Шпаргалка по Истории Беларуси

CoolReferat.com
Вопрос1. Гисторыя як навука. Фармацыйны и цывилизацыйны падыходы да вывучэння гисторыи.
У сучасным свеце існуе каля 2000 навук. Сярод іх гісторыя займае асобнае месца  адрозненні ад іншых сацыяльна-гуманістычных навук, якія вывучаюць які-небудзь адзін бок грамадскага жыцця. Гісторыя мае дачыненне да сёй сукупнасці жыцця грамадства і  гэтым сэнсе яна выступае як навука камплементарная, інтэгральная. Гісторыя  шырокім сэнсе – гэта працэс развіцця  прыродзе і грамадстве, вызначэнне і тлумачэнне факта мінулага. У вузкім сэнсе гісторыя - гэта навука аб заканамернасцях у прасторы і часе сусветна-гістарычнага працэсу як ранадзейных узаемадзеяння этнапалітычных супольнасцей. Па-гэтаму прадметам вывучэння гісторыі як навукі з`яляецца перш за усё дзейнасць людзей, уся сукупнасць адносін у грамадстве, раскрыццё чалавечай дзейнасці ва сёй яго шматграннасці прасторавай і часавай канкрэтнасці. Гісторыя (гістарычная навука) уяляе сабой комплекс сацыяльна-гуманітарных навук, якія вывучаюць прошлае чалавецтва ва сёй яго канкрэтнасці і разнастайнасці.
Гісторыя адказвае на пытанні аб тым, што, калі, дзе, чаму і пры якіх абставінах адбылося, якія этапы прайшло  сваім развіцці і чым стала сёння з пункту гледжання гістарычнага вопыту. Гісторыя – гэта тое, што было, а не тое, што магло быць.
Станаленне гісторыі як навукі ішло  адпаведнасці з фарміраваннем свядомасці чалавека, калі знікла патрэба заховаць і перадаваць нашчадкам накоплены вопыт. Гістарычная навука знікла  Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме. У працах першых гісторыка утрымліваліся першыя спробы не толькі апісваць, але і тлумачыць падзеі, выяляць унутр. логіку і рабіць гісторыю павучальнай для сучасніка. Вывучэнне гісторыі мае шэраг ф-цый: 1.фундаментальная(навуковая)=1 апісальная(ф-цыя сацыяльнай памяці); 2. пазнавальная(ці інтэлектуальна-развіваючая); 3. прагнастычная(ці практычна-палітычная); 4. выхавачая(ці патрыятычная). Такім чынам вывучэнне гісторыі Беларусі  сусветн. цывілізацыі мае мэту сфарміраваць гістар. свядомасць, цэласнае яуленне аб заканамернасцях і асаблівасцях эвалюцыі чалавеч. грамадства, зразумець месца айчыннай гісторыі  сусветна-гістар. працэсе, а значыць і клад бел. народа  сусветную цывілізацыю.
На працягу часу у гистарычнай навуцы панавали 3 этапы метадалогии Г:
1) Субъектывисцки(Г- праяуленне воли асобы(цара,фараона и г.д.))
2)абъектыуна-идэалистычны (гист. працэс развиваецца пад уплывам Бога, идэи и г.д.)
3)навуковы( выдзяляецца 2 падыходы: фармацыйны и цывилизацыйны)
З сярэдзіны 19 ст. пачынае фарміравацца фармацыйны падыход . Яго заснавальнікам з`яляецца К. Маркс. Суть:эканамичныя адносины- аснова грамадскага развицця;. Змены у вытворчых силах и адносинах прыводзяць да змены ад адной фармацыи да другой; вызначаецца 5 фармацый:
1) першабытна- абшчынны лад
2)рабауладальницки
3)феадальны
4) капиталистычны
5) камунистычны.
У канцы 18 ст. Адамам Фергюсонам быу уведзены цывилизацыйны падыход. Першапачаткова антыпод варварства. У аснову пакладзены сам чалавек. Чалавек – гэта аснова цывілізацыі. Нягледзячы на тое, што цывілізацыйны падыход пача складвацца яшчэ  18 ст. больш понае жыванне ён атрыма у канцы 19 – пач. 20 ст. Паводле новага падыхода структурнай адзінкай гіст. працэса з`яляецца цывілізацыя. Такім чынам цывілізацыя – гэта сукупнасць людзей, якія маюць агульныя фундаментальныя асновы менталітэта, агульн. духон. цэннасці, а таксама стойлівыя рысы  сацыяльна-паліт. арганізацыі, эканоміцы і культуры. Усе цывілізацыі падзяляюцца на сусветныя і лакальныя. Сусветныя ц-цыі – гэта найбольш важныя этапы  гісторыі сяго чалавецтва: 1. неалітычная; 2. раннекласавая; 3. антычная; 4. сярэдневечная; 5. перадіндустрыяльная; 6. індустрыяльная; 7. постіндустрыяльная.   Лакальныя цывілізацыі адлюстроваюць асаблівасці краіны або групы краін, культурна-гістарычныя, этнічныя, рэлігійныя, эканомікагеаграфічныя асаблівасці пэнай тэрыторыі, асвоенай чалавекам на працягу гісторыі.


Вопрос 2. Перыядызацыя айчыннай и сусветнай гисторыи. Крыницы вывучэння ГБ.
Фармацыі: 1. першабытна-абшчынны лад(кам. век: 1. палеаліт(135 тыс. год таму-9 тыс. год да н.э.); 2. мезаліт(9-5 тыс. год да н.э.); 3. неаліт( 5-3 тыс. год да н.э.); век бронзы і медзі(2000 год да н.э. – 7 ст. да н.э.); жалезны век( 7 ст. да н. э. – 8 ст. н. э.); феадалізм( 9-19 ст. 1861 г.); капіталізм: 1. даманапалістычны( 1861-90-е г. 19 ст.); 2. манапалістычны( пачатак 20 ст.–кастрычнік 1917г.);сацыялізм(1.перамога Вял. Кастрычніцкай рэвалюцыі; 2. грамадзянская вайна( кастрычнік 1917 – сакавік 1921 г.); НЭП і адналенне народн. г-кі( 1921-1928 г.); пабудова сацыялізма(1928-1941); Вялікая Айчынная вайна(1941-1945); адналенне і далейшае развіццё народнай гаспадаркі(1945-сяр. 50-х гг.); пабудова сац-ма  друг. палове 50-80-х гг.; распад СССР(утвар. Рэспублікі Беларусь 1990-1991гг.); цывілізацыйная(1. старажытны пер-яд: а) даіндаерапейскі(40000 год да н.э. – мяжа 3-2 тысячагоддзя да н.э.); б) індаерапейскі: балцкі(3-2 тысячагоддзе да н.э. – 4-5 ст. н. э.); 2. славацкі(4-5 ст. н.э. – да нашага часу); 3. сярэднявечча(6 ст. – 15 ст.); 4. новы час(16 ст. пач. 20 ст.); 5. навейшы час(1914 г. – да нашых дзён)).
Как в тетрадке:
1)ГБ старажытнага свету (100 тыс г таму назад-5 ст н.э.), або першабытны перыяд
2)ГБ сярэдних вякоу(6 ст. н.э.- пер. пал. 16 ст.)
3)ГБ новага часу (др. пал. 16 ст-пач. 20 ст.)пасля Люблинскай унии(1569)-1917- перыяд, кали Беларусь у складзе РП- шляхецкай дзяржавы и Расийскай Имперыи.
4)ГБ навейшага часу (пач. 1917-да нашых дзён). Гісторыя Беларусі вывучаецца на падставе даных разнастайных гістарычных крыніц. Гістарычныя крыніцы – пісьмовыя дакументы і рэчавыя прадметы, якія непасрэдна адлюстроваюць гістарычны працэс і даюць магчымасць вывучаць прошлае чалавечага грамадства.Иснуе класификацыя Пушкарова па якому иснуе 7 тыпау гист. крыниц:
1)письмовая- самы вядучы. Яны бываюць апубликаваныя и неапубликаваныя. Апошния захоуваюцца у архивах,их больш за 150.У 1824 ураджэнец Гомеля Грыгарович выдай бел. архиу “Старажытны храм”. У Вильни з 1864-1915 дзейничала Виленская архэаграфичная камисия, якая апрацоувала и публикавала акты, працы, труды.
2)рэчавыя (архиалагичныя)
3)этнаграфичныя (звязаны з бытам)
4)моуныя
5)фальклорныя (вусная народная творчасць)
6)кина-фота-фонадакументы.


Вопрос 3.Даиндаеурапейски перыяд этничнай ГБ
Першае пранікненне людзей на тэрыторыю Б адбылося толькі  верхнім палеаліце, прыкладна 100 тыс. гадо таму назад. Гэта былі неандэртальцы, аб чым сведчаць знаходкі архаічных крамянёвых выраба. Галонымі заняткамі неандэртальца былі паляванне і збіральніцтва Пачася даіндаерапейскі перыяд этнічнай гісторыі Беларусі. З верхнім палеалітам звязана ледніковая эпоха (16 – 8 тыс. гг. да н.э.), калі адбылося некалькі абледзянення тэрыторыі сучаснай Беларусі. Магчыма, у час, які папярэдніча ледніку, магчыма, у межледніковую эпоху, калі адбываліся кароткія пацяпленні, на гэтай тэрыторыі пасяліліся і жылі першыя людзі.
Сталае засяленне Беларусі звязана з прыходам краманьёнца(40-35 тыс. год таму назад). Стаянкі, якія сведчаць аб іх наянасці, знаходзяцца каля вёсак Бердыж каля р. Сож і Юравічы  Чачэрскім і Калінкавіцкім раёнах Гомельскай вобласці(23-26 тыс. год таму назад). На гэтых стаянках пражывала прыблізна 50 чалавек.Краманьёнцы вырабляюць больш разнастайныя і дасканалыя прылады працы(ручныя рубілы, скрабкі, дзіды); Існавала раннеродавая абшчына. Некалькі абшчын аб’ядноваліся  род, спачатку мацярынскі. Род бы уласнікам пэнай тэрыторыі, вё калектыную гаспадарку, ме агульную маёмасць. У вельмі цяжкіх умовах жыцця чалавек вымушаны бы навучыцца здабываць агонь, будаваць прымітынае жыллё, удасканальваць спосабы палявання на буйных жывёл.
У эпоху мезаліту(9-5 тыс. г. д.н.э.) з тэр-рыі Беларусі канчаткова зыходзіць ледавік, што стварае падставы для суцэльнага засялення чалавекам тэр-рыі Беларусі. У далінах буйных рэк з’явілася першая сталае (атахтоннае(пастаяннае)) насельніцтва. На сённяшні дзень тут знойдзена 120 стаянак эпохі мезаліту. Для жыцця і побыту людзей была характэрна радавая арганізацыя. Радавыя абшчыны аб’ядноваліся  плямёны. Асноныя прылады працы вырабляліся з крэмню (крэмніевыя пласціны, сякеры, цяслы, разцы, скрабкі, скоблі), дрэва або касці. Бы вынайдзены лук, які змяні характар палявання. Памочнікам чалавека на паляванні ста сабака. Значнае месца займала рыбалоства. Жытло эпохі мезаліту прадсталяла сабой круглыя або прамавугольныя пазямлянкі.
Каменны век завяршыся эпохай новага каменнага веку – неаліту (к.5 – к.3 тыс. гг. да н.э.). У гэты пер-яд адбываецца здабыча крэменю шахтавым спосабам(пас. Краснасельскі Вакавыскага раёну). Вытворчая гаспадарка яшчэ адсутнічала. Насельніцтва па-ранейшаму займалася збіральніцтвам, паляваннем і рыбнай лоляй. Акрамя лука на паляванні сталі прымяняць лочыя ямы і пасткі. Вынайшлися сетки для рыбалоства. З’явіліся гліняны посуд, прадзенне і ткацтва. Удасканальваліся прылады працы: сякера, цясла, долата. Прыкладна  4 тысячагоддзі да н.э. у Падзвінні і Падняпроі з’явілася фіна-угорскае насельніцтва. Іх дачыненні з мясцовым насельніцтвам на сённяшні дзень застаюцца невысвятленнымі. Аднак вядома, што фінагорцы пакінулі спадчыну, тапанімічныя помнікі(назвы рэк і азёр: рэкі Нарва, воз. Нарач і г.д.). па свайму цывілізацыйнаму узроню палянічыя фіна-гры былі не вышэй абарыгена, якія насялялі тэр-рыю Беларусі. А на крайнім паднёвым захадзе Папрыпяцця – невялікія групы індаерапейскага насельніцтва. Пачася паступовы пераход да вытворчай гаспадаркі – земляробства і жывёлагадолі. Гэты вялікі  гісторыі чалавецтва гаспадарчы пераварот атрыма назву неалітычнай рэвалюцыі, або першай цывілізацыйнай рэвалюцыі.
.

Вопрос 4.Бронзавы век на т Б. Рассяленне индаеурапейцау
Індаерапейскі перыяд этнічнай гісторыі Беларусі пачася  бронзавым веку з часу рассялення на яе тэрыторыі індаерапейскіх плямён.
Прыкладна 3 – 2 тыс. гг. да н.э. адбыся дэмаграфічны выбух, пачалося “вялікае перасяленне народа”. На прасторах Еропы рассяліліся плямёны індаерапейскай монай групы. Да часу асваення Еропы індаерапейцы займалі прычарнаморскія і прыволжскія стэпы, куды трапілі з цэнтральнай Азіі. У выніку асіміляцыі мясцовага неалітычнага насельніцтва індаерапейцамі сфарміравася новы этнас – балты (літоцы, латышы, прусы, яцвягі, куршы, земгалы, селы і інш.). Пачася балцкі этап індаерапейскага перыяду этнічнай гісторыі Беларусі, які храналагічна супадае з эпохай металу (3 – 2 тыс. гадо да н.э. – ІV – V стст. н.э.). Балты жылі на тэрыторыі сучаснай Беларусі да прыходу сюды славян.
З рассяленнем індаерапейца змяніся не толькі этнічны склад насельніцтва Беларусі, але змянілася і эпоха. Каменны век уступі месца бронзаваму веку (3 – 2 тыс. гг. да н.э. – 1 тыс. гг. да н.э.). Старажытная эканоміка, заснаваная на паляванні, збіральніцтве і рыбнай лолі, паступова замянялася земляробствам і жывёлагадоляй. Индаеурапейцы прынесли кола і калёсны транспарт, пахаванне  курганах. У гэты пер-яд назіраецца вык-не медных і бронзавых выраба. На Беларусь медзь і бронза паступалі з Каказа, Прыкарпацця і са Скандынавіі. Але  бронзавым веку тут  значнай ступені заховася неалітычны клад жыцця. Для гэтай эпохі характэрны каменныя шліфаваныя сякеры, пласкадонны посуд і вынаходніцтва сфідравальнага станка. Чалавек спазна тэхніку ткацтва: пляцёныя вырабы былі з валокан крапівы ці лёну, са стужак скуры, кары, тонкіх лазовых дубцо. У грам-ве дамінуюць патрыярхальныя адносіны, якія прыходзяць на змену матрыярхату.
Шнуравики- старажытныя индаеурапейцы.
Балты- продки латышоу.(усходния, заходния(ятвяги, прусы, галинды), дняпроуския)

Вопрос 5.Жалезны век на тэр. Б. Пачатак рассялення славян и славянизацыя балтау.
Бронзавы век уступі месца жалезнаму веку(7 ст. да н.э.- 5 ст. да н.э.). Яки стау заключным этапам першабытнасці на тэр-рыі Беларусі, які хар-ся з`яленнем і распасюджваннем металлургіі, выраба жалезных прылад працы і зброі. Вынайшли жалезную руду (яе называли балотнай, т.ш. знаходзили яе па бурым колеры на балоце або пад дзирваном лугу) и выплауляли з яе у сырадутных домницах (печах, зробленых з глины) порыстую масу- крычнае жалеза. Развивалася земляробства, якое стала ворным (выкарыстоувалися драуляныя ралы з жалезным наканечникам). У працэссе пераходу ад збиральництва да земляробства :1) матычнае (каменная або рагавая матыка) и 2) падсечна- агнявое (барана-сукаватка). Жалезная сякера і саха з жалезным нарогам, сярпы і косы дазволілі значна павялічыць плошчы, занятыя пасевамі, што  сваю чаргу не толькі забяспечвала нас-ва прадуктамі харчавання, але і давала магчымасць ствараць пэныя запасы. Палепшылася апрацока дрэва, пашырыся тавараабмен. Родавая абшчына у працэсе рассялення людзей на новых землях у пошуках урадливай глебы и пашы для жывёлы пачала ператварацца у суседска-родавую, якая склалася канчаткова ужо у 8 ст. н.э. На чале абшчыны стаяу выбарны савет старэйшын. Паявилася маёмасная няроунасць сярод людзей. Памиж ими узникали сутычки и для абароны людзи пачали будаваць умацаваныя паселишчы- гарадзішча.
Другая хваля вял. перасялення народа пачынаецца  2 ст. н.э. і звязана з миграцыяй гота. Готы – аб`яднанне германскіх плямёна, якія пражывалі на берагах Балтыйскага мора. У 3-ім ст. яны перасяляюцца  Прычарнамор`і і ствараюць Гоцкі саюз, куды вайшлі і славянскія плямёны, якія пражывалі на тэр-ыях сучасных Усх. Германіі, Польшчы і Славакіі, аднак хваля новых качэніка(гуна) прыйшла  Прычарнамор`е і вымусіла гота перамясціцца на захад. Гунскі саюз найбольш магутным ста пры Атыле, які ста прытэндаваць на частку тэр-рыі Заходн. Рымскай імперыі. У 451 г. гуны варваліся  Галію, але былі разбіты рымлянамі. Пасля смерці Атылы дзяржава гуна распалася. Гэты пер-яд супадае з перасяленнем славян на тэр-рыю Беларусі. Гэты працэс расцягнуся з 6 па 11 ст. Яны распалися на 3 группы:1) заходния(паляки,чэхи) 2)усходния (беларусы, руския, украинцы) 3) паудневыя(сербы, славяне, харваты, балгары).
У 6-8 ст. н.э. пачынаецца актыунае рассяленне славян.У 8-9 ст. н..э. фармируецца некальки абъяднанняу усходних славян:
1)Крывичы-палачане. Рассялилися па цячэнни Зах. Дзвины. Иснуе 3 версии паходжання назвы: *Ад прозвишча старажытнага рода Крыу. *ад имя язычницкага Бога балтау Крыва *ад слова крэуныя-близкия па крыви.Утварылися у вынику славянизацыи балтау-змяшэнне прышлых славянских плямён з мясцовыми балцкими.
2)Дрыгавичы. Пд суседзи крывичоу. Жыли памиж Прыпяццю и Дзвиной.Назва ад слова дрыгва- балота, пасярод якога яны жыли, т.я. Прыпяцкае палессе было амаль суцэльным вялизным балотам.
3)Радзимичы. Пасялилися у басейне раки Сож. Назва ад имя Радзим.
Да 10 ст. Усх славяне стали асноуным нас. Усих усх. славян гисторыки называюць “старажытнаруская народнасць.”Міжрэчча Буга і Немана было заселена змешаным у этнічных адносінах нас-вам. Рассяленне сх. Славян на тэр-рыі Беларусі супала па часе з разлажэннем першаб. грам-ва і развіццём на бел. землях феад. адносін, а таксама фарміраваннем першапачатковых дзярж. утварэння – княжання.

Вопрос 6.Фармираванне феадальных адносин и узровень сац-эканом. развицця бел. зямель у 9-13 ст.
У 9-11 ст. ва усх. славян зараджауся феадальны гаспадарчы уклад- пэуны спосаб вядзення гаспадарки. Ён быу звязаны з узникненнем маёмаснай няроунасци сярод сялян-абшчынникау и рассяленнем их на бедных и багатых. Зямля пераходзила ад сельскай абшчыны у прыватную уласнасць абшчынникау.Адбывауся гвалтоуны захоп зямли родаплемянной знаццю и ператварэнне свабодных абшчынникау у залежных сялян. Кали сял-абшч были свабодными (их называли людзьми), у 11 ст. яны становяцца залежными ад свайго гаспадара-феадала и працуюць на яго, и их наз. чэлядзю (назва,верагодна, ад звычая “биць чалом”-кланяцца тварам униз перад сваим гаспадаром). Сярод зал. сялян (их таксама наз смердами) вылучаюцца тыя,хто поунасцю згубиу асабистую вольнасць и па сваим становишчы были рабами- халопы. У залежнасць можна было трапиць , напрыклад, у сувязи з нявыплатай пазыки (яе наз “купай”), узятай у заможнага чал. пры неураджаи. Таких людзей наз. закупами. Зал. сял., каб пражыць ва умовах захопу их зямель феадалами, павинны были заключаць з ими дагавор (рад), яки прадугледжвау пэуныя абязацельствы з боку сялян, што атрымали назву радовичы. Буйныя землеулад. актыуна захопливали абшчынныя земли и ператварали их у сваю уласнасць-феод, яки мог давацца у карыстанне воинам феадала на час службы у яго. Феадал(князь)- уладальник пэунай колькасци мясцовых зямель. з падуладнага нас-ва збиралася данина- натуральны падатак прадуктами, яки называуся плюддзем. Цэнтрам сядзибы(двара) феадала быу дабротна абгароджаны двор, на яким будавауся гаспадарски дом. Дружынники князя(баяры) магли атрымаць ад яго права на кармленне- права збору даходау з пэунай тэрыторыи. Яны таксама были феадалами, але у васальнай залежнасци.
Паступова узникали розныя Формы феадальнага землеуладання:
1) Вотчынае(з правам продажу, раздзелу и перадачы па спадчыне ад бацьки да сына)
2)памеснае(з правам часовага карыстання за службу у князя).
Т.ч. расслаенне грамадства на пануючыя вярхи и залежныя низы у 9-11 ст. было звязана з зараджэннем феадальнага гаспадарчага укладу и сведчыла аб зараджэнни раннефеадальнай дзяржавы- Киеуская Русь( склалася у др. пал. 9-пер. пал. 10 ст и иснавала як адносна адзиная да пач. 12 ст.)
Гаспадарчае жыццё у 9-11 ст. характарызавалася узникненнем гарадоу. Прычыны: 1) аддзяленне рамяства ад земляробства 2)канцэнтрацыя рамесникай у месцах, што были наближаны да крыниц неабходнай для их заняткау сыравины 3)развиццё абмену прадуктау, а затым и гандлю памиж раёнами. Гарады узникали на берагах рэк, якия были асн. шляхами зносин и абмену, и на скрыжаваннях рэк и дарог. Будавалися на узвышшах и пагорках, каб абараняцца ад ворагу.Яны з’яулялися цэнтрами гандлю. Важную ролю адыгрывау замежны гандаль. Праз нашу тэрыторыю праходзиу водны шлях «з варагау у грэки» , яки злучау Балтыйскае и Чорнае моры праз р. Зах. дзвину и Дняпро. Памиж гэтыми рэками были наладжаны сухапутныя шляхи зносин- волаки, на яких судны перацягвали ад раки да раки па зямли, падкладываючы пад их бярвенни.

Вопрос 7. Станауленне раннефеадальных дзяржауных утварэнняу усходних славян. Киеуская Русь.
Утварэнне першых княства на Беларусі ішло адначасова з фарміраваннем старажытна-рускай дзяржавы сходніх славян са сталіцай  Кіеве. Кіеская Русь утварылася  другой палове 9 ст. і праіснавала як адносна-адзінае тварэнне да сярэдзіны 12 ст.
Існуе тры групы нутраных і знешніх прычын утварэння гэтай дзяржавы.
1)Першая з іх – сацыяльна-эканамічныя прычыны. Развіццё земляробства і жывёлагадолі, а таксама гарадо, рамяства і гандлю патрабавала еднасці славянскіх зямель. Удасканальваць вытворчую гаспадарку, паглыбляць эканамічныя сувязі, фарміраваць міжгаспадарчыя адносіны на аснове прынцыпа “куплі-продажу”, авалодваць унутраным і знешнім рынкам і атрымліваць прыбыткі можна было больш паспяхова  рамках адзінай дзяржавы.
2) Другая група прычын звязана з унутрыпалітычным развіццём усходнеславянскіх зямель. Працэсы славянізацыі краю і неабходнасць падпарадкавання мясцовага балцкага, фіна-угорскага і цюркскага насельніцтва, з’яленне мясцовых князё (“княжання”) і маёмаснай няронасці, захоп родаплемянной знаццю зямель сваіх супляменніка і стварэнне зямельных уладання – вотчын (імення феадала), збор даніны з насельніцтва, прымус залежных сялян працаваць у гаспадарках землеладальніка – усё гэта патрабавала фарміравання інстытута феадальнага права і сістэмы феадальных адносін, узмацнення палітычнай улады і вайсковай сілы феадала, іх яднання. Унутрыпалітычная сітуацыя змацняла зацікаленасць феадала і падштурховала іх да стварэння адзінай дзяржавы.
3) Трэцяя група прычын звязана са знешнепалітычнымі абставінамі. Неабходнасць абароны славянскіх зямель ад нападзення з боку суседніх дзяржа і ад набега з боку печанега, полаца і іншых, пераадолення спусташальных міжкняжацкіх усобіц выклікала думку на карысць яднання. Урэшце-рэшт гэта прывяло да аб’яднання ваенных, эканамічных і людскіх рэсурса і стварэння вялікай і магутнай дзяржавы – Кіескай Русі.
У сучаснай гістарыяграфіі тэрмінам “Кіеская Русь” абазначаецца раннефеадальная дзяржава – манархія сходніх славян на чале з вялікім князем кіескім. Яна знікла  выніку аб’яднання двух усходнеславянскіх дзяржаных утварэння – “Куявы” (палітычны саюз палян, северан і вяціча, цэнтр – Кіе) і “Славіі” (чудзь, славене, мера, крывічы, цэнтр – Ногарад) і якая існавала  ІХ – ХІІ стст. на тэрыторыі, блізкай да шляху “з вараг у грэкі”.Гісторыя Старажытнарускай дзяржавы пачынаецца з 862 г.
У 882 г. Алег (па летапісу – сваяк Рурыка, які праві пасля яго Ногарадам за малалетняга сына Ігара Рурыкавіча) зрабі паход на подзень, узя Смаленск, Любеч і прыйшо да Кіева, дзе правілі Аскольд і Дзір. Выдашы сябе за купца, які ідзе з таварам у Візантыю, Алег забі іх і зрабі Кіе сталіцай аб’яднанай дзяржавы. Сешы на прастол у Кіеве, Алег пача будаваць крэпасці як апорныя пункты для пралення і збора даніны, а таксама абароны рубяжо Русі ад ворага. Усе были абкладзены пастаяннай данинай.Ён далучыу Радзимичау у састау Киеускай руси.
Пасля смерці Алега кіескім князем ста Ігар. Ён падаві пастанне супраць Кіева, завяршы пачатае пры Алегу падпарадкаванне і ключэнне  склад Старажытнарускай дзяржавы иншых плямён. У 941 і 944 гадах Ігар зрабі паходы на Візантыю. Апошнім актам у дзейнасці Ігара бы яго паход за данінай. Даніна  той час з’ялялася аснонай крыніцай існавання князя і яго дружыны. Сабрашы вялікую даніну, Ігар вырашы, што гэтага мала. Ён адпусці дружыну і з невялікай яе часткай вярнуся, “желая больша именья”. Гэта выклікала абурэнне  дралян. Яны схапілі Ігара і казнілі яго, прывязашы нагамі да двух сагнутых бяроз, якія, выпрамішыся, разадралі цела Ігара на дзве часткі.
Сын Ігара Святасла праві да 972 г. Выдатны палкаводзец і буйны палітычны дзеяч свайго часу, Святасла усё жыццё правё на баявым кані і амаль не веда паражэння.
Уладзімір І (“Красное Солнышко”), яки падманам забиу свайго брата Яраполка, завяршы падпарадкаванне Кіевам усходнеславянскіх зямель, пасадзі сваіх 12 сыно у гарадах усходніх славян, увё хрысціянства на Русі. Пры им Киеуская Русь дасягнула найвышэйшага росквиту.
Разам з тым пастаянна адбываліся войны князё-сваяко за кіескі прастол. Спроба князё уладкаваць свае адносіны на з’ездзе  Любечы  1097 г. прывяла да фактычнага раздраблення Кіескай Русі. У першай палове ХІІ ст., пасля непрацяглага змацнення цэнтральнай улады кіескага князя Уладзіміра ІІ (Манамаха), Кіе паступова губляе сваё дамінуючае становішча. У 30-я гады ХІІ ст. Кіеская Русь як адносна адзіная дзяржава прыпыніла сваё існаванне.
У письмовых крыницах самае магутнае дзяржаунае утварэнне гэта Полацкае княства. Яго цэнтрам з’яуляуся Полацк,што ляжа у басейне галонай ракі Заходняй Дзвіны, якая была часткай найважнейшага гандлёвага шляху “з варагау у грэки”. Выгаднае геаграфичнае становишча спряла хуткаму росту Полацка и ператварэння яго у буйны цэнтр гандлю и рамёствау. Насялялі княства адзіны народ – крывічы-палачане. Полацкія ладары зваліся крывіцкімі князямі. Першым гістарычна вядомым полацкім князем бы Рагвалод, які прыйшо з-за мора (магчыма, як і Рурык, бы варагам). Менавіта  час яго пралення канчаткова сфарміраваліся межы княства, упарадкаваліся палітычная сістэма і гаспадарчыя адносіны, была вызначана сталіца .Упершыню Полацк узгадваецца у латапісах(“Аповесць мінулых гадо”) пад 862 г. У 882 г. сталіцу крывічо падпарадкава старажытнарускі киеуски князь Алег.У 10-11 ст. Полацкае княства з`ялялася адным з буйнейшых і магутнейшых княства на тэр-рыі зах. Еропы. У 40-е-70-е гг. 10 ст. Полацк выйша з-пад улады Кіева і аднаві сваю паліт. самастойнасць.
Пасля гібелі вялікага князя кіескага Святаслава Ігаравіча паміж яго сынамі Яраполкам і Уладзімірам успыхнула барацьба за кіескі прастол. Першы сядзе у Кіеве, другі – у Ногарадзе. Магчыма, з мэтай набыць сабе магутнага саюзніка, абодва браты – Яраполк і Уладзімір – дамагаліся рукі дачкі Рагвалода Рагнеды. Маладыя князі паслалі свато да полацкай княжны. Летапіс паведамляе: Рагнеда, даведашыся, што Уладзімір бы сынам Святаслава і нявольніцы, не захацела стаць жонкай рабыніча і з пагардай адказала так: “Не хочу разути рабынича, я за Ярополка иду”. Калі Уладзіміру перадалі адказ Рагнеды, ён у 980 г. разбі полацкае войска, забі Рагвалода і яго двух сыно, а Рагнеду гвалтона забра у жоны.
Паданне гаворыць пра тое, што Рагнеда, якой ужо было дано имя Гарыслава (“ззяе славай” або наадварот “славутая горам”) у 988 спрабавала адпомсціць Уладзіміру за сваю знявагу, смерць бацькі і брато. Яна вырашыла забіць Уладзіміра, калі той спа, але спроба не далася. Ён раптам прачнуся і схапі яе за руку. Па тагачасным законам яе павинны были забиць,але на абарону маці таксама з мячом у руках ста іх малалетні сын Ізясла, яки сказау “Бацька!Ты тут не адзин!”. Уражаны яго паводзинами Уладзимир загадау выслаць Рагнеду з сынам у Изяслауль(новы горад, названы имем сына) и павинен быу пасадзіць там на княжанне свайго малалетку Ізяслава. Ён стау вядомы як князь-книжник, яки пашырыу письменства и хрысциянства у Полацку.Ізясла ста не толькі полацкім князем, але і заснавальнікам новай дынастыі Ізяславіча. Ён памёр у 1001 г.Разам з тым полацкіх князё летапісы часта звалі Рагвалодавымі нукамі.Менавита,Рагнеда пайшла на забойства, бо Уладзимир, прыняушы хрысциянства, якое забараняла мнагажонства, прапанавай ёй стаць жонкай я-н. знатнага чал.,адмовиушыся яна падстрыглася, и пайшла у манашки пад имем Анастасия. Яна вядома як князёуна з 3 имёнами.Яе други сын(вялики киеуски князь Яраслау Мудры),хворы ад нараджэння пачуушшы адказ маци на прапанову Уладзимира, раптам падняуся з кален маци и з таго часу пачау хадзиць.
У 11 ст. адбылося узмацненне полацкага княства пры сыне Изяслава Брачыславе(правиу 1003-1044). У 1021 г. ён захапиу волаки, што злучали р.Зах. Дзв. и Дняпро па шляху “з варагау у грэки” и належали Ноугараду. Аднак на рацэ Судаміры яго чака з войскам Ярасла. У бітве на рацэ Судаміры Брачысла пацярпе паражэнне і збег у Полацк.Аднак войска было разбита яго дзядзькам- Яраславам Мудрым.
З 1044-1101 князём быу сын Брачыслава Усяслау, якога празвали чарадзей. Ён быццам бы нарадзиуся ад чарауництва аб гэтым сведчыць пляма на яго галаве, якая утварылася, па меркаванням даследчыка, пры адсяканни зародкавай кашули.Ён имкнууся захапиць земли и гарады па-за межами Полацкага княства, не здолеуша узяць пскоу, ён захапиу и абрабавау Ноугарад.Тады, у адказ на яго дзеянни 3 сыноу Яраслава Мудрага напали на Менск, гэта адбылося 3 сакавика 1067 г. битва на Нямизе. Горад быу спалены, а яго жыхары-мяняне-“узяты на шчыт”, г.зн. у палон. Усяслау з войскам не паспеу.Ён быу узяты у палон Киеускими князями (3-мя сынами Яраслава Мудрага) и быу вызвалены у час паустання жыхарами Киева и абвешчаны вяликим князем Киеуским. Праз 7 мес. ён вярнууся у Полацк. Пры им ён дасягнуу найвышэйшага уздыму. Пасля яго смерци Княства распалася на шэраг асобных удзельных княствау.
Заканадачая лада  Полацкім княстве належала вечу, ці народнаму сходу (агульны сход дарослых мужчын, яки мог здымаць и прызначаць князя, выдавала законы, выбірала радніка (урадца, службоца), ухваляла аб’яленне вайны ці міру). У Полацкім княстве веча праіснавала да самага канца ХV ст. (1498 г.), калі гораду было дадзена магдэбургскае права. Выканачая лада  Полацкім княстве належала князю. Высокае грамадскае становішча  Полацку займа епіскап. Ад імя князя і епіскапа пісаліся дагаворы, якія заключала полацкае веча, і да дакумента прывешваліся іх пячаткі.
Другім буйным раннефеадальным княствам-дзяржавай на тэрыторыі Беларусі было Тураскае княства, якое тварылася  ІХ – Х стст. Яго тэрыторыя  асноным адпавядала месцам рассялення дрыгавічо на подні Беларусі  басейне Прыпяці. Палітычны цэнтр княства – Тура. Буйным горадам бы Пінск. Назву Турава летапісец звязва з імем мясцовага князя Тура. Узнікненню і развіццю Турава і Пінска садзейнічала іх выгаднае размяшчэнне на водным Прыпецка-Бугскім гандлёвым шляху з Кіева і іншых рускіх зямель у Заходнюю Еропу.
У 988 г. вялікі кіескі князь Уладзімір Святаслававіч адда Тура свайму сыну Святаполку.Але ён яго надзеи не апраудау. Ажанішыся з дачкой польскага караля Баляслава, каталічцы па веравызнанню, ён сам ста падпадаць пад заходні плы. Разам з ёй у Тура прыеха заходні епіскап Рэйнберг, які, зблізішыся са Святаполкам, ста падбухторваць яго выступіць супраць Уладзіміра. Святаполк задума аддзяліцца ад Кіешчыны. Уладзімір, даведашыся пра варожыя намеры свайго старэйшага сына, неспадзявана напа на Святаполка, схапі яго, яго жонку і епіскапа Рэйнберга і сіх кіну у вязніцу. Пасля таго як у 1015 г. памёр Уладзімір, Святаполк як старэйшы  родзе атрыма права заняць кіескі велікакняжацкі пасад. Успыхнула барацьба за кіескі прастол паміж Святаполкам і Яраславам. Перамог Ярасла, а Святаполк збег у Польшчу, дзе і памёр. Тураскае княства было ключана Яраславам Мудрым у склад Кіескага княства  якасці воласці, на якую распасюджвалася лада непасрэдна кіескага князя. Воласць не мела свайго самастойнага статуса і замацаванай за ёй княжацкай лініі.
У 50-я гады ХІІ ст. Тура выйша з падпарадкавання Кіеву, і  ім усталявалася самастойная княжацкая дынастыя. У канцы ХІІ – пачатку ХІІІ ст. на тэрыторыі Тураскага княства тварыся шэраг дробных феадальных, “шматковых” княства – Тураскае, Пінскае, Слуцкае, Клецкае, Дубровіцкае.
Такім чынам, Полацкае і Тураскае княствы мелі се атрыбуты дзяржанай улады – улады заканадачай (веча), выканачай (князі і дружыны) і судовай (князі і цівуны). Іх можна лічыць першымі раннефеадальнымі дзяржавамі-манархіямі на тэрыторыі Беларусі.

Вопрос 8. Полацкае и Тураускае княствы у 9-11 ст., их Узаемаадносины з Киевам и Ноугарадам.
См. выше.

Вопрос9.Феадальная раздробленнасць. Месца и роля бел зямель у барацьбе з крыжацкай агрэсияй и набегами ардынцау (к 12-п.13 ст.)
Пасля смерці Усяслава  ХІІ ст. у гісторыі старажытнай Русі пачася перыяд феадальнай раздробленасці. Феадальная раздробленасць і бясконцая варожасць князё аслаблялі Полацкую зямлю. На пэны час Менск ста значным адміністрацыйна-палітычным, вайсковым і культурным цэнтрам Беларусі(дынастыя Глебавіча). У 12 ст. узмацняецца актынасць народных мас і знаці. Прычыны: слабыя эканам. і камунікац. стасункі паміж рознымі рэгіёнамі, рост мясцовых эканомік і жаданне дзельных князё адасобіцца ад цэнтральнай улады. Першае распалася Полацкае княства. У другой палове ХІІ ст. распалася Тураскае княства. У выніку на пачатку ХІІІ ст. на беларускіх землях існавала больш за 20 незалежных дзяржаных утварэння. Феадальная раздробленасць мела станочыя і адмоныя бакі. Яна давала больш шырокія магчымасці для развіцця розных зямель. Улада мясцовага князя была больш аператынай. Ён бы вымушаны абапірацца на мясцовых баяр, раздаючы ім землі і прывілегіі, што, несумненна, спрыяла развіццю феадальных адносін. Але з разбурэннем цэнтралізаванай дзяржавы парушаліся сувязі між рэгіёнамі. Паміж удзельнымі князямі сё часцей успыхвалі ваенныя канфлікты. Вядома, што такое становішча значна аслабіла палітычную моц беларускіх княcтва, і яны сталі ахвярай іншаземных захопніка. З канца ХІІ ст. у Прыбалтыцы з’явіліся першыя каталіцкія месіянеры, услед за якімі пачалі прыбываць атрады крыжако. У вусці Заходняй Дзвіны  1201 г. яны заснавалі крэпасць Рыгу, рыцары станавілі кантроль над гандлёвым шляхам і паставілі  залежнасць ад сябе рускіх купцо.
У войсках крыжако ствараліся асобныя манашаска-рыцарскія арганізацыі: іх звалі духона-рыцарскімі ордэнамі. Уступаючы  ордэн, рыцар заставася воінам, але дава зарок манаства: не мог мець сям’і. З гэтага часу ён пакорліва слуха галаву ордэна – гросмайстра, ці вялікага магістра. Першым бы створаны  1119 г. ордэн тампліера (храмоніка), другім – ордэн шпітальера-яніта,у канцы ХІІ ст. стварыся трэці ордэн – Тэтонскі, які пазней перасяліся з Палесціны  Прусію. У 1202 г. рыжскі епіскап Альберт, жадаючы абярнуць у хрысціянства насельніцтва Прыбалтыкі, заснава рыцарскі Ордэн мечаносца. Ордэн мечаносца наблізі свае ладанні да Кукенойса, аднаго з падначаленых Полацку рускіх гарадо-княства, і паспрабава перахапіць у полацкага князя права на збіранне даніны з ліва. Летам 1203 г. войскі полацкага князя Уладзіміра асадзілі дзве нямецкія крэпасці. Аднак ордэн працягва палітыку захопа. Летам 1206 г. Уладзімір спусціся на караблях па Дзвіне з вялікім войскам, і 11 дзён працягвалася асада Гольма. Але крэпасць устаяла.
Князь Кукенойса Вячка некалькі разо атрымліва перамогу над крыжакамі. У 1207 г. Вячка разам з літоскімі атрадамі асадзі Рыгу, але, не атрымашы дапамогі ад полацкага князя, вярнуся назад, спалі свой горад і адышо на Русь. Не змог вытрымаць націску крыжако і другі рускі горад-княства на Дзвіне – Герцыке. Яго князь вымушаны бы прызнаць сябе васалам рыжскага епіскапа. Землі рускіх гарадо-княства Кукенойса і Герцыке былі далучаны да ордэна.
1210 г-ордэн і полацкі князь Уладзімір заключылі “вечны” мір .
У 1216 г. полацкі князь Уладзімір пача рыхтаваць сумесны паход з эстамі і лівамі супраць крыжако, але раптоная смерць перашкодзіла яго ажыццяленню.Ваенная экспансія немца супраць Полацкага княства і Нагародскай зямлі прывяла Полацк і Ногарад да палітычнага саюзу, які бы замацаваны шлюбам Аляксандра Нескага з дачкой полацкага князя Брачыслава. У бітве на Няве са шведскімі войскамі  1240 г. вызначыся полацкі воін Якау. Знішчэнне Аляксандрам Нескім нямецкіх рыцара на лёдзе Чудскага возера  1242 г. спыніла крыжацкую агрэсію на паночным захадзе.
Паспяховай барацьбе супраць ордэна перашкаджалі феадальныя міжусобіцы. Так, кукенойскі князь Вячка не ладзі з полацкім Уладзімірам. Герцыкскі князь Усевалад ваява не толькі супраць немца, але і  саюзе з Літвой “разбура землі рускіх хрысціян”. Заховалі нейтралітэт князі Турава-Пінскай зямлі. Нават перад тварам грознай небяспекі не спынялі барацьбы паміж сабой полацкія князі. Аднак Полацк змог спыніць наступленне рыцара у глыбіню Русі і сыгра ролю перашкоды на шляху распасюджання нямецкай агрэсіі.
У 30 – 40-я гг. ХІІІ ст. татара-манголы абрынуліся на Русь. У 1223 г. на р. Калка(31 мая) сышліся на першую бітву татара-манголы і аб’яднаныя сілы рускіх і полаца. На Калцы Русь пацярпела паражэнне па прычыне сваёй раздробленасці. Але і ворагі, не маючы сіл, не рызыкнулі ісці на Кіе і пайшлі на Усход. З 1236 па 1240 г. татара-манголы з мячом і агнём прайшлі праз землі Паночна-Усходняй Русі, разбурылі Разань, Маскву, Уладзімір, Суздаль і іншыя гарады. Яны рушылі да Вялікага Ногарада, але дабрацца туды не змаглі. Татара-манголы захапілі і фактычна знішчылі Кіе. 1240 г. – год узяцця Кіева – лічыцца пачаткам татара-мангольскага іга на Русі, якое дожылася 240 гадо.
Расколатая на княствы і дзелы, якія часта ваявалі паміж сабой, Русь не змагла аб’яднаць сілы і даць арганізаваны адпор чужынцым.
Разам з тым рускі народ абяскрові сілы татара-мангола і пазбаві іх магчымасці ажыццявіць свае планы заваявання Заходняй Еропы. Пасля некалькіх бітва у Польшчы, Чэхіі і Венгрыі яны вярнуліся на Русь і  нізоях Волгі заснавалі сваю д Залатую Арду. Беларускія землі засталіся  баку ад аснонага напрамку руху татара-мангола на захад. Яны не абкладаліся данінай. Аднак некаторыя гарады Паднёвай Беларусі былі абкладзены данінай. Маюцца звесткі аб бітвах з татара-манголамі  нізіне р.Прыпяць, пад Мазыром. Татара-мангольскія набегі на беларускія землі адбываліся з 1275-1338 гг., але падпарадкаваць іх сабе не здолелі.

Вопрос 10. Духоунае жыццё усходних славян у эпоху ранняга Сярэднявечча. Прыняцце хрысциянства и распаусюджванне письменнасци.
Хрысціянства на Старажытную Русь прыйшло з Візантыі у гатовым выглядзе, з адшліфаванымі за дзевяць стагоддзя свайго існавання формуламі, са Старым і Новым Запаветамі, з літаратураю айцо царквы, з культамі Хрыста і Багародзіцы, са стараславянскай мовай, прынесенай першымі місіянерамі з Візантыі.Пашырэнне хрысциянскай веры на бел землях пачалося з 10 ст.У 988 г киеуски князь Уладзимир Станислававич (Краснае Сонейка) прыняу хрысциянства. У 992 князь Изяслау заснавау у Полацку епархию- вяликую царкоуную акругу, дзе Рагнеда и ён стали першыми хрысциянами У полацким княстве. Хрысціянскаму служэнню прысвяціла сябе яшчэ адна вядомая асоба з роду полацкіх князё – унучка Усяслава Чарадзея Прадслава, якая, пастрыгшыся  манашкі, прыняла імя Ефрасінні. На працягу некальких стагоддзяу распаусюджвалася у саперництве з язычництвам (мнагабожжа),язычництва мела глыбокия старажытныя карани. Звычайна мясцовыя жыхары прымусова хрыстилися у новую веру, а язычницкия идалы- каменныя ци драуляныя скульптурныя выявы бажкоу-разбуралися. Многія сяляне патаемна выконвалі язычніцкія абрады. Гарадское супольнае жыццё, наадварот, схіляла да разумення і спрыняцця палажэння хрысціянскай рэлігіі, яе сімволікі. Такім чынам, стваралася двухвер’е, якое існавала на тэрыторыі Беларусі з данейшых часо, існуе сёння і дазваляе славянскаму язычніцтву мірна жывацца з усходнім і заходнім хрысціянствам. Сёння  памяці беларускага народа жывуць розныя язычніцкія міфалагічныя яленні аб існаванні “таго свету”, святкуюцца “дзяды” і “раданіца”, апавядаюцца гісторыі пра русалак, лесавіко, чарцей, ведзьма. Заховаюцца некаторыя язычніцкія абрады – гуканне вясны, купалле, валачобніцтва, юр’ескія і траецкія звычаі. Але се яны страцілі цяпер сваю магічную сілу, сталі хутчэй за сё гістарычнымі традыцыямі і абрадамі беларускага народа.
Увядзенне хрысціянства садзейнічала развіццю культуры на беларускіх землях. Вышэйшым узорам старажытнарускай культуры з’яляецца манументальная архітэктура. У Х – ХІІІ стст. у архітэктуры Еропы дамінава раманскі стыль. Грамадзянскія і культавыя раманскія пабудовы вызначаліся масінасцю, суровай манументальнасцю і крапаснымі рысамі. Рысы раманскага стылю ёсць у многіх помніках беларускага дойлідства.
З прыняццем хрысціянства бярэ пачатак каменна-цаглянае буданіцтва, узвядзенне манументальных культавых пабудо. Буданіцтву сабора на Русі надавалася дзяржанае і палітычнае значэнне. Цэрквы былі не толькі культавымі становамі, але і важнейшымі цэнтрамі інфармацыі аб палітычных, рэлігійных і грамадскіх справах і падзеях. У іх заховаліся казна, бібліятэкі, архівы. Пры храмах і манастырах навучалі грамаце, тут пісаліся славутыя рускія летапісы. У сярэдзіне ХІ ст. у Полацку бы пабудаваны Сафійскі сабор. Яскравай і самабытнай з’ялялася гродзенская архітэктурная школа. У ХІІ ст. былі пабудаваны царква Барыса і Глеба на Каложы на скраіне старажытнага Гродна, Крэпасныя вежы, Ніжняя царква на тэрыторыі гродзенскага дзядзінца. У ХІІІ ст. у манументальным буданіцтве пачынаюць пераважаць абарончыя збудаванні, што звязана з узмацненнем ваеннай пагрозы з боку крыжако і татара-мангола. У апошняй чвэрці ХІІІ ст. у Камянцы (каля Брэста) была зведзена 30-метровая вежа абарончага значэння – Белая вежа, якая захавалася да нашага часу.
Састаной часткай культуры беларускіх зямель з’ялялася вусная народная творчасць: песні, быліны, легенды, прымакі, казкі, плачы-галашэнні, загадкі.
З хрысціянствам звязана вядзенне і пашырэнне пісьменнасці. З’явіліся богаслужэбныя кнігі, перакладная літаратура, філасофскія трактаты.У 11 ст. на Полацкай зямли пачала асвойвацца кирыличная азбука(складзена у 863 г. Кирылам и Мяфодзием, 43 литары). Аб гэтым сведчать надписы на «Барысавых камянях»(р. зах. дзв.) и «Рагвалодавым камяни»(каля Оршы). Навуковую каштоунасць маюць берасцяныя граматы- бярозавая кара з литарами. Знойдзены у Вицебску и Мсцислаули.
У п.пал. 11 ст.пачалося летаписанне- запис падзей па гадах у храналагичнай паслядоунасци. У п. 12 ст Манахам Нестарам створна «Аповесць минулых гадоу». Самай ранняй рукаписнай книгай на т Б. зъяуляецца «Тураускае Евангелле»(11 ст.). Матэрыялам для рукаписных книг служыу пергамент- спецыяльна вырабленая скура цялят.Вокладкай служыли 2 дошки, абцягнутыя скурай, а зачынялася з дапамогай спражки.
Пашырэнню письменнасци садзейничали рэлигийна-асветницкия дзеячы.Напрыклад, Прадслава, унучка Усяслава Чарадзея, даведаушыся аб намеры бацьки выдаць яе замуж,у 12 лет збегла з дому у жаночы манастыр, дзе атрымала имя Ефрасиня.Яна заснавала жаночы и муж. манастыры, дзе пераписвалися царкоуныя книги.Для маладых жанч. яна адкрыла школу.Першая жанчына якую царква абвясцила святой.Турауски епискап Кирыла замуравауся у манастырскай вежы (стаупе у некальки паверхау) и жыу пустэльникам-у изаляцыи ад иншых людзей. Ён писау «словы»-звароты да верникау,малитвы-споведзи, аповесци-прытчы, якия маюць х-р павучанняу.Яго яшчэ пры жыцци празвали «Залатавустам».

Вопрос11. Сацыяльна-эканамичныя и палитычныя перадумовы утварэння ВКЛ . Роля усходнеславянских зямель у працэссе дзяржаунага будауництва.
Перадумовы утварэння стр.42,43,44,45.
Працэс утварэння ВКЛ бы працяглым і складаным. Ён адбывася больш за стагоддзе – з другой чвэрці ХІІІ па трэцюю чвэрць XIV ст. Аб’яднанне праходзіла рознымі шляхамі: на аснове пагаднення паміж мясцовай палітычнай элітай і літоскімі князямі, шляхам дынастычных шлюба, у некаторых выпадках – шляхам захопу.

Вопрос12.Сацыяльна-эканамичнае развиццё бел зямель у складе Вкл у 14-16 ст.
Дзярж. лад Вкл пры Альгердзе,Гедымине и Витауце(1316-1430) уяуляу сабоу неабмежаваную манархию.Абавязки: абарона краины, выданне законау, распараджэнне дзярж. казной, прызначэнне на дзярж. пасады, ажыцяуленне дыплам. адносин, абъяуленне ваины и миру. Пры Аляксандры Каз. (1492-1506) улада абмяж. Радай. У яе склад уваходзяць паны и выш. служб. асобы: канцлер, ваяводы, маршалки, гетман, падскарби-загадчык дзярж. скарбу и инш. У к 15 ст. други выш орган- агульны сойм. Таким чынам адбылося абмежаванне улады. Адзинауладдзе пераутварылася у саслоуна-прадстауничую манархию. Пры Казимиры(1440-1492) на доуги час усталявауся мир. Магчымасць заняцца уладкаваннем унутраннага жыцця.
Гаспадарчае жыццё характарызавалася иснаваннем и пэуными суадносинами памиж розными саслоуями- групы нас, якия мели свае спадчыныя правы и абавязки.Аснову эканамічнага развіцця ВКЛ у 13-16 ст. складала с/г. Асноным сродкам вытворчасці з`ялялася зямля, якая належыла дзяржаве, свецкім феадалам і царкве. Вярхоным уласнікам зямлі з`яляся вялікі князь. На працягу гэтага перыяду адбывася працэс запрыгоньвання сялян.(Прывілей Казіміра(1447г.),якім абмяжоваліся сял. пераходы з дзяржаных на прыватналасніцкія землі). Наступны этап – судзебнік(1468 г.),и гэта азначала юрыдычнае афармленнне запрыгоньвання сялян. У 1557 г. Жыгімонт ІІ Агуст у сваіх уладаннях правё аграрную рэформу”Валочная памера”.Уся зямля падзялялася на роуныя надзелы, валоки(21,3 га). Вынік рэформы: фальваркава-паншчынная сістэма гаспадарання. Гэты від заснаваны на працы сялян. Фальварак бы арыентаваны на рынак. За адзінку вымярэння зямлі і  той жа час за адзінку падаткаабкладання прымалася валока. Лепшая зямля адводзілася пад гаспадарскі двор(фальварак). З гэтага часу сяляне падзял. на 2 катэгорыі(цяглых і асадных). Цяглыя сяляне павінны былі сваім інвентаром і цяглом(раб. жывёлай) апрацоваць фальварковую зямлю. Іх асноная павіннасць – паншчына. Асадныя павінны былі плаціць у залежнасці ад якасці зямлі ад 66 да 106 коп літоскіх гроша. Усе астатнія павіннасці яны выконвалі  тых самых памерах як і цяглыя. Ва сходніх ваяводствах рэформа не праводзілася, бо была дрэнная глеба. Менавіта з гэтага перыяду сходняя частка Беларусі пачала адставаць ад заходняй у развіцці сельск. гаспадаркі(пачатак развіцця капіталістычных адносін). Зараз уся зямля, маёмасць сялян і самі сяляне сталі ласнасцю феадала ці дзяржавы  залежнасці ад таго, на чыёй зямлі яны сядзелі. Прынятыя  хуткім часе Статуты ВКЛ 1566 і 1588 гг. устанавілі спачатку 10-, а потым 20-гадовы тэрмін вышуку беглых сялян і вяртання іх гаспадарам. Гэта азначала канчатковае юрыдычнае афармленне прыгоннага права на Беларусі і ва сім ВКЛ.
У ХІV – ХVІ стст. назірася значны рост гарадо і гарадскога насельніцтва. Гарады былі цэнтрамі рамяства і гандлю. Па памерах яны адрозніваліся, большая частка з іх былі невялікія. Найбольш буйнымі гарадамі на тэрыторыі Беларусі  гэты час былі Вільня, Полацк, Магілё, Віцебск, Мінск, Брэст, Гародня, Слуцк, Новагародак. Павялічваліся і паселішчы гарадскога тыпу – мястэчкі. Гарады і мястэчкі знікалі як на дзяржаных, так і на прыватналасніцкіх землях. Мястэчкі  асноным належалі феадалам. Каля 40% усіх гарадо былі прыватналасніцкімі Жыхары гэтых гарадо неслі феадальныя павіннасці на карысць свайго гаспадара. Разам з прыватналасніцкімі былі і дзяржаныя, ці велікакняжацкія гарады. Іх насельніцтва лічылася асабіста вольным. З канца 14 ст. дзярж. улада  ВКЛ пайшла на дараванне гарадам магдэбургскага права,або права на самакіраванне.Паводле яго гараджане вызвалялися ад феадальнай залежнасци и стварали свій орган улады – магістрат, а таксама суд, а рамесники- свае рамесныя абъяднанни.Магистрат зъяуляуся выбарным органам гарадскога самакиравання. Ён складася з Рады, якую выбирали сами гаражане і лавы-орган па судовых справах. На чале Рады стая войт, як правіла, прызначаны вялім князем, и бурмистр. Месцам знаходжання Рады  гарадах былі пабудаваныя для гэтай мэты будынкі – ратушы. Сярод жыхаро гарадо большасць (каля 80%) складалі беларусы. Акрамя таго тут жылі рускія, украінцы, літоцы, палякі, ярэі, немцы, татары. Большую частку насельніцтва складалі рамеснікі і гандляры. Жыхары гарадо і мястэчак называліся мяшчанамі. У ХІV – ХVІ стст. развівася нутраны і знешні гандаль на беларускіх землях. Таргі і кірмашы сталі атрыбутам гаспадарчай дзейнасці гарадо і мястэчак. Такімі былі асноныя асаблівасці сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі  ХІV – ХVІ стст. Мацнела феадальная залежнасць сялян ад феадала. Ішо працэс іх асабістага запрыгоньвання. Цэнтрамі культурнага жыцця, развіцця рамёства і гандлю станавіліся гарады. Узрастала іх роля  эканоміцы Беларусі

Вопрос13.Цэнтрализатарская палитыка и умацаванне уладывяликих князёу литоуских.Крэуская уния
У к. 13 ст. пры Вицени (1293-1316)удалося дасягнуць адзинства дзяржавы. Аб’яднанне праходзіла рознымі шляхамі: на аснове пагаднення паміж мясцовай палітычнай элітай і літоскімі князямі, шляхам дынастычных шлюба, у некаторых выпадках – шляхам захопу. Пры Гед. увайшла большая частка сучасных бел. зямель.Прынцып яго дзярж. жыцця: «Не рушыць даунины, не уводзиць навизны». Ён азн. паважливыя адн. да зям. уладанняу феад. и захав. гист. традыцый, пераемнасць у палит.и грам. жыцци.
Умацаванне адзинауладдзя пры Гедзимине(1316-1347). Уся яго дзейнасць была накиравана на далейшае умацаванне Вкл и пашыр. яго тэр. 1323- сталица Вильня. Ён упершыню вё тытул “вялікі князь літоца і рускіх”. Пал. разв. пассля яго смерци звязана з дзейнасцю яго стар. сына Альгерда(1345-1377).Ён пашырыу межы ВКЛ.
У ліку першых, хто павё барацьбу за цэнтраліза-цыю вялікакняскай улады, бы Ягайла (1377-1392). Прызначэнне яго вялікім князем пасля смерці Альгерда выклікала незадавальненне яго зводнага брата - Андрэя, які княжы у Полацку. У 1381 г. супраць Ягайлы выступі Кейстут і прымусі яго адрачыся ад трона. Толькі на наступны год Ягайлу з дапамогай крыжако удалося аднавіць уладу. Яг. асцярагауся саперництва Кейст. и Андр. за вяликакн. уладу, бо Ягайлу як вялiкага князя не прызнау. Яг. запрасиу Кейстута разам з яго сынам Витаутам  Крэскі замак. Тут К. бы задушаны, Вітату удалося уцячы. У выніку дынастычная барацьба складніла праблему цэнтралізацыі дзяржанай улады. У той самы час кандыдатура Ягайлы стала сур'ёзна разглядацца  якасці прэтэндэнта на польскі трон. У 1382 г. пасля смерці караля яго спадкаемцам заставалася непоунагад. дачка Ядзвига. Яг. имкнууся замацаваць сваю великакняж. ул. у ВКЛ и различвау на падтрымку Польскага кар. Так сама, знеш. небяс. з боку крыжакоу рабила неабх. зближэнне ВКЛ и Польшчы. 14 жнiня 1385 г. было закл. Крэускае пагадненне. Адной з умоу стала каб Яг.(36 лет) ажаниуся з Ядвигай(13 лет).Яшчэ павинен прыняць каталицкую веру и ахрысциць у катал. Литву. И дагавор абавязва вялікага князя «назасёды далучыць свае Лiтоскiя i Рускiя землi да каралества Польскага». Крэская нiя была зацверджана  1386 г. пасля каталіцкага хры-шчэння Ягайлы, яго шлюбу з Ядзвiгай i урачыстай каранацыi у Кракаве. Ён набыва імя ѕладзісла. Ён выдау прывилей-грам., якая надавала дадатк. правы и вольн. феад. катал. веравызн. и не распаусюджвалася на правасл. феад.
Княжанне Вит. звязана з имкненнем захаваць дзярж. самаст. Вкл. Барацьба супраць акаталичвання. У выніку 4 жніня 1392 г. у Востраве, што непадалёк ад Лiды, паміж варагавашымі бакамі было падпiсана пагадненне. ВКЛ было гарантавана адасобленае дзяржанае існаванне, але  саюзе з Польшчай і пад верхаладдзем польскага караля. Ягайла прызна Вітата вялікім князем літоскім (1392 – 1430). Витаут спрабавау разарв. васальныя адн. з Яг. Адстаяшы незалежнасць ВКЛ, Вітат разам з тым вымушаны бы згадзіцца на пашырэнне каталіцкага плыву. У 1413 г. Вітат і Ягайла падпісалі Гарадзельскую унію, якая, з аднаго боку, юрыдычна аформіла палітычную самастойнасць ВКЛ (але найвышэйшым князем літоскім па-ранейшаму заставася польскі кароль Ягайла), а з другога, пашырыла правы каталіцкай шляхты. У Вкл уводзиуся администрацыйны падзел- дзяленне тэр. дзярж. на частки. Так Гарадзельскі прывілей яшчэ больш паглыбі раскол у грамадстве, што вылілася пасля смерці Вітата  грамадзянскую вайну 1432 – 1436 гг. У ходзе яе адбыуся распад на дзве дзяржавы: Вялікае княства Літоскае на чале з Жыгімонтам Кейстутавічам і Вялікае княства Рускае на чале са Свідрыгайлам Альгердавічам.
Абранне новым кіраніком дзяржавы 13-гадовага Казіміра Ягелончыка (1440-1492) здавалася кампрамісным варыянтам, тым больш, што праз 4 гады яму была прапанавана і польская карона. Палітычнай стабілізацыі паспрыя прывiлей, выдадзены Казiмiрам у 1447 г., паводле якога князi, паны i баяры сяго ВКЛ, незалежна ад веравызнання, набывалі асабiстую недатыкальнасць, мелі права самастойна судзіць сялян і не выконвалі павiннасцей на карысць дзяржавы.
Такім чынам, урананне сёй шляхты  палітычных правах і іх значнае пашырэнне прадухіляла міжусобныя войны і спрыяла цэнтралізацыі дзяржанага кіравання.

Вопрос14.
У пач. 13 ст. на бел землях пач. барацьба з нямецкими рыцарами-крыж., якия, пашыраючы каталицкую веру, пачали захоп чужых тэр., так званы нациск на Усход.Ствар. ордэн Мечаносцау(1202) и Тэутонски(к.12 ст.).У 1237 г. яны абъядн. и стварыли дзяржаву са сталицай у Мальбарку.
У 1331 г. пры Гедзимине адбылася пераможная битва войска Вкл з Тэут.орд. на рацэ Акмяне.
Рашаючае знач. з праникненнем крыжакоу на Усход мела Грунвальдская битва.Галоунай падзеяй вайны стала битва под Грунв. 15 липеня 1410 г.(Дуброуна на тэр. суч. Польшчы) памиж абъяднаными силами польска-лит-бел войска и Тэутонским ордэнам. Войски ВКЛ налич. 40 харугвау-баявыя атр. к-цю ад 60 да 600 копъяу.Капъё-баявая тройка:рыцар-вершник, збраяносяц-парабак и лучник.Узначалиу Витаут.Пол. кар. выст. 50 харугвау. Агульнае кираун. ажыцяуляу пол. кар. Ягайла. У абъядн. войску были харугвы з Украины, рус. дружына з Ноугарада, атрад з Чэхии пад кирауництвам Яна Жыжки и татарская конница. Па падликах войска наличвала каля 40 тыс. чал.
Войска крыж. мела больш за 30 тыс. воинау, у их было лепшае узбраенне. Киравау магистр Ульрых Фон Юнгинген. Битва пачалася з атаки конница Витаута. Крыж. адыйшли да бамбардау- гармат, што страляли каменными ядрами.Аднак гэта не спын. конницу Витаута. Тады крыж. кон. нанесла удар у адк. и прымус. адступиць частку. Палки Смаленскае кн. праяв. стойкасць, 2 з их потым злуч. з харугвами польскага войска, якое перайшло у наступленне.Войски саюзн. акружыли рыцарау и нанесли рашучае паражэнне.Паражэнне Тэут. орд. азначала крах 200-гад. крыж. агрэсии у Еуропе. Перамога павысила аутарытэт ВКЛ и Польшчы
З маскоускай дзяржавай
З другой паловы ХV ст. ускладніліся адносіны ВКЛ з Крымскім ханствам, якое  1480 г. заключыла антылітоскі саюз з Вялікім княствам Маскоскім. З канца ХV ст. адбываецца канфлікт з Вялікім княствам Маскокім. Масква прад’яляла прэтэнзіі не толькі на тыя рускія княствы, якія пакуль яшчэ заставаліся самастойнымі, але і на землі ВКЛ, населеныя правасланым, рускім па тагачаснай тэрміналогіі, насельніцтвам. Акрамя таго, пачынаючы з канца ХV ст., маскоскі вялікі князь Іван ІІІ абвясці сябе абаронцам інтарэса правасланага насельніцтва ВКЛ, умешваючыся тым самым ва нутраныя справы заходняга суседа. А з 1492 па 1494 г. дожылася жо першая маскоска-літоская вайна. У выніку яе да Маскоскай дзяржавы адышлі Вяземскае княства і землі  вярхоях Акі. ВКЛ адмовілася ад прэтэнзій на Пско, Ногарад, Цвер. Мірная дамова 1494 г. была замацавана шлюбам вялікага князя Аляксандра з Аленай, дачкой вялікага князя маскоскага Івана ІІІ. У 1500 г. пачалася чарговая маскоска-літоская вайна, якая дожылася да 1503 г., калі было абвешчана 6-гадовае перамір’е і вызначаны новыя межы паміж дзяржавамі. Да Масквы адышла прыкладна трэцяя частка тэрыторыі ВКЛ з 19 буйнымі гарадамі, у т. л. Гомелем, Бранскам, Чарнігавам, Ногарад-Северскім, Старадубам і г.д.
Пры Жыгімонце Старым войны з Маскоскай дзяржавай аднавіліся. Вайна 1507 – 1508 гг. нікому не прынесла поспеху (ВКЛ вярнула толькі Любеч і пяць смаленскіх валасцей) і скончылася т. зв. “вечным мірам”, які дожыся толькі 4 гады. У 1512 г. вайна аднавілася. Яна цягнулася 10 гадо. У ходзе яе 31 ліпеня 1514 г. бы страчаны Смаленск, а 8 верасня 1514 г. адбылася знакамітая бітва пад Оршай, у якой гетман ВКЛ князь Канстанцін Астрожскі дашчэнту разбі больш чым удвая пераважаючае маскоскае войска. У 1522 г. было падпісана 5-гадовае перамір’е, па мовах якога Смаленская зямля засталася за Масквой, шматлікі “маскоскі палон” – за ВКЛ. Але мір так і не бы падпісаны з-за спрэчак наконт Смаленска. Таму перамір’е было прадожана  1527 і 1532 гг. У 1534 г. пачалася чарговая вайна, якая дожылася да 1537 г., калі было падпісана 5-гадовае перамір’е, якое затым працягвалася  1542 і 1548 гг. (да 1562 г.). У выніку яе ВКЛ вярнула Гомель, аднак страціла шэраг тэрыторый на поначы. У сярэдзіне ХVІ ст. ВКЛ сустрэлася з дамаганнямі Івана ІV ужо на сучасныя беларускія і краінскія землі. Гэта сведчыла аб пагрозе існаванню ВКЛ. З 1559 г. ВКЛ аказалася цягнутым у чарговы ваенны канфлікт, які ме самыя страшныя наступствы для яго далейшага лёсу. Барацьба гэта прывяла да значных тэрыторыяльных страт і прымушала ВКЛ шукаць лепшага паразумення са сваім партнёрам па уніі – Польшчай.

Вопрос 15.
+15. Эвалюцыя дзяржаунага ладу ВКЛ(ад адзинауладдзя да саслоуна прадстауничай манархии)
Дзярж. лад Вкл пры Альгердзе,Гедымине и Витауце(1316-1430) уяуляу сабоу неабмежаваную манархию-уладу аднаго кирауника у дзярж. Яго лада нiчым i нiкiм не абмяжовалася. На ім замыкалiся се функцыi кiравання дзяржавай.Абавязки: абарона краины, выданне законау, распараджэнне дзярж. казной, прызначэнне на дзярж. пасады, ажыцяуленне дыплам. адносин, абъяуленне ваины и миру. У 1413 г. паводле Гарадзельскай унии- саюз памиж ВКЛ и Польшчай- У Вкл уводзиуся администрацыйны падзел- дзяленне тэр. дзярж. на частки для больш зручнага киравання ёю: княствы падзялялися на ваяводствы, ваяв. на паветы(стараста), пав. на воласци(войты). Спатрэбiлася тварэнне спецыяльных пасад. З цягам часу на се больш ці менш важныя дзярж. пасады маглі прызначацца толькі феадалы-шляхцічы хрысціянскай веры і раджэнцы ВКЛ. Дзяржаная пасада разглядалася як сродак атрымання дахода, таму буйныя феадалы займалі адразу некалькі пасад.
Пры Аляксандры Каз. (1492-1506) улада абмяж. Радай-спачатку тольки дарадчым, а потым заканадаучым и распарадчым органам дзярж. улады у ВКЛ. “Паны-рада”.У яе склад уваходзяць паны и выш. служб. асобы: канцлер, ваяводы, маршалки, гетман, падскарби-загадчык дзярж. скарбу и инш. З-за частых ад'езда Казiмiра, рада адасобилася у сам. и незалежны ад вяликага князя орган улады. Пачала выконваць функцыi вярхонай улады.
У к 15 ст. други выш орган- агульны (вальны) сойм.На соймах вырашалися пыт. аб вайне и миры, аб падатках и законах, аб выбранни вял. князя.
Понае юрыдычнае замацаванне ролi гаспадарскай рады як дзяр-жанага органа зафiксавалi прывiлеi Аляксандра Казiмiравiча ад 1492 i Жыгiмонта Старога ад 1506 гг. З канца ХV да сярэдзіны ХVI ст. канчаткова зацвердзiся яе склад: усе ваяводы i старасты, валынскi мар-шалак, канцлер i падканцлер, гетман, маршалак земскi i дворны, падскарбi. З духоных асоб у лік паны-рады ваходзілі толькі 4 біскупы.
На пачатку ХVI ст. ясна вызначылiся i панамоцтвы рады. Яна вяла дыпламатычныя адносины дзяржавы, займалася абаронай i фiнансавымi пытаннямi, а таксама справамi шляхецтва, кантралявала раздачу земля і выконвала шэраг судовых функцый. Дзяржаныя пасады займаліся толькi з ведама пано-радных. Ні адзін дакумент не мог уступіць у сілу без дзяржанай пячаткі, якая заховалася  канцлера, і без яго подпісу. Iм жа належала i права выбару вялiкага князя.
Таким чынам адбылося абмежаванне улады князя за кошт пашырэння роли феад.. Адзинауладдзе пераутвараецца у саслоуна-прадстауничую манархию. Роля рады и сойму становицца вышэй за ролю вял. князя. Ён заставауся першай асобай аднак ужо не быу самауладцам и падпарадкоувауся воли паноу-рады.


Вопрос16. Асабливасци развицця к-ры бел. зямель у складзе ВКЛ у 14-16 чт.
стр.71-79
Працэс фарміравання бел. народнасці заня дастаткова працяглы пер-яд і адбывася пад уплывам геагр.-клім, сац-эканам,палітычных, царкона-рэлігійных фактара, а таксама агульнаерапейскіх этнічных тэндэнцый. Вытоки фарм. бел. народнасци звязаны перш за усё з засяленнем пэунай тэр. Тэр.,на якой фарм. бел. нар. укл. земли, дзе у 8-9 ст. склалися абъяднанни плямён усх. славян:
У працэссе зас. славянскими плям. адб. асимиляцыя(слав. балтау).У вынику склалися перадумовы фарм. бел. нар.
Народнасць-гист. супольнасць людзей, якая скл. на аснове агульнай тэр., мовы, к-ры, агульнасци гасп. жыцця. Нар. прых. на змену роду и племю. Працэс складвання нар. садзейничае паяуленню адзинай мовы, самасвядомасци, умацаванню дзяржаунасци. Складв. бел. нар. праходзила у 13-16 ст.
Паходжанне назвы “Белая Русь”. 1) геаграф. фактар: белы колер-усход 2)нас. насила белае палатнянае адзенне, светлыя валасы, белы твар. 3)религийнае станов.: белая-праваслауная “чыстая” 4)знешнепал. абставины: частка Б., якая не была зах. ни крыж. ни татарами заставалася вольнай. назва“Белая Русь(БР)” узникла у 12 ст. и адн. да Уладзимира-суздальскага княства, потым(12-15) да зямель ПН-УСХ Руси, з 16 ст. да Усх. ч. Б.У 14-15 ст. жыхары Б вылучыли сябе сярод иншых народау ВКЛ.(“беларусцы”-Паддзвинне и Паддняпруе(Виц и Маг вобл.), лицвины-Верхняе Панямонне (Гродн. вобл.), палешуки-Палессе(Брэс. и Гом. вобл.)).
Продки бел. прытрымливался язычництва да 10-11.Пасля уваходжання бел зямель у склад ВКЛ праваслауе было пануючай верай да Крэускага пагаднення 1385 г.У сяр. и др. п. 15 ст Казимир и Аляксандр патцвердзили ураунаванне у маёмасных правах праваслаунай и каталицкай царквы.
Разв. дойлидства у 14-15 ст звязана з палитычными абставинами жыцця ВКЛ, якия патрабавали абарончыя збудаванни. Будавалася шэраг замкау, якия у ЗахЕур. архитэктуры называюцца замки-кастэли и належаць Раманскаму стюлю (масиунасць, суровасць, крэпасныя рысы, паукруглая арка). Самым стар. и буйным зъяул. Навагрудски замак. Значным помникам бел. абарончай архитэктуры зъяул. Гродз. замак (Буд. пач. у 11 ст.; Витаут-замак з канструкцыяй маста.)У царкоуным буд. 14-15 ст. на змену раманскаму прыходзиць гатычны(востраканечныя вежы, вузкия вокны, стральчатыя арки). Прыклад-касцёл Троицы у в.Ишкалдзь у 1472 г.);ук.15-пач.16 ст. перабуд. у храм-крэпасць Сафийский сабор у Полацку; 1407г-падобная у в.Сынковичы Свята-Михайлауская царква).
Прыкладам жывапису зъяуляюцца фрэски-росписы вадзяными фарбами па свежай тынкоуцы на сюжэты Новага запавету, и абразы. У14-15 ст. у касцёлах зъяуляюцца драуляныя, размаляваныя розными фарбами скульптуры.(Ранни помник-“Распяцце”). З 14 ст. шырокае распаусюджваецца кафля-керамичная плитка.
Выдатными узорами книжнай справы зъяул. рукап. Лаурышаускае и Друцкае Евангелли 14 ст., Жыровицкае 15 ст., якия змяшчаюць минияцюры- невяликия малюнки. У 15 ст. разв. летаписанне.У гэты час у 16 ст. жыу гуманист, першадрукар и асветник Францыск Скарына,Ягоо паслядоуниками личацца С.Будны(у 1562 выдау першую на Б старабеларускую друкаваную книгу “Катэхизис, а т.с. “Апрауданне грэшнага чал. перад Богам””). Прадстауником лацинамоускай паэзии зъяул. Микола Гусоуски “Песня пра зубра”.
Систэма адукацыи на Б уключала пачатковыя школы пры прав. брацтвах и пратэстанцких зборах, школы пры каталицких ордэнах францысканцау, бернардзинцау, аугусцинцау, езуицкия калегиумы. У 1579 г езуицкая акадэмия- найстар. навуч. установа на тэр. Б и Литвы, якая мела университэцки статус.

Вопрос17. Канфесийная ситуацыя на бел землях у 14-16 ст.Рэфармацыя и контррэфармацыя.Брэсцкая царкоуна-рэлигийная уния

Крэуская уния 14 жниуня 1385 г.Иснаванне 2 канфесий.
Праваслаунай веры прытрымливалися у 16 ст. Усхславянскае нас.(беларусы, украинцы), катал. пашыралася и замацоувала свае пазицыи на бел. землях. Пасля Люблинскай унии 1569 г. прав. страчвае сваё вядучае становишча.
У к. 16-пач. 17 ст. узникаюць брацтвы-нац.-рэл. арганизацыи праваслаунага нас.З др. пал 16. паяуляюцца езуиты- члены таварыства Исуса Хрыста,праз пашырэнне асветы имкнулися замацаваць пазицыи каталицкай ц. Заснаваныя ими школы пераутваралися у калегиумаы, якия давали высоки узр. адук. у параунанни з пач. школами пры брацтвах. Шляхта имкнулаяс да атрымання вышэйшай адукацыи у Цэнтр. и Зах. Еур., адкуль пачали праникаць идэи Рэфармацыи.
Рэфармацыя-шыроки грам.-пал. рух, накирав. супраць усеуладдзя кат. ц. Прыхильники выступали за рэфармаванне кат.ц., за богаслужэнне на роднай мове, выказали пратэст супраць царквы як буйнога землеуласн и пышных кат. набажэнствау, адмауляли неабходнасць царквы як пасрэдника памиж Богам и людзьми.
Найбольш адметным прадстауником рэф. руху, якога наз. “бацькам Рэфармацыи у ВКЛ”, стаупрадстауник магнацкага роду Микалай Радзивил Чорны(пра яго паданне). Вынікам рэфармацыі стала стварэнне з пачатку 16 ст. шэрагу пратэстанцкіх цэрква, якія адасобіліся ад каталіцтва. У ВКЛ у 16 ст. з усих пратэстанцких плыняу найбольшае распаусюджванне атрымау кальвинизм. (нельга прымусиць верыць чал. у ш-н, кожны чал валодае права на свабоду сумлення(веры)-идэя Марцина Лютэра). Чорны садзейничау заснаванню друкарни у Нясвижы. Тут С.Будны выдау книгу “Катэхизис”. Ён личыу што у адносинах памиж верникам и Богам не павинна стаяць царква, а галоуным для их зъяул. вера у Бога, а не пакланенне яму у касцёле. Хуткае распасюджванне пратэстантызму разгарнула рэлигийна-пал. рух супраць Рэфармацыи-контррэфарм. Гал. удзельники-езуиты. У першую чаргу яна была накіравана на мацаванне пазіцый каталітызму  свеце. Трэба адзначыць, што плы Контррэфармацыі адчувася ва сім свеце. Найбольш вядомымі негатынымі праявамі яе ажыццялення сталі: бязлітасная дзейнасць судо інквізіцыі  Іспаніі, а таксама Варфаламееская ноч у Францыі(23-24жніня 1582 г.), калі былі забіты тысячы французскіх пратэстанта(гугенота).
Наступленне каталицтва У РП васобилася у закл. у 1596 г Берасцейскай царкоунай унии, якая абъяднала правасл. и катал. у адзиную грэка-каталицкую(унияцкую). У 1439 на Фларэнтыйским саборы такая уния была абвешчана, але не была падтрымана з боку правасл. нас.Прычыны утв.: *прав.ц.:спроба дабицца узвышэння и вярнуць былую моц, для гэтага умовай было захоув. правасл. царк. абрады. *кат. ц.: имненне атрымаць перамогу над првасл. и пашырыць сваю веру,умовай было прызнаць вяршэнства папы рымскага.
У 1595 г папа у Ватыкане урачыста абвясциу унию прав. и кат. царквы. Папа Рымски прызнавауся кирауником. Адным з арганизатарау стау епискап Ипаций Пацей. Падрыхтоука унии доужылася з 1590-1596(падр. 8 варыянтау тэкстау унии).У к 16-пач 17 ст унияцтва як новая рэл. нярэдка навязвалася гвалтоуна: прамус. зачын. правасл. ц. и школы, выкарыстанне польскай замест старабелар. мовы.З др. боку прав. царкоуники настроивали прахажан супраць унии.Выник: ун. не абъядноувала, а разъядн. нас. ВКЛ. Пад к 17 ст каля ѕ нас. были униятами. Берасц. уния была ликвид. на Б у 1839 шляхам узъяднання униятау з правасл, адрадз. у Зах Б у 1920-ыя иснавала да 1940.

19.Люблинская уния. Утварэнне Рэчы Паспалітай.Эвалюцыя форм дзяржаунага и са-пал. ладу на бел землях.
У 1562 г. пад Віцебскам адбыся сойм. Яго удзельнікі звярнуліся да караля і вялікага князя літоскага з просьбай збіраць агульны з палякамі сойм, на якім сумесна выбіраць караля, вырашаць пытанні абароны дзяржавы, а таксама карыстацца аднолькавымі правамі. Імкненне шляхты ВКЛ, у тым ліку і беларускай, да больш цеснага збліжэння з Польшчай выклікала сур`ёзную заклапочанасць трымаючых уладу буйных феадала. Аднак ім не далося змяніць прапольскі настрой шляхты: пытанне заключэння уніі было прадвызначана. 10 студзеня 1569 г. пачася Люблінскі сейм, які працягвася амаль 6 месяца.Так сама склаліся спрыяльныя знешнія мовы распачатку Любл унии. У 1558 г. Расія пачала вайну з Лівонскім ордэнам. ВКЛ было цягнута  гэтую вайну. Вайна выцягнула са скарбу се сродкі, патрабавася саюзнік. Позірк бы кінуты на захад, таму што княства мела значны вопыт сужыцця з Польшчай.
Кожны з бако уносі свае прапановы, якія не прымаліся супрацьлеглым бокам. Калі паслы Вялікага княства бачылі пагрозу гвалтонага заключэння уніі на непрымальных для іх умовах, яны 1 сакавіка 1569 г. пакінулі Люблін. Тады скарысташы цяжкае знешнепалітычнае становішча княства Польша дабіліся ад Жыгімонта Агуста выдання указа аб далучэнні да Каралества Польскага Падляшша, Валыні, Падолля і Кіешчыны. Тэр-рыя княства звузілася да межа Беларусі і Літвы. Пры гэтым на значнай іх частцы гаспадарыла маскоскае войска. У такіх умовах прадстанікі ВКЛ зно вымушаны былі сесць за стол перагавора. 1 ліпеня 1569 г. бы падпісаны акт Люблінскай уніі. Згодна з ёй, ВКЛ і Польшча злучаліся  адзін дзяржаны арганізм – Рэч Паспалітую на чале з адным выбарным гаспадаром. Абранне павінна было адбывацца  Варшаве, а каранацыяу Кракаве. Абранне вялікага князя літоскага спынялася, хаця тытул “вялікі князь літоскі і рускі” і назва “Вялікае княства Літоскае” заховаліся. Спадчыннае права на княства перадавалася Польшчы. Вышэйшым яе органам абвяшчася агульны сейм, які мог збірацца толькі на тэр-рыі Польшчы. Асобных сойма як для каралества, так і для ВКЛ не прадугледжвалася. Выбірася адзіны манарх. Незалежна ад месца пражывання дазвалялася свабоднае набыццё зямельнай уласнасці на сёй тэр-рыі Рэчы Паспалітай.

+20. Сац-экан развиццё бел зямель у др пал 16-18 ст.
Напярэдадні Люблінскай уніі на Беларусі пражывала 1 800 тыс. жахаро, якія па свайму сацыяльна-эканамічнаму становішчу адносіліся да чатырох саслоя: шляхты, сялян, мяшчан, духавенства. Шяхецкае саслое дзялілася на групокі паводле сваёй эканамічнай моцы. Найбольш буйнымі былі магнаты. Самай шматлікай была група дробнай шляхты. Ніжэйшым пластом была пешая шляхта,якая не мела сялянских гаспадарак.
Самым шматлікім саслоем феадальнага грамадства былі сяляне. На становішча сялян вялікі плы аказала так званая “Валочная памера”. Аграрная перабудова гаспадаркі, згодна з “Уставай на валокі”, была вызначана каралём у 1557 г. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі сюды былі аднолькавыя: заснаванне фальваркавай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньванне сялян, павелічэнне сялянскіх павіннасцей, рост дахода дзяржанага скарбу і шляхты. Пад фальварак адводзілася лепшая ворная зямля памерам у 8 – 15 валок. Сяляне атрымлівалі  спадчыннае карыстанне ад валокі да павалокі зямлі, якая заставалася маёмасцю феадала. У выніку рэформы адбыліся змены  прававым становішчы сялян. Сяляне да рэформы складалі такія асноныя групы: чэлядзь нявольная, людзі “пахожыя”, “непахожыя”, сяляне-слугі. Пасля рэформы сяляне дзяліліся на наступныя катэгорыі: цяглыя – яны павінны былі адбываць паншчыну па 2 дні на тыдзень, талокі, гвалты, плаціць чынш ад 6 да 21 гроша з валокі і натуральны аброк; асадныя – гэта былі аброчныя сяляне, яны не хадзілі на паншчыну, а плацілі 30 гроша чыншу і адбывалі астатнія павіннасці нароні з цяглымі, яны былі менш залежныя, чым цяглыя; агароднікі – не мелі палявой зямлі, толькі агарод, халупнікі мелі толькі хату, а кутнікі туліліся  кутках хат багатых сялян; сяляне-слугі – рамеснікі, конюхі – яны былі больш заможныя.
З другой паловы XVII ст. пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён бы выкліканы змацненнем феадальнага прыгнёту, разбурэннем гаспадаркі, як у выніку антыфеадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і  значнай меры  выніку знешніх война. Адналяць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і пераводу іх на грашовы і натуральны аброк. Да 60-х гадо XVIII ст. сельская гаспадарка была  асноным аднолена: павялічылася плошча ворных зямель, павялічылася пагалое прадукцыйнай жывёлы. З адналеннем гаспадаркі вярталася паншчына і павялічваліся павіннасці. Стварауся рынак працоных рук. Наёмныя рабочыя атрымлівалі грашовую плату і плату натурай. Адбывалася перадача маёнтка у заклад, якія з цягам часу пачалі пераходзіць ва уласнасць крэдытора. Гэта бы першы эканамічны парастак капіталізму  нетрах феадалізму.
Другім парасткам было з’яленне  буйной памеснай гаспадарцы прадпрымальніцтва і прадпрыемства-мануфактур. Найбуйнейшымі феадальнымі прадпрыемствамі былі: Урэцкі і Налібоцкі шкляныя заводы князё Радзівіла, фаянсавы завод князя Агінскага і інш.
Да першай паловы XVIII ст. магдэбургскае права мелі се буйныя гарады. Магістрат бы вышэйшым органам самакіравання. Асновай эканамічнага жыцця гарадо былі рамёствы і гандаль. У той час пачалі стварацца абъяднанни рамесніка – цэхі. Звычайна  цэхі ваходзіла 60 – 70 чалавек. Цэхі былі трох тыпа: спецыялізаваныя (адной прафесіі), аб’яднаныя (дзвюх і больш блізкіх прафесій), зборныя (розных прафесій). Пашырася гандаль як унутраны, так і знешні. Будаваліся новыя шляхі зносін. У 1784 г. было завершана буданіцтва канала Агінскага, які злуча Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалося буданіцтва Днепра-Бугскага канала.
Такім чынам, сельская і гарадская гаспадарка Беларусі да сярэдзіны XVIII ст. была  асноным аднолена.











Приложенные файлы

  • doc 8914666
    Размер файла: 174 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий