіёнах. Змены  праграмах прывялі да таго, што замест пяцігодкі на 1959–1965 гг. бы прыняты новы, сямігадовы план. У цэлым ён бы паспяхова выкананы. Замест запланаванага роста  1,8 разы аб’ём прамысловай прадукцыі павялічыся  2,1 разы (дарэчы, і па Саюзу планы сямігодкі былі выкананы). Апераджальнымі тэмпамі развівалася энергетыка, былі ведзены  эксплуатацыю Мінская ТЭЦ, Лукомльская ДРЭС, завершана стварэнне адзінай энергасістэмы. Вытворчасць электраэнергіі павялічылася  3,1 разы пры плане 2,6.
Значныя меры былі ажыцялены  галіне сельскай гаспадаркі. Яны былі вызначаны вераснёскім (1953 г.) Пленумам ЦК КПСС і заключаліся  наступным. Павышана матэрыяльная зацікаленнасць калгасніка, здзейснены пераход на грашовую аплату працы. У 2–3 разы былі павышаны закупачныя цэны на прадукты сельскай гаспадаркі, значна павялічаны інвестыцыі  сельскую гаспадарку, пашырана гаспадарчая самастойнасць калгаса. Падатак з калгасніка бы зніжаны  2 разы, а з 1958 г. ён бы наогул адменены. У 1958 г. МТС былі рэарганізаваны  РТС, а тэхніка прададзена калгасам. Адначасова з калгаса былі спісаны запазычанасці МТС за папярэднія гады. Праводзілася вялікая работа па меліярацыі балот: да 1960 г. меліяратыная сетка жо ахоплівала 500 тыс. гектара, прычым яе абслугованне дзяржава зяла на сябе. Адмоным у гэтай справе стала парушэнне экалогіі Беларускага Палесся.
Прынятыя меры некалькі палепшылі становішча  сельскай гаспадарцы, але  цэлым харчовая праблема не была вырашана. З нагоды гэтага кіраніцтва СССР вырашыла пашырыць пасяныя плошчы за кошт асваення цалінных і залежных зямель. На працягу 1954–1956 гг. былі зараны 36 млн. гектара цалінных зямель, што склала 30% усіх сельскагаспадарчых угоддзя. На асваенне цаліны паехалі і 60 тыс. жыхаро Беларусі. Яны заснавалі  Казахстане 24 сагасы. У першыя гады гэта давала плённыя вынікі: доля цаліннага збожжа складала да паловы сяго валавага збору зерня, але затым глебы спустошыліся і раджаі сталі нізкімі. Тады М.С. Хрушчо прыня валюнтарысцкае рашэнне аб пасюдным распасюджванні пасева кукурузы, у тым ліку, і за кошт скарачэння вытворчасці іншых сельскагаспадарчых культур. У гэтым ён памылкова бачы універсальны сродак вырашэння харчовай праблемы. Пашырэнне пасева кукурузы, сапрады, дазволіла палепшыць кармавую базу для жывёлагадолі, але, з другога боку, прывяло да дэфіцыту іншых прадукта раслінаводства, перш за сё, хлеба.
У першае дзесяцігоддзе пасля смерці І.В. Сталіна, з прыходам да лады новага кіраніцтва краінай значныя змены адбыліся і  сацыяльнай палітыцы. Хутка развівалася жыллёвае буданіцтва. У 1951–1958 гг. у гарадах і пасёлках рэспублікі было ведзена  эксплуатацыю больш за 14 млн. кв. м жылля супраць 4 млн. кв. м у папярэдняй пяцігодцы, да 1965 г. было пабудавана яшчэ 29 млн. кв. м. Такім чынам, жыллёвыя мовы за гэтыя 15 гадо палепшылі каля 4 млн. чалавек, амаль палова сіх жыхаро рэспублікі. Павялічылася аплата працы, у выніку рэальныя даходы працоных ужо  1958 г. выраслі  парананні з 1950 г. на 60%. У 1956 г. бы прыняты Закон аб пенсійным забяспячэнні калгасніка. Прада, мінімальныя пенсіі складалі толькі 12 рублё у месяц, таму пенсіянеры, як правіла, працягвалі працаваць. Паменшылася працягласць працонага дня, а затым бы зроблены пераход на пяцідзённы працоны тыдзень. Паступова паляпшалася медыцынскае абслугованне людзей.
Такім чынам, у другой палове 1950-х гг. канчаткова завяршыся этап адналення разбуранай вайной народнай гаспадаркі, што  лепшы бок абвергла самыя аптымістычныя прагнозы заходніх эканаміста і палітолага. Пры гэтым прамысловасць Беларусі была не проста аднолена, а, па сутнасці, створана нанава. З’явіліся новыя, сугучныя навукова-тэхнічнаму прагрэсу галіны, астатнія заводы і фабрыкі былі забяспечаны сучаснай тэхнікай. Гэта ператварыла Беларусь у індустрыяльна-аграрную рэспубліку з адносна дынамічным узронем развіцця. Але, з другога боку, непаваротлівасць цэнтралізаванай сістэмы кіравання і недастатковае стымуляванне працы тармазілі аператынае караненне  вытворчасць навейшых дасягнення навукова-тэхнічнага прагрэса. Акрамя таго, Беларусь, якая не мела  дастатковай меры сваёй сыравіны і энерганосьбіта, трапляла ва сё большую эканамічную залежнасць ад цэнтра, паступова ператваралася  зборачны цэх. Спробы рэформ 1960-х гг. былі палавінчатымі, яны праводзіліся зверху, не былі падмацаваны матэрыяльнымі стымуламі і не знайшлі адпаведнага водгуку  нізах.
8.3. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае жыццё Беларусі  1960–1980-я гг.

Да пачатку 1960-х гг. Савецкі Саюз ператварыся  магутную індустрыяльна-аграрную дзяржаву. Тэмпы роста нацыянальнага дахода складалі каля 10% у год. Змянілася структура эканомікі. З’явіліся нафтахімічная прамысловасць, вытворчасць штучных матэрыяла, радыёэлектроніка. Усё гэта было характэрна і для БССР як часткі СССР.
Але краіна развівалася пераважна па экстэнсінаму шляху. У канцы 1950-х гг. пачаліся шматлікія эканамічна не прадуманыя, пражэкцёрскія рэформы і рэарганізацыі, накшталт кукурузнай эпапеі, фарсіраванай пабудовы камуністычнага грамадства і г.д. Краіну ліхаманілі раздзяленні кіруючых органа на прамысловыя і сельскагаспадарчыя, узбуйненні раёна, калгаса, ліквідацыя хутаро. Нягледзячы на зросшую колькасць сельскагаспадарчых машын, механізацыя асноных тэхналагічных працэса была яшчэ недастатковай. Калгасы не мелі понай самастойнасці, яны часта залежылі ад валюнтарысцкіх загада зверху, аплата працы, хаця і павысілася, але заставалася нізкай.
У выніку развіццё аграрнага сектара адставала ад прамысловага, ураджайнасць збожжавых культур не перавышала  сярэднім 10–12 цэнтнера з гектара, бульбы – 70–100 цэнтнера. Гэта спрымалася як правал аграрнай палітыкі М.С. Хрушчова. З 1961 г. пача адчувацца дэфіцыт прадукта харчавання. Краіна пачала закупляць збожжа за мяжой.
У кастрычніку 1964 г. М.С. Хрушчо бы абвінавачаны  “валюнтарызме і суб’ектывізме” і вызвалены з займаемых пасад. Першым сакратаром ЦК КПСС ста Л.І. Брэжне, старшынёй Савета Міністра СССР – А.М. Касыгін.
Новае кіраніцтва пачало эканамічныя рэформы. Іх пачатак бы пакладзены сакавіцкім (1965 г.) пленумам ЦК КПСС, які разгледзе пытанні развіцця сельскай гаспадаркі. Была зменена сістэма нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі, уводзіся цвёрды і нязменны план на пяць гадо для кожнага суб’екта гаспадарання, вызначаліся меры матэрыяльнага стымулявання за звышпланавую продадзеную прадукцыю (50% надбака). Пры гэтым дзяржаныя планы закупак збожжа зніжаліся. У патары–два разы павышаліся закупачныя цэны, павялічваліся капіталакладанні  сельскую гаспадарку, пастакі сельскагаспадарчай тэхнікі. Павышалася самастойнасць калгаса і сагаса, уводзіліся элементы гаспадарчага разліку.
У верасні 1965 г. пленум ЦК КПСС абмеркава праблемы кіравання прамысловасцю, удасканалення планавання і змацнення матэрыяльнага стымулявання развіцця прамысловай вытворчасці. З больш чым 100 паказчыка для справаздачнасці, якія раней спускаліся прадпрыемствам зверху, былі асталены толькі 8, прычым галоным крытэрыем ацэнкі эффектынасці работы завода або фабрыкі станавілася не валавая вытворчасць прадукцыі, а аб’ём яе рэалізацыі. Павышалася самастойнасць прадпрыемства, уводзіся гаспадарчы разлік. Прадпрыемствам дазвалялася самастойна расходаваць частку сродка для развіцця вытворчасці, матэрыяльнага стымулявання, буданіцтва жылля, развіцця сацыяльнай сферы.
Змянілася і сістэма кіравання прамысловасцю: ліквідаваны санаргасы і аднолены міністэрствы. Павялічваліся капіталакладанні. Праведзеныя рэформы  цэлым станоча адбіліся на эканамічным развіцці як Савецкага Саюза, так і Беларусі. Восьмая пяцігодка (1966–1970 гг.) стала адным з самых дынамічных перыяда развіцця СССР. Сярэднегадавыя тэмпы прыроста прамысловай прадукцыі  Беларусі складалі 12%. Былі ведзены  эксплуатацыю 78 буйных прадпрыемства. Удасканальвалася сістэма дзейнасці існуючых завода і фабрык. Новым стала стварэнне 222 вытворчых і навукова-вытворчых аб’яднання, напрыклад, створанае на базе радыёзавода аб’яднанне “Гарызонт”, на базе Мінскага механічнага завода – Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне, Мінскае вытворчае аб’яднанне вылічальнай тэхнікі, навукова-вытворчае аб’яднанне “Інтэграл” і іншыя. Многія прадпрыемствы пераходзілі на выпуск новай прадукцыі. Рост аб’ёма прамысловасці працягвася і  наступныя гады. За 1971–1985 гг. на развіццё прамысловасці было затрачана 23 млрд. рублё, у тры разы больш, чым за 15 папярэдніх гадо. За гэты час уведзены  эксплуатацыю 136 буйных фабрык і завода. Даволі высокімі заставаліся тэмпы роста аб’ёма прамысловай вытворчасці – у сярэднім каля 10% кожны год, прычым асноную долю прадукцыі выраблялі буйныя прадпрыемствы, пабудаваныя  пасляваенныя гады. Вынікам развіцця эканомікі БССР да сярэдзіны 1980-х гг. з’явілася стварэнне буйнага тэрытарыяльна-галіновага прамысловага комплексу, у якім у 1985 г. налічвалася каля 1500 прадпрыемства. Больш паловы з іх уваходзілі  склад вытворчых і навукова-вытворчых аб’яднання. Вызначальны напрамак набылі такія галіны прамысловасці, як энергетыка, машынабудаванне і прыборабудаванне, хімія і нафтахімія, электроніка і радыёэлектроніка, вытворчасць мінеральных угнаення і інш. Агульны аб’ём прамысловай прадукцыі  1985 г. перавысі даваенны зровень  38 разо. Разам з тым, прамысловасць Беларусі сё больш інтэгравалася  агульнасаюзную.
Значныя змены  1970–1980 гг. адбыліся і  сельскай гаспадарцы. У гэты час была значна мацавана матэрыяльна-тэхнічная база калгаса і сагаса, да 1985 г. яны валодалі 88 тыс. атамашын, 131 тыс. трактара, 35 тыс. збожжаборачных камбайна. За 15 гадо у сельскую гаспадарку было кладзена 18 млрд. рублей, але і аддача была адпаведнай. Практычна се калгасы і сагасы сталі рэнтабельнымі, прада, гэтаму спрыя і вельмі танны кошт энерганосьбіта.
З сярэдзіны 1960-х гг. усё выразней пачала вызначацца спецыялізацыя не толькі па рэгіёнах, але і нутры раёна сярод гаспадарак. У цэлым сельская гаспадарка рэспублікі пачала спецыялізавацца на развіцці жывёлагадолі, прычым заходняя частка – на малочна-мясным напрамку, цэнтральная і сходняя – на мяса-малочным. У раёнах асобныя гаспадаркі рабілі пор на развіццё свінагадолі, другія на адкорме жывёлы, трэція больш увагі надавалі дойнаму статку.
Пачалі будавацца жывёлагадочыя комплексы з адносна высокай ступенню механізацыі асноных працаёмкіх працэса. Перавод сельскай гаспадаркі на прамысловую аснову, стварэнне буйных спецыялізаваных аграпрадпрыемства, павялічэнне аб’ёма сельскагаспадарчай вытворчасці прывялі да стварэння  1970-я гг. адзінага аграпрамысловага комплексу у Беларусі.
У гэты час у рэспубліцы шырока разгарнуліся меліярацыйныя работы. У 1985 г. плошча меліярыраваных зямель была даведзена да 2,8 млн. гектара зямлі. Яны давалі амаль трэцюю частку сёй прадукцыі раслінаводства і 40% кармо. Значна павялічыліся аб’ёмы нясення  глебу арганічных і асабліва мінеральных угнаення. Але мешыя месца парушэнні тэхналогій вялі да павелічэння экалагічных праблем. Але, з другога боку, павышэнне радлівасці глебы  спалучэнні з палепшанай агратэхнічнай культурай працы, увядзеннем матэрыяльнага стымулявання праз канчатковыя вынікі працы (гаспадарчы разлік, брыгады і звенні канечнай прадукцыі) у цэлым спрыяльна адбіліся на развіцці сельскай гаспадаркі. Ураджайнасць збожжавых культур павысілася з 10–12 ц. у сярэднім з гектара  1960-я гг. да 25–30 ц. у сярэдзіне 1980-х гг., таксама амаль удвая – ураджайнасць бульбы. У пачатку 1980-х гг. па вытворчасці мяса і малака на душу насельніцтва Беларусь дагнала развітыя краіны Захаду і ЗША, але тэмпы роста эканомікі запавольваліся. Неэфектына выкарыстоваліся крэдыты і капіталакладанні, раслі затраты.
Дасягнутыя  цэлым поспехі  эканоміцы спрыялі паляпшэнню дабрабыту працоных. Рэальныя даходы павысіліся амаль у два разы. За 1960–1985 гг. сярэднямесячная аплата працы  прамысловасці вырасла з 63 р. да 173 р., аплата працы сельскіх працаніко амаль дасягнула узроню прамысловых рабочых і склала  сярэднім 154 р. Гэта, з улікам бясплатнага жылля, сімвалічнай платы за камунальныя паслугі, іншымі сацыяльнымі льготамі дазваляла дасягнуць хаця і незаможнага, але прыстойнага зроню жыцця.
У цэлым эканоміка, сацыяльная сфера рэспублікі  другой палове 1960-1970-х гг. развіваліся даволі дынамічна, дзякуючы працавітасці беларускага народа, даволі эфэктынаму стылю кіраніцтва таго часу, перш за сё, К. Т. Мазурава і П.М. Машэрава.
Але  гэтыя гады жо намецілася тэндэнцыя да зніжэння тэмпа развіцця: з 9–10% сярэднягадавога прыроста валавага прадукта  8-й пяцігодцы да 5–6%  сярэднім за год у 1981–1985 гг. Гэтыя тэмпы роста былі, тым не менш, вышэйшымі за агульнасаюзныя, якія знізіліся да 3,5% у сярэднім за год. Прада, трэба лічваць важкасць гэтых працэнта з улікам павялічвання агульнага аб’ёма вытворчасці. З-за складанай сістэмы цэнтралізаванага кіраніцтва навейшыя навуковыя дасягненні зачастую марудна караняліся  вытворчасць, што не дазволіла  понай меры забяспечыць выхад эканомікі БССР, як і  цэлым СССР, на сусветны узровень навукова-тэхнічнага прагрэса. За кошт навукова-тэхнічных дасягнення забяспечвалася толькі 50% прыросту прадукцыйнасці працы, па-ранейшаму яшчэ была высокай доля ручной працы.
Рост рэальных дахода працоных і, як вынік гэтага, павышэнне пакупной здольнасці, з аднаго боку, і, з другога, недастатковая пераарыентаванасць з цяжкай прамысловасці на вытворчасць тавара народнага спажывання прывялі да з’ялення дэфіцыту тавара і тварэння  гандлёвых кропках чэрга. За 1971–1985 гг. грашовая маса павялічылася больш чым у 3 разы, а таварная – толькі  2 разы.
Паступова нарасталі негатыныя з’явы, прычым не толькі  эканоміцы, але і  грамадска-палітычным жыцці. Замест пошуку шляхо да мадэрнізацыі эканамічнай, грамадска-палітычнай і дзяржанай сфера правячая партыя КПСС замацовала сябе як стрыжань адміністрацыйна-каманднай сістэмы. Гэта знайшло заканадачае адлюстраванне і  прынятай  кастрычніку 1977 г. новай Канстытуцыі СССР. Саветы былі адцеснены партыяй на задні план. Узмацніся ідэалагічны кантроль за прэсай, да народа даводзілася толькі пазітыная інфармацыя аб поспехах краіны “развітага сацыялізма”.
З выбраннем у сакавіку 1985 г. Генеральным Сакратаром ЦК КПСС М.С. Гарбачова пачаліся эканамічныя і палітычныя рэформы, якія вайшлі  гісторыю пад назвай “перабудова”. М.С. Гарбачо аб’яві курс на развіццё галоснасці, дэмакратыі, павышэнне самастойнасці суб’екта гаспадарання. Асновай эканамічных рэформ сталі прынятыя  1987 г. законы аб дзяржаным прадпрыемстве. Згодна з імі, пачася перавод прадпрыемства і аб’яднання на гаспадарчы разлік. На гэтыя мовы з 1988 г. у Беларусі перайшлі прадпрыемствы прамысловасці, аграпрамысловы комплекс, транспарт, буданічыя арганізацыі. Пачатак рэформ ажыццяляся  рамках існавашага гаспадарчага механізма, праходзі супярэчліва. З аднаго боку, укараняліся гаспадарчы разлік і самастойнасць, з другога боку, яны стрымліваліся амаль 100% дзяржаным заказам. Акрамя таго, прадпрыемствы, атрымашыя адносную свабоду, пачалі звінчваць цэны на сваю прадукцыю, здымаць з вытворчасці танныя вырабы. Дэфіцыт тавара дайшо да такой ступені, што лады пачалі водзіць розныя карткі і купоны для рэгламентаванага размеркавання. Хутка раслі цэны і інфляцыя. Становішча яшчэ больш пагоршылася  сувязі з Чарнобыльскай аварыяй, якая здарылася 26 красавіка 1986 г. 23% тэрыторыі Беларусі былі забруджаны радыёнуклідамі. У зону адсялення трапілі звыш 2 млн. чалавек, выведзена з сельскагаспадарчага абарота больш за 20 % сельскагаспадарчых угоддзя, ліквідавана 415 населенных пункта. Агульныя страты склалі каля 235 млрд дол. ЗША або 32 гадавых бюджэты БССР. У першыя гады было адселена 27,7 тыс. чалавек. У 1989 г. Вярхоны Савет БССР прыня догатэрміновую праграму мінімізацыі выніка аварыі на 1990–1995 гг., згодна з якой было адселена больш за 300 тыс. чалавек, пачала ажыццяляцца праграма аздаралення людзей, пражываючых на забруджанай тэрыторыі,  першую чаргу, дзяцей. Але распад СССР пакіну Беларусь, па сутнасці, адзін на адзін з гэтай бядой, тым больш, што першая палова 1990-х гг. вельмі цяжка адбілася і на эканамічным развіцці рэспублікі з-за непрадуманых рэформ. Меры па ліквідацыі наступства Чарнобыльскай АЭС прымаюцца весь час, але на гэта ідзе значная частка рэспубліканскага бюджэта.
У цэлым, нягледзячы на се гэтыя праблемы, Беларусь у другой палове 1980-х гг. за кошт накопленага раней эканамічнага і навукова-тэхнічнага патэнцыяла развівалася  парананні з другімі рэспублікамі СССР адносна стабільна. Кожны год ажыццяляся прырост прамысловай і сельскагаспадарчай прадукцыі. У 1989 г. вытворчасць прамысловай прадукцыі у адносінах да 1985 г. склала 122 %, сельскагаспадарчай – 136%. У 1986–1990 гг. ураджайнасць збожжавых склала  сярэднім 29,5 ц. з гектара супраць 21,5 ц. з гектара  гады папярэдняй пяцігодкі. У 1990 г. у рэспубліцы на душу насельніцтва мяса, малака, збожжа выраблялася амаль столькі, колькі, напрыклад, у ЗША.
З канца 1980-х гг. рэформы  сувязі з пераходам да рыначнай эканомікі пачалі суправаджацца паступовым разбурэннем старога эканамічнага механізма. Былі прыняты рад закона “Аб уласнасці”, “Аб прадпрымальніцтве”, “Аб арэндзе” і іншыя. ”Шокавая тэрапія” прывяла да яшчэ большага зніжэння жыццёвага зроня насельніцтва.
Змены  эканоміцы суправаджаліся дэмакратызацыяй і  выніку разбурэннем старай палітычнай сістэмы. Важнае значэнне мела работа па рэабілітацыі грамадзян – ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Галоснасць адкрыла магчымасць крытыкі дзейнасці ладных структур. Паступова пачала фарміравацца палітычная апазіцыя. У Беларусі гэты працэс пачася з хуткага роста нефармальных аб’яднання, напрыклад, “Талака”, “Альтэрнатыва”, “Тутэйшыя”, якія займаліся пытаннямі мовы, літаратуры, гісторыі і культуры. Аднак паступова іх дзейнасць станавілася сё больш палітызаванай і накіраванай на крытыку лад. У кастрычніку 1988 г. бы праведзены несанкцыянаваны мітынг, дзе галонай тэмай сталі палітычныя рэпрэсіі і крытыка кіраніцтва краінай. Улады першыню задзейнічалі сілавыя структуры. Канец 1988 і першая палова 1989 гг. праходзілі пад знакам узмацнення апазіцыі, што вылілася  стварэнні палітычнай арганізацыі – Беларускага народнага фронту, які з цягам часу пача ужо выступаць з антысавецкіх і антыкамуністычных пазіцый.
У 1988 г. Вярхоны Савет СССР прыня Закон аб выбарах народных дэпутата на альтэрнатынай аснове, а  1989 г. аналагічны Закон прыня Вярхоны Савет БССР. На праведзеных 4 сакавіка 1990 г. выбарах  Вярхоны Савет БССР апазіцыя, якая выступала пад лозунгам крытыкі рада, здолела правесці значную колькасць сваіх прадстаніко депутатамі  Вярхоны Савет і стварыць там даволі моцную парламенцкую апазіцыю. Пад яе уплывам 27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня Дэкларацыю “Аб дзяржаным суверэнітэце БССР”.
Такім чынам, на рубяжы 1980–1990-х гг. у Беларусі, як і  цэлым у СССР, узмацніліся эканамічны і палітычны крызісы, якія затым выліліся  ліквідацыю савецкай эканамічнай і палітычнай сістэмы.

8.4. Культура Беларусі  1945–1980-х гг

За гады вайны значныя страты панесла сістэма адукацыі: знішчаны дзве трэціх школьных будынка, амаль уся вучэбна-метадычная база. Але жо да 1945 г. былі аднолены 11 тысяч школ, амаль усе яны былі з беларускай формай навучання. Понасцю ж сетка адукацыі была аднолена да 1950 г., хаця не хапала памяшкання, падручніка, педагагічных кадра. Улічваючы, што многія дзеці не маглі набыць адукацыю  гады акупацыі, да 1950 г. былі адкрыты 950 школ рабочай і сялянскай моладзі. За кошт вяртання педагога з дзеючай арміі і падрыхтокі іх у ВНУ бы значна палепшаны якасны склад настаніка: да 1955 г. каля 50% з іх мелі вышэйшую і няпоную вышэйшую адукацыю.
У 1958 г. бы прыняты Закон “Аб умацаванні сувязі школы з жыццём і аб далейшым развіцці сістэмы народнай адукацыі  СССР”, згодна з якім сямігадовыя школы ператвараліся  васьмігадовыя, а дзесяцігадовыя – у адзінаццацігадовыя з ухілам на працоную адукацыю. Але з 1964 г. было вырашана зно вярнуцца да 10-гадовага навучання.
У 1966 г. была пасталена задача перахода да сеагульнай сярэдняй адукацыі, якая да 1975 г. у цэлым была выканана. За гэты час умацавалася матэрыяльная база сістэмы адукацыі, большасць школ працавалі  тыпавых будынках, дзе былі таксама спортзалы, майстэрні. Новым стала адкрыццё школ-інтэрната, прадметных кабінета. 65% настаніка мелі вышэйшую адукацыю. Але былі і праблемы. Абавязковае дзесяцігадовае навучанне часам прыводзіла да прыніжэння патрабавальнасці за якасць веда. Паступова зніжалася сфера выкарыстання беларускай мовы  сістэме адукацыі, хаця прамых забарон на яе жыванне  вучэбным працэсе з боку лад не было.
У 1984 г. была праведзена яшчэ адна рэформа агульнаадукацыйнай школы, згодна з якой навучанне пачыналася з 6 гадо і працягвалася 11 гадо. У цэлым, у 1980-я гг. у СССР, у тым ліку і  Беларусі, склалася якасная сістэма школьнага навучання, якая была прызнана адной з лепшых у свеце.
Развівалася сістэма вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі. Хуткае эканамічнае развіццё БССР выклікала неабходнасць падрыхтокі кваліфікаваных кадра. Таму пасля вайны былі адкрыты шэраг ВНУ і адпаведна расла колькасць студэнта, якія вучыліся  іх. У пасляваенныя гады аднавілі сваю працу вышэйшыя навучальныя становы, якія існавалі да вайны, пазней дадаткова былі адчынены 7 новых ВНУ па тэхнічных спецыяльнасцях, 5 гуманітарных. Агульная ж колькасць ВНУ у Беларусі павялічылася з 24 у 1946 г. да 33 у 1985 г., а колькасць студэнта адпаведна з 13 тыс. да 182 тысяч. Вядучымі навучальнымі становамі  рэспубліцы былі і застаюцца БДУ і БПІ (з 1 красавіка 2002 г.-БНТУ). У палітэхнічным інстытуце, напрыклад, у 1980-я гг. набывалі веды і спецыяльнасці каля 27 тысяч студэнта. Па якасці развіцця сістэмы вышэйшай адукацыі Беларусь выйшла на зровень развітых краін свету.
З 31 да 139 павялічылася  пасляваенныя гады колькасць сярэдніх спецыяльных навучальных устано. У сярэдзіне 1980-х гг. у іх займаліся каля 150 тысяч навучэнца.
У 1944 г. была аднолена дзейнасць Акадэміі навук, прычым  яе структуры былі створаны шэраг новых навукова-даследчых інстытута. Навуковыя распрацокі рабілі і супрацонікі ВНУ. Напрыклад, пры БПІ бы створаны шэраг навукова-даследчых праблемных лабараторый, пача дзейнічаць эксперыментальны завод “Палітэхнік”. Менавіта Беларускі палітэхнічны інстытут ста ініцыятарам стварэння першага  рэспубліцы вучэбна-навукова-вытворчага аб’яднання БПІ-МАЗ.
Ствараліся і іншыя галіновыя навукова-даследчыя інстытуты, іх колькасць у 1985 г. склала каля 200, а колькасць навуковых работніка павялічылася з 7 тыс. у 1960-я гг. да 42,5 тыс. у 1985 г. У Еропе добра вядомы беларускія навуковыя школы  галіне матэматыкі, фізікі. Высокага зроню дасягнулі геалагічная, біялагічная, сельскагаспадарчая, геаграфічная і іншыя галіны навукі. Пэныя поспехі былі дасягнуты  гуманітарных навуках, хаця яны былі  большай ступені, чым іншыя, палітызаваныя. Але на развіцці навукі адмоным чынам адбіваліся адносная слабасць яе матэрыяльна-тэхнічнай базы, адміністрацыйна-валявыя метады кіравання.
У літаратуры пасляваенных гадо выразна прасочваліся некалькі напрамка: узвелічэнне подзвігу савецкага народа  Вялікай Айчыннай вайне, пафас стваральнай працы і маральна-этычныя праблемы сучасніка. На змену апісальнасці літаратурных твора 1950-х гг. пазней прыйшло больш глубокае асэнсаванне падзей і людскіх характара, іх унутранага свету. Апошняе стала больш характэрным у 1960-я гг., калі ХХII з’езд у якасці адной з галоных трох задач паставі праблему выхавання “новага чалавека”. У цэлым, нягледзячы на ідэалагічны кантроль з боку партыйных органа і галонага пралення па ахове дзяржаных тайн у друку (Галоліт) пры Савеце Міністра БССР, літаратура развівалася досыць паспяхова, перш за сё таму, што літаратары менш былі залежнымі ад фінансавых праблем па выпуску кніг, іх рашала дзяржава.
У пасляваенныя гады працягва плённа працаваць Якуб Колас. У 1947 г. ён завяршы шматгадовую працу над паэмай “Рыбакова хата”, якая была адзначана Сталінскай прэміяй. Глыбокае асэнсаванне падзей Вялікай Айчыннай вайны, псіхалагічных партрэта людзей у гады ваенных выпрабавання характэрны для празаічных твора В. Быкава, М. Лынькова, І. Навуменкі, І. Чыгрынава, А. Адамовіча. Маральна-этычным праблемам сучаснасці прысвечаны раманы І. Мележа, Я. Брыля, І. Шамякіна. Гістарычную тэматыку развіва у сваіх творах У. Караткевіч.
Даволі паспяхова развівалася беларуская паэзія. У пасляваенныя дзесяцігоддзі шырока раскрыся талент беларускіх паэта К. Крапівы, А. Куляшова, П. Брокі, П. Панчанкі, П. Глебкі, Н. Гілевіча, М. Лужаніна і іншых. У 1980-я гг. з’явіся шэраг твора паэта новага пакалення А. Вялюгіна, К. Кірыенкі, Р. Барадуліна, Я. Сіпакова, В. Зуёнка.
Тэма Вялікай Айчыннай вайны была вядучай  беларускім кінематографе і тэатры. Да асэнсавання гэтых падзей звярнуліся драматургі К. Крапіва, А. Мазон, К. Губарэвіч,А. Кучар.
Маральна-этычныя праблемы сучаснасці знайшлі адлюстраванне  драматычных творах і камедыях А. Макаёнка, К. Крапівы, А. Дударава, А. Петрашкевіча. У гэты час у Беларусі працавалі 17 тэатра.
Пасляваенныя гады характарызаваліся змацненнем ролі Галоліта, які строга рэгламентава літаратурнае жыццё, ажыццяля кантроль за рэпертуарам тэатра; нагляда за “чысцінёй” прадсталяемых гледачам п’ес, прычым гэта суправаджалася барацьбой з “касмапалітамі” як выразнікамі ідэалогіі культуры буржуазнага Захада.
У гэты час сваеасаблівыя адносіны склаліся паміж урадам і царквой. У гады вайны акупанты  прапагандысцкіх мэтах дазволілі адкрываць храмы, аднавіць дзейнасць Беларускай Атакефальнай Правасланай царквы. Адпаведна, была знолена частка царконых прыхода. Але падчас вызвалення Беларусі ад нацысцкіх акупанта вышэйшае духавенства таксама эвакуіравалася  Германію.
Многія з прыхода пасля вызвалення Беларусі працягвалі сваю дзейнасць. У 1950 г. у рэспубліцы налічвалася каля 1000 цэрква і малітоных дамо, 500 касцёла. Дзейнасць афіцыйна зарэгістраваных рэлігійных абшчын не забаранялася, але без падтрымкі дзяржавы. Больш таго, актывізавалася антырэлігійная прапаганда. Пача выходзіць часопіс “Навука і рэлігія”, ва сіх вышэйшых навучальных установах бы уведзены прадмет “Асновы навуковага атэізму”. Павольна, але працягвала скарачацца колькасць правасланых храма і каталіцкіх культавых пабудо. За першую пасляваенную пяцігодку, пераважна  заходніх раёнах Беларусі, была зачынена чацвёртая частка касцёла. Адраджэнне Каталіцкага касцёла і Правасланай царквы пачалося  гады перабудовы.
1950–1980-я гг. сталі часам росквіту беларускага кінематографа. Кожны год студыя “Беларусьфільм” выпускала шэраг фільма розных жанра, пераважна па ваеннай тэматыцы. Многія з іх сталі вядомымі далёка за межамі рэспублікі.
У музычным мастацтве таксама выразна праявіліся дзве галоныя тэмы: гісторыка-патрыятычная і ваенна-патрыятычная. У гэты час шырокую вядомасць набылі оперы, сімфоніі Я. Цікоцкага, Р. Пукста, Ю. Семенякі, У. Алонікава. Цэнтрам музычнага жыцця рэспублікі былі тэатр оперы і балета, дзяржаная філармонія і адкрыты  1971 г. дзяржаны тэатр музычнай камедыі БССР. Высокай актынасцю і майстэрствам адрозніваецца творчасць беларускіх кампазітара І. Лучанка, Э. Ханка, Л. Захленага. У 1960–1970-я гг. папулярнасць набылі вакальна-інструмянтальныя ансамблі, найбольш вядомыя з іх – “Песняры”, “Верасы”, “Сябры”, фальклорна-харэаграфічны ансамбль “Харошкі”.
Развівалася выяленчае мастацтва. Тут таксама пераважалі гістарычная і ваенна-патрыятычная тэматыкі, а таксама партрэтны жанр і пейзаж. Тэме вайны прысвечаны палотны мастако М. Савіцкага, Я. Зайцава, В. Волкава, Я. Ціхановіча, І. Давідовіча, А. Шыбнёва, гісторыі – Я. Кудрэвіча, П. Сергіевіча. У жанры пейзажа плённа працавалі мастакі І. Ахрэмчык, У. Кудрэвіч, В. Цвірка, М. Данцыг.
У той жа час для многіх мастако, у тым ліку і Я. Зайцава, В. Цвіркі і інш., была характэрна намысная манументальнасць, часам параднасць, афіцыйнасць. Гэта ярка праявілася пры схваленні на палотнах І.В. Сталіна.
У архітэктуры першых пасляваенных гадо працягвалі пераважаць рысы, так званага, “сталінскага ампіра”, характэрнымі асаблівасцямі якога з’яляюцца манументальнасць, багаты дэкор, скульптурныя кампазіцыі, каланады, але з 1950-х гг. пача мяняцца архітэктурны воблік гарадо. З аднаго боку, пачалася масавая забудова мікрараёна згодна з тыпавымі праектамі, з другога, з’явіся шэраг пабудо у стылі мадэрн паводле індывідуальных праекта. Гэта, напрыклад, палацы мастацтва і спорту, павільён ВДНГ, кінатэатр “Кастрычнік”.
Значнае развіццё  пасляваенныя дзесяцігоддзі атрымала манументальнае мастацтва Беларусі. У гэты час створаны мноства мемарыяла і помніка, прысвечаных подзвігу савецкіх людзей у гады Вялікай Айчыннай вайны. Найбольш значнымі з іх з’яляюцца ансамбль плошчы Перамогі  г. Мінску з абеліскам-помнікам воінам Савецкай Арміі і партызанам, загінушым у баях з нацызмам, мемарыяльныя комплексы “Хатынь”, “Курган славы”, “Брэсцкая крэпасць-герой” і інш., а таксама помнікі Я. Купалу, Я. Коласу  Мінску, Ф. Скарыне  Полацку і інш.
На пасляваенныя гады прыходзіцца росквіт талента Заіра Азгура, які ствары вялікі цыкл скульптурных партрэта палітычных дзеяча, прадстаніко беларускай культуры мінулага. Ярка праявілася таксама творчасць беларускіх скульптара А. Бэмбеля, С. Селіханава, А. Анікейчыка і іншых.
Такім чынам, пасляваенны перыяд адрозніваецца значным уздымам беларускай прафесійнай культуры, хаця пошукі новага даволі часта сутыкаліся з рэаліямі палітычнага жыцця, якое вызначала месца дазволенага. Пачалося паступовае выцясненне беларускай мовы.
Тэма 9. Суверэнная Рэспубліка Беларусь у канцы ХХ – пачатку XXI стст.

9.1. Распад СССР і абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь.
9.2. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Беларусі на сучасным этапе.
9.3. Культура Беларусі на сучасным этапе.

9.1. Распад СССР і абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь

Эканамічныя рэформы другой паловы 1980-х гг., палітыка дэмакратызацыі палітычнага жыцця, памылкі  кіраванні краінай прывялі  канцы 1980-х гг. да эканамічнага і палітычнага крызісу  СССР, які адбіся таксама на эканамічнай і палітычнай сітуацыі  краінах Усходняй Еропы. Сацыялістычны лагер распася. Польшча, Венгрыя, Чэхаславакія, Балгарыя, Румынія, Югаславія, ГДР, якія ваходзілі  яго склад, змянілі эканамічны і палітычны курс, але гэта абярнулася рэзкім спадам у іх эканоміцы  пачатку 1990-х гг.
Прыкладна  гэты ж час адбыліся масавыя акцыі пратэсту  асобных саюзных рэспубліках СССР, якія  красавіку 1989 г. у Тбілісі, студзені 1990 г. у Баку, пазней у Вільнюсе былі падалены пры дапамозе сілавых структур. Пачася так званы “парад суверэнітэта”: у 1988 г. аб дзяржаным суверэнітэце аб’явіла Эстонія, у 1989 г. – Літва, у 1990 г. аналагічнае рашэнне прынялі Вярхоныя Саветы Грузіі, Расійскай Федэрацыі, Украіны. 27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР таксама прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце. Згодна з ёй, у Беларусі станалівалася вяршынства закона БССР, дэкларавалася перадача ва ласнасць рэспублікі сіх матэрыяльных каштонасця, якія меліся на яе тэрыторыі.
У сярэдзіне 1990 г., урад СССР распрацава праграму выхаду эканомікі з крызісу і пераходу да рыначных адносін, што фактычна азначала згортванне сацыялістычнай мадэлі эканомікі і палітычнай сістэмы і пераход да капіталізму. Аналагічную пастанову «Аб пераходзе Беларускай ССР да рыначнай эканомікі» прыня 13 кастрычніка 1990 г. і Вярхоны Савет БССР. Згодна з ёй, прадпрыемствы пераводзіліся на поную самастойнасць, пачалі масава стварацца розныя кааператывы, камерцыйныя становы, банкі і г.д., куды перапамповаліся сродкі з дзяржанай маёмасці. Адначасова ва мовах гіперінфляцыі пад сімвалічныя працэнты крэдыта палітыка-эканамічныя групы, якія стаялі ва ладзе, пачалі прыватызацыю  асабістых мэтах дзяржаныя фінансавыя сродкі, ствараць розныя прыватныя фірмы і г.д., што атрымала  народзе назву “прыхватызацыя”. Актывізавала дзейнасць па развалу палітычнай сістэмы апазіцыя.
Пагаршэнне эканамічнага становішча людзей у спалучэнні з дзейнасцю апазіцыі прывяло да масавых акцый пратэсту, якія адбыліся  другой палове 1990 г. і пачатку 1991 г. Пастала рэальная пагроза існавання СССР як адзінай дзяржавы. У гэтых умовах 17 сакавіка 1991 г. бы праведзены рэферэндум па пытанню аб лёсе СССР. 76,4 % удзельніка рэферэндума выказаліся за захаванне Савецкага Саюза, у Беларусі – 82,7% ад колькасці выбаршчыка. У чэрвені 1991 г. бы падрыхтаваны, а 15 жніня апублікаваны  прэсе праект Дагавора аб Саюзе Суверэнных Дзяржа (ССД), які ме супярэчлівы характар. Яго падпісанне была намечана на 20 жніня 1991 г. Лічачы, што гэты дагавор можа прывесці да дэзінтэграцыі краіны, група дзяржащных дзеячо зрабіла спробу адхіліць Прэзідэнта СССР М.С. Гарбачова ад пасады, для чаго 19 жніня бы створаны Дзяржаны камітэт па надзвычайнаму становішчу і аб'ялена аб перадачы яму сёй панаты лады. Але супраць выступі Прэзідэнт РСФСР Б.М.Ельцын, які аб'яві захоп улады ДКНС незаконным, а члена – дзяржанымі злачынцамі. Члены ДКНС, з аднаго боку, і Прэзідэнт СССР М. Гарбачо, з другога, праявілі нерашучасць, што дазволіла Б. Ельцыну станавіць кантроль над сітуацыяй. 23 жніня была прыпынена, а затым часова забаронена дзейнасць КПСС і адпаведна КПБ. Такім чынам, была знішчана сіла, якая з'ялялася стрыжнем палітычнай і эканамічнай сацыялістычнай сістэмы.
Нядача дзяржанага перавароту і адхіленне ад улады сіл, якія стаялі за захаванне адзінай дзяржавы, перамога Б. Ельцына і фактычны выхад з Саюза Расіі падштурхнулі працэс распаду СССР. Да канца жніня саюзныя рэспублікі прынялі пастановы, у якіх падтрымалі ідэю нацыянальна-дэмакратычных сіл аб абвяшчэнні незалежнасці. 25 жніня 1991 г. нечарговая сесія Вярхонага Савета БССР прыняла закон « Аб наданні статусу канстытуцыйнага Закона Дэкларацыі Вярхонага Савета БССР аб дзяржаным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі». Па патрабаванню апазіцыі старшыня Вярхонага Савета БССР М.І. Дземянцей пада у адстаку і на гэтую пасаду бы выбраны яго намеснік С.С. Шушкевіч.
На працягу верасня 1991 г. бы прыняты шэраг закона, якія замацовалі палітычную і эканамічную самастойнасць Беларусі: аб змене назвы, новай сімволіцы, стварэнні ласных сілавых структур, войска, дзяржанай уласнасці і іншых. Да канца года была зроблена спроба стварыць замест СССР канфедэрацыю дзяржа, але супраць гэтага выступіла Украіна. 5 снежня 1991 г. Вярхоны Савет Украіны прыня адозву «Да парламентарыя і народа свету», у якой адзначалася, што Дагавор 1922 г. аб утварэнні СССР Украіна лічыць адносна сябе несапрадным і нядзеючым. 7 снежня 1991 г. без ведама Прэзідэнта СССР М.С. Гарбачова кіранікі Беларусі, Расіі і Украіны С. Шушкевіч, Б. Ельцын і Л. Крачук сустрэліся  Віскулях (Белавежская пушча) і 8 снежня падпісалі Пагадненне аб дэнансацыі Дагавора аб стварэнні СССР 1922 г., затым было зацверджана Пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржа. Вярхоны Савет Рэспублікі Беларусь 10 снежня 1991 г. ратыфікава гэтае Пагадненне. 21 снежня 1991 г. у г. Алма-Ата прадстанікамі 11 былых саюзных рэспублік было прынята рашэнне аб стварэнні замест Савецкага Саюза даволі няпэнага дзяржанага тварэння – СНД. 25 снежня 1991 г. М.С. Гарбачо афіцыйна зня з сябе панамоцтвы Прэзідэнта СССР. Савецкі Саюз пераста існаваць.

9.2. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Беларусі на сучасным этапе

Перыяд 1991–1994 гг. характэрны аслабленнем палітычнага і эканамічнага кіраніцтва краінай, вострай барацьбой за ладу  Вярхоным Савеце паміж прыхільнікамі капіталізацыі грамадства і іх працінікамі. У гэты час ствараюцца шэраг палітычных партый, да 1995 г. іх было зарэгістравана  Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь 34. Але яны былі адносна нешматлікімі і не аказвалі істотнага плыву на ход падзей. Акрамя таго, на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі таксама больш за 500 розных грамадскіх арганізацый. Пры Вярхоным Савеце РБ была створана камісія па распрацоцы
новага праекта Канстытуцыі Рэспублікі, але з-за нутрыпарламенцкай барацьбы, змен старшынь Канстытуцыйнай камісіі Асноны Закон Рэспублікі Беларусь бы прыняты толькі 15 сакавіка 1994 г. Галонай яго асаблівасцю было вядзенне інстытута прэзідэнцтва. У выніку выбара 10 ліпеня 1994 г. першым Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь ста А.Р. Лукашэнка. У маі 1995 г. адбыліся новыя выбары  парламент. Адначасова Прэзідэнт ініцыірава правядзенне рэферэндума па пытаннях надання рускай мове нароні з беларускай статуса дзяржанай, аб змене сімволікі, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй і аб праве Прэзідэнта датэрміновага роспуску парламента  выпадку парушэння ім Канстытуцыі РБ. Па сіх гэтых пытаннях Прэзідэнт атрыма падтрымку насельніцтва.
У 1996 г. з мэтай удасканалення палітычнай сістэмы Рэспублікі Беларусь Прэзідэнт ініцыірава правядзенне другога рэферэндума, згодна з якім, у прыватнасці, былі несены змены  Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь. Вярхоны Савет РБ ста двухпалатным у складзе Палаты прадстаніко і Савета Рэспублікі. Былі пашыраны правы Прэзідэнта. Практыкавалася скліканне Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Удзельнікі рэферэндума прагаласавалі за перанос Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь на 3 ліпеня, супраць свабоднай куплі–прадажу зямлі, супраць адмены смяротнага пакарання. У 2000 г. былі праведзены выбары новага двухпалатнага Парламента, а  2001 г. Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь зно бы выбраны А.Р. Лукашэнка. Згодна з вынікамі трэцяга ініцыіраванага Прэзідэнтам рэферэндума, які адбыся 14 кастрычніка 2004 г., была знята з 81 артыкула Канстытуцыі РБ частка, якая не дазваляла аднаму і таму ж кандыдату балаціравацца на пасаду Прэзідэнта РБ болей дзвюх тэрміна. А.Р. Лукашэнка атрыма права зно балаціравацца на пасаду Прэзідэнта  час выбара 2006 г., у выніку якіх ён атрыма у сваю падтрымку падаляючую большасць галасо выбаршчыка. У час парламенцкіх выбара 28 верасня 2008 г. ні адзін з прадстаніко апазіцыі не бы выбраны дэпутатам Палаты прадстаніко. 19 снежня 2010 г. адбыліся чарговыя выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, у выніку якіх А.Р. Лукашэнка зно бы перавыбраны на новы тэрмін. У цэлым жа за гады пасля вядзення прэзідэнцкага кіравання палітычнае становішча  краіне стабілізавалася, была створана дакладная вертыкаль улады.
У знешнепалітычнай дзейнасці Беларусь з самага пачатку свайго самастойнага развіцця зяла курс на шматвектарнасць знешнепалітычнага курса, устаналенне добрых і заемавыгадных адносін з замежнымі партнёрамі. Асноныя прынцыпы знешнепалітычнай дзейнасці вызначаны  Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, Законе «Аб зацвярджэнні асноных напрамка унутранай і знешняй палітыкі». Гэта, перш за сё, прытрымліванне норма міжнароднага права, ранапрае, непарушнасць межа, нейтралітэт і немяшанне ва нутраныя справы іншых дзяржа. Пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны са 137 дзяржавамі, актывізавала сваю дзейнасць у ААН, увайшла  склад некалькіх дзесятка міжнародных арганізацый. Пасля падпісання 26 лютага 1992 г. Хельсінскага заключнага акта яна стала удзельніцай хельсінскага працэса, увайшла  склад Нарады па бяспецы і супрацоніцтве  Еропе (НБСЕ),- з 1995 г. Арганізацыя па бяспецы і супрацоніцтве  Еропе (АБСЕ). З мэтай захавання міру і бяспекі Беларусь выступіла з ініцыятывай аб стварэнні  Еропе бяз'ядзернай зоны. Яна імкнецца, зыходзячы з агульнапрынятых прынцыпа міжнароднага права, наладзіць панавартаснае і заемавыгаднае супрацоніцтва з краінамі ЕС, дыялог з НАТО, зацікалена  развіцці канструктыных адносін з ЗША, плённым супрацоніцтве з гэтай краінай па самаму шырокаму спектру праблем. Нягледзячы на абмежавальныя меры эканамічнага характару, якія прымяняюцца ЗША  адносінах да Беларусі, эканамічныя сувязі з буйнейшымі амерыканскімі кампаніямі працягваюцца, што выгадна абодвум бакам. Характар стратэгічнага партнёрства набываюць сувязі Рэспублікі Беларусь з Кітайскай Народнай Рэспублікай, эфектына развіваюцца адносіны з Кубай, краінамі Лацінскай Амерыкі, перш за сё, Венесуэлай, Бразіліяй, Аргенцінай. Адным з напрамка знешнепалітычнай дзейнасці Беларусі з'яляюцца азіяцкі і афрыканскі рэгіёны: устанолены дыпламатычныя адносіны больш чым з 80 краінамі.
Але прыярытэтным напрамкам у знешнепалітычнай дзейнасці Беларусі былі і застаюцца заемаадносіны з Расіяй і краінамі СНД. Нягледзячы на часам узнікаючыя эпізадычныя разнагалоссі па асобных аспектах развіцця эканомікі, Беларусь паслядона трымае курс на паглыбленне эканамічнай і палітычнай інтэграцыі з Расіяй. 2 красавіка 1996 г. бы падпісаны Дагавор аб Супольнасці суверэнных дзяржа – Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі, які забяспечы грамадзянам абедзвюх краін роныя правы  сферы эканомікі, адукацыі, аховы здароя. Наступнымі крокамі на шляху беларуска-расійскай інтэграцыі сталі заключэнне 2 красавіка 1997 г. Дагавора аб Союзе Беларусі і Расіі і 8 снежня 1999 г. аб стварэнні Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі, распрацока яе Канстытуцыйнага акта. Гэта дазволіла актывізаваць эканамічныя, гандлёвыя сувязі, стварыла базу для адзінай эканамічнай, мытнай, абарончай, гуманітарнай, інфармацыйнай прасторы. Найбольш развітымі сферамі двухбаковага заемавыгаднага супрацоніцтва з'яляюцца гандлёва-эканамічнае, ваеннае і ваенна-тэхнічнае супрацоніцтва Беларусі і Расіі. Рэгулярны характар набылі прамыя кантакты кіраніцтва Рэспублікі Беларусь з суб'ектамі Расійскай Федэрацыі. Пашыраюцца сувязі Беларусі з краінамі былога СССР. Важным крокам на шляху эканамічнай інтэграцыі стала падпісанне 6 кастрычніка 2007 г. Беларуссю, Казахстанам і Расіяй Дагавора аб стварэнні адзінай мытнай тэрыторыі і фарміраванні Мытнага Саюза. Гэты Саюз пача дзейнічаць з ліпеня 2011 г., калі на граніцах трох дзяржа бы адменены мытны кантроль. Пазней да гэтага Саюза далучылася Арменія.
У рамках паглыблення інтэграцыйных працэса вялікае значэнне надаецца дзелу Беларусі  развіцці Еразійскай эканамічнай супольнасці (ЕрАзЭс), забяспячэнню калектынай бяспекі праз Арганізацыю Дагавора аб калектынай бяспецы (АДКБ). Пастаянна мацоваецца эканамічнае супрацоніцтва дзяржа, якія увайшлі  гэтыя супольнасці, прыняты шэраг палітычных рашэння, накіраваных на мацаванне інтэграцыйных працэса.
У эканамічнай сферы пасля распада СССР і стварэння суверэнных дзяржа адбыся рэзкі пераход да ліберальнай рыначнай эканомікі. Пачалася прыватызацыя прадпрыемства і пераход на свабоднае цэнатварэнне, у сельскай гаспадарцы бы узяты курс на ліквідацыю калгаса і замену іх фермерскімі гаспадаркамі. Гэта прывяло да рэзкага зніжэння аб'ёма вытворчасці і зроня жыцця насельніцтва. У Беларусі  1991–1995 гг. валавы нацыянальны прадукт скараціся на 35%, рэальная зарплата зменшылася на 50%. За рысай беднасці аказалася 60 % насельніцтва. Становішча яшчэ больш ускладнялася  сувязі з узрастаючай інфляцыяй, ростам беспрацоя, нарастаннем іншых сацыяльных праблем.
З увядзеннем прэзідэнцкага кіравання бы узяты курс на сацыяльна-арыентаваную рыначную эканоміку з моцным дзяржаным рэгуляваннем. Былі зацверджаны асноныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996–2000 гг., прыпынена прыватызацыя, яна стала праводзіцца пад кантролем дзяржавы, спыніся дэмантаж буйнай калгасна-сагаснай вытворчасці і зроблены пор на сельскагаспадарчыя кааператывы.
У выніку прынятых мер па стабілізацыі эканомікі з 1996 г. спыніся спад вытворчасці і з 1997 г. пачася пэны здым. У 2001 г. Беларусь першай на постсавецкай прасторы аднавіла зровень вытворчасці 1990 г. Паступова павышаецца рэальная зарплата. Пачалося ажыленне сельскагаспадарчай галіны эканомікі. У 2001–2005 гг. прырост валавага нутранага прадукту  Рэспубліцы Беларусь штогод склада у сярэднім 7,5% супраць 3,5% сярэднесусветнага, былі выкананы асноныя паказчыкі сацыяльна-эканамічнага развіцця за пяцігодку. Паступова пачалася выпрацовацца беларуская «мадэль» сацыяльна-эканамічнага развіцця, дзе захаваліся сістэма сацыяльнай абароны і сацыяльныя гарантыі для людзей, усталявана моцная дзяржаная лада з апорай на народ, стабільна развіваецца эканоміка. У той жа час Беларусь адкрыта да заемавыгадных эканамічных сувязя з іншымі краінамі. Яна ступіла  міжнародны валютны фонд (МВФ), міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця (МБРР), устанолены кантакты з сусветнай гандлёвай арганізацыяй (СГА). Праводзіцца актыная работа па прыцягванню  беларускую эканоміку замежных капітала, працуюць сумесныя і замежныя прадпрыемствы і філіялы. Дзейнічаюць свабодныя эканамічныя зоны (СЭЗы).
У 2006 г. на III Усебеларускім народным сходзе была абмеркавана і зацверджана Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2006–2010 гг., дзе у якасці аснонай задачы пасталена павышэнне якасці жыцця людзей. Сусветны эканамічны крызіс, які пачася  другой палове 2008 г., ускладні яе рэалізацыю, але, тым не менш, большасць прагнозных паказчыка была выканана. У асноным паспяхова выконваюцца праграмныя станокі сацыяльна-эканамічнага развіцця на 2011–2015 гг., якія былі вызначаны на IV Усебеларускім народным сходзе  снежні 2010 г.

9.3. Культура Беларусі на сучасным этапе
Культура Беларусі канца ХХ – пачатку ХХI стст. мае свае асаблівыя адметнасці. Яна адрозніваецца як значнымі поспехамі і інавацыямі, так і знікшымі  новай культурна-гістарычнай абстаноцы праблемамі. Новая інфармацыйная прастора зрабіла беларускую культуру больш адкрытай да сусветнай, што дазваляе шырэй выкарыстоваць дасягненні апошняй, але і  пэнай меры, з другога боку, вядзе да страты нацыянальных адметнасця. Пашырыся плы даволі нізкапробнай замежнай масавай культуры.
Культура стала менш ідэалагізаванай, большая вага надаецца агульначалавечым каштонасцям. Але, з другога боку, дзяржава стала менш фінансаваць культуру, таму змацніся камерцыйны плы з боку прыватнага капітала, што не засёды станоча спрыяе росту культурных каштонасцей мастацкіх твора.
Радыкальныя эканамічныя, сацыяльныя, палітычныя змены 1990-х гг. выклікалі значную цікавасць насельніцтва да сваёй культуры, традыцый беларускага народа. У 1991 г. былі прыняты законы «Аб адукацыі», «Аб культуры  Беларускай ССР», асноныя напрамкі нацыянальна-культурнага адраджэння вызначаны  Канстытуцыі РБ, прынятай у 1994 г.
Грамадзяне Беларусі атрымалі большыя магчымасці знаёмства з раней невядомымі публікацыямі айчынных і замежных атара па праблемах гісторыі, філасофіі, сацыялогіі і інш., а таксама змаглі бачыць так званыя "палічныя" кінафільмы рэжысёра-наватара, адкрыць для сябе творы мастацкай літаратуры перыяду "застою", якія раней распасюджваліся  “самвыдаце”. Змяніліся адносіны да эмігранта, што дазволіла глыбей пазнаёміцца з дзейнасцю супольнасця беларуса за мяжой і іх культурнымі дасягненнямі.
Перабудочыя працэсы, гады незалежнасці змянілі таксама сталенне і да верніка і рэлігіі  цэлым. Вернікі сталі смялей адзначаць рэлігійныя святы, маліцца, а былыя культавыя будынкі паступова сталі перадавацца канфесіям. Частка гэтых будынка была адрэстаравана, асобныя храмы былі адбудаваны зно на іх гістарычных месцах (касцёл св. Варвары  Віцебску, царква Марыі Магдалены  Мінску, Мікалаеская царква  Брэсцкай крэпасці і інш.). Дзяржава аказвае фінансавую падтрымку  рамонце і рэстарацыі культавых пабудо, якія маюць гісторыка-культурную каштонасць.
Больш таго, па сутнасці, упершыню за гады Савецкай улады сталі праектавацца і будавацца новыя цэрквы, касцёлы і кляштары. Усё гэта стала магчымым дзякуючы адмове дзяржавы ад ідэалагічных дагмата, атэізму і актывізацыі дзейнасці розных канфесій, рэлігійных супольнасця. Згодна з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь, у краіне вызначана свабода выбару атэістычных або рэлігійных пераканання. У постсавецкі час назіраецца імклівы рост рэлігійных суполак, павелічэнне колькасці храма. З 1991 па 2013 гг. агульная колькасць афіцыйна зарэгістраваных рэлігійных суполак павялічылася больш чым у тры разы: з 1000 да прыкладна 3300. Па ліку верніка на першым месцы  Беларусі знаходзіцца правасланая царква, яна аб’ядновае каля паловы сіх рэлігійных суполак, на другім – каталіцкая канфесія, якая налічвае каля 500 суполак, прыкладна 800 суполак складаюць прыхільнікі рэлігійных канфесій евангельскіх хрысціян-бапціста і хрысціян веры евангельскай. Увогуле  Беларусі склалася нікальная сітуацыя, калі  адной дзяржаве мірна суіснуюць 26 розных канфесій. Дзяржаная палітыка Рэспублікі Беларусь будуецца на павазе да сіх канфесій, за выключэннем дэструктыных, захованні межканфесійнай згоды. Пільную вагу пытанням дзейнасці рэлігійных арганізацый надае Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнка. Кіранік дзяржавы рэгулярна сустракаецца з вышэйшымі царконымі іерархамі, прымае асабісты дзел ва рачыстасцях, звязаных з важнейшымі рэлігійнымі святамі. З 2008 г. у Беларусі дзейнічае кансультатыны міжканфесійны савет пры Упанаважаным па справах рэлігій і нацыянальнасцей, сумесна з царквой ажыццяляюцца духона-асветніцкія праграмы, праводзяцца фестывалі хрысціянскай музыкі, розныя святы і г.д. Яркім прыкладам гэтаму з’яляецца свята “Радасць Вялікдня”, якое штогод стала правадзіцца  Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце пад апекай рэктара ніверсітэта і экзарха сёй Беларусі, Мітрапаліта Мінскага і Слуцкага.
У постсавецкі перыяд назіраюцца станочыя тэндэнцыі  развіцці сістэмы адукацыі. З'явіліся новыя тыпы навучальных устано – гімназіі, ліцэі, каледжы, а таксама недзяржаныя вучэбныя становы, уключаючы і вышэйшыя, якія працуюць на платнай аснове, здзейснены пераход на дзесяцібальную сістэму адзнак, ведзена тэсціраванне, шырока разгорнута камп'ютэрызацыя вучэбнага працэса. У 1999/2000 навучальным годзе  Беларусі дзейнічалі 81 дзяржаная гімназія, 26 ліцэя, 14 недзяржаных сярэдніх школ, 150 дзяржаных і 7 недзяржаных сярэдніх спецыяльных вучэбных устано. У 2012/2013 навучальным годзе працавалі 219 гімназій, 28 ліцэя, 8 кадэцкіх навучальных устано, 2420 сярэдніх школ, 5 гімназій-каледжа мастацтва.
Згодна з Пастановай Кабінета Міністра Рэспублікі Беларусь ад 21 жніня 1996 г. «Аб канцэпцыі рэформы агульнаадукацыйнай школы  Рэспубліцы Беларусь» была распрацавана трохступенчатая мадэль адукацыі з пераходам на 12-гадовы тэрмін навучання. Пры гэтым рэформа прадугледжвала пераход на 10-бальную сістэму ацэнкі веда (уведзена з 1 верасня 2002 г.) і іншыя новавядзенні. У красавіку 1999 г. урад Рэспублікі Беларусь зацвердзі Праграму развіцця нацыянальнай сістэмы адукацыі на перыяд да 2010 г. Практыка паказала, што больш рацыянальным з'яляецца 11-гадовае навучанне, таму з 2008 г. былі зроблены адпаведныя карэктывы. Ствараюцца мовы для паглыбленага вывучэння асобных прадмета у базавай школе і профільнага навучання  старшых класах. Нягледзячы на праблемы  працы сельскіх школ, звязаныя з дэмаграфічным спадам, у Беларусі дасягнуты 100 % ахоп дзяцей навучаннем. Сталі шырока практыкавацца прадметныя алімпіяды, па выніках якіх пераможцы атрымліваюць права без іспыта паступаць у ВНУ. Добрая якасць навучання  беларускіх школах пацвярджае і паспяховы дзел школьніка  міжнародных прадметных алімпіядах.
У 2003 г. прыняты Закон Рэспублікі Беларусь «Аб прафесійна-тэхнічнай адукацыі», згодна з якім праводзіцца работа па рацыяналізацыі і дасканаленню вучэбнага працэса  сярэдніх спецыяльных навучальных установах, дзе займаюцца каля 130 тыс. навучэнца.
За апошнія 20 гадо амаль у два разы павялічылася колькасць ВНУ і студэнта, якія  іх навучаюцца. Новым стала вядзенне платнай адукацыі пры захаванні неабходнай колькасці студэнта, якія навучаюцца за кошт дзяржавы, з'яленне, акрамя дзяржаных ВНУ, сеткі камерцыйных навучальных устано. Падчас перабудовы нямала інстытута былі ператвораны ва ніверсітэты і акадэміі, адкрыты Баранавіцкі, Палескі дзяржаныя ніверсітэты і іншыя. Усяго  Беларусі налічваецца 55 ВНУ, у тым ліку 10 недзяржаных. У выніку Беларусь стала адной з самых адукаваных ерапейскіх краін. У 2010 г. колькасць студэнта ВНУ Беларусі склала 475 чалавек на 10000 насельніцтва. Па паказчыкам сярэдняй і вышэйшай адукацыі краіна выйшла на зровень вядучых ерапейскіх дзяржа. У 2012 г. пачалася рэформа вышэйшай школы, накіраваная па шэрагу спецыяльнасця на пераход да 4–4,5 гадовага навучання.
У сувязі з абвяшчэннем Беларуссю незалежнасці і выхадам са складу СССР у ВНУ рэспублікі былі адкрыты дзесяткі новых спецыяльнасця, па якіх раней кадры не рыхтаваліся. У вышэйшых навучальных установах з'явіліся бакаларыят і магістратура. Значная вага  сістэме сярэдняй і вышэйшай адукацыі стала дзяляцца вывучэнню камп’ютарнай тэхнікі, эканомікі і замежных мо. З сярэдзіны 2002 г. Беларусь пачала прымаць меры па далучэнню да Балонскага працэса. Гэтым тэрмінам прынята вызначаць адукацыйныя рэформы, пачатыя шэрагам ерапейскіх краін, накіраваныя на стварэнне адзінай ерапейскай прасторы вышэйшай адукацыі, выпрацоку агульнапрызнаных стандарта у набыцці адукацыі і, як вынік, стварэнне высокай мабільнасці пры выбары месца вучобы або працы. Намаганні з боку лад і грамадскасці па ключэнню Беларусі  Балонскі працэс актывізаваліся  2010 – 2012 гг. У канцы 2011 г. бы створаны грамадскі камітэт па ключэнню Беларусі  Ерапейскую прастору вышэйшай адукацыі. Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь накіравала  Балонскі сакратарыят спачатку заяву аб уступленні  гэты працэс, а 29 лістапада 2011 г. – адпаведны пакет дакумента. Важную ролю  замацаванні прававых норм  комплексным развіцці сістэмы адукацыі краіны адыгрывае Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, зацверджаны 13 студзеня 2011 г., №2 43-3.
У сувязі з умацаваннем саюзных адносін Беларусі з Расіяй, якая жо раней уступіла  Балонскі працэс, прымаюцца меры па фармаванні адзінай, але дыферэнцыраванай агульнаадукацыйнай прасторы і згадненню сіх кампанента заканадачых баз у вобласці адукацыі дзвюх сумежных дзяржа. Так, у мэтах развіцця інтэграцыйных сувязей з Расійскай Федэрацыяй і іншымі краінамі,–у Магілёве бы створаны Беларуска-расійскі універсітэт, дзе займаюцца студэнты Беларусі і Расіі. Штогод тысячы студэнта з РСФСР, Туркменістана і іншых постсавецкіх рэспублік навучаюцца  розных ВНУ Беларусі..
У ВНУ сталі пераглядацца і змяняцца вучэбныя планы і праграмы вучэбных дысцыплін. Зведа змены цыкл сацыяльна-гуманітарных навук. У вышэйшых навучальных установах былі ведзены курсы гісторыі Беларусі, беларусазнаства, паліталогіі і іншых дысцыплін. Выдаваліся новыя падручнікі, дапаможнікі, курсы лекцый. Выйшлі з друку шэсць тамо "Энцыклапедыі гісторыі Беларусі", з'явіліся новыя газеты і часопісы ("Спадчына", "Беларускі гістарычны часопіс", "Беларуская мінушчына", "Роднае слова", "Культура", “Мастацтва” і інш.).
У 1990-я гг. у даволі складаным становішчы аказалася навука. Як вядома,  савецкі перыяд Беларусь адрознівалася сваім высокім навуковым патэнцыялам. Але цяжкае эканамічнае становішча  перыяд перабудовы прывяло да рэзкага зніжэння аб'ёма дзяржанага фінансавання навукі, што негатына адбілася на матэрыяльна-тэхнічнай базе і кадрах. Зменшыся прыток моладзі  навуку і, наадварот, павялічылася колькасць навукоца, якія перайшлі  камерцыйныя структуры або з'ехалі за мяжу, дзе  той час яны маглі атрымаць лепшыя мовы для навуковай працы.
Каб выправіць становішча, у 1993 г. бы прыняты Закон «Аб асновах дзяржанай навукова-тэхнічнай палітыкі», згодна з якім было некалькі палепшана фінансаванне навукі, а адказнасць за развіццё фундаментальных навуковых даследавання ускладзена на Акадэмію навук Беларусі. У складзе НАН Беларусі з'явіліся новыя навуковыя інстытуты. Пашырыліся і міжнародныя сувязі навукоца Беларусі. У 1993 г. Акадэмія навук Беларусі прынята  якасці нацыянальнага члена  Міжнародны савет навуковых саюза. У 1998 г. прыняты Закон «Аб навуковай дзейнасці», сталі праводзіцца конкурсы на лепшы даследчы праект, вылучацца гранты на правядзенне найбольш перспектыных даследавання. 5 сакавіка 2002 г. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь падпіса дэкрэт «Аб удасканаленні дзяржанага кіравання  сферы навукі». Была створана сістэма дзяржанага кіравання, якая складаецца з Камітэта па навуцы і тэхналогіях пры Савеце Міністра РБ, Вышэйшай атэстацыйнай камісіі (ВАК) і Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Гэтыя і іншыя меры дазволілі падняць узровень навуковых даследавання. У апошнія гады навука пачынае выходзіць на страчаныя раней рубяжы, стабільна развіваецца, пашыраюцца кантакты з навуковай супольнасцю замежных краін. Арыгінальныя, вельмі перспектыныя і значныя адкрыцці былі зроблены беларускімі даследчыкамі  2002 г. У прыватнасці, навукоцы А. Кракліс К.І. Буянко, В. Мінкіна, С. Шабуня, У. Гарылюк, У. Зайкін сумесна з працанікамі “Белтрансгаза” і французскай фірмай “Эр-Лікід” распрацавалі і ажыццявілі праект па стварэнні рэактара, які ператварае прыродны газ у вадарод. Акрамя таго, пад кіраніцтвам акадэміка А. Мартыненкі  краіне наладжана вытворчасць нанаматэрыяла, а гэта значыць, што Беларусь практычна вайшла  клуб нанатэхналагічных дзяржа. Як вядома, за нанаматэрыяламі велізарная будучыня сёй навукі, тэхналогіі і эканомікі.
Яркімі прыкладамі новых дасягнення беларускай навукі сталі запуск у 2012 г. беларускага касмічнага апарата і палёт у касмічную прастору трэцяга беларускага касманата Алега Навіцкага.
Палітыка галоснасці і дэмакратызацыі жыцця, пераход да рыначных адносін, пабудова незалежнай беларускай дзяржанасці наклалі свой адбітак на развіццё літаратуры. З аднаго боку, з'явілася маса твора невысокай пробы, камерцыйнага характару, сапраднае мастацтва стала дарагім і недаступным для часткі насельніцтва, па фінансавых прычынах ускладнілася публікацыя высокамастацкіх твора. З другога боку, у культуры, асабліва літаратуры, з'явіліся напрамкі, тэмы, характэрныя для адраджэнскага перыяду, якія раней замочваліся. Тэму рэпрэсій узнялі  сваіх творах С. Грахоскі, В. Быка. Адраджэнскімі матывамі прасякнуты кнігі Н. Гілевіча, Р. Барадуліна, А. Разанава і іншых атара..
Са спецхрана і сховішча былі вернуты і надрукаваны працы А. Мрыя, М. Гарэцкага, А. Гаруна, У. Ластоскага, Л. Геніюш, К. Буйло і шматлікіх іншых літаратара, у тым ліку, эмігранта і раней рэпрэсіраваных. Убачылі святло раней не друкавашыяся творы Я. Купалы, Я. Коласа. У Беларусі сталі выдавацца серыі кніг “Нашы знакамітыя землякі”, “Беларускі кнігазбор”, “Памяць” і іншыя. У 1998 г. да 200-годдзя з дня нараджэння А. Міцкевіча вышла яго паэма “Пан Тадэвуш” на беларускай, польскай і рускай мовах.
Адной з важных тэм у літаратуры стала гістарычная. У жанры гістарычнай прозы плённа працуюць Л. Дайнэка, У. Арло, К. Тараса, В. Чаропка, А. Лойка, В. Іпатава. Экалагічная тэма, трагедыя Чарнобыля прагучалі  творах І. Шамякіна, У. Казько, С. Алексіевіч.
Актывізацыі працы пісьменніка садзейнічала сустрэча  кастрычніку 2011 г. члена Саюза пісьменніка, які на той час налічва 567 члена, з Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнка.
Важную ролю  прапагандзе кнігі, пашырэнні веда чытачо адыграла правядзенне шэрагу мерапрыемства, звязаных з вызначэннем у адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнка 2012 года як года Кнігі. У краіне былі праведзены шматлікія канферэнцыі чытачо, дыспуты, выстакі кніг, сустрэчы з пісьменнікамі. За год Кнігі  Беларусі было выдадзена 11344 наймення кніг і брашур агульным накладам звыш 33 млн. экзэмпляра. Пры гэтым выданне кніг на беларускай мове  парананні з 2011 годам узрасло на 36%.
Напрамкі, вызначаныя  літаратуры, характэрны і для беларускай драматургіі. А. Дудара, С. Кавалё звярнуліся да гістарычнага мінулага беларускага народа. М. Арэхоскі, І. Сідарук, наадварот, звярнуліся  сваіх п'есах да мадэрнісцкіх матыва. У драматургію таксама прышлі і маладыя атары – У. Сауліч, А. Курэйчык і інш. Так, у новым стагоддзі расце цікавасць да творчасці драматурга А. Курэйчыка (“Страчаны рай”, “Ілюзіён”). Яго п'еса “П'емонцкі звер” стала ларэатам першага драматычнага конкурсу, які праводзілі Міністэрства культуры Расіі сумесна з МХАТ імя А.П. Чэхава.
Па-ранейшаму  беларускай прозе, паэзіі, драматургіі распрацоваецца тэма Вялікай Айчыннай вайны.
Новы час прывё да з'ялення новых тэатральных студый: тэатры-студыі «Абзац», «Жэст», тэатр-лабараторыя нацыянальнай драматургіі «Вольная сцэна».
Вядомым далёка за межамі Беларусі ста творчы калекты Дзяржанага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь. Напрыклад, Міжнародная асацыяцыя  Парыжы, якая дзейнічае пад эгідай ЮНЭСКО, прызнала балет «Страсці» лепшай балетнай пастанокай у свеце  1995 г., а яго стваральнікам у 1996 г. была прысуджана Дзяржаная прэмія Рэспублікі Беларусь.
Працягвае творчыя пошукі і Дзяржаны тэатр музычнай камедыі Беларусі. Тут былі пасталены спектаклі “Джулія”, “Шклянка вады”, “Халопка”, “Хэлло, Долі!”, “Марыца" і інш. На базе гэтага тэатра  1991 г. адкрыся Дзіцячы музычны тэатр, у 1992 г. пача працаваць харэаграфічны калекты “Мінск-балет”.
Далейшае развіццё атрымала музычнае мастацтва. У галіне эстраднай музыкі плённа працуюць кампазітары І. Лучанок, Э. Ханок, В. Івано, Л. Захлены, Э. Зарэцкі, А. Елісеенка. Шмат зрабілі для беларускай музыкі кампазітары і выканацы В. Рода, М. Казінец,, С. Картэс, Д. Смольскі, У. Солтан, а таксама вакальна-інструмянтальныя ансамблі “Песняры”, “Верасы”, “Сябры”, фальклорна-харэаграфічны ансамбль “Харошкі”. Беларусь мае высокапрафесійныя музычныя дзяржаныя калектывы, у тым ліку, Дзяржаны канцэртны аркестр Рэспублікі Беларусь пад кіраніцтвам М. Фінберга, Прэзідэнцкі аркестр (кіранік В. Бабарыкін), Дзяржаны камерны хор Беларусі, акадэмічны народны хор імя І. Цітовіча, акадэмічную харавую капэлу імя Р. Шырмы.
Істотнымі падзеямі  культурным жыцці Беларусі сталі фестывалі музычнага мастацтва – «Славянскі кірмаш» у Віцебску, «Залаты шлягер» у Магілёве, фестываль беларускай песні і паэзіі  Маладзечне, фестываль духонай музыкі «Магутны божа» у Магілёве і інш. Па выніках 2000 г. Міжнародная федэрацыя арганізатара фестываля прызнала (з 188 прэтэндэнта) Міжнародны фестываль мастацтва «Славянскі кірмаш» у Віцебску лепшым.
Інтэнсіфікацыя сіх напрамка мастацкай творчасці ва мовах самастойнага развіцця незалежнай Рэспублікі Беларусь дазволіла маладым музыкантам актыней удзельнічаць у розных міжнародных конкурсах. Многія з іх сталі ларэатамі і дыпламантамі такіх конкурса па класе фартэпіяна, віяланчэлі, скрыпкі і іншых музычных інструмента. Толькі  2002 г. ларэатамі розных міжнародных конкурса сталі студэнты Беларускай дзяржанай акадэміі музыкі піяністы К. Красніцкі, А. Паначоны, баяніст А. Шувала.
Адметнай з’явай у развіцці беларускага музычнага мастацтва стала заваёва  2005 г. Ксеніяй Сітнік першага месца на дзіцячым конкурсе “Ерабачанне”. Яе поспех годна прадожылі Андрэй Кунец (2-е месца, 2006 г.), Аляксей Жыгалковіч (1-е месца, 2007 г.) і іншыя. У мэтах падтрымкі таленавітых дзеяча мастацтва лепшым выканацам і арганізатарам сталі ручацца прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. У 2003 г. яе ларэатамі сталі 16 дзеяча культуры і мастацтва і 5 творчых калектыва.
Сярод асноных напрамка развіцця беларускага жывапісу канца ХХ–пачатку ХХI стст., як і раней, вызначаецца рэалістычная тэндэнцыя, прадсталеная палотнамі мастако М. Данцыга, Л. Шчамялёва, М. Савіцкага, У. Грамыка. Але  той жа час у мастацтве змацніся плы мадэрна, дэкаданса, сюррэалізма. Адкрыліся недзяржаныя галерэі сучаснага мастацтва, з'явіліся новыя творчыя аб'яднанні. Нефармальны плы адчуваецца  карцінах мастако М. Селяшчука, Г. Скрыпнічэнка, В. Альшэскага, У. Тосціка і іншых. У сучасным выяленчым мастацтве Беларусі выяляюцца таксама творчыя шуканні і  новых кірунках: трансавангарда, постмадэрнізму, "метафізічнага", "псіхалагічнага" жывапісу і інш. Выклікае цікавасць няпростае для спрыймання эпатажнае мастацтва групы мастако-сімваліста, якія назвалі свой нефармальны саюз "Магія круга" (У. Герасіма, А. Савіч, У. Савіч, Ю. Хілько). З пералічанымі сучаснымі мастацкімі кірункамі жываюцца стойлівыя плыні неатрадыцыяналізму і творчага традыцыяналізму. У жывапісе працягваюць культывацца стылістычныя прыёмы і формы неапрымітывізму або "наінага мастацтва" (народнага сялянскага мастацтва, гарадскога выяленчага фальклору, дзіцячай творчасці і г.д.).
У розных жанрах жывапісу новыя цікавыя працы напісалі А. Кузьміч, А. Марачкін, Ф. Янушкевіч, Г. Вашчанка, А. Кішчанка, Г. Папласкі, З. Літвінава, В. Шкаруба і іншыя вядомыя мастакі. Так, любімым вобразам карцін А. Кузьміча сталі мадонны. Чарнобыльскай катастрофе, людскому гору прысвяці сваю новую серыю карцін (усяго іх 10) пад агульнай назвай "Чорны боль" акадэмік жывапісу М. Савіцкі. У 1991–2001 гг. ён завяршы другі цыкл работ “Запаветы блажэнства”.
Новым  беларускім мастацтве апошніх гадо стала змацненне гістарычнай тэмы, зварот да беларускага фальклору. Гэта характэрна для палотна А. Марачкіна, Ф. Янушкевіча, Г. Вашчанкі. Значнай падзеяй у мастацкім жыцці Беларусі сталі пленэры, у прыватнасці, прысвечаныя М. Шагалу, Я. Драздовічу, В. Бялыніцкаму-Бірулі.
Гэтая ж тэма пераважае і  творах манументальнага мастацтва. За апошнія дзесяцігоддзі станолены помнікі К. Тураскаму  Тураве і Гомелі, Ф. Скарыне  Мінску, Празе Лідзе, Рагнедзе і Ізяславу  Заслаі, Е. Полацкай у Полацку, Мінску і Рэчыцы, С. Полацкаму і ѕсяславу Чарадзею  Полацку, Я. Драздовічу, В. Ваньковічу і М. Гарэцкаму  Мінску, Ф. Багушэвічу  Смаргоні, А. Багдановічу  Халопенічах, А. Міцкевічу  Навагрудку, Мінску, Н. Ордзе  г. Іванава, Я. Чачоту  в. Новая Мыш, М. Шагалу  Віцебску і інш. Новым стала таксама звядзенне помніка князям, якія далі імя таму ці іншаму гораду, напрыклад, князю Давыду  г. Давыд-Гарадку, князю Барысу  Барысаве. Шматлікія плошчы і вуліцы беларускіх гарадо упрыгожы сваімі арыгінальнымі творамі скульптар ѕ. Жбана. У цэлым жа беларуская мастацкая культура  канцы ХХ–пачатку ХХI стст. набыла пэныя рысы рамантызму.
Сучасная беларуская архітэктура характарызуецца адраджэннем гістарычных і нацыянальных традыцый у спалучэнні з новымі матэрыяламі, архітэктурнымі ідэямі і буданічымі тэхналогіямі. У канцы 90-х гадо ХХ і пачатку ХХІ стст. у рэспубліцы сур'ёзная вага надавалася рэканструкцыі, абналенню і добрапарадкаванню невялікіх гарадо і пасёлка, чаму  некаторай ступені спрыялі іх юбілеі, а таксама правядзенне  іх Дзён беларускай пісьменнасці, “Дажынак”. За апошнія гады непазнавальна змянілі сваё аблічча, наблізіліся да ерапейскага зроня Полацк, Заслаль, Барыса, Мазыр, Пінск, Шкло, г.п. Мір, Пружаны, Кобрын, Ліда, Маладзечна, Глыбокае, Орша, Бабруйск, Быха і іншыя населеныя пункты. Рэстарацыі і рэканструкцыі падвергліся таксама стараданія сядзібы, мемарыялы, замкі, царконыя будынкі, шматлікія вуліцы і плошчы, паркі і скверы, медыцынскія і спартыныя аб’екты. Сярод іх Нясвіжскі, Мірскі і Лідскі замкі, мемарыяльны комплекс “Брэсцкая крэпасць-герой”, Курган славы, Мінская, Нясвіжская, Шклоская, Магілёская ратушы і іншыя аб'екты гісторыка-культурнага значэння. Пачалася рэстарацыя Быхаскага замка, Косаскага, Ружанскага і іншых палаца, былі распрацаваны і зацверджаны дзяржаныя праграмы адналення замка і вытворчасці слуцкіх паясо на бліжэйшыя гады. У 2013 г. 5425 аб'екта Беларусі мелі статус гісторыка-культурных каштонасця.
Да найбольш цікавых архітэктурных комплекса, збудаваных за апошнія дзесяцігоддзі, можна аднесці будынкі Палаца Рэспублікі, атавакзала “Маскоскі”, новага чыгуначнага вакзала, Мінск-арэны, веладрома, крытага футбольнага манежа і Нацыянальнай бібліятэкі  Мінску, лядовыя спартыныя палацы і іншыя пабудовы  гарадах рэспублікі. У Беларусі з'явілася мноства сучасных будынка розных устано, банка, прадпрыемства. Паступова адналяюцца тэмпы жыллёвага буданіцтва, пераважна за кошт грамадзян і долевых фонда. Пры пабудове сучасных будынка шырока жываюцца спецыяльнае шкло, новыя фарбы, прагрэсіныя тэхналогіі.
Даволі складаны этап у сваім развіцці прайшло беларускае кіно. У апошнія гады на айчыннай кінастудыі бы створаны шэраг цікавых фільма,  асноным, гістарычнай тэматыкі. Сярод лепшых фільма апошніх гадо варта назваць “У жніні 1944-га” (рэж. М. Пташук), “Двое на выспе слёз” (рэж. В. Дашук), “Шляхціч Завальня” (рэж. В. Тура), “Анастасія Слуцкая” (рэж. Ю. Елха) і інш. Айчынныя кінастужкі надаюць сур'ёзную вагу экалагічным праблемам, перыпетыям беларускай гісторыі, “меладрамам сучаснасці”. Паспяхова развіваецца дакументальнае і анімацыйнае кіно. У жанры гістарычнай меладрамы У. Арловым упершыню бы зняты самы догі тэлесерыял (33 серыі) “Праклятая тульная хата”. З 1993 г. у Мінску праводзіцца міжнародны кінафестываль «Лістапад». З 1997 г. беларускія кінематаграфісты праводзяць нацыянальны кінафестываль у Брэсце. У той жа час назіраецца значнае скарачэнне колькасці фільма, выпушчаных на кінастудыі «Беларусьфільм», каля 90% рэпертуара  рэспубліканскім пракаце складаюць заакіянскія фільмы, якія, як правіла, адносяцца да кітчу (амерыканскія фільмы катэгорый Б і В).
Нягледзячы на фінансавыя цяжкасці, у Беларусі прымаюцца меры па мацаванню матэрыяльна-тэхнічнай базы культуры, хутчэйшаму развіццю яе прыярытэтных кірунка, пашырэнню паслуг для насельніцтва  сферы вольнага часу, актывізацыі творчай дзейнасці моладзі і г.д. Гэта дазволіла павялічыць лік музея, тэатра, канцэртных зала; выкупіць такія рарытэты, як кнігі “Вялікае мастацтва артылерыі” К. Семяновіча, Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г., старажытныя гісторыка-геаграфічныя карты і іншыя каштонасці. Пашырыліся міжнародныя культурныя сувязі, узраслі сацыяльная значнасць культуры, яе роля  жыцці грамадства. У розныя сферы культуры прыйшлі маладыя таленты, з’явіліся новыя арыгінальныя мастацкія творы, узрасла актынасць культур нацыянальных меншасця, паглыбіліся культурныя сувязі з Расіяй. Шырока былі адзначаны 600-годдзе Грунвальдскай бітвы, 200-годдзе Айчыннай вайны 1812 г., 60-годдзе і 65-годдзе Перамогі над нацызмам і іншыя даты нашай гісторыі. У дні святкавання гэтых юбілея адбыліся шматлікія сустрэчы ветэрана, дзеяча культуры, рыцарскія баі, святочныя вечарыны, розныя выстакі, былі пабудаваны новыя і аднолены некаторыя помнікі, якія па розным прычынам раней былі разбураны (напрыклад, героям Айчыннай вайны 1812 г. у Полацку і пад Вілейкай). Новай з’явай для Беларусі стала вызначэнне культурнай сталіцы Беларускай зямлі. У 2010 г. статус культурнай сталіцы атрыма Полацк, у 2011 г. – Гомель, у 2012 г. – Нясвіж, у 2013 г. – Магілё, у 2014 г.-Гродна. У 2013 г. горад Магілё ста і культурнай сталіцай краін СНД.
З іншага боку, у сферы культурнай дзейнасці назіраюцца і некаторыя адмоныя тэндэнцыі: адбываецца зніжэнне капіталакладання у культуру, пераход яе  значнай частцы на камерцыйную аснову, прыкметны адыход ад традыцыйных маральных і эстэтычных прынцыпа; зачыняюцца некаторыя клубныя становы, бібліятэкі (без адэкватнай замены, асабліва  сельскай мясцовасці), памяншаецца лік калектыва мастацкай самадзейнасці і іх удзельніка. Нізкай застаецца зарплата працаніко устано адукацыі і культуры, што стварае кадравую праблему. У апошнія гады звужаецца сфера жывання беларускай мовы, знізілась цікавасць да чытання кніг і інш.
Усё гэта дазваляе зрабіць вывад аб наянасці творчага спалучэння  беларускай культуры нацыянальных традыцый і сучаснасці, дасягненні значных поспеха і  той жа час з'яленні шэрагу новых праблем, звязаных са спецыфікай сучаснага этапа гістарычнага развіцця Беларусі.
Важнейшыя даты гісторыі Беларусі

100–35 тыс. гг. да н.э З’яленне першых людзей
на тэрыторыі Беларусі
26–24 тыс. гг. да н.э. Верхнепалеалітычныя стаянкі першабытнага чалавека каля в. Юравічы Калінкавіцкага р-на і в. Бердыж Чачэрскага р-на
VI–VII стст. н.э. Славянскі этап засялення
Беларусі
VIII–IX стст. н.э. Рассяленне на тэрыторыі
Беларусі славянскіх плямён крывічо, дрыгавічо, радзіміча
862 г. Полацк упершыню згадваецца
 пісьмовых крыніцах
980 г. Княжэнне  Полацку Рагвалода.
Захоп Полацка ногарадскім князем Уладзімірам. Першае згадванне аб г. Тураве.
988 г. Прыняцце хрысціянства  Кіеве
992 г. Утварэнне Полацкай епархіі.
1003–1044 гг. Княжэнне  Полацку Брачыслава Ізяславіча
1005 г. Утварэнне епархіі  Тураве
1044–1101 гг. Княжэнне  Полацку Усяслава Брачыславіча
50-я гг. XI ст. Буданіцтва  Полацку
Сафійскага сабора
1067 г. Першы спамін у “Аповесці
часовых гадо” аб Мінску  сувязі з бітвай на Нямізе паміж полацкім князем Усяславам і кіескімі князямі Яраславічамі.
1101 г. Падзел Полаччыны на дзельныя
княствы
1127 г. Падпарадкаванне Полацкага
княства Кіескаму Мсціславам
1161 г. Стварэнне Лазарам Богшай
крыжа Ефрасінні Полацкай
1202 г. Заснаваны ордэн мечаносца
1210, 1223 Дамовы Полацка з Рыгай і
Смаленскам аб свабодным гандлі па р. Заходняя Дзвіна
1240-я гг. Заснаванне Вялікага
княства Літоскага
1240-я гг.–1263 г. Княжэнне Міндога  Вялікім
княстве Літоскім
1307 г. Уваходжанне  Вялікае
княства Літоскае Полацка
1323 г. Перанос сталіцы ВКЛ у Вільна
1348 г. Бітва на р. Стрэве
1363 г. Бітва на р. Сінія Воды
1368,1370,1372 гг. Паходы войск ВКЛ пад кіраніцтвам Альгерда на Маскву
1385 г. Заключэнне Крэскай уніі
1390 г. Атрыманне Бярэсцем
Магдэбургскага права
1392 г. Востраскае пагадненне
1392–1430 гг. Княжэнне Вітата  Вялікім
Княстве Літоскім
1399 г. Бітва на р. Ворскле
1401 г. Віленска-Радамская нія
1410 г., 15 ліпеня Грунвальдская бітва
1413 г. Гарадзельская нія
1432–1436 г. Грамадзянская вайна  Вялікім
княстве Літоскім. Абвяшчэнне  Полацку Вялікага княства Рускага
1447 г. Прывілей князя Казіміра
1468 г. Судзебнік князя Казіміра
~ 1490 г. – 1551 г. Жыццё і дзейнасць Ф. Скарыны
1492 г. Прывілей князя Аляксандра
1492–1494,1500–1503,
1507–1508, 1512–1522,
1534–1537 гг. Войны ВКЛ з Маскоскім княствам
1500 г. Бітва на р. Ведрашы
1506 г. Разгром татар войскамі ВКЛ
пад камандаваннем М. Глінскага пад Клецкам
1514 г., 8 верасня Бітва на р. Крапіне
1517–1519 гг. Выданне Ф. Скарынам першых
друкаваных кніг у Празе
1520 г. Утварэнне першай  ВКЛ друкарні
у Вільна
1529,1566,1588 гг. Прыняцце Статута ВКЛ
1557 г. Прыняцце “Уставы на валокі”
(зямельная рэформа)
1558–1583 гг. Лівонская вайна
1562 г. Утварэнне друкарні  г. Нясвіжы
1563 г. Заняцце Полацка рускімі войскамі
1553 г. - Заснаванне Брэсцкай друкарні
1565–1566 гг. Адміністратына-тэрытарыяльная і
судзебная рэформы
1569 г.,1 ліпеня Заключэнне Люблінскай уніі.
Утварэнне Рэчы Паспалітай
1569 г. Вызваленне Полацка войскамі
С. Баторыя
1582 г. Ям-Запольскае перамір’е паміж
Маскоскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай
1596 г. Брэсцкая царконая нія
1600–1629 гг. Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй
1609–1618 гг. Вайна Польшчы з Маскоскай
дзяржавай
1648–1651 гг. Антыфеадальная казацка-сялянская
вайна
1654–1667 гг. Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай
1655 г. Кейданская нія
1700–1721 гг. Паночная вайна
1708 г., 9 кастрычніка Бітва пры Лясной
1740–1744 гг. Пастанне  Крычаскім старостве
1767 г. Стварэнне Таруньскай і
Слуцкай канфедэрацый
1768 г. Стварэнне Барскай канфедэрацыі
1772 г. Першы падзел Рэчы Паспалітай
1773 г. Стварэнне Адукацыйнай камісіі
1788–1792 гг. Рэформы Чатырохгадовага сейма
1791 г., 3 мая Прыняцце Канстытуцыі Рэчы
Паспалітай
1792 г. Стварэнне Таргавіцкай канфедэрацыі
1793 г. Другі падзел Рэчы Паспалітай
1794 г. Пастанне пад кіраніцтвам
Т. Касцюшкі
1795 г. Трэці падзел Рэчы Паспалітай
1803 г. Адкрыццё Віленскага ніверсітэта
1807–1884 гг. Жыццё і творчасць В.І. Дуніна-
Марцінкевіча
1812 г. Вайна Расіі з Францыяй
1812 г.,1 ліпеня Стварэнне Часовага раду Вялікага
княства Літоскага
1830–1831 гг. Пастанне  Польшчы, Беларусі,
Літве
1831,1840 г. Адмена Статута ВКЛ  Віцебскай і
Магілёскай губернях, затым на астатняй тэрыторыі Беларусі
1832 г Закрыццё Віленскага ніверсітэта
1839 г. Полацкі царконы сабор, ліквідацыя ніяцкай царквы на Беларусі
1840–1857 гг. Правядзенне рэформы П.Д. Кісялёва
 дзяржаных вёсках
1840–1900 гг. Жыццё і творчасць Ф. Багушэвіча
1848 г. Стварэнне Горы-Горацкага
земляробчага інстытута
1861 г., 19 лютага Адмена прыгоннага права
1862 г. Буданіцтва першай чыгункі на
тэрыторыі Беларусі
1863–1864 гг. Пастанне  Польшчы, Літве і
Беларусі пад кіраніцтвам К. Каліноскага
1864 г. Закрыццё Горы-Горацкага
земляробчага інстытута
1862–1882 гг. Буржуазныя рэформы
1884 г. Стварэнне беларускімі студэнтамі-
народнікамі групы “Гоман” у Санкт-Пецярбургу
1897 г. Утварэнне партыі БУНД
1898 г. Першы з’езд РСДРП у Мінску
1902 г. Стварэнне партыі эсэра
1902–1903 гг. Стварэнне Беларускай сацыялістычнай
грамады
1905–1907 гг. Першая расійская рэвалюцыя
1906–1913 гг. Выданне газет “Наша доля” і
“Наша ніва”
1906–1915 гг. Сталыпінская аграрная рэформа
1907–1913 гг. Дзейнасць першай беларускай
тэатральнай трупы І. Буйніцкага
1911 г. Увядзенне земства у Віцебскай,
Мінскай і Магілёскай губернях
1914–1918 гг. Першая сусветная вайна
1917 г. Перамога лютаскай рэвалюцыі 
Расіі. Стварэнне Савета рабочых і салдацкіх дэпутата
1917 г., 25–27 сакавіка З’езд беларускіх нацыянальна-
дэмакратычных арганізацый. Стварэнне Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК)
1917 г.,ліпень Другі з’езд беларускіх нацыянальна-
дэмакратычных арганізацый. Стварэнне Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)
1917 г, 25 кастрычніка Перамога зброенага пастання
 Петраградзе
1917 г., 26 лістапада Стварэнне абласнога выканачага
камітэта Савета Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзах) і СНК Заходняй вобласці
1917 г., снежань Першы Усебеларускі з’езд (кангрэс)
1918 г., 18 лютага Пачатак наступлення нямецкіх войск
і акупацыі Цэнтральнай і Усходняй Беларусі
1918 г., 20–21 лютага Першая статутная грамата. Стварэнне Народнага сакратарыяту Беларусі
1918 г., 3 сакавіка Заключэнне Брэсцкага міру
1918 г., 9 сакавіка Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)
1918 г.,25 сакавіка Абвяшчэнне незалежнасці БНР
1918 г.,снежань Вызваленне Беларусі ад нямецкіх
акупанта
1919 г., 1 студзеня Абвяшчэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі
1919 г., 2–3 лютага Першы Усебеларускі з’езд Савета. Прыняцце першай Канстытуцыі ССРБ
1919–1920 гг. Польска-савецкая вайна
1919 г., люты Стварэнне Літоска-Беларускай ССР
1920 г., 10 снежня Заснаванне Беларускага палітэхнічнага інстытута
1921 г., 18 сакавіка Рыжскі мірны дагавор
1921 г., 21 сакавіка Дэкрэт аб замене харчразвёрсткі харчпадаткам
1921 г., 30 кастрычніка Утварэнне Беларускага
дзяржанага ніверсітэта
1921 г. Стварэнне першага Беларускага
дзяржанага драматычнага тэатра
1922 г. Адкрыццё  Мінску Інстытута
беларускай культуры (Інбелкульт)
1922 г., 30 снежня Стварэнне СССР
1923 г., кастрычнік Стварэнне КПЗБ
1924 г., 7 сакавіка Першае збуйненне БССР
1924 г. Пастанова другой сесіі ЦВК БССР
аб правядзенні палітыкі беларусізацыі
1925–1927 гг. Дзейнасць у Заходняй Беларусі
Беларускай сялянска-работніцкай Грамады (БСРГ)
1929 г., 1 студзеня Стварэнне Акадэміі навук БССР
1939 г., 1 верасня Пачатак Другой сусветнай вайны
1939 г., 17 верасня Пераход Чырвонай арміяй савецка-польскай мяжы. Пачатак уз’яднання Заходняй Беларусі з БССР
1939 г.,28–30 кастрычніка Народны (Нацыянальны)
сход у Беластоку абвясці аб устаналенні савецкай улады  Заходняй Беларусі і ваходжанні  склад СССР
1939 г., 2 лістапада Нечарговая V сесія Вярхонага Савета СССР прыняла закон аб уключэнні Заходняй Беларусі  склад СССР і з’яднанні з БССР
1941 г., 22 чэрвеня Пачатак Вялікай Айчыннай вайны
1941 г., 28 чэрвеня Акупацыя германскімі войскамі Мінска
1941 г., 3–26 ліпеня Абарона Магілёва
1942 г., 9 верасня Стварэнне Беларускага штаба
партызанскага руху
1943 г., верасень Пачатак вызвалення Беларусі
ад акупанта
1944 г., 23 чэрвеня – 29 жніня Беларуская наступальная аперацыя “Баграціён”
1944 г., 3 ліпеня Вызваленне г. Мінска
1945 г, чэрвень Беларусь удзельнічала  заснаванні ААН
1948 г. Пачатак суцэльнай калектывізацыі 
заходняй Беларусі
1958 г. Стварэнне Савета народнай гаспадаркі БССР
1965 г. Адналенне галіновага прынцыпа
кіравання
1986 г., 26 красавіка Аварыя на Чарнобыльскай АЭС
1990 г., 26 студзеня Вярхоны Савет БССР прыня Закон “Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь”
1990, 27 ліпеня Вярхоны Савет БССР
прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце БССР
1991 г., 25 жніня Вярхоны Савет БССР нада Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР статус канстытуцыйнага закону
1991 г., 8 снежня “Белавежскае” пагадненне аб спыненні дзейнасці СССР і утварэнні СНД
1994 г., 15 сакавіка Прынята Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь
1994 г., 10 ліпеня Выбары першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь
1995 г., 14 мая Рэспубліканскі рэферэндум
1996 г., красавік Падпісанне Дагавора аб
стварэнні Садружнасці Беларусі і Расіі
1996 г.,19–20 кастрычніка Першы Усебеларускі народны сход
1996 г., 24 лістапада Рэспубліканскі рэферэндум
1997 г., 2 красавіка Падпісанне Дагавора аб стварэнні Саюза Беларусі і Расіі
2001 г., 18 мая, Другі Усебеларускі народны сход
2001 г., 9 верасня Выбранне Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнка на другі прэзідэнцкі тэрмін
2004 г., 17 кастрычніка На рэспубліканскім рэферэндуме несены змены  Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь
2006 г., 2–3 сакавіка Трэці Усебеларускі народны сход
2006 г., 19 сакавіка Выбранне Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Р. Лукашэнка на трэці прэзідэнцкі тэрмін
2010 г., 6-7 снежня Чацвёрты Усебеларускі народны сход
2010 г., 19 снежня. Выбранне Прэзідэнта Рэспублікі
Беларусь А.Р.Лукашэнка на чацвёрты прэзідэнцкі тэрмін
2013 г. Пачатак буданіцтва Беларускай атамнай станцыі  Астрацы


Кароткі тэрміналагічны слонік
Арыянства - плынь у хрысціянстве, прыхільнікі якой адмалялі ронасць Хрыста з Богам-бацькам
Валока - мера зямлі, роная 33 моргам (21, 36 га)
Вальны сейм - агульнадзяржаны
Веча - народны сход у гарадах старажытнай Беларусі, які з’яляся органам дзяржанай улады
Вотруб – гаспадарка, у якой зямля знаходзіцца за межамі вёскі, а хатнія пабудовы – у вёсцы
Гетман - кіранік узброеных сіл
Дыяспара - частка народа, якая жыве за межамі маці-краіны
Езуіты - члены каталіцкага манаскага ордэна, створанага для барацьбы з рэфармацыяй, умацавання каталіцызму і лады папства
Епархія - царкона-адміністрацыйная адзінка  правасланай, каталіцкай і англіканскай цэрквах
Закупы - сяляне-смерды, якія часткова страцілі сваю асабістую свабоду
Ізгоі - людзі, якія страцілі сувязь з абшчынай
Калабарацыяналізм – супрацоніцтва часткі насельніцтва з фашысцкім рэжымам
Кальвінізм – адна з плыня пратэстанцызму
Камасацыя - хутарызацыя сялянскіх гаспадарак у Заходняй Беларусі
Канцлер - кіранік дзяржанай канцылярыі  ВКЛ
Канфесія - рэлігійнае аб’яднанне, якое мае сваё веравучэнне, культ і арганізацыю
Лютэранства - адзін з асноных кірунка пратэстанцызму
Магістрат - гарадская адміністрацыя  часы ВКЛ
Морг - мера зямлі, роная 0,71 га
Непахожыя - сяляне, якія страцілі права на пераход з аднаго маёнтка  другі
Парцэляцыя - продаж часткі памешчыцкіх і дзяржаных зямель у Польшчы
Пасаднік –
Пахожыя - сяляне, якія мелі фармальнае права пераходзіць з аднаго маёнтка  другі
Праваслае - адзін з кірунка у хрысціянстве
Скрыпторыі - майстэрні па перапісцы кніг
Смерд – свабодны селянін – абшчыннік
Халоп - цалкам залежны чалавек
Хутар - гаспадарка, у якой зямля, дом і гаспадарчыя пабудовы знаходзяцца за межамі вёскі
Чынш – грашовы аброк
Этнагенэз - працэс фарміравання этнаса, народа, нацый




























Літаратура

Асноная

1. Лукашенко А.Г. Исторический выбор Беларуси: Лекция Президента Республики Беларусь в Белорусском государственном университете. Минск, 14 марта 2003 г. – Минск, 2003.
2. Беларусазнаства: навучальны дапаможнік / П. Брыгадзін [і інш.]; пад рэд. П. Брыгадзіна. – Мінск: Завигар, 1997. – 288 с.
3. Бохан, Ю.Н. История Беларуси в контексте мировых цивилизаций: пособие для студентов / Ю.Н. Бохан, Г.П. Бущик, В.И. Голубович; под ред. Н.И. Полетаевой, Ю.Н. Бохана. – Минск: Экаперспектыва, 2012. – 155 с.
4. Бригадин, П.И. История Беларуси в контексте европейской истории: курс лекций / П.И. Бригадин. – Минск: ГИУСТ БГУ, 2007. – 332 с.
5. Великая Отечественная война советского народа (в контексте Второй мировой войны): учеб. Пособие / Под ред. А.А.Ковалени, Н.С.Сташкевича. – Минск: 2004.
6. Вішнескі, А.Ф. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі: вучэбны дапаможнік / А.Ф. Вішнескі. – Мінск: Акад. МУС РБ, 2003. – 319 с.
7. Гісторыя Беларусі: падручнік: у 2 ч. – Ч.1: Ад старажытных часо па люты 1917 г. / Я.К. Новік [і інш.]; пад рэд. Я.К. Новіка,Г.С. Марцуля. – 2-е выд. – Мінск: Універсітэцкае, 2006. – 448 с.
8. Гісторыя Беларусі: падручнік: у 2 ч. – Ч. 2: Люты 1917 г. –2004 г. / Я.К.Новік [і інш.]; пад рэд. Я.К.Новіка, Г.С. Марцуля. – 2-е выд. – Мінск: Універсітэцкае, 2006. – 463 с.
9. Гісторыя Беларусі: у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Экаперспектыва, 2000–2005. – Т. 6.
10. Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі: дапаможнік / У.А. Сосна [і інш.]; пад рэд. Л.В.Лойкі. – Мінск: РІВШ, 2005. – 332 с.
11. Гісторыя беларускай дзяржанасці  канцы XVIII – пачаткуXXI стст.: у 2 кн. – Кн. 1. / А.А. Каваленя [і інш.]; пад рэд. А.А. Кавалені. – Мінск: Беларуская навука, 2011. – 583 с.
12. Гісторыя беларускай дзяржанасці  канцы XVIII–пачатку XXI стст.: у 2 кн. – Кн. 2. / М.У. Смяховіч [і інш.]; пад рэд. А.А. Кавалені. – Мінск: Беларуская навука, 2012. – 652 с.
13.Довнар-Запольский, М.В. История Белоруссии.- Минск: 2003.
14. Загарульскі, Э.М. Заходняя Русь: IХ-ХIII стст.: Вучэбны дапаможнік для гістарычных факультэта ВНУ, / Э.М.Загарульскі.- Мн.: Універсітэцкае, 1998. 240 с.
15. История Беларуси: полный курс: учебное пособие для студентов неисторических специальностей ВУЗов / Ю.Л. Козаков [и др.]. – Минск: Юнипресс, 2010. – 507 с.
16. История Беларуси в контексте мировых цивилизаций: учебное пособие / В.И.Голубович [и др.]; под ред. В.И. Голубовича, Ю.М. Бохана. – Минск: Экаперспектыва, 2008. – 446 с.
17. История Беларуси: пособие для студентов экономических специальностей / авт.-сост. А.Н. Аксенович [и др.]. – Гомель: Белорусский торгово-экономический ун-т потреб. кооперации, 2011. – 155 с.
18. История Беларуси: учеб. пособие для студентов, обеспечивающих получение высш. образования: в 2 ч. – Ч. 2 / Я.И. Трещенок, А.А. Воробьев, Н.М. Пурышева, М.И. Матюшевская; под ред. Я.И. Трещенка. – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2005. – 310 с.
19. Качаноскі, А.Г. Гісторыя Беларусі і сусветная цывілізацыя: вучэбны дапаможнік / А.Г. Качаноскі [і інш.]. – Мінск БДУ, 2008. – 311 с.
20. Качаноскі, У.У. Гісторыя культуры Беларусі: вучэбны дапаможнік /У.У.Качаноскі. – Мінск: Экаперспектыва, 1994. – 162 с.
21. Ковкель,И.И История Беларуси с древнейших времен до нашего времени / И.И. Ковкель, Э.С. Ярмусик. – Минск: Аверсэв, 2000. – 592 с.
22. Котов, А.И. История Беларуси и мировые цивилизации /А.И. Котов. – 9-е изд. – Минск: Энцыклапедыкс, 2012. – 235 с.
23. Крацэвіч, А.К. Стварэнне Вялікага княства Літоскага/ А.К.Крацэвіч.-Жэша: 2000.- 238 с.
24. Лыч, Л. Гісторыя культуры Беларусі: вучэбны дапаможнік / Л. Лыч, У. Навіцкі. – Мінск: Экаперспектыва, 1996.– 510 с.
25. Народная культура Беларусі. Энцыклап. Даведнік./ Мінск: Белар. энцыклапедыя, 2002.- 432 с.
26. Новик, Е.К. История Беларуси с древнейших времен до 2012 г. / Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик; под ред. Е.К. Новика. – 3-е изд.– Минск: Вышэйшая школа, 2012. – 542 с.
27. Саракавік, І.А. Гісторыя Беларусі  кантэксце сусветнай гісторыі / І.А. Саракавік. – Мінск: Современная школа, 2009. – 454 с.
28. Трещенок, Я.И. История Беларуси. – Ч.1: Досоветский период / Я.И. Трещенок. – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2003. – 176 с.
29. Хрестоматия по истории Беларуси: учебное пособие:в 2 ч. – Ч. 1: С древнейших времен до 1917 г. / сост.: Я.И. Трещенок [и др.]. –Минск: БГУ, 2008. –623 с.
30. Чесновский, М.Э. История внешней политики Беларуси. / М.Э.Чесновский. Историко-методическое пособие.- Минск: 2003.
31. Чигринов, П.Г. Белорусская история: научно-популярный очерк / П.Г. Чигринов. – Минск: Современная школа, 2010. – 928 с.
32. Эканамічная гісторыя Беларусі: вучэбны дапаможнік / В.І. Галубовіч [і інш.]; пад рэд. В.І. Галубовіча. – 3-е выд., дап. і перапрац. – Мінск: Экаперспектыва, 1999. – 446 с.
33. Юхо, Я.А. Кароткі нарыс дзяржавы і права Беларусі: вучэбны дапаможнік / Я.А.Юхо. – Мінск: Універсітэцкае, 1992. – 270 с.

Дадатковая

1. Багдановiч, А.I. Навуковая i культурна-асветнiцкая дзейнасць iнтэлiгенцыi Беларусi (1861–1900 гг.) / А.I. Багдановiч. – Мiнск: БНТУ, 2012. – 153 с.
2. Беларусь в интеграционных проектах / А.К. Акулик [и др.]. – Минск: Беларуская навука, 2011. – 322 с.
3. Беларусь советская: материалы «круглого стола» / БНТУ; редкол.: В.А. Божанов (отв. ред.) [и др.]. – Минск: БНТУ, 2012. – 150 с.
4. Бущик, В.В. Человек и общество в условиях социально-политических преобразований / В.В. Бущик. – Минск, 1999. – 263 с.
5. Дзмітрачко, П.Ф. Беларусь у складзе Вялікага княства Літоскага другой паловы ХIII- першая палова ХVII стст.: Вучэбны дапаможнік для гістарычныцх спецыяльнасцей вышэйшых навучальных устано / П.Ф.Дзмітрачко. Магілё: МДУ імя А.А.Куляшова, 2003. -312 с.
6. Дук, Д.У. Полацк ХVI-ХVIII стагоддзя: нарысы тапаграфіі, гісторыі матэрыяльнай культуры і арганізацыі жыццёвай прасторы насельніцтва беларускага горада/ Д.У.Дук. –Наваполацк: ПДУ, 2007.- 267 с. 7. Зялінскі, П.І. Гісторыя Беларусі (1917–1945): дапаможнік / П.І. Зялінскі, У.К.Коршук, У.Ф.Ладысе. – Мінск: БДУ, 2012. – 271 с.
8. История белорусской государственности / В.А. Божанов [и др.]. – Минск: Академия управления при Президенте Республики Беларусь, 2002. – 194 с.
9. Кириенко, В.В. Белорусская ментальность: истоки, современность, перспективы / В.В. Кириенко. – Гомель: ГГТУ им. П.О. Сухого, 2009. – 319 с.
10. Кодекс Республики Беларусь об образовании.- Минск: РИВШ, 2011.- 352 с.
11. Консолидация белорусского народа во второй половине XIX – XXI вв.: материалы Республиканской научно-теор. конф., 5 декабря 2012 г. / БНТУ; под ред. В.А. Божанова [и др.]. – Минск: БНТУ, 2012. – 204 с.
11. Конституция Республики Беларусь 1994 года (с изменениями и добавлениями, принятыми на республиканских референдумах 24 ноября 1996 г. и 17 октября 2004 г.). – Минск: Амалфея, 2010. – 48 с.
12. Кукса, А.Н. Советская модель государственности в истории Беларуси и Украины в 1919–1922 гг. / А.Н Кукса. – Минск: БНТУ, 2012. – 351 с.
13.Марзалюк, И.А. Магілё у ХII-ХVIII стст. Людзі і рэчы. / І.А. Марзалюк. – Мн.: Веды, 1998. – 258 с.
14. На шляху станалення беларускай нацыi: гiсторыяграфiчныя здабыткii праблемы / В.В. Яноская [iiнш.]. – Мiнск: Беларуская навука, 2011. – 311 с.
15. О государственном суверенитете БССР // Советская Белоруссия. – 29 июля 1990.
16. Парламентаризм в Беларуси / В.А. Божанов [и др.]. – Минск: Иппокрена, 2010. – 232 с.
17. Современные глобальные трансформации и проблемы исторического самоопределения восточнославянских народов / под ред. Ч.С. Карвеля. – 3-е изд., перераб. и доп. – Минск: Четыре четверти, 2010. – 548 с.
18. Становление и развитие белорусской государственности / А.Г. Кохановский [и др.]. – Минск: БГУ, 2011. – 44 с.
19. Философия и идеология жизнедеятельности Беларуси: теоретические основы антикризисной модели и механизмы ее реализации / П.Г. Никитенко [и др.]. – Минск: Беларуская навука, 2009. – 621 с.
20. Хрестоматия по истории Беларуси: учебное пособие для студентов высших учебных заведений: в 2 ч. – Ч. 1. С древнейших времен до 1917 г. (сост. Я.И. Трещенок [и др.]; под ред. К.М. Бондаренко. – Минск: издательский центр БГУ, 2008. – 622 с.
21. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. / рэдкал.: Г.П. Пашко [і інш.]. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993–2003. – Т. 6.


























З М Е С Т
Да чытача313 TOC \t "Оля;1;Оля 1;1" 14
Тэма 1. Уводзіны  дысцыпліну “Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі” 4
1.1. Прадмет вывучэння гісторыі Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі. Перыядызацыя гісторыі Беларусі 4
1.2. Крыніцы і гістарыяграфія 8
Тэма 2. Фарміраванне беларускага этнасу
(VI ст. – пачатак ХХ ст.)..14
2.1. Найстаражытнае насельніцтва на тэрыторыі беларускіх зямель. Славянскі этап засялення Беларусі. 14
2.2. Фарміраванне беларускага этнасу
 XIV – XVIII стст22
2.3. Далейшае развіццё беларускага этнасу ва мовах складвання рынкавых адносін у XIX ст. 27
2.4. Духоная і матэрыяльная культура беларускіх зямель у IX – XIX стст. 30
Тэма 3. Дзяржаныя тварэнні на беларускіх землях у IX–XVIII стст. 49
3.1. Зараджэнне дзяржанасці ва сходніх славян. Полацкае і Тураскае княствы, іх узаемаадносіны з Кіевам і Ногарадам 49
3.2. Утварэнне і развіццё Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага (другая палова XIII – першая палова ХVI стст.) 56
3.3. Цывілізацыйныя працэсы Новага часу. Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай (другая палова XVI – XVIII стст.) 71
Тэма 4. Становішча беларускіх зямель у складзе Расійскай дзяржавы (канец XVIII ст. – кастрычнік 1917 г.) 81
4.1. Пачатак індустрыяльнай цывілізацыі. Асаблівасці сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі пасля ваходжання  склад Расійскай дзяржавы 81
4.2. Палітыка расійскай улады  беларускіх землях у першай палове ХIX ст. 89
4.3. Вайна 1812 г. і Беларусь. Грамадска-палітычны рух у Беларусі  канцы ХVIII – пачатку ХX стст. 91
4.4. Адмена прыгоннага права і буржуазныя рэформы другой паловы ХIX–пачатку ХХ стст. Асаблівасці іх правядзення  Беларусі 99
4.5. Першая сусветная вайна і Беларусь. Лютаская рэвалюцыя 1917 г. у Беларусі 104
Тэма 5. Фарміраванне і мацаванне савецкай грамадска-палітычнай сістэмы  Беларусі (кастрычнік 1917 – 1941 гг.) 107
5.1. Станаленне беларускай дзяржанасці 107
5.2. Асаблівасці пераходу БССР да мірнага жыцця. Новая эканамічная палітыка. Правядзенне індустрыялізацыі і калектывізацыі 119
5.3. Культурнае развіццё Беларусі  1917–1941 гг. 127
Тэма 6. Заходняя Беларусь у складзе Польскай дзяржавы 136
6.1. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча заходнебеларускіх зямель у 1920-я – 1930-я гг. 136
6.2. Грамадска-палітычны рух  Заходняй Беларусі. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР 138
6.3. Культура Заходняй Беларусі  1920-я – 1930-я гг. 141
Тэма 7. Беларусь у гады Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай вайны 145
7.1. Міжнародныя адносіны напярэдадні і  пачатку Другой сусветнай вайны 145
7.2. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны. Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі 147
7.3. Акупацыйны рэжым, партызанскі і падпольны рух 151
7.4. Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопніка. Завяршэнне Другой сусветнай вайны 154
Тэма 8. Савецкая Беларусь: дасягненні і праблемы стваральнай працы народа (1945–1991 гг.) 159
8.1. Міжнародныя адносіны пасля Другой сусветнай вайны. БССР на міжнароднай арэне 159
8.2. Адналенне і развіццё народнай гаспадаркі Беларусі. Грамадска-палітычнае жыццё і спробы рэфармавання эканомікі  1950–1960-я гг. 163
8.3. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае жыццё Беларусі  1960–1980-я гг. 169
8.4. Культура Беларусі  1945–1980-х гг 175
Тэма 9. Суверэнная Рэспубліка Беларусь у канцы ХХ – пачатку XXI стст. 181
9.1. Распад СССР і абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь 181
9.2. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Беларусі на сучасным этапе 183
9.3. Культура Беларусі на сучасным этапе 188
Важнейшыя даты гісторыі Беларусі 200
Кароткі тэрміналагічны слонік ....207
Літаратура 209
15




















Вучэбнае выданне

БАЛАНДЗІН Канстанцін Іванавіч
ХРОМЧАНКА Дзмітрый Мікалаевіч

ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ
ѕ КАНТЭКСЦЕ ЕѕРАПЕЙСКАЙ
ЦЫВІЛІЗАЦЫІ

Вучэбны дапаможнік


Тэхнічны рэдактар Д.А. Ісае
Камп’ютэрная вёрстка Д.А. Ісаева

Падпісана  друк 12.06.2013. Фармат 60(84 1/16. Папера афсетная. Рызаграфія.
Ум. друк. арк. 12,79. Ул.-выд. арк. 10,0. Наклад 500. Заказ 430.
Издатель и полиграфическое исполнение: Белорусский национальный технический
университет. ЛИ № 02330/0494349 от 16.03.2009. Пр. Независимости, 65. 220013, г. Минск.









13 PAGE \* MERGEFORMAT 1418815

13 PAGE \* MERGEFORMAT 1418915



Заголовок 1 Заголовок 215

Приложенные файлы

  • doc 8914547
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий