умк_Бортник_История Беларуси_для всех спец


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
“Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт”
І.А. БОРТНІК, В.У. ЯКУБАЎ
метадычны комплекс
для студэнтаў негістарычных спецыяльнасцей
Рэкамендаваны да выдання метадычнай камісіяй
геадэзічнага факультэта ў якасці вучэбна
метадычнага комплекса
кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры грамадскіх навук
УА“Гродзенскі аграрны дзяржаўны ўніверсітэт” В.У.ГАЛУБОВІЧ;
кандыдат гістарычных навук, дацэнт кафедры сацыяльна
дысцыплін УА “ПДУ” С.В. АНДРЫЕЎСКАЯ
У афармленні вокладкі выкарыстана карціна мастака В.Р.Лук’яненкі
Бортнік, І.А.
Гісторыя Беларусі: вучэб.
метад. комплекс для студэнтаў негіста
рычных спецыяльнасцей / І.А. Бортнік, В.У. Якубаў
.–
Наваполацк
ISBN978-985-531-226-1.
Асвятляюцца сутнасць і характэрныя рысы сацыяльна
палітычнага і духоўнага развіцця Беларусі ў розныя гістарычныя
перыяды. Тэарэтычныя звесткі ілюструюцца багатым фактычным матэрыялам
узятым з навуковай літаратуры. Прыведзены пытанні для праверкі засваення
Прызначаецца для студэнтаў негістарычных спецыяльнасцей і выкладчыкаў.
ББК 63.3(4Беи)я73
ISBN978-985-531-226-1
Бортнік І.А., Якубаў В.У.
УА “Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт”, 2011
“Гісторыя Беларусі” з’яўляецца абавязковым для вывучэння прадме
там ва ўсіх вышэйшых навучальных установах Рэспублікі Беларусь.
Мэта
вывучэння дысцыпліны
фарміраванне сацыяльна
асобасных кам
петэнцый студэнтаў, што павінна забяспечыць іх самавызначэнне ў сістэме каш
тоўнасцей, выпрацаваных у працэсе гістарычнага развіцця беларускага народа.
У выніку вывучэння дысцыпліны студэнт
асноўныя гістарычныя перыяды грамадскага развіцця на тэрыторыі
асаблівасці эвалюцыі сацыяльна
эканамічных адносін у розныя гіс
тарычныя перыяды на беларускіх землях
этапы станаўлення і развіцця форм дзяржаўнасці, вытокі дзяржаў
нага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь;
дасягненні ў развіцці матэрыяльнай і духоўнай культуры беларус
месца і ролю беларускіх земляў у геапалітычных працэсах у розныя гіс
тарычныя перыяды, месца суверэннай Рэспублікі Беларусь у сучасным свеце.
характарызаваць асаблівасці развіцця грамадства на землях Бела
русі ў розныя гістарычныя перыяды;
ларускіх зямель у розныя гістарычныя перыяды, тлумачыць прычыны са
эканамічных трансфармацый у гісторыі Беларусі;
аналізаваць працэс фарміравання і развіцця розных форм дзяржаў
насці і сацыяльна
палітычных адносін на тэрыторыі Беларусі, вызначаць
вытокі станаўлення суверэнітэту Рэспублікі Беларусь;
тлумачыць уплыў розных культурна
цывілізацыйных фактараў на
развіццё беларускага грамадства і вызначаць асноўныя дасягненні ў развіц
ці матэрыяльнай і духоўнай культуры;
характарызаваць геапалітычнае становішча беларускіх зямель у
розныя гістарычныя перыяды, аналізаваць месца і ролю суверэннай Рэс
публікі Беларусь ва ўмовах глабалізацыі.
Структура
вучэбна
метадычнагакомплекса складаеццаз двух блокаў
1) лекцыйны, у якімзмешчаны інфармацыйна
аналітычны матэрыял
2) практыкум, у які ўключаны кантрольныя пытанні і заданні па
асобных тэмах курса, дадзены прыкладны пералік тэм дакладаў і рэфе
ратаў у якасці спосабаў засваення дадатковай інфармацыі па курсе
У канцы ВМК змешчаны спіс асноўнай і дадатковай літаратуры, не
абходнай для засваення матэрыялу курса, а таксама тэрміналагічны слоў
нік і спіс важнейшых дат з гісторыі Беларусі
Модуль 0. Уводзіны ў дысцыпліну “Гісторыя Беларусі”
Гісторыя як навука. Прадмет і аб’ект гісторыі
Гісторыя
навука аб заканамернасцях функцыянавання грамадства на роз
ных этапах яго развіцця
. Яна ўяўляе сабойкомплексную дысцыпліну, якая аба
гульняе веды аб асноўных накірунках функцыянавання грамадскага жыцця ў часе.
Гісторыя як навука мае сваю спецыфіку ў параўнанні з іншымі пры
родазнаўчымі і сацыяльна
гуманітарнымі навукамі.
Адрозненне гісторыі ад прыродазнаўчых навук
для прыродазнаўчых навук галоўным з’яўляецца ўстанаўленне факта, які
потым тлумачыцца з дапамогай пэўных заканамернасцяў; з пункту погляду гіс
торыі факт з’яўляецца вынікам дзейнасці людзей і выступае як унікальная з’ява,
што не заўсёды можа быць патлумачана з дапамогай пэўных заканамернасцяў;
у прыродазнаўчых навуках пэўны факт устанаўліваецца, галоўным
чынам, шляхам эмпірычных метадаў (назіранне, эксперымент і інш.); для гіс
тарычнай навукі выкарыстанне дадзеных метадаў амаль немагчымае
выву
чэнне гістарычных фактаў адбываецца на аснове розных гістарычных крыніц,
якія не заўсёды дакладна адлюстроўваюць падзеі мінулага;
у прыродазнаўчых навуках даследчык выступае як незалежны назі
ральнік, што канстатуе факты і ўстанаўлівае заканамернасці; у гістарычнай
навуцы вялікую ролю маюць суб’ектыўныя асаблівасці навукоўца
чыка, паколькі гістарычныя факты могуць мець розныя інтэрпрэтацыі
Адметнасць гісторыі сярод іншых сацыяльна
гуманітарных навук
калі прадстаўнікі іншых сацыяльна
гуманітарных навук вывучаюць
асобныя сферы грамадства (эканамічная тэорыя вывучае эканамічную сферу,
паліталогія
палітычную і г.д.), то гісторыя вывучае ўсе сферы жыцця гра
мадства ў іх развіцці ў часе і прасторы;
гістарычная навука выступае як комплексная навука, якая разглядае
ўсе падсістэмы грамадства ў розныя часавыя эпохі; гэта патрабуе сінтэзу ве
даў з галіны філасофіі, эканамічнай тэорыі, сацыялогіі, паліталогіі, культу
ралогіі, рэлігіязнаўства і іншых сацыяльна
гуманітарных дысцыплін.
Асноўныя функцыі гісторыі як навукі
пазнавальная функцыя:
у межах гісторыі адбываецца даследаванне і
тэарэтычная апрацоўка шматбаковай інфармацыі аб мінулым грамадства
практычная функцыя:
гісторыя садзейнічае захаванню і практычнай
перадачы сацыяльнага вопыту. Крытычнае ўспрыманне мінулага дапамагае
зразумець і асэнсаваць, якія з’явы мінулага перайшлі ў сучаснасць, дазваляе
даследаваць розныя шляхі развіцця грамадства ў перспектыве
выхаваўчая функцыя:
гісторыя садзейнічае фарміраванню светапогля
ду асобы, складванню самастойных адносін да з’яў сацыяльнай рэчаіснасці
Метадалогія гістарычнай навукі
Кожная навука мае сваю метадалогію.
Метадалогія навукі
гэта сістэма асноўных прынцыпаў і метадаў
пэўнай навуковай дысцыпліны.
зыходныя паняцці навукі, што вызначаюць асноўныя спо
сабы вырашэння навуковай праблемы.
гэта сукупнасць прыёмаў і аперацый, што рэгулююць дзей
насць даследчыка і забяспечваюць вырашэнне даследчыцкай задачы.
Прынцыпы гістарычнай навукі
прынцып, у адпаведнасці з якім грамадства вывучаецца ў
працэсе развіцця, падчас якога адбываюцца якасныя змены ў розных сферах
сацыяльнага жыцця.
Аб’ектыўнасць
прынцып, які патрабуе разглядаць гістарычныя з’явы
аб’ектыўна, г.зн. такімі
якія яны ёсць
незалежна ад волі і жаданняў асобных
індывідаў.
прынцып, які патрабуе вывучэння гістарычных з’яў у
пэўнай грамадскай сістэме з улікам усёй сукупнасці ўзаемасувязяў і меха
нізмаў іх фунцыянавання.
Метады гістарычнага даследавання
Агульнанавуковыя
аналіз, сінтэз, індукцыя, дэдукцыя, абагульненне,
абстрагаванне, аналогія, лагічны аналіз
навуковыя:
гісторыка
генетычны
метад дазваляе вывучаць з’явы ў працэсе іх
развіцця, ад зараджэння да гібелі ці сучаснага стану;
гісторыка
параўнальны
метад дазваляе параўноўваць гістарычныя
аб’екты ў прасторы і часе, выяўляць падабенствы і адрозненні паміж імі;
гісторыка
метад дазваляе выяўляць агульныя рысы ў
прасторавых групах гістарычных падзей і з’яў і вылучаць аднародныя стадыі
гісторыка
сістэмны
метад дазваляе праводзіць паглыблены аналіз сацы
яльна
гістарычных сістэм і раскрываць унутраныя механізмы іх функцыянавання.
інфармацыі для гісторыкаў выступаюць матэрыялы і зна
ходкі экспедыцый, раскопак, музейных калекцый, архіваў.
Тыпы гістарычных крыніц:
пісьмовыя (летапісы, хронікі, карэспандэнцыя і г.д.
рэчавыя (музейныя і археалагічныя калекцыі);
этнаграфічныя (прадметы побыту этнічных культур);
фальклорныя (легенды, казкі, песні і г.д.
вусныя (успаміны непасрэдных удзельнікаў падзей);
кінафотадакументы;
фонадакументы (запісы гука).
Асноўныя падыходы да вывучэння гісторыі
У сучасных сацыяльна
гуманітарных дысцыплінах вылучаюць два
асноўныя падыходы да вывучэння гісторыі
лінейныя
(
стадыльна
паступовыя
сутнасць іх палягае ў поглядзе
на гісторыю як адзіны працэс паступовага, узыходзячага развіцця чалавецтва,
у адпаведнасці з якім вылучаюцца стадыі ў гісторыі;
нелінейныя
сутнасць іху поглядзе на гісторыю як працэс фармі
равання і развіцця некалькіх самастойных грамадскіх супольнасцяў, кожная з
якіх мела сваю самастойную гісторыю
вылучаюцца наступныя падыходы:
Гістарычныя канцэпцыі Асветніцтва
(І.Гердэр, М.Ж.Кандарсэ
Л.Морган і інш.). У іх гісторыя чалавецтва падзяляецца на тры стадыі:
дзікунства (перыяд панавання прысвойваючай гаспадаркі і родавай
варварства (перыяд пераходу ад родавага да класавага грамадства,
узнікнення вытворчай гаспадаркі ў выглядзе земляробства і жывёлагадоўлі,
рамяства, пачаткаў гандлю, сацыяльнай няроўнасці
цывілізацыя (перыяд, для якога характэрна фарміраванне сацыяльна
класавай структуры грамадства, дзяржаўнасці, гарадской гаспадаркі і куль
туры, пісьмовасці).
Штуршком да пераходу грамадства ад адной стадыі да другой аб
вяшчаюцца распаўсюджанне ведаў аб прыродзе і грамадстве.
Фармацыйны падыход
распрацаваны
(К.Маркс
Ф.Эн
гельс і інш.). У яго аснове знаходзіцца матэрыялістычнае тлумачэнне гісто
рыі, у адпаведнасці з якім галоўнай сферай грамадскага жыцця абвяшчаецца
матэрыяльная вытворчасць
гэта ўстойлівы тып грамадства, у ас
нове якога знаходзіцца пэўны спосаб вытворчасці.
Спосаб вытворчасці
, які
ўключае ў сябе
прадукцыйныя сілы
(прадметы, сродкі працы і працоўная сіла)
і адпаведныя ім
вытворчыя адносіны
(адносіны паміж людзьмі ў працэсе
вытворчасці, абмену, размеркавання і спажывання прадуктаў) абвяшчаюцца
базісам грамадства, які вызначае яго спецыфіку.
(сферы палітыкі,
культуры, рэлігіі і г.д.
абвяшчаецца залежнай ад базісу. Усё чалавецтва пра
ходзіць праз некалькі сацыяльна
эканамічных фармацый, якія вылучаюцца на
аснове пануючых у пэўным грамадстве вытворчых адносін і правоў уласнасці
на сродкі вытворчасці (першабытнаабшчынная, рабаўладальніцкая, феадаль
ная, капіталістычная, а затым пасля пралетарскай рэвалюцыі павінна была
прыйсці сацыялістычна
камуністычная). Крыніцай пераходу ад адной фарма
цыі да другой з’яўляюцца ўнутраныя супярэчнасці паміж прадукцыйнымі сі
ламі, якія пастаянна развіваюцца, і вытворчымі адносінамі, што з’яўляюцца
стабільным элементам у кожнай фармацыі. У перыяды найбольшага абвас
трэння эканамічных супярэчнасцяў у грамадстве актывізуецца барацьба па
між сацыяльнымі класамі, якая прыводзіць да
сацыяльных рэвалюцый
становяцца непасрэдным штуршком змены фармацый
Да моцных бакоў фармацыйнага падыходу трэба аднесці тое, што ён
упершыню ў гісторыі сацыяльна
філасофскіх канцэпцый пераадолеў ідэаліс
тычную метадалогію, сцвердзіў агульнасць чалавечай гісторыі, непазбеж
насць агульнасусветнага прагрэсу. Але гэтыпадыход
а) перабольшваў ролю эканомікі і неадаацэньваў значэннеіншых сфер
грамадскага жыцця
б) абсалютызаваў фактар адзінства чалавечай гісторыі (тыпы фармацый
вылучаліся пераважна на аснове аналізу еўрапейскай гісторыі, у той час як на
іншых кантынентах вылучэнне падобных тыпаў уяўляецца складаным
в) абсалютызаваў класавую барацьбу як фактар сацыяльнай дынамікі
г) галоўную ролю ў аналізе фармацый надаваў аб’ектыўным фактарам і
недаацэньваў значэнне суб’ектыўных фактараў
Канцэпцыі тэхналагічнага дэтэрмінізму
(Д.Бел, Э.Тофлер і інш.
межах дадзенага падыходу вылучаюцца стадыі гістарычнага развіцця ў за
лежнасці ад панавання на пэўным этапе тых ці іншых тыпаў тэхналогій. У ад
паведнасці з гэтым вылучаюць, як правіла, тры тыпы грамадства: аграрнае
(даіндустрыяльнае), індустрыяльнае, постіндустрыяльнае.
Аграрнае (даіндустрыяльнае) грамадства
характарызуюць:
вядучая роля сельскай гаспадаркі ў эканоміцы;
перавага натуральнай гаспадаркі;
прымус як галоўны сродак ажыццяўлення сацыяльнай улады;
наяўнасць саслоўнай іерархіі;
панаванне аўтарытэтаў і традыцый у якасці галоўнага рэгулятара
міжасобасных і грамадскіх адносін;
павольнае развіццё тэхнічнага прагрэсу і яго другасная роля ў працэ
сах сацыяльнай дынамікі.
Індустрыяльнае грамадства
мае наступныя характарыстыкі:
вядучая роля прамысловасці ў структуры эканомікі;
прыярытэт таварна
грашовых адносін;
пераўтварэнне капітала ў асноўны інструмент ажыццяўлення сацы
фарміраванне нацый і нацыянальных дзяржаў;
узнікненне дэмакратычных палітычных інстытутаў;
пераўтварэнне права ў асноўны рэгулятар грамадскіх адносін;
урбанізацыя;
пераўтварэнне навукова
тэхнічнага прагрэсу ў асноўны фактар раз
віцця грамадства.
Постіндустрыяльнае грамадства
характарызуецца наступнымі рысамі
пераўтварэнне навуковых ведаў і інфармацыі ў галоўную крыніцу
развіцця эканомікі і важнейшы вытворчы рэсурс;
пераўтварэнне сферы паслуг у вядучую галіну эканомікі;
стварэнне інтэлектуалізаванай тэхнікі (аўтаматыка, камп’ютарныя тэхналогіі);
развіццё сацыяльнай мабільнасці, павелічэнне значэння ў сацыяльнай
структуры тэхнічных спецыялістаў;
глабалізацыя ў розных сферах грамадскага жыцця.
Нелінейныя падыходы
ўвасабляе, галоўным чынам, цывілізацыйны падыход.
Цывілізацыйны падыход
фарміруецца ў еўрапейскай сацыяльна
XIX–XX
стст. (М.Данілеўскі, А.Тойнбі, О.Шпенглер). У ім
у якасці асноўнай адзінкі сацыяльнага быцця вылучаецца цывілізацыя.
гэта ўстойлівая культурна
гістарычная супольнасць
людзей, якая вылучаецца агульнасцю эканамічнага, сацыяльнага, палітычна
га, духоўнага жыцця, наяўнасцю агульных геаграфічных межаў.
Розныя да
следчыкі налічваюць ад 8 да 21 цывілізацыі. Да гэтага часу адсутнічаюць адзі
ныя крытэрыі вылучэння цывілізацый. У аснову аналізу звычайна ставяцца
рысы культуры, а эканамічныя і палітычныя асаблівасці прасочваюцца не
толькі колькасна, але і змястоўна. Даследчыкі на прыкладзе жыцця культур
адрозніваюць агульныя стадыі
якія праходзяць цывілізацыі: нараджэнне, рос
квіт, заняпад ці вясна, лета, восень, зіма.
Прадстаўнікі дадзенага падыходувылучаюць, як правіла, два асноўныя
тыпы цывілізацый:
, для якога характэрны
традыцыяналізм;
вялікі ўплыў рэлігіі на грамадскае жыццё;
вызначальная роля дзяржаўных інстытутаў у розных сферах жыцця
калектывізм;
перавага практычных ведаў над тэарэтычнымі;
, для якога характэрны:
рацыянальнасць, арыентаваная на змяненне свету і чалавека ў адпа
веднасці з чалавечымі патрэбамі і інтарэсамі;
спалучэнне інтарэсаў дзяржавы і асобы ў развіцці грамадства;
панаванне прыватнай уласнасці;
індывідуалізм;
арыентацыя на прагрэс грамадства;
спалучэнне тэарэтычных і практычных ведаў у форме навукі.
Перыядызацыя гісторыі Беларусі
Падзел усяго гістарычнага працэсу на пэўныя адрэзкі часу згодна з
вызначанымі крытэрыямі называецца
перыядызацыяй
Вылучаюць некалькі асноўных падходаў да перыядызацыі: палітычная,
фармацыйная, універсальная.
Палітычная перыядызацыя
вылучае перыяды згодна з часам існавання
на тэрыторыі Беларусі асноўных дзяржаў (В. Ластоўскі, У. Ігнатоўскі, І. Лойка):
Полацкае княства (
IX–XIII
Вялікае Княства Літоўскае
сярэдзіна
(1569 – 1795
Расійская імперыя
(1795 – 1917
савецкая дзяржаўнасць
(1917 – 1991
незалежнаяРэспубліка Беларусь(з
Фармацыйная перыядызацыя
была пануючай у савецкай гістарычнай
Згодна з ёй вылучаюцца перыяды гісторыі Беларусі ў адпаведнасці з
панаваннем той ці іншай фармацыі
першабытнае грамадства (да
феадальнае грамадства (
капіталістычнае грамадства (1861
сацыялістычнае грамадства (з 1917 г.
Універсальная перыядызацыя
падзяляе гістарычны працэс ва ўсім свеце
на наступныя адрэзкі:
першабытнае грамадства (3
5 млн гадоў назад
–V
ст.н.э.);
сярэднія вякі (
V–XV
найноўшы час
г. (канец Першай сусветнай вайны
)–
да сёння
Першабытнае грамадства
характарызуецца:
панаваннем абшчыннага тыпу грамадскага ўладкавання;
выкарыстаннем прымітыўных тэхналогій у гаспадарцы;
панаваннем традыцый у сацыяльным жыцці.
характарызуюцца:
фарміраваннем класавага грамадства і ўзнікненнем дзяржаўнасці;
развіццём феадальнай сістэмы, карпаратыўнасцю сацыяльнага жыцця;
перавагай сельскай гаспадаркі ў эканоміцы;
панаваннем рэлігіі і традыцый у духоўнай сферы жыцця грамадства.
характарызуецца
цэнтралізацыяй і фарміраваннем нацыянальных дзяржаў;
індустрыялізацыяй, хуткім развіццёмнавукова
тэхнічнага прагрэсу
генезісам і зацвярджэннем капіталістычных адносін;
урбанізацыяй
фарміраваннем свецкіх культурных каштоўнасцяў.
характарызуецца:
глабалізацыяй
тэхнічнай рэвалюцыяй
фарміраваннем постіндустрыяльнага, інфармацыйнага грамадства.
Асноўныя паняцці для засваення
Гісторыя, аб’ект, прадмет, функцыі, метадалогія, прынцыпы, метады, гіста
рызм, аб’ектыўнасць, сістэмнасць, гісторыка
генетычны метад, гісторыка
параў
нальны метад, гісторыка
тыпалагічны метад, гісторыка
сістэмны метад, крыніцы
гістарычнай навукі, лінейныя і нелінейныя падыходы, фармацыя, цывілізацыя,
аграрнае грамадства, індустрыяльнае грамадства, постіндустрыяльнае грамадства,
перыядызацыя, першабытнае грамадства, сярэднія вякі, Новы час, Навейшы час.
Кантрольныя пытанні і заданні
Назавіце прадмет і аб’ект гістарычнайнавукі.
У чым заключаюцца асноўныя адрозненні гісторыі ад прыродазнаў
чых і іншых сацыяльна
гуманітарных навук?
Якія функцыі выконвае гісторыя як навука?
Што такое метадалогія навукі?
Што ўяўляюць сабой прынцыпы і метады навукі?
6.
Назавіце асноўныя прынцыпы гістарычнай навукі
вызначце іх сутнасць.
Вызначце асноўныя метады гістарычнай навукі і ахарактарызуйце іх.
Якія асноўныя падыходы да вывучэння гісторыі вам вядомы? Пака
жыце адрозненні паміж імі.
Чым характарызуецца фармацыйны падыход да вывучэння гісторыі?
Вызначце моцныя і слабыя бакі дадзенага падыходу.
Вызначце спецыфіку тэхналагічнага дэтэрмінізму пры вывучэнні
гісторыі. Дайце параўнальную характарыстыку аграрнага, індустрыяльнага і
постіндустрыяльнага грамадства.
У чым спецыфіка цывілізацыйнага падыходу? У чым палягае яго
карэннае адрозненне ад лінейных падыходаў?
Што такое цывілізацыя і якія іх тыпы вы ведаеце?
Якія падыходы да перыядызацыі гісторыі Беларусі вам вядомы
Вызначце асноўныя рысы гістарычных стадый паводле ўнівер
сальнай перыядызацыі.
Паразважайце, якая з вызначаных перыядызацый гісторыі Беларусі
падаецца вам набольш абгрунтаванай.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Гісторыя ў сістэме сацыяльна
гуманітарных навук.
Фарміраванне і развіццё прынцыпу гістарызму ў гістарычнай навуцы.
Канцэпцыя “трох хваляў” у развіцці гісторыі паводле Э.Тофлера.
Цывілізацыйная канцэпцыя А.Тойнбі.
Фарміраванне беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі.
МОДУЛЬ 1. ЦЫВІЛІЗАЦЫЙНАЯ СПАДЧЫНА СТАРАЖЫТНАГА
СВЕТУ, СЯРЭДНІХ ВЯКОЎ І БЕЛАРУСЬ
Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі
У ходзе
(фарміравання чалавека сучаснага тыпу) на ас
нове археалагічных знаходак навукоўцы вылучаюць наступныя формы фізіч
нага развіцця чалавека
аўстралапітэк
(4–
3 млн гадоў назад)
(2–
0,5 млн гадоў назад)
неандэрталец
(500–
гадоў назад)
(чалавек сучаснага тыпу) (ад 40 тыс. гадоў назад).
У гісторыі першабытнага грамадства ў залежнасці ад выкарыстання
таго ці іншага матэрыялу для вырабу прылад працы вылучаюць тры асноўныя
перыяды:1) каменны век;2) бронзавы век;3) жалезны век.
У розных рэгіёнах свету храналагічныя межы гэтых перыядаў
адрозніваліся.
На тэрыторыі Беларусі з’яўленне першых людзей датуецца перыядам
гг. да н.э.
Паводле выкарыстання асноўнага матэрыялу
з якога людзі рабілі пры
лады працы, археолагі першым перыядам у гісторыі чалавецтва называюць
каменны век
(храналагічныя межы на тэрыторыі Беларусі: з
100–40
2
тыс. да н.э.
. У сваю чаргукаменны век падзяляюць на тры перыяды
палеаліт (ранні каменны век
100–40
па 10 тыс. да н.э.)
мезаліт (сярэдні каменны ве
5 тыс. да н.э.)
неаліт (позні каменны век; 5
3 тыс. да н.э.)
Палеаліт
па 10 тыс. да н.э.)
У гэты перыяд на тэрыторыі Беларусі перыядычна наступае і адыхо
дзіць ледавік, пануе арктычны клімат. Прыблізна
100–
40 тыс. гг. дан.э. на
тэрыторыю Беларусі прыходзяць першыя людзі. Гэта былі
неандэртальцы
паводле сваіх фізіялагічных параметраў людзі з сучасным памерам і будовай
мозгу, але больш нізкарослыя, мускулістыя, з вялікімі надброўнымі дугамі і
слабавыражанай сківіцай. Аб пранікненні неандэртальцаў на тэрыторыю Бе
ларусі сведчаць археалагічныя знаходкі каля вёсак Свяцілавічы, Абідавічы,
Бердыж. Яны карысталіся грубаабабітымі прыладамі працы
востраканечні
камі, рубіламі, нажамі і інш
, навучыліся паляваць на маманта, здабываць
агонь, будаваць прымітыўнае жытло са скур жывёл. Наступленне новага леда
віку спыніла пражыванне неандэртальцаў на тэрыторыі Беларусі.
гг. да н.э. адбываецца адліга
краманьёнцы
якія ствараюць стаянкі каля в.Юра
(26
тыс.гг. да н.э.) і Бердыж (23 тыс.гг. да н.э.). У гэты перыяд людзі
жылі на невялікіх стаянках па 20
30 чалавек у шалашах і паўзямлянках, якія
пакрывалі скурамі і насціламі з дрэва. Іх асноўнымі прыладамі працы былі
скрэблы, праколкі, рубілы, наканечнікі дзідаў іг.д. Асноўныя матэрыялы, з
якіх яны вырабляліся
косткі жывёл, дрэва, камяні і крэмень. Выкарыстоў
ваўся агонь.Галоўнымі відамі заняткаў насельніцтва з’яўляліся загоннае па
ляванне на буйных жывёл і збіральніцтва. Паляванне ажыццяўлялася калек
тыўна на мамантаў, паўночных аленяў, шарсцістых насарогаў, тураў, якіх зага
нялі ў ямы
пасткі і забівалі камянямі і грубаапрацаванымі сякерамі, коп’ямі
У перыяд палеаліту складваецца першы тып сацыяльнай арганізацыі
родавая абшчына
аб’яднанне людзей аднаго паходжання, што
пражываюць на пэўнай тэрыторыі
) меў такія агульныя прыкметы, як адзін
ства паходжання і агульная (калектыўная) ўласнасць на сродкі і вынікі працы.
Радство ў межах абшчыны вылічвалася, як правіла, па жаночай лініі
матрыярхат
Гэта пацвярджаецца наскальным роспісам і “неалітычнымі
Венерамі” (скульптуркі багінь
абярэгаў).
Прыкладна 18
10 тыс. гг. да н.э. на тэрыторыі Беларусі адбылося но
вае абледзяненне, якое прывяло да адыходу людзей.
Мезаліт
(10 –
5 тыс. да н.э.)
Напачатку гэтага перыяду ледавік канчаткова сышоў
і на тэрыторыі
Беларусі сфарміравалася рачная і азёрная сетка, выраслі лясы, склаўся сучас
ны раслінны і жывёльны свет.Тэрыторыя была цалкам заселена, увайшла ў
паверхню Зямлі
дзе жыве чалавек.
Вядома каля 120 стаянак гэтага перыяду, на якіх пражывала каля 4,5
–6
тыс. чалавек. Амаль усе яны знаходзіліся на берагах рэк, каля радовішчаў крэ
меню. Мезалітычныя стаянкі былі невялікія па памерах, складаліся з шалашоў і
зямлянак. Асноўнымі заняткамі насельніцтва з’яўляліся паляванне, збіральніц
тва, рыбалоўства. Да ліку асноўных дасягненняў дадзенага перыяду належаць:
лук і стрэлы (дзякуючы ім
паляванне набыло індывідуальны характар);
касцяныя кручкі і гарпуны, драўляныя чоўны (дзякуючы ім
узнікла
рыбалоўства);
выраб састаўных прылад працы;
прыручэнне сабакі.
Асноўнымі відамі матэрыялу для вырабу прылад працы заставаліся
крэмень, косткі і дрэва.
У сацыяльнай арганізацыі грамадства ўмацоўваецца родавая абшчына.
Неаліт
Паводле дадзеных археалагічных раскопак, зафіксавана наяўнасць каля
500 неалітычных стаянак на тэрыторыі Беларусі, насельніцтва якіх налічвала
36 тыс. чалавек. Асноўнымі заняткамі насельніцтва застаюцца паля
ванне, рыбалоўства, збіральніцтва. У той жа час удасканальваюцца прылады
працы за кошт новых тэхналогій апрацоўкі крэменю: шліфаванне, свідраванне,
паліраванне. Гэта дазволіла ствараць больш якасныя прылады працы
асаблі
ва палепшыліся магчымасці выкарыстання сякер, якія з гэтага часу не прывяз
валіся да дрэўка, а насаджваліся на яго. Павялічваюцца памеры здабычы крэ
меню, ствараюцца шматлікія
для здабычы крэменю. Пад в. Краснасел
ле Ваўкавыскага раёна археолагі знайшлі больш за 1000 шахтаў па здабычы
крэменюглыбінёй
5–
8 метраў.Узнікаюць новыя віды дзейнасці
ткацтва і
вырабляецца адзенне з тканіны, гліняны ляпны посуд з вострым
дном і г.д. У рыбалоўстве на змену гарпуну прыйшлі вуда, кручок і рыбалоўныя
сеткі. Асноўныя тыпы жытла ў перыяд неаліту
паўзямлянкі і наземныя жытлы
слупавой канструкцыі. З’яўляюцца першыя формы міжрэгіянальнага абмену.
Перыяд неаліту ў сусветным маштабе характарызуецца такой з’явай
як
працэс пераходу ад прысвойваючай гаспадаркі (па
ляванне, рыбалоўства, збіральніцтва) да вытворчай. Першымі формамі вы
творчай гаспадаркі з’явіліся земляробства і жывёлагадоўля. На паўднёва
ходняй тэрыторыі сучаснай Беларусі з 4 тыс. да н.э. пачынаецца станаўленне
матычнага земляробства
(сеялі ячмень, лён) і
жывёлагадоўлі
(прыручаны
буйная рагатая жывёла, свінні). На астатняй тэрыторыі да канца неаліту пера
важае прысвойваючая гаспадарка.
У сацыяльнай арганізацыі грамадства назіраецца росквіт родавай аб
шчыны. Павелічэнне прадуктаў харчавання ў выніку ўдасканалення прылад
працы прыводзіць да пераходу ад ураўняльнага размеркавання ў межах роду
размеркавання згодна звычаю
. Гэта азначала, што лепшы паляўнічы ці
рыбалоў мог пакінуць сабе большую і лепшую частку здабычы. Разрастанне
родаў прыводзіць да іх падзелу і ўзнікнення
аб’яднанняў не
калькіх родаў, якія маюць агульнае паходжанне. Плямёны адрозніваюцца пэў
най агульнасцю матэрыяльнай і духоўнай культуры. Плямёны або аб’яднанні
плямён эпохі неаліту атаясамліваюцца з пэўнымі археалагічнымі культурамі
Адрозненні археалагічных культур выяўляюцца перш за ўсё ў форме і арна
менце глінянай керамікі, якія мелі сваю спецыфіку ў розных плямёнаў. Боль
шасць даследчыкаў лічыць, што з 3 тыс. да н.э. на поўначы і на ўсходзе тэры
торыі Беларусіпераважалі
ўгорскія плямёны
Такім чынам, на працягу каменнага веку на тэрыторыі Беларусі ад
бываецца фарміраванне чалавечага грамадства, замацоўваюцца асноўныя
формы прысвойваючай гаспадаркі (паляванне, збіральніцтва, рыбалоўства) і
сацыяльнай арганізацыі (родавая абшчына).
На Блізкім Усходзе і ў Індыі бронзавы век пачынаецца прыкладна ў
тыс. да н.э.
на тэрыторыі Беларусі яго храналагічныя межы
–2 –
пачатак
тыс. да н.э
Пачатак перыяду звязваецца з прыходам на тэрыторыю Беларусі ван
дроўных жывёлаводаў
індаеўрапейцаў
. Радзіма індаеўрапейцаў
Малая Азія
(сучасная Турцыя). З канца 2 тыс. да н.э. яны пачынаюць масавае перасяленне
на вялікай тэрыторыі ад Індыі да Атлантычнага акіяна
Гэта было абумоўлена
тэхнічнай перавагай індаеўрапейцаў: выкарыстанне кола, вазоў, баявых ка
лясніц, баявых сякер і мячоў.
Індаеўрапейскае засяленне прывяло да таго, што асноўнымі заняткамі
насельніцтва становяцца
і
агнявое і матычнае земля
. Сутнасць апошняга была ў тым, што лясную дзялянку спачатку вы
сякалі, пні карчавалі, потым іх спальвалі, баранавалі зямлю і на ўзбагачанай
попелам глебе засявалі земляробчыя культуры на працягу 4
5 год; потым
праводзілі такую ж аперацыю на новым участку. Глебу апрацоўвалі матыкай, а
таксама
ралам
(правобразам плуга), у які ўпрагалі валоў ці каня. Асноўнымі зем
ляробчымі культурамі былі пшаніца, ячмень, авёс, проса, гарох, бабы. Паля
ванне, збіральніцтва і рыбалоўства пераўтварыліся ў дапаможныя віды заняткаў.
ранейшаму вырабляліся з крэменю.
завых рэчаў
было мала, у асноўным гэта зброя і ўпрыгожанні
Паколькі ас
ноўныя радовішчы медзі і волава знаходзіліся далёка ад тэрыторыі Беларусі
(Каўказ, Карпаты), гэта вымушала насельніцтва Беларусі ўключацца ў міжна
родны абмен і гандаль. На тэрыторыі Беларусі для гаспадарчых патрэб выка
рыстоўвалі каменныя прылады, а для ўпрыгожанняў і рэлігійных патрэб
бронзавыя, таму некаторыя навукоўцы лічаць, што тут быў змешаны камен
бронзавы век (
Складванне вытворчай гаспадаркі стымулявала пераход да аседлага ла
ду жыцця. Замест аднакамерных жылых пабудоў (паўзямлянак ці наземных
жытлаў) будуюць двухкамерныя жытлы. З’явіліся лавы і сталы, керамічны
посуд з плоскім дном, што ставіўся на сталы і плоскі ачаг.
Істотныя змены адбываюцца ў
сацыяльнай арганізацыі грамадства
. Зем
ляробства, жывёлагадоўля, а таксама войны, якія выклікалі амаль пастаянныя
сутычкі індаеўрапейцаў з мясцовым насельніцтвам спрыялі таму, што на пер
шае месца ў сацыяльнай іерархіі выходзіць мужчына. Узнікае
галоўным у родзе становіцца мужчына; род лічыцца па бацькоўскай лініі.
Роды пачынаюць падзяляцца на
патрыярхальныя сем’і
са сваякоў 2
–4
Пры захаванні родавай уласнасці на зямлю карыстанне ёю ажыц
цяўляецца асобнымі вялікімі патрыярхальнымі сем’ямі; жывёла, жытло, пры
лады працы і быту, зброя становяцца ўласнасцю асобных сем’яў.Узнікае
цыяльная няроўнасць
: з’яўляюцца больш багатыя і бедныя роды і сем’і; асаб
ліва ўзрастае статус і багацце ваенных правадыроў і старэйшын плямёнаў. У
той жа час асноўныя пытанні жыцця роду ці племені выра
шаліся на агуль
ных сходах узброеных мужчын
такі лад сацыяльна
палітычнай арганізацыі
атрымаў назву “
ваенная дэмакратыя
Індаеўрапейцы паступова асімілявалі мясцовае насельніцтва. У археа
лагічным плане раннія індаеўрапейцы атаясамліваюцца з
культурамі баявых
шнуравой керамікі
Пазнейкультуры шнуравой керамікі падзяля
юцца нашэраг рэгіянальных культур
У другой палове 2 тыс. да н.э. яны аб’
тшцінецкую культуру
У Падзвіннііснавала
паўночнабеларуская культура
Яна прадстаўляла
даіндаеўрапейскае, відавочна
фіна
ўгорскае насельніцтва, якое займалася пе
раважна паляваннем і збіральніцтвам
Такім чынам, на працягу бронзавага веку на тэрыторыі Беларусі адбы
ваецца пераход да вытворчай гаспадаркі ў формах земляробства і жывёла
гадоўлі, фарміруецца патрыярхальная родавая абшчына.
Жалезны век
натэрыторыі Беларусі ахоплівае перыяд
VIII–VII
–VIII
ст. н.э. У гэты перыяд асноўным матэрыялам для вырабу прылад
, якое выплаўлялася з мясцовай балотнай руды ў не
вялікіх гліняных печах. З дапамогай жалезных вырабаў удасканальваюцца
прылады працы земляробства (наканечнікі для ралаў), ткацтва, ганчарства,
пляцення, зброя. Узнікае
як асобны від рамяства.
Вынікам выкарыстання жалеза ў гаспадарцы становіцца рост прадук
цыйнасці працы. Земляробства і жывёлагадоўля канчаткова замацоўваюцца ў
якасці асноўных форм гаспадарання. У некаторых раёнах на змену лядна
нявому прыходзіць
ворыўнае земляробства
. Распаўсюджваецца рэгіянальны
абмен паміж рознымі плямёнамі. Гаспадарка і матэрыяльная культура на поў
дні Беларусі ў жалезным веку адчувалі значны ўплыў з боку больш развітых
суседніх рэгіёнаў старажытнаеўрапейскай цывілізацыі. Тут знойдзены скіф
скія і кельцкія жалезныя вырабы, антычныя манеты і амфары. У цэнтры і на
поўначы Беларусі матэрыяльная культура развівалася больш павольна.
Да пачатку жалезнага веку ў грамадскім жыцці канчаткова ўсталяваўся
. У сацыяльнай арганізацыі грамадства паступова адбываецца
разлажэнне родавай абшчыны
, пра што сведчаць наступныя з’явы:
разам з вялікімі патрыярхальнымі сем’ямі ўзнікаюць
малыя патры
ярхальныя сем’і
(бацька, маці і дзеці), якія маюць асабістую гаспадарку пры
агульнай уласнасці абшчыны на зямлю;
у склад абшчыны пачынаюць уваходзяць прадстаўнікі розных родаў;
сувязі паміж абшчыннікамі становяца не кроўна
роднаснымі, а суседскімі;
узмацняецца
сацыяльная няроўнасць
; значна павялічваецца роля ў кі
раванні плямёнамі ваенных правадыроў і рода
племянных старэйшын;
патрыярхальнае рабства
Павелічэнне агульнай колькасці насельніцтва, рост вырабленай грамад
ствам прадукцыі і маёмаснае расслаенне абумовілі абвастрэнне ўзброеных
сутычак паміж рознымі плямёнамі за зямлю і матэрыяльныя каштоўнасці. У
гэтых умовах узнікае новы тып паселішчаў
гарадзішчы
у якіх знаходзілася
сядзіба ваенных правадыроў і дзе насельніцтва хавалася падчас ваенных су
тычак. Крыху пазней з’явіліся
неўмацаваныя пасёлкі земляробаў,
але яны, як правіла, знаходзіліся побач з гарадзішчамі. Жылыя пабудовы сталі
больш разнастайныя, побач з імі размяшчаліся гаспадарчыя збудаванні.
У жалезным веку завяршаецца працэс асіміляцыі мясцовага насельніц
тва індаеўрапейцамі. Адбываецца дыферэнцыяцыя індаеўрапейскіх этнічных
груп: балты, славяне, германцы, кельты і г.д. На тэрыторыі Беларусі складва
ецца некалькі асноўных археалагічных культур:
мілаградская культура
(VII–III
стст. да н.э.);
зарубінецкая культура
(III
ст. да н.э.
–II
ст. да н.э.);
кіеўская культура
(II–VI
стст.)
поўдзень Беларусі;
паморская культура
паўднёвы захад Беларусі;
культура штрыхаванай керамікі
(VII
ст. да н.э.
–V
ст. н.э.)
захад і
цэнтр Беларусі;
дзвінская культура
(VII
ст. да н.э.
–V
ст. н.э.)
поўнач
Культуру штрыхаванай керамікі і днепра
дзвінскую большасць наву
коўцаў адносяць да балтаў. Паморская культура разглядаецца пераважна як
славянская. Адносна культур на поўдні Беларусі сярод даследчыкаў няма
адзінства: адны лічаць іх славянамі, другія
балтамі, трэція
прамежкавымі
этнічнымі групамі паміж балтамі і славянамі.
IV–VIII
стст. у Еўропе адбываецца працэс, які атрымаў назву “
кае перасяленне народаў
”, які суправаджаўся перамяшчэннем вялікіх мас на
сельніцтва. У
II–IV
стст. праз тэрыторыю паўднёва
заходняй часткі Беларусі
праходзілі германскія плямёны
готаў і гепідаў
. У
V–VI
стст. пачынаецца
працэс пранікнення
славянскіх плямёнаў
. Прарадзімай славян лічыцца Вісла
Одэрскае міжрэчча (тэрыторыя сучаснай Польшчы), а таксама прылеглая
частка лясной зоны (паўднёвы захад сучаснай Беларусі і паўночны захад су
часнай Украіны). З
V–VI
стст. частка славянскіх плямёнаў перасяляецца на
поўдзень (Балканы), частка
на ўсход і поўнач.
V–VIII
стст. на тэрыторыі Беларусі складваюцца новыя археала
гічныя культуры:
на поўдні;
банцараўская
на захадзе і ў цэнтры;
калочынская
на ўсходзе.
Пражскую культурунавукоўцы лічаць славянскай. Банцараўская і кало
чынская культуры лічацца балцкімі, але ў іх прысутнічаюць моцныя славян
скія элементы (тып жылля
паўзямлянка з вогнішчам у дальнім вугле
прос
тая карычневая кераміка без арнаменту
пахаванні ў паўсферычных курганах).
VIII–IX
стст. пачынаецца масавае засяленне тэрыторыі Беларусі
і заваяванне імі мясцовага балцкага насельніцтва. Гэты працэс рас
цягнуўся на многія стагоддзі; яго вынікам стала тое, што славяне падначалілі
балтаў палітычна, а таксама паступова асімілявалі ў культурным плане. У гэ
тым працэсе славянам спрыялі іх большая скансалідаванасць, вышэйшы
ўзровень развіцця гаспадаркі, больш развітыя сацыяльна
эканамічныя струк
туры. У славян у большай ступені, чым у балтаў
праяўлялася разлажэнне ро
давай абшчыны, узвышэнне правадыроў і знаці, што стварала перадумовы
расслаення грамадства. Неабходнасць утрымання пад уладай падначаленага
насельніцтва садзейнічала ўзмацненню ўлады знаці і ўтварэння дзяржаў.
Такім чынам, у жалезным веку на тэрыторыі Беларусі канчаткова за
мацоўваецца вытворчая гаспадарка, адбываецца разлажэнне сацыяльных
інстытутаў рода
племяннога грамадства і ствараюцца перадумовы перахо
ду да сацыяльна разнароднага грамадства і дзяржаўнасці.
Першабытны лад і рэлігія
Зыходзячы з дадзеных археалогіі і антрапалогіі, якая вывучае даінду
стрыяльныя грамадствы сучаснасці, у першабытных людзей ужо з часоў па
леаліту існавалі
. Даказана існаванне рэлігіі і пахавальна
га культу ў неандэртальцаў (яны клалі ў магілы ежу, кветкі, зброю і г.д.). З
прыходам славян у познім жалезным веку пашырылася традыцыя крэмацыі
толькі з замацаваннем хрысціянства вярнуліся да трупапакладання.
першабытнай рэлігіі былі:
вера ў звышнатуральную сувязь паміж чалавекам і прад
стаўнікамі жывёльнага і расліннага свету, паходжанне роду ад гэтых прад
стаўнікоў (напрыклад
імёны і назвы плямёнаў
вера ў звышнатуральныя якасці прыродных аб’ектаў
пакланенне камяням, дрэвам), а таксама ў сувязь чалавека і прадмета
шчаслівая дзіда);
вера ў існаванне душы ў чалавекуі духаў у прыродзе ;
вера ў магчымасць уздзеяння на прыродныя аб’екты і людзей
з дапамогай асаблівых дзеянняў (напр.
замовы, праклёны і г.д.).
У канцы бронзавага і жалезным веку рэлігійныя вераванні індаеўра
пейскага насельніцтва набываюць больш сістэматызаваны выгляд. У жалез
ным веку ў балтаў і славян фарміруецца
рэлігія, заснаваная на ве
ры ў шматлікіх багоў. Ствараецца
пантэон паганскіх (язычніцкіх) багоў
, га
лоўнымі з якіх з’яўляліся
(бог грому, маланкі і вайны)
(бог
ронца хатняй жывёлы і дабрабыту)
(бог сонца)
(бог неба),
Цёця, Лада, Купала
і інш. Кожнаму богу прыносіліся ахвяры, былі прысвеча
ны асобныя мясціны (крыніцы, валуны), святы і абрады, некаторыя з якіх да
гэтуль шануюцца беларусамі (Купала, Каляды, Масленіца і г.д.
спецыяльная праслойка служыцеляў рэлігійнага культу
Такім чынам, у першабытным грамадстве адбываецца фарміраванне
рэлігійных вераванняў і культу, паступова складваецца політэістычная языч
ніцкая рэлігія.
Асноўныя паняцці для засваення
Антрапагенэз, неандэрталец, краманьёнец, ледавік, палеаліт, паляванне,
збіральніцтва, родавая абшчына, матрыярхат, мезаліт, рыбалоўства, неаліт,
ткацтва, ганчарства, неалітычная рэвалюцыя, археалагічныя культуры, фіна
угры, бронзавы век, індаеўрапейцы, жывёлагадоўля, лядна
агнявое земляроб
ства, энеаліт, патрыярхат, вялікія патрыярхальныя сем’і, “ваенная дэмакратыя”,
жалезны век, ворыўнае земляробства,малыя патрыярхальныя сем’і, тэрытары
яльная (суседская) абшчына, гарадзішчы, селішчы, балты, славяне, “Вялікае
перасяленне народаў”, татэмізм, фетышызм, анімізм, магія, політэізм, пантэон.
Кантрольныя пытанні і заданні
Калі і дзе ўпершыню з’явіліся людзі на тэрыторыі Беларусі?
Ахарактарызуйце асноўныя рысы жыцця і заняткі людзей на па
леалітычных стаянках.
Што такое родавая абшчына? Які характар мела родавая абшчына ў
каменным веку?
Якія змены адбываюцца ў занятках людзей і сацыяльнай арганізацыі
ў перыяд мезаліту?
Назавіце асноўныя тэхнічныя вынаходніцтвы перыяду мезаліту
Якія новыя віды дзейнасці з’явіліся ў насельніцтва Беларусі ў перы
яд неаліту?
Што такое “неалітычная рэвалюцыя”? Калі яна пачалася на тэрыто
рыі Беларусі?
Якія змены адбыліся ў сацыяльнай арганізацыі грамадства ў перыяд
неаліту?
Калі на землях Беларусі пачаўся бронзавы век? У чым яго спецы
фіка? Што такое энеаліт?
Хто такія індаеўрапейцы? Якім чынам адбывалася засяленне
тэрыторыі Беларусі індаеўрапейцамі?
Назавіце тэхнічныя вынаходніцтвы індаеўрапейцаў.
Якія формы гаспадарання замацоўваюцца на тэрыторыі Беларусі ў
бронзавым веку?
Якія змены адбываюцца ў сацыяльнай арганізацыі грамадства ў
бронзавым веку?
Да якіх сацыяльна
эканамічных вынікаў прыводзіць распаўсю
джанне жалеза ў якасці асноўнага матэрыялу для вырабу прылад працы?
Якія з’явы сведчаць пра працэсы разлажэння родавай абшчыны ў
жалезным веку?
Якія вы ведаеце асноўныя археалагічныя культуры жалезнага веку?
Што такое “Вялікае перасяленне народаў”? Якім чынам яно за
кранула землі Беларусі?
Вызначце фактары, якія спрыялі заваяванню і асіміляцыі славянамі
балцкага насельніцтва на беларускіх земляху другой палове 1 тыс.?
Назавіце асноўныя формы першабытнай рэлігіі
Што такое політэізм? У чым яго асаблівасці на землях Беларусі?
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Жыццё людзей на палеалітычных стаянках
Краснасельскія шахты, іх станаўленне і развіццё
Індаеўрапейцы: прарадзіма, гісторыя перасялення
Ганчарства і ляпны посуд у бронзавым і жалезным веку
Балты і славяне ў жалезным веку
Гарадзішчы на тэрыторыі Беларусі.
Фарміраванне пантэона багоў у насельніцтва Беларусі ў жалезным веку.
Тэма 2. Раннефеадальныя княствы на беларускіх землях
IX–XIII
IX–XIII
2. Утварэнне першых княстваў на тэрыторыі Беларусі. Іх палітычнае развіццё і
IX–XIII
IX–XIII
стст. на тэрыторыі Беларусі адбываюцца працэсы, харак
тэрныя для ўсёй Усходняй і Цэнтральнай Еўропы перыяду Сярэднявечча
складванне раннефеадальных адносін у эканоміцы і палітыцы;
аддзяленне рамяства ад сельскай гаспадаркі і ўзнікненне гарадоў;
пераход ад родавай да тэрытарыяльнай (суседскай) абшчыны;
фарміраванне феадальнай дзяржаўнасці;
прыняцце хрысціянства ў якасці пануючай рэлігіі і пераўтварэнне яе ў
вызначальную сілу развіцця духоўнай культуры грамадства.
эканамічнае развіццё беларускіх земляў
IX–XIII
стст.
Асноўнымі заняткамі большасці насельніцтва ў Сярэднявеччы з’яўлялі
земляробства
жывёлагадоўля
Існавалі два віды земляробства
агнявое
ворыўнае
. Пры першым варыянце выпальваліся і распрацоўваліся на
дзелы ў лесе (ляды), пры другім ралля была ў штогадовым засеве, а пазней
, калі адно поле апрацоўвалася, а другое адпачывала
“пад парам”. Узніклі новыя прылады працы
двухрогая саха з жалезным нака
нечнікам, серп са стальным навараным лязом, каменныя жорны, драўляныя
Галоўнай сельскагаспадарчай культурай ў гэты час стала
датковымі былі ячмень, пшаніца, авёс, проса, каноплі, лён і г.д. У якасці пра
цоўнай жывёлывыкарыстоўвалі коней і валоў
Дапаможнымі заняткамі на
сельніцтва былі садаводства, агародніцтва, бортніцтва, лясныя промыслы
ткацтва, прадзенне, апрацоўка скур
Канчаткова адбываецца пераход ад родавай да
тэрытарыяльнай (су
седскай) абшчыны
(
У склад абшчыны пачынаюць уваходзіць
прадстаўнікі розных родаў
сувязі паміж абшчыннікамі становяцца не кроўна
роднаснымі, а суседскімі.
Зямля ў часы першых дзяржаўных утварэнняў належала племені, рода
вым і суседскім абшчынам. Паступова ў
IX–XIII
ся маёмаснае раслаенне, захоп зямель прыватнымі асобамі. Назіраецца працэс
станаўлення феадальных адносін. Пад
разумеецца сістэма гра
мадскіх адносін, у аснове якой знаходзіцца прынцып перадачы зямельных
уладанняў вышэйшым уласнікам зямлі ў дзяржаве (князем, каралём) сваім ва
салам на пэўны час або назаўсёды за пэўныя заслугі. Асноўнымі сацыяльнымі
класамі феадальнага грамадства з’яўляюцца
(буйныя уладальнікі
зямлі) і залежныя ад іх
Ва ўмовах фарміравання феадалізму князі становяцца ўладарамі не
толькі ўсёй зямлі ў дзяржаве, як яе кіраўнікі і “божыя памазанікі”, але і ўлас
ных надзелаў. Княскія дружыннікі і заможныя абшчыннікі ў выніку атрыман
ня значных зямельных плошчаў фарміравалі сацыяльны клас феадалаў, які
атрымаў ва Усходняй Еўропе назву
Феадальнае землеўладаннефарміравалася такімі асноўнымі шляхамі, як
падараванні зямлі князямі сваім дружыннікам за ваенную або грамадзянскую
службу і падараванні ад князёў і баяраў царкве.
Адрозніваюць феадальнае землеўладанне княскае
баярскае іцаркоўнае
Асноўнымі тыпамі феадальных уладанняў былі
вотчына
уладанне з
правам поўнага распараджэння і перадачы па спадчыне) і
правам абмежаванага распараджэння без права перадачы па спадчыне на пра
цягу жыцця (дажывотна) або на пэўны час
Абсалютная большасць сялян
абшчыннікаў (
) у дадзены перы
яд пражывала на дзяржаўных землях. Усталявалася залежнасць сельскіх аб
шчын ад князёў, якая адлюстроўвалася ў зборы
(натуральнай рэнты) з
асобных сялянскіх абшчын. Даніна збіралася падчас перыядычных паходаў
князёў са сваімі дружынамі ў
, або асобнымі дружыннікамі, якія
атрымлівалі пэўныя тэрыторыі ў “
”. За абарону з боку князя і дру
жыны раз у год у вызначаных памерах у
цэнтры пэўных тэрыто
звозіліся прадукты харчавання, мёд, футра і г.д. Аб’ём даніны
з асобных сялянскіх двароў вызначала абшчына.
У выніку дамоўленасцяў з уласнікамі і трымальнікамі зямлі або з
за не
магчымасці разлічыцца па павіннасцях і даўгах сяляне траплялі ў часовую
або поўную залежнасць ад феадалаў.
асноўныя катэгорыі залежных сялян
акупы
сяляне, якія выконвалі павіннасці на карысць землеўладальніка
на пэўны час за пазыку (“купу”) прадуктамі або грашыма да моманту разліку;
сяляне, якія заключалі дамову (“рад”) з землеўладальніка
мі на пэўны час з фіксацыяй павіннасцей;
людзі, якія страцілі сувязь са сваімі абшчынамі ў выніку не
выканання павіннасцей, нявыплаты пазык ці здзейсненых злачынстваў і жылі
за кошт часовых заробкаў;
хатнія рабы або кабальныя даўжнікі. Рабамі ста
навіліся пераважна ваеннапалонныя, дзеці якіх маглі атрымаць свабоду.
Асноўнымі павіннасцямі феадальна залежнага сялянства былі
(натуральны падатак) і
(адпрацоўка на зямлі феадала)
У разглядаемы перыяд адбываецца аддзяленне рамяства ад сельскай
Гэты працэс абумовілі наступныя фактары:
павелічэнне сельскагаспадарчага прадукту
(у гэтых умовах рамеснікі
могуць забяспечыць сябе ўжо выключна вынікамі сваёй прафесійнай дзейна
сці, а не сельскай гаспадаркай);
удасканаленне промыслаў
(удасканаленне сырадутнага метаду выплаў
кі жалеза, з’яўленне ганчарнага кола, печаў для абпальвання керамікі і г.д.),
што патрабавала спецыяльных ведаў, уменняў і навыкаў, якія маглі ажыццяў
ляць толькі адпаведна падрыхтаваныя для пэўнай дзейнасці людзі.
IX–XIII
вядома каля 40 відаў рамёстваў.
Асноўнымі сярод іх з’яўляліся
апрацоўка жалеза
(вядома 16спецыяльна
ганчарства
апрацоўка скур
ювелірнае майстэрства
будаўнічае рамяство
Развіццё рамяства прыводзіць да фарміравання ў
IX–XIII
якія станавіліся адміністрацыйнымі, рамеснымі, гандлёвымі, абарончымі
і рэлігійна
культурнымі цэнтрамі
Сярод буйнейшых гарадоў гэтага перыядуназавём
(862
г.
(980
г.
г.
(1019
г.
г.
Менск
Гарады фарміраваліся або шляхамстварэння рамесна
гандлёвых пасялен
няў вакол замкаў
рэзідэнцый князёў або баяр, або ў выніку стварэння і разрас
таннярамесна
гандлёвых пасяленняў вакол абшчынна
племянных цэнтраў
Сярэднявечны горад складаўся з дзядзінца, пасада і тарга. На
(замку, градзе) пад аховай умацаванняў знаходзіліся рэзідэнцыі князя, баяр,
буйнога купецтва і вышэйшага духавенства.
з’яўляўся гандлёва
най часткай горада
тут жылі людзі “простага стану”, асноўнымі заняткамі
якіх з’яўляліся рамяство і гандаль, дапаможнымі
агародніцтва, хатняя жы
вёлагадоўля і г.д. На
адбываліся гандлёвыя здзелкі і сходы веча.
Адасабленне рамяства ад сельскай гаспадаркі выклікала развіццё паста
яннага ўнутранага гандлю
у гарадах з’явіліся спецыяльныя месцы для вя
дзення гандлю (таргі). Фарміруецца сацыяльная група
асоб, занятых
у сферы гандлю. Сярод іх вызначаліся буйныя купцы, якія ажыццяўлялі між
народны гандаль. На таргі прывозілі тавары і замежныя купцы.
Гандаль ажыццяўляўся пераважна па рэках. Праз землі Беларусі пра
ходзіла адна з галін міжнароднага гандлёвага шляху “
з вараг у грэкі
”, што
звязваў Заходнюю і Паўночную Еўропу з Візантыяй і арабскім Усходам па рэ
ках Заходняя Дзвіна і Днепр.Янызлучаліся
прамежкамі паміж рэ
камі, на якіх грузы ад адной ракі да другой перацягваліся па сушы. Каля ва
лок былі склады і факторыі купцоў. Гандлёвыяшляхі, што ўзніклі па Сожы,
Прыпяці і Бугу
злучалі прыкаспійскія і заходнееўрапейскія землі.Ад нас па
магістральных шляхах у Візантыю дастаўляліся рабы, лясныя тавары, футра,
мёд, лён, жалезныя вырабы і зброя, а на Поўнач ішлі віно, срэбныя і залатыя
вырабы, манеты, тканіны, грыўны, соль. Прадметамі экспарту з тэрыторыі
Беларусі былі пераважна футра, воск, мёд, лён
імпарту
прадметы раскошы:
тканіны, вострыя прыправы, грэцкія арэхі, шкляны посуд, якія завозіліся
пераважна з Блізкага Усходу і Візантыі.
Развіццё гандлю прывяло да з’яўлення грошай
У
IX–X
ст. на тэрыто
рыі Беларусі былі распаўсюджаныарабскія манеты дырхемы, у канцы
X–
стст.
заходнееўрапейскія дынарыі.У
XI–XIII
стст. у гандлёвых аперацы
ях выкарыстоўвалі плацёжныя зліткі з серабра (грыўны) ці іх вагавыя часткі.
Утварэнне першых княстваў на тэрыторыі Беларусі.
Іх палітычнае развіццё і дзяржаўны лад
У выніку “Вялікага перасялення народаў” на землях Беларусі аселане
калькі славянскіх племянных саюзаў: крывічы, радзімічы, дрыгавічы, валыня
не, якія паступова падпарадкавалі і асімілявалі балцкае насельніцтва
рассяліліся ў вярхоўях Дняпра, Заходняй Дзвіны, Волгі. Сфар
міравалася тры галіны гэтага племяннога саюзу:
Саюз крывічоў
палачан уключаў у сябе тэрыторыю з гарадамі Полацк, Ві
цебск, Лукомль, Менск, Ізяслаўль, Лагойск, Орша, Барысаў.
жылі ў паўднёвай і сярэдняй частцы Беларусі, у цячэннях
рэк Прыпяць і Бярэзіна (гарады Тураў, Слуцк, Пінск).
рассяліліся ў міжрэччы Сожа і Дняпра
(
гарады Рэчыца, Ча
чэрск, Гомель)
У паўднёва
заходняй частцы Беларусі (вакол Бярэсця) адбывалася змя
шэнне плямёнаў валынян і дрыгавічоў.
У заходняй частцы Беларусі пражывалі пераважна
балцкія плямёны
(літва, яцвягі, нальшчаны, дзяволтва і інш.). У
XI–XIII
стст. адбываецца ак
тыўная славянская каланізацыя ў басейн Верхняга Панямоння, дзе былі засна
ваны гарады Новагародак, Гародня, Ваўкавыск.
IX–X
стст. на базе саюзаў плямёнаў (“племянных княжанняў”) на
тэрыторыі Беларусі ўзнікаюць першыя дзяржавы
ст. на аснове племяннога княжання крывічоў
палачан узнікла
лацкае княства
. Яно ахоплівала паўночную і цэнтральную частку сучаснай Бе
ларусі. Цэнтрам княства становіцца
Полацк
першы горад на тэрыторыі Беларусі,
які ўзгадваецца ў летапісахпад
862 г.
, хаця паселішча тут узнікла яшчэ ў
ст. По
лацкае княства размяшчалася на гандлёвых шляхах “з вараг у грэкі” і кантраля
вала частку гэтых шляхоў уздоўж Заходняй Дзвіны і міжрэчча Дзвіны і Дняпра.
Полацкае княства
верагодна,знаходзілася ў саюзных адносінах з ін
шымі славянскімі княствамі ва Усходняй Еўропе, буйнейшыя з якіх мелі цэн
тры ў Кіеве і Ноўгарадзе. На чале гэтых славянскіх княстваў нярэдкастанаві
ліся варажскія (скандынаўскія) князі са сваімі дружынамі. Палачане ў якасці
саюзнікаў прымалі ўдзел ў набегах славян і варагаў на сталіцу Візантыі
Канстанцінопаль. Пасля аднаго з іх
у 907 г.
сярод шэрагу князёў, якія атры
малі долю здабычы, узгадваецца полацкая княгіняПрадслава
У другой палове
ст. буйнейшай дзяржавай ва Усходняй Еўропе стала
Кіеўскае княства
. Паступова яе князі шляхам ваенных захопаў або дагавораў
з мясцовымі князямі падначалілі сваёй уладзе большасць іншых славянскіх
дзяржаў у рэгіёне. На чале Кіеўскай дзяржавы знаходзілася дынастыя вараж
скіх князёў
Русь, першым прадстаўніком якой з’яўляўся Рурык. Паступова
паняцце “Русь” пачынае ахопліваць усе тэрыторыі, на якіяраспаўсюджвалася
ўлада князёў дынастыі Рурыкавічаў
Гісторыкі традыцыйна называюць
скай Руссю
кангламерат усходнеславянскіх княстваў на чале з вялікім князем
з дынастыі Рурыкавічаў.
Першым вядомым з летапісных крыніц полацкім князем з’яўляецца
. Па найбольш верагоднай версіі
ён быў варагам, аб чым сведчаць
шведскія сагі, па іншых альбо быў крывічом, альбо палабскім ці паморскім
славянінам. Падчас міжусобнай барацьбы паміж кіеўскім князем Яраполкам і
наўгародскім князем Уладзімірам, каля 980 г., ён і яго дачка Рагнеда стано
вяцца на бок першага. За гэта і асабістую абразу, якую яму нанеслі, адвяр
гаючы сватаўство да Рагнеды, Уладзімір захапіў Полацк
Рагвалод і яго сыны
былі забітыя, а Рагнеду Уладзімір сілай зрабіў сваёй жонкай
У канцы
X–
пачатку
стст. пад уладай Уладзіміра і яго дынастыі
апынулася большасць усходнеславянскіх княстваў, у тым ліку і Полацкае
Па
ініцыятыве Уладзіміра ў канцы
ст. у Кіеве, а потым ва ўсіх падначаленых
яму землях пануючай рэлігіяй стала
ва ўсходняй версіі. З таго
часу ўсходняе хрысціянства (праваслаўе) ва Усходняй Еўропе называлася
У канцы
ст. (каля 988 г.) было адноўлена Полацкае княства ў якасці
ўдзельнага княства ў складзе Кіеўскай дзяржавы. На чале яго быў пастаўлены
старэйшы сын Уладзіміра ад Рагнеды
Ізяслаў Уладзіміравіч
(988 – 1001
гг.
Паколькі Ізяслаў з’яўляўся нашчадкам Рагвалода
з устанаўленнем яго ўлады
звязваецца аднаўленне полацкай княскай дынастыі.
Пасля смерці Ізяслава полацкімі князямі з’яўляліся яго сыны
Усяслаў
Брачыслаў
(1003 – 1044
Палітычнае развіццё Полацкага княства ў
ст.
Пасля смерці князя Уладзіміра Святаславіча ў Кіеўскай дзяржаве пача
лася барацьба за ўладу паміж яго нашчадкамі, адным з якіх быў полацкі князь
Брачыслаў. Пад яго кіраўніцтвам палачане ў 1021 г. захапілі і разрабавалі
Ноўгарад. Войска наўгародскага і кіеўскага князя Яраслава Мудрага (сына
Уладзіміра) і Рагнеды дагнала іх на р. Судамір. Пасля ўзброенай сутычкі быў
заключаны мір, паводле якога да Полацкага княства былі далучаны Віцебск,
Усвяты і валокі паміж Дняпром і Заходняй Дзвіной. У
1021–
1026 гг. Брачы
слаў становіцца кіеўскім князем сумесна з Яраславам Мудрым, пры гэтым
працягваючы заставацца полацкім князем. З 1026 г. у Кіеве ўстанаўліваецца
аднаасобная ўлада Яраслава Мудрага. Узамен за гэта князь Брачыслаў атрым
лівае фактычна поўную ўладу ў Полацкай зямлі. Полацкае княства аднаўляе
сваю дзяржаўную самастойнасць
Падчас княжання Брачыслава Полацкае княствазахоўвала саюзніцкія
адносіны з Кіеўскай дзяржавай
Дружыны полацкіх і кіеўскіх князёў сумесна
ўдзельнічалі ў паходах на суседнія балцкія землі,у заснаванні Браслава і, ве
рагодна, Новагародка.
Найвялікшага росквіту Полацкае княства дасягнула падчас княжання
Усяслава Брачыслававіча “Чарадзея”
(1044 – 1101
гг.
У гэты час абвастра
юцца адносіны Полацкага княства з Кіеўскай дзяржавай і падуладнымі ёй
княствамі. Асноўнымі прычынамі гэтага з’яўляліся:
імкненне кіеўскіх князёў падначаліць сваёй уладзе Полацк і барацьба
Полацкага княства за захаванне самастойнасці;
барацьба з Наўгародскім княствам, якое было саюзнікам Кіева, за кан
троль над валокамі на шляху “з вараг у грэкі” ля рэк Заходняя Дзвіна і Днепр
Усвяты).
У 1065
1066 гг. палачане на чале з Усяславам здзейснілі рабаўнічыя
паходы на Пскоў і Ноўгарад. У адказ князі Кіеўскай Русі накіравалі супраць
Полацкага княства вялікія сілы, якія спалілі Менск. 3 сакавіка
г. паміж
імі і палачанамі адбылася бітва на р. Нямізе, якая скончылася велізарнымі
стратамі для абодвух бакоў. Запрошаны на перамовы Усяслаў з сынамі быў
захоплены ў палон і пасаджаны ў Кіеве ў поруб (турму). У выніку народнага
паўстання ў 1068 г
Усяслаў Чарадзей на 7 месяцаў стаў князем у Кіеве. Але ў
1069 г. быў пазбаўленыпасаду і вымушаны змагацца за полацкі трон. У
г. ён канчаткова вярнуў сабе ўладу ў Полацку
У 1077 і 1084 гг. адзін з
кіеўскіх князёў Уладзімір Манамах здзейсніў паходы на Полацк і Менск. У
1078 г. палачане спалілі Смаленск.
Яшчэ адным накірункам знешняй палітыкі Усяслава з’яўлялася
экспансія
на землі балцкіх плямёнаў
. Полацкае княства ўстанавіла сваю ўладу, якая выяў
лялася ў выплаце даніны, над плямёнамі яцвягаў, літвы (на тэрыторыі сучасных
усходняй Літвы і заходняй Беларусі), латгалаў і ліваў (на тэрыторыі сучаснай
Латвіі). На землях латгалаў ствараюццаславянскія гарады Кукенойс і Герцыке.
Феадальная раздробленасць Полацкага княства
Пасля смерці Усяслава ў 1101 г. тэрыторыя Полацкага княства была па
дзелена нашэрагудзельных княстваў: Віцебскае, Менскае, Ізяслаўскае, Ла
гойскае, Друцкае, Лукомскае
такпачаўся перыяд
феадальнай раздроблена
. Кожнае з удзельных княстваў мела ўласныя органы кіравання, войска, па
датковую сістэму. У той жа час яны падпарадкоўваліся полацкаму князю, што
выяўлялася ў выплаце даніны, адзінай знешняй палітыцы, сумесных ваенных
паходах. На чале ўдзельных княстваў станавіліся князі полацкай дынастыі.
Вялікі князь полацкі з’яўляўся свайго роду старшынёй федэратыўнага саюзу
князёў Полацкай зямлі.
Прычыны феадальнай раздробленасці
эканамічнае развіццё асобных рэгіёнаў, што выклікала ўзвышэнне іх
палітычнага значэння;
неабходнасць упарадкавання адносін паміж прадстаўнікамі княскай
дынастыі, каб прадухіліць барацьбу за галоўны пасад.
У першай трэці
ст. працягваецца барацьба Полацкага княства з Кі
еўскай дзяржавай. Найбольш актыўную палітыку, скіраваную супраць Кіева
праводзіў менскі ўдзельны князь
, які ў 1116 г. здзейсніў паход
на Слуцк, а ў 1117 г.
на Оршу і Копысь. У выніку паходу кааліцыі шэрагу
ўсходнеславянскіх князёў на чале з Уладзімірам Манамахам Глеб быў захоп
лены ў палон,дзе быў атручаны ў 1119 г.
У 1127 г. быў арганізаваны вялікі паход на чале з кіеўскім князем Мсці
славам супраць Полацкай зямлі. Падчас яго былі захоплены Лагойск, Ізя
слаўль; Полацкае княства фактычна было падпарадкавана Кіеву. У 1129 г.
удзельных полацкіх князёў разам з сем’ямі былі высланы ў Візантыю, адкуль
вярнуліся толькі ў 1139 г.
х гг. адбываецца распад Кіеўскай дзяржавы
і яна паступова губ
ляе пануючы ўплыў у рэгіёне. У
г. полацкае веча выгнала кіеўскага стаў
леніка Ізяслава і выбрала на княжанне прадстаўніка полацкай дынастыі
Васільку Святаславіча
XII–XIII
стст. у Полацкай зямлі фарміруецца новая сістэма дзяржаў
палітычнага ладу, якая можа быць ахарактарызавана як
вечавая дэмакра
Асноўнымі органамі дзяржаўнай улады ў Полацкім і ўдзельных кня
ствах з’яўляліся
афіцыйны кіраўнік дзяржавы, узначальваў ваенныя сілы і ад
міністрацыйны апарат, ажыццяўляў суд (выбіраўся вечам з ліку прадстаўні
коў полацкай княскай дынастыі);
дружына
пастаянныя прафесійныя ўзброеныя сілы пры князю; яе
прадстаўнікі з’яўляліся дарадцамі князя ў ажыццяўленні адміністрацыйнага
кіравання, суда, зборы даніны
удзельнічалі ў ваенных паходах. У дружыне
вылучаліся дзве групы:
баяры
(старшыя дружыннікі) і
дваране
(малодшыя
дружыннікі);
агульны сход усіх свабодных дарослых жыхароў княства муж
чынскага полу. Яго функцыямі былі запрашэнне на трон і выгнанне князёў,
заключэнне міжнародных дагавораў, абвяшчэнне вайны і заключэнне міру,
ажыццяўленне вышэйшага суда. Вялікі ўплыў на веча мелі буйныя земле
ўладальнікі і купцы, вышэйшае духавенства на чале з епіскапам.
Феадальная раздробленасць прыводзіла да частых канфліктаў паміж
асобнымі ўдзельнымі князямі. Паміж імі ішла барацьба за валоданне цэн
тральным полацкім пасадам. Гэта прыводзіла да міжусобных войнаў, у якія
часта ўмешваліся іншыя дзяржавы. У 1151
1161 гг. адбылася міжусобная
вайна, падчас якой быў упершыню выгнаны полацкім вечам князь Рагвалод
Васількавіч і запрошаны менскі князь Расціслаў Глебавіч. У выніку вайны
ўладу атрымаў полацка
віцебскі князь Усяслаў Васількавіч.
Ваўмовах міжусобных канфліктаў аслабляецца ўлада князёў і ўзмацняец
цазначэнне веча
Мясцовыя князі канчаткова становяцца “служылымі”, то бок
наймаюцца і выганяюцца згодна з рашэннем веча, за якім стаяць мясцовыя
“моцныя людзі”.Павялічваецца ўплыў полацкіх праваслаўных епіскапаў
прадстаўнік “міру”
хрысціян (сукупнасці “грамадзян”),
дзяржаўныя дамо
вы першым замацоўваў епіскап. Вяршыня вечавай дэмакратыі наступіла ў
1190 г., калі на чале Полацка фармальна стаяла рада з 30 старэйшын.
У другой палове
XII–
першай палове
стст. Полацкае княстваўцяг
ваецца ў палітычную барацьбу паміж Суздалем, Чарнігавам, Смаленскам, Ноў
гарадам і Псковам.
Паміж імі ішла барацьба за панаванне ў рэгіёне і кантроль
над гандлёвымі шляхамі “з вараг у грэкі”. Князь Уладзімір Полацкі (1186
гг.) спачатку ваяваў супраць Смаленскага княства, затым заключыў з ім
саюз супраць крыжакоў. У першай трэці
ст. смаленскія князі пачалі
актыўна ўмешвацца ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў Полацкім княстве; пад
іх кантроль пераходзіць Віцебск. У 1222 г. смаленскія войскі занялі Полацк
і
на некаторы час на Полацкай зямлі ўсталявалася ўлада смаленскіх князёў.
Верагодна, з
за небяспекі мангольскіх прэтэнзій пасля разгрому Руры
кавічаў з 1248 г. у Полацку княжыў выгнаны з Літвы Міндоўгам князь Таўці
віл. Пасля гэтага ў другой палове
ст.то ажыццяўляліся саюзы Полацка з
то запрашаліся на княжанне смаленскія князі Рурыкавічы.
Такім чынам, Полацкае княства ў
IX–XIII
стст. з’яўлялася буйнейшым
дзяржаўным утварэннем на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Пасля непрацяг
лага перыяду палітычнай залежнасці ад Кіеўскай дзяржавыяно на працягу
XI–XIII
стст. ажыццяўляла самастойную ўнутраную і знешнюю палітыку.
Пад уплывам феадальнай раздробленасці ў Полацкім княстве склалася спецы
фічная форма дзяржаўна
палітычнага ўладкавання
вечавая дэмакратыя.
Тураўскае княства
Тураўскае княства сфарміравалася на аснове племяннога княжання
дрыгавічоў. Яно ахоплівала тэрыторыю сучаснай паўднёвай Беларусі
Палесся.
Тураўскае княства
ўзнікла на водным Прыпяцка
Бугскім гандлёвым шляху з
Кіева ў Польшчу. Яго цэнтрам з’яўляўся
Тураў
, чыя
назва, верагодна, паходзіць
ад імя міфічнага князя Тура. Упершыню Тураў узгадваецца ў летапісах пад 980 г
З летапісаў вядома, што падчас праўлення кіеўскага князя Уладзіміра
Тураўскае княства было падпарадкавана Кіеўскай дзяржаве ў якасці ўдзельнага
Першым удзельным князем Турава стаўсын Уладзіміра
Святаполк
Уладзіміравіч
(988 – 1015
гг.
Тураўскімі князямі станавіліся, як правіла, ста
рэйшыя сыны вялікіх кіеўскіх князёў, якія потым атрымлівалі кіеўскі пасад. У
Тураве Рурыкавічы праходзілі навучанне перад будучай палітычнай дзейна
сцю на чале Кіеўскай дзяржавы
ст. ва ўмовах крызісу і распаду Кіеўскай дзяржавы
пасада тураўскіх князёў часта пераходзіла з рук у рукі, панавала палітычная
нестабільнасць. У 1158
1160 гг. Тураўскае княства адасобілася ад Кіеўскай
дзяржавы, ягопершым незалежным князем стаў
Юрый Яраславіч
, які паклаў
пачатак мясцовай самастойнай дынастыі.
ст. у Тураўскім княстве пачаўся працэс феадальнай
раздробленасці. Фарміруюцца
ўдзельныя княствы
: Пінскае, Клецкае, Слуц
кае, Дубровіцкае.У канцы
XII–
першай палове
стст. Тураўскае княства
трапіла пад палітычны ўплыў суседняй моцнай дзяржавы
скага княства
(на тэрыторыі сучаснай Заходняй Украіны).
У дзяржаўна
палітычным ладзе Тураўскага княства склалася вечавая
дэмакратыя на ўзор той, што існавала ў Полацкім княстве. Але разам з тым
меліся некаторыя адрозненні
веча
акрамя сваіх асноўных функцый
таксама мела права выбару
мясцовага епіскапа
галоўным кіраўніком дзяржаўнай адміністрацыі быў
існавала пасада
кіраўніка ваеннага апалчэння.
Акрамя Полацкага і Тураўскага княстваў
землі сучаснай Беларусі ўва
ходзілі ў склад і іншых славянскіх княстваў. На землях крывічоў
смалян і
Смаленскае княства
ст. становіцца цалкам самастойным
У выніку феадальнай раздробле
ст. у яго межах утвараецца некалькі ўдзельных кня
стваў, у тым ліку
Мсціслаўскае
на тэрыторыі Беларусі. Частка Палесся з го
радам Мазыр уваходзіла ў склад Кіеўскага княства
тэрыторыя Пасожжа з го
Чарнігаўскага княства
На захадзе сучаснай Беларусі, дзе абывалася асіміляцыя славянамі
балцкіх плямёнаў, узнікаюць
Берасцейскае
(1017
г.
(1117
г.
(1116
г.) княствы. Спачатку яны знаходзіліся пад уладай Кіеў
скай дзяржавы, аз канца
ст. трапілі пад палітычны кантроль Галіцка
лынскага княства. У гэтых княствах жыло змешанае насельніцтва з валынян,
дрыгавічоў, крывічоў і балтаў.
На памежжы сучасных Беларусі і Літвы ў
XII–XIII
стст. пачынаецца
працэс фарміравання раннефеадальных княстваў сярод балцкіх плямёнаў (літ
ва, яцвягі і інш.). Узброеныя атрады балцкіх князёў выступаюць у якасці на
ёмнікаў у канфліктах паміж славянскімі княствамі, а таксама здзяйсняюць са
мастойныя набегі на суседнія землі.
IX–XIII
стст. на тэрыторыі Беларусі адбываецца пра
цэс фарміравання раннефеадальнай дзяржаўнасці. Буйнейшымі дзяржаўнымі
ўтварэннямі з’яўляліся Полацкае і Тураўскае княствы.
Барацьба супраць крыжацкай і мангола
татарскай агрэсіі
Тэрыторыя ўсходняй Прыбалтыкі ў канцы
ст. заставалася апошнім
паганскім рэгіёнам Еўропы, праз яго праходзілі важнейшыя гандлёвыя шляхі
Пры гэтым ён быў палітычна раздроблены на племянныя княжанні, частка з
якіх знаходзілася ў васальнай залежнасці ад Полацкага княства.Гэтыя акаліч
насці выклікалі імкненне з боку нямецкіх, дацкіх і шведскіх рыцараў, мяшчан
і каталіцкага духавенства падначаліць сваёй уладзе эстаў, ліваў, куршаў, лат
галаў і іншыя балцкія плямёны
З канца
ст. пачынаецца актыўная хрысціянская прапаганда каталіц
кай царквы ў рэгіёне. Каталіцкі манах Мейнард у 1184 г. атрымаў дазвол ад
князя Уладзіміра Полацкага, які спачатку не бачыў у гэтым вялікай пагрозы,
на місіянерскую дзейнасць у вусці Заходняй Дзвіны, на землях ліваў. Папа
рымскі Цэлестын ІІІ санкцыянаваў правядзенне каланізацыі і “першы паўноч
ны крыжовы паход” супраць паганцаў ва ўсходняй Прыбалтыцы (1
сля гэтага біскуп Бертольд разам з крыжакамі высадзіўся ў вусці Дзвіны.
называюць прадстаўнікоў асобых ваенна
манаскіх каталіцкіх ор
дэнаў, якія ўзнікліў Заходняй Еўропе падчас правядзення крыжовых паходаў
XII–XIII
стст. у Палесціну, а потым і ў іншыя землі, населеныя нехрысція
намі або хрысціянамі некаталіцкіх вызнанняў. Афіцыйнай мэтай іх дзейнасці
было распаўсюджанне хрысціянства каталіцкага ўзору шляхам вайны. Крыжакі
якая сумяшчала царкоўную і ваенную іерархію
,–
У 1201 г. па ініцыятыве каталіцкага біскупа Альберта ў вусці Заходняй
Дзвіны, на землях племені ліваў, узнікае крэпасць
Для абароны каталіц
кага духавенства біскуп Альберт у 1202 г. заснаваў крыжацкі
Ордэн мечанос
Рыцары ордэна пры падтрымцы каталіцкай царквы праводзілі прымусо
вую хрысціянізацыю жыхароў Прыбалтыкі, захоплівалі землі ліваў, куршаў,
селаў, латгалаў і абкладалі данінай насельніцтва.
Такая палітыка Ордэна выклікала супраціўленне з боку полацкіх кня
зёў, якія дагэтуль кантралявалі землі ліваў і латгалаў. Паміж Ордэнам і полац
кімі князямі пачаліся ўзброеныя сутычкі. Палачане на чале з Уладзімірам По
лацкім зрабілі беспаспяховыяпаходы на каменныя крыжацкія замкі каля Рыгі
Ікскуль і Гольм у 1203 і 1206гг
Ваеннная дзейнасць крыжакоў была больш
паспяховай: імі былі захоплены васальныя княствы Полацка Кукейнос у 1208 г
Герцыке ў 1209г.
Сіл палачан і асобных балцкіх плямён аказалася недастаткова для ба
рацьбы з крыжакамі.Таму ў 1216г. адбывалася падрыхтоўка сумеснага по
літоўскага пахода на Ордэн мечаносцаў. Аднак ён не адбыў
ся, паколькі князь Уладзімір нечакана памёр
На працягу першай чвэрці
ст. уся тэрыторыя сучасных Латвіі і Эс
тоніі была падпарадкавана Ордэну мечаносцаў і Рыжскаму арцыбіскупству,
якія ўтварылі там федэратыўную дзяржаву. Полацкае княства страціла ўсе
свае ўладанні ў Ніжнім Падзвінні.
Дамовы Полацка, Віцебска і Смаленска з Рыгай і Ордэнам, заключаныя
ў 1210 і 1223 гг., замацавалі свабоду гандлю купцоў па Дзвіне ад Полацка да
Рыгі, але права адгрузкі тавара на замежныя караблі атрымалі толькі рыжане.
У далейшым адбываліся частыя войны паміж Ордэнам і Полацкім кня
ствам; крыжакі здзяйснялі перыядычныя набегі на Полацкую зямлю, а такса
ма землі суседніх славянскіх дзяржаў (Ноўгарад, Пскоў). Полацкае і Віцеб
скае княствы працягвалі змагацца з крыжакамі, уступаючы ў саюзніцкія адносі
ны са Смаленскім, Наўгародскім і панямонскімі княствамі. Пры абароне Юр’
ева (Тарту), наўгародскай калоніі на землях эстаў, у 1224г. загінуў апошні ку
. У 1260 г. полацкія дружыны ўдзельнічалі ў бітве літоў
цаў з крыжакамі на возеры Дурбэ (падрабязней гл. п.
3.1)
, а таксама ў бараць
бе Наўгародскай рэспублікі з крыжакамі (Неўская бітва 1240 г., бітва на Чуд
скім возеры 1242 г.). Барацьба з крыжакамі прывяла да аслаблення і заняпаду
Полацкага княства ў сярэдзіне
У 1230 г. на тэрыторыі Прусіі пачынае дзейнічаць крыжацкі
Тэўтонскі
Яго намаганнямі былі заваяваны і прымусова ахрышчаны мясцовыя
балцкія плямёны прусаў і створана асобная крыжацкая дзяржава. У 1237 г.
Ордэн мечаносцаў далучыўся да Тэўтонскага ордэна ў якасці аўтаномнай
адзінкі пад назвай
Лівонскі ордэн
. Тэўтонскі ордэн скіроўваў сваю экспансію
супраць балцкіх плямёнаў жамойтаў на тэрыторыі сучаснай Літвы. Пры гэ
тым нярэдка адбываліся сутыкненні крыжакоў з суседнімі славянскімі кня
ствамі на тэрыторыі Панямоння, . Барацьба славянскіх і балцкіх княстваў
супраць крыжакоў паскорыла працэс іх аб’яднання ў адзіную дзяржаву.
У сярэдзіне
ст. у раннефеадальных княстваў на землях Беларусі
з’яўляецца новы знешнепалітычны праціўнік
мангола
качавыя
плямёны зЦэнтральнай Азіі. У першай палове
ст. сфарміравалася дзяр
жава мангола
татараў, якая праводзіла актыўную заваёўніцкую палітыку і
падпарадкавала сваёй уладзе тэрыторыі Кітая, часткова Сібіры і Далёкага
Усходу, Цэнтральнай Азіі, Ірана, Урала, Каўказа, Паволжа. У стэпавай зоне
Еўразійскага кантынента пачаліся вялікія міграцыі, справакаваныя агрэсіяй
татарскіх саюзаў плямён.
У 1223 г. адбываецца першае сутыкненне кааліцыі славянскіх князёўз
татарамі. У бітве на р. Калка войска кааліцыі было знішчана, сярод
іншых загінуў князь Юры Нясвіжскі. У 1238 г. мангола
татары на чале з ха
нам Бату падпарадкавалі Уладзіміра
Суздальскія і Смаленскія землі
1239 –
1241 гг. падчас паходаў на Кіеў, Валынь і Польшчу імі былі спалены Гомель,
Тураў, Мазыр, Пінск, Берасце. Аднак спроба мангола
татараў прарвацца ў
цэнтральныя землі Беларусі ў
і 1249гг. скончыліся няўдачай
У пачатку 40
х гг.
ст. у Паволжы была ўтворана мангола
татарская
Залатая Арда
Землі сучаснай Расіі і Украіны сталі залежнымі ад
яе і вымушаны былі сплочваць даніну. Нягледзячы на частыя спусташальныя
набегі, на працягу ўсяго
ст. мангола
татарам не ўдалося ўстанавіць сваю
ўладу на беларускіх землях. Барацьба славянскіх княстваў супраць мангола
татараў паскорыла працэс іх аб’яднання ў адзіную дзяржаву.
Такім чынам, у першай палове
ст. раннефеадальныя княствы на
тэрыторыі Беларусі апынуліся пад пагрозай агрэсіі з боку двух значных знеш
непалітычных праціўнікаў
крыжакоў і мангола
татараў. Неабходнасць
супрацьстаяння гэтым сілам сталі адной з важнейшых прычын утварэння
адзінай дзяржавы ВКЛ
Рэлігія і культура беларускіх зямель у
IX–XIII
стст.
У рэлігійным жыцці беларускіх зямель разглядаемага перыяду вызна
чальным працэсам стала прыняцце
хрысціянства
ў якасці пануючай рэлігіі.
ходзяць да
ст. Скандынаўскія сагі сведчаць аб тым, што ў гэты час у По
лацку існавала драўляная царква, а асноўнымі носьбітамі хрысціянства былі
хрышчоныя ў Візантыі варажскія дружыннікі.
Каля 988 г. кіеўскі князь Уладзімір разам са сваёй дружынай прыняў
хрысціянства. Пасля гэтага афіцыйна пачаўся масавы перавод у хрысціян
скую веру насельніцтва на ўсіх землях, падпарадкаваных Кіеўскай дзяржаве,
да якіх у той час належалі Полацкае і Тураўскае княствы. Прыняцце хрысці
янства дазваляла палітычнай эліце вырашаць праблемы ўлады і прэстыжу як
у межах сваіх княстваў (умацаванне ўлады шляхам устанаўлення адзінай рэлі
гіі), так і на міжнародным узроўні, дазваляла дамаўляцца на роўных з хрысці
янскай Еуропай.
Перавод у хрысціянства адбываўся рознымі сродкамі: прымусовымі і
мірнымі. Перавод насельніцтва ў хрысціянства зацягнуўся на доўгія стагод
дзі, асабліва ў рэгіёнах, аддаленых ад цэнтральных гарадоў. Большасць на
сельніцтва, якое прыняло хрысціянства
не разумела яго сутнасці, і
будучы
фармальна хрысціянамі, працягвала неафіцыйна захоўваць язычніцкія вера
ванні (
). Гэта зафіксаваў беларускі фальклор (песні, казкі, падан
ні), традыцыі (Дзяды, Каляды, Купалле, шанаванне валуноў, крыніц і г.д.).
Пад уплывам язычніцтва некаторыя погляды і культы былі ўведзены ў прак
тыку хрысціянскай царквы.
З прыняццем хрысціянства на землях Беларусі з’яўляецца рэлігійная ар
, якая кіравалася
духавенствам
. Спачатку духоўныя асобы
былі пераважна выхадцамі з Візантыі або Балгарыі, паступова з’яўляліся мяс
цовыя кадры. Царкоўная арганізацыя ва Усходняй Еўропе (на тэрыторыі, якая
ўваходзіла ў Кіеўскую дзяржаву на мяжы
X–XI
стст.) пад назвай
Кіеўская
падпарадкоўвалася візантыйскай царкве на чале з канстанціно
пальскім патрыярхам. Мітраполія падзялялася на шэраг
. На землях
Беларусі існавалі Полацкая (заснавана ў 992 г., першы вядомы епіскап
Міна),Тураўская
У 1054 г. у хрысціянская царквеадбыўся раскол на
каталіцкую
(на за
хадзе Еўропы) і
(на ўсходзе Еўропы з цэнтрам у Візантыі).
Кіеўская мітраполія ўваходзіла ў склад праваслаўнай царквы, якая вяла ба
рацьбу з язычніцкімі вераваннямі, будавала храмы і манастыры. Пры гэтым
яна атрымлівала вялікую эканамічную і палітычную падтрымку з боку княс
кай улады. Вельмі садзейнічалі хрысціянізацыі князь Ізяслаў і яго маці Ана
стасія (Рагнеда), князь Усяслаў Чарадзей, а таксама першая кананізаваная
“святая” ва усходняй Еўропе
Еўфрасіння Полацкая
(? – 1173
гг.), якая пахо
дзіла з полацкай княжацкай дынастыі. Царква ў сваю чаргувыконвала ролю
важнага ідэалагічнага інструменту княжацкай улады.
Хрыціянізацыясадзейнічала таму, што культура беларускіх земляў
IX–
стст. стала вызначацца стварэннем форм і структур
характэрных для
еўрапейскай цывілізацыі. Вынікамі хрысціянізацыі сталі:
Узнікненне пісьменства і літаратуры
. Пісьменства развіваецца ў су
вязі з патрэбамі пашырэння свяшчэнных хрысціянскіх тэкстаў. На нашых зем
лях існавалі дахрысціянскія графічныя сістэмы (т.зв. “чэрты і рысы” і вараж
скія руны)
З прыняццем хрысціянства ў якасці пісьмовай замацавалася цар
коўнаславянская мова, якая выкарыстоўвалакірылічны алфавіт
пры цэрквах
скрыпторыях
перапісваліся ўручную кнігі рэлігійнагазместуі
ствараліся
летапісныя зводы
. Найлепшымі ўзорамі кніжнага майстэрства, якія
дайшлі да нашых дзен
сталі
Тураўскае Евангелле
ст.,
Друцкае Евангелле
Радзівілаўскі летапіс
. Акрамя царкоўнай сферы
ва пашыралася сярод гарадскога насельніцтва, пра што сведчаць
берасцяныя
, у якіх фіксаваліся эканамічныя здзелкі, графіці, надрапаныя на
падмурках храмаў, а таксама “Барысавы камяні”
высечаныя на 9
паганскіх “святых валунах” хрысціянскія малітвы полацкага князя Барыса
Развіццё архітэктуры і мураванага дойлідства
у стварэнні хрысціянскіх храмаў паводле ўзораў візантыйскага дойлідства
працягу ўсяго Сярэднявечча асноўным матэрыялам для будаўніцтва з’яўлялася
дрэва, аднак для вырашэння праблем прэстыжу і сакральнасці пачалося капі
раванне форм больш высокай візантыйскай культуры, а значыць
стварэнне
мураваных цэркваў. Асноўным стылем храмавага дойлідства быў
для якога былі характэрныя канструкцыі ў выглядзе прамавугольніка ці квад
рата, тоўстыя сцены і калоны
на якія абапіраўся дах, упрыгожанне фрэскамі і
шлемападобныя купалы. У Полацку сфарміравалася сваеасаблівая школа дой
лідства,адрознымі рысамі якой былі лаканічнасць формаў, квадратны план і
выцягнутыя ўверх пабудовы. Найбольш вядомымі з помнікаў з’яўляюцца
Полацкі сабор святой Сафіі
(пабудаваны па фундацыі Усяслава Чарадзея ў
я гг.
ст.),
Спаская
царква ў Полацку
пабудавана дойлідам Іаанам на гро
шы Еўфрасінні Полацкай у сяр.
ст.)
і
Барысаглебская
цэрквы
Дабравешчанская царква
ў Віцебску. Паводле звестак летапісаў
у Полацку ў канцы
ст існавала 8мураваных храмаў і манастыроў. Акрамя
таго, да нашага часу дайшлі
Барысаглебская (Каложская) царква ў Гародні
ст.) і т.зв.
валынскага тыпу ў Камянцы
(XIII
Развіццёвыяўленчага мастацтва
Твораў гэтага перыяду амаль не
захавалася да нашых дзён. Вядомыя кавалкі фрэсак і мазаік Сафійскага сабо
ра і Барысаглебскага манастыра, толькі ў Спаскай царкве ў Полацку і сёння
ст. упрыгожвае амаль усе сцены. Найлепшым узорам старажытна
ювелірнага майстэрства
з’яўляецца зробленыў 1161 г. па замове
Еўфрасінні Полацкай майстрам Лазарам Богшам крыж.
Да ліку буйнейшых прадстаўнікоў хрысціянскай культурыадзначанага
перыяду належаць:
Еўфрасіння Полацкая
(? – 1173
гг.
) –
заснавальніца Спаскай царквы і
манастыра ў Полацку; паводле “Жыція св. Еўфрасінні Полацкай”
яна займа
лася перапісваннем кніг і садзейнічала развіццю рэлігійнай асветы;
епіскап Тураўскі
(1130? –1182
адзін з пачынальнікаў рэлі
гійнай літаратуры ва Усходняй Еўропе, аўтар каля 70 словаў, прытчаў, про
паведзяў і да т.п.;
Клімент Смаляціч
(XII
ст.)
кіеўскі мітрапаліт родам са Смаленска. Аў
тар першага вядомага ў Беларусі пісьмовага твора “Пасланне Фаме прасвітару”.
Такім чынам, у
XI–XIII
стст. на тэрыторыі Беларусі адбываецца раз
віццё хрысціянскай культуры, якая абумовіла фарміраванне пісьменства
станаўленне рэлігійнай літаратуры, архітэктуры і выяўленчага мастацтва.
У той жа час сярод шырокіх мас насельніцтва працягвала існаваць трады
цыйная народная культура, якая мела карані ў язычніцтве.
Асноўныя паняцці для засваення
князь, дружына, баяры, вотчына, памесце, кармленне,
даніна, феадальная рэнта, смерды, закупы, радовічы, ізгоі, халопы
палюддзе, пагосты, рамяство, гарады, дзядзінец, пасад, торг, купцы, шлях “з
вараг у грэкі”,валокі, крывічы, дрыгавічы, радзімічы, яцвягі, літва, варагі,
дзяржава, Полацкае княства, Тураўскае княства, Русь, Кіеўская дзяржава,
феадальная раздробленасць, удзельныя княствы, веча, міжусобныя войны,
тысяцкі, пасаднік,крыжакі, Ордэн мечаносцаў, Тэўтонскі ордэн, Лівонскі
ордэн, мангола
татары, Залатая Арда, хрысціянізацыя, дваяверства, царква,
стараславянская мова, кірыліца, дойлідства, манастыр, скрыпторый,
раманскі стыль,летапіс
Кантрольныя пытанні і заданні
Назавіце асноўныя рысы сацыяльна
эканамічнага развіцця беларус
кіх зямель у
IX–XIII
Якія вам вядомы тэхнічныя ўдасканаленні ў сельскай гаспадарцы ў
IX–XIII
У чым палягае адрозненне паміж родавай і тэрытарыяльнай (сусед
скай) абшчынай?
Што такое феадалізм? Якія шляхі ўзнікнення феадальнайуласнасці
на зямлю вы ведаеце?
Што такое даніна
Якім чынам адбываўся збор даніны ў сялянскіх
абшчынах?
Пералічыце катэгорыі залежнага сялянства
Чым выклікана аддзяленне рамяства ад сельскай гаспадаркі?
Назавіце даты першых узгадак пра гарады Беларусі. Якія функцыі
выконваў сярэднявечны горад?
З якіх частак складаўся ўсходнееўрапейскі сярэднявечны горад?
Па якіх рэках ляжаў шлях “з вараг у грэкі” і што па ім перавозілі?
Якія племянныя саюзы і гарадскія цэнтры сталі асновай для фармі
равання першых княстваў на тэрыторыі Беларусі?
У сувязі з якімі падзеямі ўзгадваецца першы вядомы полацкі князь
Які характар мелі ўзаемаадносіны Полацкага княства з Кіеўскай
X–XI
Калі Полацкае княства дасягнула найвышэйшага палітычнага рос
квіту? З дзейнасцю якога князя звязаны гэты перыяд
Што такое феадальная раздробленасць? Якія яе прычыны і вынікі
для Полацкага княства?
віцца вечавой рэспублікай?
Якія іншыя княствы, акрамя Полацкага, існавалі на тэрыторыі Бела
русі і ў чым асаблівасці іх дзяржаўна
палітычнага ладу
Назавіце асноўныя адрозненні дзяржаўна
палітычнага ладу Полац
кага і Тураўскага княстваў.
Якія вы ведаеце крыжацкія ордэны? Калі яны з’явіліся ў Прыбал
тыцы?Якімі былі асноўныя мэты іх дзейнасці?
Назавіце асноўныя падзеі, звязаныя з барацьбой Полацкага княства
Калі Полацкая зямля страціла ў барацьбе з крыжакамі гарады Ку
кейнос і Герцыке?
22.
Якія беларускія гарады былі спалены мангола
татарамі ў сярэдзі
не
XIII
ст.
Ці зведалі беларускія землі мангола
татарскае ярмо? Абгрунтуйце
Чаму і як на беларускіх землях была прынята хрысціянства?
Які характар мела хрысціянізацыя на беларускіх землях? Што такое
дваяверства?
Якую ролю мела прыняцце хрысціянства для развіцця пісьменства
на землях Беларусі?
Якія асаблівасці характэрныя для полацкай архітэктурнай школы?
Якія помнікі беларускай архітэктуры
IX–XIII
стст. захаваліся да
нашых дзён?
Якія помнікі кніжнага і выяўленчага майстэрства
IX–XIII
стст.вам
Назавіцевыдатных дзеячаў культуры Беларусі
IX–XIII
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Шлях “з вараг у грэкі” і яго роля ў эканамічным развіцці беларускіх
Першыя гарады на беларускіх землях: іх становішча і функцыі.
Грашовая сістэма на тэрыторыі Беларусі ў
IX–XIII
Варагі і іх роля ў фарміраванні дзяржаўнасці ва Усходняй Еўропе.
Веча і яго роля ў грамадска
палітычным развіцці раннефеадальных
Смаленскае княства ў
IX–XIII
Барацьба полацкіх князёў з крыжакамі ў першай палове
Кірыла Тураўскі: жыццё і творчасць.
Утварэнне і грамадска
палітычнае развіццё Вялікага Княства
Літоўскага ў другой палове
XIII–
XIII–XIV
XV–
Утварэнне ВКЛ
Канцэпцыі фарміравання ВКЛ.
У асяроддзі гісторыкаў існуе некалькі
канцэпцый таго, якім чынам і на аснове якой этнічнай групы ўзнікла Вялікае
Княства Літоўскае, Рускае, Жамойцкае і іншых зямель.
1) Паводле найбольш распаўсюджанай у літоўскай і савецкай гістарыя
графіі канцэпцыі
ст. адбываецца “
літоўскае заваяванне
(В.Пашута,
Е.Ахманьскі, Е.Гудавічус). Балтамоўныя літоўцы заваявалі паслабленыя
феадальнай раздробленасцю ўсходнеславянскія княствы і падначалілі іх сваёй
уладзе. Гэтая канцэпцыямае вытокі ў ідэалогіі маскоўскіх цароў
XVI–XVII
стст., якіятакім чынам абгрунтоўвалі свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на землі
Беларусі і Украіны, а таксама ў літоўскім нацыянальным руху
2) Канцэпцыя
“Русі Літоўскай”
узнікла ў расійскай імперскай гіста
рычнай навуцы
ст. (С. Салаўеў). Яна падкрэслівала тое, што ўсходне
славянская ў асноўнай сваёй масе “Русь Літоўская” няўдала супернічала з
“Руссю Маскоўскай”. Прычым само існаванне беларусаў
украінцаў і іх інта
рэсы ў мінулым адмаўляліся.
3) Канцэпцыя
рускай дзяржавы”
распрацавана расійскім
гісторыкам М.Любаўскім на пачатку
ст. Усе ўсходнеславянскія народы
паводле гэтай канцэпцыі
называлася “рускімі”, без размежавання на белару
саў, рускіх, украінцаў. За імі прызнавалася другарадная, але важная роля ў
стварэнні ВКЛ.
4)
Канцэпцыя
“Беларуска
літоўскай дзяржавы”
распрацаваная ў
1920-
ягг
беларускім гісторыкам У.Ігнатоўскім
сцвярджала, што беларусы адыгралі вя
дучую ролю ў эканамічным і культурным жыцці (большую частку тэрыторыі
ВКЛ склалі беларускія землі
дзяржаўнай мовай ВКЛ была старабеларуская
а літоўцы склалі аснову войска, княжацкіх і магнацкіх фамілій ВКЛ.
5) Канцэпцыя
“Беларускай дзяржавы”
распрацаваная гісторыкамі бе
я і
–1990-
я гг. (В. Ластоўскі, М.Доўнар
Запольскі, М. Ермаловіч)
сцвярджала, што беларускі этнас быў вядучым ства
ральнікам ВКЛ; гістарычная Літва
гэта землі сучаснай заходняй Беларусі ад
Маладзечна да Новагародка, а сучасныя чыста балцкія землі (Жамойція) былі
заваяваныВКЛ у
Канцэпцыя
“Поліэтнічнай ці кантактнай паласы”
(А. Краўцэвіч)
створана ў беларускай навуцы ў наш час. Яна сцвярджае прыблізна роўны
ўдзел у дзяржаватворчых працэсах у Верхнім Панямонні балцкіх і славянскіх
элементаў. Лічыцца, што з
ст. гарады рэгіёна былі славянскімі (Новагаро
дак, Вільня, Гародня), а сельская ваколіца заставалася балцкай. Гіпотэза па
цвярджаецца археалагічнымі знаходкамі, тапанімікай
УСярэднявеччы ядро
дзяржавы называлася “Літвой”,пад “Руссю” разумелася Падзвінне і Падня
проўе, а балцкая Жмудзь была далучана да ВКЛ канчаткова толькі ў
Большасць даследчыкаў згодныз тым што асноўнымі
прычынамі і
перадумовамі стварэння ВКЛ
) неабходнасць сумеснай абароны ад крыжацкай і мангола
татарскай
агрэсіі
) высокі ўзровень эканамічнага і сацыяльнага развіцця рэгіёна, наза
пашванне багаццяў, сацыяльная дыферэнцыяцыя
якія эліце неабходна было
падтрымліваць і абараняць пры дапамозе моцнай дзяржавы;
наяўнасць у Верхнім Панямонні і Падзвінні традыцыі мірнага супра
цоўніцтва паміж балцкім і славянскім насельніцтвам і распрацаванасць меха
нізмаў міжэтнічных кантактаў.
Цэнтрам аб’яднання княстваў на тэрыторыі Беларусі стаў
а таксама прылеглыя да яго землі балцкіх плямёнаў Літвы. Да сярэдзіны
XIII
Новагародскае княства знаходзілася ў васальнай залежнасці ад Галіцка
лынскага княства. У межах Новагародскага княства вылучаюцца ўдзельныя
княствы: Ваўкавыскае, Слонімскае, Здзітаўскае і інш.
Прычынамі ўзвышэння палітычнага значэння Новагародскай зямлі былі
развітая сельская гаспадарка
высокі ўзровень развіцця рамяства (асабліва апрацоўкі жалеза, каля
ровых і каштоўных металаў);
наяўнасць развітых гандлёвых сувязяў у рэгіёне;
тэрыторыя знаходзілася ў аддаленасці ад тэатраў баявых дзеянняў і
не пацярпела ад набегаў крыжакоў і мангола
татараў.
Другім цэнтрам утварэння адзінай дзяржавы былі землі балцкіх плямё
наў, размешчаных на сумежжы з Новагародскім княствам. Галоўную ролю ся
род іх меў саюз плямёнаў
Літвы
. Сярод гісторыкаў няма адзінства адносна таго,
дзе знаходзілася тэрыторыя Літвы ў
XIII
ст. Сярод асноўных версій наступныя
ўсходняя частка сучаснай Літвы (Кернава, Вільня)
землі на захадзе сучаснай Беларусі (паміж Навагрудкам, Слонімам і
тэрыторыя на сумежжы сучасных Беларусі і Літвы.
У першай палове
ст. сярод літоўскіх плямёнаў адбываецца працэс
утварэння дзяржаўнасці; пад палітычны ўплыў Літвы трапляюць суседнія
балцкія плямёны
аўкштайтаў, дзяволтвы, нальшчанаў
і інш., якія знаходзі
ліся на тэрыторыі сучаснай усходняй Літвы і паўночна
заходняй Беларусі.
Устанаўліваюцца саюзныя адносіны Літвы з балцкімі плямёнамі
жамойтаў
заходняя частка сучаснай Літвы) і
бываецца працэс фарміравання адзінай Літоўскай дзяржавы. Вярхоўным кня
зем у ёй становіцца Міндоўг, які праводзіць палітыку падначалення сабе
асобных балцкіх плямёнаў і княстваў. Для ўмацавання сваёй улады ў Літве
Міндоўг працяглы час знаходзіўся ў саюзніцкіх адносінах з Галіцка
лынскім княствам.
Каля 1246 г. Міндоўг быў абраны князем у Новагародку: такім чынам
новагародскае баярства разлічвала з дапамогай Літвы пазбавіцца залежнасці
ад Галіцка
Валынскага княства, а Міндоўг з дапамогай Новагародскага кня
ства разлічваў умацаваць сваю ўладу ў Літве. У 1248
новагародскага войска праводзіў актыўную барацьбу, накіраваную на ўмаца
ванне сваёй улады ў балцкіх землях. Перспектыва стварэння новай моцнай
дзяржавы ў рэгіёне выклікала занепакоенасць суседніх дзяржаў. Супраць
дзяржавы Міндоўга ў 1248
1249 гг. выступіла кааліцыя, у склад якой увахо
дзілі Галіцка
Валынскае княства, Лівонскі ордэн і некаторыя канкурэнты
Міндоўга ў Літве на чале з Таўцівілам
Сіламі кааліцыі ў 1248
1254 гг. было
ажыццёўлена некалькі паходаў на Новагародак і землі Літвы.
З мэтай разбурэння кааліцыі Міндоўг праводзіў перамовы з пасланні
камі рымскага папы, абяцаючы ўвядзенне хрысціянства ў Літве. У 1253 г.
Міндоўг карануецца ў Новагародку ў якасці каталіцкага караля Літвы. У выні
кубыў заключаны мір з Ордэнам, паводле якога Міндоўг прызнаваў уладу кры
жакоў у Жамойці, пасля чагоадбылося перамір’е з Галіцка
Валынскім кня
ствам. Паводле ягокнязем у Новагародку стаўгаліцкі княжыч Раман Данілавіч
У 1258 г. уладу ў Новагародскім княстве захапіў сын Міндоўга Вой
шалк. У 1260 г. пачалося паўстанне жамойтаў супраць крыжакоў. Выкары
стаўшы гэтую акалічнасць, Міндоўг разарваў саюз з Ордэнам, адмовіўся ад
каталіцызму і разам з атрадамі палачан пачаў вайну супраць крыжакоў. У біт
ве на возеры Дурбэ 1260 г. войскі Міндоўга і жамойтаў разбілі крыжакоў. У
выніку на пачатку
х гг. пад уладай Міндоўга знаходзілася дзяржава, у
склад якой уваходзілі Літва і прылеглыя да яе балцкія землі, Новагародская
зямля, Жамойць. Пазней гэтая дзяржава атрымала назву
Вялікае княства
Літоўскае, Рускае і Жамойцкае
Такім чынам, у сярэдзіне
ст. пад уплывам шэрагу сацыяльна
намічных і палітычных фактараў на тэрыторыі Панямоння пачалося фармі
раванне новай дзяржавы, якая склала аснову Вялікага Княства Літоўскага.
Цэнтрамі фарміравання новай дзяржавы сталі Новагародская зямля і балц
кае племянное княжанне Літва.
Унутраная і знешняя палітыка ВКЛ
у другой палове
XIII–XIV
стст.
Першы кіраўнік дзяржавы, якая стала асновай Вялікага Княства Літоў
, –
быў забіты ў выніку змовы балцкай знаці ў 1263 г. На
кароткі час уладу атрымаў жамойцкі князь
(1263 – 1264
гг.
1264 г. ён таксама быў забіты. Вялікім князем стаў старэйшы сын Міндоўга
(1264–1267).
Падчас свайго княжання Войшалк прытрымліваўся саюзу з Галіцка
лынскім княствам і нават прызнаў намінальную залежнасць ад яго ў якасці
новагародскага князя. У Літве ён праводзіў жорсткую барацьбу супраць рода
племяннойзнаці, далучыў да новай дзяржавы землі дайновы, нальшанаў і
(
вакол Крэва і Гальшан). У 1265 г. васальную залежнасць ад ВКЛ
прызнала Полацкае княства. У рэлігійных адносінах Войшалк з’яўляўся пра
васлаўным і актыўна садзейнічаў распаўсюджанню праваслаўя сярод балцка
га насельніцтва (заснаваў Лаўрышаўскі манастыр).У выніку змовы валынскіх
князёў у 1267 г. Войшалк быў забіты.
Наступным вялікім князем быў валынскі князь
Шварн Данілавіч
), пра дзейнасць якога на чале дзяржавы няма звестак
Каля 1270
1282 гг. вялікім князем з’яўляўся
. Ён лічыцца
прадстаўніком балцкай язычніцкай знаці
Асноўныя накірункі знешняй і ўнутранай палітыкі Тройдзеня:
канчатковае пазбаўленне васальнай залежнасці Новагародскай зямлі
ад Галіцка
Валынскага княства;
барацьба з крыжакамі за геапалітычнае панаванне ў Прыбалтыцы
на
некаторы час ВКЛ удалося падпарадкаваць землі балцкіх плямёнаў земгалаў і
селаў у сярэднім Падзвінні пасля паспяховай
Ашэрадэнскай бітвы 1279 г.
барацьба супраць мангола
татараў ігаліцка
валынскіх князёў, якія ў
гэты час трапілі ў залежнасць ад Залатой Арды (у 1274, 1275 і 1277 гг. аб
наныя валынска
татарскія войскі ажыццявілі тры буйныя паходы на Новага
родак і Літву, аднак былі адбіты);
барацьба з Мазовіяй (славянскім княствам на паўночным усходзе
Польшчы) за памежныя тэрыторыі; далучэнне да ВКЛ Слонімскага і Гара
дзенскага княстваў, а таксама часткі тэрыторый яцвягаў;
перасяленне ў ВКЛ у
1277 – 1280
часткі прусаў і яцвягаў, якія па
сля няўдалага паўстання супраць Тэўтонскага ордэна ў Прусіі 1276 г.уцяклі ў
Верхняе Панямонне і Пабужжа
Наступным вялікім князем стаў
каля
Асноўныя накірункі знешняй і ўнутранай палітыкі Віценя:
жорсткая барацьба з Тэўтонскім і Лівонскім Ордэнамі (паходы Ордэ
на на Гародню ў 1296, 1305, 1306 (двойчы), 1307 (тройчы), 1314гг.); усталя
ванне ваеннай мяжы паміж ВКЛ і Тэўтонскім Ордэнам па р
ваенныясутыкненні з Польскім каралеўствам за кантроль над памеж
нымі тэрыторыямі (паходы на польскія землі 1294, 1295, 1300, 1306, 1307 гг.);
барацьба супраць жамойцкай знаці, якая імкнулася адасобіцца ад
падаўленне жамойцкага паўстання 1294 г.;
канчатковае далучэнне да ВКЛ Полацкага княства
(1307
г.
заключыў з ВКЛ дамову (рад), паводле якойкнязь па
ранейшаму прызна
чаўся толькі са згоды мясцовага веча; гандлёвыя дамовы горад заключаў са
мастойна; за злачынствы на тэрыторыі ВКЛ палачан маглі судзіць толькі ў
Полацку прадстаўнікі гараджан
фактычна захавалася шырокая аўтаномія.
Пры Віценюагульнадзяржаўным гербамстала “Пагоня”.
Пераемнікам Віценя стаў
гг.). У 1323 г.
ён перанёс сталіцу ВКЛ у Вільню.
Асноўныя накірункі знешняй і ўнутранай палітыкі Гедзіміна:
уключэнне ў склад ВКЛ Віцебскага, Менскага, Турава
Пінскага, Бера
сцейскага княстваў, Падляшша;
спробы распаўсюджання палітычнага ўплыву на Наўгародскую і
Пскоўскую рэспублікі
далучэнне да ВКЛ Таропецкага і Ржэўскага княстваў
барацьба з крыжацкімі Ордэнамі, падтрымка Рыжскага арцыбіскуп
ства ва ўнутранай вайне з Лівонскім ордэнам;
заключэнне ў 1325
1330 гг. ваенна
палітычнага саюзу з Польскім ка
ралеўствам, скіраванага супраць Тэўтонскага ордэна
вынікам якога сталі не
калькі паспяховых паходаў супраць крыжакоў;
захаванне свабоды веравызнання ў ВКЛ для праваслаўных, католікаў
і паганцаў; спробы стварэння асобнай Літоўскай праваслаўнай мітраполіі з
цэнтрам у Новагародку (1317
– 1330
гг.); спробы распаўсюджання каталіцыз
му ў ВКЛ (зварот да рымскага папы 1323 г. з выказваннем намеру прыняцця
каталіцызму, запрашэнне ў ВКЛ каталіцкіх манаскіх ордэнаў і мяшчан з
каталіцкіх краін
Пасля гібелі Гедзіміна ў 1341 г. вялікім князем стаў яго сын
(1341–1345
аднак ён быў скінуты ў выніку змовы, арганізаванайАльгер
дам і Кейстутам
Падчас праўлення вялікага князя
Альгерда
(1345 – 1377
гг.) ВКЛ дасяг
нула сваёй найвышэйшай магутнасці. У гэты перыяд існавала пэўнае двое
ўладдзе: Альгерд княжыў у Вільні і Віцебску, валодаў пераважным палітыч
ным уплывам ва ўсходняй частцы ВКЛ, яго брат
княжыў у Троках,
Гародні і Берасці і меў пераважны палітычны ўплыў у заходняй частцы ВКЛ.
Асноўныя накірункі знешняй палітыкі Альгерда:
далучэнне да ВКЛ тэрыторый сярэдняга Падняпроўя, Мсціслаўскага і
Бранскага княстваў (1358
паспяховая барацьба супраць Залатой Арды ў 1350
– 1360-
я гг.; пасля
бітвы пад Сінімі водамі 1362 г.
да ВКЛ былі далучаны Кіеўская, Чарнігаў
ская землі, Падолле;
барацьба з крыжакамі: крыжакі за 30 год здзейснілі больш як 100 рэй
даў на ВКЛ, у адказ адбылося 42 пагоні
барацьба за падзел спадчыны Галіцка
Валынскага княства з Поль
шчай і Венгрыяй (войны 1349
1351 і 1366 гг.); у выніку за ВКЛ была зама
цавана Валынь;
барацьба за палітычнае лідэрства ва Усходняй Еўропе з
, якое з сярэдзіны
ст., абапіраючыся на падтрымку Залатой Ар
імкнецца да аб’яднання пад сваёй уладай суседніх усходнеславянскіх кня
паходы войска Альгерда на Маскву 1368, 1370, 1372 гг.; барацьба за
палітычны ўплыў у Ноўгарадзе, Пскове, Цвярскім, Смаленскім княствах
; у
выніку да ВКЛ далучаны
Вярхоўскія княствы
(невялікія княствы ў чарназем
най паласе сучаснай Расіі).
У рэлігійных адносінах Альгерд з’яўляўся праваслаўным, але імкнуўся
да захавання рэлігійнага міру паміж праваслаўнымі і язычнікамі ў дзяржаве;
дамагаўся стварэння самастойнай праваслаўнай мітраполіі ў ВКЛ.
Такім чынам, да канца княжання Альгерда ВКЛ з’яўлялася адной з буй
нейшых дзяржаў у тагачаснай Еўропе, якая ахоплівала тэрыторыі сучасных
Беларусі, Літвы, большай часткі Украіны, некаторых абласцей Расіі і Польшчы
Асноўнымі шляхамі ўключэння асобных княстваў і тэрыторый у склад
ВКЛ з’яўляліся
заключэнне дагавораў з асобнымі княствамі на добраахвотнай аснове
напрыклад, Полацкае княства);
устанаўленне васальных адносін праз дынастычныя шлюбы (напры
клад, Віцебскае княства);
ваеннае заваяванне (напрыклад, Кіеўская, Чарнігаўская землі, Падолле).
Да канца
ст. Вялікае княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае ўяўляла
сабойфедэратыўны саюз асобных удзельных княстваў на чале з вялікім кня
зем літоўскім. Першапачаткова ва ўдзельных княствах захоўваліся мясцовыя кня
скія дынастыі, пазней іх замянілі розныя галіны пануючай літоўскай дынастыі
Асобныя княствы і землі мелі вялікую самастойнасць. Кожнае з іх мела
ўласныя органы кіравання, войска, падатковую сістэму, права і традыцыйныя
звычаі, нават рэлігію. Асноўны прынцып далучэння да ВКЛ
“даўніны не ру
шыць
навіны не ўводзіць”
дазваляўранейшай эліце захаваць уладу ў сваіх кня
звычай, калі на абарону краіны збіралася ўсё мужчынскае насельніцтва.
ствах. Падпарадкаванне ўдзельных княстваў вялікаму князю літоўскамувыяў
лялася ў выплаце даніны, адзінай знешняй палітыцы,сумесных ваенных паходах.
Крэўская унія і яе сацыяльна
палітычныя вынікі
Пасля смерціАльгерда вялікім князем літоўскім стаў старэйшы сын Аль
гердаад другога шлюбу
Ягайла
(1377 – 1392
гг.
. Супраць гэтага выступіў ста
рэйшы сын ад першага шлюбу Андрэй Полацкі, які знайшоў падтрымку ў
Пскове, Маскве і Лівоніі, аднак пасля аблогі войскам Ягайлы Полацка вымуша
ны быў эміграваць (1378 г.
).
Ягайла накіраваў князем у Полацк свайго брата Скір
гайлу (1379 г.), але палачане прагналіяго, і ў горад неўзабаве вярнуўся Андрэй
У 1381 г. супраць Ягайлы ўзняў паўстанне
, які на некаторы
час здолеў захапіць уладу. Аднак у 1382 г. Ягайлаз дапамогайТэўтонскага
ордэна, палачан, віцяблян і віленцаў вярнуў уладу
біты, а яго сын Вітаўтуцёк да крыжакоў. За аказаную падтрымку Ягайла пе
радаў Тэўтонскаму ордэну палову Жамойці.
Ягайлаздолеў вярнуць сабе ўладу, аднак становішча яго было хісткім.
Супраць яго працягвалі барацьбу моцныя канкурэнты
Вітаўт і Андрэй Полац
кі, якія мелі моцную падтрымку сярод баярства адпаведна ў заходняй і ўсходняй
частках краіны і абапіраліся на знешнепалітычныя сілы (крыжацкія Ордэны, Мас
коўскае княства). Баяры ВКЛ патрабавалі гарантый свайго пануючага сацыяль
нага становішча. У такіх умовах Ягайла знайшоў знешнепалітычнага саюзніка ў
абліччы Польскага каралеўства, вынікам чаго стала заключэнне палітычнага
саюзу
Сярод
асноўных прычын
дадзенага саюзу можна вылучыць наступныя:
агульная для Польшчы і ВКЛ небяспека з боку крыжакоў;
імкненне Ягайлы заручыцца падтрымкай Польшчы ва ўнутрыпалі
тычнай барацьбе ў ВКЛ;
імкненне каталіцкай царквы праз унію ВКЛ з каталіцкай дзяржавай
распаўсюдзіць каталіцызм на новых тэрыторыях.
Саюз быў замацаваны дынастычным шлюбам
У 1382 г. пасля смерці
польскага караля Людвіка Баварскага каралевай была абвешчана яго мала
летняя дачка Ядвіга. Шляхам шлюбу Ядвігі з Ягайлам польская палітычная
эліта імкнулася атрымаць пасады і землі ў ВКЛ, знайсці моцнага партнёра ў
барацьбе супраць нямецкай экспансіі.
15 жніўня 1385 г.
у замку Крэва быў заключаны дзяржаўна
палітычны
саюз паміж ВКЛ і Польскім каралеўствам
Крэўская унія
палажэннямі якой былі наступныя
Ягайла ў выніку шлюбу з польскай каралевай Ядвігай станавіўся
польскім каралём;
Польскае каралеўства і ВКЛ аб’ядноўваліся ў адну дзяржаву на чале з
адзіным манархам, праводзілі сумесную знешнюю палітыку
пры гэтым кож
ная з дзяржаў захоўвала сваю сістэму кіравання, праводзіла самастойную ўну
траную палітыку;
Ягайла абавязваўся ахрысціць у каталіцкую веру язычніцкае насель
ніцтва ВКЛ.
Акт Крэўскай уніі быў падпісаны шэрагам буйнейшых прадстаўнікоў па
літычнай эліты ВКЛ.У сакавіку 1386 г. Ягайла стаў польскім каралём пад імем
УладыслаўІІ
. Ягайла, а таксама значная частка знаці ВКЛ прынялі каталіцызм.
У 1387 г. па ініцыятыве Ягайлы ў ВКЛ было створана каталіцкае Ві
ленскае біскупства
пачалося масавае хрышчэнне язычніцкага балцкага на
сельніцтва ў каталіцкую веру. У 1387 г. Ягайла выдаў
, паводле якога
князі і баяры, пераходзячы ў каталіцызм, атрымлівалі правы недатыкальнасці
асобы і маёмасці, поўнай уласнасці на іх родавыя маёнткі з правам свабодна
распараджацца імі, вызваляліся ад шэрагу дзяржаўных павіннасцяў. Правы
католікаў, такім чынам, прыраўноўваліся да правоў шляхты Польскага
каралеўства, што падкрэслівала інтэграцыйную палітыку Ягайлы.
Разам з тым аб’яднанне з Польшчай і ўвядзенне каталіцызму выклікала
незадаволенасць палітыкай Ягайлы з боку значнай часткі арыстакратыі ВКЛ,
асабліва праваслаўнага веравызнання. Гэта выкарысталі палітычныя канку
рэнты Ягайлы ў барацьбе за ўладу ў ВКЛ. У 1386
1387 гг. супраць Ягайлы
распачаў вайну Андрэй, але яна скончылася паражэннем апошняга
У 1388
1392 гг. адбылася грамадзянская вайна паміж прыхільнікамі Ягайлы і Вітаўта,
якога падтрымлівалі крыжакі. У выніку Ягайла быў вымушаны пайсці на са
ступкі. У 1392 г. было падпісана
Востраўскае пагадненне.
Паводле яго
Ві
таўт атрымліваў уладу ў ВКЛ у якасці намесніка Ягайлы, які па
ранейшаму
лічыўся вялікім князем літоўскім
Фактычна ў выніку пагаднення рэальная
ўлада ў ВКЛ перайшла да Вітаўта, які пачаў праводзіць самастойную паліты
ку ў адносінах да Польшчы.
Такім чынам, Крэўская унія стала падзеяй, якая вызначыла ўцягванне
Вялікага Княства Літоўскага ў арбіту цеснай інтэграцыі з Польскім каралеў
ствам і ў палітычную сістэму заходнееўрапескага каталіцкага свету. У той
жа час унія не прывяла да трывалага дзяржаўнага аб’яднання ВКЛ і Поль
шчы; яе рэальным вынікам стаўзнешнепалітычны саюз дзвюх дзяржаў і
ўсталяванне адзінства кіруючай дынастыі
Унутраная і знешняя палітыка ВКЛ у
XV–
У выніку Востраўскага пагаднення ў ВКЛ пачынае правіць
(1392–1430
Афіцыйна тытул вялікага князя ён атрымаў у 1401 г. пры за
хаванні ўмоўнай васальнай залежнасці ад польскага караля.
Ва ўнутранай палітыцы Вітаўт праводзіў
цэнтралізацыю дзяржавы
была ліквідавана большасць удзельных княстваў (у тым ліку Полацкае), а на
іх месцы ўтвараліся ваяводствы і намесніцтвы на чале з прызначанымі вялікім
князем ваяводамі і намеснікамі. Пасля канчатковага далучэння ў 1411 г. Жа
мойці да ВКЛ на чале яе адміністрацыйнага апарату быў пастаўлены стараста,
і стаў ажыццяўляцца масавы прымусовы перавод
мясцовага язычніцкага насельніцтва ў каталіцызм
Гэта выклікала
паўстанне
жамойтаў у 1418г.
, якое было жорстка падаўлена войскамі Вітаўта
Палітыка цэнтралізацыі, якую праводзіў Вітаўт, выклікаланезадаволе
насць арыстакратыі, нашчадкаў Рурыкавічаў і Гедымінавічаў. Гэта выкарыс
тоўвалі канкурэнты Вітаўта ў прэтэнзіях на пасаду вялікага князя, найбольш
значным сярод якіх быў малодшы сын Альгерда Свідрыгайла. У барацьбе за
ўладу Вітаўт абапіраўсяперадусім на сярэдняе баярства, асабліва каталіцкага
веравызнання
Паводле
Гарадзельскага прывілею 1413 г.
пацвярджаліся ўсе іх
грамадзянскія прывілеі, а таксама ўсталёўвалася манапольнае права каталіцкіх
князёў і баяр займаць вышэйшыя пасады ў сістэме дзяржаўнага кіравання
У адносінах з Польшчай Вітаўт імкнуўся да максімальнай самастойна
сці ВКЛ
аднак па ўнутры
і знешнепалітычных прычынах працягваў прызна
ваць афіцыйную васальную залежнасць ад Польшчы, пацвярджэннем чаго
Радамская і Гарадзельская уніі
ў 1401 і 1413 гг.Гарадзельская
унія замацоўвала перадачу 47польскіх гербаў 47 шляхецкім родам ВКЛ. Па
водле яе, абвяшчалася неабходнасць агульнай згоды прадстаўнікоў Польшчы
і ВКЛ на абранне чарговага манарха.
Знешняя палітыка ВКЛ падчас праўлення Вітаўта
ўключала наступ
Барацьба з крыжакамі
Напрыканцы
ст. націск крыжакоў Тэў
тонскага ордэна на ВКЛ узмацняўся. Паводле пагадненняў 1398 і 1404 гг.
ВКЛ прызнавала ўладу Ордэна ў Жамойці. У 1409
–1411
гг. адбылася “Вялі
кая вайна” паміж ВКЛ і Польшчай з аднаго боку і Ордэнам
з другога. Яе
кульмінацыяй стала
Грунвальдская бітва 15 ліпеня 1410 г.
буйнейшая па
колькасці ўдзельнікаў бітва Сярэднявечча, падчас якой ордэнскае войска бы
ло ўшчэнт разгромлена (загінула каля 18 тыс. крыжакоў і ўсё кіраўніцтва Ор
дэна). Пасля гэтага на працягу двух месяцаў праводзілася аблога сталіцы ор
Мальбарка, але Вітаўт, асцерагаючыся празмернага ўзмацнення Поль
адвеў войскі
Паводле Торуньскага міру 1411 г.
тэрыторыя Жамойці і
занёманскай Літвы адыходзіла да ВКЛ, што канчаткова замацаваў Мельнскі
мір 1422 г. У выніку вайны Тэўтонскі ордэн спыніў агрэсію на ўсход і пера
ўтварыўся ў другарадную дзяржаву
Барацьба супраць Залатой Арды
ВКЛ актыўна падтрымлівала прэ
тэндэнтаў на ханскі трон ва ўнутрыпалітычнай барацьбе ў Залатой Ардзе.У
г. аб’яднаныя сілы ВКЛ і былога хана Тахтамыша пацярпелі паражэнне
ад войскаў Залатой Арды і саюзнага ім цэнтральнаазіяцкага правіцеляЦімура
на р.Ворскла
У гэтай бітве загінула больш за
у тым
ліку Андрэй Полацкі. Вітаўт запрасіў татараў Тахтамыша ў ВКЛ на правах па
селенага войска і даў ім правы, аналагічныя шляхецкім, акрамя права валодаць
хрысціянамі. Выкарыстоўваючы міжусобіцы ў Залатой Ардзе ў 1420
я гг.
атрымала Таўрыду і выхад да Чорнага мора.
Усходняя палітыка
У 1404г. да ВКЛ было канчаткова далучана
Смаленскае княства. Палітычная актыўнасць Вітаўта ў 1424
–1427
прывя
ла да таго, што васальную залежнасць ад ВКЛ фактычна прызналі Маскоў
скае, Разанскае, Пераяслаўскае і шэраг іншых княстваў, а ў 1428 г. пасля ка
роткачасовай вайны быў узяты выкуп з Наўгародскай рэспублікі
Еўрапейская палітыка
У кантэксце супрацьстаяння Свяшчэннай
Рымскай імперыі, якой падпарадкоўваўся Тэўтонскі ордэн і якому яна аказва
ла істотную матэрыяльную падтрымку, Вітаўт выступіў у падтрымку
стання чэшскіх гусітаў (прадстаўнікоў антыкаталіцкага рэлігійнага руху)
1434 гг.
, накіраванага супраць Свяшчэннай Рымскай імперыі і каталіц
кай царквы. Вітаўт
абвешчаны паўстанцамі каралём Чэхіі
даслаў на дапамо
гу ім у 1422 г. пяцітысячнае войска на чале са сваім намеснікам Жыгімонтам
Карыбутавічам. Аднак, дасягнуўшы кампрамісуз імперыяй, у
1423
г. Вітаўт
адмовіўся ад чэшскай кароны на карысць Жыгімонта Карыбутавіча, а ў 1424 г
вывеў войскі ВКЛ з Чэхіі.
Пасля смерці Вітаўтаў 1430 г. вялікім князем літоўскім стаў
Была скасавана унія з Польшчай і пачаўся ўзброены канфлікт з ёй з
спрэчных тэрыторый на Валыні і Падоллі
У кастрычніку 1432 г. пры падтрымцы Ягайлы групоўка арыстакратыі,
якая абапіралася на саюз з Польшчай, ажыццявіла дзяржаўны пераварот, аб
вясціла вялікім князем
Жыгімонта Кейстутавіча
малодшага брата Вітаўта
(1432 – 1440
гг.
, а таксама аднаўленне уніі з Польшчай. У выніку адбыўся рас
кол дзяржавы: заходняя частка краіны прызнавала ўладу Жыгімонта Кейсту
тавіча
усходняя (Полацк, Віцебск, Кіеў)
Свідрыгайлы, іпаміж бакамі пачалася
грамадзянская вайна 1432
1439 гг.
Па сутнасці
яна стала адлюстраваннем
канфлікту паміж дзвюма групоўкамі арыстакратыі
“літоўскай” і “рускай”
снежні 1432 г. войска Свідрыгайлы ажыццявіла паход на
Вільню, але ў бітве пад Ашмянамі (студзень 1433 г.)пацярпела паражэнне
Кульмінацыйнай падзеяй у вайне стала бітва пад Вількамірам 1435 г., у якой
перамогу атрымалі войскі Жыгімонта. Гэтая перамога ў значнай ступені была
абумоўлена пераходам на бок Жыгімонта часткі праваслаўнай знаці ў выніку
прывілеяў 1432 і 1434 гг.
, якія гарантавалі праваслаўнай шляхце
роўныя грамадзянскія правы з каталіцкай
акрамя права займаць вышэйшыя
дзяржаўныя пасады
Адыгралі сваю ролю таксама суб’ектыўныя якасці Сві
дрыгайлы, які быў вельмі нястрыманым чалавекам, у 1435 г. па падазрэнні ў
здрадзе спаліў у Віцебску праваслаўнага мітрапаліта Герасіма. У 143
г. По
лацк і Віцебск, а ў 1439 г. Валынь і Падоллепрызналі ўладу Жыгімонта
Кейстутавіча. Грамадзянская вайна прывяла да гібелі і заняпаду многіх ары
стакратычных родаў, перадзелу ўласнасці. У той жа час яна садзейнічала
ўзвышэнню сацыяльна
палітычнага значэння сярэдняга баярства.
Падчас свайго праўлення Жыгімонт Кейстутавіч увайшоў у канфлікт з
арыстакратычнымі коламі, праводзячы рэпрэсіўную ўнутраную палітыку. У
выніку змовы знаці Жыгімонт Кейстутавіч быў забіты, а вялікім князем быў
абвешчаны малодшы сын Ягайлы
(1440–1492
У 1447 г. Казімір Ягайлавічстаў польскім каралём, што азначала вяр
таннедынастычнай уніі ВКЛ і Польскага каралеўства. Перад сваім ад’ездам
на каранацыю ў Кракаў Казімір стварыў рэгенцкую раду з магнатаў, якая па
чала кіраваць ВКЛ у адсутнасць вялікага князя. Падчас праўлення Казіміра
Ягайлавіча адбылося ўзвышэнне новай арыстакратыі, якаясфарміравалася
часткова за кошт былых удзельных князёў, часткова за кошт баярства і цэн
трам якой стаў дарадчы орган улады
Паны Рада. Паводле
прывілею 1447 г.
пацвярджаліся гарантыі асабістай свабоды і недатыкальнасці шляхты, права
на свабодны выезд за мяжу, продаж, абмен і перадачу па спадчыне маёнткаў,
суд над падданымі сялянамі
абвяшчалася вызваленне шляхецкіх уладанняў
ад дзяржаўных павіннасцей іг.д. Частка княжацкай арыстакратыі была неза
даволена спробамі працягу цэнтралізацыі
пераўтварэннем Кіеўскага княства
ў намесніцтва ў 1471 г., фаварытызацыяй пераважна каталіцкай знаці. У яе
колах быў падрыхтаваны няўдалы замах на жыццё Казіміра ў 1481 г
У знешняй палітыцы Казімір арыентаваўся на мірныя ўзаемаадносіны з
суседнімі дзяржавамі, буйнейшымі сярод якіх сталі ў гэты час Маскоўскае
Крымскае ханства
утворанае пасляраспаду Залатой Арды).
У 1470
–1480-
я гг. Маскоўскае княства падпарадкавала сабе Наўга
родскую рэспубліку, Цвярское княства і шэраг больш дробных княстваў ва
Усходняй Еўропе фактычна без супрацьдзеяння ВКЛ
Уладу Масковіі пры
зналі Вярхоўскія княствы.У выніку геапалітычная ініцыятыва ва Усходняй
Еўропе перайшла да Маскоўскага княства. З 1470
х гг. крымскія татары, аб’
яднаныя пад уладай дынастыі Гірэяў
пачалі рэгулярна ажыццяўляць рабаўні
чыя набегі на землі ВКЛ, нават спалілі Кіеў.
Галоўную ўвагу Казімір надаваў заходняму накірунку знешняй паліты
кі. У выніку яго дыпламатычных намаганняў прадстаўнікі Ягелонаў сталі вен
–1457, 1490–1526
гг.) і чэшскімі (1453
–1457, 1471–1526
каралямі. У выніку вайны
1453 –1466
гг.паміж Польскім Каралеўствам і Тэў
тонскім ордэнам апошні прызнаў васальную залежнасць ад Польшчы
Пасля смерці Казіміра вялікім князем стаў яго сын
Аляксандр Казіміра
(1492–1506
гг.
, з 1501 г. ён з’яўляўся таксама польскім каралём
Ва ўну
трыпалітычнай сферы падчас яго праўлення адбываецца працэс аслаблення
ўлады манарха і ўзмацнення дзяржаўна
палітычнага значэння арыстакратыі
Паноў Рады. Пры абвяшчэнні Аляксандра вялікім князем у 1492г. адбыўся
першы агульны з’езд шляхты ВКЛ
вальны сойм
У спецыяльным прывілеі
1492 г. вялікі князь абяцаў не прымаць рашэнняў па важных унутрыпалітыч
ных пытаннях без згоды Паноў Рады.
У знешняй палітыцы адбывалася абвастрэнне адносін з Маскоўскім
княствам і Крымскім ханствам. У выніку войнаў з Маскоўскай дзяржавай
1492–1494
гг. і 1500
–1503
гг. ад ВКЛ адышлі Чарнігаўская, Ноўгарад
верская, Бранская і Гомельская землі на карысць Масковіі. На мяжы
XV–
стст. узмацніліся набегі крымскіх татараў, якія даходзілі да цэнтраль
ных тэрыторый ВКЛ (Менск, Слуцк, Новагародак). Часова прыпынілісята
тарскіянабегі пасля перамогі войскаў ВКЛна чале з М. Глінскім у
бітве пад
Наступным вялікім князем стаў брат Аляксандра
Жыгімонт Стары
(1506–1548
гг.
. Жыгімонт Стары ўвесь час свайго праўлення з’яўляўся ад
начасова польскім каралём
тым самым умацоўвалася персанальная унія
ВКЛ і Польшчы. На пачатку праўлення Жыгімонта Старога частка арыстакра
тыі на чале з
Міхалам Глінскім
у 1508 г. узняла мяцеж, які, аднак, не атрымаў
шырокай падтрымкі і быў падаўлены.
У наступныя гады кіравання Жыгімонта Старогаўмацоўвалася роля
Паноў Рады ў кіраванні дзяржавай. Адбывалася кансалідацыя княжацка
нацкай эліты як пануючай сацыяльнай групы. Назіралася тэндэнцыя да фак
тычнага ўраўнавання палітычных правоў праваслаўных і каталіцкіх магнатаў.
Праваслаўны магнат Канстанцін Астрожскі насуперак Гарадзельскаму прыві
лею заняў пасаду віленскага кашталяна (1511 г.) і троцкага ваяводы (1522 г.
У 1540
я гг. пачалося фарміраванне руху сярэдняй і дробнай шляхты, які
ставіў сваёй мэтай абмежаванне ўсеўладдзя арыстакратыі і саўдзел шляхты ў
кіраванні дзяржавай шляхам рэформы заканадаўства (“паправа статутаў”)
У знешняй палітыцы ВКЛ падчас праўлення Жыгімонта Старога най
больш востры характар мелі адносіны з Маскоўскай дзяржавай. Вынікам войн
1507–1508, 1512–1522, 1534–
1537 гг. стаў адыход да МасковііСмаленска,
Себежа, Ноўгарад
Северскай зямлі, а ВКЛ быў вернуты Гомель. Буйнейшай па
дзеяй падчас войн з Масковіяй была
бітва пад Оршай
8 верасня 1514 г., калі
маскоўскія войскі пасля захопу Смаленска спрабавалі ажыццявіць рэйд углыб
тэрыторыі ВКЛ
Аднак 80
тысячнае маскоўскае войска было ўшчэнт разбіта
20-
тысячным войскам пад кіраўніцтвам гетмана ВКЛ Канстанціна Астрожскага.
Да канца 1520
х гг. адбываліся частыя набегі крымскіх татараў, якія
прасоўваліся ўглыб тэрыторыі ВКЛ. Для барацьбы з імі выкарыстоўваліся
фартыфікацыі ўкраінскіх магнатаў Вішнявецкіх, Астрожскіх, Чартарыйскіх, а
таксама стварэнне пастаяннага памежнага войска з ліку
узброеных
атрадаў, што дзейнічалі ў стэпавай паласе паміж ВКЛ і Крымскім ханствам. У
адказ на набегі татараў казакі ажыццяўлялірэйдыў Крым. У 1527 г. войска
ВКЛ і казакоў атрымала буйную перамогу на
р.Альшаніцы
, што прывяло да
спынення масавых татарскіх набегаў.
У якасці польскага каралясамым значным знешнепалітычным поспе
хам Жыгімонта Старогасталапераўтварэнне Прусіі (былога Тэўтонскага
г. у свецкага васала Польскага каралеўства
Падчас праўлення сына Жыгімонта Старога
Жыгімонта Аўгуста
(1548–1572
гг.
, які з’яўляўся адначасова польскім каралём, адбылася ак
тывізацыя руху шляхты за ўраўнаванне ў палітычных правах з арыстакратыяй
і саўдзел у дзяржаўным кіраванні на ўзор шляхецкай дэмакратыі ў Польшчы.
Вялікі князь і Паны Рада ажыццявілі шэраг саступак шляхецкаму руху,
вынікам чаго сталі дзяржаўныя рэформы
Віленскі прывілей 1563 г.
, паводле якога праводзілася ўраўнаванне ў
палітычных правах шляхты ўсіх хрысціянскіх веравызнанняў;
Бельскі прывілей 1564 г.
, які санкцыяніраваў стварэнне выбарных
шляхецкіх земскіх судоў, абвяшчэнне роўнасці ўсёй шляхты перад законам;
Віленскі прывілей 1565 г.
паводле якога ствараліся органы шляхец
кага мясцовага самакіравання
рэформа сойма паводле Статута 1566 г.
У знешняй палітыцы галоўным вынікам праўлення Жыгімонта Аўгуста
стала далучэнне да ВКЛ Інфлянтаў (Лівоніі) у 1559
1561 гг. Да сярэдзіны
ст. Лівонская канфедэрацыя канчаткова страціла палітычны ўплыў і ста
ла прадметам супрацьборства суседніх дзяржаў. У 1558
–1559
гг. большая
частка яе тэрыторыі была захоплена маскоўскімі войскамі
частку занялі
Швецыя і Данія. У 1559 г. Лівонская канфедэрацыя перайшла пад пратэктарат
ВКЛ. У 1561 г. большая яе частка далучана непасрэдна да ВКЛ; на тэрыторыі
заходняй Латвіі ўтворана залежнае ад ВКЛ
Курляндскае герцагства
. Гэтыя
падзеі паклалі пачатак вайны ВКЛ з Масковіяй і Швецыяй у 1561 г., якія
таксама прэтэндавалі на землі Лівоніі.
У 1562 г. маскоўскія войскі перанеслі ваенныя дзеянні на тэрыторыю
ВКЛ. 15 лютага 1563 г. быў захоплены Полацк. Войскам ВКЛ удалося разбіць
праціўніка пад Улай (студзень 1564 г.) і Оршай (люты 1564 г.). Да 1570 г.
працягвалася пазіцыйная вайна на тэрыторыі Падзвіння.
Такім чынам, у
XV–
першай палове
стст. Вялікае Княства Лі
тоўскае знаходзілася ў дзяржаўна
палітычным саюзе з Польскім каралеў
ствам, але пры гэтым захоўвалафактычную дзяржаўную самастойнасць.
Ва ўнутрыпалітычным жыцці адбывалася паступовае ўзмацненне ролі
магнацкай арыстакратыі. У знешняй палітыцы з канца
ст.
галоўную ролю набыло супрацьстаянне з Маскоўскай дзяржавай і Крымскім
ханствам. Знешнепалітычная напружанасць у сярэдзіне
ст. выклікала
неабходнасць умацавання дзяржаўнага саюзу ВКЛ з Польшчай.
Дзяржаўны лад, органы кіравання ВКЛ
Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае на працягу
XIV–XVI
стст.
эвалюцыянавала ад феадальнай патрыярхальна
вотчыннай да саслоўна
стаўнічай манархіі
Феадальная патрыярхальна
вотчынная манархія
характарызуецца ўладай
манарха згодна з замацаванымі звычаямі на тэрыторыі, якая з’яўляецца яго спад
чыннай вотчынай; падданыя манарха не маюць акрэсленых палітычных правоў.
прадстаўнічая манархія
абапіраецца на прынцып сумеснага
кіравання дзяржавай манарха і асобных саслоўяў, найперш шляхты, якая ат
рымлівае правы пануючага саслоўя.
Пры ўваходжанні зямель у склад ВКЛ удзельныя княствы і асобныя га
рады заключалі з вялікім князем дагаворы аб яго вярхоўнай уладзе і захаванні
мясцовага самакіравання земляў.
Вялікі князь з’яўляўся галавой дзяржавы. У яго функцыі ўваходзілі:
абарона дзяржавы, кіраўніцтва войскам;
кіраванне правядзеннем унутранай палітыкі;
ажыццяўленне вышэйшага суда;
кіраванне адміністрацыйным апаратам дзяржавы;
кіраванне ажыццяўленнем міжнародных адносін;
распрацоўка і выданне заканадаўчых актаў.
Улада вялікіх князёў мела спадчынны характар. З
ст. кіруючай бы
ла дынастыя Гедымінавічаў (Ягелонаў). З канца
ст. фарміраваўся прын
цып выбарнасці вялікіх князёў Панамі Радай і соймам з ліку прадстаўнікоў
дынастыі Ягелонаў. З другой паловы
ст. усе свае асноўныя функцыі вялікі
князь ажыццяўляў сумесна з Панамі Радай.
Паступова ў дзяржаўна
палітычным жыцці ўзрастае роля такога органа
як Паны Рада
Дадзены орган сфарміраваўся на аснове нарад вялікіх
князёў у
XIII–XIV
стст. з васальнымі князямі і найбольш уплывовымі бая
рамі.З канца
ст. Паны Рада пераўтвараюцца ў пастаянна дзеючы вышэй
шы орган цэнтральнай улады ў ВКЛ, што было замацавана прывілеямі
1492
і
гг.Склад Паноў Рады не быў строга вызначаны, у яе ўваходзіла 30
–40
асоб. Сярод іх
усе каталіцкія біскупы, вышэйшыя дзяржаўныя чыноўнікі і
асобныя запрошаныя арыстакраты.
Паноў Рады:
удзел у выбарах вялікага князя;
кантроль за дзейнасцю вялікага князя;
ажыццяўленне міжнародных зносін;
кіраўніцтва вышэйшымі цэнтральнымі і мясцовымі органамі кіравання;
прызначэнне на вышэйшыя дзяржаўныя пасады;
абмеркаванне і прыняцце законаў;
ажыццяўленне вышэйшага суда.
Большасць з гэтых функцыйПаны Рада ажыццяўляла з пачатку
разам з вялікім князем, а таксама па ўсіх пытаннях яна магла склікаць сойм.
сфарміраваўся ў
ст. як з’езд прывілеяванага саслоўя
шляхты
. Да сярэдзіны
ст. сойм мог склікацца па распараджэнні вялікага кня
зя ці Паноў Рады ў выпадку патрэбы. У соймавых пасяджэннях мог прымаць
удзел кожны шляхціц. Пытанні, што датычыліся кампетэнцыі сойма, не былі
строга акрэслены, а залежалі ад таго, якую праграму рыхтавалі вялікі князь ці
Паны Рада. Часцей за ўсё соймы вырашалі пытанніаб вайне ці міры, міжна
родных адносінах, абмяркоўвалі збор і памер падаткаў на ваенныя патрэбы,
У 1566 г. у выніку т.зв. “паправы статута” была праведзена рэформа
сойма. З гэтага часу ўстанаўлівалася сістэма выбараў
дэпутатаў (паслоў)
на
соймы. З кожнага павета або ваяводства, якое не падзялялася на паветы, выбі
раліся на сходах мясцовай шляхты (сойміках) па два паслы. Прадстаўнікі буй
ных арыстакратычных родаў мелі права самастойна прымаць удзел у пася
джэннях сойма. Па сутнасці
галоўную ролю на пасяджэннях соймаў мелі Па
ны Рада, якія вырашалі, якую пастанову ўхваліць сойм.
Вышэйшыя пасады дзяржаўнага кіравання
Маршалак земскі
старшыня на паседжаннях Паноў Рады і сойма, кі
раўнік велікакняжацкай адміністрацыі.
Маршалак дворны
загадчык гаспадарчымі справамі велікакняжацкага двара.
Гетман найвышэйшы
кіраўнік узброеных сіл дзяржавы.
кіраўнік канцылярыі ВКЛ
ведамства, якое ажыццяўляла
дзяржаўнае справаводства
, захавальнік дзяржаўнай пячаткі ВКЛ.
захавальнік дзяржаўнай казны (скарба).
Ніжэйшыя служачыя
скарбнікі, ключнікі, мытнікі, дзяржаўцы, цівуны
праводзілі рэвізіі, выконвалі пастановы дзяржаўных органаў
На важнейшыя дзяржаўныя пасады вялікім князем са згоды Паноў Рады
пажыццёва прызначаліся часцей за ўсёпрадстаўнікі арыстакратыі
сярод якіх
Астрожскія, Гаштольды, Хадкевічы, Радзівілы, Валовічы, Кезгайлы, Галь
шанскія, Глябовічы, Збаражскія, Кішкі, Забярэзінскія
Адміністрацыйна
тэрытарыяльны падзел
Доўгі час ВКЛ не мела аднастайнага адміністрацыйна
тэрытарыяльнага
падзелу. У склад ВКЛ уваходзілі ўдзельныя княствы, якімі кіравалі мясцовыя
княскія дынастыі, а таксама намесніцтвы на чале з прызначанымі вялікім кня
зем чыноўнікамі. Паступова ўдзельныя княствы ліквідаваліся, расла коль
касць намесніцтваў. У
XV–
першай палове
стст. буйныя намесніцтвы пе
раўтвараліся ў ваяводствы
буйныя ваяводствы ў сваю чаргу падзяляліся на
паветы. У першай палове
ст. існавалі Віленскае, Троцкае, Полацкае, Ві
цебскае, Наваградскае ваяводствы. Усяго ў гэты час існавала каля 20адміні
страцыйных акруг, межы якіх дакладна вызначаны не былі. Розныя часткі
дзяржавы мелі розную ступень падпарадкаванасці цэнтру. Так, Полацкае і Ві
цебскае ваяводствы мелі спецыяльные граматы, якіяпацвярджалі значныя
правы на самакіраванне. У 1565
1566 гг. была праведзена адміністрацыйна
тэрытарыяльная рэформа, згодна з якой тэрыторыя ВКЛ была падзелена на 13
ваяводстваў, а тыя ў сваю чаргу
на паветы
Органы мясцовага кіравання
кіраўнік адміністрацыйных, гаспадарчых, ваенных і часткі
судовых органаў на тэрыторыі ваяводства. У абавязкі ваяводы ўваходзіла
падтрыманне парадку
кіраванне дзяржаўнай і велікакняжацкай маёмасцю ў
арганізацыя ўзброеных сіл ваяводства
кіраванне гродскім (зам
кавым) судом
Кашталян
камандуючы ўзброенымі сіламі замка і апалчэння
ваяводства.
намеснік ваяводы, кіраўнік мясцовай канцылярыі.
Стараста
кіраўнік адміністрацыі павета. Яго намеснік
падстараста
кіраўнік павятовага шляхецкага апалчэння.
(цівуны)
трымальнікі асобных дзяржаўных маёнткаў.
Прызначэнні на гэтыя пасады ажыццяўлялі вялікі князь і Паны Рада па
жыццёва (у Полацкім і Віцебскім ваяводствах
са згоды мясцовага баярства).
Найбольш прэстыжнымі былі пасады віленскага і троцкага ваяводы і кашта
ляна, якія разам з віленскім каталіцкім біскупам займалі важнейшыя месцы ў
складзе Паноў Рады
Судовая сістэма ВКЛ
Агульнадзяржаўныя суды
Велікакняжацкі суд
які паступова аб’яднаўся з судом Паноў Рады
,–
вышэйшая апеляцыйная інстанцыя, якая ажыццяўляла разгляд дзяржаўных
злачынстваў, скаргі на вышэйшых асоб дзяржавы, пытанні прыналежнасці да
Камісарскі суд
разглядаў важныя маёмасныя і прававыя спрэчкі
Справы разглядаліся на месцы камісарамі, якіх прызначаў вялікі князь з
Панамі Радай.
Мясцовыя суды
Гродскі (замкавы) суд
(у ваяводствах, паветах, староствах) разглядаў
самае шырокае кола пытанняў, што датычыліся ўсіх саслоўяў. Узначальваў
суд кіраўнік мясцовай адміністрацыі.
Земскі павятовы суд
, створаны паводле Бельскага прывілею 1564 г.
разглядаў справы шляхецкага саслоўя. У склад суда ўваходзілі выбарныя суд
дзі, абраныя з ліку мясцовых адукаваных шляхціцаў.
Падкаморскі суд
на чале з прызначанымі вялікім князем суддзямі
разглядаў справы аб межах феадальных землеўладанняў у павеце.
Існавалі таксама асобныя суды для сялян, мяшчан, яўрэяў і г.д.
Прававая сістэма
У другой палове
XIII–
пачатку
стст. у розных частках дзяржавы
дзейнічалі асобныя нормы звычаёвага права. Перыядычна выдаваліся агуль
надзяржаўныя і мясцовыя прывілеі вялікіх князёў.
У 1468г. вялікім князем Казімірам выдадзены
зборнік норм
крымінальнага права. Сярод гісторыкаў няма адзінагамеркавання, ці распаў
сюджваўся ён на ўсю тэрыторыю ВКЛ. У дадзеным прававым зборы ўпершы
ню былі ўведзены прынцып індывідуалізацыі пакарання (абмяжоўвалася ад
казнасць дзяцей і жонкі за злачынствы мужа), а таксама прынцып неадварот
насці пакарання (раней злачынца мог адкупіцца).
Новы этап эвалюцыі заканадаўства звязаны з выданнем
Статутаў
, у якіх права было сістэматызавана і кадыфікавана.
г. выдадзены
першы Статут ВКЛ
зборнік норм права, якое
распаўсюджвалася на ўсю тэрыторыю ВКЛ. У ім было праведзена размежа
ванне права па асобных галінах (13 раздзелаў, 282 артыкулы
ВКЛ увайшло ў кола дзяржаў, у якіх права стала важным элементам рэ
гулявання грамадскага і дзяржаўнага жыцця.
Далейшае развіццё нормы агульнадзяржаўнага права атрымалі ў
Статуце ВКЛ
, які пачаў дзейнічаць у
г. У ім былі адлюстраваны праве
дзеныя ў 1563
– 1565
гг. дзяржаўныя рэформы (новы парадак дзейнасці сой
ма, увядзенне соймікаў і земскіх судоў).
Мовай усіх прававых актаў, як і ўвогуле афіцыйнай мовай дзяржаўнага
справодства ў ВКЛ, была
старабеларуская мова
Такім чынам, на працягу
XV–
першай паловы
стст. у ВКЛ пасту
пова сфарміравалася саслоўна
прадстаўнічая манархія, у якой галоўная роля
належала феадальнай арыстакратыі. У гэты час сфарміравалася адзіная сі
стэма дзяржаўнага кіравання і заканадаўства, што сведчыла аб станаўленні
ВКЛ як цэнтралізаванай дзяржавы
Асноўныя паняцці для засваення
Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае, канцэпцыі ўтварэння
Новагародскае княства, Літва, жамойты, яцвягі, бітва пад Сінімі водамі
1362 г., Крэўская унія, дынастычная унія, велікакняжацкія прывілеі, цэнтралі
зацыя, намесніцтва, Гарадзельская унія, Грунвальдская бітва 1410 г., грама
1439 гг., Маскоўскае княства, Крымскае ханства, Клец
кая бітва 1506 г., Аршанская бітва 1514 г., феадальная патрыярхальна
чынная манархія, саслоўна
прадстаўнічая манархія, вялікі князь,Паны Рада,
сойм, шляхта, маршалак земскі, маршалак дворны, гетман, канцлер, падскар
бі, ваяводства, павет, ваявода, кашталян, стараста, велікакняжацкі суд, камі
сарскі суд, гродскі (замкавы) суд, земскі павятовы суд, падкаморскі суд,
Судзебнік 1468 г.
Статут ВКЛ 1529 г., Статут ВКЛ 1566 г.
Кантрольныя пытанні і заданні
Назавіце асноўныя канцэпцыі стварэння ВКЛ
Як вы лічыце
якая з
канцэпцый найбольш абгрунтаваная?
Назавіце асноўныя прычыны ўтварэння ВКЛ
гэта можна растлумачыць?
Назавіце асноўныя падзеі, якія абумовіліўзнікненне ВКЛ
Якія дзяржавы супрацьдзейнічалі стварэнню ВКЛ? Ахарактарызуйце
палітыку Міндоўга.
Вызначце асноўныя накірункі ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ у
апошняй трэці
XIII–
З якімі дзяржавамі ВКЛ ваявала ўдругой палове
XIII–XIV
Пры якіх князях адбываўся найбольшы тэрытарыяльны рост ВКЛ?
Ахарактарызуйце асноўныя накірункі ўнутранай і знешняй палітыкі
ВКЛ падчас княжання Гедыміна і Альгерда.
Назавіце асноўныя шляхі ўваходжання розных зямель у склад ВКЛ
ст. Як складваліся адносіны велікакняжацкай улады і далучаных рэ
Назавіце асноўныя прычыны заключэння Крэўскай уніі
ахарактарызуйце грамадска
палітычную сітуацыю ў ВКЛ напярэдадні уніі.
Пералічыце асноўныя палажэнні Крэўскай уніі. Падумайце, якая
дзяржава мела больш выгады з дадзенага саюзу
Польшча ці ВКЛ?
Якія наступствы мела Крэўская унія для ВКЛ
Якія перамены яна
выклікала ў грамадска
палітычным жыцці дзяржавы?
Ці адбылося аб’яднанне ВКЛ і Польшчы пасля Крэўскай уніі ў адну
Абгрунтуйце сваю думку.
Дайце агульную характарытыку ўнутранай палітыкі Вітаўта. На якія
сацыяльныя слаі ў першую чаргу абапіраўся Вітаўт?
Якім чынам складваліся адносіны ВКЛ і Польшчы падчас княжання
Вызначце асноўныя накірункі знешняй палітыкі ВКЛ падчас кня
жання Вітаўта
Назавіце прычыны і наступствы грамадзянскай вайны ў ВКЛ 1432
1439 гг. Чым абумоўлена перамога ў вайне прыхільнікаў Жыгімонта Кей
Якія істотныя змены ва ўнутрыпалітычным жыцці ВКЛ адбыліся ў
XV–
першай палове
стст.?
Якія новыя знешнепалітычныя праціўнікі з’яўляюцца ў ВКЛ у
XV–
першай палове
стст.?
Назавіце вядомыя Вам войны ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай у канцы
XV–
першай палове
стст. Да якіх вынікаў яны прывялі?
22.
Калі ў ВКЛ сфарміраваўся шляхецкі палітычны рух? Якія патраба
ванні ён выстаўляў? Назавіце асноўныя дзяржаўна
палітычныя рэформы 1560
х гг.
Якія факты сведчаць пра тое, што ў ВКЛ у
XIV–
першай палове
стст. адбываласяфарміраванне саслоўна
прадстаўнічай манархіі?
Які орган дзяржаўнай улады мае назву “Паны Рада”? Якім чынам
адбывалася яго фарміраванне
Вызначце паўнамоцтвы вялікага князя і Паноў Рады ў дзяржаўна
палітычнай сістэме ВКЛ.
Што такое сойм? Прасачыце яго эвалюцыю ў дзяржаўна
палітычнай
Як адбываліся змены ў адміністрацыйна
тэрытарыяльнай сістэме
XIV–XVI
стст.?
Назавіце асноўныя пасады ў сістэме цэнтральнага і мясцовага
дзяржаўнага кіравання ВКЛ.
29.
Назавіце асноўныя органы цэнтральнай і мясцовай судовай улады ў ВКЛ.
Як адбывалася развіццё прававой сістэмы ў ВКЛ у
XV–
першай
Назавіце асноўныя зборнікі права гэтага перыяду.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Гістарычныя канцэпцыі ўтварэння ВКЛ: агульная характарыстыка.
Уваходжанне Полацкага княства ў склад ВКЛ: перадумовы, вынікі.
прававыя ўзаемаадносіны ВКЛ і Польскага каралеўства ў
XIV–
першай палове
4.
Палітыка ВКЛ падчас княжання Вітаўта ў адносінах да Залатой Арды.
Паўстанне М.Глінскага 1508 г.: прычыны, ход, вынікі.
Шляхецкі палітычны рух у ВКЛ у сярэдзіне
ст.: перадумовы,
Эвалюцыя сістэмы мясцовага дзяржаўнага кіравання ў ВКЛ у
XIV–
Статуты ВКЛ 1529 і 1566 г.: гісторыя стварэння, асноўны змест
Сацыяльна
эканамічнае развіцце ВКЛ у
XIV–XVI
Развіццё сельскай гаспадаркі і феадальных адносін
Асноўнымі заняткамі насельніцтва ў
XIV–XVI
стст. заставалісяземля
робства, жывёлагадоўля і хатняе рамяство. Галоўная сельскагаспадарчая куль
тура
жыта
таксама вырошчваліся ячмень, пшаніца, авёс, лён, проса, каноплі,
гародніна. Сярод прылад земляробчай працы пераважалі драўляная двурогая
саха, плуг, барана. У якасці цяглай жывёлывыкарыстоўваліся коні (на ўсходзе),
валы (на захадзе). Пераважныя віды агратэхнікі
трохполле і двухполле. У не
каторых раёнах працягвала існаваць падсечна
агнявое земляробства.
Вярхоўным уласнікам усіх зямель ВКЛ намінальна лічыўся вялікі князь.
Паводле спосабу ўладання землі падзяляліся на дзяржаўныя і прыватныя
Дзяржаўныя землі
падзяляліся на дзве катэгорыі:
(ворныя землі былі ў асабістым карыстанні сялян, астатнія
выкарыстоўваліся калектыўна);
гаспадарскія двары
(належалі непасрэдна князю, кіраваліся яго адмі
ністрацыяй і забяспечвалі княжацкі двор і скарбусім неабходным).
Прыватнае землекарыстанне
пашыралася шляхам
падараванняў з боку вялікага князя або буйных феадалаў сваім васа
залогі (заставы) з наступным адчужэннем
асваення новых зямель.
Удзельная вага прыватнага землекарыстання павялічылася з 30% у
ст. да 65% у
Формы прыватнага феадальнага землеўладання
1) на пэўны час;
2) пажыццёва або на працягу некалькіх пакаленняў;
3) на вечнасць.
Прыватнае землеўладанне пераважала на захадзе ВКЛ; дзяржаўнае
на
На працягу
XIV–XVI
стст. умацоўвалася прывілеяванае становішча
феадальнага землекарыстання. Агульнадзяржаўныя прывілеі 1387, 1413
, 1434,
гг., Статуты ВКЛ гарантавалі недатыкальнасць прыватных маёнткаў, вы
зваленне ад натуральных і грашовых падаткаў, мытных збораў. Вялікія зя
мельныя ўладанні (
латыфундыі
мелі такія буйныя феадалы, як Радзівілы,
Гаштольды, Кішкі, Глябовічы, Валовічы, Друцкія, Астрожскія і інш
Асноўнай адзінкай сялянскай гаспадаркі і адначасова адзінкай падатка
абкладання з’яўляўся сялянскі двор
. З некалькіх дымоў утваралася
сель
ская грамада
. Яна арганізоўвала размеркаванне ворыва і сенакосаў
паміж дымамі, выплату падаткаў і выкананне павіннасцяў. Грамадзе належалі
выганы, сенажаці, рыбныя ловы, лясныя ўваходы. На агульных сходах грамады
выбіралі старцаў, дзясяцкіх, соцкіх, якія арганізоўвалі ўнутранае размеркаван
не зямлі, расклад павіннасцяў пры захаванні кругавой парукі, копны (абшчын
ны) суд. Сялянская гаспадарка мела амаль выключна натуральны характар.
Паступова да
ст. феадалы прысвойвалі сабе права распараджэння
абшчыннымі землямі, а потым і ўсімі землямі сялян, выконвалі іншыя
функцыі грамады (суд, раскладка павіннасцей, выбар старцаў і г.д.). За кары
станне зямельнымі надзеламі сялян абавязвалі выконваць шматлікія павін
насці, якія змяняліся па меры развіцця феадальных адносін.
Асноўнымі сялянскімі павіннасцямібылі:
даніна
(натуральны аброк)
асноўны да
ст. від павіннасцяў на
карысць дзяржавы або феадала. Мела дзве формы:
–“
даніна жытам, пшаніцай, аўсом, сенам;
–“
даніна мясам, яйкамі, прадуктамі бортніцтва і палявання;
паншчына
адпрацоўкі ў гаспадарскіх і панскіх дварах з дапамогай
уласных прылад працы і працоўнай жывёлы (распаўсюдзілася з
XV–XVI
стст.);
грашовы аброк (распаўсюдзіўся з
XV–XVI
дадатковыя павіннасці
: будаўніцтва і рамонт замкаў, дарог, мастоў,
збор грошай на ваенныя патрэбы іг.д.
У залежнасці ад
ступені асабістай свабоды
сялянскае насельніцтва па
дзялялася на наступныя катэгорыі
людзі пахожыя
вольныя сяляне, якія выконвалі павіннасці на ка
рысць уладальніка зямлі і мелі права пераходу да другога феадала
сяляне, якія выконвалі павіннасці на карысць зем
леўладальніка і былі асабіста залежнымі ад яго; без дазволу яны не мелі права
змяняць месца жыхарства;
сяляне, якія знаходзіліся ў часовай поўнай залеж
насці ад уладальніка за атрыманую пазыку або паводле заключанага дагавору;
халопы, чэлядзь нявольная
рабы, якія лічыліся асабістай уласнасцю
спецыфікі выконваемых павіннасцяў
сяляне падзяляліся на на
сяляне, што выплочвалі ўладальніку даніну прадукцыяй аса
бістай гаспадаркі
збожжам, медам, футрам і інш.;
асадныя сяляне або чыншавікі
сяляне, якія выплочвалі грашовы па
датак на карысць уладальніка;
людзі цяглыя
сяляне, якія выконвалі паншчыну на карысць земле
прывілеяваная частка сялянства: конюхі, сельскія ра
меснікі і прамыславікі, ваенна
служылыя сяляне (баяры панцырныя, путныя,
баяры), сельскі адміністрацыйны апарат (соцкія, старцы і г.д.);
збяднелыя сяляне ці былыя хатнія рабы, якім уладальнік
даваў невялікі кавалак зямлі за адпрацоўкі;
людзі лёзныя, кутнікі, халупнікі
беззямельныя сяляне, якія жылі за
кошт часовых заробкаў.
ст. у агульнай масе сялянства пераважалі асабіста свабодныя
людзі пахожыя”
Землі, якія знаходзіліся ў непасрэдным карыстанні дзяржавы
або феадалаў пры двары, былі невялікімі; для іх апрацоўкі выкарыстоўвалася
ў асноўным праца халопаў, закупаў, радовічаў. Большая частка зямлі знахо
дзілася ў карыстанні сялянскіх абшчын, якія выплочвалі ўладальніку даніну.
ст. сельская гаспадарка ВКЛ мела пера
важна натуральны характар. У яе межах адбывалася паступоваеразвіццё
феадальных адносін
Аграрная рэформа 1557 г. Станаўленне фальваркавай сістэмы
XV–XVI
стст. у краінах Заходняй Еўропы адбываліся істотныя гра
мадскія пераўтварэнні: “Вялікія геаграфічныя адкрыцці”, стварэнне калані
яльных імперый, станаўленне мануфактурнай вытворчасці, значны рост гара
доў і пашырэнне гандлю, якія сведчылі пра фарміраванне і развіццё капіталіс
У Заходняй Еўропе ў сувязі з развіццём прамысловасці і рос
там гарадоў рэзка павялічыўся попытна прадукты харчавання і сельскагаспа
дарчую сыравіну
З другога боку
назіраўся значны рост цэн у выніку па
дзення кошту высакародных металаў.Так, пасля адкрыцця Амерыкі ў 1492 г
адтуль за 60 год было вывезена 180 тон золата і 17000 тон срэбра. У выніку
кошт высакародных металаў у Еўропе за 1500
1600 г. зменшыўся больш
чым у 8 разоў, што выклікала так званую

рэвалюцыю коштаў
”–
рост цэн на
харчаванне і сельскагаспадарчую сыравіну
Гэта была вельмі выгадна для вы
творцаў і гандляроў збожжам.
Еўрапейскі кантынент у эканамічным жыцці выразна падзяліўся па “лі
ніі ракі Эльбы”. На захад ад яе адбываліся працэсы развіцця капіталістычных
мануфактурнай вытворчасці,росту гарадоў, а на ўсход
адбывалася
развіццё таварнай сельскай гаспадаркі і “другое выданне прыгоннага права”
(пазбаўленне сялян асабістай свабоды і прымацаванне да зямлі).
У сувязі з імкненнем дзяржавы і феадалаў да павелічэння даходаў шля
хам продажу збожжа ранейшая феадальная сістэма
заснаваная на даніне іна
туральнай гаспадарцы, у
ст. замяняецца фальваркавай.
ентаваная на продаж прадукцыі шматгаліновая таварная гаспадарка, у якой
вядучае месца належала вытворчасці збожжа. З фарміраваннем фальваркаў
значна пашырыліся ворыўныя землі, якія знаходзіліся ў карыстанні феадалаў,
у асноўным за кошт сялянскіх надзелаў. Павялічылася доля паншчыны ў ся
лянскіх павіннасцях.
Ва ўмовах пашырэння сувязяў са знешнім рынкам для росту дзяржаў
ных даходаў вялікі князь ЖыгімонтІІ Аўгуст у 1557 г. пачаў правядзенне рэ
формы ў дзяржаўных маёнтках, якая атрымала назву “
час рэформы ўся зямля ў маёнтку дзялілася на ўніфікаваныя надзелы
памерам каля 23 га. Лепшыя валокі адводзіліся пад велікакняжацкія фальвар
астатнія раздаваліся ў якасці надзелаў сялянам у падворнае землекарыс
танне. Для сялянскіх дымоў валока з’яўлялася адзінкай падаткаабкладання і
нясення павіннасцей. Суадносіны велічыні фальваркавых і сялянскіх ворыў
ных земляў у дзяржаўным маёнтку вызначаліся 1:7. Акрамя падворнага надзе
вы і г.д. За абшчынамі было захавана права
лоты і азёры маёнтка. Тут сяляне маглі нарыхтоўваць дровы, будаўнічы
матэрыял, пасвіць жывёлу, лавіць рыбу.
Сялянскія двары ў залежнасці ад колькасці і якасці ворыва ў той ці
іншай мясцовасці, магчымасцяў апрацоўкі (колькасці рабочых рук, цяглавай
жывёлы, прылад працы) атрымлівалі валоку ці яе частку (палову, чвэрць), з
якой выконвалі дакладна ўстаноўленыя павіннасці.
Валочныя надзелы падзяляліся на
(паншчынныя),
вольныя
(для сялян
слуг, што вызваляліся ад спецыфічных павінна
сцей сялян іншых катэгорый). Цяглыя валокі пераважалі на захадзе дзяржавы;
на ўсходзе. Цяглыя сяляне абавязваліся адпрацоўваць паншчыну
два дні на тыдзень з валокі, асадныя сяляне плацілі чынш, сума якога залежа
ла ад якасці зямлі. Акрамя таго
усе сяляне выконвалі розныя дадатковыя па
віннасці і выплочвалі нерэгулярныя падаткі на вайсковыя патрэбы
Сялянскія
надзелы падзяляліся на тры часткі. Гэта забяспечвала прымусовы трохпольны
севазварот, што спрыяла росту ўраджайнасці.
Да канца
ст. рэформа ў дзяржаўных уладаннях была ў асноўным
завершана. Яна прывяла да істотнага павелічэння прыбыткаў маёнткаў. Акра
мя таго, у вынікурэформы
на захадзе і ў цэнтры ВКЛ была разбурана сялянская абшчына;
сялянскія гаспадаркі страцілі праваспадчыннага валодання на зямель
асноўнымі формамі сялянскіх павіннасцяў сталі на захадзе паншчына,
паступова абмяжоўваліся грамадзянскія свабоды большасці сялян.
Прынцыпы рэфармавання былі пераняты прыватнымі землеўладальніка
мі, якія пры стварэнні фальваркаў таксама ажыццяўлялі валочную памеру. Эка
намічнаму ўзмацненню шляхты і разарэнню мяшчан спрыяла тое, што з 1609 г.
у Рэчы Паспалітай былі адменены мытныя зборы і падаткі з продажу тавараў,
якія належалі шляхце.
Адначасова са станаўленнем фальваркавай гаспадаркі адбываецца пра
цэс юрыдычнага запрыгоньвання сялянства
Яго асноўныя этапы
1) Прывілей 1447 г. Казіміра Ягайлавіча, згодна з якім замацоўвалася
права вотчыннага суду над сялянамі і было забаронена шляхце прымаць бег
лых і пераманьваць да сябе чужых сялян.
2) Статут ВКЛ 1529 г., які абмежаваў права сялян распараджацца зям
лёй без дазволу ўладальніка, а таксама ўстанаўліваў правіла, паводле якога
“пахожы” селянін, які пражыў на зямлі аднаго ўладальніка звыш 10 гадоў, пе
раходзіў у катэгорыю “непахожых”
3) Устава на валокі 1557 г.
якая пазбавіласялян права спадчыннага ва
4) Статут ВКЛ 1566 г., паводле якога быўуведзены
10-
гадовы тэрмін
пошуку сялян
уцекачоў і абмежавана“пахожасць” адным пакаленнем (сыны
перайшоўшага ўіншы маёнтак вольнага селяніна станавіліся прыгоннымі).
5) Статут ВКЛ 1588 г., згодна з якім уводзіўся
20-
гадовы тэрмін пошу
кусялян
уцекачоў і абвешчана аб адмене “пахожасці”.
Такім чынам, да канца
XVI
ст. большая частка сялянства страціла аса
бістую свабоду і трапіла ў залежнасць ад землеўладальнікаў, без дазволу якіх
сяляне не маглі перасяліцца на іншае месца, выбраць іншы від заняткаў
фак
тычна пазбаўляліся грамадзянскіх правоў. Паступова розныя юрыдычныя катэ
горыі сялянства
акрамя сялян
слуг
зліліся ў адзіную групу прыгоннага сялянства
Развіццё гарадоў, рамяства і гандлю. Магдэбургскае права
XIV–
першай палове
стст. ва ўмовах развіцця феадальных адно
сін ішоў інтэнсіўны працэс аддзялення рамяства і гандлю ад сельскай гаспа
даркі. Гэта суправаджалася ростам гарадоў і мястэчак(невялікіх гандлёва
ст. у ВКЛ налічвалася 83 гарады, то да канца
ст. каля 530. Насельніцтва гарадоў і мястэчак у асноўным займалася ра
мяством і гандлем. Жыхары мястэчак і невялікіх гарадоў
побач з гэтым
былі
яшчэ цесна звязаны з апрацоўкай зямлі і сельскагаспадарчымі промысламі.
Папаўненне гарадскога насельніцтва пераважна ішло шляхаміпера
сялення сялян (асабліва да сярэдзіны
ст.) і іміграцыі іншаэтнічнага на
сельніцтва (яўрэяў, татар, караімаў, немцаў, цыган і г.д.).У той жа час працэс
росту гарадскога насельніцтва стрымлівалі войны і запрыгоньванне сялян.
Буйнейшымі гарадамі ВКЛ былі ў
ст. Полацк, Вільня
Берасце,
Гародня, Віцебск, Менск, Новагародак, Слуцк
Паводле прававога становішча гарады і мястэчкі падзяляліся на веліка
княжацкія і прыватныя. Прыватнымі былі пераважна дробныя гарады і мяс
тэчкі.З пачатку
ст. у многіх велікакняжацкіх гарадах Беларусі пачалі
вылучацца асобныя адміністрацыйныя кварталы, якія знаходзіліся пад уладай
прыватных асоб
,–
. Мяшчане (гарадское насельніцтва) неслі павін
насці на карысць уладальніка
дзяржавы або феадала: плацілі грашовыя по
даці, выконвалі будаўнічыя і гаспадарчыя работы, пастаўлялі падводы (фур
манкі) іг.д. Жыхары юрыдык не выплочвалі гарадскія падаткі і не падлягалі
гарадскому суду.
У разлядаемую эпоху адной з галоўных палітычных мэт мяшчан была
барацьба за права на самакіраванне гарадоў. Гэтым яны забяспечвалі сваю не
залежнасць ад судовых і эканамічных злоўжыванняў дзяржаўных чыноўнікаў
і феадалаў.
У выніку ў канцы
XIV–XVI
стст. большасць велікакняжацкіх га
радоў атрымалі права на самакіраванне
магдэбургскае права
. У немалой
ступені гэта было абумоўлена імкненнем вялікіх князёў заручыцца палі
тычнай падтрымкай гарадоў.
Прывілеі на самакіраванне, якія ўтрымлівалі ранейшыя правы горада і
афармлялі іх згодна з еўрапейскімі юрыдычнымі нормамі
падпісваў вялікі
Правы, што прадастаўляліся гарадам, былі розныя. Агульным было
тое, што мяшчане вызваляліся з
пад адміністрацыйнай і судовай улады вая
вод і стараст
замест феадальных павіннасцяў уводзіўся адзіны дзяржаўны
грашовы падатак для горада
у горадзе ствараліся органы самакіравання
Першым горадам ВКЛ
які атрымаў магдэбургскае права
была Вільня
г.). Затым яго атрымалі Берасце (1390 г.), Гародня (1391 г.), Слуцк
г.), Полацк (1498 г.), Менск (1499 г.), Віцебск (1597 г.). Да канца
ст. самакіраванне атрымалі ўсе больш
менш значныя гарады ВКЛ.
У гарадах, якія атрымалі магдэбургскае права, склаліся наступныя ор
ганы гарадскога кіравання
Кіраўніком гарадской адміністрацыі і судабыў
. Яго прызначаў
вялікі князь з Панамі Радай з ліку шляхты ці ўплывовых гараджан; часам
права выбараў войта выкуплялі самі гараджане. У функцыі войта ўваходзіла
падтрыманне парадку ў горадзе
вызначэнне правілаў гандлю
збор падаткаў
ажыццяўленне суда. Дапамагаў войту яго намеснік
ленвойт
орган гарадскога самакіравання, які складаўся з рады і ла
вызначала агульны напрамак развіцця гарадской гаспадаркі, займа
лася добраўпарадкаваннем, абарончымі збудаваннямі, зборам падаткаў, кан
тралявала гарадскія расходы, ажыццяўляла суд па маёмасных і грамадзянскіх
справах. У склад рады ўваходзілі выбраныя мяшчанамі горада
на чале
з адным або некалькімі
бурмістрамі
якіхвыбіралі мяшчане ці прызначаў
складаласяз войта, ленвойта, лаўнікаў
асоб, выбраных з мяшчан
або прызначаных войтам ці радай
, –
ізаймалася разглядам крымінальных і
некаторых грамадзянскіх спраў мяшчан.
На пачатковым этапе распаўсюджання самакіравання значную ролю
меў агульны сход мяшчан (веча, капа). На ім слухалі справаздачы бурмістраў,
складалі скаргі, вызначалі памеры збору сродкаў на гарадскія патрэбы, маглі
звольніць некаторых службовых асоб
Асноўным відам заняткаў мяшчан з’яўлялася
. Найбольшае
распаўсюджанне мелі такія рамёствы, як
апрацоўка металаў
(кавальства, вы
творчасць зброі, слясарства, ювелірная справа і інш.);
апрацоўка дрэва
(
творчасць сельскагаспадарчага інвентару, будаўніцтва жылля, гаспадарчых
памяшканняў і інш.
(вытворчасць посуду, цэглы, чарапіцы, каф
апрацоўка скур
(гарбарная, рымарная, кушнерская вытворчасць);
(шавецтва, кравецтва).
Значнае месца стала займаць работа не на заказ, а на продаж. З
асоба скупшчыка, што арганізоўваў рэгулярны гандальу лаўках
ст. пачалі фарміравацца
цэхі
(брацтвы). Яны аб’ядноўвалі рамесні
каў адной ці некалькіх сумежных спецыяльнасцяў
аднаго веравызнання і абара
нялі іх ад канкурэнцыі з боку сельскіх і іншагародніх рамеснікаў. У азначаны
перыяд у гарадах Беларусі налічвалася каля 100 цэхавых спецыяльнасцяў
(срэбнікі, кавалі і г
д.), у
XVIII
ужо 200. У склад цэха ўваходзіла каля 60
100 чалавек. Сярод членаў цэхаў існавалі наступныя сацыяльныя групы
самастойныя гаспадары, якія мелі ва ўласнасці прылады
працы і майстэрні, дасканала валодалі прафесіяй
з іх ліку на год выбіраўся
кіраўнік цэха
стараста
чаляднікі
падручныя майстроў, якія прайшлі курс навучання, але не ме
лі сваіх прылад працы і не атрымалі статусу майстра; пры пэўных умовах (выка
нанне ўзорнай работы, тэрмін працы і г.д.) чаляднік могнабыць статус майстра
вучні майстроў.
Дзейнасць цэха рэгламентавалася пісьмовым
статутам
. У ім быў рас
пісаны парадак навучання, найму вучняў і чаляднікаў, пераходу з разраду
вучняў у чаляднікі і далей у майстры, рэгуляваліся адносіны ўнутры цэха, ад
носіны цэха да рамеснікаў, якія не ўступілі ў цэх, сувязі цэха з гарадскім са
макіраваннем. Толькі ўдзельнікі цэхаў мелі права прадаваць сваю прадукцыю
ў гарадах
Рамеснікі, якія не ўваходзіліў цэх, называліся
партачамі
ку выкрыццяіх дзейнасці ўладамі і братчыкамі яны страчвалі тавар і плацілі
Пад уплывам агульнага росту эканомікі актыўнаішло развіццё гандлю
у гарадах і мястэчках наладжваўся пастаянны гандаль у лавах і крамах. Кожны
тыдзень у мястэчках і гарадах праходзілі таргі (пераважна аптовыя і дробна
аптовыя аперацыі); у буйных гарадах штогод праводзіліся кірмашы. Узмацня
ліся гандлёвыя сувязі розных рэгіёнаў краіны
штостымулявала будаўніцтва
дарог
гасцінцаў
. Самая вялікая праходзіла праз Берасце, Менск
Оршу і Смаленск.
Ішоў працэс аб’яднання купцоў у
ці
. Яны атрымлівалі
дзяржаўныя прывілеі на вядзенне гандлю. Аформілася спецыялізацыя ў сфе
ры гандлю
міжнародны аптовы гандаль ажыццяўлялі “
аперацыямі па
перапродажы сярэдніх партый тавараў, якія збіраліся па сельскай мясцовасці

перасолы
”, а дробным разносным гандлем
– “
” (назва пахо
дзіць ад шатландцаў
наёмнікаў, якія аселі ў ВКЛ).
У сістэме знешняга гандлю праз Познань, Крулявец і Рыгу на экспарт
вывозілі тавары лясных промыслаў, збожжа, мёд, лён, радзей
рамесныя вы
імпарт складалі металы, металічныя паўфабрыкаты і вырабы, сукно
каштоўнаеўзбраенне, прадметы раскошы, віно, селядцы
Такім чынам, у сярэднявечных гарадах ВКЛ у
XIV–XVI
стст. адбыва
ліся наступныя працэсы: хуткае развіццё рамяства і гандлю, стварэнне сі
стэмы гарадскога самакіравання,фарміраванне грамадскіх карпарацый
Саслоўная структура грамадства
Усё насельніцтва ВКЛ падзялялася на некалькі саслоўяў (станаў):шлях
та
духавенства
мяшчанства
сялянства
іншаканфесійныя станы (яўрэі, татары).
На працягу
XIV–XVI
стст. межы паміж саслоўямі станавіліся ўсё
больш жорсткімі.
Найбольш прывілеяваным саслоўем з’яўлялася
яна мела вы
ключнае права валодання зямлёй
вызвалялася ад абавязковых падаткаў, вало
дала правам займаць дзяржаўныя пасады і ўдзельнічаць у палітычным жыцці.
Да сярэдзіны
ст. гэтае саслоўе ў прававых адносінах не было адна
родным. Найбольшым уплывам карысталіся
(князі і паны), якія па
ходзілі з былых удзельных князёў і некаторых уплывовых баяр. Яны займалі
галоўныя дзяржаўныя пасады, валодалі вялікімі зямельнымі маёнткамі. З ся
ст. адбываўся працэс павышэння палітычнага значэння сярэдняй
і дробнай шляхты (нашчадкаў былых баяр і дваран), сведчаннем чаго з’яўля
юцца рэформы 1560
не ўяўляла сабой адзінай саслоўнай групы. У ВКЛ дзейні
чала каталіцкае, праваслаўнае, а з сярэдзіны
ст.
і пратэстанцкае духа
венства. Прававы статус іх быў розны. Прывілеяванае становішча займала ката
ліцкае духавенства
каталіцкія біскупы займалі вышэйшыя месцы ў складзе Па
ноў Рады. Праваслаўнае духавенства мела прававы статус, пацверджаны веліка
княжацкімі прывілеямі.Асобныя групы духавенства атрымлівалі спецыяльныя
прывілеі, а таксама зямельныя падараванні ад вялікіх князёў або магнатаў.
Мяшчанства
(гарадское насельніцтва) таксама мела розныя правы ў
ВКЛ
Прававое становішча мяшчан залежала ад таго, у якім горадзе яны пра
жывалі. Значнымі правамі карысталіся жыхары Вільні, Полацка, Берасця, Мен
ска і іншых буйных дзяржаўных гарадоў з правам на самакіраванне і дараваль
нымі граматамі. Меншымі правамі валодалі жыхары мястэчак і гарадоў, што не
мелі права на самакіраванне. Жыхары прыватнаўласніцкіх гарадоў былі феа
дальна залежнымі
Мяшчанства падзялялася на некалькі сацыяльных груп:
патрыцыят (заможныя купцы і цэхмайстры);
рамеснікі і дробныя гандляры
гарадскі плебс (чаляднікі, вучні, “чорныя людзі”
вольнанаёмныя ра
бочыя і жабракі).
як саслоўе не было аднародным. Сярод сялян вылучаліся
асабіста свабодныя сяляне
, што выконвалі ваенную службу (баяры пут
ныя, баяры панцырныя, баяры
слугі) або займаліся пэўнымі рамёствамі і про
мысламі (асочнікі, баброўнікі, бортнікі, рыбаловы
стральцы
бондары, ганчары,
кавалі, цесляры); па статусе былі набліжаны да дробнай шляхты або мяшчанства
шматлікія катэгорыі
феадальна залежнага сялянства
(гл. п.
.1); пра
вавое становішча гэтых катэгорый характарызавалі поўная палітычная бяс
праўнасць, абмежаваная грамадзянская праваздольнасць, павышаная крымі
нальная адказнасць.
У асобныя саслоўі ўключаліся групы нехрысціянскага насельніцтва
Яны валодалі спецыяльнымі правамі, вызначанымі
асобымі прывілеямі вялікіх князёў, мелі ўласную аўтаномію: свае органы
самакіравання, суды
плацілі павышаныя падаткі (яўрэі) або неслі ваенную
службу (татары)
у асноўным былі ізаляваны ад хрысціянскага насельніцтва.
Такім чынам, на працягу
XIV–XVI
стст. у ВКЛ сфарміравалася са
слоўная сістэма, характэрная для феадальнага сярэднявечнага грамадства.
Прывілеяванае становішча ў межах дадзенай сістэмы займала шляхта.
Асноўныя паняцці для засваення
Воласць, гаспадарскі двор, паншчына, чынш, людзі пахожыя, людзі
непахожыя, даннікі, асадныя сяляне, людзі цяглыя, агароднікі, людзі лёзныя,
“рэвалюцыя коштаў”, “лінія Эльбы”, валочная памера, фальварак, падворнае
землекарыстанне, прыгоннае сялянства, мястэчка, магдэбургскае права, юры
дыка, войт, магістрат, рада, лава, бурмістр, цэх, майстры, чаляднікі, гільдыя
шляхта, духавенства, мяшчанства, сялянства
Кантрольныя пытанні і заданні
Ахарактарызуйце асаблівасці пазямельных адносін у ВКЛ у
XIV–
Якімі шляхамі адбывалася пашырэнне феадальнага землеўладання ў
ВКЛ у
XIV–XVI
стст.? Растлумачце прычыны росту прыватнага феадальна
га землеўладання ў гэты перыяд.
Якія змены адбываліся ў становішчы сялянскай абшчыны на працягу
XIV–XVI
Назавіце катэгорыі сялянства паводле юрыдычнага становішча.
Пералічыце асноўныя віды феадальнай рэнты
З чым было звязана фарміраванне “лініі Эльбы”? Якім чынам развіц
цё капіталізму ў Заходняй Еўропе ў
ст. паўплывала на эвалюцыю сель
скай гаспадаркі ВКЛ?
Што такое фальварак? У чым яго адрозненне ад гаспадарскага двара?
Якія прычыны абумовілі правядзенне аграрнай рэформы 1557 г.?
Назавіце яе асноўныя палажэнні.
Вызначце асноўныя вынікі правядзення валочнай памеры ў дзяр
жаўных і прыватнаўласніцкіх маёнтках ВКЛ.
Назавіце асноўныя этапы запрыгоньвання сялян у ВКЛ.
Якія прычыны выклікалі рост гарадоў у ВКЛ у
XIV–XVI
стст.?
Якімі асноўнымі шляхамі ішло павелічэнне гарадскога насельніцтва?
Якія адрозненні існавалі ў прававым статусе гарадоў ВКЛ у
XIV–
Што такое магдэбургскае права
Калі гэтае права атрымалі ас
ноўныя гарады ВКЛ?
Што такое юрыдыкі? У чым адрозненне юрыдычнага становішча га
раджан, якія пражывалі ў юрыдыках і на самакіруемых тэрыторыях гарадоў
Апішыце структуру кіравання ў гарадах, якія валодалі магдэбург
Якія асноўныя віды рамяства атрымалі пашырэнне ў гарадах ВКЛ у
XIV–XVI
Што такое цэхі? Дайце агульную характарыстыку дзейнасці цэхаў у
Якія асноўныя віды гандлю атрымалі развіццё ў ВКЛ у
XIV–
стст.? Што такое гільдыі?
Якія асноўныя саслоўі склаліся ў структуры грамадства ВКЛ у
XIV–XVI
У чым выяўлялася прывілеяванае становішча шляхты ў ВКЛ?
Назавіце асноўныя сацыяльныя слаі мяшчанства ВКЛ.
У чым заключаецца спецыфіка прававога становішча нехрысціян
скіх груп насельніцтва ў ВКЛ (яўрэяў, татар
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Эвалюцыя сялянскай грамады ў ВКЛ у
XIV–XVI
слугі ў ВКЛ.
Магдэбургскае права ў Полацку: фарміраванне, інстытуты самакіра
вання і іх эвалюцыя.
Купецкія гільдыі ў ВКЛ у
XIV–XVI
Фарміраванне шляхецкага саслоўя ў ВКЛ у святле заканадаўчых ак
XIV–XVI
Утварэнне яўрэйскай абшчыны ў ВКЛ у
XIV–XVI
эканамічнае і палітыка
прававое становішча татар у ВКЛ
Рэлігія і культура ВКЛ у
XIV–XVI
XIV–XVI
XIV–XVI
Рэлігійныя адносіны ў ВКЛ у
XIV–XVI
стст.
Важнейшай часткай жыцця традыцыйнага грамадства з’яўлялася рэлі
гія. На працягу ўсяго перыяду існавання ВКЛ на яго тэрыторыі існавала не
калькі рэлігійных канфесій, якія ў розны час мелі розны прававы статус і
ўплыў у грамадстве. Сярод канфесій, якія дзейнічалі ў ВКЛ, можна вылучыць
(каталіцызм, праваслаўе, пратэстантызм) і
нехрысціянскія
(іудаізм, іслам).
каталіцкая царква
ст. у ВКЛ дзейнічалі толькі невялікія абшчыны католікаў.
Пасля Крэўскай уніі 1385 г. каталіцызм стаў пануючым веравызнаннем у
ВКЛ. Ён быў прыняты вялікім князем і значнай часткай арыстакратыі. Прыві
леі 1387 і 1413 гг. замацавалі пануючае становішча каталіцкай царквы і ката
ліцкай шляхты. Каталіцкія біскупы займалі важнейшыя месцы ў складзе Па
ноў Рады. У канцы
XIV–
пачатку
стст. у каталіцызм было прымусова
ахрышчана язычніцкае насельніцтва ВКЛ. У выніку каталіцызм стала вызна
ваць большасць насельніцтва ў заходняй, пераважна балцкай, частцы ВКЛ
у
цэнтры і на ўсходзе ВКЛ да канца
ст. колькасць католікаў была нязнач
най нават сярод шляхты. Дзяржаўныя ўлады і каталіцкая шляхта выдаткоўва
лі значныя сродкі на будаўніцтва каталіцкіх храмаў, кляштароў, падаравалі ім
землі і іншую маёмасць.
Уся каталіцкая царква прызнавала вяршэнства рымскага папы. Паводле
структуры яна падзялялася на
біскупствы
Усе біскупствы ў ВКЛ падпарад
коўваліся гнезненскаму арцыбіскупу ў Польшчы. На тэрыторыі ВКЛ існавалі
(з 1388 г.)
Жамойцкае
(з 1417 г.)
Уладзімірска
(з 1425 г.)
У каталіцкай царкве вялікую ролю адыгрывалі
манаскія ордэны
, якія
мелі значную аўтаномію: дамініканцы, францысканцы, аўгусцінцы, бернар
дзінцы, кармеліты і інш.
Праваслаўная царква
Праваслаўе да
ст. вызнавала абсалютная большасць насельніцтва
ва ўсходняй і цэнтральнай частцы ВКЛ, а таксама істотная частка насельніц
тва на захадзе ВКЛ.Да праваслаўнай царквы належала значная частка шлях
ты ВКЛ. Паводле прывілеяў 1432 і 1434 гг. яна ўраўноўвалася ў грамадзян
скіх правах з каталіцкай, а ў выніку прывілею 1563 г. набывалароўнасць і ў
палітычных правах.
Да канца
ст. уся праваслаўная царква ў ВКЛ падпарадкоўвалася
канстанцінопальскаму патрыярхату. На чале праваслаўнай царквы ў ВКЛ зна
мітрапаліт
кіеўскі і ўсяе Русі, рэзідэнцыя якога з 1458 г. знаходзіла
ся ў Вільні або Новагародку.Кіеўская мітраполія да канца
ст. падзяляла
ся на некалькі епархій:Кіеўская (мітрапаліцкая)
Берасцейская і шэраг епархій на тэрыторыі Украіны (Львоўская,
Луцкая, Холмская, Перамышльская
ст. надзвычай вялікую ролю ва ўнутраным кіраванні праваслаў
най царквы сталі адыгрываць свецкія асобы (шляхта, брацтвы ў гарадах), якія
захапілі частку функцый духавенства.Праваслаўная шляхта выдзяляла знач
ныя сродкі на будаўніцтва праваслаўных храмаў, манастыроў і г.д.
ст. на тэрыторыі амаль усёй Еўропы адбываецца
Рэфармацыя
масавы рэлігійны рух, накіраваны супраць веравучэння і культу каталіцкай
царквы і нааднаўленне прынцыпаў першапачатковага хрысціянства паводле
Бібліі. Перадумовай Рэфармацыі стала пераўтварэнне каталіцкай царквы ў
магутную сацыяльна
эканамічную арганізацыю ў Еўропе
багацце якой грун
тавалася на вялікім землеўладанні, зборы дзесяціны
гандлі індульгенцыямі
(граматамі аб адпушчэнні грахоў за грошы), паборах за выкананне абрадаў.
Веравучэнне і культ каталіцызму ўсё больш аддаляліся ад першапачатковых
прынцыпаў хрысціянства
Гэта выклікала незадаволенасць сярод шырокіх
слаёў грамадства, у тым ліку кіруючых колаў шэрагу дзяржаў, якія імкнуліся
завалодаць уласнасцю каталіцкай царквы.
Фармальным пачаткам Рэфармацыі лічыцца абвяшчэнне германскім ма
у 1517 г. у Вітэнбергу “95 тэз”, накіраваных на рэ
форму каталіцкай царквы. Вынікам Рэфармацыі стала фарміраванне шэрагу
пратэстанцкіх канфесій
(лютэранства, кальвінізм, баптызм і г.д.).
Пратэстанты абвясцілі Біблію галоўным аўтарытэтам у справах веры,
распрацавалі новыя дактрыны веравучэння, якія, на іх думку, адпавядалі
прынцыпам ранняга хрысціянства, закладзеным у Бібліі. Прадстаўнікі рэфар
мацыйных канфесій выступалі супраць індульгенцый, за права свецкіх асоб у
рэлігійнай абшчыне выбіраць і кантраляваць дзейнасцьдухавенства
за кан
фіскацыю царкоўнай маёмасці, выкарыстанне ў набажэнствах народнай мовы
а не лацінскай, адмаўлялі культ ікон,
, большасць каталіцкіх абрадаў
Пратэстанты, асабліва кальвіністы
пастуліравалі прынцыпвяршэнства Свя
тога Пісання ў царкоўным і свецкім жыцці.
Для барацьбы з Рэфармацыяй каталіцкаяцарква актыўна выкарыстоў
вала інквізіцыю, а таксама спецыяльна створаны ў 1540 г. ордэн езуітаў. Ад
нак на працягу
ст. паўночна
германскія княствы, шэраг гарадоў
у Швейцарыі, Швецыя, Данія, Англія, Шатландыя, Прусія афіцыйна падтры
малі пратэстантызм. У 1555 г. імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл
у Аўгсбургскім прывілеі юрыдычна замацаваў прынцып “чыя зямля
ра”, які дазваляў асобным князям у сваіх уладаннях уводзіць каталіцызм або
пратэстантызм паводле ўласнага меркавання. У некаторых еўрапейскіх краі
нах (Францыі, Нідэрландах) супярэчнасці паміж католікамі і пратэстантамі
прывялі да рэлігійных войнаў.
Рэфармацыя ўВКЛпачалася ў сярэдзіне
ст. Вынікам стала ўзнік
ненне такіх канфесій, як евангелічна
аўгсбургская (лютэранская)
евангеліч
рэфармацкая (кальвінісцкая)
“Польскія і Літоўскія браты”
антытрыніта
радыкальная плынь, якая адмаўляла дагматы аб траістасці Бога і
боскасці Хрыста)
Рэфармацыя ў ВКЛ мела шэраг
асаблівасцяў
1) Яна не была справакавана жаданнем феадалаў атрымаць маёмасць
каталіцкай царквы. У ВКЛ царкве належала 5% зямлі, у той час як, напры
клад, у Англіі
–40
%. Галоўным матывам прыняцця Рэфармацыі шляхтай бы
ло яе імкненне паставіць пад свой кантроль дзейнасць духавенства і абмежа
ваць уплыў Рыму.
2) Рэфармацыя распаўсюджвалася галоўным чынам сярод шляхты і
часткі мяшчанства і амаль не закранула сялянскія масы. У структуры пратэс
танцкіх канфесій галоўную ролю адыгрывалі свецкія апекуны з ліку ўплыво
3) Найбольш уплывовымі накірункамі рэфармацыйнага руху сталі каль
вінізм і антытрынітарызм, а не лютэранства.
4) На тэрыторыі ВКЛ Рэфармацыя была скіравана не толькі супраць ка
таліцкай, але і супраць праваслаўнай царквы.
Асноўнымі шляхамі распаўсюджання Рэфармацыі былінавучанне
шляхты ў пратэстанцкіх універсітэтах Заходняй Еўропы, іміграцыя замежных
настаўнікаў і мяшчан, цесныя палітычныя і эканамічныя кантакты з пратэс
танцкімі Прусіяй і Інфлянтамі. Першай вядомай абшчынай пратэстантаў ВКЛ
лічыцца лютэранская абшчына ў Слуцку, якая ў 1535 г. атрымала надзел зямлі
ў горадзе ад князя Юрыя Алелькавіча. Найбольшае развіццё рэфармацыйнага
руху у ВКЛ пачалося з 1553 г.
калі канцлер ВКЛ Мікалай Радзівіл
на свае сродкі пабудаваў кальвінісцкі збор і друкарню ў Берасці. У 1550
я гг. у ВКЛ ужо ўзнікла 85 кальвінісцкіх і 7антытрынітарных абшчын.
На 1569 г. у склад Паноў Рады ВКЛ уваходзіла
15
пратэстантаў
2 католікі
біскупы), 5праваслаўных. Для каардынацыі дзеянняў розных рэфармацыйных
груп ВКЛ у 1557 г. быў створаны сінод евангелічна
рэфармацкіх абшчын у Вільні.
Адначасовая дзейнасць некалькіх канфесій у ВКЛ прыводзіла да ўста
лявання адносна мірных узаемаадносін паміж імі, рэлігійнай талеранцыі. Па
водле Віленскага прывілею 1563 г. было абвешчанаўраўнаванне ў палітыч
ных правах шляхты ВКЛ усіх хрысціянскіх веравызнанняў. Пасля стварэння
Рэчы Паспалітай
у 1573 г. быў абвешчаны акт Варшаўскай канфедэрацыі, які
прадубліраваў Статут ВКЛ 1588 г., паводле якога ўся хрысціянская шляхта
незалежна ад веравызнання атрымлівала роўныя грамадзянскія і палітычныя
правы. Злачынствы на рэлігійнай глебе прыраўноўваліся да крымінальных. У
большасці самакіруемых гарадоў у адносінах паміж мяшчанамі розных кан
фесій дзейнічалі прынцыпы рэлігійнай цярпімасці. У прыватных уладаннях
рэлігійную сітуацыю кантралявалі ўладальнікі
яны маглі або захоўваць рэлі
гійную цярпімасць
або ствараць перавагі для пэўнага веравызнання
або на
ват праводзіць рэпрэсіі ў адносінах да іншаверцаў нешляхецкага паходжання.
Рэлігійная цярпімасць для прадстаўнікоў нехрыціянскіх веравызнанняў
(яўрэяў, мусульман) замацоўвалася спецыяльнымі прывілеямі.
Такім чынам, у
XIV–XVI
стст. у ВКЛ склалася шматканфесійная сі
туацыя. Афіцыйна пануючы статус быў замацаваны за каталіцкай царквой,
аднак у грамадскім жыцці мелі таксама моцны ўплыў праваслаўная і пратэс
танцкія канфесіі. Гэта прывяло да замацавання рэлігійнай талеранцыі ў
міжканфесійных адносінах, пацверджанай на дзяржаўна
прававым узроўні.
Фарміраванне беларускайнароднасці
Па пытаннях узнікнення беларусаў як этнічнай супольнасціў асяроддзі
навукоўцаў розных эпох вызначаюць некалькі падыходаў
канцэпцый:
(Л.Галембоўскі):беларусы
гэта сапсаваныя рускімі князя
мі і праваслаўнай рэлігіяй палякі;
велікаруская
(А.Сабалеўскі, І.Сразнеўскі)
гэта сапсава
ныя польскім уплывам рускія;
(Я.Карскі, В.Ластоўскі):племянны саюз крывічоў разгля
даўся яквызначальныфактар у стварэнні дзяржаўных і этнічных структур су
часнай Беларусі;
(І.Ласкоў)
першым гістарычна вядомым насельніцтвам Бе
ларусі лічацца фіна
ўгорскія плямёны. Менавіта яны сталі асновай
на якой
сфарміраваўся беларускі народ, з часам славянізаваны
(У.Сядоў): адзначаецца вядучая ролябалцкіх плямёнаў, якія
жылі на тэрыторыі Беларусі. Менавіта яны сфарміравалі культуру і антрапа
лагічны тып сучасных беларусаў. У выніку славянізацыі балцкага субстрату і
сфарміраваліся беларусы
дрыгавіцка
радзіміцкая
(М.Грынблат, М.Доўнар
беларуская народнасць узнікла ў выніку паступовага аб’яднання розных
славянскіх плямёнаў
якія жылі на тэрыторыі Беларусі;
(С.Токараў):у межах раннефеадальнай дзяржавы Кіеўская
Русь у
IX–XIII
стст. сфарміравалася т.зв. старажытнаруская народнасць, на
XIV–XVI
стст. узніклі рускія, украінцы і беларусы.
Працэс фарміравання этнічных супольнасцяў як аб’яднанняў людзей з
аднолькавай самасвядомасцю
агульнай тэрыторыяй, эканамічным, палітыч
ным і культурным жыццём мае складаныхарактар
Першаснымі і найбольш
простымі формамі аб’яднання грамадства былі арганізацыі кроўных сваякоў
. Роды злучаліся спачатку ў плямёны, затым племянныя саюзы і іншыя
этнічныя супольнасці. Тэрыторыя Беларусі ў эпоху першабытнага грамадства
была заселена фінскімі і балцкімі плямёнамі, якія ў Сярэднявеччы асіміліра
валіся славянамі, аднак перадалі частку сваёй культуры новым этнічным аб’
Этнакультурныя працэсы, якія адбываліся на тэрыторыі Беларусі ў
сярэднія вякі
уключалі ў сябе славянскія (крывічы, дрыгавічы, радзімічы, ва
лыняне) і балцкія (літва, яцвягі) племянныя этнічныя супольнасці
Стымулюючым фактарам этнічнай кансалідацыі было ўтварэнне ВКЛ.
Падпарадкаванне на працягу другой паловы
XIII–XVI
стст. звыш двух дзя
сяткаў княстваў адзінай цэнтральнай уладзе спрыяла стварэнню агульнай эт
нічнай тэрыторыі, актывізавала культурныя сувязі паміж рознымі яе тэрыта
рыяльнымі часткамі.
У Вялікім Княстве Літоўскім
XIV–XVIIIc
т. адбывалася
паступовае збліжэнне палітычных, эканамічных і культурных адрозненняў
асобных рэгіёнаў, пачалося фарміраванне этнічных і моўных асаблівасцяў,
характэрных для беларускай народнасці.
аб’яднанне людзей на
пэўнай тэрыторыі з агульнай гісторыяй
мовай і культурай, умовамі жыцця.
Але ў межах народнасці не было моцнай агульнай самасвядомасці. У
XIV–
стст. насельніцтва ВКЛ мела некалькі тыпаў самасвядомасці:
рэгіянальная самасвядомасць
(палачане, віцябляне, палешукі, гара
дзенцы, жамойты і г.д.);
канфесійная самасвядомасць
г.зн. праваслаўныя
г.зн. католікі);
агульнадзяржаўная самасвядомасць
(літвіны, г.зн. жыхары ВКЛ).
ст. фарміравалася паняцце
літоўскага палітычнага народу
, пад
якім разумелася ўся шляхта ВКЛ незалежна ад этнічнага паходжання і вера
вызнання. Шляхта лічыла сябе самастойнай супольнасцю, надзеленай асо
бымі правамі і этнічна аддзеленай ад астатняга насельніцтва (абгрунтаваннем
гэтага служылі легенды пра паходжанне арыстакратыі ВКЛ ад старажытных
рымлян або ад старажытных стэпавых качэўнікаў
сарматаў, што абумовіла
XVII–XVIII
стст. ідэалогіі сарматызму).
Назва “Беларусь” узнікла і замацавалася за нашымі тэрыторыямі не ад
разу. У
ст. яна адносілася да Уладзіміра
Суздальскага княства. Крыжакі ў
XIII–XIV
стст
(напр. П. Сухенвірт у 1360 г.
размяшчалі Белую
Русь паміж Літвой і Масквой, разумеючыпад гэтым тэрмінам Полацкія, Сма
ленскія і Пскоўскія землі.
XIV–XVI
стст. канфесіёнім “рускі” азначаў пра
васлаўных Рэчы Паспалітай, у адрозненнеад “маскавітаў”
падданых Мас
квы. Згодна са звесткамі паляка Я.Чарнкоўскага
Полацк называецца “крэпа
сцю Белай Русі”, а наёмнік
італьянец у
ст
А.Гваніні і яго наступнікі на
зываюць тэрмінам “беларусцы” жыхароў Падзвіння і Падняпроўя, а жыхароў
Меншчыны і Гарадзеншчыны азначаюць як “літву”, адрозніваючы ад балта
моўнай “жмудзі”. У
XVII–XVIII
стст. Магілёўская праваслаўная епархія на
зывалася “беларускай”. Толькі ў выніку дзейнасці стваральнікаў беларускай
літаратуры і нацыянальнага рухуў
XIX–
стст канчаткова этнонім
“беларусы” замацаваўся і пачаў прызнавацца за саманазву ўсімі жыхарамі
нашай тэрыторыі.
На працэс фарміравання беларускай народнасці вялікі ўплыў аказвала
станаўленне старабеларускай мовы
якая фарміравалася на аснове царкоўна
славянскай мовы і мясцовых гаворак і з
ст. стала выцясняць з афіцыйнага
ўжытку царкоўнаславянскую мову.У
XIV–XVI
стст.у асяроддзі шляхты і
адукаванага насельніцтва старабеларуская мова замацаваласяў якасці размоў
най. Гэтая мова стала агульнадзяржаўнай, на ёй выдаваліся дзяржаўныя даку
менты, ажыццяўлялася справаводстваў канцылярыі ВКЛ і ва ўсіх рэгіяналь
ных органах улады. З другой паловы
ст. у асяроддзі шляхты і адукаванага
насельніцтва пачала пераважаць польская мова. Важную ролю ў грамадскім
жыцці адыгрывалі таксама лацінская моваяк мова рымска
каталіцкай царквы,
міжнародных зносін і царкоўнаславянская моваяк мова праваслаўнай царквы.
Такім чынам, у
XIV–XVI
стст. адбывалася фарміраванне беларускай
народнасці. Аднак гэты працэс запавольваўся шматканфесійным і шматмоў
ным складам насельніцтва ВКЛ, наяўнасцю розных тыпаў самасвядомасці ва
ўмовах карпаратыўнага сярэднявечнага грамадства.
Культура ВКЛ у
XIV–XVI
Культурнае жыццё ў ВКЛ у
XIV–XVI
стст. знаходзілася пад пера
важным уплывам рэлігіі. У той жа час у выніку культурных кантактаў з За
ходняй Еўропай і распаўсюджання ідэй Адраджэння адбывалася ўмацаванне
свецкіх элементаў культуры. Для культуры
характэрны павыша
ная ўвага да праблем чалавека і яго месца ў свеце, свецкіх гуманітарных ве
даў і мастацтва, станаўленне нацыянальных моў і літаратур. Культура Адра
джэння аказала вялікі ўплыў на адукацыю, узнікненне кнігадрукавання і ўзба
гачэнне форм мастацкай культуры ВКЛ.
ст. адукацыя ў ВКЛ развівалася вельмі павольна. Яе асноўнымі
формамі былі школы пры праваслаўных і каталіцкіх цэрквах і манастырах
у
іх праграму навучанняўваходзілі пераважна багаслоўе, граматыка, рыторыка,
Пры дварах буйной шляхты замацавалася традыцыя хатняй аду
Для атрымання вышэйшай адукацыі ў
XV–XVI
стст. распаўсюдзілася
практыка выезду шляхецкай моладзі на вучобу ў Кракаўскі ўніверсітэт (Поль
шча), а таксама заходнееўрапейскія ўніверсітэты (Падуя, Балонья, Вітэнберг,
Базэль, Кёльн і г.д.).
З пачаткам Рэфармацыі на сродкі магнатаў, якія яе падтрымлівалі, ства
раліся шматлікія
рэфармацыйныя школы
: кальвінісцкіяў Вільні, Берасці,
Слуцку, Заслаўі, Менску і г.д., антытрынітарная ў Іўі. У іхпобач з багаслоўем
важнае месца займала навучанне замежным і класічным мовам, гісторыі, ры
торыцы. Рэктар антытрынітарнай школы ў Іўі Я.Намыслоўскі распрацаваў і
выдаў шэраг падручнікаў па логіцы і прыродазнаўству.
З канца
ст. на сродкі шляхты і мяшчан адчыняліся
праваслаўныя
ў Полацку, Віцебску, Магілёве. У іх вывучалася шырокае кола
пераважна гуманітарных дысцыплін.Рыхтавалі настаўнікаў праваслаўныя
семінарыі ў Менску, Вільні, Берасці. Першымі падручнікамі па граматыцы
ўсходнеславянскіх моў былі творы Л.Зізанія (1595 г.) і М
Сматрыцкага (1619 г.).
Кнігадрукаванне
Пашырэнне агульнага ўзроўню адукаванасці абумовіла ўзнікненне по
пыту на кнігі. У
XIV–XVI
стст. цэнтрамі перапісвання кніг з’яўляліся права
слаўныя манастыры (скрыпторыі ў Новагародку, Полацку, Вільні, Віцебску,
Лаўрышаве, Супраслі), дзяржаўная канцылярыя ў Вільні, канцылярыі буйных
магнатаў. Аднак скрыпторыі ўжо не маглі задаволіць узрастаючага попыту на
кніжнае слова.
Пачынальнікам кнігадрукавання ў ВКЛ з’яўляецца
Францыск Скарына
(каля 1490
каля 1551 гг.). У 1517
1519 гг. у Празе ён пераклаў на стара
беларускую мову (з істотнымі элементамі царкоўнаславянскай мовы)і выдаў
з каментарыямі
і 22 кнігі
Старога Запавету Бібліі
. У 1522г. Ска
рына пераехаў у Вільню, дзе заснаваў першую на тэрыторыі ВКЛ друкарню, з
якой вышлі “
Малая падарожная кніжыца
Да канца
ст. у ВКЛ дзейнічалі шматлікія друкарні
канфесійныя
пратэстанцкія, праваслаўныя, каталіцкія
, а таксамапрыватныя, пазаканфе
сійныя. На старабеларускай, польскай, лацінскай, царкоўнаславянскай мовах
як багаслоўская, так і свецкая, у тым лі
ку прававая. У
г. у друкарні Мамонічаў у Вільні ўпершыню быў надру
каваны Статут ВКЛ.
Актыўную кнігавыдавецкую дзейнасць на тэрыторыі ВКЛ разгарнулі
пратэстанты. У 1563 г. на грошы Мікалая Радзівіла Чорнага ў Берасці была
выдадзена Біблія. Тэкст быў напісаны па
польску са значнымі элементамі бе
ларускай лексікі. Рэфармацыйныя друкарні ў 1560
–1570-
ягг. дзейнічалі ў
Берасці, Нясвіжы, Вільні, Слуцку, Лоску, Іўі, Ашмянах. Першую пратэстанц
кую кірылічную кнігу (на старажытнабеларускай мове)
– “
Сымон Будны
і
Лаўрэнцій Крышкоўскі
ў Нясвіжскай друкарні ў 1562г. У
я гг. у маёнтку Цяпіна на Полаччыне заснаваў друкарню шляхціц
Васіль Цяпінскі
, які выдаў “
” на царкоўнаславянскай
мове з паралельным перакладам на старабеларускую мову.
Літаратура
XIV–XVI
стст. працягвалася распаўсюджанне рукапісных зборнікаў,
якія ўключалі ў сябе багаслоўскую, богаслужэбную літаратуру, творы антыч
ных аўтараў. У эпоху Адраджэння да іх дадаліся пераклады заходнееўрапей
свецкіх раманаў
найбольш вядомыя ў ВКЛ “
Гісторыя пра Атылу
весць пра Трыстана і Ізольду
Александрыя
ст. у ВКЛ з’явілася
летапісанне
Найбольш вядомыя яго помнікі
Летапісец вялікіх князёў літоўскіх
” (прыкладна
я трэць
ст.), “
Хроніка
Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага
” (1-
я палова
ст.), “
Хроніка
” (2-
я чвэрць
ст.). У летапісах і хроніках гісторыя мела белетры
заваны характар, абгрунтоўвалася неабходнасць стварэння ВКЛ, абаранялася
цэнтралізатарская палітыка вялікіх князёў.
Ва ўмовах шматканфесійнасці ў ВКЛ, асабліва пасля Рэфармацыі, шы
рока распаўсюдзілася
палемічная літаратура
. Найбольш вядомымі
прадстаўнікамі дадзенага жанру з’яўляліся католікі
Аўгустын Ратундус
Пётр Скарга
, пратэстанты
Андрэй Волан
Пётр Гілёўскі
, антытрынітарыі
мон Будны
Марцін Чаховіц
, праваслаўныя
Арцемій
Герасім Сматрыцкі
палемічныя творыпавінны былі вырашаць па сутнасці адны і тыя ж задачы:
абарона ўласнай канфесіі, доказы ісціннасці свайго веравызнання, абгрунта
ванне правільнасці дзеянняў сваіх прыхільнікаў, абвяржэнне довадаў праціўні
каў і абгрунтаванне ілжывасці іх поглядаў, дыскрэдытацыя дзеянняў праціўнікаў.
З актывізацыяй сацыяльна
палітычнага жыцця ў ВКЛ у
ст. шыро
кае распаўсюджанне атрымала
грамадска
палітычная літаратура
якая раз
глядалапраблемы дзяржаўна
палітычнага ўладкавання, палітычнай і грама
дзянскай свабоды, талеранцыі. Найбольш вядомымі помнікамі літаратуры гэ
тага накірунку з’яўляюцца прадмовы і пасляслоўі да выдання Бібліі
ска Скарыны
“Трактат аб норавах татар, літвінаў і маскавіцян” (каля 1550 г.
Міхалона Літвіна
, ананімны твор “Размова Паляка з Літвінам” (каля 1565
гг.
“Пра палітычную або грамадзянскую свабоду” (1572 г.
Андрэя
“Аб свецкай уладзе” (1583 г.
Сымона Буднага
, а таксама палітычная
сатыра (”Прамова Мялешкі”)
Шырока распаўсюджвалася
лацінамоўная паэзія
. Першымі яе творамі
былі паэма “Пруская вайна” (1516 г.
Яна Вісліцкага
, у якой аўтар апісваў
перамогу над крыжакамі ў Грунвальдскай бітве, а таксама паэма
Міколы Гу
“Песня пра зубра” (1523 г.), у якой аўтар, абапіраючыся на асабістыя
назіранні і пачуцці, усхваляў мінулае, прыроду і жыхароў ВКЛ, параўноўва
ючы родны край з волатам беларускіх пушчаў
зубрам.
У другой палове
ст. атрымала распаўсюджанне
панегірычная паэ
, якая праслаўляла гербы і гістарычныя дасягненні магнацкіх фамілій ВКЛ.
Найлепшымі прадстаўнікамі гэтага накірунку з’яўляюцца
Андрэй Рымша
пасля 1591 г.
Адметная рыса літаратуры эпохі Адраджэння
распаўсюджанне
стай карэспандэнцыі
дзённікаў (дыярыюшаў)
і
, якія данеслі да на
шых дзён назіранні і адчуванні сучаснікаў гістарычных падзей. Яркія малюн
кі ўтрымліваюць дзённікі новагародскага шляхціца
Фёдара Еўлашоўскага
(1546–
пасля 1616 гг.
нататкі пра падарожжы ў Палесціну
Мікалая Кры
(1582–1584
Гальяша Пельгрымоў
(1601
г.
пра ўдзел у маскоўскай грамадзянскай вайне
(1607–1610
гг.
і шэраг іншых.
Архітэктура
Архітэктура ВКЛ у
XIV–XVI
стст. знаходзілася пад значным уплывам
заходнееўрапейскіхкультурных стыляў і тэхналогій. Гэта ў першую чаргу да
тычылася абарончых збудаванняў, асабістых рэзідэнцый магнатаў і культа
вых будынкаў пратэстантаў і католікаў
Абсалютная большасць жылля пра
цягвала стварацца з дрэва ў мясцовых традыцыях.
Найбольш значнымі збудаваннямі эпохі, верагодна
зробленымі пад кі
раўніцтвам нямецкіх майстроў
з’яўляюццазамкі
ст. у раманскім і гатычным
стылі ў Вільні, Гародні, Троках, Крэве, Геранёнах, Лідзе, Новагародку.
У перыяд Адраджэння пашыраліся культурныя сувязі буйной шляхты
ВКЛ з Італіяй, адкуль запрашаліся архітэктары для забудовы рэгулярнай га
радской планіроўкі Слуцка, Быхава, Міра, Нясвіжа. Са змяненнем стыляў у
будаўніцтве і ўвядзеннем новых прынцыпаў фартыфікацыі прыватныя замкі
пачалі трансфарміравацца ў
замкавыя комплексы
(Нясвіж, Гародня,
Гальшаны, Ляхавічы). Акрамя таго, будаваліся палацы з кампактнай цэн
восевай планіроўкай без унутранага двара (дом
крэпасць у Гайцюні
шках, Ружанскі замак).
У культавым будаўніцтве прасочваюцца асноўныя накірункі і стылі
рактэрныя для Еўропы таго часу:
готыка
(
касцёлы ў Ішкалдзі
Іўі, Супрасль
ская царква
крэпасць, Мікалаеўскі сабор у Берасці
абарончыя цэрквы
(Мур
ванка, Сынкавічы, Маламажэйкава) і
(Нясвіжскі і Гарадзенскі фарныя
касцелы). Прычым касцёл у Нясвіжы, пабудаваны ў
1587 –
1594 гг. італьянскім
архітэктарам
Янам Бернардоні
, з’яўляецца другім у свеце (па часе ўзнікнення)
помнікам барока
У адрозненне ад пышнага і ўрачыстага каталіцкага барока
пратэс
танцкая архітэктура характарызуецца прастатой і лаканічнасццю форм. Да
нашых дзён у Беларусі захаваліся будынкі былых кальвінісцкіх збораў (За
слаўе, Койданава, Новы Свержань).
З пашырэннем магдэбурскага права ў гарадах узнікла грамадзянская
архітэктура, пачалі будавацца
, дзе размяшчаліся органы самакіра
Выяўленчае мастацтва
Галоўную ролю ў выяўленчым мастацтве працягвала адыгрываць
культавае мастацтва.
XIV–XV
стст. развіваўся пераважна пад
уплывам візантыйскіх узораў
ст. у імсталі адчувацца рысы Адра
з’явіліся элементы бытавога характару.
У свецкім жывапісе развіваўся
партрэтны жанр
Для
XIV–XV
стст.
характэрныпартрэты
напрыклад, партрэт
ікона Еўфрасінні Полацкай
На партрэтах эпохі Адраджэнняпераважае больш аб’ёмнае прадстаўленне ча
лавека і прыроды, з’явіліся элементы рэалізму
мастакі пачаліўлічваць законы
оптыкі, перспектывы і прапорцый
Невядомымі мастакамі створаны партрэты
княгіні Кацярыны Слуцкай, князя Юрыя Алелькавіча іг.д. (канец
З развіццём кнігадрукавання атрымала пашырэнне
кніжная графіка
Рукапісныя кнігі аздаблялі мініяцюрамі, друкаваныя
гравюрамі. Пачыналь
нікам мастацтва кніжнай гравюры ў ВКЛ стаў Францыск Скарына. Яго вы
данні былі багата аздоблены сюжэтнымі кампазіцыямі і ілюстрацыямі пры
кладнога характару, арнаментам.
З пашырэннем у ВКЛ каталіцызму звязана з’яўленне
ранні помнік драўлянай скульптуры, што захаваўся да нашага часу
,–
“Рас
пяцце” з в.Галубічы Глыбоцкага раёна (
XV–XVI
стст. у касцёлах
з’явіліся гатычныя алтары са скульптурамі. Працягваюць развівацца традыцыі
дэкаратыўнага аздаблення інтэр’ераў
(разьба па дрэве, кафельнае мастацтва).
Музычнае мастацтва
развівалася пераважна ў рэлігійных установах
царкоўных і манастырскіх школах рыхтавалі спевакоў
З будаўніцтвам
каталіцкіх храмаў пашыралася
музычная культура У самым канцы
ст. пры каталіцкіх кляштарах сталі ўтварацца
калектывы, якія
складаліся з аркестра і групы вакалістаў.
XIV–XVI
стст. шырокую папулярнасць у народзе атрымаў лялечны
батлейка
. Прадстаўленні даваліся падчас кірмашоў, на рынках
шалі лялечнікаў і да двароў магнатаў
Такім чынам, у культурным жыцці ВКЛ
XIV–XVI
стст. назіралася
паступовае развіццё адукацыі, літаратуры, розных форм выяўленчага мас
тацтва, узнікла кнігадрукаванне. Вызначальную ролю пры гэтым меў уплыў
заходнееўрапейскай культуры Адраджэння.
Асноўныя паняцці для засваення
Шматканфесійная дзяржава, рымска
каталіцкая царква, праваслаўная
царква, брацтва, Рэфармацыя, пратэстантызм, лютэранства, кальвінізм, анты
Віленскі прывілей 1563 г., Варшаўская канфедэрацыя 1573г.
этнагенэз, народнасць, літоўскі палітычны народ, Русь, Літва, Беларусь, ста
рабеларуская мова, Адраджэнне (Рэнесанс), рэфармацыйныя школы, брацкія
школы, кнігадрукаванне
летапісанне,палемічная літаратура, панегірычная
паэзія, мемуары, дыярыюшы, готыка, барока, ратуша, батлейка
Кантрольныя пытанні і заданні
Якія асноўныя канфесіі дзейнічалі ў ВКЛ у
XIV–XVI
Параўнайце грамадскае і прававое становішча каталіцкай і права
слаўнай цэркваў у ВКЛ у
XIV–XVI
Якая іерархічная структура замацавалася ў каталіцкай і праваслаўнай
XIV–XVI
Зрабіце іх параўнальны аналіз.
Што такое Рэфармацыя? Дзе і калі яна пачалася? Вызначце яе пры
чыны і наступствы.
Калі Рэфармацыя пачалася ў ВКЛ? Якія сацыяльныя слаі насель
ніцтва найперш яе падтрымалі?
Назавіце асноўныя рэфармацыйныя канфесіі, якія дзейнічалі на тэры
торыі ВКЛ у
Ахарактарызуйце асаблівасці рэфармацыйнага руху ў ВКЛ.
Што такое рэлігійная талеранцыя? Якія факты пацвярджаюць яе існа
ст.?
У чым сутнасць Віленскага прывілею 1563 г. і акту Варшаўскай кан
федэрацыі 1573 г.? Ці можна сцвярджаць, што талеранцыя ў ВКЛ мела вы
ключна шляхецкі характар?
Назавіце асноўныя канцэпцыі этнагенэзу беларусаў
Якая з гэтых
канцэпцый падаеццавам найбольш пераканаўчай? Абгрунтуйце сваю думку.
Што такое народнасць? У межах якой дзяржавы ствараліся перад
умовы для фарміравання беларускай народнасці
Якія тыпы самасвядомасці мелі месца сярод насельніцтва ВКЛ у
XIV–XVI
стст.? Што азначае паняцце літоўскага палітычнага народу?
Які статус мела старабеларуская мова ў ВКЛ?
Прасачыце эвалюцыю паняцця “Беларусь”.
Паспрабуйце вызначыць, якія фактары спрыялі, а якія перашкаджалі
фарміраванню беларускай народнасці ў ВКЛ у
XIV–XVI
Што такое Адраджэнне
Які ўплыў на культуру ВКЛ мелі яго ідэі?
Якую ролю адыграла Рэфармацыя ў развіцці адукацыі ў ВКЛ
Калі ў ВКЛ з’явілася кнігадрукаванне? Дзе дзейнічалі вядомыя вам
друкарні ў ВКЛ у
Каго з літаратараў эпохі Адраджэння вы можаце назваць?
Якія новыя жанры літаратуры ўзніклі у
Які будынак лічыцца другой у свеце пабудовай у стылі барока?
22.
Якія стылі характэрны для беларускай архітэктуры эпохі Адра
джэння?
Якія законы пачынаюць улічваць мастакі ў
Тэмы дакладаў і рэфератаў
1.
Фарміраванне самастойнай праваслаўнай мітраполіі ў ВКЛ у
XIV–
стст.
Каталіцкія манаскія ордэны ў ВКЛ у
XV–XVI
“Польскія і Літоўскія браты” ў ВКЛ.
Рэлігійная талеранцыя ў грамадска
палітычным і сацыяльна
турным жыцці ВКЛ
XIV–XVI
Паняцці “Літва” і “Русь” у
XIV–XVI
Літоўскі палітычны народ: фарміраванне, ідэалогія, самасвядомасць.
Рэфармацыйнае кнігадрукаванне на тэрыторыі ВКЛ.
палітычная думка ВКЛ
XIV–XVI
МОДУЛЬ 2. ЦЫВІЛІЗАЦЫЙНАЯ СПАДЧЫНА
палітычнае развіццё ВКЛ у складзе
РэчыПаспалітай (апошняя трэць
XVI–
першая палова
XVI–
Люблінская унія
яе перадумовы і вынікі
ст. ішло больш цеснае збліжэнне паміж Польскім кара
леўствам і Вялікім Княствам Літоўскім, вынікам якога стала стварэнне адзінай
федэратыўнай дзяржавы. Асноўнымі прычынаміінтэграцыі паміж іміз’яўляліся
імкненне польскай шляхты да пашырэння палітычнага і эканамічнага
ўплыву на землі ВКЛ;
цяжкасці ВКЛ падчас Інфлянцкай вайны: страта Полацка ў 1563 г
неабходнасць ваеннай і фінансавай падтрымкі ад Польшчы;
імкненне дробнай і сярэдняй шляхты ВКЛ атрымаць прывілеі, якімі
на той момант карысталася шляхта ў Польшчы, дзе
існавала фармальная
роўнасць шляхты з магнатамі
наяўнасць досведу шматлікіх папярэдніх уній;
асабістая воля караля Жыгімонта Аўгуста.
Ініцыявала унію польская шляхта, якую падтрымліваў кароль. Паводле
польскага праекта, унія прадугледжвала фактычнае далучэнне ВКЛ да Поль
скага каралеўства. Палітычная эліта ВКЛ пагаджалася з неабходнасцю уніі
але ў выглядзе саюза раўнапраўных дзяржаў. Да захавання найбольшай сама
стойнасці ВКЛ імкнулася групоўка арыстакратыі на чале з Радзівіламі, якая
баялася страты сваёй манаполіі на палітычную ўладу. Паводле прапанаванага ёй
праекта уніі
прадугледжвалася стварэнне агульных соймаў Польскага каралеў
ства і ВКЛ для правядзення агульных выбараў манарха і вырашэння ключавых
пытанняў знешнепалітычнай бяспекі пры захаванні асобных соймаў, Паноў
Рады, дзяржаўнага апарату, справаводства, войска і фінансавай сістэмы. Іншыя
групоўкі арыстакратыі, а таксама сярэдняя і дробная шляхта станоўчаадносі
ліся да ідэі уніі. У верасні 1562 г. у вайсковым лагеры пад Віцебскам адбыўся
з’езд шляхты ВКЛ, сабранай на вайну з маскоўскімі войскамі, які выступіў з
патрабаваннямі стварэння супольных соймаў з Польшчай, уніфікацыі прававой
сістэмы ВКЛ і Польшчы
аднак пры гэтым падкрэслівалася неабходнасць заха
вання самастойнасці ВКЛ (асобныя дзяржаўныя пасады, войска і г.д.).
10 студзеня 1569 г. у Любліне быў скліканы сумесны сойм прадстаўні
коў Польшчы і ВКЛ, на якім вырашалася пытанне уніі дзвюх дзяржаў. Патра
баванні польскайшляхты аб поўным і безумоўным далучэнні ВКЛ да Поль
шчы былі адхілены дэлегацыяй ВКЛ на чале з М.Радзівілам “Рудым”, Я.Хад
кевічам, Я. Валовічам, якая пакінула сойм
Пасля гэтага ў сакавіку 1569 г.
прымусіць палітычную эліту ВКЛ да хутчэйшага заключэння уніі
па рашэнні
Жыгімонта Аўгуста да Польшчы была далучана значная частка тэрыторыі ВКЛ
Кіеўшчына, Валынь, Падолле, Падляшша. Шляхта падтрымала гэтую акцыю
ў спадзяванні на атрыманне правоў і прывілеяў польскай шляхты (за выклю
чэннем шляхты Мазырскага павета, які застаўся ў складзе ВКЛ)
Тэрыторыя
ВКЛ зменшылася да тэрыторыі сучасных Беларусі і Літвы.Арыстакратыя
ВКЛ выказала пратэст супраць падобных дзеянняў і адмаўлялася працягваць
перамовы наконт уніі, аднак шляхта ВКЛ на спецыяльна скліканых сойміках
выказалася за унію
Таму дэлегацыя ВКЛ вымушана была вярнуцца на Люб
лінскі сойм і падпісала акт
Люблінскайуніі 1 ліпеня 1569 г.
Паводле ўмоў унііВКЛ і Польскае каралеўства аб’ядноўваліся ў федэ
ратыўную дзяржаву, якая атрымала назву
Рэч Паспалітая
(з лац
.–
агульная
Асноўнымі палажэннямі уніі былі наступныя:
1) У ВКЛ і Польшчы адзіны манарх, які адначасова з’яўляецца поль
скім каралём і вялікім князем літоўскім. Ён абіраецца сумесна шляхтай абе
дзвюх дзяржаў.
2) Ствараецца агульны вальны сойм Рэчы Паспалітай, асобныя соймы
ВКЛ і Польшчы касуюцца
Абвяшчаецца адзінства знешняй палітыкі дзвюх дзяржаў.
4) Абвяшчаецца права на набыццё зямельнай маёмасці шляхтай ВКЛ і
Польшчы на ўсёй тэрыторыі Рэчы Паспалітай.
Лівонія (Інфлянты) пераўтвараецца ў сумеснае ўладанне ВКЛ і Поль
шчы (рэальна з 1588 г.), а Курляндскае герцагства становіцца васалам Поль
Абвяшчаецца палітычнае і эканамічнае раўнапраўе шляхты ВКЛ і
Польшчы ў межах Рэчы Паспалітай.
7) У ВКЛ захоўваюцца асобная арганізацыя дзяржаўнай улады, закана
даўства, войска, фінансавая і мытная сістэма, а таксама атрыбуты дзяржаўнай
улады: герб, пячатка, тытулы.
8) Дзяржаўныя пасады ў ВКЛ і Польшчы займаюць толькі мясцовыя
Такім чынам, у выніку Люблінскай уніі ўтварылася новая федэратыў
ная дзяржава
Рэч Паспалітая, у складзе якой ВКЛ захавала значную са
мастойнасць. Унія стала вынікам кампрамісу паміж шляхтай ВКЛ і Поль
шчы, яна садзейнічала працэсам палітычнага, эканамічнага і культурнага
збліжэння дзвюх дзяржаў. Аб’яднанне спрыяла пашырэнню палітычных пра
воў і прывілеяў шляхты ВКЛ. Магнаты ВКЛ, хаця і страцілі былыя пазіцыі ў
кіраванні дзяржавай, але захавалі свой палітычны і эканамічны ўплыў.
Дзяржаўна
палітычны лад Рэчы Паспалітай і месца ў ім ВКЛ
Са смерцю Жыгімонта Аўгуста (1572 г.) скончылася праўленне ў ВКЛ і
Польшчы дынастыі Ягелонаў. З гэтага часу замацаваўся прынцып пажыццё
вага абрання на трон каралёў (вялікіх князёў) з ліку некалькіх кандыдатаў
правіла, прадстаўнікоў замежных каралеўскіх дынастый. Працэс выбрання ка
ралёў шляхтай называўся
Формай дзяржаўна
палітычнага ладу Рэчы
Паспалітай стала
элекцыйная манархія
У палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай вядучымі органамі ўлады з’яў
ляліся кароль і двухпалатны сойм.
абарона дзяржавы, кіраўніцтва войскам;
кіраванне правядзеннем унутранай палітыкі;
ажыццяўленне вышэйшага суда;
кіраўніцтва адміністрацыйным апаратам дзяржавы;
кіраванне ажыццяўленнем міжнародных адносін;
зацвярджэнне заканадаўчых актаў;
прызначэнне чыноўнікаў на вышэйшыя дзяржаўныя пасады.
Улада караля абмяжоўвалася палатамі сойма. Прававым адлюстраван
нем гэтага было тое, што перад каранацыяй кароль вымушаны быў зацвер
дзіць два дакументы
– “
пакта канвента” і “Генрыкавы артыкулы”, выкананне
якіх з’яўлялася ўмовай захавання вернасці шляхты каралю.
Пакта канвента
” –
акт, у якім пацвярджаліся гарантыі прывілеяў і
вольнасцяў дзяржавы, выдадзеных ранейшымі каралямі і вялікімі князямі.
Генрыкавы артыкулы
” (назва паходзіць ад імені Генрыха Валуа
(1573–
гг.), які ўпершыню іх зацвердзіў у 1573 г.)
акт, які ўтрымліваў пала
жэнні, што абмяжоўвалі каралеўскую ўладу
кароль не мае права прэтэндаваць на перадачу ўлады па спадчыне;
гарантыі свабоды веравызнання для шляхты ў межах хрысціянства
(акт Варшаўскай канфедэрацыі 1573 г.)
кожныя два гады павінен склікацца сойм, без згоды якога нельга ўво
дзіць новыя падаткі і склікаць вайсковае апалчэнне;
без згоды Сената каралю забараняецца ажыццяўляць міжнародную
палітыку, прызначаць і звальняць вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў;
калі кароль не выконваеўмовы “артыкулаў”, шляхта мае права на ства
рэнне
канфедэрацыі
(часовага шляхецкага саюзу, у якім рашэнні прымаліся боль
шасцю галасоў) і арганізацыю ўзброенага выступлення (
рокаша
супраць манарха
Вальны сойм Рэчы Паспалітай
склікаўся раз у два гады. Нярэдка адбы
валіся надзвычайныя соймы. Як правіла, сойм працягваўся шэсць тыдняў.
Месцам правядзення соймаў звычайна была Варшава. Пасля 167
г. кожны
трэці вальны сойм адбываўся на тэрыторыі ВКЛ у Гародні. У функцыі соймаў
выбары караля (элекцыйныя і каранацыйныя соймы);
пытанні аб вайне і міры;
памер і збор падаткаў на ваенныя патрэбы;
міжнародныя пытанні;
прыняцце законаў (канстытуцый);
ажыццяўленне суда па крымінальных справах вышэйшых чыноўнікаў;
прыняцце хадайніцтваў павятовай шляхты.
Вальны сойм складаўся з дзвюх палат: Сената і Пасольскай ізбы.
(каралеўская рада і вышэйшая палата) складаўся з ранейшых се
натараў Польскага Каралеўства, а таксама прадстаўнікоў Паноў Рады ВКЛ
(каталіцкія біскупы, ваяводы і кашталяны, маршалак найвышэйшы, канцлер,
падканцлер, пабскарбі земскі, маршалак дворны). У Сенаце існавала іерархія
сенатарскіх пасад. Месца першага сенатара займаў гнезненскі арцыбіскуп.
Сенатары ВКЛ і Польскага каралеўства засядалі асобна. Падчас пасяджэнняў
сойма сенатары не галасавалі, а па старшынствевыказвалі свае меркаванні
(вотум) па вынесеных на разгляд пытаннях . Пасля абмеркавання кароль ці па
яго даручэнні канцлер фармуляваў агульнае канчатковае рашэнне, якое абапі
ралася на меркаванне большасці сенатараў і караля. У кампетэнцыю Сената
ўваходзіла канчатковае рэдагаванне і зацвярджэнне законаў. У поўным скла
дзе Сенат збіраўся рэдка. Сталым органам з’яўлялася выбраная соймам на два
рада сенатараў
рэзідэнтаў
пастаянная дарадчая камісія пры каралю
фактычна існавала з 1606 г.), якая складалася з 16 сенатараў (з 1641 г.
28) і
несла адказнасць перад соймам.
Пасольская ізба
складалася са 180дэпутатаў, абраных шляхтай
з іх 46
з’яўляліся прадстаўнікамі ВКЛ. Выбары дэпутатаў адбываліся на сойміках; у
ВКЛ выбіраліся па два паслы ад кожнага ваяводства і павета
На сойміках дэ
путатам даваліся інструкцыі, дзе дакладна вызначаліся палажэнні, якіяпаві
нен быў адстойвацьна соймепасол
На пасяджэннях Пасольскай ізбы
акра
мя паслоў, якія мелі права голасу, мог прысутнічаць любы шляхціц. У Па
сольскай ізбе абмяркоўваліся пытанні, прапанаваныя каралём і Сенатам, а
таксама выносіліся ўласныя прапановы. Праекты законаў, выпрацаваныяПа
сольскай ізбой
перадаваліся ў Сенат, які мог уносіць папраўкі, заўвагі, але
мог і адхіліць законапраект, што нярэдка прыводзіла да завяршэння сойма
без прыняцця рашэнняў.
(аднагалоснае прыняцце
рашэнняў). Гэта азначала, што з
за выказанай услых нязгоды аднаго пасла
адмяняліся ўсе рашэнні сойма. Упершыню дадзенае права было выкарыстана
ў 1652 г. Актыўнае яго ўжыванне ў другой палове
XVII–XVIII
да дэзарганізацыі дзейнасці соймаў.
Вынікам працы сойма з’яўляліся
канстытуцыі
ухвалы
, якія мелі за
канадаўчую сілу. Для іх зацвярджэння патрабавалася агульная згода караля,
Сената і Пасольскай ізбы. Для Польшчы і ВКЛ прадугледжваліся асобныя
канстытуцыі.
Вялікаезначэнне ва ўнутрыпалітычным развіцці Рэчы Паспалітай мелі
перыяды паміж смерцю або адстаўкай чарговага караля і абраннем новага
караля, якія мелі назву
. У гэтыя перыяды фармальным кіраўні
ком дзяржавы з’яўляўся архіепіскап гнезненскі. Па яго загадзе падчас беска
ралеўя склікаліся тры соймы:
канвакацыйны
на якім падводзіліся вынікі папярэдняга праўлення,
разглядаліся найбольш важныя грамадскія і дзяржаўныя праблемы, вызна
чалася працэдура выбараў новага караля;
элекцыйны
на якім праходзілі выбары караля з лікунекалькіх кандыдатаў
каранацыйны
на якім адбывалася каранацыя новаабранага караля і
падпісанне ім “пакта канвента” і “Генрыкавых артыкулаў
На канвакацыйным і элекцыйным сеймах не дзейнічала права “ліберум
вета”, што давала магчымасць праводзіць істотныя дзяржаўныя рэформы.
Значную ролю ў сістэме дзяржаўнай улады мелі органы шляхецкага са
соймікі
. Яны ўяўлялі сабой сходы павятовай шляхты. Існавала
некалькі відаў соймікаў
перадсоймавыя
збіраліся напярэдадні сойма для выбрання паслоў на
сойм і выпрацоўкі інструкцый для іх
збіраліся пасля сойма, на іх дэпутаты рабілі справа
здачы аб сваёй дзейнасці на сойме, прымалі ўхвалы па рэалізацыі соймавых
канстытуцый, а таксама па справах, якія на соймах перадаваліся на разгляд
соймікаў (пра згоду на падаткавыя соймавыя ўхвалы, выбранне павятовых
зборшчыкаў падаткаў і г.д.);
дэпутацкія
збіраліся штогод для выбараў суддзяў Трыбунала ВКЛ;
элекцыйныя
збіраліся для выбараў кандыдатаў у склад земскага па
вятовага суда і некаторых іншых мясцовых чыноўнікаў;
гаспадарчыя
збіраліся для вырашэння пытанняў мясцовага гаспа
дарчага жыцця: размеркаванне падаткаў, выбары зборшчыкаў падаткаў і г.д.
Пры дэзарганізацыі дзейнасці соймаў у другой палове
XVII–XVIII
стст.
павялічылася роля соймікаў у арганізацыі грамадска
палітычнага жыцця
Спецыфічным органам ўлады з’яўляўся
Галоўны соймік ВКЛ
, існаванне
якога падкрэслівала аўтаномію ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай. Ён уяўляў са
бойз’езд сенатараў і паслоў, абраных на сойм на павятовых сойміках ад ВКЛ
Галоўны соймік склікаўсяў Ваўкавыску ці Слоніме.На галоўных сойміках уз
гадняліся інструкцыі павятовых соймікаў і пазіцыі соймавых паслоў усіх па
ветаў ВКЛ, а таксама вызначаліся мэты і задачы прадстаўнікоў ВКЛ на агуль
ным сойме.Часам кароль склікаў асобныя з’езды прадстаўнікоў шляхты ВКЛ
віленская канвакацыя
для вырашэння пэўных пытанняў (галоўным чынам для
таго, каб дабіцца ўхвалы на збор падаткаў у тым выпадку, калі такой ухвалы не
даваў вальны сойм), а таксама з’езды, скліканне якіх арганізоўвалася сената
рамі або шляхецкай супольнасцю ВКЛ для вырашэння надзвычайных праблем.
Судовая сістэма ВКЛ
у асноўным захавала структуру, якая склалася да
Люблінскай уніі. Вышэйшым апеляцыйным судом замест велікакняжацкага
суда стаў
Трыбунал ВКЛ
, створаны ў 1581 г. і замацаваны Статутам ВКЛ 1588 г.
Ён складаўся з ліку суддзяў, абраных ад шляхты кожнага павета на штогадо
вых дэпутацкіх сойміках. Сесіі Трыбунала праводзіліся ў Вільні (для заход
няй часткі ВКЛ) і Менску (для ўсходняй часткі).
Заканадаўства ВКЛ
ажыццяўлялася на аснове
трэцяга Статута ВКЛ
які змяшчаў 14 раздзелаў і 488 артыкулаў. Статут замацаваў тыя фор
мы дзяржаўна
палітычнага ладу, якія склаліся пасля Люблінскай уніі. У той жа
час Статут падкрэсліваў дзяржаўную самастойнасць ВКЛ
у ім нічога не гава
рылася аб дзяржаўнай сувязі з Польшчай
вышэйшым заканадаўчым органам
улады абвяшчаўся сойм ВКЛ, хаця фактычна дзейнічалі супольныя соймы Рэ
чы Паспалітай. У Статуце падкрэслівалася самастойнасць дзяржаўна
страцыйнага апарату, пячаткі, войска, фінансавай
падатковай, мытнай сістэ
забаранялася займанне дзяржаўных пасад і масавае набыццё зямель
най маёмасці асобамі, якія не з’яўляліся ўраджэнцамі ВКЛ (пункт наконт зя
мельнай маёмасці супярэчыў акту Люблінскай уніі
У Статуце 1588 г. знайшла адлюстраваннетэорыя падзелу ўлады на:
заканадаўчую (сойм);
выканаўчую (вялікі князь, адміністрацыйны апарат);
судовую (Трыбунал ВКЛ, земскія і падкаморскія суды, якія выбіра
ліся шляхтай і не залежалі ад адміністрацыі).
Паводле адміністрацыйна
тэрытарыяльнайпрыкметы землі ВКЛ падзя
ляліся на Віленскае ваяводства
(
Ашмянскі, Браслаўскі, Віленскі, Вількамір
скі, Лідскі паветы);Троцкае ваяводства (Гарадзенскі, Ковенскі, Троцкі, Упіц
кі паветы);Новагародскае ваяводства (Ваўкавыскі, Новагародскі, Слонімскі
паветы);Менскае ваяводства (Менскі, Рэчыцкі, Мазырскі паветы);Берасцей
скае ваяводства (Берасцейскі, Пінскі паветы);Віцебскае ваяводства (Віцебскі,
Аршанскі паветы);Полацкае ваяводства;Мсціслаўскае ваяводства;Жамойц
кая зямля;Смаленскае ваяводства (у 1611
Ва ўмовах элекцыйнай манархіі ўсталявалася
шляхецкая дэмакратыя
форма грамадска
палітычнага ладу, паводле якой вызначаўся прывілеяваны ста
тус шляхты як палітычнага народу(польскага і літоўскага) і яго кіруючая роля ў
сістэме дзяржаўнай улады. У рашэнні Віленскагасойма ВКЛ 1566 г., на якім быў
прыняты другіСтатут ВКЛ, было пацверджана, што ўсяшляхта ВКЛ з’яўляецца
часткай “адзінага высакароднага народа”, абавязак якога
абараняць краіну
Юрыдычна шляхта лічылася супольнасцю, якая функцыянавала на
прынцыпах свабоды і фармальнай роўнасці. Ёй гарантаваліся асабістая неда
тыкальнасць, выключнае права на займанне дзяржаўных пасад і ўдзел у гра
палітычным жыцці, свабода веравызнання
выключнае права ўласна
сці на зямлю, раўнапраўе ў межах шляхецкага саслоўя.
Палітычныя рэформы
х гг. і унія з Польшчай прывялі да ліквіда
цыі пануючага статусу арыстакратыі ВКЛ.Аднак, нягледзячы на фармальную
роўнасць, эканамічныя пазіцыі розных слаёў шляхты не былі аднолькавымі.
Вылучалася групоўка багатых уплывовых
пераважна з ліку раней
шых арыстакратычных родаў, а таксама некаторых прадстаўнікоў разбагацеў
шай сярэдняй шляхты (Радзівілы, Сапегі, Агінскія, Пацы, Хадкевічы, Храпто
вічы і г.д.)
Дробная і сярэдняя шляхта трапляла ў розныя формы эканамічнай
Шырокія
масы шляхты выкарыстоўваліся ў якасці палітычнага інструмента буйнымі
магнацкімі групоўкамі, якія фактычна вызначалі грамадска
палітычнае
жыццё дзяржавы
, –
такая сістэма атрымала назву
магнацкая алігархія
Най
больш яскрава яна праявілася ў грамадска
палітычным жыцці ВКЛ у другой
XVII–XVIII
Такім чынам, на працягу апошняй трэці
XVII–XVIII
стст. Рэч Паспа
літая ўяўляла сабой элекцыйную манархію, у якой сфарміравалася спецыфіч
ная форма грамадска
палітычнага ладу
шляхецкая дэмакратыя. Вялікае
Княства Літоўскае захавала значную дзяржаўную самастойнаць у межах
Рэчы Паспалітай.
Унутраная і знешняя палітыка ВКЛ у канцы
XVI–
Рэч Паспалітая на момант яе ўтварэння была адной з самых вялікіх
дзяржаў Еўрапейскага кантынента. Яе суседзямі з’яўляліся Маскоўская дзяр
жава, Крымскае ханства (васал Асманскай імперыі), Свяшчэнная Рымская ім
перыя, Шведскае каралеўства, Малдаўскае і Трансільванскае княствы.
Пасля смерці апошняга караля і вялікага князя з дынастыі Ягелонаў
Жыгімонта Аўгуста першым абраным шляхтай Рэчы Паспалітай каралём стаў
французскі прынц
Генрых Валуа
(1573 – 1574
гг.
Аднак у хуткім часе ён
з’ехаў у Францыю, дзе заняў каралеўскі трон.
Наступным каралём быў абраны трансільванскі князь
Стэфан Бато
(1576–1586
Ва ўнутранай палітыцы ён імкнуўся да ўмацавання цэн
тральнай дзяржаўнай улады і войска перадусім для паспяховага завяршэння
Інфлянцкай вайны 1558
1582 гг. Стэфан Баторый аказваў шырокую пад
трымку каталіцкай царкве і асабліва ордэну езуітаў; у той жа час, аднак, ён
прытрымліваўся прынцыпаў рэлігійнай талеранцыі, пацвярджаў правы права
слаўнай царквы, караў удзельнікаў антыпратэстанцкіх пагромаў.
У знешняй палітыцы галоўным накірункам дзейнасці Стэфана Баторыя
была барацьба з Маскоўскай дзяржавай за кантроль над Інфлянтамі і адвая
ванне занятых маскоўскімі войскамі ў 1563 г. зямель ВКЛ. Ваенныя дзеянні
паміж Рэччу Паспалітай і Масковіяй аднавіліся ў 1577 г., калі маскоўскія вой
скі захапілі большую частку Інфлянтаў. Швецыя выступіла ў вайне на баку
Рэчы Паспалітай. Па рашэнні сойма 1578г. было сабрана вялікае войска, пе
У 1579 г. войскі Рэчы Паспалітай занялі Полацк, а ў наступ
ным годзе
Усвят, Вялікія Лукі, Холм, Старую Русу; у 1581 г. быў узяты ў
аблогу Пскоў. Паводле
Запольскага перамір’я 158
г.
ВКЛ захавала ў сва
ім складзе Полаччыну. Пад супольнае кіраўніцтва ВКЛ і Польскага каралеў
ства адышла большая частка Інфлянтаў, толькі поўнач Эстоніі была далучана
да Шведскага каралеўства. У выніку вайны насельніцтва Полацка скарацілася
з 12 да 3 тыс. чалавек, а ў рэгіёне пуставала да 2/3 двароў.
Пасля смерці Стэфана Баторыя (1586 г.
у выніку жорсткай палітычнай
барацьбы каралём і вялікім князем быў абраны шведскі прынц
Жыгімонт Ваза
(1588–1532
гг.), які
па задумцы магнатэрыі
павінен быў аб’яднаць пад сваёй
уладай Рэч Паспалітую і Шведскае каралеўства, стварыць дынастычную унію
і далучыць паўночную Эстонію да Рэчы Паспалітай.У 1594 г. ён стаў каралём
Швецыі, аднак у выніку змовы на чале з КарламІХ Сундэрманландскім у
1598 г. быў пазбаўлены шведскага трона. Гэта прывяло да дынастычнай вай
ны паміж прыхільнікамі Жыгімонта Вазы і Карла Сундэрманландскага ў
Швецыі, якая потым перарасла ў вайну Швецыі і Рэчы Паспалітай.
Унутраная палітыка Жыгімонта Вазы ў першыя дзесяцігоддзі была на
кіравана на ўмацаванне інстытутаў цэнтральнай улады. Гэта выклікала неза
даволенасць шляхты ВКЛ і Польшчы, вынікам якой стаў узброены рокаш
М.Зэбжыдоўскага
Я.Радзівіла 1606
1609 гг.Рокаш быў падаўлены, аднак
Жыгімонт Ваза адмовіўся ад планаў цэнтралізацыі ўлады. Падчас караляван
ня Жыгімонта Вазы праводзілася актыўнаяпадтрымка каталіцкай царквы і
ордэна езуітаў. На сенатарскія пасады прызначаліся толькі асобы каталіцкага
веравызнання
Дзякуючы падобнай палітыцы і езуіцкай прапагандзе
большая
частка пратэстанцкай і праваслаўнай шляхты перайшла ў каталіцызм.Па іні
цыятыве Жыгімонта Вазы была заключана Берасцейская царкоўная унія 1596 г.
якая прадугледжвала далучэнне праваслаўнай царквы да каталіцкай, што вы
клікала востры
ўніяцкі канфлікт
. У той жа чассвабода веравы
знання для шляхты была захавана
Ва ўнутрыпалітычным жыцці ВКЛ падчас каралявання Жыгімонта Ва
зы абазначыўся шэрагсацыяльных праблем
рэлігійныя канфлікты паміж католікамі, праваслаўнымі і пратэстантамі;
грабежніцкія дзеянні вайсковых наёмнікаў і атрадаў казакоў падчас
вядзення войнаў, а таксама ўзброеныя выступленні казакоў, буйнейшым ся
род якіх было
паўстанне Налівайкі 1594
праблема арганізацыі фінансавай, падатковай сістэмы, фарміравання,
укамплектавання і забеспячэння войска падчас правядзення войнаў
Асноўнымі накірункамі знешняй палітыкі ВКЛ падчас каралявання
Жыгімонта Вазы былі
Барацьба са Швецыяй за кантроль над Інфлянтамі
(
войны са Швецы
яй 1600
1611 і 1617
1629 гг.
У 1600
1611 гг. войскі ВКЛ на чале з Кры
штофам Радзівілам і Янам КаралемХадкевічам праводзілі паспяховую ба
рацьбу супраць шведскіх войскаў; Інфлянты засталіся пад кантролем Рэчы
Паспалітай. Найбольш значнай падзеяй гэтай вайны была перамога войска на
чале з Янам Каралем Хадкевічам пад Кірхгольмам (Саласпілс) у
1605
Ад
нак у выніку вайны
1617–1629
гг. шведскія войскі захапілі Рыгу і большую
частку Інфлянтаў.Паводле Альтмаркскага перамір’я 1629 г
да Швецыі ады
частка Інфлянтаўз Рыгай
на ўсход ад Заходняй Дзвіны і прускія порты.
Рэч Паспалітая пазбавілася магчымасці развіваць ваенны флот на Балтыцы.
складзе Рэчы Паспалітай заставаліся паўночна
ўсходняя Лівонія (Латгалія) і
васальнае Курляндскае герцагства.
Барацьба з Маскоўскай дзяржавай за геапалітычны кантроль ва Ус
ходняй Еўропе і за ўладанне сумежнымі тэрыторыямі. У 1600 г. ва ўмовах ба
рацьбы са Швецыяй кіруючыя колы Рэчы Паспалітай прапаноўвалі ідэю
палітычнага саюзу з Масковіяй, накіраванага супраць Швецыі і Турцыі, аднак
гэты праект быў адхілены маскоўскімі ўладамі. Напачатку
ст. у Мас
коўскай дзяржаве ўспыхнула грамадзянская вайна, у якой удзельнічалі роз
ныя групоўкі баярства, дваранства, казацтва, мяшчанства. З мэтай уласнага
ўзбагачэння шляхта, мяшчане і казакі Рэчы Паспалітай актыўна прымалі удзел
у гэтай вайне на баку Ілжэдзмітрыя І (1605
–1606
гг.), а ў 1608
–1609
гг.
удзельнічалі ў паходзе на Маскву ІлжэдзмітрыяІІ.Скарыстаўшыся з відавоч
най слабасці Маскоўскай дзяржавы
Рэч Паспалітая пачала ў
1609 – 1618
вайну супраць яе
Ва ўмовах грамадзянскай вайны да ўлады прыйшла група
маскоўскіх баяр, якія ў 1610 г. запрасілі на рускі прастол Уладыслава, сына
Жыгімонта Вазы. У 1610
1612 гг. войскі Рэчы Паспалітай занялі Маскву.
Аднак ва ўмовах унутранай барацьбы ў Масковіі войскі Рэчы Паспалітай былі
вымушаны ў 1612г. пакінуць Маскву
1618 гг. войска на чалез Ула
дыславам Вазам і казацкім гетманам П.Сагайдачнымажыццявіла паход на
Маскву, але ёнбыў беспаспяховым. Паводле Дэўлінскага перамір’я 1618 г
да ВКЛ адышла Смаленская зямля, а ў склад Польшчы былі ўключаны
Чарнігаўская і Ноўгарад
Северская землі
Барацьба сумесна з Польшчай супраць Крымскага ханства і Асман
скай імперыі за кантроль над тэрыторыямі Ніжняга Падняпроўя і ўплыў у
наддунайскіх княствах (Малдавія, Валахія). Найбольш значнай падзеяй з’яў
вайна з Турцыяй і Крымскім ханствам 1620
1621 гг.
Кульмінацый
ным момантам вайны была Хацімская бітва 1621 г., у якой войскі ВКЛ і
Польскага каралеўства атрымалі перамогу.
Саюз з Габсбургскай Аўстрыяй
Рэч Паспалітая аказвала дыпламатыч
ную падтрымку Габсбургскаму блоку ў Трыццацігадовай вайне
(1618 – 1648
гг.
),
у які ўваходзілі Аўстрыя
Іспанія і шэраг каталіцкіхкнястваў Германіі
што су
працьстаялі Швецыі, Францыі, Даніі, Галандыі і пратэстанцкім княствам Германіі
Новым каралём пасля смерці Жыгімонта Вазы быў абраны яго сын
Уладыслаў Ваза
(1632 – 1648
гг.). Ва ўнутранай палітыцы Уладыслаў спраба
ваў вырашыць асноўныя сацыяльныя праблемы, якія існавалі ў дзяржаве. У
1635 гг. адбылася легалізацыя праваслаўнай царквы ў Рэчы Паспалітай
і аднаўленне яе іерархіі, што некалькі змякчыла рэлігійную праблему. Аднак рэ
лігійныя супярэчнасці не былі цалкам вырашаны. Абвастрылася казацкая пра
блема; казакі, выступаючы за пашырэнне сваіх прывілеяў, выкарыстоўвалі рэ
лігійнае пытанне, абвяшчаючы сябе абаронцамі праваслаўя.
У знешняй палітыцы Рэчы Паспалітай падчас каралявання Уладыслава
Вазы найбольш значнай падзеяй стала
вайна з Маскоўскай дзяржавай 1632
Мэтай вайны была спроба Масковіі вярнуць сабе Смаленскую зямлю.
Маскоўскія войскі ўзялі ў аблогу Смаленск, аднак войска ВКЛ здолела зняць
асаду і акружыць праціўніка. Паводле
Паляноўскага міру 1634 г.
былі захава
ны ранейшыя межы паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай.
Такім чынам, у апошняй трэці
XVI–
першай палове
XVII
стст. Рэч Пас
і ВКЛ у яе складзе
з’яўлялася адной з найбольш уплывовых дзяржаў
у Еўропе. У той жа час унутраныя сацыяльна
палітычныя праблемы (ба
рацьба паміж шляхецкімі групоўкамі, міжканфесійныя канфлікты, казацкая
праблема) сталі перадумовамі палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай у ся
Асноўныя паняцці для засваення
Люблінская унія, Рэч Паспалітая, элекцыйная манархія, кароль, “пакта
канвента”, “Генрыкавы артыкулы”, Вальны сойм, Сенат, Пасольская ізба,
ліберум вета, канстытуцыя (ухвала), бескаралеўе, канвакацыйны сойм,
элекцыйны сойм, соймік, Галоўны соймік ВКЛ, Трыбунал ВКЛ, Статут ВКЛ
1588 г., шляхецкая дэмакратыя, палітычны народ, магнацкая алігархія,
кліентэла, канфедэрацыя, рокаш
Кантрольныя пытанні і заданні
Укажыце асноўныя прычыны заключэння Люблінскай уніі.
Як розныя групоўкі пануючага саслоўя ў ВКЛ успрымалі ідэю уніі з
Польшчай? Чым можна растлумачыць падобныя пазіцыі
Якія тэрыторыі адышлі да Польшчы ў 1569 г.? Падумайце, чаму
шляхта дадзеных тэрыторый пазітыўна ўспрыняла дадзеныя змены
Назавіце асноўныя палажэнні Люблінскай уніі.
Які статус ВКЛ мела ў складзе Рэчы Паспалітай? Якія з’явы сведчылі
пра захаванне ім дзяржаўнай самастойнасці?
Што такое элекцыйная манархія? Чаму менавіта ў Рэчы Паспалітай
склалася такая сістэма дзяржаўна
палітычнага ладу?
Падумайце, чаму на каралеўскі трон у Рэчы Паспалітай абіраліся пе
раважна прадстаўнікі замежных дынастый
Што такое “пакта канвента” і “Генрыкавы артыкулы”? Як гэтыя да
кументы абмяжоўвалі каралеўскую ўладу?
Дайце азначэнне паняццям
канфедэрацыя
Вызначце асноўныя функцыі вальнага сойма
Якой была структура
дадзенага органа ўлады?
Якія функцыі выконваў Сенат? Як ён фарміраваўся?
Якім чынам фарміравалася Пасольская ізба? Што такое пасольскія
Апішыце ў агульных рысах ход пасяджэнняў вальныхсоймаў Рэчы
Паспалітай. Што такое канстытуцыі сойма
Што такое ліберум вета? Якія наступствы мела выкарыстанне гэтага
права для развіцця парламенцкай сістэмы Рэчы Паспалітай?
Якую ролю ў грамадска
палітычным жыцці Рэчы Паспалітай ады
грывалі перыяды бескаралеўяў
Што такое Галоўны соймік ВКЛ? Калі ён склікаўся і якія функцыі
Вызначце характар фарміравання і кампетэнцыю Трыбунала ВКЛ.
Якія дасягненні палітыка
прававой думкі зафіксаваў Статут ВКЛ
г.? Якія палажэнні Статута падкрэслівалі самастойнасць ВКЛ?
Што такое шляхецкая дэмакратыя? Якія правы і прывілеі шляхты
падкрэслівалі яе выключнае месца ў сацыяльна
палітычным жыцці Рэчы
Якім чынам у сацыяльна
палітычным жыцці ВКЛ сфарміравалася
магнацкая алігархія?
Назавіце імёны каралёў Рэчы Паспалітай апошняй трэці
XVI–
Вызначце асноўныя накірункі ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ
падчас каралявання Стэфана Баторыя.
Ахарактарызуйце ўнутраную палітыку Жыгімонта Вазы. Якія сацы
яльныя праблемы выявіліся ў ВКЛ у канцы
XVI–
першай палове
З якімі краінамі Рэч Паспалітая вяла войны падчас каралявання
Жыгімонта Вазы
Вызначце месца і ролю Рэчы Паспалітай у сістэме міжнародных ад
XVI–
першай паловы
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Соймікі ВКЛ: гісторыя фарміравання, сістэма функцыянавання.
Статут ВКЛ 1588 г.: агульная характарыстыка.
3.
Генеральныя з’езды шляхты ВКЛ
:
фарміраванне і эвалюцыя інстытута
Сістэма кліентэлы ў шляхецкім асяроддзі ВКЛ.
Палітыка ВКЛ у Інфлянтах (канец
XVI–
Паўстанне казакоў пад кіраўніцтвам С.Налівайкі.
6–
1609 гг. М.Зэбжыдоўскага
Я.Радзівіла.
Удзел шляхты ВКЛ у грамадзянскай вайне пачатку
ст. у Мас
коўскай дзяржаве.
палітычнае развіццё ВКЛ у складзе
Рэчы Паспалітай (другая палова
XVII–XVIII
Падзелы Рэчы Паспалітай
7– 1763
палітычны крызіс у ВКЛ у другой палове
У другой палове
ст. Рэч Паспалітая трапіла ў стан палітычнага
крызісу, які быў выкліканы шэрагам сацыяльна
палітычных прычын:
барацьба за ўладу
паміж рознымі магнацкімі групоўкамі; дэзарганіза
цыя дзейнасці цэнтральнай улады, недзеяздольнасць дзяржаўнага апарату;
рэлігійная праблема
: барацьба паміж рознымі рэлігійнымі канфесіямі.
Ва ўмовах нарастання контррэфармацыйнага руху прадстаўнікі некаталіцкіх
канфесій пачалі шукаць падтрымкі за мяжой;
казацкая праблема
: казакі патрабавалі для сябе павелічэння сацыяль
палітычных правоў і прывілеяў;
нарастанне супярэчнасцяў паміж шляхтай і непрывілеяванымі стана
(сялянствам, мяшчанствам) ва ўмовах узмацнення феадальнай эксплуатацыі.
Пачаткам палітычнага крызісу стала
казацкая вайна 1648
– 1653
Ка
зацтва, якое выконвала функцыі абароны паўднёвых межаў Рэчы Паспалітай
ад набегаў крымскіх татар
вельмі хутка колькасна павялічвалася
Цэнтрам
казацтва сталаЗапарожская Сеч у Ніжнім Падняпроўі.Сеч стала месцам ма
савага прыцягнення сялян
уцекачоў і авантурыстаў з розных рэгіёнаў Рэчы
Паспалітай. Казацкая супольнасць адкрытым галасаваннем абірала сабе гет
мана і іншых вайсковых кіраўнікоў. Запарожскія казакі не толькі абараняліся
ад татар, але і рабілі набегі на землі Крымскага ханства і Асманскай імперыі.
Яны адыгрывалі важную ролю ў войсках Рэчы Паспалітай у войнах першай
ст. са Швецыяй, Масковіяй, Асманскай імперыяй. Сярод казац
тва існавалі дзве асноўныя сацыяльныя групы:
рэестравыя казакі
, якія афі
цыйна знаходзіліся на службе Рэчы Паспалітай і атрымлівалі за гэта грашо
вую ўзнагароду, і
казацкая галота
, якая не мела афіцыйнага статусу.
Паступова паміж казацтвам і сацыяльна
палітычнай элітай Рэчы Паспалі
тай нарасталі супярэчнасці. Казацкая вярхушка патрабавала колькаснага павелі
чэння рэестравага казацтва, павышэння аплаты за сваю службу, надання новых
прывілеяў. Перыядычна гэтапрыводзіла да лакальных казацкіх паўстанняў. У
сваіх палітычных мэтах казацтва выкарыстоўвала рэлігійны канфлікт у Рэчы
Паспалітай, выступаючы ў якасці абаронцаў праваслаўя. Узмацненне феа
дальнай эксплуатацыі ў другой палове
XVI–
першай палове
стст., асаб
ліва ва Украіне, прыводзіла да падтрымкі казацтва сярод сялян і гарадскога
плебсу, масавага “паказачвання” сялян, якія ўцякалі ад прыгону.
Такім чынам
прычынамі казацкай вайнысталі імкненне казацкай вяр
хушкі да ўзвышэння свайго сацыяльнага статусу
узмацненне феадальнай экс
плуатацыі і абвастрэнне рэлігійных супярэчнасцей
Вясной 1648 г. пачалося казацкае паўстанне ў Запарожскай Сечы. Па
часе яно супала са смерцю Уладыслава Вазы і абраннем каралём яго малод
гг.). Казацкае паўстанне ўзначаліў
Багдан Хмяльніцкі
. У 1648
1649 гг. казацкае войска ў саюзе з Крым
скім ханствам заняла большую частку тэрыторыіУкраіны. Ва ўмовах вайны з
Польшчай казацкае кіраўніцтва на чале з Б.Хмяльніцкім для пашырэння свай
го ўплыву накіроўвала атрады
загоны
на тэрыторыю ВКЛ. Летам
восенню
1648 г. казацкія загоны захапілі шэраг гарадоў на поўдні ВКЛ: Рэчыцу, Ма
зыр, Кобрын, Берасце, Пінск, Бабруйск іг.д. На баку казакоў, як правіла, вы
ступалі гарадскі плебс, праваслаўнае духавенства, частка сялянства. Казакі
вынішчалі рымска
каталіцкае і ўніяцкае духавенства, асабліва езуітаў, ката
ліцкую шляхту і яўрэяў.
У канцы 1648
першай палове 1649 гг. войскі ВКЛ на чале з
выгналі казакоў з занятых імі гарадоў і праводзілі жорсткія рэпрэ
сіі ў дачыненні да казакоў і тых, хто іх падтрымліваў (так, у выніку штурму
Пінска загінула каля 3 тыс. чалавек, быў спалены Тураў
У ліпені 1649 г. па
загадзе Б.Хмяльніцкага на тэрыторыю ВКЛ быў накіраваны новы буйны
загон на чале з М.Крычэўскім. Аднак у бітве пад Лоевам 31 ліпеня 1649 г
пры спробе пераправы праз Днепр ён быў разбіты войскамі Я
У жніўні 1649 г. паміж Польскім каралеўствам і казацтвам было заклю
чана перамір’е, паводле якога Польшча прызнавала існаванне аўтаномнай ка
зацкай дзяржавы на тэрыторыі Украіны, павялічвалася рэестравае казацкае
войска. Але захаванне супярэчнасцяў прывяло да ўзнаўлення вайны ў кра
савіку 1651 г. У ВКЛ былі пасланы новыя казацкія загоны. Казакі захапілі
аднак у бітве каля Лоева 6 ліпеня 1651 г. яны зноў былі разгромлены
войскам ВКЛ. Пасля гэтагавойска Я.Радзівіла 8 жніўня 1651г. заняло Кіеў.
У гэты час казацкае войска Б.Хмяльніцкага ў чэрвені
ліпені 1651 г. у выні
ку адыходу крымскіх татараў пацярпела паражэнне ва Украіне пад Берастэч
кам. Гэтыя падзеі вымусілі казацкае кіраўніцтва да заключэння новага пера
мір’я, якое, аднак, таксама не было трывалым. Ва Украіне ваенныя дзеянні
працягваліся ў 1652
1653 гг. На тэрыторыі ВКЛ у гэты час загонаў не было
разрозненыя праказацкія выступленні падаўляліся шляхтай.
У студзені 1654 г. украінскае казацтвана чале з Б. Хмяльніцкім заклю
чыла палітычны саюз з Маскоўскай дзяржавай, паводле якога яно на аўтаном
ных пачатках прызнавала ўладу маскоўскага цара. Дадзеная падзея азначала
пачатак вайны паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай. Абапіра
ючыся на падтрымку казацтва, улады Масковіі заявілі аб прэтэнзіях на вало
данне землямі ВКЛ.
Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай
1654–
1667 гг
ходзіла ў два этапы:
У пачатку 1654 г. аб’яднаныя маскоўска
казацкія войскі пачалі вайну
супраць Рэчы Паспалітай. Казакі вялі вайну пераважна супраць Польшчы
маскоўскае войска накіравала асноўныя сілы супраць ВКЛ. Вясной 1654г.
маскоўскія ўлады сканцэнтравалі на мяжы з ВКЛ 3 арміі агульнай колькасцю
каля 160 тыс. чалавек пры падтрымцы 20
тысячнага казацкага войска. Ім су
працьстаяла каля 30 тыс. апалчэнцаў і наёмнікаў войска ВКЛ. Перад пачаткам
наступлення царскія дыпламаты абяцалі шляхце Рэчы Паспалітай захаваць іх
правы і прывілеі, а простаму народу
захаваць дысцыпліну войска і закон
насць. Разыгрываючы рэлігійную карту, яны заяўлялі аб тым, што
ляхам і
жыдам не быць”
і гарантавалі абарону праваслаўя.
Ваенныя дзеянні пачаліся ў маі 1654 г. Нягледзячы на дастаткова паспяхо
вую манеўраную вайну войска Я. Радзівіла і перамогу пад Шкловам, маскоўска
казацкае войска працягвала наступленне. Да канца 1654 г. яно захапілаўсё Па
дзвінне і Падняпроўе (Магілёў, Віцебск
Полацк, Смаленск, Рэчыцу, Гомель
).
Зімой 1654
1655 г. войскі ВКЛ няўдала спрабавалі арганізаваць контрнаступ
ленне з мэтай адбіць Магілёў. Падчас наступнай кампаніі вясной
летам 1655 г
маскоўска
казацкія войскі занялі ўсю тэрыторыю ВКЛ, акрамя Быхава, Слуцка,
Берасця, Пінска, Жамойці, Вількамірскага, Упіцкага, Браслаўскага павета.
ліпеня 1655 г. была захоплена Вільня. Маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч
Раманаўабвясціў аб анексіі тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.
Гарады і населеныя пункты, якія маскоўскім войскам прыходзілася
браць штурмам, вынішчаліся (Мсціслаў). Шляхта і гарады, што не ўдзельні
чалі ў ваенных дзеяннях супраць Масковіі, часткова захоўвалі свае правы і
прывілеі. Пануючы статус набывала праваслаўная царква. Забаранялася дзей
насць уніяцкай царквы, а таксама пратэстантаў і іудзеяў, істотна абмяжоўва
ліся правы рымска
каталіцкай царквы.
Ва ўмовах ваенных паражэнняў Рэчы Паспалітай у вайне з Масковіяй у
55 г. шведскае войска ўварвалася на яе тэрыторыю і за кароткі час захапіла
большую частку Польшчы, а таксама Жамойць, што паклала пачатак
Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1655
1660 гг
У кастрычніку 1655 г. частка
шляхты ВКЛ на чале з Я. Радзівілам заключыла
Кейданскую унію
, паводле
якой ліквідаваўся палітычны саюз з Польшчай і ўстанаўліваўся саюз са Шве
цыяй (шведскі кароль абвяшчаўся вялікім князем літоўскім
За гэта шведскія
ўлады абяцалі дапамагчы ВКЛ у выгнанні маскоўскіх войскаў з большай
часткі яе тэрыторыі.
Частка шляхты захавала вернасць Яну Казіміру і саюзу з Польшчай. У
кастрычніку 1656 г. Рэч Паспалітая заключыла
Віленскае перамір’е
яй і ў саюзе з ёй праводзіла ваенныя дзеянні супраць Швецыі ў Інфлянтах. У
антышведскі саюз увайшлі таксама Габсбургская Аўстрыя і Данія. У выніку
на працягу 1656 г. шведскія войскі пакінулі Жамойць і большую частку Поль
шчы. Істотную ролю ў ваенных перамогах над шведскім войскам у Польшчы
адыграла войска ВКЛ на чале з Паўлам Сапегам
У 1657 г. Швецыя заключыла саюз з Трансільваніяй, войска якой заняла
частку Польшчы, а таксама Берасце (да лета 1658 г.). Аднаку хуткім часе яно
літвінскіх і крымска
татарскіх
войскаў. Таксама з тэрыторыі Польшчы адышлі войскі Швецыі, супраць якой
пачала вайну Данія пры падтрымцы Брандэнбурга, Аўстрыі і Галандыі. У
1660 г. заключаны
Аліўскі мір
Рэчы Паспалітай са Швецыяй, паводле якога за
хоўваліся ранейшыя межы паміж дзяржавамі.
На тэрыторыі ВКЛ, занятай маскоўскімі войскамі, сфарміравалася но
вая сістэма адміністрацыі, у якой галоўную ролю адыгрывалі маскоўскія чы
ноўнікі. Дапаможную ролю мела мясцовая шляхта, якая прысягнула на вер
насць цару.У некаторых раёнах адміністрацыя фарміравалася з казакоў, част
ку якіх складалі мясцовыяжыхары. З 1656
1658 гг. пачаліся канфлікты па
між царскай адміністрацыяй і казакамі за кантроль над тэрыторыямі і экана
мічнымі рэсурсамі
Маскоўскія ўлады праводзілі палітыку жорсткай эксплуа
тацыі захопленых зямель. Каля 300тыс. рамеснікаў было вывезена ў Маскоў
скую дзяржаву. Мяшчан і сялян абкладалі высокімі падаткамі і павіннасцямі.
Царскія войскі рабавалі насельніцтва. Адбывалася вынішчэнне каталіцкага і
ўніяцкага духавенства, яўрэяў.Палітыка маскоўскіх уладаў выклікала масавы
партызанскі рух
. Шышы знішчалі дробныя аддзелы праціўніка, нават
вызвалялі асобныя тэрыторыі.
У 1658 г. казацкая старшына на чале з І.Выгоўскім і І.Нячаем разарва
ла саюз з Маскоўскай дзяржавай і заключыла Гадзяцкі дагавор з Польшчай,
паводле якога запарожцы перайшлі на бок Рэчы Паспалітай і прымусілі капі
туліраваць маскоўскія войскі на Правабярэжнай Украіне.
У 1659 г. аднавіліся баявыя дзеянні паміж войскамі Рэчы Паспалітай і
Маскоўскай дзяржавы. Казацтва лавіравала паміж двума бакамі, падтрымліва
ючы то адных, то другіх. З 1660
1661 гг. у вайне назіраецца паварот на ка
рысць Рэчы Паспалітай.Войскі ВКЛ і Польшчы разбілі колькасна перава
жаючыя маскоўскія арміі каля р. Палонка пад Ляхавічамі 28чэрвеня 1660 г.,
р. Бася пад Магілёвам 8 кастрычніка 1660 г. і в. Кушлікі пад Полацкам 4 лі
стапада 1661 г. Да канца 1661 г. была адваявана большая частка ВКЛ, у тым
ліку Вільня, Менск, Магілёў. Значную дапамогу войскам Рэчы Паспалітай
аказалі антымаскоўскія паўстанні ў гарадах, найбольш значным з якіх стала
Магілёўскае паўстанне ў лютым 1661 г, падчас якога быў знішчаны
7-
тысячны
маскоўскі гарнізон.
Далейшая барацьба мела зацяжны характар і працягвалася да 1667г. (з
перапынкам у 1664
1666 гг.)
30 студзеня 1667 г. было падпісана
скае перамір’е
, паводле якога да Маскоўскай дзяржавы адыходзіла Смален
ская зямля, ЛевабярэжнаяУкраіна з Кіевам, што перадаваўся на 2 гады, але
так і не быў вернуты Рэчы Паспалітай
За маскоўскім царом быў замацаваны
“абавязак” абараняць праваслаўнае насельніцтва Рэчы Паспалітай. У 1686 г.
новую мяжу паміж дзяржавамі замацаваў “
У выніку вайны 1654
1667 гг.насельніцтва ВКЛ скарацілася ў 2 разы
(з 2,9 млн да 1,4 млн
На поўначы ВКЛ насельніцтва скарацілася на 80%, у
на 60
Шмат людзей, асабліва рамеснікаў
было прымусова выве
зена ў Масковію або прададзена на рабскіх рынках прычарнаморскіх гарадоў.
Гаспадарка знаходзілася ў катастрафічным стане. Падзеі, звязаныя з войнамі
увайшлі ў гісторыю пад назвай
крывавы патоп”
У Рэчы Паспалітай падчас “патопу” ўзмацнілася барацьба за ўладу маг
нацкіх груповак. Кароль Ян Казімір у 1660
я гг. імкнуўся да правядзення рэ
форм, накіраваных наўзмацненне цэнтральнай улады (выбары новага караля
пры жыцці дзеючага, адмена ліберум вета, увядзенне пастаянных падаткаў).
У знешняй палітыцы у 1660
я гг. ён браў курс на збліжэнне з Францыяй і ад
даленне ад Аўстрыі. Супраць каралеўскіх планаў выступіў шэраг уплывовых
магнацкіх груповак Польшчы і ВКЛ, якія арганізавалі
рокаш 1665
1666 гг.
на чале з польскім магнатам Е.Любамірскім. Рокаш быў падаўлены, аднак Ян
Казімір адмовіўся ад планаў рэформ і ў верасні 1668г. адрокся ад трону
Новым каралём выбралі МіхаілаКарыбута Вішнявецкага
(1669–1673
гг.
),
багацейшага магната Рэчы Паспалітай, які валодаў вялікімі латыфундыямі ва
Украіне. Перыяд яго каралявання характарызуецца ўзмацненнем барацьбы
магнацкіх груповак. У гэтых умовах пачынаецца
вайна Рэчы Паспалітай з
, у якой турэцкі бок падтрымала казацтва Правабярэж
най Украіны на чале з гетманам Пятром Дарашэнкам
Падчас каралявання Яна Сабескага (1674
– 1696
гг.) галоўным накірун
кам знешняй палітыкі Рэчы Паспалітай стала барацьба з Асманскай імперыяй
за кантроль над украінскімі землямі і прыдунайскімі княствамі. Паводле
равінскага міру 1676 г.
Падолле было перададзена Турцыі. У
1683– 1699
пачалася новая вайна з Турцыяй. Саюзнікамі Рэчы Паспалітай у барацьбе з
Турцыяй выступалі Габсбургская Аўстрыя, Венецыя, папства і шэраг дроб
ных германскіх дзяржаў. Войскі ВКЛ уваходзілі ў склад аб’яднанага войска
Рэчы Паспалітай і германскіх князёў на чале з Янам Сабескім, якое ў верасні
1683 г. разбіла турэцкія сілы ў
бітве пад Венай
, што дазволіла выратаваць
Аўстрыю ад разгрому. Паводле Карлавіцкага міру
г. Польскаму каралеў
ству было вернута Падолле
Ва ўнутранай палітыцы Ян Сабескі лавіраваў паміж рознымі магнацкімі
групоўкамі. У 1680
–1690-
я гг. у ВКЛ значна ўзмацняецца ўплыў магнац
кай групоўкі Сапегаў, прадстаўнікі якой займаюць асноўныя дзяржаўныя па
сады. Адбываецца ўмацаванне пануючага статусу каталіцкай царквы. Прыма
юцца нарматыўныя акты, якія абмяжоўваюць палітычныя правы шляхты (на
прыклад, забарона займаць дзяржаўныя пасады) і грамадзянскія правы мя
шчанства некаталіцкага веравызнання.
Такім чынам, у выніку ўнутры
і знешнепалітычных супярэчнасцяў Рэч
Паспалітая, і ў яе складзе ВКЛ, у другой палове
ст. апынулася ў стане
палітычнага крызісу, які адлюстроўваўся ў серыі войн на яе тэры
торыі. Нягледзячы на захаванне дзяржаўнай самастойнасці, Рэч Паспалітая
страціла статус моцнай дзяржавы ў рэгіёне. Ваенныя дзеянні нанеслі вялікія
дэмаграфічныя і эканамічныя страты ВКЛ.
ВКЛ у перыяд праўлення Саксонскай дынастыі (1697
У грамадска
палітычным жыцці Рэчы Паспалітай перыяд 1697
1763 гг.
быў часам праўлення каралёў з дынастыі саксонскіх курфюрстаў АўгустаІІ
гг.) і яго сына Аўгуста ІІІ
(1733 – 1763
Аўгуст ІІ ва ўнутранай палітыцы імкнуўся да ўмацавання каралеўскай
улады шляхам лавіравання паміж рознымі магнацкімі групоўкамі і прызна
чэння на пасады саксонскіх чыноўнікаў. Падобная палітыка Аўгуста ІІ выклі
кала незадаволенасць значнай часткі шляхты. Абранне на трон АўгустаІІ аб
вастрыла барацьбу ў ВКЛ паміж магнацкімі групоўкамі Сапегаў (“сапежын
цаў”) і кааліцыі іх праціўнікаў (“рэспубліканцаў”), на чале якіх знаходзіліся
Агінскія (да якіх выказваў прыхільнасць кароль), што прывяло да
скай вайны 1697
Палітычнай праграмай “рэспубліканцаў” стала патрабаванне ўраўна
ваць правы шляхты ВКЛ з правамі шляхты Польшчы, што прадугледжвала
абмежаванне паўнамоцтваў гетмана і іншых чыноўнікаў цэнтральнага дзяр
жаўнага апарату ВКЛ (гэтыя пасады ў асноўным займалі Сапегі). Адпаведная
пастанова была прынята элекцыйным соймам у чэрвені 1697 г. Цэнтрамі
ўзброенай барацьбы сталі ўладанні Сапегаў. Акрамя шляхецкіх войскаў
у
вайне выкарыстоўваліся ўзброеныя сялянска
казацкія атрады, якія стваралі
Сапегі ў сваіх уладаннях. Кульмінацыйнай падзеяй вайны стала
бітва каля
Алькенікаў у лістападзе 1700 г.
, якая завяршылася паражэннем Сапегаў, пасля
чаго яны былі пазбаўлены дзяржаўных пасад і часткі зямельных уладанняў.
Узброеная барацьба, аднак, працягвалася. Асяродкамі супраціўлення Сапегаў
заставаліся іх буйнейшыя ўладанні, асабліва Стары Быхаў. З 1704 г.
грамадзянская вайна стала часткай Паўночнай вайны, у якой бакі падтрымлі
валі адпаведна Швецыю і Расію.
У пачатку
ст. тэрыторыя ВКЛ стала арэнай
Паўночнай вайны
1721 гг.
Яе прычынай сталабарацьба паміж шэрагам дзяржаў за геапа
літычнае панаванне ў рэгіёне Балтыйскага мора. Да пачатку
ст. экана
мічнае і палітычнае панаванне ў рэгіёне належала Швецыі. У 1700 г. кааліцыя
дзяржаў (Паўночная ліга), у склад якой увайшлі Масковія (Расія
сонія пачалі вайну супраць Швецыі за геапалітычны кантроль над Балтыкай.
Аўгуст ІІ у якасці саксонскага князя імкнуўся заняць Інфлянты і пераўтва
рыць іху спадчыннае княства сваёй дынастыі. Праз тэрыторыю Рэчы Паспа
літай саксонскае войска выступіла ў паход на Рыгу.
Аднак пачатак вайны быў няўдалым для дзяржаў Паўночнай лігі
У
1700–
1701 гг. шведскае войска ў некалькіх баях разбіла войскі Даніі і Расіі, а
таксама перамагло саксонскае войска каля Рыгі і зняла з горада аблогу. У
г. шведскія войскі ўступілі на тэрыторыю Рэчы Паспалітай, паколькі яна
была месцам дыслакацыі саксонскіх войскаў, занялі Вільню і Гародню, а по
тым Варшаву і Кракаў. Саксонскія войскі ў 1702
1703 гг. пацярпелі пара
жэнні на тэрыторыі Польшчы.
Вайна выклікала абвастрэнне барацьбы магнацкіх груповак у ВКЛ і
Польскім каралеўстве. Частка шляхты ВКЛ (на чале з Сапегамі) і Польшчы
падтрымала Швецыю і ў ліпені 1704г. у Варшаве выбрала каралём пазнанскага
Станіслава Ляшчынскага
, які абвясціў саюз са Швецыяй. Верная Аў
густу ІІ шляхта восенню 1704г. заключыла дагавор з Расіяй і аб’явіла вайну
Швецыі. На дапамогу ім на тэрыторыю ВКЛ увайшло расійскае войска. На тэ
1708 гг. адбывалася вайна паміж шведскімі і расійскімі
войскамі, якіх падтрымлівалі адпаведныямагнацкія групоўкі.
Да канца лета 1705г. большая частка тэрыторыі ВКЛ кантралявалася
расійскімі войскамі (асноўныя сілы былі сканцэнтраваны ў Гародні, дзе да іх
далучылася група саксонскага войска на чале з Аўгустам ІІ). Але з пачатку
1706 г. войска шведскага караля Карла
перайшло з Польшчы ў ВКЛ, заня
ла Гародню і выцясніла расійскія войскі ў Падняпроўе. Летам 1706г. пасля
бітвы пад Фраўштатам Аўгуст ІІ быў вымушаны падпісаць
Альтранштацкі
, паводле якога ён адмаўляўся ад кароны Рэчы Паспалітай, разрываў саюз
з Расіяй, выплочваў значную кантрыбуцыю Швецыі. Заключыўшы саюз з гет
манам украінскага казацтва І. Мазепам, які хацеў выйсці з
пад улады маскоў
скага цара, у 1708 г. войска Карла ХІІ распачало
баявыя дзеянні на ўсходзе
ВКЛ. У ліпені 1708 г. шведскія войскі атрымалі перамогу ў бітве пад Галоў
чынам; аднак, калі асноўныя шведскія сілы ўжо былі ва Украіне
28 верасня
1708 г. расійскія войскі ў бітве каля в.Лясной разграмілі корпус пад каманда
ваннем А.Л. Левенгаўпта, які рухаўся з вялікім абозам ва Украіну(да войскаў
Карла ХІІ дабраліся толькі 7тыс. чалавек без абозу).
У выніку паражэння шведскага войска ад расійскай арміі на чале з ца
ром Пятром І пад Палтавай ва Украіне ў чэрвені 1709 г. шведскія войскі былі
выведзены з тэрыторыі Рэчы Паспалітай; цалкам адноўлена ўлада Аўгуста ІІ і
саюз з Расіяй, Саксоніяй і Даніяй супраць Швецыі. Расійскія войскі занялі
шведскія Інфлянты, якія былі далучаны да Расіі. Па прычыне рознагалоссяў
наконт валодання Інфлянтамі Рэч Паспалітаяў 1710 г. выйшла з вайны.
Вынікам вайнысталі вялікія людскія страты (колькасць насельніцтва
зменшылася з 2,2 млн да 1,5 млн), разбурэнне гаспадаркі (многія гарады
Віцебск, Магілёў, Полацк і інш.
былі спалены ваюючымі бакамі) і ўзмац
ненне залежнасці Рэчы Паспалітай ад замежных дзяржаў, найперш Расіі.
На тэрыторыі Рэчы Паспалітай захоўваліся расійскія ваенныя гарнізо
ны. Нягледзячы на падтрымку Аўгуста ІІ
улады Расіі, Аўстрыі і Прусіі не да
пускалі магчымасці ўзмацнення цэнтральнай дзяржаўнай улады ў Рэчы Па
спалітай, заахвочалі барацьбу паміж магнацкімі групоўкамі. Паводле рашэння
г., прынятага пад націскам Расіі, значна абмяжоўва
лася ўлада вышэйшых дзяржаўных асоб, асабліва гетмана, пацверджана права
ліберум вета
значна скарачалася войска ВКЛ (да 6 тыс. чал.) і Польшчы (да
18 тыс. чал.). У той жа час працягвалася абмежаванне палітычных правоў
” (некаталіцкай) шляхты. У 1732г. на Варшаўскім сойме было
забаронена выбіраць “дысідэнтаў” на соймы і ў склад трыбуналаў, прымаць
на працу ў ваяводствах, гарадах і замках.
Пасля смерці Аўгуста ІІ на сойме ў 1733 г. шляхта выбрала каралём
Станіслава Ляшчынскага, стаўленіка Францыі. Але гэта не адпавядала інтарэ
сам Расіі. На тэрыторыю Рэчы Паспалітай былі ўведзены расійскія войскі, ар
ганізаваны новыя выбары, дзе каралём быў абраны сын
Аўгуст ІІІ
. У выніку
1733 –
1735 гг. паміж прыхільнікамі кандыдатаў пры дапамозе ра
сійскіх і саксонскіх войскаўперамог АўгустІІІ .
У сярэдзіне
ст. падчас каралявання Аўгуста ІІІ Рэч Паспалітая
знаходзілася ў стане глыбокага палітычнага крызісу
У адрозненне ад сваіх суседзяў (Прусіі, Расіі, Аўстрыі)
Рэч Паспалітая
не была цэнтралізаванай абсалютнай манархіяй. Улада выбарнага караля была
абмежавана заканадаўча і практычна магнацкімі групоўкамі. Так, прыбытак
С.Радзівіла быў большы за каралеўскі ў 1,5 разы, яго прыватнае войска склада
ла 8 тыс. чалавек, у той час як дазволенае міжнароднымі дамовамі дзяржаўнае
войска ВКЛ налічвала 6 тыс
Мясцовыя ўлады ў паветах і ўплывовыя магнаты
праводзілі сваю незалежную палітыку і змагаліся адзін з адным, абапіраючыся
на палітычную і фінансавую падтрымку замежных дзяржаў. Барацьба магнац
кіх груповак (Чартарыйскіх, Вішнявецкіх, Радзівілаў, Сапегаў, Пацаў, Агін
скіх) за ўладу і карупцыя прывялі да дэзарганізацыі ўсёй дзяржаўнай сістэмы.
2) Дзеянне разгалінаванай юрыдычнай сістэмы супрацьвагаў і права
ліберум вета паралізавала дзейнасць соймаў. На працягу
ст. больш за
% соймаў было сарвана.
Адбываецца ўзрастанне залежнасці дзяржаўнай улады і асобных маг
нацкіх груповак ад суседніх дзяржаў, асабліва Расіі, Прусіі і Аўстрыі. У між
народнай палітыцы Рэч Паспалітая перастала адыгрываць самастойную ролю
праз яе тэрыторыю праходзілі замежныя войскі. З 1720 г. Прусія і Расія стано
вяцца гарантамі “залатых шляхецкіх вольнасцяў” (па сутнасці
магнацкай алі
гархіі). Больш за тое, яны пастаянна выкарыстоўвалі пытанне аб
у Рэчы Паспалітай у якасці сродку націску на ўлады краіны. Расія
абвясціла абарону правоў праваслаўных, а Прусія
пратэстантаў.
Такім чынам, перыяд праўлення Саксонскай дынастыі ў Рэчы Паспалі
тай (1697
– 1763
гг.) стаў часам уваходжання Рэчы Паспалітай у паласу
глыбокага сацыяльна
палітычнага крызісу, устанаўленнем яе палітычнай за
лежнасці ад замежных дзяржаў
Прычынамі гэтага сталі слабасць інсты
тутаў дзяржаўнай улады ў Рэчы Паспалітай, магнацкая алігархія, актыўнае
ўмяшанне замежных дзяржаў ва ўнутыпалітычныя справы краіны.
Палітычны крызіс у апошняй трэці
Падзелы Рэчы Паспалітай
Пасля абрання на пасаду караля
Станіслава Аўгуста Панятоўскага
(1764 – 1795
гг.) у 1764
1766 гг. кіруючая магнацкая групоўка Чартарыйскіх
правяла шэраг рэформ па ўмацаванні дзяржаўнай улады
адмена права ліберум вета ў вырашэнні эканамічных пытанняў;
рэарганізацыя адміністрацыйнага апарату (была створана Скарбавая
спецыяльны орган па кіраванні фінансамі, ажыццяўленні судовых
функцый па фінансавых справах, нагляду за гандлем);
адмена ўнутраных гандлёвых пошлін;
правядзенне рэвізіі дзяржаўных маёнткаў
устанаўленне адзіных для краіны мер вагі, аб’ёму і даўжыні.
Дадзеныя рэформы сутыкнуліся з супрацьдзеяннем большасці магна
таў, якія пабачылі ў іх замах на шляхецкія прывілеі, што
адлюстравалася ў
дзейнасці
Радамскай канфедэрацыі
1767 г. Іх падтрымалі Расія і Прусія.
Замежныя дзяржавы актыўна выкарыстоўвалі таксама рэлігійнае пы
танне як зачэпку да ўмяшання ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. З іні
цыятывы Прусіі і Расіі ўзнікаюцьТоруньская пратэстанцкая і Слуцкая права
слаўная канфедэрацыі. Сойм 1768г. пад націскам расійскіх войскаў прыняў
пастанову аб ураўнаванні ў правах некаталіцкай шляхты з каталіцкай; былі
пацверджаны непарушнасць дзяржаўнага ладу, прывілеі шляхты, права лібе
рум вета. Расія абвяшчалася гарантам захавання гэтай сістэмы.
Але патрыятычна настроеная частка шляхты і каталіцкае духавенства
рашуча выступілі супраць умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Рэчы Паспа
літай і згодніцкай палітыкі каралеўскай улады. У 1768г. яны ўтварылі
скую канфедэрацыю
, якая пры падтрымцы Францыі і Турцыі сабрала
12-
тысячнае войска
У 1768
–1772
гг. у ВКЛ і Польшчы адбываліся баявыя дзе
янні паміж канфедэратамі з аднаго боку і ўрадавымі і расійскімі войскамі
з
другога. Рашаючая бітва на тэрыторыі ВКЛ адбылася ў верасні 1771 г. каля
Сталовічаў, у якой расійскае войска на чале з А.Суворавым разбіла 3
ны атрад канфедэратаў на чале з М.К.Агінскім. Прыхільнікі Барскай кан
федэрацыі пацярпелі паражэнне.
Па прапанове Фрыдрыха ІІ, караля Прусіі, адбыўся
першы падзел Рэчы
паміж Прусіяй, Аўстрыйскай і Расійскай імперыямі, які быў за
мацаваны Пецярбургскім дагаворам ад 5 жніўня 1772г. Паводле падзелу да
Расійскай імперыі адышлі землі на ўсход ад ракі Днепр і на поўнач ад ракі
Заходняя Дзвіна. Да Прусіі была далучана паўночна
заходняя частка Поль
поўдзень Польшчы і Галіцыя.
1775 гг., нягледзячы на супраціўленне часткі шляхты, най
больш яркім прадстаўніком якой быў новагародскі шляхціц Т. Рэйтан, зацвер
дзіў першы падзел Рэчы Паспалітай.
Палітычная эліта Рэчы Паспалітай успрыняла першы падзел як нацыя
нальную трагедыю
таму актывізавалася дзейнасць па рэфармаванні дзяржаў
най сістэмы
Сойм
1773 –
1775 гг. зацвердзіў шэраг рэформ, накіраваных на
мадэрнізацыю грамадскага ладу ў Рэчы Паспалітай
перадача маёмасці забароненага рымскім папам ордэна езуітаў
першаму ў Еўропе свецкаму міністэрству адукацыі;
абмежаванне права ліберум вета па гаспадарчых пытаннях;
паўторнае ўвядзенне адзінай генеральнай мытнай пошліны, абавязко
вай для ўсіх, хто займаецца знешнім гандлем, у тым ліку і шляхты
увядзенне адзінай працэнтнай стаўкі па пазыках
дазвол шляхце займацца гандлем;
дазвол мяшчанам набываць зямельную маёмасць.
У 1775 г. быў створаны орган пастаянна дзеючай дзяржаўнай адміні
Пастаянная рада
, якая складалася з 5 дэпартаментаў: замежных
спраў, паліцыі, абароны, юстыцыі, фінансаў. У склад Пастаяннай радыўвахо
дзіў кароль, 18 сенатараў і 18 дэпутатаў сойма. Членаў Рады выбіралі на сой
ме тайным галасаваннем на 2 гады. Старшынстваваў у Радзе кароль, які меў
права заканадаўчай ініцыятывы і вырашальнага голасу пры нязгодзе астатніх
членаў. Пастаянная рада вырашала пытанні склікання соймаў, прызначэння
на дзяржаўныя пасады, кантролю над дзяржаўным скарбам. Кандыдатаў у Ра
ду кароль узгадняў з расійскім паслом, што змяншала яе самастойнасць
Найбольш паслядоўныя рэформы звязаны з дзейнасцю
Чатырохгадовага
сойма 17
88–1792
На ім пераважалі рэфарматары на чале з Г.Калантаем і
І. Патоцкім, якіх пэўны час падтрымліваў кароль. Сойм абвясціў сябе канфедэ
рацыяй, імкнучыся правесці істотныя дзяржаўныя рэформы і тым самым паз
бавіцца залежнасці ад Расіі. Асноўнымі рэформаміЧатырохгадовага сойма былі
скасаванне Пастаяннай рады як сімвала залежнасці ад Расіі; замест яе
была створана
Варта законаў” (польск.
Straż Praw
якой падпарадкоўваліся
камісіі (міністэрствы);
стварэнне ў ваяводствах і паветах
цывільна
вайсковых камісій
выбіра
емых шляхтай на два гады, як пастаянных органаў мясцовай выканаўчай улады;
увядзенне ў Сенат уніяцкага мітрапаліта;
стварэнне асобнай праваслаўнай мітраполіі ў Рэчы Паспалітай, падна
чаленай канстанцінопальскаму патрыярху (паводле рашэння Пінскай кангрэ
гацыі 1791 г.), што пазбаўляла Расійскую імперыю магчымасці ўмешвацца ў
жыццё праваслаўных краіны
Дзейнасць Чатырохгадовага сойма супала па часе з пачаткам
Вялікай
Французскай рэвалюцыі
ў 1789 г., якая прывяла да ўстанаўлення ў Францыі
канстытуцыйнай манархіі, а затым рэспублікі, скасавання феадальных пера
жыткаў і саслоўных прывілеяў. Частка рэфарматараў з Чатырохгадовага сой
ма сімпатызавала ідэям Французскай рэвалюцыі
Кульмінацыяй рэформ Чатырохгадовага сойма стала прыняцце
стытуцыі Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г.
Яна была другой канстытуцыяй у
свеце (пасля ЗША) і першай у Еўропе. Канстытуцыя 3 мая уключала наступ
ныя палажэнні
ліквідацыя выбарнасці караля і ўвядзенне спадчыннай манархіі;
павелічэнне інтэграцыі паміж Каронай і ВКЛ пры захаванні за кара
лём тытула вялікага князя літоўскага, асобных судаводства і фінансаў ВКЛ
прадугледжвалася роўнае прадстаўніцтва ВКЛ і Польшчы ў сойме, камісіях
Варты законаў і іншых дзяржаўных інстытутаў (узаемаадносіны паміж ВКЛ і
Польскім каралеўствам былі зацверджаны ў канстытуцыйным акце “
Узаемнае
заручэнне абодвух народаў
” у кастрычніку 1791 г.)
устанаўленне заканадаўчай улады за пастаянна дзеючым двухпалатным
соймам
паслы якога выбіраліся на 2 гады мясцовымі соймікамі. Пасольская
ізба складалася з 204 дэпутатаў
прадстаўнікі гарадоў з правам дарад
чага голасу
; Сенат
з 132 чыноўнікаў, уключаючы караля. Сенат быў паз
баўлены права заканадаўчай ініцыятывы, але меў права адкладальнага вета;
устанаўленне ўзроставага і маёмаснага цэнзу для шляхты на сойміках:
права выбарчага голасу атрымлівалі асобы ва ўзросце ад
19
год, якія мелі га
давы даход больш за 100 злотых;
выканаўчая ўлада надавалася каралю іВарце законаў
Міністрыз
Варты законаў маглі быць звольнены 2/3 галасоўдэпутатаў сойма;
адмена права ліберум вета, забарона шляхецкіх канфедэрацый і рока
шаў; разам з тым гарантавалася непахіснасць усіх шляхецкіх правоў і прыві
леяў, карпаратыўнасць і адзінаўладдзе шляхецкага саслоўя;
скасаванне пажыццёвага займання дзяржаўных пасад; выбарнасць
мясцовай адміністрацыі на сойміках;
абвяшчэнне свабоды веравызнання з захаваннем пануючага статусу
каталіцызму, перавод епіскапата на дзяржаўнае ўтрыманне;
палітычнага статусу мяшчанства: гарантыя аса
бістай недатыкальнасці, права на набыццё зямлі і займанне ніжэйшых адміні
судовых і царкоўных пасад, атрыманне шляхецтва за дзяржаўную
і ваенную службу; 24 прадстаўнікі дзяржаўных гарадоў атрымлівалі прадстаў
ніцтва ў сойме з правам дарадчага голасу;
дэклараванне апекі права і дзяржавы над сялянамі.
Такім чынам, Канстытуцыя 3 мая 1791 г. прапанавала мадэль канстыту
цыйнай манархіі замест элекцыйнай у Рэчы Паспалітай, некалькі абмяжоўва
ла шляхецкую дэмакратыю, стварала ўмовы для больш хуткага развіцця капі
талістычных адносін у грамадстве
Прыняцце Канстытуцыі выклікала хвалю патрыятызму сярод значнай
часткі грамадства. 27 з 34 соймікаў ВКЛ віталі рашэнні Чатырохгадовага сойма
і Канстытуцыю 3 мая 1791 г. У Лявонпалі, Глыбокім і Бездзежы шляхта па
будавала помнікі
калоны з гэтай нагоды. У той жа час частка магнатэрыі вы
ступіла супраць Канстытуцыі, бачачы ў ёй пагрозу магнацкай алігархіі і аналаг
Французскай рэвалюцыі. Рэзка негатыўна дзейнасць Чатырохгадовага сойма
была ўспрынята ў Расіі, Прусіі і Аўстрыі, якія не былі зацікаўлены ва ўзмац
ненні дзяржаўных інстытутаў у Рэчы Паспалітай, а таксама баяліся магчымага
развіцця рэформ у духу Французскай рэвалюцыі.Група незадаволеных ра
шэннямі сойма магнацкіх груповак (Жавускія, Браніцкія, Патоцкія, Касакоў
стварыла т.зв.
Таргавіцкую канфедэрацыю
, якая выступіла супраць Кан
стытуцыі ў абарону “шляхецкіх вольнасцяў” і звярнулася па дапамогу да Расіі
Гэта стала зачэпкай да пачатку
вайны Расіі супраць Рэчы Паспалітай
На працягу мая
ліпеня 1792 г. расійскім войскам пад камандаваннем А.Су
ворава была захоплена ўся тэрыторыя ВКЛ і большая частка Польшчы. Пад
абаронай расійскіх войскаў Таргавіцкая канфедэрацыя, да якой далучыўся ка
роль, захапіла ўладу;лідары рэфарматараў эмігрыравалі. Абвясціўшы лозунг
аб “недапушчэнні Французскай рэвалюцыі”
расійскія рэгулярныя ваенныя
гарнізоны былі размешчаны ў гарадах ВКЛ.
У дадзеных умовах Расія і Прусія ініцыіравалі
другі падзел Рэчы Паспа
, замацаваны Пецярбургскім пагадненнем у студзені 1793 г. Паводле па
дзелу да Расійскай імперыі адышла цэнтральная частка Беларусі на ўсход ад
лініі Друя
Пінск, а таксама частка Правабярэжнай Украіны. Прусія далучыла
да сябе ўсе паўночныя і заходнія землі Польшчы.
Гарадзенскі сойм 1793г., скліканы пад наглядам расійскіх войскаў,
зацвердзіў акт падзелу, а таксама афіцыйна абвясціў скасаванне Канстытуцыі
3 мая і ўсіх рэформ Чатырохгадовага сойма
Апошняй спробай захаваць незалежнасць Рэчы Паспалітай стала
станне 1794 г. пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі
(ураджэнца Берасцей
Паўстанне пачалося 12 сакавіка 1794 г. 24 сакавіка ў Кракаве быў
абвешчаны акт паўстання, які абяцаў вярнуць Канстытуцыю 3 мая 1791г., вы
зваліць тэрыторыю дзяржавы ад іншаземных войскаў і замацаваць суверэні
тэт Рэчы Паспалітай. Вясной 1794г. большая частка Польскага каралеўства
была занята паўстанцамі. Быў створаны паўстанцкі ўрад
Нацыянальная рада
на чале з Т.Касцюшкам.
У сярэдзіне красавіка 1794 г. паўстанне пачалося ў ВКЛ. 22
24 краса
віка 1794 г. паўстанцы занялі Вільню, мясцовы расійскі гарнізон быў разгром
лены. Для кіраўніцтва паўстаннем у ВКЛ ствараецца Найвышэйшая літоўская
рада на чале з
Якубам Ясінскім
У маі 1794 г. яго атрад разбівае каля в. Паляны пад Ашмянамі расійскія сілы,
якія выводзяцца з ВКЛ на лінію другога падзела.
Паўстанцы выступалі за аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г
пад лозунгам

вольнасць, цэласць, незалежнасць
Сярод паўстанцаў можна
вылучыць дзве асноўныя плыні:
памяркоўныя
прыхільнікі рэформ Чатырохгадовага сойма і Кансты
туцыі 3 мая 1791 г.
лічылі галоўнай рухаючай сілай паўстання шляхту
пера
важалі ў кіраўніцтве паўстаннем у Польшчы;
прыхільнікі сацыяльных і палітычных рэформ у духу
Французскай рэвалюцыі(пераўтварэнне манархіі ў дэмакратычную рэспублі
ку; адмена прыгоннага права і прызнанне права ўласнасці сялян
удзельнікаў
паўстання на зямлю, якую тыя апрацоўвалі
адмена саслоўных абмежаванняў
выступалі за прыцягненне да паўстання шырокіх мас насельніц
пераважалі ў кіраўніцтве паўстаннем у ВКЛ.
Паміж гэтымі дзвюма плынямі адбывалася ўнутрыпалітычная барацьба.
Пад націскам памяркоўных Т.Касцюшка ў чэрвені 1794 г. распусціў Найвы
шэйшую літоўскую раду; замест яе была створана Цэнтральная дэпутацыя
ВКЛ на чале з М.Вяльгорскім.
Пераважную масу паўстанцаў складалі прадстаўнікі дробнай і сярэдняй
шляхты. Каб прыцягнуць на свой бок сялян, Т. Касцюшка 7 мая 1794 г. выдаў
Паланецкі ўніверсал
”, згодна з якім сяляне атрымлівалі асабістую свабоду;
скарачалася на 33
–50
% паншчына (поўнасцю адмянялася для тых, хто ўдзель
нічаў у паўстанні); за сялянамі замацоўвалася права на тую зямлю, якую яны
апрацоўвалі. Прадугледжвалася заключэнне паміж землеўладальнікамі і сяля
намі дагавораў аб наёмнай працы. У паўстанцкіх атрадах былі групы сялян,
узброеных пераважна сякерамі і перакаванымі косамі, яны атрымалі назву
. Але ў цэлым шляхта насцярожана ставілася да “Паланецкага ўні
версала” і фактычна сабатавала яго. Таму большасць сялянства займала пасіў
ную пазіцыю падчас паўстання.
Найвялікшага ўздыму паўстанне дасянула ў чэрвені
жніўні 1794 г.
калі ў паўстанцкіх узброеных сілах ВКЛ налічвалася да 25 тыс.чалавек
ліся спробы пашырыць паўстанне за межы тэрыторыі другога падзелу. У чэр
вені і жніўні атрады М.К. Агінскага і С. Грабоўскага ажыццяўлялі рэйды на
тэрыторыю Меншчыны.У чэрвені 1794 г. атрад на чале з М.К.Агінскім спра
баваў заняць Дынабург.
У ліпені 1794 г. ініцыятыва перайшла да расійскіх войскаў. Пасля працяг
лай аблогі (18 ліпеня
12 жніўня 1794 г.) была занята Вільня. У верасні ў ВКЛ
прыбыў корпус А.Суворава. Буйнейшая бітва падчас паўстання на тэрыторыі
ВКЛ адбылася 19 верасня 1794 г. каля
, у якой корпус А.Сувора
ва нанёс паражэнне паўстанцам. 1 кастрычніка 1794 г. паўстанцы пакінулі Га
родню; баявыя дзеянні перайшлі на тэрыторыю Польшчы. Тут на дапамогу ра
сійскім войскам прыйшлі прускія і аўстрыйскія. 10 кастрычніка ў Мацяёвіцкай
бітве расійскія войскі разбілі асноўныя вайсковыя сілы паўстанцаў
Т.Кас
цюшка быў узяты ў палон. 6 лістапада 1794 г. расійскія войскі пасля крывавага
штурму (падчас якога загінуў Я. Ясінскі) захапілі Варшаву. Канчаткова паў
станне на тэрыторыі Польшчы было падаўлена 16 лістапада 1794 г.
Прычынамі паражэняя паўстання 1794 г. былі:
істотная перавага ў матэрыяльных і людскіх рэсурсах кааліцыі Расіі,
Прусіі і Аўстрыі
недастаткова высокі ўзровень арганізацыі паўстання; унутрыпалітыч
ная барацьба сярод паўстанцкага кіраўніцтва;
вузкасць сацыяльнай базы
сялянства ў асноўнай масе абыякава паста
вілася да паўстання, паколькі паўстанцкія ўлады не ажыццявілі істотных кро
каў да паляпшэння становішча сялян
Па выніках ваенных дзеянняў Прусія, Расія і Аўстрыя канчаткова лікві
давалі Рэч Паспалітую як дзяржаву. У кастрычніку 1795 г. у адпаведнасці з
Пецярбургскай канвенцыяйбыў зацверджаны
трэці падзел Рэчы Паспалітай
паміж Прусіяй, Аўстрыяй і Расіяй
Паводле падзелу да Расійскай імперыі ады
шлі заходняя частка Беларусі, Літва, Курляндыя, частка Валыні. У склад Пру
сіі ўвайшлі Мазовія і тэрыторыя Літвы на захад ад ракі Нёман, а ў склад Аў
тэрыторыі паўднёвай і цэнтральнай Польшчы.
Апошні кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст Панятоўскі
лістапада 1795 г. адрокся ад кароны на карысць расійскай імператрыцы
Кацярыны ІІ.
Такім чынам, сацыяльна
палітычны крызіс, які ахапіў Рэч Паспалітую
да сярэдзіны
ст.
вымусіў кіруючыя колы дзяржавы ажыццявіць шэраг
рэформ, накіраваных на цэнтралізацыю дзяржаўнай улады і мадэрнізацыю
грамадскага ладу. Вяршыняй гэтага працэсу стала абвяшчэнне Канстыту
цыі 3 мая 1791 г. Аднак умяшанне замежных дзяржаў і барацьба магнацкай
алігархіі супраць рэформ прывялі да паглыблення палітычнага крызісу і лікві
дацыі Рэчы Паспалітай як дзяржавы ў выніку трох падзелаў.
Асноўныя паняцці для засваення
Казацкая вайна 1648
1653 гг., Запарожская Сеч, вайна Рэчы Паспалі
тай з Маскоўскай дзяржавай 1654
1667 гг., вайна Рэчы Паспалітай са Шве
цыяй 1655
1660 гг., Кейданская унія, Аліўскі мір 1660 г., шышы, Магілёў
скае паўстанне 1661 г., Андрусаўскае перамір’е 1667 г., “Вечны мір” 1686 г.,
рокаш 1665
– 166
6 гг., Саксонская дынастыя, грамадзянская вайна 1697
гг., “сапежынцы”, “рэспубліканцы”, Паўночная вайна 1700
1721 гг.,
“дысідэнты”, Радамская канфедэрацыя, Слуцкая канфедэрацыя, Барская кан
федэрацыя, першы падзел Рэчы Паспалітай, Пастаянная рада, Чатырохгадовы
сойм, Варта законаў, Канстытуцыя 3 мая 1791 г.
Таргавіцкая канфедэрацыя,
другі падзел Рэчы Паспалітай, паўстанне 1794 г., Найвышэйшая літоўская
Паланецкі ўніверсал
, касінеры, трэці падзел Рэчы Паспалітай
Кантрольныя пытанні і заданні
Назавіце асноўныя прычыны сацыяльна
палітычнага крызісу ў Рэчы
Паспалітай у другой палове
Якія фактары абумовілі казацкую вайну 1648
1653 гг.
Якія мэты
ставіла перад сабой казацтва ў гэтай вайне?
Калі казацкая вайна закранула тэрыторыю ВКЛ і якія рэгіёны
Якім
было стаўленне мясцовага насельніцтва да казакоў?
Што стала прычынай пачатку вайны паміж Рэччу Паспалітай і Мас
коўскай дзяржавай 1654
–1667
Якія прычыны абумовілі перамогу маскоўскіх войскаў на першым
этапе вайны 1654
Назавіце найбольш значныя бітвы вайны
Якім было стаўленне насельніцтва ВКЛ да маскоўскіх улад падчас
1667 гг.? Хто такія шышы?
Ахарактарызуйце асноўныя падзеі вайны Рэчы Паспалітай са Шве
1660 гг. Што такое Кейданская унія? Якія вынікіяна мела
Як змяніліся межы Рэчы Паспалітай пасля вайны 1654
Ахарактарызуйце ўнутрыпалітычнае жыццё ВКЛ і Рэчы Паспалітай
у другой палове
ст. Падумайце, чаму скончыліся правалам спробы дзяр
жаўных рэформ Яна Казіміра Вазы ў 1660
Якім быў галоўны накірунак знешняй палітыкі Рэчы Паспалітай у
1763 гг. у гісторыі Рэчы Паспалітай называецца
перыядам Саксонскай дынастыі?
Апішыце асноўныя прычыны, ход і вынікі грамадзянскай вайны ў
Якія дзяржавы ўдзельнічалі ў Паўночнай вайне
Ахарактарызуйце
асноўныя падзеі, звязаныя з дадзенай вайной
15.
Назавіце асноўныя бітвы перыяду Паўночнай вайны на тэрыторыі ВКЛ
Якія страты панеслі землі ВКЛ у выніку войнаўдругой паловы
XVII–
Назавіце асноўныя прычыны і фактары ўнутрыпалітычнага крызісу
Рэчы Паспалітай у сярэдзіне
Якія асаблівасці дзяржаўна
палітычнага ладу Рэчы Паспалітай прад
вызначылі сацыяльна
палітычны крызіс у
Якія дзяржавыўплывалі на ўнутрануюпалітыку Рэчы Паспалітай у
ст. і якім чынам
20.
Дайце агульную характарыстыку рэформ у Рэчы Паспалітай 1760
х гг.
Як гэтыя рэформы былі ўспрыняты ў магнацкіх колах і ва ўрадах суседніх
дзяржаў?
Якія канфедэрацыі былі створаны напярэдадні першага падзелу Рэ
чы Паспалітай?
Якія землі страціла Рэч Паспалітая ў выніку першага падзелу?
23.
У чым заключалася рэфарматарская дзейнасць Чатырохгадовага сойма
Ахарактарызуйце асноўныя палажэнні Канстытуцыі 3 мая 1791 г. Якія
змены ў грамадска
палітычным ладзе Рэчы Паспалітай яна прадугледжвала?
Якую ролю ў грамадска
палітычных падзеях Рэчы Паспалітай ады
грываў уплыў Французскай рэвалюцыі?
Укажыце асноўныя прычыны другога падзелу Рэчы Паспалітай і
ахарактарызуйце яго вынікі.
Ахарактарызуйце перадумовы і ход паўстання 1794 г. у ВКЛ.
Якія грамадска
палітычныя плыні вылучаліся ў межах паўстання
Ці можна сцвярджаць, што паўстанне пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі
мела рэвалюцыйны характар
Вызначце асноўныя прычыны паражэння паўстання 1794 г. Калі ад
быўся трэці падзел Рэчы Паспалітай?
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Казацкая вайна на тэрыторыі ВКЛ у 1648
Кейданская унія: перадумовы заключэння і вынікі
3.
Землі ВКЛ пад уладай Маскоўскай дзяржавы падчас вайны 1654
– 1667
гг.
Барацьба магнацкіх груповак за ўладу ў ВКЛ ва ўмовах Паўночнай
Расійская дыпламатыя і Рэч Паспалітая ў
“Дысідэнцкае пытанне” ва ўнутрыпалітычным жыцці Рэчы Паспа
Канстытуцыя 3 мая 1791 г.: агульная характарыстыка.
Гродзенскі сойм 1793 г.
апошні сойм Рэчы Паспалітай.
Сацыяльна
эканамічнае развіццё ВКЛ у
XVII–XVIII
XVII–
XVII–
Сельская гаспадарка ў
XVII–
першай палове
стст.
У другой палове
XVII–
першай палове
стст. сельская гаспадарка
ВКЛ апынулася ў стане цяжкага крызісу. Прычынамі яго былі шматлікія вы
нішчальныя войны. Рэзка скарацілася колькасць насельніцтва. Калі ў 1654г.
на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 2,9млн жыхароў, у 1667г
. –
каля
млн. Да 1700г. колькасць насельніцтва ўзрасла да 2,2 млн, але пасля Паў
ночнай вайны скарацілася да 1,5млн чалавек. Не хапала працаўнікоў, таму
значна зменшылася колькасць ворыўных зямель і цяглавай жывёлы. Пасяў
ныя плошчы скараціліся больш як напалову.
Гаспадаркі буйных землеўладальнікаў пацярпелі ад крызісу ў меншай
ступені, таму ў структуры землеўладання павялічылася ўдзельная вага буйных
латыфундый
. У
ст. 16магнацкім сем’ям
Радзівілам, Сапегам, Агін
скім, Чартарыйскім і інш.
належала на тэрыторыі ВКЛ 30% усіх зямель.
Буйныя землеўладанні захоўваліся ў руках каралеўскай адміністрацыі, а так
сама каталіцкай і ўніяцкай цэркваў, якія часта перадавалі землі ў арэнду. Най
больш пацярпелі ад крызісу гаспадаркі сярэдняй і дробнай шляхты, што пры
вяло да ўзмацнення эканамічнай залежнасці дробнай шляхты ад магнатэрыі.
Падчас аднаўлення сельскай гаспадаркі шляхта выкарыстоўвала ў ас
ноўным два метады
перавод сялян на чынш і пашырэнне фальварка.
Перавод на чынш
праводзіўся часцей за ўсё там, дзе разбурэнне было
асабліва вялікім і востра не хапала рабочых рук (усходняя частка краіны). У
такіх маёнтках шляхта вымушана была адмаўляцца ад самастойнага вядзення
гаспадаркі, часова перадавала зямлю сваіх фальваркаў сялянам і пераводзіла
іх з паншчыны на чынш.
Пашырэнне фальварачных запашак
пераважала там, дзе насельніцтва
хоць і памяншалася, але ў масе сваёй заставалася на месцы. У
1730-
я
–1740-
я гг.
фальварачныя гаспадаркі ўзмацніліся на захадзе і ў цэнтральнай частцы ВКЛ.
Для аднаўлення фальваркаў патрэбны былі грашовыя сродкі, якіх у шлях
ты пастаянна не хапала. Таму з другой паловы
ст. стала шырока прак
перадача маёнтка ў арэнду або залог
. Арандатарамі былі шляхці
цы, а часам купцы, яўрэі; пераважала кароткатэрміновая арэнда на 1
Паступова адбывалася аднаўленне сялянскай гаспадаркі. Сяляне пашы
ралі сваю гаспадарку шляхам запашкі пазанадзельнай зямлі, з якой яны не вы
конвалі павіннасці (бо ўтойвалі), ці плацілі невялікія падаткі. У аднаўленчы
перыяд дзяржаўная ўлада і шляхта ўводзілі розныя льготы для сялян, якія
бралі для апрацоўкі дадатковы надзел, заахвочвалі для пасялення на сваіх
землях сялян з іншых раёнаў, вызваляючы іх на некалькі гадоў ад усіх павін
насцяў. Такая палітыка станоўча ўплывала на стан сялянскай гаспадаркі і са
дзейнічала яе аднаўленню.
Сялянскія надзелы па
ранейшаму падзяляліся на
(пераважна
на захадзе і ў цэнтры ВКЛ) і
(пераважна на ўсходзе ВКЛ). Максі
мальныя памеры павіннасцяў вызначаліся ў
. Але яны паўсюдна
парушаліся арандатарамі і адміністрацыяй маёнткаў.
Па меры аднаўлення гаспадаркі льготы для сялян скасоўваліся. На пра
ст. аб’ём павіннасцейу ВКЛ павялічыўся ў 3 разы. Рэкордных па
мераў ён дасягнуўу маёнтку Блювенічы Лідскага павету, дзе паншчына ў
1746 г. складала 24 дні на тыдні з валокі. Асабліва негатыўна адбілася на ма
тэрыяльным становішчы сялянства пашырэнне арэнды ў маёнтках буйных
магнатаў. Арандатары
заплаціўшы ўладальніку пэўную суму грошай
імкну
ліся за кароткічас выціснуць з сялян як мага большы прыбытак
Узмацненне феадальнага прыгнёту выклікала шэраг лакальных сялян
скіх паўстанняў:у Слонімскім павеце
1700–1703
у Крычаўскім старо
у
1743–
1744 гг
, на Каменшчыне (Мазырскі павет)
у 1754
1756 гг.
Найбольш значным было
паўстанне ў Крычаўскім старостве
га быў Г.Радзівіл. Доўгія гады мясцовыя сяляне вялі ўпартую барацьбу су
праць самавольства арандатараў. Звычайныя формы барацьбы
скаргі, адмо
вы выконваць павіннасці, уцёкі
вынікаў не давалі. У канцы 1743г
нула ўзброенае паўстанне, якоеўзначаліў
Васіль Вашчыла
. Сяляне і мяшчане
Крычава прагналі арандатараў, замест іх абралі новую адміністрацыю
станне было падаўлена вайсковай сілай у студзені
г. Але Г.Радзівіл пай
шоў на саступкі: замяніў паншчыну на чынш, зняў абмежаванні для сялян у
гандлі, некаторы час неаддаваў староства ў арэнду.
Такім чынам, другая палова
XVII–
першая палова
XVIII
стст. адзначалася
моцным эканамічным крызісам у сельскай гаспадарцы ВКЛ, выкліканым шмат
лікімі войнамі
Аднаўленне гаспадаркі адбывалася шляхам некаторага змян
шэння феадальнага прыгнёту сялянства. Аднак ва ўмовах стабілізацыі эка
номікі шляхта накіроўвала намаганні на павелічэнне даходнасці сваіх гаспа
дарак у першую чаргу шляхам узмацнення эксплуатацыі прыгоннага сялянства.
Гарады, рамяство і гандаль у
XVII–
першай палове
стст.
XVII–
тэчкам яшчэ большыя страты, чым сельскай гаспадарцы
Была разбурана
большасць гарадоў, а некаторыя цалкам разрабаваны і спалены. Падчас вайны
з Маскоўскай дзяржавай 1654
–1667
гг. рамеснікі хрысціянскага веравызнан
ня ў масавым парадку прымусова вывозіліся ў Масковію
Вынікам стала тое,
што ў сярэдзіне
ст. у гарадах стала дамінаваць яўрэйскае насельніцтва
Унутраны рынак рэзка звузіўся. Частка гарадскіх рамеснікаў была вымушана
перасяляцца ў вёску або займацца сельскай гаспадаркай у горадзе, бо не мелі
заказаў і пакупнікоў.
вайсковыя сілы, рабавалі купецкія абозы, самавольна патрабавалі грошай з га
радоў, а часам проста ажыццяўлялі рабаўнічыя напады на гарады і рынкі.
Ствараліся прыватныя ўнутраныя мытні ва ўладаннях магнатаў. Значна выра
слі падаткі з дзяржаўных гарадоў, і адначасова раслі юрыдыкі.
З аднаўленнем сельскай гаспадаркі паступова пачынае адраджацца гас
падарка гарадскіх паселішчаў. Хутчэй, чым іншыя, адбудоўваюцца буйныя
гарады на галоўных гандлёвых шляхах
Менск, Магілёў, Віцебск, Нясвіж,
у іх лягчэй было з дапамогай права абмежаваць магнацкае сва
вольства. У найбольшай ступені насельніцтва гарадоў і мястэчак павялічвала
панавання прыгоннага права.
У першай палове
XVIII
ст.у гарадах адраджаецца рамесная вытворчасць,
адзначаецца спецыялізацыя раёнаў. У Віцебску ў першай палове
пашыралася гарбарная вытворчасць, апрацоўка мінеральнай сыравіны і дрэва
у Магілёве
вытворчасць мыла і пальчатак
у Слуцку
выраб пярсцёнкаў
Адраджэнне рамяства суправаджалася аднаўленнем цэхаў. Адначасова ўзра
сла роля скупшчыка
пасярэдніка паміж вытворцам і рынкам
гэтай справай
займаліся не толькі гандлёвыя людзі, але і цэхавыя майстры. Цэхі ўжо не
ахоплівалі большасць рамеснікаў горада. Павялічвалася праслойка няцэхавых
рамеснікаў. Узрастала канкурэнцыя паміж цэхамі і няцэхавымі рамеснікамі
У сярэдзіне
ст. прыкметна звузіўся памер унутранага і знешняга
гандлю. Прычынамі былі агульны заняпад гаспадаркі
збядненне асноўнай
масы насельніцтва
вузкасць унутранага рынку і г.д. З сярэдзіны
гандаль у гарадах некалькі ажывіўся за кошт вывазу на экспарт вырабаў сель
скай гаспадаркі і лясных промыслаў
імпартавалі тканіну, палотны, жалеза і
вырабы з яго, медзь, розныя галантарэйныя вырабы. Пашырыліся гандлёвыя
сувязі з Прыбалтыкай і Расіяй.
Такім чынам, на працягу другой паловы
XVII–
першай паловы
стст. гарадская гаспадарка знаходзілася ў стане моцнага крызісу. Да
ст. завяршылася яе аднаўленне
Тым не менш
разбураная
інфраструктура гарадоў, адсутнасць значнага мяшчанскага капіталу, які б
мог стаць асновай пашыранага развіцця эканомікі
садзейнічалі захаванню
сярэднявечных форм эканамічнай дзейнасці
эканамічны ўздым у другой палове
ст.
У другой палове
ст. адбылося значнае ажыўленне ва ўсіх сферах
эканомікі ВКЛ. Прычынамі таму былі
хуткі рост насельніцтва (у 17
г. налічвалася звыш 3,6 млн жыха
11%
складала гарадское насельніцтва
узрастанне попыту на сельскагаспадарчыя прадукты як у самім ВКЛ,
так і за яго межамі. Попыт напрадукцыю павялічваўся таму, што ў другой па
ст. на замежным рынку рэзка выраслі цэны на збожжа (у 3
5 ра
зоў) ва ўмовах паскарэння эканамічнага развіцця і росту гарадоў
нічала развіццю таварнай фальваркавай гаспадаркі;
дзяржаўныя рэформы
–1770-
хгг.: узмацненне цэнтральнага
апарату дзяржаўнай улады, адмена ўнутраных мытняў і пошлін, дазвол мя
шчанам набываць маёнткі, а шляхце займацца прадпрымальніцкай дзейнасцю
і гандлем
устанаўленне адзіных мытных пошлін для ўсіх экспарцёраў Рэчы
Паспалітай, уніфікацыя сістэмы мер і вагі
захады з боку дзяржавы і магнатаў па развіцці гандлю і сродкаў зно
сін: пракладваюцца пінска
слонімскі і пінска
валынскі тракты
праводзяцца
работы па ачыстцы і рэгуліроўцы рэк, збудаванні рачных партоў, будаўніцтву
дарог і мастоў. У 1781
1784 гг. былі пабудаваны
Нёманскі і Пры
Бугскі каналы
Сельская гаспадарка
Прыкметамі эканамічнага росту ў сельскай гаспадарцысталі:
пашырэнне фальварачнай запашкі на захадзе і ў цэнтры ВКЛ;
асваенне новых зямель;
удасканаленне агратэхнікі;
рост пагалоўя хатняй жывёлы;
павышэнне ўраджайнасці;
павелічэнне таварнасці шляхецкай сельскай гаспадаркі, пашырэнне яе
сувязяў з рынкам.
У другой палове
ст. павялічваліся надзелы сялянскіх гаспадарак.
Сяляне асвойвалі пустуючыя землі, а таксама расчышчалі ад лесу новыя пло
шчы. Сярэдні зямельны надзел прыватнаўласніцкіх сялян у другой палове
ст. склаў 0,63 валокі на адну гаспадарку. На ўсходзе ВКЛ ён быў не
калькі большым, чым у заходніх і цэнтральных рэгіёнах. Пры чыншавай сі
стэме гаспадарання ў селяніна была магчымасць апрацоўваць большынадзел
зямлі. Пералік сялянскіх павіннасцей заставаўся тым жа, але змяніліся іх па
меры. Павіннасці за гэты час павялічыліся ў сярэднім у 1,5 разы ў параўнанні
з папярэднім стагоддзем
Пачаўся працэс сацыяльнага расслаення ў вёсцы. Каля 10% сялян не
мелі сваёй гаспадаркі і працавалі па найме ў заможных сялян або на панскай
гаспадарцы. У той жа час вылучылася невялікая група заможных сялян, якія
часам арандавалі ў шляхты млыны, цагельныя заводы і г.д.
З мэтай павелічэння прыбытковасці дзяржаўных маёнткаў падскарбій
ВКЛ Антоній Тызенгаўз у 1765г. правёў
аграрную рэформу
каралеўскіх
дзяржаўных зямельных уладаннях, прызначаных для задаваль
нення патрэб двара манарха і прыдворнага скарбу
Сутнасць рэформы заклю
чалася ва ўмацаванні фальваркавай сістэмы гаспадарання.Рэформа пачалася з
перапісу і фіксацыі зямельнай маёмасці і павіннасцяў сялян, што дазволіла
выпрацаваць агульныя нормы выканання павіннасцяў (галоўным відам якіх
была паншчына) за карыстанне пэўнай колькасцю зямлі
Была адменена арэн
да ў эканоміях. Дадзеныя меры зменшылі злоўжыванні дзяржаўнай адміні
страцыі ў адносінах да сяляні садзейнічаліпавелічэнню рэнтабельнасці ся
лянскіх гаспадарак. Уводзілася дзяржаўнае страхаванне на выпадак неўра
джаяў і бедстваў, ствараліся школы для сялянскіх дзяцей
Рэформа дазволіла
павялічыць прыбытковасць дзяржаўных маёнткаў. Аднак у той жа час яна са
дзейнічала павелічэнню павіннасцяў сялян, што прыводзіла да росту сацыяль
най напружанасці ў вёсцы
Найбольш вядомы прыклад
паўстанне сялян
Шаўліскай эканоміі 1769 г.
Некаторыя землеўладальнікі ў сваіх маёнтках пачалі ў гэты перыяд уво
капіталістычныя метады гаспадарання
метады, заснаваныя на выка
рыстанні вольнанаёмнай працы. У такіх гаспадарках выкарыстоўваласяпраца
наёмных сельскагаспадарчых рабочых (пераважна з ліку малазямельных і без
зямельных сялян) за заработную плату. З мэтай павелічэння прыбытковасці ў
такіх маёнтках уводзіліся новыя формы агратэхнікі і арганізацыі працы, тэх
нічныя ўдасканаленні. Падобныя мерапрыемствы праводзіліся ў маёнтках
І.Храптовіча, П.К.Бжастоўскага, Т.Ваўжэцкага і іншых магнатаў. Аднак
большасць шляхты працягвала ажыццяўляць гаспадарчую дзейнасць трады
цыйнымі метадамі.
Гарады, рамяство і гандаль
Да канца
ст. была адноўлена большасць гарадскіх паселішчаў.
Насельніцтва гарадоў і мястэчак складала каля 370 тыс.
го насельніцтва. Аднак агульная колькасць гарадоў да канца
ст. не да
сягнула ўзроўню першай паловы
Галоўную ролю адыгрывалі вялікія гарады на галоўных гандлёвых шля
Вільня, Віцебск, Гародня, Магілёў, Менск. Рамеснае насельніцтва ў вялі
кіх гарадах складала 30
–40
%, у малых
–10–25
% ад агульнай колькасці жы
хароў. Акрамя рамяства
важнымі заняткамі жыхароў гарадоў заставаліся сель
ская гаспадарка, а таксама розныя промыслы
рыбная лоўля, сплаў лесу і інш.
Асноўнымі відамі рамёстваў быліапрацоўка металаў (ім займалася каля
20–30
% рамеснага насельніцтва гарадоў)
апрацоўка скур
,
выраб адзення
будаў
нічыя рамёствы. У буйных гарадах налічвалася да 45
60 рамесных прафесій
Пануючае становішча ў гарадах заставалася за цэхавым рамяством, але
колькасць цэхаў скарачалася да канца
ст. Адначасова расла колькасць
за межамі цэха. Яны пачалі выкарыстоўваць на
ёмных работнікаў. Такое становішча павялічвала канкурэнцыю і садзейнічала
паступоваму разбурэнню цэхавай арганізацыі вытворчасці.
Мануфактурная вытворчасць
Новай з’явай у сацыяльна
эканамічным
развіцці стала стварэнне мануфактур. Мануфактурная вытворчасць
буйная
прамысловая вытворчасць, заснаваная на падзеле працы пры захаванні ручной
тэхнікі. У Заходняй Еўропе шырока развівалася з
XVI–XVII
стст. У ВКЛ пер
шыя мануфактуры з’явіліся толькі ў
пераважная большасць іх зна
ходзілася ў мястэчках і маёнтках, якія належалі каралю або магнатам
яны называліся
вотчыннымі мануфактурамі
У якасці рабочых часцей за ўсё
выкарыстоўвалі прыгонных сялян, для якіх праца ў прамысловасці стала свое
асаблівай павіннасцю.
Першай мануфактурай у ВКЛ лічыцца шкляны завод у Налібоках
я гг.).Мануфактуры працавалі пераважна на задавальненне попыту ў
прадметах раскошы магнацкай эліты. На працягу
ст. былі заснаваны 53
мануфактуры, на якіх працавала 2400 рабочых. Найбольш вядомымі з’яўлялі
ся мануфактуры ў мястэчкуУрэчча Бабруйскага павета (шкляныя вырабы і
люстэркі), мястэчку Свержань (фарфоравыя вырабы), Нясвіжы і Слуцку (шаў
ковыя паясы).У 1760
–1770-
я гг. у каралеўскіх эканоміях па ініцыятыве
А.Тызенгаўза была заснавана 21 мануфактура ў раёне Гародні, Берасця і Па
выраб шоўку, сукна, зброі і г.д.)
Адбывалася ажыўленне гандлёвых сувязяў як на ўнутраным
так і на знешнім рынку. Гэтаму садзейнічалі ўзнаўленне сельскай гаспадаркі
уздым рамеснай і станаўленне мануфактурнай вытворчасці
пашырэнне та
грашовых адносін
паляпшэнне шляхоў зносін.
У развіцці ўнутранага гандлю асноўная роля належала
. Най
больш буйнымі былі кірмашы ў Бешанковічах і Зэльве. З’явіўся рэгулярны
гандаль праз крамы.
У структуры знешняга гандлюна экспарт вывозіліся збожжа, воск, мёд,
скуры, лён, лес і г.д. Імпартаваліся пераважна прадметы заходнееўрапейскай
мануфактурнай прамысловасці. Асноўнымі пунктамі знешняга гандлю былі
балтыйскія порты Гданьск, Каралявец, Рыга. Паралельна пашыраліся гандлё
выя сувязі з Расійскай імперыяй.
Развіваліся крэдытна
грашовыя адносіны.У 1776 г. у Гародні быў за
снаваны першы на тэрыторыі Беларусібанк
Такім чынам, у другой палове
ст. у ВКЛ назіраецца сацыяльна
эканамічны ўздым. Новымі з’явамі становяцца фарміраванне капіталістыч
ных метадаў гаспадарання ў вёсцы, стварэнне прамысловых прадпрыем
стваў мануфактурнага тыпу. У той жа час феадальна
прыгонніцкія адносі
ны застаюцца пераважнымі формамі і механізмамі мабілізацыігаспадарчых
рэсурсаў, што абумовіла эканамічнае адставанне ВКЛ ад перадавых краін
Заходняй Еўропы, якія ў гэты час развіваліся па капіталістычным шляху.
Асноўныя паняцці для засваення
Арэнда, інвентары, паўстанне ў Крычаўскім старостве, Прыпяцка
манскі канал, Прыпяцка
Бугскі канал, аграрная рэформа ў каралеўскіх экано
міях, капіталістычныя метады гаспадарання, мануфактура, вотчынная ману
фактура, банк.
Кантрольныя пытанні і заданні
Якія прычыны выклікалі востры крызіс у сацыяльна
эканамічным
жыцці ВКЛ у другой палове
XVII–
першай палове
Чаму ў другой палове
XVII–
першай палове
стст. павялічы
лася ўдзельная вага буйных латыфундый у структуры землеўладання?
Якія асноўныя метады выкарыстоўвала шляхта для аднаўлення сваіх
гаспадарак у другой палове
XVII–
першай палове
ст. распаўсюдзілася арэнда зямлі ў буйных ма
ёнтках? Якія наступствы гэта мела для сялянства?
Ахарактарызуйце сацыяльна
эканамічнае становішча сялянства ў
XVII–
першай палове
Назавіце буйнейшыя сялянскія паўстанні ў першай палове
Чым яны былі выкліканы?
Якім чынам змяніўся этнічны склад гарадоў ВКЛу
Ахарактарызуйце агульнае становішча гарадоў ВКЛ у другой палове
XVII–
першай палове
У якіх гарадах аднаўленне гаспадаркі адбывалася больш хуткімі тэм
памі і чаму?
Вызначце стан унутранага і знешняга гандлю ў ВКЛ у другой пало
XVII–
першай палове
Якія прычыны вызначылі сацыяльна
эканамічны ўздым у ВКЛ у
Якія шляхі камунікацый былі пабудаваны на сродкі дзяржавы і
магнатаў ВКЛ у другой палове
Укажыце прыметы эканамічнага росту ў сельскай гаспадарцы ВКЛ
у другой палове
Ахарактарызуйце становішча сялянскай гаспадаркі ў другой палове
Назавіце асноўныя накірункі аграрнай рэформы А.Тызенгаўза ў ка
ралеўскіх эканоміях
Якія яна мела вынікі?
Ахарактарызуйце спецыфіку капіталістычных метадаў гаспадарання
ў шляхецкіх маёнтках
Чаму дадзеныя метады не атрымалі шырокага распаў
сюджання ў сельскай гаспадарцы ВКЛ?
Ахарактарызуйце асаблівасці развіцця гарадоў і рамяства ў ВКЛ у
Што такое мануфактура? Дзе з’явіліся першыя мануфактуры ў ВКЛ?
Што такое вотчынныя мануфактуры? У чым іх спецыфіка? Чым бы
ло выклікана іх стварэнне
Ахарактарызуйце працэс развіцця ўнутранага і знешняга гандлю ў
ВКЛ у другой палове
Дзе і калі на тэрыторыі Беларусіз’явіўся першы банк?
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Каралеўскія эканоміі ў другой палове
XVII–XVIII
Сялянскае паўстанне ў Крычаўскім старостве: прычыны, ход, вынікі.
Барацьба гарадоў ВКЛ з магнацкім самавольствам у другой палове
XVII–
першай палове
“Паўлаўская рэспубліка” ва ўладаннях П.К.Бжастоўскага.
Эканамічная палітыка А.Тызенгаўза ў дзяржаўных уладаннях ВКЛ
Развіццё шляхоў зносін у ВКЛ у другой палове
грашовая сістэма ў ВКЛ у
Рэлігія і культура ВКЛу
XVII–XVIII
Рэлігійныя адносіны
XVII–
першая палова
стст. адзначаюцца ў рэлігійным жыцці
ВКЛ істотным ростам палітычнага, эканамічнага і ідэалагічнага ўплыву рым
каталіцкай царквы. Гэтаму садзейнічала
Контррэфармацыя
рух, які
ахапіў усе каталіцкія краіны Еўропы і быў накіраваны на ўзмацненне ролі і
значэння каталіцкай царквы ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, а таксама на
барацьбу з варожымі да царквы вучэннямі, асабліва пратэстанцкімі.
Галоўнай сілай у ажыццяўленні Контррэфармацыі стаў створаны ў ся
ст. манаскі
ордэн езуітаў
. На тэрыторыі ВКЛ езуіты з’явіліся ў
1569 г.
а ўжо на пачатку 1770
х гг. тут дзейнічала каля 90 езуіцкіх устаноў.Па
шыралася дзейнасць і іншых каталіцкіх манаскіх ордэнаў
дамініканцаў, фран
цысканцаў
кармелітаў, бенедэктынцаў, піяраў
бернардзінцаў, аўгусцінцаў
Асноўнымі накірункамі Контррэфармацыі былі
актыўная прапаганда каталіцызму сярод насельніцтва, асабліва шляхты;
актыўная палітычная і эканамічная падтрымка каталіцкай царквы з
арганізацыя сеткі каталіцкіх, найперш езуіцкіх, навучальных устаноў;
арганізацыя пры каталіцкіх манаскіх ордэнах дабрачыннай і культур
най дзейнасці (бясплатныя шпіталі, тэатры і г.д.);
гвалтоўныя дзеянні часткі духавенства і езуітаў у адносінах да іншавер
цаў (пагромы, падпалы культавых будынкаў і г.д.). Так, па ініцыятыве езуітаў
адбыліся антыпратэстанцкія пагромы ў Вільні ў 1581
, 1591, 1611, 1639, 1682
гг.
Ва ўмовах Контррэфармацыі каталіцкая царква ўзмацніла намаганні,
накіраваныя на падпарадкаванне праваслаўнай царквы.Вышэйшае праваслаў
нае духавенства ў канцы
ст. прыхільна ставілася да ідэі аб’яднання з ка
таліцкай царквой, паколькі спадзявалася такім чынам пазбавіцца свецкай апе
Ідэя царкоўнай уніі знайшла падтрымку з боку дзяржаўнай улады падчас
каралявання Жыгімонта Вазы.
6–
9 кастрычніка 1596 г. на царкоўным саборы ў Берасці большасць
праваслаўных епіскапаў Рэчы Паспалітай на чале з мітрапалітам Міхаілам Ра
гозам прыняла рашэнне пра далучэнне да каталіцкай царквы.
Умовы Берасцейскай царкоўнай уніі
праваслаўная царква Рэчы Паспалітай прызнавала ўладу рымскага па
пы і выходзіла з
пад падпарадкавання Канстанцінопальскаму патрыярхату;
праваслаўная царква прызнавала каталіцкае веравучэнне;
захоўваліся ранейшыя абрады, традыцыі, мова набажэнстваў права
Аднак у той жа час большасць сярэдняга і дробнага праваслаўнага ду
хавенства і некаторыя епіскапы, а таксама шырокія колы праваслаўнай шлях
ты і мяшчан выступілі супраць уніі. У кастрычніку 1596 г. яны правялі ў Бе
расці альтэрнатыўны сабор, які абвясціў адлучэнне ад царквы епіскапаў
таў і пацвердзіў падпарадкаванне Канстанцінопальскаму патрыярху
раскалолася на ўніяцкую і праваслаўную (дызуніцкую)
Дзяржаўная ўлада актыўна падтрымлівала ўніяцкую царкву. Афіцыйна
ўсе правы і прывілеі, якія належалі праваслаўнай царкве, пераходзілі да ўні
яцкай. На падставе гэтага дзяржаўныя (гарадскія) праваслаўныя цэрквы пера
даваліся ўніятам, а калі ў горадзе не было прыняўшых унію святароў
храмы
зачыняліся. Здараліся выпадкі прымусовага навяртання праваслаўных да уніі.
Праваслаўная царква была фактычна пазбаўлена сталага юрыдычнага статусу
і не мела легітымнай іерархіі.
Дадзеная сітуацыя стала асновай праваслаўна
ўніяцкага рэлігійнага
канфлікту. Праваслаўныя спрабавалі давесці незаконнасць уніі; паміж права
слаўнымі і ўніятамі ішлі пастаянныя спрэчкі за царкоўную маёмасць. Права
слаўная шляхта разам з пратэстанцкай актыўна выступала на соймах і соймі
ках з патрабаваннямі гарантый юрыдычных правоў для праваслаўнай царквы.
Найбольшую актыўнасць у канфлікце мелі праваслаўныя і ўніяцкія брацтвы,
якія складаліся пераважна з ліку мяшчан. Брацтвы наладжвалі свае канфесій
ныя друкарні, школы, выдавалі палемічную літаратуру.
Асабліва абвастрыўся праваслаўна
ўніяцкі канфлікт пасля таго, як у
г. іерусалімскім патрыярхам Феафанам была заснавана новая праваслаў
ная іерархія. Дадзены акт фактычна абвяшчаў пазбаўленне ўніяцкіх епіскапаў
іх пасад. Дзяржаўныя ўлады не прызналі дадзенага пасвячэння і пачалі пера
следаванне прыхільнікаў новай іерархіі. Канфлікт у некаторых месцах набыў
узброеныя формы. Найбольш вядомым актам гвалту стала забойства ў Віцеб
ску ў 1623 г. полацкага ўніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча. Паступова
рэлігійны канфлікт сталі выкарыстоўваць як унутраныя палітычныя сілы
(казакі), так і знешнія (Маскоўская дзяржава), абвяшчаючы сябе абаронцамі
праваслаўя ў Рэчы Паспалітай.
Для суцішэння рэлігійнага канфліктукароль Уладыслаў Ваза ў
1632
абвясціў пра аднаўленне правоў праваслаўнай царквы ў Рэчы Паспалітай у
складзе трох епархій на чале з кіеўскім мітрапалітам. Тэрыторыя ВКЛ увахо
дзіла ў склад Магілёўскай епархіі. Дзяржава афіцыйна прызнала правы і пры
вілеі праваслаўнай царквы. У 1632
1635 гг. быў прыняты шэраг дакументаў,
паводле якіх адбываўся падзел храмаў і маёмасці паміж праваслаўнымі і
ўніятамі (толькі ў Полацку і Віцебску забаранялася дзейнасць праваслаўных
храмаў). Аднак канфлікт паміж праваслаўнымі і ўніятамі працягваўся
у 1630
я
я гг. яго галоўнай формай сталі маёмасныя спрэчкі ў судах. Гэты кан
флікт адыгрываў значную ролю падчас казацкай вайны 1648
1653 гг. і вай
ны з Маскоўскай дзяржавай 1654
1667 гг.
Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай захавала ранейшую структуру пра
васлаўнай царквы. У выніку уніі зменшыўся ўплыў свецкіх асоб. На ўзор ка
таліцкіх быў створаны ўніяцкі манаскі
ордэн базыльян
, які адыгрываў вяду
чую ролю ў прапагандзе ўніяцтва, а таксама ў развіцці ўніяцкай адукацыі і
літаратуры. Тым не менш
да другой паловы
ст. уніяцтва мела значна
меншую колькасць вернікаў у параўнанні з праваслаўем. У 1647 г. у Рэчы
Паспалітай налічвалася каля 4 тыс. уніяцкіх абшчын, у той час як права
слаўных
каля 13,5 тыс.
Аднак дыскрымінацыя і змяншэнне аўтарытэту праваслаўнай царквы
пасля “крывавага патопу”, актыўная падтрымка з боку дзяржавы прывялі да
імклівага пашырэння ўніяцтва ў канцы
XVII–XVIII
ВКЛ уніятамі было звыш 2/3 насельніцтва (у тым ліку сярод сялянства
каля
80%).
Адначасоваў гэты перыяд назіралася паступовае набліжэнне культу
ўніяцкай царквы да рымска
каталіцкай. Дадзеная тэндэнцыя была афіцыйна
замацавана рашэннямі
Замойскага сабору 1720 г.
Уплыў праваслаўнай царквы ў канцы
XVII–XVIII
стст. істотна змен
шыўся. У канцы
ст. праваслаўныя складалі каля 6,5% насельніцтва
ВКЛ. З 1686 г. праваслаўная царква Рэчы Паспалітай перайшла ў падпарадка
ванне Маскоўскага патрыярхату. Выкарыстоўваючы гэта, Маскоўская (Расій
ская) дзяржава часта ўмешвалася ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай на
падставе абароны правоў праваслаўнай меншасці.
У выніку Контррэфармацыі пераважная большасць пратэстанцкай і
праваслаўнай шляхты ВКЛ да канца
ст. пераходзіць у каталіцызм. У
шляхецкай свядомасці з гэтага часу замацоўваецца ўсведамленне тоеснасці
шляхецтва і каталіцызму. Шырокая падтрымка контррэфармацыйнага руху з
ст. з боку не толькі дзяржавы, але і большай часткі шляхты
прыводзіць да абмежавання рэлігійнай талеранцыі ў Рэчы Паспалітай. Гэта
адлюстроўвалася ў наступныхз’явах
выгнанне ў 1658
1662 гг. з тэрыторыі Рэчы Паспалітай антытры
забарона пераходу з каталіцызму ў іншыя веравызнанні паводле сой
мавай канстытуцыі 1668 г.;
забарона замацоўваць дзяржаўнай пячаткай дакументы, якія б праду
гледжвалі карысць для асоб некаталіцкага веравызнання;
забарона для некаталіцкай шляхты займаць дзяржаўныя пасады і вы
бірацца ў сойм паводле соймавых пастаноў 1717 і 1733 гг.
Пад уплывам Контррэфармацыі мела месца дыскрымінацыя правоў мя
шчан праваслаўнага і пратэстанцкага веравызнання ў гарадах.
У той жа час акт Варшаўскай канфедэрацыі заставаўся юрыдычна пра
вамоцным да канца існавання Рэчы Паспалітай. Захоўваліся правы і прывілеі
Такім чынам, у рэлігійным жыцці ВКЛ у
XVII–XVIII
стст. найбольш іс
тотнымі з’явамі сталі развіццё контррэфармацыйнага руху, стварэнне і па
ступовае пашырэнне ўплыву ўніяцкай царквы, змяншэнне ўплыву праваслаў
най і пратэстанцкіх канфесій, прававое абмежаванне рэлігійнай талеранцыі.
Этнічныя працэсы
Сацыяльна
эканамічныя і палітычныя працэсы ў ВКЛ у
XVII–
XVIII
стст. запаволілі складванне беларускай народнасці.
Моцныўдар па беларускай народнасці і культурынанеслі войны
XVI–
XVIII
стст.
асабліва гэта датычыцца гарадоў
Гарадское насельніцтва ў
XVII–
першай палове
XVIII
стст. значна скарацілася. Паколькі менавіта гарады з’яўля
юцца цэнтрамі фарміравання народнай (нацыянальнай) самасвядомасці, то іх
заняпад садзейнічаў запавольванню працэсаў нацыяўтварэння і захаванню ся
рэднявечных форм самасвядомасці (рэгіянальная, карпаратыўная, канфесійная).
XVII–XVIII
стст. канчаткова завяршыўся працэс фарміравання кар
паратыўнай саслоўнай супольнасці
палітычнага шляхецкага народа Рэчы
. У аснове яе самасвядомасці знаходзіліся ідэалогія сарматызму і
польская мова як сродак унутранай камунікацыі.
сарматызмам
разумеецца ідэалогія, якая абгрунтоўвае асаблівы
статус шляхты як пануючага саслоўя ў грамадскай сістэме краіны. У яе пад
мурку знаходзіўся міф пра паходжанне шляхты Рэчы Паспалітай ад стара
жытных сарматаў
плямёнаў, якія жылі ў
I–IV
стст. на тэрыторыі сучаснай
Украіны. Дадзены міф падкрэсліваў, з аднаго боку, адасобленасць шляхты ад
іншага насельніцтва, з другога
роўнасць і аднароднасць шляхецкага стану
Рэчы Паспалітай. Ідэалогія сарматызму сцвярджала наступныя прынцыпы:
адданасць каталіцызму (падкрэсліваліся заслугі шляхты Рэчы Паспа
літай у барацьбе з “нявернымі” (туркамі, татарамі), “схізматыкамі” (маскаві
тамі), “ератыкамі” (шведамі);
кансерватызм у эканамічных і грамадска
палітычных адносінах;
сцвярджэнне нязменнасці дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай і непарушнасці
“шляхецкіх вольнасцяў”;
патрыярхальнасць (сцвярджэнне ідэалу патрыярхальных адносін па
між шляхтай і сялянамі, а таксама ў шляхецкай сям’і).
Ідэалогія сарматызму даводзіла думку пра ідэальны лад Рэчы Паспалі
тай і ўзорнае палітычнае жыццё краіны; Рэч Паспалітая разглядалася як пад
мурак хрысціянства, апора каталіцызму ва Усходняй Еўропе.
Абвяшчэнне шляхтай сваёй адасобленасці ад астатняга насельніцтва і
паступовае адмаўленне яе ад выкарыстання старабеларускай мовы на карысць
польскай садзейнічалі дэзінтэграцыі беларускай народнасці.
Разрабаваныя падчас войнаў гарады і мястэчкі перасталізасяляцца ся
лянамі, якія патрапіліў прыгонную залежнасць, і пачалі засяляцца яўрэйскім
насельніцтвам. Такім чынам, беларуская культура кансервавалася толькі ў
вёсцы, на ніжэйшай ступені сацыяльных структур.
За беларускай мовай і яе носьбітамі замацаваўся статус “простай” і “му
жыцкай”. Паступова старабеларуская мова пачала замяняцца польскай у дзяр
жаўным справаводстве. Згодна з пастановай
сойма
1696
яна страціла статус
дзяржаўнай у ВКЛ
хаця нельга казаць аб поўнай паланізацыі вышэйшых слаёў
грамадства. Аб веданні беларускай мовы ў шэрагах шляхты ВКЛ нават у кан
ст. сведчыць, напрыклад, абвешчаны ў 1785 г. тост караля Рэчы Па
спалітай С. Панятоўскага на піры: “Пане, кажы віна даці, каб гора не знаці!”
Такім чынам, этнічныя працэсы на землях ВКЛ у
XVII–XVIII
рактарызаваліся паступовай дэзінтэграцыяй беларускай народнасці, кансерва
цыяй старых форм грамадскай самасвядомасці, канчатковым фарміраваннем
палітычнага шляхецкага народу і яго культурнайпаланізацыяй
Адукацыя і навука
У выніку Контррэфармацыі на тэрыторыі ВКЛ была створана сетка ка
таліцкіх сярэдніх навучальных устаноў
, найперш езуіцкіх. Кале
гіумы давалі класічную гуманітарную адукацыю. Навучанне было бясплат
ным, прымаліся юнакі любых саслоўяў і веравызнанняў. Усе дысцыпліны вы
кладаліся ў асноўным на лацінскай мове.
Цэнтрам езуіцкай адукацыі стала вышэйшая навучальная ўстанова
(з 1579 г
буйнейшым культурны цэнтр у краіне. Адукацыя
ў акадэміі мела двухузроўневы характар. Тэрмін
4-
гадовага навучання даваў
–4-
вышэйшую адукацыю. У
склад акадэміі першапачаткова ўваходзілі два факультэты
гічны. На першым выкладаліся ўсе гуманітарныя і прыродазнаўчыя навукі та
го часу: фізіка, метафізіка, матэматыка, логіка, рыторыка, паэтыка, геаграфія,
старажытныя і сучасныя еўрапейскія мовы
на другім
тэалогія, кананічнае
права, казуістыка. У 1644г. пачаў дзейнічаць юрыдычны факультэт
У 1753 г.
пры акадэміі была заснавана абсерваторыя. Выпускнікі акадэміі атрымлівалі
тытул магістра.
XVII–XVIII
стст. Віленская акадэмія з’яўлялася цэнтрам навуковага
жыцця ў ВКЛ. Тут ажыццяўляліся даследаванні ў сферы матэматыкі, фізікі,
астраноміі, сацыяльна
гуманітарных навук.
На ўзор езуіцкіх калегіумаў ствараліся школы іншых каталіцкіх ордэ
наў (дамініканцаў, францысканцаў, піяраў) і ўніяцкага ордэна базыльян. Да
ўсіх буйных гарадах ВКЛ. У праваслаўных брацкіх школах з пачатку
паступова пачала ўводзіцца адукацыйная методыка, выпрацаваная езуітамі
(выкладанне, аднак, ажыццяўлялася на царкоўнаславянскай мове). Цэнтрам
праваслаўнай адукацыі ў Рэчы Паспалітай стала Кіева
Магілянская акадэмія,
створаная ў 1632 г.; навучальны працэс у ёй быў арганізаваны на ўзор Ві
ленскай акадэміі.
У 1740
–1760-
я гг. ажыццяўляецца рэформа піярскіх калегіумаў. У
межах навучальнага працэсу пашыраюцца курсы матэматыкі, прыродазнаў
чых і сацыяльна
гуманітарных дысцыплін, замежных моў. Замест лаціны вы
кладанне пераводзіцца на польскую мову. Піярскія школы дзейнічалі ў Віль
ні, Віцебску, Лужках, Лідзе, Глыбокім і інш.
выкладанне ў іх вялося на
польскай мове, вялікая ўвага надавалася прыродазнаўчым навукам.
У 1773 г. па рашэнні рымскага папы быў скасаваны ордэн езуітаў. У
Рэчы Паспалітай уся маёмасць ордэна перадавалася створанай у тым жа годзе
Адукацыйнай Камісіі
, якая ўяўляла сабой агульнадзяржаўнае ведамства па
справах адукацыі. Былыя езуіцкія калегіумы пераўтвараліся ў падначаленыя
дзяржаве свецкія акруговыя і падакруговыя школы
У ВКЛ была створана
спецыяльная навучальная акруга, кіраўніцтва якой ажыццяўляла
Галоўная
школа ВКЛ
(былая Віленская езуіцкая акадэмія). Намаганнямі Адукацыйнай
камісіі на базе былых езуіцкіх калегіумаў былі заснаваны 5 акруговых і 25
падакруговых школ. Створаныя школы знаходзіліся на дзяржаўным утрыман
ні. Навучальныя праграмы набылі свецкі характар, у іх структуры павялічва
лася роля прыродазнаўчых і сацыяльных навук.
Віленская акадэмія ў 1781 г. атрымала назву Галоўная школа ВКЛ
на
вучанне ў ёй таксама насіла свецкі характар. Школа падзялялася на маральны
і фізічны факультэты. На першым выкладаліся старажытныя мовы, гісторыя,
тэалогія, рыторыка і г.д.
на другім
матэматыка, астраномія, механіка, фізі
ка, хімія, медыцына. У Гародні ў
г. па ініцыятыве французскага навукоў
ца Ж.Жалібера былі створаны медыцынская школа і гарадскія аптэкі,а бры
танец Г.Форстэр адкрыў тут батанічны сад. У 1781 г. батанічны сад і меды
цынская школа былі пераведзены ў Галоўную школу ВКЛ
На развіццё навукі ў другой палове
ст. значны ўплыў аказвалі ідэі
Асветніцтва
Гэтым тэрмінам названы агульнаеўрапейскі сацыяльны і куль
турны рух
ст., накіраваны на перабудову ўсіх сфер грамадскага жыцця
на аснове прынцыпаў розуму. Характэрнай рысай асветніцкай ідэалогіі з’яў
лялася вера ў тое, што шляхам распаўсюджання ведаў можна дасягнуць усе
агульнага дабрабыту і грамадскай справядлівасці.
Найбольш значнымі накірункамі развіцця навукі ў ВКЛ у
XVII–XVIII
стст.
з’яўляліся логіка і матэматыка (М.Сміглецкі, К.Нарбут і інш.);фізіка і астра
номія (А.Каяловіч, М. Пачобут
Адляніцкі і інш.
гісторыя (А.Нарушэвіч,
Ю.Нямцэвіч і інш.), сацыяльна
гуманітарныя навукі (А.Алізароўскі, І
товіч, Г.Страйноўскі).
На пачатку
ст. у Амстэрдаме Іван Капіевіч выдаў 20 кніг па
арыфметыцы, гісторыі, марской справе і інш. Там жа Казімір Семяновіч вы
даў падручнік па балістыцы, феерверках і ракетабудавані (першае апісанне
шматступеньчатых ракет) “Вялікае мастацтва артылерыі”, які быў лепшым у
Еўропе на працягу двух стагоддзяў.
XVII–XVIII
стст. на тэрыторыі ВКЛ ствараецца сет
ка адукацыйных устаноў, якая ўключае ў сябе ўстанову вышэйшай адукацыі.
На базе Віленскай акадэміі адбываецца правядзенне навуковых даследаван
няў. З апошняй чвэрці
XVIII
ст. у ВКЛ арганізуецца сістэма свецкай адукацыі
Разам з тым адукацыя і навука ў ВКЛ у гэты перыяд мелі элітарны харак
тар; абсалютная большасць насельніцтва заставалася непісьменнай.
На культурнае жыццёВКЛ у
XVII–
першай палове
стст.значны
ст. вядучым факта
рам развіцця культуры сталі ідэі Асветніцтва.
Літаратура
ст. ва ўмовах Контррэфармацыі і рэлігійнай барацьбы дасягнула
рэлігійная палемічная літаратура
. Найбольш вядомыя яе прадстаў
Мацей Бембус, Іпацій Пацей, Язэп Руцкі
(з боку рыма
католікаў і ўнія
Мялецій Сматрыцкі, Афанасій Філіповіч, Сільвестр Косаў
слаўных). Жорсткім рэпрэсіям падвяргалася літаратура, у якой дапускалася
вальнадумства ў сферы рэлігіі. За антырэлігійныя погляды, выкладзеныя ў
“Трактаце аб неіснаванні Бога”
ў 1689 г. у Варшаве быў абезгалоўлены і спа
Казімір Лышчынскі
Працягвала развівацца
палітычная літаратура
, якая ў гэты
час, аднак пераважна выступала ў выглядзе рэлігійнай палемікі або палітыч
най сатыры (“Ліст да Абуховіча”
г.
У другой палове
ст. шырокае
распаўсюджанне атрымала ананімная літаратура, у якой выкладаліся праекты
рэфармавання розных бакоў грамадскага ладу ВКЛ, у тым ліку адмены пры
гоннага права (“Аб польскіх прыгонных” 1788 г. і да т
XVII–XVIII
стст. далейшае развіццё атрымлівалі жанры мемуарнай
літаратуры, асабістай карэспандэнцыі, лакальных хронік (“Баркулабаўская
хроніка”, “Хроніка горада Магілёва”).
ст. вядучым стылем літаратуры ў ВКЛ становіцца
тага стылю належаць паэтычныя творы
Сімяона Полацкага
(зборнікі “Сад
г.), “Рыфмалагіён”
Тэатр
Адным з першых відаў тэатра ў ВКЛ стала
народны лялеч
ны тэатр, вядомы яшчэ з
ст. У
ст. з развіццём школьнай адукацыі і
драматургіі асаблівую ролю набыў
школьны тэатр
. У ім ставіліся п’есы рэлі
гійнага і гістарычнага зместу, а таксама
кароценькія п’ескі на
беларускай ці польскай мове. Першыя
прыватныя прыгонныя тэатры
былі
адкрыты Радзівіламі ў 1740
я гг. у Нясвіжы і Слуцку, Агінскімі
у Слоніме і
графам Зорычам
Асноўнымі формамі тэатральных пастановак былі п’есы і ідыліі, якія
знаходзіліся пад уплывам маралізму, характэрнага для эпохі Асветніцтва. Сю
жэт гэтых твораў быў просты: яны распавядаліпра лёс людзей, якія парушылі
нейкія правілы і былі за гэта пакараны. Найбольш вядомы аўтар
ст.
, якая напісала 16 п’ес і оперных лібрэта (“Гульня
фартуны”,”Ідылія” і інш.). Мовай твораў была польская і французская, але
для таго каб паказаць шчырага і дасціпнага селяніна
выкарыстоўваліся бела
руская мова і фальклор. У 1787 г. у школьным Забельскім тэатры на Полач
чыне была пастаўлена першая беларускамоўная п’еса
“Камедыя”, аўтарам
якой быў мясцовы настаўнік
Каятан Марашэўскі
Архітэктура
У архітэктураВКЛуразглядаемы перыядразвіваецца стыль
Гэтае развіццё адбываласяпаслядоўна ў двух накірунках
двухвежавая пабудова храмаў (Полацкая Сафія, Беразвецкі кляштар
Я.К. Глаўбіц
, ратуша ў Віцебску) з павышанай пластычнасцю
фасадаў і вежаў, якая атрымала назву
віленскага барока
, што ўяўляла сабой больш багатую на аздабленне мадыфіка
цыюбарока (Гарадзенскі і Нясвіжскі фарныя касцёлы).
Для абарончых мэтаў пачынаюць выкарыстоўвацца бастыённыя сістэмы
(Ляхавічы, Быхаў). Замкі перабудоўваюцца ў палацы, побач з якімі разбіва
юць паркі ў французскім, італьянскім і англійскім стылях. На грошы магнатаў
будуюцца мястэчкі з рэгулярнай планіроўкай: Радзівіламі разбудоўваецца Ня
свіж, Агінскімі
Слонім, Сапегамі
Ружаны, Храптовічамі
Шчорсы і Бешан
ковічы, С. Панятоўскім
Гародня і Воўчын, А. Тызенгаўзам
Паставы і г
Пад уплывам еўрапейскай моды барока паступова перараджаецца ў
сіцызм
, для якога характэрны спробы аднавіць антычныя архітэктурныя ўзоры
(каланады, портыкі, ордэры) на новым узроўні развіцця тэхналогій. Найбольш
яркім прыкладам такой архітэктуры з’яўляецца палац Сапегаў у Ружанах.
Выяўленчае мастацтва
ст. у выяўленчым мастацтве развіваецца такі накірунак
як
свецкі партрэт
пачаткам яго лічаць
сармацкі партрэт
Прадстаўнікоў маг
нацкіх фамілій малявалі з максімальна магчымай адпаведнасцю арыгіналу
змяшчалі побач з імі прыкметы іх статусу (гетманам
булаву, пісцам
пяро,
пячатку і г
д.) і легенду, на якой адлюстроўваўся герб і пера
лічваліся пасады, якія займаў гэты чалавек. Мужчыны звычайна маляваліся ў
парадным узбраенні, а жанчыны паказваліся ў святочнай вопратцы, прычым
аўтары ўжо спрабавалі паказаць іх прыгажосць і пачуцці (напрыклад
пар
трэты Барбары Радзівіл і Соф’і Алелькі
Радзівіл). На сродкі магнатэрыі ства
ралісяпрыватныя зборы мастацтва, а таксама родавыя партрэтныя галерэі
(Радзівілы, Сапегі, Хадкевічы).
ст. асноўным накірункам выяўленчага мастацтва стаў
для якога характэрны псіхалагічнасць і пышнасць малюнка. З жанру
сармацкага партрэтавылучыліся і атрымалі далейшае развіццё такія віды пар
трэта, як парадны (для рэпрэзентатыўных функцый у родавых галерэях) і
трунны (выстаўляўся падчас пахавання шляхціца і ўяўляў сабой дакладнае
адлюстраванне яго аблічча на цёмным фоне). У канцы
ст.адбыўся пе
раход да класіцызму, для якога характэрны антычныя сюжэты і вопраткі на
ват пры паказе сучасных падзеяў і герояў (Ф.Смуглевіч, Я.Рустэм).
Дэкаратыўна
прыкладное мастацтва
Пышная барочная і класічная архітэктура багата аздаблялася высока
мастацкай ляпнінай, аб’емнай разьбой і рэалістычный скульптурай, а таксама
фрэскамі (Нясвіжскі палац). Працягвалі развівацца мясцовыя школы іканапісу
ў Полацку, Менску і Гародні. З
разрабавання гарадоў падчас “крывавага патопу” помнікі нашай культуры рас
кіданы па музеях свету. Магілёўскія дойліды сталі аднымі з пачынальнікаў
украінскага барока. Аб’ёмная разьба з пазалотай, багатай расліннымі і жы
вёльнымі матывамі
т.зв. “беларуская рэзь”
упрыгожвае храмы ў Маскве
ст.павышаецца роля свецкага
. Пры тэа
трах існавалі аркестры і капэлы. М. Радзівіл стварыў оперу “Агатка”, якая не
калькі дзесяцігоддзяў з поспехам ставілася на сцэнах Еўропы. Р. Агінскі стаў
аўтарам артыкула аб арфе ў першым выданні французскай энцыклапедыі, а
яго сын М.К. Агінскі
стваральнікам паланэза “Развітанне з Радзімай”.
Такім чынам, развіццё мастацкай культуры ВКЛ у
XVII–XVIII
стст. ад
бывалася пад моцным уплывам стыляў барока і класіцызму, а з канца
XVIII
ст.
ідэй Асветніцтва.
Асноўныя паняцці для засваення
Контррэфармацыя, езуіты, Берасцейская царкоўная унія, уніяцкаяцар
ква, базыльяне, сарматызм, калегіумы, Віленская езуіцкая акадэмія, брацкія
школы, піяры, Адукацыйная камісія, Галоўная школа ВКЛ, Асветніцтва, ін
тэрмедыі, віленскае барока, ракако, класіцызм,сармацкі партрэт, маньерызм
Кантрольныя пытанні і заданні
Што такое Контррэфармацыя? Які ўплыў яна аказала на змены ў
рэлігійным жыцці ВКЛ у
XVII–
стст.?Які манаскі ордэн
з’яўляўся галоўнай сілай у ажыццяўленні Контррэфармацыі?Вызначце
асноўныя накірункі Контррэфармацыі ў ВКЛ.Калі і на якіх умовах была
заключана Берасцейская царкоўная унія?
Вызначце прычыны і характар праваслаўна
ўніяцкага рэлігійнага
канфлікту ў Рэчы Паспалітай у першай палове
Калі ўлады Рэчы Паспалітай ажыццявілі аднаўленне правоў права
слаўнай царквы? Чым гэта было выклікана? Як паўплывала дадзеная падзея
на вырашэнне праваслаўна
ўніяцкага канфлікту?
Чым абумоўлены рост уплыву ўніяцкай царквы і змяншэнне ўплыву
праваслаўнай царквы ў ВКЛ у другой палове
XVII–XVIII
стст.?
Якія факты сведчылі пра звужэнне рэлігійнай талеранцыі ў ВКЛ у
XVII–XVIII
стст.?
Якія сацыяльныя фактары абумовілі запавольванне фарміравання бе
ларускай народнасці ў
XVII–XVIII
стст.?
Чым вызначалася самасвядомасць палітычнага шляхецкага народа?
Назавіце асноўныя рысы ідэалогіі сарматызму.
Чым было абумоўлена зніжэнне статусу старабеларускай мовы ў
грамадскім жыцці ВКЛ у
XVII–XVIII
стст.?
У якіх установах адбывалася развіццё адукацыі ў ВКЛ у канцы
XVI–
стст.? Які каталіцкі ордэн здолеў стварыць найбольшую
колькасць навучальных устаноў?
Які характар мела адукацыя ў Віленскай акадэміі? Якія факультэты
меліся ў акадэміі?
Якую ролю адыграла рэформа піярскіх калегіумаў у развіцці
адукацыі ў ВКЛ?
Якую дзейнасць ажыццяўляла Адукацыйная камісія? Якімі былі вы
нікі гэтай дзейнасці?
Якія змены адбыліся ў дзейнасці Віленскай акадэміі пасля пераўтва
рэння яе ў Галоўную школу ВКЛ?
У чым заключаецца сутнасць ідэй Асветніцтва?
Вызначце асноўныя накірункі навуковых даследаванняў у ВКЛ у
XVII–XVIII
Назавіце асноўныя характэрныя рысы развіцця літаратуры ВКЛ у
XVII–XVIII
Якіх дзеячаў літаратуры ВКЛ разглядаемай эпохі вы ведаеце?
Пералічыце асноўныя віды тэатра ў ВКЛ у
XVII–XVIII
Назавіце асноўныя прыкметы віленскага барока.
Якія адметныя рысы характэрны для архітэктуры і выяўленчага
мастацтва класіцызму?
Назавіце асноўных архітэктараў і мастакоў разгладаемай эпохі.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
ўніяцкі рэлігійны канфлікт у Вільні 1606
1610 гг.
Дзейнасць ордэна базыльян у ВКЛ.
Пратэстанцкія абшчыны ў ВКЛ у
XVII–XVIII
Сарматызм у грамадска
палітычнай думцы і мастацкай літаратуры
XVI–XVIII
Полацкі езуіцкі калегіум: гісторыя ўзнікнення і развіцця.
Піярскія калегіумы ў ВКЛ у
Станаўленне прыродазнаўчых навук у Віленскай акадэміі
XVII–
МОДУЛЬ 3. БЕЛАРУСЬ У СКЛАДЗЕ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ
Грамадска
палітычнае жыццё і эвалюцыя палітыкі царызму
на землях Беларусі ў канцы
XVIII–
першай палове
XVIII–
пачатку
2. Грамадска
палітычная сітуацыя на тэрыторыі Беларусі напярэдадні і падчас
3. Грамадска
палітычны рух на беларускіх землях у другой палове 1810
–1820-
я гг.
1830–
–1850-
палітычны рух на землях Беларусі ў 1830
–1850-
Палітыка царызму на тэрыторыі Беларусі
XVIII–
XIXc
Устанаўленне адміністрацыйна
тэрытарыяльнага падзелу
і стварэнне органаў дзяржаўнага кіравання
Пасля інкарпарацыі ў склад Расійскай імперыі на тэрыторыі Беларусі
была ўстаноўлена расійская сістэма адміністрацыйна
тэрытарыяльнага падзе
лу. Уся тэрыторыя падзялялася
губернатарствы
З 1801 г. адміністрацыйная сістэма набыла наступны выгляд
Выканаўчая ўлада ў губернях належала
губернатарам
і
, якіхнепасрэдна прызначаў імператар. На чале павятовай адміні
страцыі знаходзіўся
павятовы начальнік
, якога прызначаў міністр унутраных
спраў. У губернскіх гарадах ствараліся органы расійскага адміністрацыйнага
кіравання: губернскія ўправы, казённыя палаты, прыказы і г.д. Уся сістэма
дзяржаўнай улады была сфарміравана па вертыкальным прынцыпе. Кіруючыя
пасады займалі чыноўнікі, прысланыя з расійскіх губерняў. Аднак пры гэтым
другарадныя пасады ў губернскай і павятовай адміністрацыі займалі пераваж
на прадстаўнікі мясцовай шляхты.
Характэрнай рысай прававой сістэмы з’яўлялася захаванне дзейнасці тых
палажэнняў Статута ВКЛ 1588 г., якія не супярэчылі расійскаму заканадаў
ству. У сістэме судовых органаў улады паводле расійскага ўзору былі створа
ны ў губернях
палаты грамадзянскага і крымінальнага судоў
верхнія земскія
павятовыя і ніжнія земскія суды
. Сярод чыноўнікаў судова
га апарату ў канцы
XVIII–
першай палове
стст. пераважалі прадстаўнікі
мясцовай шляхты. У справаводстве часткова выкарыстоўвалася польская мова.
Саслоўная палітыка царызму
Палітыка царызму на тэрыторыі Беларусі ў канцы
XVIII–
пачатку
стст. мела спецыфічныя рысы ў дачыненні да асобных саслоўяў. Можна
адрозніваць палітыку ў адносінах да шляхты, гарадскога насельніцтва, сялян
Палітыка царызму ў адносінах да шляхты
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай шляхта атрымала правы расійскага
дваранства і захоўвала свае зямельныя ўладанні пры ўмове прынясення пры
сягі на вернасць Расійскай імперыі. Пераважная большасць шляхты прысяг
нула новай уладзе. Тыя, хто адмовіўся прыносіць вернападданніцкую прыся
накіраваліся ў эміграцыю, а іх маёнткі былі канфіскаваны ў дзяржаўны
зямельны фонд.
На тэрыторыю Беларусі была распаўсюджана дзейнасць “
Даравальнай
граматы расійскаму дваранству
” 1785 г. Паводле яе, ствараліся органы два
ранскага самакіравання
губернскія і павятовыя дваранскія сходы
на чале з
выбарнымі прадвадзіцелямі дваранства. Акрамя таго
шляхта атрымлівала
права выбіраць членаў губернскіх і павятовых земскіх судоў, вызвалялася ад
падаткаў.Разам з тым у параўнанні з часамі Рэчы Паспалітай шляхта страціла
ўплыў на працэсы дзяржаўна
палітычнага кіравання: адменена дзейнасць
сойма і соймікаў, забаронены правы на стварэнне канфедэрацыі, прыватных
войскаў і ўмацаванняў.
У канцы
XVIII–
пачатку
стст. царызм актыўна насаджаў буйное
расійскае землеўладанне на тэрыторыі Беларусі шляхам падараванняў дзяр
жаўных зямель і зямель, канфіскаваных у шляхты, расійскім арыстакратам
(Г.Пацёмкіну, А.Сувораву і інш.). Аднак вялікія памеры падараванняў (па 5
25 тыс. сялян на аднаго ўладальніка) не садзейнічалі з’яўленню ў Беларусі вя
лікай колькасці расійскіх дваран. Большасць расійскіх землеўладальнікаў
таксама як і мясцовыя магнаты
аддавалі сваю зямельную ўласнасць у арэнду.
Асаблівасцю тэрыторый былой Рэчы Паспалітай з’яўлялася наяўнасць
вялікай праслойкі дробнай беззямельнай і малазямельнай шляхты, якая з
ліквідацыі шляхецкіх вольнасцяў варожа ставілася да расійскіх улад. У дачы
ненні да яе царызм праводзіў палітыку “
разбору шляхты
правы шляхецтва
захоўваліся толькі за тымі асобамі, якія здолелі дакументальна засведчыць
сваё шляхецкае паходжанне. Адсутнасць падобных сведчанняў прыводзіла да
пераводу іх у стан дзяржаўных сялян ці мяшчан.
Палітыка царызму ў адносінах да гарадскога насельніцтва
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у беларускіх гарадах былі ліквідаваны
магдэбургскае права і шляхецкія юрыдыкі. Прыватныя гарады і мястэчкі, якія
сталі адміністрацыйнымі цэнтрамі, былі выкуплены дзяржавай. Для кіравання
гарадскім жыццём ствараўся выбарны прадстаўнічы орган улады
гарадская
на чале з гарадскім галавой. Але дума ў сваёй дзейнасці была цалкам
падпарадкавана царскай адміністрацыі.
Гарадское насельніцтва належала пераважна да саслоўяў
. Прадстаўнікі дадзеных саслоўяў мелі розныя правы, а таксама выконва
лі розныя павіннасці на карысць дзяржавы. Галоўнай павіннасцю купцоў бы
ла выплата падаткаў з капіталу. Мяшчане з кожнай асобы мужчынскага полу
плацілі
падушны падатак
. Акрамя таго
на мяшчан была ўскладзена
рэкруц
кая павіннасць
(абавязак пастаўляць пэўную колькасць асоб для вайсковай
службы, якая ў той час працягвалася 25 год).
Палітыка царызму ў адносінах да сялянства.
Становішча сялянства ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай у асноўным
засталося без змен. Захавалася і нават узмацнілася феадальная эксплуатацыя
сялян, што выяўлялася ў павелічэнні павіннасцяў, асабліва паншчыны, здачы
прыгонных сялян у наём падрадчыкам на будаўнічыя работы, практыцы про
дажу сялян без зямлі. У выніку падараванняў расійскім арыстакратам дзяр
жаўных і канфіскаваных зямель павялічылася колькасць прыватнаўласніцкіх
сялян. На сялян Беларусі была распаўсюджана расійская сістэма дзяржаўных па
віннасцяў, сярод якіх галоўнае месца займалі падушны падатак, земскі збор і
рэкруцкая павіннасць. Да 1811 г. сяляне з тэрыторый былой Рэчы Паспалітай
плацілі падатак серабром, у той час як у расійскіх губернях
асігнацыямі, ры
начны курс якіх у адносінах да сярэбраных грошай быў у
3 – 5
разоў меншы
Палітыка царызму ў адносінах да яўрэяў.
Паводле ўказа ад 23чэрвеня 1794г. устанаўлівалася
мяжа яўрэйскай
на тэрыторыі беларускіх, літоўскіх, латышскіх і часткова ўкраінскіх
губерняў. Яўрэям дазвалялася сяліцца ў гарадах і мястэчках толькі гэтых гу
берняў, займацца рамяством і гандлем. Земляробствам займацца забараня
лася. Яўрэі маглі запісвацца ў мяшчанскія і купецкія саслоўі з умовай выпла
ты дзяржаўных падаткаў у падвойным памеры ў параўнанні з хрысціянскім
насельніцтвам. У канцы
XVIII–
пачатку
стст. адбываўся працэс прыму
совага перасялення яўрэяў, якія жылі ў вёсках, у гарады і мястэчкі.
Да 1844 г. эканамічныя, грамадзянскія і адміністрацыйныя пытанні, якія
датычыліся яўрэйскага насельніцтва
вырашаліся кіраўніцтвам кагала
яўрэйскай
абшчыны). Кагал выступаў як прадстаўнічая арганізацыя яўрэяў перад дзяр
жаўнымі органамі ўлады, адказвала за выкананне павіннасцяў і выплату падаткаў.
Канфесійная палітыка царызму.
Пасля далучэння беларускіх зямель да Расійскай імперыі пануючай
канфесіяй стала праваслаўе. Дзяржава аказвала актыўную матэрыяльную і ма
ральную падтрымку праваслаўнай царкве. У пачатку
ст. на тэрыторыі Бе
ларусі існавала 5 праваслаўных епархій: Гродзенская, Літоўская, Магілёўская,
Мінская, Полацкая.
Палітыка ў дачыненні да рымска
каталіцкай царквы мела супярэчлівы
характар. З аднаго боку, царызм
асяроддзі мясцовай шляхты, дэклараваў свабоду веравызнання для католікаў.
Захоўвалася ў недатыкальнасці ўласнасць каталіцкіх касцёлаў і кляштараў. Ва
ўсходняй частцы Беларусі, далучанай да Расійскай імперыі ў 1772 г.,
працягвалася дзейнасць ордэна езуітаў (нягледзячы на афіцыйнае скасаванне
ордэна паводле булы папы рымскага Клімента XIV у 1773 г.). Езуіты захавалі
ўсю сваю маёмасць, а таксама атрымалі прывілей на вызваленне ад падаткаў.
Сусветнай сталіцай ордэна стаў Полацк. З другога боку, царызм імкнуўся
абмежаваць уплыў Ватыкана на каталіцкую царкву ў Расійскай імперыі і
падпарадкаваць яе самадзяржаўю. У 1774г.
згодназ імператарскай дараваль
най граматай
было заснавана
Беларускае каталіцкае біскупства
з цэнтрам у
Магілёве. Беларускі, як і іншыя каталіцкія біскупы ў Расійскай імперыі, фак
тычна знаходзіўся ў залежнасці ад царскай адміністрацыі.
Іншую палітыку праводзілі расійскія ўлады ў дачыненні да ўніяцкай
царквы. Падчас царавання Кацярыны ІІ быў прыняты план аб паступовым да
лучэнні ўніятаў да праваслаўнай царквы. У канцы
XVIII–
пачатку
стст.
перыяды масавага прымусовага пераводу ўніятаў у праваслаўе змяняліся пе
рыядамі, калі навернутым дазвалялася вяртанне ва ўніяцтва.
Сярод рэлігійных меншасцяў у Беларусі ў гэты час дзейнічалі таксама
хрысціянскія (лютэране, кальвіністы, стараверы) і нехрысціянскія канфесіі
(іудзеі, мусульмане).
Грамадска
палітычная сітуацыя на тэрыторыі Беларусі
напярэдадні і падчас вайны 1812 г.
У канцы
XVIII–
пачатку
стст. у Еўропе існавала складаная міжна
родная сітуацыя, якая адзначалася бесперапыннымі войнамі. Падчас іх адбы
валася супрацьстаянне паслярэвалюцыйнай Францыі і блока манархічных
дзяржаў Еўропы на чале з Англіяй і Расіяй. У выніку шэрагу войнаў пад кан
тролем Францыі апынулася значная частка кантынентальнай Еўропы. У 1806 г.
пасля разгрому Прусіі на польскіх тэрыторыях, якія трапілі пад уладу Прусіі ў
выніку падзелаў Рэчы Паспалітай, было створана
Варшаўскае герцагства
польская дзяржава, якая знаходзілася ў фактычнай залежнасці ад Францыі (у
1809 г. да яго была далучана частка польскіх зямель, якія дагэтуль знаходзі
ліся пад уладай Аўстрыі).
У 1807 г. паміж Расіяй і Францыяй быў заключаны мір. Паводле яго
ўмоў, Расія прызнала Варшаўскае герцагства. Беластоцкая акруга, якая раней
належала Прусіі, была далучана да Расіі. Аднак мір не прывёў да вырашэння
эканамічных і палітычных супярэчнасцяў паміж Францыяй і Расіяй; бакі
рыхтаваліся да новай вайны за панаванне на кантыненце.
Сярод палітычнай эліты былога ВКЛ у гэты час з’яўляліся планы ад
наўлення Рэчы Паспалітай з дапамогай аднаго з бакоў у будучай вайне. У ася
роддзі шляхты сфарміраваліся дзве палітычныя групоўкі:
прарасійская
(А. Чартарыйскі, М.К. Агінскі і інш.). На пачатку 1812 г.
у ёй быў распрацаваны праект адраджэння Вялікага Княства Літоўскага пад
пратэктаратам Расійскай імперыі
прафранцузская
(Д.Радзівіл, С.Солтан і інш.). У яе асяроддзі Вар
шаўскае герцагства разглядалася як першы этап аднаўлення Рэчы Паспалітай.
1812 гг. многія прадстаўнікі шляхты былога ВКЛ эміграва
лі ў Варшаўскае герцагства
З 1810 г. расійскі ўрад пачаў падрыхтоўку да вайны. Адбывалася рэар
ганізацыя арміі, будаваліся ўмацаванні
вяліся работы па паляпшэнні дарог.
На тэрыторыі Беларусі былі сканцэнтраваны 1
я і 2
я Заходнія арміі пад кі
раўніцтвам М.Барклая дэ Толі (Вільня) і П. Баграціёна (Ваўкавыск). Сацы
эканамічныя і ваенныя мерапрыемствы царызму ў Беларусі напярэда
дні вайны былі цалкам накіраваны на максімальнае выкарыстанне яе людскіх
і матэрыяльных рэсурсаў. Павялічваліся павіннасці для насельніцтва, што ад
люстроўвалася ў буйных пастаўках правіянту, фуражу, падвод для арміі, пра
цах на ўзвядзенні абарончых збудаванняў, павелічэнні рэкруцкіх набораў
Вайна паміж Францыяй і Расіяй пачалася
(24) чэрвеня 1812 г.
з ус
туплення на тэрыторыю Расійскай імперыі французскага войска на чале з ім
Напалеонам І Банапартам
. План французскага камандавання за
ключаўся ў разгроме расійскага войска ў вялікай бітве на тэрыторыі былога
ВКЛ. У аснову плана баявых дзеянняў расійскага камандавання была пакла
дзена ідэя адыходу ў глыбіню краіны з мэтай адарвання праціўніка ад яго апе
рацыйнай базы. Таму 1
я і 2
я арміі павінны былі адыходзіць для таго, каб
пазбегнуць разгрому паасобку, а потым злучыцца.
Першапачаткова наступленне французскай арміі было хуткім. Адбыва
ліся асобныя ар’ергардныя баі
(27–
28 чэрвеня
; 11 –
12 ліпеня
наўка; 18 ліпеня
Клясціцы і г.д.). Ужо 16 чэрвеня французскім войскам была
занята Вільня. Да пачатку жніўня 1812 г. большая частка тэрыторыі Беларусі,
за выключэннем паўднёвай яе часткі і Бабруйскай крэпасці, знаходзілася пад
кантролем французскага войска. З 16 ліпеня да 1жніўня 1812 г. Напалеон зна
ходзіўся ў Віцебску, адкуль спрабаваў арганізаваць перамовы з расійскім царом
Аляксандрам І. Няўдача перамоваў прымусіла Напалеона распачаць паход на
Маскву. 22 ліпеня адбылося злучэнне 1
й і 2
й расійскіх армій пад Смаленскам
агульнае камандаванне якімі было даручана фельдмаршалу М.Кутузаву.
жніўня адбылася буйнешая падчас вайны 1812 г. бітва каля в. Барадзіно.
Нягледзячы на велізарныя ахвяры з абодвух бакоў, зыход бітвы быў няпэўным.
Неўзабаве расійскае войска пакінула Маскву
і ў яе ўступіла французская армія.
Адносіны насельніцтва Беларусі да варагуючых бакоў не былі адна
значныя. Большасць шляхты падтрымала французскае войска, разлічваючы з
дапамогай Францыі аднавіць Вялікае Княства Літоўскае ў складзе Рэчы Па
спалітай. Сялянства першапачаткова разлічвала з дапамогай французаў дамаг
чыся адмены прыгоннага права (у Варшаўскім герцагстве прыгоннае права
было адменена ў 1807 г.). Таму падчас адступлення расійскага войска нярэдка
адбываліся выступленні сялян супраць памешчыкаў. Аднак з прыходам фран
цузскіх войскаў камандаванне апошніх, лічачы за галоўнае забяспечыць пад
трымку з боку шляхты, загадвала сялянам выконваць усе феадальныя павінна
сціў поўным аб’ёме. Адмова ад разгляду сялянскага пытання, а таксама шмат
лікія рэквізіцыі, марадзёрства французскіх салдат нараджалі незадаволенасць
сярод сялянстваі мяшчан; часам насельніцтва аказвала ўзброенае супраціў
ленне французскім войскам і стварала партызанскія атрады. Антыфранцузскія
настроі спрабавала выкарыстаць расійская прапаганда: распаўсюджваліся
чуткі пра адмену прыгоннага права царом у выпадку выгнання французаў.
На тэрыторыі заходняй часткі Беларусі і Літвы
у адпаведнасці з зага
дам Напалеона І ад 1 ліпеня 1812 г.
былі арганізаваны новыя органы ўлады
на чале з
Часовай урадавай камісіяй ВКЛ
у Вільні. У склад камісіі ўваходзілі
камітэты харчавання, паліцыі, фінансаў, ваенны, судовы, унутраных спраў,
народнай асветы і рэлігіі. Была ўведзена новая адміністрацыйная сістэма на
французскі ўзор. Тэрыторыя адноўленага ВКЛ падзялялася на 4
дэпартаменты
а тыя
дыстрыкты
і
. Галоўнымі напрамкамі ў дзейнасці Часо
вай урадавай камісіі былі арганізацыя матэрыяльных рэсурсаў краю на патрэбы
французскай арміі і фарміраванне вайсковых адзінак у дапамогу напалеонаў
скаму войску. Агульная колькасць войска ВКЛ налічвала каля 19 тыс. чалавек.
Ва ўсходняй частцы Беларусі органы ўлады падпарадкоўваліся не Часовай
урадавай камісіі ВКЛ, а непасрэдна французскаму ваеннаму камандаванню.
Пачатак кастрычніка 1812 г.
пераломныў ходзе вайны. Дрэннае матэ
рыяльнае забеспячэнне і, як вынік, маральнае разлажэнне войска, масавыя ма
радзёрства і дэзерцірства, дзеянні расійскіх ваенных атрадаў вымусілі войска
Напалеона І адступіць з Масквы па спустошанай Смаленскай дарозе. У лістапа
дзе 1812 г. пры пераправе праз р. Бярэзіну каля в. Студзёнка французскае вой
ска было фактычна разгромлена, але імператар і яго гвардыя выратаваліся. У
снежні 1812 г. уся тэрыторыя Расійскай імперыі кантралявалася царскім войскам.
У 1813
1814 гг. вайна паміж Расіяй і створанай ёй кааліцыяй з аднаго
боку і Францыяй
з другога адбывалася на тэрыторыі Еўропы і скончылася
разгромам Францыі, звяржэннем Напалеона І і рэстаўрацыяй дарэвалюцый
най манархіі Бурбонаў. У 1814
–1815
гг. праходзіў міжнародны кангрэс у Ве
не, дзе вырашалася праблема пасляваеннага ўладкавання Еўропы. Паводле
яго рашэнняў
да Расійскай імперыі была далучана большая частка тэрыторыі
былога Варшаўскага герцагства
дзе было створана аўтаномнае
Каралеўства
Аляксандр I абвясціў сябе каралём польскім і дараваў Польшчы
Канстытуцыйную хартыю, якая абвяшчала недатыкальнасць асобы, незалеж
насць суда, свабоду друку, права выбару дэпутатаў сойма, які павінен быў аб
мяжоўваць выканаўчую ўладу.
На тэрыторыі Беларусі вайна прынесла велізарныя людскія і матэры
яльныя страты. У выніку ваенных дзеянняў, голаду і эпідэмій насельніцтва
Беларусі скарацілася на 1/4, прычым насельніцтва гарадоў зменшылася ў 2
–3
разы. Напалову скараціліся пасяўныя плошчы і пагалоўе жывёлы. Цяжкія вы
нікі вайны для беларускага народа ўзмацняліся і палітыкай царызму. На бела
рускія губерні ў 1813
1814 гг. былі ўскладзены шматлікія павіннасці, накі
раваныя на забеспячэнне расійскага войска падчас новай ваеннай кампаніі
праводзіліся новыя рэкруцкія наборы.
Супярэчлівую палітыку праводзіў царскі ўрад у адносінах да шляхты,
якая падтрымлівала французскае войска падчас вайны. З аднаго боку, была
канфіскавана маёмасць шэрагу актыўных прафранцузскіх дзеячаў, якія эмі
гравалі. З другога боку, на працягу 1812
1814 гг. царскі ўрад правёў амні
стыю для большасці тых, хто падтрымліваў французаў падчас вайны. Боль
шасць канфіскаваных маёнткаў паступова вярталася ранейшым уладальнікам
Такая палітыка была выклікана імкненнем царызму заручыцца падтрымкай
шляхты пасля далучэння да Расіі часткі Польшчы. У той жа час без змен за
сталося становішча сялян і мяшчан. Царскім маніфестам ад 30жніўня 1814 г.
сялянам прапаноўвалася атрымаць “мзду свою от Бога”, г.зн. спадзяванні на
ліквідацыю прыгону пасля разгрому арміі Напалеона не спраўдзіліся.
Грамадска
палітычны рух на беларускіх землях
у другой палове 1810
–1820-
Пасля вайны 1812 г. на тэрыторыі Беларусі назіраецца ажыўленне гра
мадскага жыцця. Шырокую актыўнасць праяўляюць арганізацыі
дзеячаў рэлігійна
філасофскага руху, да якога далучаліся прадстаўнікі розных
плыняў інтэлектуальнай эліты грамадства. У другой палове 1810
х гг. сярод
масонаў Каралеўства Польскага і былога ВКЛ пануе ідэя адраджэння Рэчы
Паспалітай пад уладай расійскага імператара. У 1819 г. у КаралеўствеПоль
скім фарміруецца арганізацыя
Нацыянальнае масонства
”, адгалінаванне якой
узнікае таксама ў Вільні.
З пачатку 1820
х гг. палітыка царызму набыла яскрава акрэслены рэак
цыйны характар. Звузілася аўтаномія Каралеўства Польскага, парушаліся дэ
макратычныя правы. У 1820 г. з тэрыторыі Расійскай імперыі былі выдалены
езуіты, зачынены ўсе езуіцкія навучальныя ўстановы, у тым ліку Полацкая
акадэмія. Падобная палітыка прывяла да краху спадзяванняў грамадскасці
на аднаўленне Рэчы Паспалітай пад пратэктаратам Расіі. У межах масонскіх
арганізацый узнікалі радыкальныя плыні, варожа настроеныя да палітыкі ца
рызму. Гэта прывяло да забароны дзейнасці масонаў на тэрыторыі Расійскай
імперыі ў 1822 г.
Рэакцыйныя мерапрыемствы царызму абумовілістварэнне апазіцый
ныхструктур на тэрыторыі Беларусі. Дадзены рух меў два накірункі:польскі
вызваленчы рух і рух расійскіх дваранскіх рэвалюцыянераў
дзекабрыстаў.Абодва гэтыя рухі аб’ядноўвала крытыка царызму, імкненне да
пераўтварэння грамадства на ліберальных пачатках.
Сацыяльнай базай
польскага нацыянальна
вызваленчага руху
на землях
Беларусі была мясцовая апалячаная шляхта і інтэлігенцыя. Галоўным асярод
кам яго распаўсюджання з’яўляліся навучальныя ўстановы, у першую чаргу
Віленскі ўніверсітэт. У
1817–
1823 гг. там дзейнічала тайнае студэнцкае тава
філаматаў
(найбольш вядомыя актывісты
А.Міцкевіч, Т. Зан,
Я.Чачот). Цесную сувязь з ім падтрымлівалі легальныя студэнцкія аб’яднанні
(1818–1820
гг.) і
філарэтаў
(1820–1823
гг.
мяністых і філарэтаў, а таксама першапачаткова філаматаў афіцыйна мелі
толькі культурна
асветніцкія задачы. Галоўнай мэтай сваёй дзейнасці актыві
сты студэнцкіх таварыстваў ставілі выхаванне моладзі ў духу польскай куль
туры. Паступова філаматы сталі выстаўляць палітычныя задачы
галоўнай з
якіх абвяшчалася аднаўленне Рэчы Паспалітай як незалежнай польскай дзяр
жавы. У якасці ідэалу дзяржаўна
палітычнага ўладкавання сцвярджалася кан
стытуцыйнае кіраванне; прадугледжваліся ліквідацыя прыгонніцтва, верацярпі
масць. Галоўнай рухаючай сілай грамадска
палітычных пераўтварэнняў, на дум
ку філаматаў, павінна стаць шляхта (ідэя
шляхецкага рэвалюцыянарызму
У
1823 гг. тайныя таварыствы падобнага накірунку існавалі сярод вучняў
сярэдніх навучальных устаноў у Мінску, Свіслачы, Полацку, Віцебску.
У 1823
1824 гг. дадзеныя арганізацыі былі выкрытыя паліцыяй, а іх
удзельнікі падвергліся рэпрэсіям. Карныя санкцыі закранулі таксама частку
выкладчыцкага саставу Віленскага ўніверсітэта. Быў узмоцнены
паліцэйскі кантроль у навучальных установах.
У той жа час у на тэрыторыі былога ВКЛ узніклі арганізацыі тайнага
польскага “
Патрыятычнага таварыства
”, якое сфарміравалася ў 1821 г. на
базе забароненага ўладамі “Нацыянальнага масонства”. На чале гэтых аргані
зацый знаходзіўся Літоўскі савет, які ўзначальвалі М.Ромер, К.Радзівіл
К.Прозар. Галоўнай мэтай “Патрыятычнага таварыства” з’яўлялася аднаўлен
не Рэчы Паспалітай.
дзекабрыстаў
сфарміраваўся ў асяроддзі ліберальна настроенага
расійскага дваранства. На тэрыторыі Беларусі ён распаўсюджваўся сярод афі
цэрства дыслацыраваных тут частак расійскай арміі. Дзекабрысты выступалі
за ліквідацыю самадзяржаўя і правядзенне ў грамадстве шырокіх рэформ (у
першую чаргу
ліквідацыю прыгонніцтва). Рухаючай сілай пераўтварэнняў
абвяшчалася прагрэсіўнае дваранства
У 1823 г. быў распрацаваны “Бабруйскі план паўстання”, які праду
гледжваў арышт цара Аляксандра І падчас яго прыезду ў Бабруйскую крэ
пасць для агляду войска
Пасля гэтага планаваўся паход на Маскву пры адна
часовым паўстанні ў Пецярбургу. Аднак з
за няўдалай падрыхтоўкі план не
быў ажыццёўлены.
Пад уплывам дзекабрыстаў у 1825 г. сярод афіцэраў Літоўскага асобага
корпуса на Гродзеншчыне было створана канспіратыўнае
Таварыства ваенных
на чале з К. Ігельстромам. Пры таварыстве дзейнічалі дзве тайныя
арганізацыі: “Згода”, якая складалася з грамадзянскіх асоб (пераважна інтэлі
генцыі) і “Заране”, у якую ўваходзілі вучні Беластоцкай і Свіслацкай гімназій.
14 снежня 1825 г., пасля смерці цара Аляксандра І і падчас уступлення
на трон Мікалая І (1825
–1855
гг.) дзекабрысты паднялі няўдалае паўстанне ў
Пецярбургу. У снежні 1825 і лютым 1826 гг. былі спробы ўзняць паўстанне
сярод салдат Бабруйскай крэпасці. Усе выступленні дзекабрыстаў былі падаў
лены царскімі ўладамі, іх удзельнікі падвергліся жорсткім рэпрэсіям.
х гг. мелі месца спробы наладжвання сувязяў па
між польскім нацыянальна
вызваленчым і дзекабрысцкім рухам. Галоўнай
праблемай устанаўлення саюзу з’яўляліся дзяржаўна
палітычныя адносіны
будучых Польшчы і Расіі. Польскія дзеячы выступалі за аднаўленне Рэчы Па
спалітай у межах 1772 г. Большасць дзекабрыстаў дапускалі незалежнасць
Польшчы, але пры захаванні пад уладай Расіі зямель былога ВКЛ і Украіны.
Разгром апазіцыйных арганізацый на тэрыторыі Беларусі не спыніў,
аднак, далейшага развіцця грамадска
палітычнага руху. Сярод дзеячаў поль
вызваленчага руху выспявала ідэя неабходнасці ўзброенай
барацьбы за адраджэнне Рэчы Паспалітай.
Паўстанне 1830
1831 гг. і Беларусь
28–
29 лістапада 1830 г.
у Каралеўстве Польскім пачалося паўстанне,
якое часткова ахапіла таксама землі Беларусі, Літвы і Украіны. Асноўнымі
прычынамі паўстання былі абмежаванне царызмам аўтаноміі Каралеўства
Польскага, пастаянныя парушэнні Канстытуцыі 1815 г. і рэпрэсіўная палітыка
царызму ў сферах грамадска
палітычнага і культурнага жыцця.
Непасрэдным штуршком да пачатку паўстання з
явілася вестка аб на
меры цара Мікалая I паслаць польскае войска на падаўленне рэвалюцыі ў
Францыі і Бельгіі ў 1830г.Паўстанне пачалося ў польскіх вайсковых частках,
размешчаных у Варшаве, да якіх далучылася значная частка насельніцтва
Варшавы. Расійскія войскі пакінулі Варшаву, а ў пачатку снежня
і Каралеў
ства Польскае. 18снежня 1830 г. польскі сойм абвясціў нацыянальнае паў
станне, а ў студзені 1831 г. афіцыйна пазбавіў польскага трону Мікалая І і ды
настыю Раманавых. У якасці органа вышэйшай выканаўчай улады быў ство
раны Нацыянальны ўрад на чале з
Адамам Чартарыйскім
. Урад разлічваў да
магчыся незалежнасці Польшчы дзякуючы падтрымцы буйнейшых еўрапей
скіх дзяржаў, у першую чаргу Англіі і Францыі.
Гэтыя падзеі выклікалі вайну паміж Расіяй і паўстаўшай Польшчай,
якая працягвалася з лютага да кастрычніка 1831 г. У яе ходзеўмоўна можна
вылучыць два этапы:
1) люты
май 1831 г.
захаваннеадноснайраўнавагіпаміжваюючымібакамі
2) чэрвень
кастрычнік 1831 г.
наступленне расійскай арміі і разгром
Сярод удзельнікаў паўстання вызначыліся дзве плыні:
Аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах
1772 г. як нацыянальнай польскай дзяржа
вы ў форме канстытуцыйнай манархіі; заха
ванне прывілеяванага статусу шляхецкага
саслоўя; вызначэнне шляхты галоўнай ру
Аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах
1772 г. як нацыянальнай польскай дзяржа
вы ў форме рэспублікі; правядзенне сацы
палітычных рэформ, накіраваных на
пераўтварэнне Польшчы ў дэмакратычную
дзяржаву; ліквідацыя прыгонніцтва; апора
на шырокія сацыяльныя пласты насельніц
Пануючая роля ў кіраўніцтве паўстаннем належала кансерватарам. Пра
екты сацыяльных рэформ, прапанаваныя радыкаламі, не былі разгледжаны.
Паўстанцкія ўлады Каралеўства Польскага вялікую ўвагу надавалі пер
спектыве распаўсюджання паўстання на землях былога ВКЛ і Правабярэжнай
Украіны. 25 студзеня 1831 г. Нацыянальны ўрад у Варшаве звярнуўся да жы
хароў Беларусі, Літвы і Украіны з заклікам да паўстання. У студзені
лютым
1831 г. для падрыхтоўкі паўстання быў створаны падпольны
Віленскі цэн
тральны камітэт
. Аднак ён не змог забяспечыць адначасовае выступленне
паўстанцаў і каардынацыю іх дзеянняў у розных раёнах
таму паўстанне па
чыналася ізалявана па асобных паветах.
У канцы сакавіка
красавіку 1831 г. паўстанне ахапіла Літву і паўноч
заходнюю частку Беларусі (Ашмянскі, Браслаўскі, Свянцянскі і Дзісненскі
паветы); у маі
Гродзенскую губерню, у чэрвені
ліпені
Рэчыцкі, Мазырскі і
Пінскі паветы, а таксама Валынь. У маі 1831 г. на дапамогу паўстанцам на Ві
леншчыне і Гродзеншчыне быў накіраваны 12
тысячны польскі корпус Г.Гел
гуда. 19 чэрвеня 1831 г. каля Вільні адбылася буйнейшая за ўвесь час паў
стання бітва на тэрыторыі былога ВКЛ, у якой перамагло расійскае войска
Падчас паўстання ў кожным павеце шляхта выбірала ўрад і вайсковага
камандзіра. Урады прыводзілі да прысягі мясцовае насельніцтва, ажыццяўля
лінаборы ў паўстанцкія атрады, выдавалі адозвы з заклікамі далучыцца да ба
рацьбы. Галоўнай рухаючай сілай паўстання з’яўлялася дробная і сярэдняя
шляхта. Сялянства ў пераважнай большасці ставілася да паўстання індыфе
рэнтна з
за адсутнасці сацыяльных кампанентаў у праграме паўстанцаў. Уся
го ў паўстанні на тэрыторыі Беларусі прыняло ўдзел каля 3
тыс. чалавек.
Царскі ўрад у кантэксце барацьбы з паўстаннем са снежня 1830 г. увёў
на тэрыторыі заходняй часткі Беларусі і Літвы ваеннае становішча. Шляхці
паўстанцаў прыцягвалі да суда, a іх маёнткі канфіскоўвалі. У той жа час з
мэтай перацягнуць на свой бок сялянства ў красавіку 1831 г. цар выдаў загад,
паводле якога сялянам дараваўся ўдзел у паўстанні, калі яны добраахвотна
пакінуць паўстанцкія атрады.
У жніўні 1831 г. паўстанне было канчаткова падаўлена на тэрыторыі
Беларусі і Літвы, а ў кастрычніку
на тэрыторыі Польшчы. Значная частка
паўстанцаў накіравалася ў эміграцыю. Шмат удзельнікаў паўстання было рэ
у Сібір выселены тысячы шляхецкіх сем’яў. Маёмасць рэпрэсіра
ваных і эміграваўшых удзельнікаў паўстання падлягала канфіскацыі. Непа
срэдным вынікам паўстання было скасаванне аўтаноміі Каралеўства Польска
га. Былі ліквідаваны асобнае польскае войска і Літоўскі асобны корпус.
асноўных прычын паражэння паўстання
слабая матэрыяльна
тэхнічная і арганізацыйная падрыхтоўка паўстання;
істотная перавага царызму ў матэрыяльных і людскіх рэсурсах у па
раўнанні з польскай паўстанцкай уладай;
нежаданне паўстанцкіх улад вырашаць сялянскае пытанне, што абу
мовіла вузкасць сацыяльнай базы паўстання;
неўмяшанне заходніх дзяржаў у ход узброенай барацьбы насуперак
спадзяванням паўстанцаў
Палітыка царызму ў Беларусі ў 1830
–1850-
Шырокі ўдзел шляхты з тэрыторый Беларусі і Літвы ў паўстанні 1830
1831 гг. абумовіў змены ў палітыцы царызму. У азначаны перыяд адбываецца
адыход ад палітыкі кампрамісу ў адносінах да мясцовай шляхты і рэалізуецца
курс на паслядоўную
краю. У 1832 г. пры ўрадзе Расійскай
імперыі быў створаны “
Асобы камітэт па справах заходніх губерняў
” з мэтай
распрацоўкі і ажыццяўлення мерапрыемстваў па русіфікацыі краю ў розных
сферах сацыяльнага жыцця.
Можна вылучыць асноўныя накірункі палітыкі царызму ў разглядаемы
перыяд:
Русіфікацыя заканадаўства
У
1830–1831
гг. было адменена дзеян
не Статута ВКЛ 1588 г. у Віцебскай і Магілёўскай губернях, а ў 1840г.
ўсёй тэрыторыі былога ВКЛ. Замест яго ўводзілася расійскае заканадаўства.
Русіфікацыя адміністрацыйнай сістэмы
На падставе царскіх указаў
ад 30 кастрычніка 1831 г. і 11 студзеня 1832 г. усім дзяржаўным установам і па
садам на землях былога ВКЛ былі дадзены расійскія назвы. Паводле ўказаў ад
дзейнасць усіх судовых устаноў пераведзена на рускую мову. У мяс
цовыя адміністрацыйныя і судовыя ўстановы сталі запрашаць чыноўнікаў з
расійскіх губерняў, якіх заахвочвалі павышанымі акладамі і хуткім кар’ерным
ростам, магчымасцю на ільготных умовах набываць зямельныя ўладанні. Ука
зам ад 18 чэрвеня 1840 г. цар Мікалай I забараніў выкарыстоўваць назвы “Бе
замест іх уводзілася назва
Западный край
Русіфікацыя землеўладання
Адбылася канфіскацыя зямельных ула
данняў удзельнікаў паўстання, якія на ільготных умовах раздаваліся расійскім
дваранам. Тым не менш
у структуры памешчыцкага землеўладання колькас
на пераважала “польскае”.
Узмацненне палітыкі “разбору шляхты”
Паводле царскіх указаў ад
1831, 1847 і 1857 гг. зрабіліся больш жорсткімі ўмовы пацвярджэння шляхец
кага статусу
доказам гэтага маглі быць толькі арыгіналы прывілеяў і грама
ты вялікіх князёў або каралёў. Тыя, хто іх не меў, пазбаўляліся права валодан
ня маёнткамі з прыгоннымі і пераводзіліся ў падатковыя саслоўі. Усё гэта
прывяло да таго, што за некалькі дзесяцігоддзяў колькасць шляхты ў Беларусі
скарацілася з 12
–13
% да 3% ад агульнай колькасці насельніцтва.
Дыскрымінацыйная палітыка ў дачыненні да рымска
каталіцкай і
ўніяцкай цэркваў
Пасля падаўлення паўстання на тэрыторыі Беларусі быў
ліквідаваны 191 з 304 каталіцкіх кляштараў. Большасць з іх была пераўтвора
на ў прыходскія касцёлы ці перададзена праваслаўнай царкве. Таксама зачы
няліся або пераўтвараліся ў праваслаўныя цэрквы некаторыя каталіцкія касцё
лы. У кастрычніку 1836 г. улады забаранілі службовым асобам касцёла ў Бе
ларусі весці публічныя пропаведзі на польскай мове без папярэдняй цэнзуры.
У 1836 г. быў выдадзены указ аб забароне духавенству неправаслаўнага вера
вызнання набываць у прыгоннае ўладанне праваслаўных сялян, а ў 1841 г. ад
былася канфіскацыя нерухомасці ў каталіцкага духавенства. Уніяцкая царква
была поўнасцю ліквідавана. У лютым 1839 г. у Полацку пад кантролем дзяр
жаўных улад быў скліканы сабор іерархаў уніяцкай царквы, на якім прыняты
акт аб далучэнні да праваслаўнай царквы. Усе ўніяты, якія складалі на той час
большасць насельніцтва Беларусі, прымусова пераводзіліся ў праваслаўе.
Русіфікацыя адукацыі
У 1832 г. улады зачынілі Віленскі ўніверсітэт
як ачаг вальнадумства і распаўсюджвання польскага нацыянальна
чага руху. Таксама былі зачынены ўсе навучальныя ўстановы, арганізаваныя
каталіцкімі ордэнамі. Навучанне ў школах цалкам пераводзілася на рускую
мову. З 1836 г. забаронена выкладанне ў школах польскай мовы як вучэбнага
прадмета. Для працы ў сістэме адукацыі актыўна прыцягвалі настаўнікаў з
расійскіх губерняў.
Узмацненне ідэалагічнай працы сярод насельніцтва
цэптуальна сфарміравалася афіцыйная дзяржаўная ідэалогія Расійскай імпе
рыі, сутнасць якой заключаецца ў формуле “Праваслаўе, самадзяржаўе, на
роднасць”. Спецыфіка гэтай ідэалогіі на тэрыторыі Беларусі праяўляецца ў
фарміраванні канцэпцыі т.зв.
заходнерусізму
. Паводле яе
карэннае насельніцтва
Беларусі абвяшчаецца заходняй часткай адзінага рускага народа, а фундамен
там дадзенага адзінства з’яўляецца праваслаўе. Цэнтрамі прапаганды дзяржаў
най ідэалогіі становяцца праваслаўная царква, школа і афіцыйны друк, галоў
ную ролю сярод якіх мелі мясцовыя перыядычныя выданні “Губернские ведо
мости”, якія пачалі выдавацца з канца 1830
х гг. ва ўсіх губернскіх цэнтрах.
У выніку ажыццёўленых мерапрыемстваў узмацніўся рэпрэсіўны харак
тар дзяржаўнай улады, умацаваліся пазіцыі рускага дваранства і чыноўніц
тва ў розных сферах грамадскага жыцця Беларусі. Але разам з тым польская
шляхта здолела захаваць значны ўплыў у сістэме землеўладання, у пэўнай
і ў сістэме адміністрацыі і культуры. Дадзеная сітуацыя з’яўляла
ся глебай для ўзнікнення новых сацыяльна
палітычных канфліктаў.
Грамадска
палітычны рух на землях Беларусі
–1850-
Падаўленне паўстання 1830
1831 гг. прывяло да заняпаду грамадска
палітычнага руху на тэрыторыі Беларусі. Большасць дзеячаў польскага на
цыянальна
вызваленчага руху эмігравала. Пераважная частка мясцовай шляхты
перайшла на пазіцыі згодніцтва з царскім урадам. У грамадскім жыцці ўзмац
ніліся ідэі
цэнтрамі распаўсюджання якіх станавіліся поль
скамоўныя перыядычныя выданні, што выходзілі як у Вільні (“Рубон”), так і
за межамі тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай (“Пецярбургскі штотыднёвік”).
Разам з тым
у абмежаваных формах працягвалася дзейнасць польскага
вызваленчага руху. На працягу 1830
х гг. ажыццяўляліся спро
бы засылкі на тэрыторыю былога ВКЛ эмісараў польскіх эмігранцкіх аргані
зацый, якія павінны былі ствараць з мясцовых жыхароў узброеныя атрады для
разгортвання партызанскай барацьбы. Найбольш значнай такой спробай з’яўля

экспедыцыя палкоўніка Ю.Заліўскага” 1833г. Аднак істотных вынікаў
падобныя акцыі не атрымалі. Большасць эмісараў былі арыштаваны ўладамі
У 1830
–1840-
я гг. у розных гарадах былога ВКЛ узнікалі падполь
ныя арганізацыі польскага нацыянальна
вызваленчага руху: “
Садружнасць
польскага народа
”, якая мела свае аддзяленні на тэрыторыі былога ВКЛ (1835
гг.
), “
Дэмакратычнае таварыства
” ў Вільні (1836
–1838
гг.
), “
саюз літоўскай моладзі
” (1846–1849
гг.) з аддзяленнямі ў Вільні, Ашмянах,
Гродне, Лідзе і Мінску,
Мінская таемная арганізацыя
(1848–1849
гг.). Пера
важную большасць членаў дадзеных арганізацый складалі прадстаўнікі рады
кальна настроенай шляхецкай моладзі. Гэтыя арганізацыі разам з патрабаван
нямі аднаўлення незалежнасці Рэчы Паспалітай змяшчалі ў сваіх праграмах
патрабаванні істотных грамадска
палітычных пераўтварэнняў у будучай неза
лежнай дзяржаве. Найлепшай формай дзяржаўна
палітычнага ўладкавання
абвяшчалася дэмакратычная рэспубліка, у якой павінны гарантавацца свабода
і роўнасць усіх людзей, падкрэслівалася неабходнасць ліквідацыі саслоўных
прывілеяў і прыгоннага права. У якасці шляху да рэалізацыі сацыяльна
тычных ідэалаў сцвярджалася нацыянальна
дэмакратычная рэвалюцыя, ру
хаючай сілай якой павінны былі стаць усе сацыяльныя слаі грамадства, а не
Аднак істотнага ўплыву на грамадска
палітычныя працэсы на землях
Беларусі дадзеныя арганізацыі не мелі. Усе яны былі выкрыты царскімі ўла
дамі, а іх дзеячы рэпрэсіраваны.
Асноўныя паняццідля засваення
Беларускае каталіцкае біскупства, гарадская дума, генерал
губернатар
ства, губерня, губернскія і павятовыя дваранскія сходы, губерня, мяжа яўрэй
скай аселасці, павет, падушны падатак, “разбор шляхты”, рэкруцкая павін
насць, Варшаўскае герцагства, Часовая ўрадавая камісія ВКЛ, Каралеўства
Польскае, масоны, польскі нацыянальна
вызваленчы рух, дзекабрысты, філа
маты, прамяністыя, філарэты, шляхецкі рэвалюцыянарызм, “Патрыятычнае
таварыстыства”, “Бабруйскі план паўстання”, “Таварыства ваенных сяброў”,
паўстанне 1830
1831 гг., Віленскі цэнтральны камітэт, “Асобы камітэт па
справах заходніх губерняў”, русіфікацыя, “Северо
Западный край”, Полацкі
сабор 1839 г., заходнерусізм, “Садружнасць польскага народа”, “Дэмакратыч
нае таварыства”, “Брацкі саюз літоўскай моладзі”.
Кантрольныя пытанні і заданні
Які характар мела сістэма адміністрацыйна
тэрытарыяльнага падзелу
Беларусі пасля яе ўключэння ў склад Расійскай імперыі? Якія адміністрацый
тэрытарыяльныя адзінкі былі сфарміраваны
Дайце характарыстыку сістэме дзяржаўнага кіравання, якая склалася
на тэрыторыі Беларусі ў канцы
XVIII–
Параўнайце прававое становішча шляхты беларускіх зямель да і па
Якія прывілеі былі захаваны за шляхтай
былі страчаны?
Растлумачце, у чым палягала сутнасць палітыкі “разбору шляхты”?
Чаму палітыка царызму адносна дробнай шляхты мела рэпрэсіўны характар?
Прааналізуйце, як змянілася становішча гарадскога насельніцтва па
сля падзелаў Рэчы Паспалітай
Якія новыя павіннасці былі ўведзены для мя
шчанства?
У чым выражалася ўзмацненне эксплуатацыі сялянства пасля далу
чэння Беларусі да Расійскай імперыі? Як змяніліся дзяржаўныя павіннасці
сялянства?
Вызначце асноўныя накірункі палітыкі царызму ў дачыненні да
Паспрабуйце растлумачыць, чым было абгрунтавана з боку царскіх
улад увядзенне мяжы яўрэйскай аселасці.
Параўнайце прававое становішча рымска
каталіцкай і ўніяцкай цэр
кваў у Расійскай імперыі
Растлумачце прычыну адрозненняў.
Растлумачце, чаму царскія ўлады захавалі на тэрыторыі Расійскай імпе
рыідзейнасць ордэна езуітаў, нягледзячы на яго роспуск па ініцыятыве папства
Якія пазіцыі ў адносінах да супрацьстаяння Расіі і Францыі займалі
прадстаўнікі палітычнай эліты былога ВКЛ напярэдадні вайны 1812 г.?
Якія характар мелі баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусі ў першы
перыяд вайны 1812 г.? Растлумачце прычыны першапачатковых перамог
французскага войска
Які характар мелі адносіны розных груп насельніцтва Беларусі да
французскіх улад на акупаванай тэрыторыі? Растлумачце прычыны і матывы
гэтых адносін.
Прааналізуйце асноўныя накірункі палітыкі французскай адміні
страцыі на землях былога ВКЛ
Вызначце характар і матывы дадзенай
Вызначце характар баявых дзеянняў на тэрыторыі Беларусі ў апошні
перыяд вайны 1812 г
Растлумачце прычыны паражэнняў французскага войска.
Якія вынікі мела вайна 1812 г. для розных груп насельніцтва
Чым можна растлумачыць ажыўленне грамадска
палітычнага жыц
ця на землях былога ВКЛ у другой палове 1810
пачатку 1820
х гг.? Якія
грамадскія арганізацыіфункцыянуюць у гэты час
Прасачыце, якзмянялася палітыка царызму ў адносінах да “поль
скага пытання” на працягу другой паловы 1810
хгг.?
Да якіх палітычных наступстваў гэта прывяло
Назавіце асноўныя накірункі апазіцыйнага руху на тэрыторыі Бела
русі ў першай палове 1820
х гг.. Якія паміж імі меліся агульныя рысы і разы
ходжанні?
Ахарактарызуйце сацыяльныя і ідэйныя асновы польскага нацыя
вызваленчага руху першай паловы 1820
х гг. Растлумачце сутнасць
ідэі шляхецкага рэвалюцыянарызму.
Хто такія дзекабрысты? Ахарактарызуйце ідэалогію і сацыяльны
склад дзекабрысцкага руху.
Вызначце прычыны і перадумовы паўстання 1830
Якія мерапрыемствы ажыццяўляліся паўстанцкімі ўладамі Польшчы
1831 гг.? Вызначце характар дадзеных мерапрыемстваў.
Якія палітычныя плыні вылучаліся сярод удзельнікаў паўстання
1830–1831
Якія тэрыторыі ахапіў паўстанцкі рух у 1830
1831 гг. у Беларусі?
Якія сацыяльныя групы насельніцтва пераважна ўдзельнічалі ў паўстанні?
Назавіце асноўныя прычыны паражэння паўстання 1830
Пакажыце асноўныя накірункі палітыкі царызму пасля падаўлення
Назавіце прычыны ўзмацнення русіфікатарскай палітыкі царызму
пасля паражэння паўстання 1830
1831 гг.
Якіясацыяльныя групы насельніцтва на тэрыторыі Беларусі найбольш
пацярпеліў выніку рэпрэсіўнай палітыкі царызму ў 1830
–1850-
я гг. і чаму?
Чым можна растлумачыць змены ў канфесійнай палітыцы царызму
–1850-
Які характар меў польскі нацыянальна
вызваленчы рух у
1830-
ягг. на тэрыторыі Беларусі?
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Фарміраванне расійскай сістэмы дзяржаўнага кіравання ў Беларусі ў
XVIII–
Шляхта Беларусі ў пачатку
Яўрэі Беларусі ў канцы
XVIII–
першай палове
Дзейнасць ордэна езуітаў на тэрыторыі Расійскай імперыі.
Землі Беларусі ва ўмовах французскай акупацыі 1812 г
Дзейнасць масонскіх арганізацый на тэрыторыі Беларусі (другая
пачатак 1820
Баявыя дзеянні на тэрыторыі Беларусі падчас паўстання 1830
1831 гг.
Ліквідацыя ўніяцкай царквы на тэрыторыі Расійскай імперыі.
эканамічнае развіццё Беларусі
Сельская гаспадарка. Крызіс феадальна
прыгонніцкай сістэмы
У першай палове
ст. сельская гаспадарка заставалася вядучай галі
ной эканомікі беларускіх зямель. У структуры землеўладання ў гэты перыяд,
як і раней, панавалі дзве формы ўласнасці:
і
. Сяляне
лічыліся толькі карыстальнікамі зямлі і абавязаны былі за права карыстання
ёю выконваць павіннасці на карысць уласніка зямлі. Акрамя таго
сяляне зна
ходзіліся ў асабістай залежнасці ад уладальніка.
У выніку падараванняў расійскім чыноўнікам часткі дзяржаўных і кан
фіскаваных шляхецкіх зямель пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, вайны 1812 г.
1831 гг. павялічылася роля буйнапамеснага землеўладання
Так, уладанні князя Вітгенштэйна ўключалі ў сябе 500тыс.дзесяцін зямлі, на
якіх працавалі 60 тыс. прыгонных сялян. Буйныя ўладанні (звыш 100 тыс. дзе
сяцін) мелі князі Радзівілы, Патоцкія, Паскевічы. Канцэнтрацыя буйнога зем
леўладання суправаджалася скарачэннем удзельнай вагі землеўладання ся
рэдняй і дробнай шляхты.
Характэрнай рысай развіцця памешчыцкай гаспадаркі дадзенага перы
яду з’яўлялася ўзрастанне яе таварнасці. Індустрыялізацыя ў Заходняй Еўропе
і звязаная з ёй урбанізацыя выклікалі павелічэнне попыту на сельскагаспа
дарчыя прадукты і адпаведна рост цэн на іх. У гэтых умовах буйныя земле
ўласнікі ўзмацнялі арыентацыю на продаж прадукцыі сваіх гаспадарак на
знешнім і ўнутраным рынку і імкнуліся да павелічэння прыбыткаў. У некато
рых буйных маёнтках сталі выкарыстоўвацца капіталістычныя метады гаспа
дарання: увядзенне травасеяння і шматпольных севазваротаў, прымяненне
ўдасканаленых сельскагаспадарчых машын (малатарні, веялкі, сечкары, сеял
кі, жнейкі), выкарыстанне працы наёмных рабочых.
Аднак большасць памешчыкаў імкнулася да павелічэння даходнасці
сваіх гаспадарак шляхам узмацнення феадальнай эксплуатацыі сялянства. Гэ
та праяўлялася ў пашырэнні фальваркаўшляхам абеззямельвання сялян, пера
насцяў. Перавага аддавалася стварэнню сярэдніх па велічыні маёнткаў з коль
касцю прыгонных 200
–500
чал., якія здаваліся ў арэнду.
Сялянства ў гэты перыяд падзялялася на дзве асноўныя групы:
(каля 70%) і
дзяржаўныя
(каля 27%). У Віленскай, Гродзенскай
і Мінскай губернях пераважала сялянскае падворнае землекарыстанне, а ў Ві
цебскай і Магілёўскай
абшчыннае. Асноўнымі формамі феадальных павін
насцяў сялян заставаліся паншчына (яе ўдзельная вага павялічвалася) і чынш.
Амаль ва ўсіх сялянскіх гаспадарках панавалі прымітыўная сельскагаспадар
чая тэхніка і трохпольныя севазвароты.
У той жа час назіраўся некаторы ўплыў таварна
грашовых адносін у ся
лянскай гаспадарцы:
павелічэнне колькасці сялян, занятых промыславай дзейнасцю (леса
распрацоўкі, сплаўныя работы, будаўніцтва і г.д.);
некаторае расслаенне сялянства: паступова вылучаюцца групы за
можных і збяднелых сялян;
з’яўленне ў гаспадарках некаторых заможных сялян удасканаленых
прылад працы, шматпольных севазваротаў.
Павышэнне таварнасці сельскай гаспадаркі Беларусі ў першай палове
ст. прывяло да змен у структуры сельскагаспадарчай вытворчасці. Пача
лося вырошчванне ў якасці таварных культур бульбы, цукровых буракоў,
У сярэдзіне
ст. назіраўся
крызіс феадальна
прыгонніцкай сістэмы
ў сельскай гаспадарцы Беларусі. Прыкметамі гэтага былі:
зніжэнне ўраджайнасці, пагалоўя жывёлы;
прагрэсіруючае разарэнне сялянскіх гаспадарак
аб чым сведчыць
пастаянны рост нядоімак сялян па дзяржаўных падатках (так, паводле дадзе
ных на 1856 г.
нядоімкі па 5 беларускіх губернях складалі 8 млн руб з агуль
най сумы нядоімак па Расійскай імперыі 23 млн руб.
зніжэнне даходнасці памешчыцкіх гаспадарак, павелічэнне колькасці
маёнткаў, якія былі закладзены ў банк і прададзены з таргоў;
узрастанне колькасці сялянскіх хваляванняў.
Прычынай гэтых з’яў была
супярэчнасць паміж аб’ектыўнымі працэ
самі паступовага ўваходжання сельскай гаспадаркі ў сістэму капіталістыч
ных таварна
грашовых адносін і захаваннем феадальных вытворчых адносін
Гэтая супярэчнасць праяўлялася ў наступным
У буйных памешчыцкіх гаспа
дарках, якія ўсё больш арыентаваліся на рынак, ствараліся аб’ектыўныя ўмо
вы для развіцця шматгаліновай вытворчасці і павышэння таварнасці шляхам
інтэнсіфікацыі працы. Аднак ва ўмовах панавання прыгоннага права паме
шчыкі лічылі найбольш аптымальным шляхам павышэння даходнасці сваіх
гаспадарак узмацненне феадальнай эксплуатацыі сялянства. Сялянскія гаспа
даркі ўцягваліся ў рынак амаль выключна з мэтай знаходжання грошай для
выплаты дзяржаўных і памешчыцкіх падаткаў. У такой сітуацыі памешчыцкія
гаспадаркі не мелі стымулаў, а сялянскія
нізацыі і рацыяналізацыі вытворчасці. Значнае павелічэнне павіннасцяў ся
лянства прыводзіла да яго разарэння, а потым, як вынік, і зніжэння даходна
сці памешчыцкіх гаспадарак.
У гэтых умовах дзяржаўныя ўлады спрабавалі змякчыць супярэчнасць
шляхам правядзення некаторых рэформ у сельскай гаспадарцы. Найбольш
значнымі сярод іх былі рэформа дзяржаўнай вёскі П.Д.Кісялёва 1837
1841 гг.
і інвентарная рэформа 1844
Рэформа дзяржаўнай вёскі 1837
1841 гг.
праводзілася па ініцыятыве
міністра дзяржаўнай маёмасці Расійскай імперыі П.Д.Кісялёва. Рэформа мела
рэформа сістэмы кіравання дзяржаўнымі сялянамі
: была адменена
арэнда дзяржаўных маёнткаў; уводзілася мясцовае самакіраванне для сялян
пад наглядам дзяржаўных органаў улады; дзяржаўныя сяляне атрымлівалі не
каторыя грамадзянскія правы: наўласнасць, заняткі гандлем;
“папячыцельская палітыка”
ўключала ў сябе арганізацыю харчовай
дапамогі сялянам, агранамічных мерапрыемстваў, пачатковага навучання для
дзяцей і медыцынскай дапамогі ў дзяржаўнай вёсцы;
люстрацыя дзяржаўных маёмасцяў
прадугледжвала пераразмерка
ванне зямельнага фонду паміж маёнткамі і сялянскімі дварамі, рэгламента
цыю сялянскіх павіннасцяў. Яна праводзілася ў два этапы: да 1844г.
хаванні фальварачна
паншчыннай сістэмы
з 1844г. па 18
шляхам па
скоранага пераводу сялян з паншчыны на аброк.
Мэтай дадзенай рэформы з’яўлялася павышэнне плацёжаздольнасці
дзяржаўнай вёскі. Вынікам яе стала змяншэнне феадальных павіннасцяў дзяр
жаўных сялян і некаторае развіццё таварна
грашовых адносін у вёсцы.
Аднак памешчыцкія сяляне не былі ахоплены дадзенай рэформай.
Спробай рэгуляцыі адносін паміж памешчыкамі і іх прыгоннымі з’явілася
ўвядзенне на падставе спецыяльнага закона 1844 г. абавязковых
гаспадарчага апісання памешчыцкіх маёнткаў
Інвентары павінны былі змя
шчаць фіксіраваныя нормы сялянскіх надзелаў і павіннасцяў, якія выконваліся
за карыстанне імі. Аднак правядзенне дадзенай рэформы праходзіла марудна.
Да 1857г. інвентары былі ўведзены толькі ў 1/10 частцы памешчыцкіх маёнткаў
да таго ж нормы інвентароў складаліся камісіямі, галоўная роля ў якіх належа
ла самім памешчыкам. Таму істотных вынікаў інвентарная рэформа не прынесла.
Такім чынам, у сельскай гаспадарцы Беларусі ў першай палове
XIX
ст. на
зіралася паступовае развіццё капіталістычных таварна
грашовых адносін. Ад
нак панаванне прыгоннага права істотна тармазіла дадзены працэс. Супя
рэчнасць паміж аб’ектыўнымі працэсамі паступовага ўваходжання сельскай
гаспадаркі ў сістэму капіталістычных таварна
грашовых адносін і захаваннем
феадальных вытворчых адносін прывяла да крызісу прыгонніцкай сістэмы.
Прамысловасць
У структуры прамысловых прадпрыемстваў дадзенага перыяду можна вы
лучыць тры тыпы: дробныя рамесныя прадпрыемствы, мануфактуры, фабрыкі.
Дробныя рамесныя
Вытворчая дзейнасць ажыццяўляецца сіламі рамеснікаў
строў, членаў іх сем’яў, невялікай колькасці чаляднікаў і вуч
няў; выкарыстоўваюцца ручныя прылады працы; спецыяліза
ваны падзел працы адсутнічае.
Вытворчая дзейнасць ажыццяўляецца калектывам рабочых, у
межах якога існуе прафесійная спецыялізацыя і звязаны з ёй
Вытворчая дзейнасць ажыццяўляецца калектывам рабочых, у
межах якога існуе прафесійная спецыялізацыя і звязаны з ёй
падзел працы; выкарыстоўваюцца машыны ў якасці асноўных
Вядучую ролю ў структуры прамысловасці адыгрывалі
дробныя рамес
ныя прадпрыемствы
. У канцы 1850
х гг. на тэрыторыі Беларусі налічвалася
каля 16,5 тыс. рамеснікаў. Большасць рамеснікаў угэты перыяд былі аб’ядна
ны ў цэхі. Аднак пашырэнне таварна
грашовых адносін прыводзіла да ўзмац
нення сацыяльнага расслаення ўнутры цэхаў. З аднаго боку, некаторыя май
стэрні перарасталі ў прадпрыемствы, на якіх працавала значная колькасць на
ёмных рабочых
з другога
незаможныя члены цэхаў нярэдка наймаліся ра
бочымі на фабрыкі і мануфактуры.
ст. павялічвалася колькасць і ўдзельная
вага ў структуры прамысловасці
мануфактурных прадпрыемстваў
. На 1861г.
налічвалася 127 мануфактур, на іх было сканцэнтравана каля
усіх рабо
чых. У разглядаемы перыяд існавалі мануфактуры двух тыпаў:
вотчынныя
належалі буйным памешчыкам, дзейнічалі пераважна ў
іх маёнтках, выкарыстоўвалася праца прыгонных сялян;
капіталістычныя
належалі купцам і мяшчанам, дзейнічалі пераваж
на ў гарадах і мястэчках, выкарыстоўвалася праца вольнанаёмных рабочых.
На пачатку
ст. большасць мануфактур з’яўляліся вотчыннымі. Ад
нак да сярэдзіны
ст. частка іх была арандавана або выкуплена купцамі і
мяшчанамі. Ствараліся новыя капіталістычныя мануфактуры. Таксама адбы
ваўся працэс узбуйнення мануфактур
буйнейшым сярод іх быў металургічны
завод князя Вітгенштэйна ў Налібоках
У 1820
я гг. на тэрыторыі Беларусі пачалося стварэнне
стваў фабрычнага тыпу
. Першымі з іх сталі суконныя заводы ў м.Хомск Ко
брынскага і м.Косава Слонімскага паветаў, якія належалі памешчыку Пус
лоўскаму. У другой чвэрці
ст. з’явіліся паравыя рухавікі на некаторых
прадпрыемствах мукамольнай, цукровай, лесапільнай, жалезаапрацоўчай і
іншых галін прамысловасці
Узнікненне фабрычных прадпрыемстваў з’яўляецца пачаткам такогаса
цыяльнага працэсу
прамысловая рэвалюцыя
, што азначае пераход ад працы,
заснаванай на ручной тэхніцы, да машыннай індустрыі, у выніку чаго пра
мысловасць пераўтвараецца ў галоўную галіну грамадскай вытворчасці. У кра
інах Заходняй Еўропы дадзены працэс адбываўся на працягу канца
XVIII–
першай паловы
стст., вынікам чаго стала фарміраванне
індустрыяльнага
На землях Беларусі ў першай палове
кі першы крок да стварэння перадумоў прамысловай рэвалюцыі. Фабрыкі ў
ст. былі невялікімі, засноўваліся на апрацоўцы мясцовай сыра
віны і складалі невялікую долю ў структуры прамысловасці.
У структуры прамысловай вытворчасці ў дадзены перыяд пераважалі
такія галіны, як суконная, папяровая, харчовая, шкляная.
Такім чынам, у першай палове
ст. на тэрыторыі Беларусі назіраў
ся працэс паступовага развіцця прамысловасці , узмацнення ў ёй ролі капіта
лістычных элементаў. Аднак панаванне феадальна
прыгонніцкіх адносін за
маруджвала гэты працэс: натуральная гаспадарка ў прыгоннай вёсцы
стрымлівала попыт на прамысловыя тавары
прымусовая праца прыгонных
сялян на прадпрыемствах была неэфектыўнай.
Гарады. Гандаль
У першай палове
ст. назіраўся хуткі рост гарадскога насельніцтва
на тэрыторыі Беларусі
з 1796 па 1861 гг. яно павялічылася з 80 да 320 тыс.чал
Да 1861 г. у гарадах пражывала каля 10% усяго насельніцтва. Самымібуйны
мі гарадамі былі Віцебск, Мінск, Магілёў, Гродна. У гарадах павялічвалася
ўдзельная вага рамесна
гандлёвага насельніцтва. Значную ролю ў гэтым ады
грала ўвядзенне мяжы яўрэйскай аселасці і прымусовае перасяленне яўрэяў з
вёсак у гарады і мястэчкі. Да сярэдзіны
ст. каля 70% гарадскога насель
ніцтва складалі яўрэі.
Развіццё прамысловасці і рост гарадскога насельніцтва стымулявалі
развіццё гандлю. Гэтаму садзейнічаў уздым цэн на хлеб у першай палове
ст. Асноўнай арганізацыйнай формай гандлёвых адносін былі
шасць з іх быліўніверсальнымі, на іх можна было гандляваць любымі тавара
мі. Самымі буйнымі былі кірмашы ў Зэльве Гродзенскай губерні, Бешанкові
чах Віцебскай губерні і Любавічах Магілеўскай губерні.
Істотнае значэннемеў таксама
разносны гандаль
. Многія га
радскія купцы скуплялі ў вёсках сельскагаспадарчую прадукцыю, сартавалі
яе, збіралі ў вялікія партыі і прадавалі аптавікам. Амаль ва ўсіх гарадах і мяс
тэчках Беларусі дзейнічалі
штотыднёвыя базары
Пашыраўся таксама
цыянарны гандаль
у штодзённа працуючых гандлёвых установах
лаўках,
крамах, карчмах, кавярнях іг.д.
Важная роля ў развіцці ўнутранага рынку і таварна
грашовых адносін на
лежала транспарту. Да сярэдзіны
ст. яго асноўным відам з’яўляўся водны,
які ажыццяўляўся па сістэме рэк і каналаў. У разглядаемы перыяд узніклі пер
шыя параходы. Іншым відам шляхоў зносін былі сухапутныя. Ажыццяўлялася
будаўніцтва гасцінцаў
Праз тэрыторыю Беларусі праляглі Маскоўска
шаўская, Пецярбургска
Кіеўская і Маскоўска
Рыжская шашэйныя дарогі.
Развіццё шляхоў зносін садзейнічала пашырэнню
знешняга гандлю
. За мя
жу з беларускіх губерняў вывозілі прадукты земляробства і жывёлагадоўлі, лес
і драўляныя вырабы, прадукцыю перапрацоўчай прамысловасці. Імпартаваліся
еўрапейскія фабрычныя тавары, металы, соль, рыба, фабрычнае абсталяванне
Такім чынам, у эканоміцы беларускіх зямель у першай палове
ст.
адбываўся працэс паступовага развіцця капіталістычных таварна
грашовых
аднак панаванне феадальна
прыгонніцкай сістэмы істотна тарма
зіла і дэфармавала яго
Да сярэдзіны
ст. у эканамічнай сістэме Беларусі
панаваў аграрны сектар; сельская гаспадарка мела пераважна натуральны
характар; у прамысловасці дамінавала дробная рамесная вытворчасць, за
снаваная на перапрацоўцы мясцовай сыравіны.
Асноўныя паняцці для засваення
Буйнапамеснае землеўладанне, дзяржаўныя сяляне, прыватнаўласніцкія
сяляне, рэформа дзяржаўнай вёскі 1837
1841 гг., рэформа сістэмы кіравання
дзяржаўнымі сялянамі, “папячыцельская палітыка”, люстрацыя, дробныя ра
месныя прадпрыемствы, мануфактуры, фабрыкі, прамысловая рэвалюцыя,
кірмашы, развозна
разносны гандаль, стацыянарны гандаль.
Кантрольныя пытанні і заданні
Які характар мела структура землеўладання на землях Беларусі ў
ст.?
Якімі фактарамі можна патлумачыць узрастанне ў першай палове
ст. ролі і значэння буйнапамеснага землеўладання?
У чым выяўлялася ўзрастанне таварнасці памешчыцкай гаспадаркі ў
ст.? Чым можна растлумачыць дадзеную з’яву?
Растлумачце, чаму, нягледзячы на аб’ектыўныя магчымасці, паме
шчыкі не былі зацікаўлены ў капіталістычнай перабудове сваіх гаспадарак.
Якія шляхі яны выкарыстоўвалі для павышэння даходнасці гаспадарак?
Які ўплыў на сялянскую гаспадарку Беларусі мелі таварна
грашовыя
адносіны ў першай палове
ст. і ў якой ступені?
Якім чынам змянілася структура сельскагаспадарчай вытворчасці на
землях Беларусі ў першай палове
Якія факты пацвярджаюцьнаяўнасць крызісу феадальна
ніцкай сістэмы ў першай палове
ст.? Якая яго галоўная прычына?
Растлумачце прычыны нізкіх тэмпаў тэхнічнай мадэрнізацыі сель
скай гаспадаркі Беларусі ў разглядаемы перыяд.
Якія рэформы ажыццяўляў царскі ўрад у сельскай гаспадарцы ў
10.
Які характар мела структура прамысловасці Беларусі ў першай палове
XIX
ст.? Чым выклікана вядучая роля дробнай рамеснай прамысловасці?
Якія змены адбываліся ў структуры мануфактурнай прамысловасці
Беларусі ў першай палове
У чым выяўляецца спецыфіка фабрычнай вытворчасці
Дзе на тэ
рыторыі Беларусі ўзнікаюць першыя фабрыкі?
13.
Растлумачце сутнасць паняцця “прамысловая рэвалюцыя”. Ці можна ў
сувязі з узнікненнем першых фабрык на тэрыторыі Беларусі ў першай палове
ст. гаварыць пра ажыццяўленне тут прамысловай рэвалюцыі?
14.
Якія галіны прамысловай вытворчасці на землях Беларусі ў разгля
даемы перыяд адыгрывалі вядучую ролю? Якімі фактарамі гэта выклікана?
Прааналізуйце магчымую сувязь паміж павольнымі тэмпамі
развіцця прамысловасці на тэрыторыі Беларусі ў першай палове
ст. і
захаваннем у гэты перыяд прыгоннага права
Якімі фактарамі можна патлумачыць рост гарадоў на тэрыторыі
Беларусі ў першай палове
Якія формы гандлю пераважалі на тэрыторыі Беларусі ў разгляда
емы перыяд? Паспрабуйце растлумачыць асаблівае значэнне кірмашоў.
Якія змены адбыліся ў транспартнай сістэме на землях Беларусі ў
ст. і як яны паўплывалі на развіццё гандлю?
19.
Які характар мела структура знешняга гандлю ў разглядаемыперыяд
Вызначце ўзровень развіцця эканомікі Беларусі ў першай палове
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Структура шляхецкага землеўладання на землях Беларусі ў першай
Сялянскія павіннасці на землях Беларусі ў першай палове
Рэформа дзяржаўнай вёскі на Беларусі: прычыны, ход
Фарміраванне фабрычнай прамысловасці ў беларускіх губернях.
Эканоміка беларускіх зямель у кантэксце заходнееўрапейскай ін
дустрыялізацыі першай паловы
Беларускі горад у першай палове
эканамічнае развіццё Беларусі
1. Аграрная рэформа 1861 г. і асаблівасці яе ажыццяўлення на тэрыторыі Беларусі.
Аграрная рэформа 1861 г. і асаблівасці яе ажыццяўлення
на тэрыторыі Беларусі
Крызіс феадальна
прыгонніцкай гаспадаркі, які стаў відавочны ў сярэ
ст., вымусіў царскі ўрад шукаць шляхі да рэфармавання вытворчых
адносін. Неабходнасць адмены прыгоннага права стала ўсведамляцца правя
чымі коламі пасля паражэння Расійскай імперыі ў Крымскай вайне 1853
1856 гг., якая паказала тэхнічную адсталасць Расіі ў параўнанні з індустрыяліза
ванымі заходнееўрапейскімі краінамі. Шляхам адмены прыгоннага права ца
рызм спадзяваўся стварыць умовы для тэхнічнай мадэрнізацыігаспадаркі імперыі
Падрыхтоўка да адмены прыгоннага права пачалася са стварэння “Са
крэтнага камітэта па сялянскіх справах” у студзені 1857 г. Урад імкнуўся па
ставіць пытанне аб правядзенні рэформы на шырокае абмеркаванне ў колах
дваранства. Першым рэгіёнам, у якім меркавалася прыцягнуць памешчыкаў
да рэалізацыі ідэі аграрнай рэформы, сталі землі Беларусі і Літвы. Тлумачыц
ца гэта тым, што памешчыкі гэтага рэгіёна былі ў большай ступені падрыхта
ваны да адмены прыгоннага права, бо іх гаспадаркі былі ўцягнуты ў таварна
грашовыя адносіны праз еўрапейскі рынак. Да вясны 1858 г. ва ўсіх губернях
Беларусі і Літвы, а да канца года
у большасці губерняў Расійскай імперыі
былі створаны
губернскія камітэты
з прадстаўнікоў дваранства, якім да
ручалася скласці праекты рэформы
19 лютага 1861 г.
расійскі імператар Аляксандр ІІ падпісаў
Маніфест
і дапасаваныя да яго “
Агульнае палажэнне
” і дадатковыя правілы, якія ілюстравалі змест аграрнай рэ
формы.Сутнасць аграрнай рэформы палягала ў наступным:
Сяляне атрымлівалі асабістую свабоду і грамадзянскія правы: яны
маглі гандляваць, набываць рухомую і нерухомую маёмасць, паступаць у на
вучальныя ўстановы і на службу, несці асабістую адказнасць перад судом
і г.д.; памешчыкі не маглі больш прадаваць і караць сялян.
Памешчыкі прызнаваліся ўласнікамі ўсёй зямлі, якая належала ім да
рэформы. Частка гэтай зямлі адводзілася для надзялення сялян у пастаяннае
карыстанне. На працягу дзевяці гадоў сяляне павінны былі выконваць за вы
дзеленыя ім надзелы павіннасці на карысць памешчыка (паншчына або
чынш). На гэты перыяд яны лічыліся
часоваабавязанымі
і не маглі пакінуць
месца свайго жыхарства без дазволу памешчыка
3) Пазямельныя адносіны паміж памешчыкамі і часоваабавязанымі ся
лянамі рэгуляваліся
ўстаўнымі граматамі
, скласці якіяў двухгадовы тэрмін
даручалася памешчыкам і спецыяльна ўведзеным для гэтага чыноўнікам
мі
равым пасярэднікам
4) Памеры надзелаў, якія адводзіліся сялянам, вызначаліся ў залежнасці
ад мясцовых умоў. У Віцебскай і Магілёўскай губернях
дзе панавала аб
шчыннае землекарыстанне, устанаўліваліся
вышэйшыя і ніжэйшыя памеры
у залежнасці ад колькасці і якасці зямлі ў пэўнай мясцовасці. Вы
шэйшы надзел складаў 4
5,5 дзесяцін, “ніжэйшы” адпаведна 1,2
1,8 дзе
сяціны на душу мужчынскага полу. У выпадку, калі дарэформенны надзел
быў большым, чым вышэйшы памер надзела, праводзіліся
лішкаў зя
млі на карысць памешчыка. У Магілёўскай і Віцебскай губернях у выніку ад
рэзкаў сяляне страцілі
25–40
% зямлі. Выкананне сялянамі павіннасцяў у аб
шчынах забяспечвала кругавая парука. У Мінскай, Гродзенскай, Віленскай і
чатырох паветах Віцебскай губерні, дзе існавала падворнае землекарыстанне,
нормы сялянскіх надзелаў не вызначаліся; за сялянамі захоўваліся тыя надзе
лы, якімі яны карысталіся да 1861 г. Адрэзкі дапускаліся, калі ў памешчыка
заставалася менш за 1/3 часткі зручных зямель
у той жа час сялянскі надзел
нельга было скараціць больш як на 1/6. Пры выкананні павіннасцяў дзейніча
ла асабістая адказнасць селяніна.
5) Сяляне атрымлівалі права выкупу ва ўласнасць вызначаных для іх
надзелаў са згоды памешчыка. Пасля ажыццяўлення выкупу часоваабавяза
ныя адносіны сялян спыняліся.
была такога памеру, каб паме
шчык, паклаўшы яе ў банк (пад 6% гадавых), мог атрымліваць прыбытак,
роўны штогадоваму чыншу з зямлі, якая перайшла ва ўласнасць селяніна. Ад
нак сяляне не мел
такой сумы грошай. Дзяржава выступала ў якасці пасярэд
ніка паміж памешчыкамі і сялянамі
пры выкупе надзелаў сяляне пав
лі заплаціць 20
–25
% ад выкупной сумы, а астатнюю частку атрымлівалі ад
дзяржавы ў выглядзе пазыкі. У выніку гэтай аперацыі сяляне павінны былі на
працягу 49 гадоў плаціць дзяржаве
выкупныя плацяжы
, якія ўключалі ў сябе
доўг і працэнты
6) Стваралася
сістэма сялянскага самакіравання
. Сяляне, якія пражы
валі на пэўнай тэрыторыі і складалі сельскую абшчыну, на агульным сходзе
выбіралі старасту, зборшчыка падаткаў і іншых службовых асоб. Некалькі
сельскіх абшчын утваралі
Валасны сход
(сход сялян пэўнай воласці)
валасную ўправу
на чале са старшынёй і
валасны суд
. У сваёй дзей
насці яны падпарадкоўваліся дзяржаўнай павятовай адміністрацыі.
Умовы правядзення аграрнай рэформы выклікалі незадаволенасць ся
лянства. У масавым парадку сяляне адмаўляліся падпісваць устаўныя грама
ты, выконваць павіннасці. Уздым сялянскага руху ў
1861–1863
гг. супаў па
часе з польскім нацыянальна
вызваленчым паўстаннем 1863
1864 гг. Дадзе
ная акалічнасць стварала для царскіх улад пагрозу масавага далучэння сялян
рыя саступкі сялянам:
адмена часоваабавязанага становішча для сялян беларускіх губерняў
1864 гг. і перавод іх на абавязковы выкуп;
змяншэнне сумы выкупных плацяжоў па розных губернях на
20–75%;
вяртанне сялянам часткі адрэзаных раней зямель; у выніку сярэднія
памеры надзелаў былых памешчыцкіх сялян Беларусі аказаліся вышэйшымі,
5,7 дзесяціны, у Расійскай
імперыі 3,3 дзесяціны.
У 1863 г. былі створаны камісіі, якія павінны былі праверыць памеры
сялянскіх надзелаў і скласці выкупныя акты. Складанне такіх актаў на тэры
торыі Беларусі было завершана ў асноўным да пачатку 1870
У 1867 г. была праведзена
рэформа дзяржаўных сялян
. Яны пераводзі
ліся з аброку на выкуп зямлі і станавіліся прыватнымі ўласнікамі зямельных
надзелаў, але выкуп для іх не быў абавязковы. Дзяржаўныя сяляне ў асноўным
захавалі свае надзелы, памеры якіх аказаліся большымі, чым у памешчыцкіх.
Такім чынам,адмена прыгоннага права ліквідавала асабістую залеж
насць сялян ад памешчыкаў і стварыла больш спрыяльныя, чым раней, умовы
для развіцця капіталістычных таварна
грашовых адносін у сельскай гаспа
дарцы і эканоміцы ў цэлым. Разам з тым асаблівасці правядзення рэформы,
накіраваныя перш за ўсё на забеспячэнне інтарэсаў памешчыкаў і дзяржавы,
абумовілі захаванне істотных феадальных перажыткаў, крыніцай якіх з’яў
лялася сялянскае малазямелле, дапоўненае ўзмацненнем падатковага ціску з
боку дзяржавы ў выглядзе выкупных плацяжоў
Сельская гаспадарка
У другой палове
ст. эканоміка беларускіх зямель захоўвала пера
важна аграрны характар. У сельскай гаспадарцы працягвала панаваць буйное
памешчыцкае землеўладанне. У другой палове 1870
х гг. памешчыкам нале
жала звыш
50
% прыдатнай зямлі, дзяржаве і царкве
звыш 10
астатнія
землі размяркоўваліся сярод сялянства. Па велічыні буйнога памешчыцкага
землеўладання Беларусь знаходзілася на адным з першых месцаў сярод рэгі
ёнаў Расійскай імперыі: на 1877 г. зямельныя ўладанні памерам звыш 500 дзе
сяцін складалі 88,6% зямельнай уласнасці. Пасля паўстання 1863
1864 гг.
адбыліся некаторыя змены ў нацыянальным складзе буйных землеўладальні
каў. На працягу 1865
1870 гг. уладанні памешчыкаў расійскага паходжання
дзякуючы падтрымцы царскага ўрада, павялічыліся ў
разы. Разам з тым
па
католікам было забаронена набываць новыя зямельныя ўладанні, а
купляць больш за 60 дзесяцін на чалавека. Яўрэям заба
ранялася мець зямлю. Гэтыя абмежаванні стрымлівалі перспектывы фарміра
вання бессаслоўнага землеўладання.
Адмена прыгоннага права паскорыла працэсы ўцягвання сельскай гас
падаркі ў рыначныя адносіны і яе тэхнічнай мадэрнізацыі. Гэтаму спрыялі
таксама працяг узрастання попыту на сельскагаспадарчую прадукцыю ў краі
нах Заходняй Еўропы
рост гарадоў, прамысловасці і чыгуначнага будаўніц
тва ў самой Беларусі і суседніх рэгіёнах Расійскай імперыі. У многіх паме
шчыцкіх і некаторых заможных сялянскіх гаспадарках сталі распаўсюджвац
ца шматпольныя севазвароты, сельскагаспадарчыя машыны. Аднак у цэлым
тэхнічная мадэрнізацыя адбывалася марудна. У буйных памешчыцкіх гаспа
дарках у гэты перыяд выкарыстоўваліся дзве асноўныя сістэмы гаспадарання:
капіталістычная
сутнасць якой палягае ў тым, што памешчыцкая
зямля апрацоўвалася наёмнымі сельскагаспадарчымі рабочымі з дапамогай
прылад працы і рабочай жывёлы ўласніка;
адпрацовачная
сутнасць якойу тым, што сяляне арандавалі частку
зямлі памешчыкаў і за гэта адпрацоўвалі на памешчыцкай зямліса сваімі
прыладамі працы і рабочай жывёлай або аддавалі памешчыкам частку сель
скагаспадарчай прадукцыі.
У многіх памешчыцкіх гаспадарках суіснавалі элементы абедзвюх сі
стэм. Элементы капіталістычнай сістэмы пераважалі ў памешчыцкіх гаспа
дарках на захадзе і ў цэнтры Беларусі, дзе землеўладальнікі традыцыйна былі
больш цесна звязаны з рынкам, а адпрацовачная сістэма
на ўсходзе.
Да 1880
х гг. асноўнай галіной сельскай гаспадаркі з’яўлялася вытвор
часць зерневых культур. Аднак сітуацыя змянілася ў выніку
сусветнага аг
рарнага крызісу 1880
–1890-
х гг.
Прычынай крызісу стаў увоз у Еўропу
таннага хлеба з ЗША, Канады, Аргенціны, Аўстраліі, што прывяло да рэзкага
падзення цэн на зерне на ўнутраных рынках еўрапейскіх краін, а таксама Расіі.
Хлебны гандаль пачаў несці вялікія страты. На землях Беларусі сітуацыя аб
вастралася таксама з прычыны тарыфнай палітыкі царскага ўрада, які, абараня
ючы інтарэсы расійскіх памешчыкаў, устанавіў для іх значна ніжэйшы тарыф
на экспарт збожжа, чым для памешчыкаў заходніх губерняў. У выніку збожжа
вая гаспадарка Беларусі не здолела прыстасавацца да новых умоў рынку і стала
стратнай. У дадзеных умовах адбывалася пераарыентацыя таварнай гаспа
даркі на новыя галіны вытворчасці. Склалася новая спецыялізацыя сельскай
гаспадаркі Беларусі, якую вызначалі такія галіны, як
малочная жывёлагадоў
(уключаючы масларобства і сыраварэнне),
бульбаводства
Аграрны крызіс 1880
–1890-
х гг. меў наступныя сацыяльна
мічныя вынікі:
разарэнне часткі памешчыцкіх гаспадарак, якія не здолелі пераарыен
тавацца на новыя ўмовы рынку. Да канца
ст. каля 57% усіх прыватна
ўласніцкіх зямель беларускіх губерняў былі закладзены ў банках, частка з іх
прадавалася з таргоў. З 1877 па 1905 гг. дваранскае землеўладанне ў беларус
кіх губернях скарацілася на 1,3 млн дзесяцін
у той жа час павялічылася зем
леўладанне заможных сялян, купцоў і мяшчан;
умацаванне капіталістычнай сістэмы гаспадарання, якая стала пану
ючай у заходніх і цэнтральных рэгіёнах Беларусі; на ўсходзе замацоўвалася
змешаная адпрацовачна
капіталістычная сістэма;
паскарэнне працэсу ўкаранення ў гаспадарках памешчыкаў і замож
ных сялян машыннай тэхнікі, насенняводства, пераходу да шматпольных се
вазваротаў з мэтай зніжэння выдаткаў вытворчасці і павелічэння прыбыткаў;
пашырэнне капіталістычнай арэнды зямлі (на 1887 г. 2,5млн дзесяцін
дваранскай зямлі знаходзілася ў арэндзе на рыначнай аснове);
узрастанне сацыяльнага расслаення сярод сялянства. У канцы XIXст.
доля гаспадарак заможных сялян складала 10% ад агульнай колькасці
сялянскіх двароў, сераднякоў
– 30
%, бедных сялян
– 60
%. Заможнае сялян
ства ўмацоўвалася за кошт куплі часткі зямель тых памешчыкаў, якія разара
ліся ў выніку крызісу. З мэтай выдачы крэдытаў сялянам для набыцця зямлі ў
1882 г. быў створаны
Сялянскі банк
У пошуках заробкаў беззямельныя і мала
зямельныя сяляне выязджалі на працу ў будаўніцтве і прамысловасці ў іншыя
рэгіёны імперыі (за паслярэформенны перыяд колькасць сялян
адыходнікаў
павялічылася ў 6,6 раза і на 1890
я гг. складала каля 300 тыс. штогод)
Пералічаныя з’явы сведчылі пра тое, што наступствы сусветнага аграр
нага крызісу 1880
–1890-
х гг. садзейнічалі развіццю капіталістычных ры
начных адносін у сельскай гаспадарцы. Аднак развіццё адбывалася павольны
мі тэмпамі, што было выклікана шэрагам фактараў:
малазямелле сялянства
. У выніку сямейных раздзелаў сялянскія гас
падаркі пастаянна змяншаліся (да 1900 г. сярэдняя колькасць зямлі на аднаго
чалавека складала ад 2,1 да 3,2 дзесяціны). Магчымасці такіх гаспадарак не
дазвалялі весці ў значных памерах таварную вытворчасць, выкарыстоўваць
удасканаленыя прылады і метады працы, набываць прамысловую прадукцыю;
захаванне абшчыны ва ўсходніх губернях
. Абшчынная сістэма не да
зваляла збяднелым сялянам цалкам парваць сувязі з вёскай і перайсці на пра
цу ў прамысловасць або будаўніцтва;
высокія дзяржаўныя падаткі для сялянства
, уключаючы выкупныя
плацяжы, што прыводзілі да збяднення большай часткі сялян.
Такім чынам, на працягу другой паловы
ст. назіралася развіццё ка
піталістычных рыначных адносін у сельскай гаспадарцы Беларусі. Асаблівы
імпульс дадзенаму працэсу быў нададзены сусветным аграрным крызісам
–1890-
х гг. У той жа час істотныя перажыткі феадалізму ў сель
скай гаспадарцы істотна тармазілі развіццё таварна
грашовых адносін, кан
сервавалі элементы натуральнай гаспадаркі з прымітыўнымі формамі гас
падарання і тэхнікі.
Прамысловасць
Адмена прыгоннага права стварыла спрыяльныя ўмовы для развіцця
прамысловасці на землях Беларусі. У другой палове
ст. можна вылучыць
чатыры асноўныя тыпы прамысловасці:рамесна
саматужная, дробнакапіта
лістычная, мануфактурная, фабрычна
прадпрыемстваў
на1900 г.
Дробнакапіталістычная
чал. пры дакладна вызна
выкарыстаннем ручных
прылад працы
дакладна вызначаным па
У гэты перыяд рост колькасці прадпрыемстваў, рабочых і аб’ёмаў вы
творчасці назіраўся ваўсіх тыпах прамысловасці . Асабліва хуткімі тэмпамі
развівалася фабрычна
заводская прамысловасць, аб’ём прадукцыі якой на
працягу 1860
1900 гг. павялічыўся ў 37 разоў. Характэрна тое, што пасля
рэформы 1861 г. у Беларусі зніклі прыгонныя фабрыкі і мануфактуры
усе
прамысловыя прадпрыемствы былі пераведзены на капіталістычны лад.
Аднак сярод фабрык пераважалі невялікія прадпрыемствы, на кожным з
якіх працавала менш за 50 чалавек. На канец
ст. на землях Беларусі на
лічвалася толькі 9 буйных прадпрыемстваў з колькасцю рабочых звыш 500
Да ліку буйнейшых фабрык у Беларусі належалі машынабудаўнічы і чыгуна
ліцейны завод Якабсона, Ліўшыца і К
º
у Мінску, льнопрадзільная фабрыка
“Дзвіна” ў Віцебску, тытунёвая фабрыка Шарашэўскага ў Гродне, папяровая
фабрыка ў Добрушы, запалкавыя фабрыкі ў Пінску і Барысаве. Таксама буй
нымі прамысловымі прадпрыемствамі з’яўляліся чыгуначныя майстэрні і дэ
по ў Пінску, Гомелі, Мінску, Віцебску.
Развіццё прамысловасці абумовіла стварэнне
акцыянерных кампаній
прамысловых груп, у якіх аб’ядноўваліся капіталы некалькіх асоб
ных уласнікаў. Паколькі канцэнтрацыя вытворчасці на землях Беларусі была не
высокай, колькасць акцыянерных кампаній на канец
У асноўным яны ствараліся ў сферы эксплутацыі гарадскіх камунікацый (на
прыклад, бельгійскае акцыянернае таварыства “Віцебскі трамвай” з 1898 г
У структуры прамысловай вытворчасці пераважалі галіны, заснаваныя
на перапрацоўцы мясцовай сыравіны. Па аб’ёмах вытворчасці дамінавалі на
ступныя прамысловыя галіны:
(пераважала вінакурства)
дрэваапра
(пераважалі запалкавая і папярова
друкарская вытворчасць),
металаапрацоўчая
(разам з чыгуначнымі майстэрнямі),
сілікатна
рамонтная
У апошняй трэці
ст. у эканамічным жыцці Беларусі значную ролю
пачалі адыгрываць
. Сярод іх вылучаліся:
банкі, заснаваныя з дапамогай мясцовага капіталу:
Віленскі камер
з аддзяленнямі ў Бабруйску, Гомелі, Гродне і Слоніме
мерцыйны банк
Беластоцкі камерцыйны банк
аддзяленні буйнейшых расійскіх банкаў:
Дзяржаўнага банка
Данскога банка
Пецярбургска
Азоўскага банка
У Беларусі, дзе пераважалі дробныя капіталістычныя і мануфактурныя
прадпрыемствы, функцыянавалі таксама невялікія банкірскія канторы, якія
займаліся крэдытнымі аперацыямі па абслугоўванні дробных прамыслоўцаў і
гандляроў. Галоўнымі сферамі ўкладання сродкаў для камерцыйных банкаў
былі гандаль, першасная апрацоўка лесу і льну.
Развіццё прамысловасці Беларусі знаходзілася пад уплывам сусветнага
эканамічнага цыкла.
Эканамічныя крызісы
1873 –
1875 гг. і 1881
1882 гг.
прывялі да скарачэння дробнай і мануфактурнай вытворчасці пры захаванні
росту ў фабрычна
заводскай прамысловасці. У 1890
я гг. назіраўся
прамысло
вы ўздым
, які ахапіў амаль усе галіны вытворчасці. Падчас яго сярэднегада
выя тэмпы прыросту прадукцыі склалі 8,2%. Удзельная вага беларускай пра
мысловасці ў прамысловасці Расійскай імперыі склала каля 5%, колькасць
–10%.
У той жа час да пачатку
ст. прамысловасць не пераўтварылася ў вя
дучы сектар эканомікі на землях Беларусі. Узровень яе развіцця быў невысокі
ў параўнанні не толькі з краінамі Заходняй Еўропы, але і з іншымі рэгіёнамі
еўрапейскай часткі Расійскай імперыі. Нягледзячы на рост фабрычна
скай вытворчасці, асноўная прамысловая прадукцыя выраблялася ў межах ра
саматужнай і дробнакапіталістычнай вытворчасці, заснаванай на пера
працоўцы мясцовай сыравіны, пры нізкім узроўні тэхнічнага забеспячэння.
Асноўнымі прычынамі маруднага развіцця буйной прамысловасці з’яўляліся:
адсутнасць сыравіны, неабходнай для буйной вытворчасці
. Перава
жала сельскагаспадарчая, лясная і мінеральная сыравіна, на базе якой праца
валі дробныя прадпрыемствы;
адсутнасць буйных капіталаў
. Асноўныя капіталаўкладанні ў пра
мысловасць ажыццяўляла мясцовае яўрэйскае насельніцтва, якое было па
збаўлена правоў на валоданне зямлёй і яе нетрамі, не мела ў сваёй большасці
значных сродкаў для заснавання буйных прадпрыемстваў і займалася ў ас
ноўным рамяством. Буйны расійскі і замежны капітал лічыў больш выгадным
для сябе ўкладанне сродкаў у гандаль і развіццё транспартнай інфра
структуры, а не ў прамысловасць;
каланіяльная палітыка царызму
, які быў зацікаўлены ў паскораным
развіцці найперш цэнтральных прамысловых раёнаў і ў захаванні Беларусі як
аграрнага прыдатку імперыі.
Такім чынам, у другой палове
ст. мела месца істотнае развіццё
прамысловай вытворчасці на землях Беларусі. Аднак у цэлым узровень яе раз
віцця ў агульнаеўрапейскім кантэксце быў невысокі.
Гарады, гандаль, транспартная сістэма
Істотным фактарам развіцця гарадоў, прамысловасці і гандлю на землях
Беларусі ў другой палове
ст. стала шырокамаштабнае
чыгуначнае
будаўніцтва
Яно ажыццяўлялася па ініцыятыве царскага ўрада, а таксама
буйнога расійскага і мясцовага капіталу. Галоўнымі матывамі будаўніцтва
з’яўляліся патрэбаў інтэнсіфікацыі гандлёвых сувязяў, а таксама ваенна
тэгічныя мэты. У 1860
–1890-
я гг. праз тэрыторыю Беларусі пралеглі на
ступныя чыгункі:
Пецярбургска
Варшаўская
(праз Гродна)
пабудавана ў 1862 г.;
Рыга
Арлоўская
(праз Дзвінск, Полацк, Віцебск)
пабудавана ў 1866 г.;
(праз Смаленск, Оршу, Мінск, Баранавічы)
пабудавана ў 1870
Роменская
(праз Вільню, Маладзечна, Мінск, Бабруйск, Жло
пабудавана ў 1871
пабудавана ў 1877 г.;
: Пінск
Гомель, Беласток
пабудаваныя ў 1882
Пецярбургска
(праз Віцебск, Оршу, Магілёў)
пабудавана з
ст. да 1902 г.
На пачатку
ст. Беларусь сярод рэгіёнаў Расійскай імперыі была на
адным з першых месцаў па насычанасці чыгункамі. Узніклі буйныя чыгунач
ныя вузлы: Мінск, Віцебск, Гомель, Орша, Брэст, Баранавічы.
З пачаткам будаўніцтва чыгунак пачала хутка памяншацца роля кірма
шовага гандлю. Усё большае значэнне набываў стацыянарны гандаль у кра
мах і лаўках. Гэта сведчыла пра тое, што рыначныя сувязі беларускіх гарадоў,
мястэчак і вёсак, а таксама Беларусі ў цэлым з іншымі рэгіёнамі Расійскай
імперыі станавіліся больш трывалымі.
У гэты час тэрыторыя Беларусі інтэгравалася ў сістэму
агульнарасій
скага рынка
. Спецыялізацыя гандлю Беларусі ў гэтай сістэме характарызава
лася перавагай вывазу сельскагаспадарчай і лясной сыравіны. Разам з тым Бе
ларусь выступала як рынак збыту прамысловых тавараў і збожжа, якія ўвозі
ліся з іншых рэгіёнаў Расійскай імперыі. Захоўваліся знешнегандлёвыя сувязі
з краінамі Заходняй Еўропы, асабліва з Германіяй. Структура экспарту і ім
парту прадукцыі ў цэлым не змянілася ў параўнанні з папярэднім перыядам
У другой палове
ст. назіраецца рост гарадоў у Беларусі. З 1860 па
1900 гг. колькасць гарадскога насельніцтва ўзрасла з 350 да 650 тыс. чалавек.
Прычынамі росту з’яўляліся развіццё прамысловасці і гандлю, хуткае чыгу
начнае будаўніцтва, ліквідацыя прыгоннай залежнасці сялян у выніку рэфор
мы 1861 г. Значнымі гандлёва
прамысловымі цэнтрамі сталі найперш гарады,
якія выступалі галоўнымі чыгуначнымі вузламі. Буйнейшым горадам Белару
сі стаў Мінск, насельніцтва якога на 1897 г. налічвала 90тыс. жыхароў. Узні
калі новыя формы транспартных камунікацый: з
явіліся конна
чыгуначныя
дарогі (конкі) у Мінску і Магілёве (1890
я гг.), трамвай у Віцебску (1898 г.
У той жа час у Беларусі не было буйных прамысловых цэнтраў. Галоў
ная прычына гэтага
спецыялізацыя беларускай прамысловасці на перапра
цоўцы мясцовай сыравіны, што абумовіла яе размяшчэнне ў асноўным у сель
ст. толькі 31% усёй пра
мысловай прадукцыі выраблялася ў гарадах.
У гарадах і мястэчках у гэты перыяд пачала фарміравацца новая сацы
яльная структура, у якой дамінуючае месца займалі сацыяльныя класы інду
стрыяльнага грамадства
буржуазія і пралетарыят (рабочы клас).
складаўся з уласнікаў гандлёвых і прамысловых капіта
лаў. Яго фарміраванне адбывалася з ліку дваран
прадпрымальнікаў, разбага
целых купцоў і мяшчан. Спецыфіка буржуазіі на беларускіх землях заключа
лася ў тым, што сярод яе пераважалі дробныя і сярэднія прадпрымальнікі.
Буржуазія была неаднароднай па нацыянальнай прыкмеце: асноўная маса два
прадпрымальнікаў дэкларавала сябе рускімі або палякамі
большасць ка
піталістаў з ліку купцоў і мяшчан былі яўрэямі.
пралетарыяту
складалі вольнанаёмныя рабочыя, якія былі па
збаўлены ўласнасці на сродкі вытворчасці і працавалі на прадпрыемствах роз
нага тыпу за пэўную заработную плату. Яго фарміраванне адбывалася за кошт
збяднелых сялян, рамеснікаў і дробных гандляроў. Асаблівасцямі структуры
рабочага класа Беларусі былі распыленасць па дробных прадпрыемствах,
нязначная ўдзельная вага занятых на буйных фабрыках, невялікая колькасць
пастаянных і кваліфікаваных рабочых. Пралетарыят таксама з’яўляўся неад
народным па нацыянальнай прыкмеце: сярод кваліфікаваных кадраў чыгунач
ных майстэрань і дэпо, тэлеграфістаў пераважалі рускія
у дробнай і рамеснай
прамысловасці, гандлі
рамонтных
работах, прамысловых прадпрыемствах
у сельскай мясцовасці
У той жа час у сацыяльнай структуры гарадскога насельніцтва вялікую
ўдзельную вагу складалі дробныя рамеснікі і гандляры, якія не належалі да
асноўных класаў капіталістычнага грамадства. Гэта было вынікам панавання
ў гарадах дробнай і рамесна
саматужнай прамысловасці.
Такім чынам, у эканоміцы беларускіх зямель у другой палове
бываўся працэс развіцця капіталістычных таварна
грашовых адносін. Аднак
ст. Беларусь заставалася аграрным краем; сельская гаспадар
ка мела ў значнай ступені натуральны характар; у прамысловасці дамінава
ла дробнакапіталістычная і рамесная вытворчасць, заснаваная на перапра
цоўцы мясцовай сыравіны. Гэта стала вынікам захавання значных феадаль
ных перажыткаў у сельскай гаспадарцы, адсутнасці на тэрыторыі Беларусі
значных рэсурсаў і капіталаў для развіцця буйной прамысловай вытворчасці,
каланіяльнай палітыкі царызму.
Асноўныя паняцці для засваення
Адмена прыгоннага права 1861 г., часоваабавязаныя сяляне, адрэзкі,
выкупныя плацяжы, воласць, рэформа дзяржаўных сялян 1867 г., адпрацовач
ная сістэма гаспадарання ў памешчыцкіх уладаннях, капіталістычная сістэма
гаспадарання ў памешчыцкіх уладаннях, сусветны аграрны крызіс 1880
х гг., фабрычна
заводская прамысловасць, акцыянерныя кампаніі, ка
мерцыйныя банкі, эканамічны крызіс, прамысловы ўздым, чыгуначнае будаў
ніцтва, агульнарасійскі рынак, буржуазія, пралетарыят.
Кантрольныя пытанні і заданні
Якія прычыны падштурхнулі царскі ўрад да правядзення аграрнай
рэформы 1861 г.?
Чаму царскі ўрад вырашыў пачаць правядзенне аграрнай рэформы з
губерняў Беларусі і Літвы?
Якія асноўныя накірункі прадугледжвала аграрная рэформа 1861 г.?
Што азначае паняцце “часоваабавязаныя сяляне”? Чаму царскі ўрад
імкнуўся павялічыць тэрмін залежнасці сялян ад памешчыкаў?
Растлумачце, з якой мэтай падчас рэформы 1861 г. праводзіліся ад
рэзкі сялянскай зямлі на карысць памешчыкаў
На якіх умовах ажыццяўляўся выкуп сялянамі зямлі ва ўласнасць?
Зякой мэтай дзяржава выступіла пасярэднікам паміж памешчыкамі і сялянамі
падчас выкупной здзелкі?
Які характар мела створаная ў выніку рэформы 1861 г. сістэма ся
лянскага самакіравання? Наколькі значнай была ступень яе самастойнасці?
Растлумачце, чаму адмена прыгоннага права ў Беларусі прайшла на
больш выгадных для сялянства ўмовах у параўнанні з іншымі рэгіёнамі Расійскай
імперыі. Якія саступкі ў адносінах да сялянства зрабіў царызм у 1863
1864 гг.?
Вызначце сутнасць і характар аграрнай рэформы 1861 г. Паразважайце
над тым, якія наступствы яна мела для далейшага эканамічнага развіцця краю.
Якую структуру мела землеўладанне на землях Беларусі ў другой
ст.? Растлумачце прычыну значнай перавагі тут буйнога паме
шчыцкага землеўладання.
Якія фактары спрыялі развіццю рыначных адносін у сельскай
гаспадарцы Беларусі ў другой палове
ст.? У чым гэта выяўлялася
Параўнайце асаблівасці капіталістычнай і адпрацовачнай форм
гаспадарання ў памешчыцкіх уладаннях. Якая з гэтых форм у большай сту
пені спрыяла ўцягванню сельскай гаспадаркі ў рыначныя адносіны?
Якую ролю ў развіцці сельскай гаспадаркі Беларусі меў сусветны
аграрны крызіс 1880
–1890-
х гг.? Як змянілася ў выніку крызісу спецыя
лізацыя сельскай гаспадаркі Беларусі?
Растлумачце, чаму ў выніку аграрнага крызісу 1880
–1890-
х гг.
адбывалася разарэнне значнай колькасці памешчыцкіх гаспадарак, якія выка
рыстоўвалі адпрацовачныя формы гаспадарання
і ўмацоўвалася капіталіс
тычная сістэма гаспадарання ў памешчыцкіх маёнтках.
Укажыце фактары, якія тармазілі працэс развіцця капіталістычных
рыначных адносін у сельскай гаспадарцы.
Растлумачце прычыны хуткага развіцця фабрычна
заводскай вы
творчасці ў канцы
ст. Чаму большасць фабрык на тэрыторыі Беларусі
былі адносна невялікімі?
Назавіце самыя буйныя прамысловыя прадпрыемствы, якія ўзніклі ў
Беларусі ў другой палове
Што такое акцыянерныя кампаніі? Якую ролю яны мелі ў развіцці
прамысловасці Беларусі ў другой палове
Які характар мела структура прамысловасці Беларусі другой паловы
ст.? Чым абумоўлена такая структура?
Якую ролю ў эканамічным развіцці Беларусі адыгрывалі банкі? Рас
тлумачце, чаму банкаўскі капітал лічыў за лепшае ўкладваць сродкі ў гандаль
і першасную апрацоўку сыравіны, а не ў развіццё прамысловасці.
Паспрабуйце растлумачыць, чаму царскі ўрад не быў зацікаўлены ў
развіцці буйной прамысловасці на землях Беларусі.
Якую ролю ў развіцці прамысловасці і гандлю Беларусі мела чыгу
начнае будаўніцтва другой паловы
ст.? Назавіце асноўныя чыгункі, пабу
даваныя ў гэты перыяд
Які чаму будаўніцтва чыгунак абумовіла змены ў структуры ганд
лю на тэрыторыі Беларусі?
Які характар мела спецыялізацыя Беларусі ў сістэме агульнарасій
Вызначце прычыны росту гарадскога насельніцтва ў другой палове
ст. Якія гарады развіваліся найбольш хуткімі тэмпамі?
Ці можна весці гаворку пра фарміраванне на землях Беларусі буй
ных індустрыяльных цэнтраў? Чым можна патлумачыць дадзеную сітуацыю?
Якія новыя сацыяльныя класы сфарміраваліся ў беларускіх гарадах і
мястэчках у другой палове
Апішыцеўзровень развіцця эканомікі Беларусі ў другой палове
ст. у цэлым і растлумачце прычыны гэтага.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Падрыхтоўка і ажыццяўленне аграрнай рэформы 1861 г. у Беларусі.
Сялянскае пытанне і паўстанне 1863
Фарміраванне сістэмы сялянскага самакіравання.
Рэгіянальная спецыялізацыя сельскагаспадарчай вытворчасці ў
Беларусі ў другой палове
Сусветны аграрны крызіс 1880
–1890-
х гг. і Беларусь.
Развіццё фабрычна
заводскай прамысловасці ў Беларусі ў другой па
Чыгуначнае будаўніцтва ў Беларусі ў другой палове
Змены ў беларускім горадзе другой паловы
палітычнае жыццё Беларусі
XIX
палітычны рух у апошняй трэці
4. Фарміраванне рабочага руху ў апошняй трэці
Паўстанне 1863 г.: перадумовы, ход, вынікі
З сярэдзіны
ст. у палітыцы царызму выявіліся некаторыя змены.
Паражэнне Расійскай імперыі ў Крымскай вайне 1853
1856 гг. выявіла эка
намічную і тэхнічную адсталасць Расіі ў параўнанні з развітымі заходнееўра
пейскімі дзяржавамі. Кіруючыя колы імперыі ўсведамлялі неабходнасць пра
вядзення рэформ у розных сферах грамадскага жыцця, накіраваных на мадэр
нізацыю грамадства, вынікам чаго стала адмена прыгоннага права ў 1861 г
Правядзенне рэформ выклікала некаторую лібералізацыю грамадска
палітычнага жыцця ў Расійскай імперыі, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі.
Яна звязвалася з пачаткам царавання новага імператара
Аляксандра ІІ
(1855–
гг.). У першыя гады яго праўлення была праведзена амністыя палітыч
ных зняволеных, якая распаўсюджвалася на былых дзекабрыстаў, удзельнікаў
паўстання 1830
1831 гг. і г.д., былі паслаблены цэнзура, абмежаванні ў ад
носінах да нацыянальных і канфесійных меншасцяў.
Падобныя рэформы выклікалі ўздым грамадскай актыўнасці ў былым
Каралеўстве Польскім і на землях былога ВКЛ. Пачынаючы з 1860 г. у Вар
шаве і іншых польскіх гарадах перыядычна адбывалісяпатрыятычныя мані
фестацыі, прысвечаныя памяці знакамітых палякаў ці прымеркаваныя да на
цыянальных памятных дат. У хуткім часе падобныя акцыі прайшлі і ў гарадах
на землях былога ВКЛ. Асноўнымі ўдзельнікамі маніфестацый былі інтэлі
генцыя, студэнцкая і вучнёўская моладзь, каталіцкае духавенства, прадстаў
нікі сярэдніх слаёў польскамоўнага гарадскога насельніцтва. У грамадскай
думцы ўзніклі спадзяванні на аднаўленне аўтаноміі Каралеўства Польскага.
На мяжы 1850
–1860-
х гг. аўтанамісцкія настроі актывізаваліся і ся
род грамадскай эліты на землях былога ВКЛ. Цэнтрам руху за аўтаномію да
дзеных зямель сталі
Віленскі музей старажытнасцяў
і створаная пры ім Ар
хеалагічная камісія (створаны ў 1855 г.). Найбольш актыўнымі дзеячамі гэта
га руху з’яўляліся
” (рэдактар
А.Кіркор), які выдаваўся з канца 1850
х гг. Палітычным
адлюстраваннем дзейнасці руху сталі праекты рэфармавання грамадства, ад
расаваныя расійскаму імператару Аляксандру ІІ
Аднак царскі ўрад адмаўляў ідэю палітычнай аўтаноміі як зямель было
га ВКЛ, так і Польшчы. На мяжы 1850
–1860-
х гг. палітыка частковых са
ступак мясцовым элітам спалучалася з рэпрэсіямі ў адносінах да ўдзельнікаў
польскага нацыянальнага руху. Так, у красавіку 1861 г. у Варшаве была рас
страляна дэманстрацыя, загінула больш за 100 чалавек. Няздольнасць царска
га ўрада вырашыць “польскае пытанне” садзейнічала радыкалізацыі грамад
скага руху ў Польшчы і на землях былога ВКЛ
1861–
1863 гг. сфармірава
лася сетка падпольных арганізацый польскага нацыянальна
вызваленчага ру
ху, якія ставілі сваёй мэтай аднаўленне незалежнасці Рэчы Паспалітай шля
У межах польскага нацыянальна
вызваленчага руху ў гэты перыяд вы
лучаліся дзве плыні
купцы, частка інтэлігенцыі,
частка інтэлігенцыі, студэнц
кая і вучнёўская моладзь, част
Праграма нацыянальна
дзяржаўнага будаўніцтва
аднаўленне незалежнасці
Рэчы Паспалітай у межах
з захаваннем прывілеяў для
шляхты; захаванне ў асноў
ным існуючай сацыяльна
Летам 1862 г. у Вільні з мэтай падрыхтоўкі да паўстання ў краі быў
Літоўскі правінцыйны камітэт
(ЛПК). Фармальна ён быў паднача
лены Цэнтральнаму нацыянальнаму камітэту ў Варшаве. У ЛПК уваходзілі
прадстаўнікі як “чырвоных”
так і “белых
, аднак перавага належала “чырво
ным” на чале з
Канстанцінам Каліноўскім
. ЛПК займаўся стварэннем мясцо
вых падпольных арганізацый, зборам грошай і зброі для арганізацыі паўстан
ня, правядзеннем прапаганды сярод насельніцтва. Друкаванымі выданнямі
ЛПК былі падпольныя газеты “
Мужыцкая праўда
” (на беларускай мове, вый
шла 7 нумароў) і “
Сцяг свабоды
” (на польскай мове, выйшла 3 нумары). Вы
данне беларускамоўнай “Мужыцкай праўды” было абумоўлена імкненнем
“чырвоных” прыцягнуць беларускае сялянства да паўстання на хваліўздыму
сялянскага руху пасля аграрнай рэформы 1861 г. На старонках выдання шы
рока асвятлялася сацыяльная праблематыка, асуджаліся метады правядзення
царскім урадамаграрнай рэформы.
У студзені 1863 г. у Польшчы пачалося
ўзброенае паўстанне
. Цэн
тральны нацыянальны камітэт 22 студзеня 1863 г. абвясціў сябе
Часовым на
цыянальным урадам
і выдаў Маніфест, у якім змяшчаўся заклік да паўстання,
абвяшчаліся аднаўленне Рэчы Паспалітай, свабода і роўнасць усіх грамадзян
незалежна ад сацыяльнага і нацыянальнага паходжання. Да Маніфеста далу
чаліся два зямельныя дэкрэты, паводле якіх прадугледжваліся скасаванне ўсіх
феадальных павіннасцей для сялян, пераход ва ўласнасць сялян надзелаў, якія
знаходзіліся ў іх карыстанні, перадача беззямельным сялянам невялікіх надзе
лаў за кошт дзяржаўных маёнткаў.
У хуткім часе паўстанне распаўсюдзілася на землі Беларусі і Літвы.
лютага 1863 г. ЛПК выдаў адозву да насельніцтва з заклікам падтрымаць
паўстанне, абвясціў аб падпарадкаванні Часоваму нацыянальнаму ўраду ў
Польшчы і аб падтрымцы яго праграмы. ЛПК быў пераўтвораны ў
правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі
на чале з К.Каліноўскім. Да вясны 1863г.
на тэрыторыі Літвы, а таксама заходняй і цэнтральнай часткі Беларусі былі
створаны падпольныя органы ўлады і паўстанцкія атрады. Пачаліся сутычкі
паўстанцаў з царскімі войскамі і паліцыяй.
Асноўную масу паўстанцаў складалі прадстаўнікі дробнай і сярэдняй
шляхты, студэнцкая і вучнёўская моладзь. Каля 20% паўстанцаў складалі
. Арганізатары паўстання спрабавалі пашырыць яго геаграфію на ўсход
і поўнач: у красавіку 1863 г. паўстанцкі атрад на чале з Л.Звяждоўскім пры
падтрымцы студэнтаў мясцовага земляробчага інстытута на адзін дзень заняў
Горкі; напрыканцы красавіка атрад на чале з З.Серакоўскім спрабаваў ажыц
цявіць рэйд на тэрыторыю Латвіі, аднак быў разбіты расійскімі войскамі ў
бітве каля Біржаў. Вясна 1863 г. стала часам найбольшага ўздыму паўстання.
8 мая 1863г. каля в. Мілавіды адбыўся буйнейшы бой паміж паўстанцамі і
расійскімі войскамі.
Ход паўстання суправаджаўся суперніцтвам у лагеры паўстанцаў паміж
“чырвонымі” і “белымі”
у студзені
сакавіку 1863 г. перавага ў кіраўніцтве
паўстаннем належала “чырвоным”
у сакавіку 1863 г. вядучая роля перайшла
. Адлюстраваннем гэтага стала замена Часовага правінцыйнага
ўрада Літвы і Беларусі на чале з К.Каліноўскім
Аддзелам кіравання правінцы
ямі Літвы
на чале з прадстаўніком “белых”
Якубам Гейштарам
. З чэрвеня
1863 г. перавага зноў пераходзіць да “чырвоных”
у ліпені Аддзел кіравання
правінцыямі Літвы ўзначальвае К.Каліноўскі.
На падаўленне паўстання царскія ўлады накіравалі 200
тысячнае войска.
У маі 1863 г. віленскім генерал
губернатарам быў прызначаны
М.Мураўёў
, які
атрымаў за сваю жорсткасць мянушку “Вешальнік”. Адміністрацыя М.Му
раўёва
з аднаго боку
праводзіла рэпрэсіі супраць паўстанцаў, з другога
шы
рока выкарыстоўвала сацыяльную дэмагогію з мэтай прыцягнення на свой бок
сялянства. Афіцыйная прапаганда сцвярджала, што паўстанне арганізавалі поль
скія паны з мэтай аддзялення ад Расіі, каб аднавіць прыгоннае права. Таксама шы
рока выкарыстоўвалася рэлігійнаярыторыка: абвяшчалася, што паўстанцы
толікі імкнуцца знішчыць праваслаўе ў краі. Па ініцыятыве адміністрацыі М.Му
раўёва былі перагледжаны ўмовы аграрнай рэформы 1861 г. на карысць сялян.
Такая палітыка прынесла свае вынікі. Да восені 1863 г. паўстанцкія атра
ды на тэрыторыі Беларусі былі ліквідаваны
да канца года спынілася партызан
ская дзейнасць на тэрыторыі Літвы. Летам 1864 г. паўстанне было задушана ў
Польшчы. На Беларусі апошняя падпольная арганізацыя была ліквідавана летам
1864 г. у Навагрудку. Некаторыя ўдзельнікі паўстання эмігравалі.
Падаўленне паўстання суправаджалася жорсткімі рэпрэсіямі супраць
яго ўдзельнікаў. У Літве і Беларусі 128 чалавек, у тым ліку К.Каліноўскі, былі
пакараны смерцю, больш як 850 сасланы на катаргу, больш як 760 аддадзена
ў арыштанцкія роты, 12,5 тыс. чалавек выселена. Сядзібы рэпрэсіраваных і эмі
граваўшых удзельнікаў паўстання разбураліся, а маёмасць канфіскоўвалася.
Да ліку асноўных прычын паражэння паўстання належаць
слабая матэрыяльна
тэхнічная і арганізацыйная падрыхтоўка паў
адсутнасць скаардынаванага кіраўніцтва паўстаннем і наяўнасць сур’
ёзных рознагалоссяў сярод лідараў паўстання
істотная перавага царызму ў матэрыяльных і людскіх рэсурсах у па
раўнанні з польскай паўстанцкай уладай;
вузкасць сацыяльнай базы паўстання. Асноўную масу паўстанцаў
складала дробная і сярэдняя шляхта
сялянства ў адносінах да паўстання было
настроена пераважна індыферэнтна або варожа, што тлумачылася абмежава
насцю аграрнай праграмы паўстанцкіх улад
неўмяшанне заходніх дзяржаў у ход узброенай барацьбы, на што спа
дзяваліся паўстанцы.
Характар паўстання выклікае розныя ацэнкі гісторыкаў. Сярод іх мож
на вылучыць два асноўныя падыходы:
1) паўстанне 1863
1864 гг. па сваёй сутнасці было
кратычнай рэвалюцыяй
, паколькі было накіравана супраць самадзяржаўя,
рэшткаў прыгонніцтва і саслоўнай няроўнасці, тым самым імкнулася ства
рыцьумовыдля больш хуткага развіцця капіталістычных адносін у эканомі
цы і дэмакратызацыі палітычнай сістэмы;
2) паўстанне 1863
1864 гг. па сваёй сутнасці было
шляхецкім нацыя
вызваленчым паўстаннем
, галоўнай мэтай якога было аднаўленне Рэ
чы Паспалітай у форме або нацыянальнай польскай дзяржавы
або федэрацыі
Польшчы і Літвы
Беларусі; планы сацыяльных пераўтварэнняў хаця і прысутні
чалі ў праграмах паўстанцаў, аднак не мелі ў іх вызначальнай ролі.
Палітыка царызму на тэрыторыі Беларусі
ў апошняй трэці
Пасля падаўлення паўстання 1863
1864 гг. на тэрыторыі Беларусі
ўзмацніліся рэпрэсіі. Галоўнай мэтай мерапрыемстваў, якія праводзілі царскія
з’яўлялася паслядоўная русіфікацыя краю. Можна вылучыць наступ
ныя накірункі палітыкі царызму ў апошняй трэці
русіфікацыя землеўладання
Зямельныя ўладанні ўдзельнікаў паў
стання канфіскаваліся і па сімвалічных коштах прадаваліся расійскім чыноў
нікам. Землеўладальнікам каталіцкага веравызнання забаранялася купляць і
арандаваць землю, а для сялян
католікаў устанаўлівалася максімальная норма
зямельнай маёмасці
60 дзесяцін на адну гаспадарку. У выніку ў структуры
памешчыцкага землеўладання істотна ўзрасла ўдзельная вага расійскіх ула
хаця ў цэлым па
ранейшаму колькасна пераважала мясцовае
“польскае” землеўладанне;
русіфікацыя адміністрацыйнай сістэмы
Пасля паўстання адбылася
“чыстка” мясцовага адміністрацыйнага апарату. Многія мясцовыя кадры пе
раводзіліся на працу ў цэнтральныя расійскія губерні, а на іх месца запраша
ліся расійскія чыноўнікі
аднаўленне палітыкі “разбору шляхты”
дыскрымінацыйная палітыка ў дачыненні да рымска
каталіцкай
Былі зачынены ўсе каталіцкія кляштары, а таксама многія касцёлы.
Часам касцёлы пераўтвараліся ў праваслаўныя храмы. У некаторых мясцова
сцях адбываліся спробы прымусовага пераводу католікаў у праваслаўе. Аднача
сова разгарнулася масавае будаўніцтва праваслаўных храмаў. Праваслаўная цар
ква атрымлівала ад дзяржавы вялікую матэрыяльную і маральную падтрымку;
дыскрымінацыйная палітыка ў адукацыйнай сферы
У 1864 г. быў
зачынены Горы
Горацкі земляробчы інстытут за падтрымку студэнтамі паў
стання. Скарацілася колькасць сярэдніх і пачатковых навучальных устаноў.
За тымі адукацыйнымі ўстановамі, што засталіся, быў узмоцнены паліцэйскі і
царкоўны кантроль. Адзінай мовай выкладання ў школах стала руская;
узмацненне ідэалагічнай працы сярод насельніцтва
Умацоўвалася
, цэнтрамі прапаганды якой выступалі праваслаўная
царква, школа і афіцыйны друк. З мэтай абгрунтавання “гістарычных правоў”
Расіі на беларускія землі ажыццяўляліся шматлікія археаграфічныя, этнагра
фічныя, археалагічныя і іншыя даследаванні.
У выніку праведзеных мерапрыемстваў узмацніўся рэпрэсіўны харак
тар дзяржаўнай улады, умацаваліся пазіцыі рускага дваранства і чыноўніцтва
ў розных сферах грамадскага жыцця Беларусі. Уплыў польскай шляхты знач
на зменшыўся ў сістэме адміністрацыі і культуры, аднак яна захавала дастат
кова моцныя пазіцыі ў сферы землеўладання.
У агульнаімперскім маштабе палітыка ўрада цара Аляксандра ІІ была
накіравана на захаванне абсалютысцкай сістэмы
аднак пры гэтым неабходна
было некалькі прыстасаваць яе да новых сацыяльна
эканамічных умоў. З гэтай
мэтай у 1860
–1870-
я гг. быў праведзены шэраг рэформ у розных сферах
грамадскага жыцця. На тэрыторыі Беларусі, улічваючы абставіны, якія скла
ліся пасля паўстання 1863
1864 гг., рэформы былі праведзены са спазненнем
і не ў поўным аб’ёме. Найбольш значнымі былінаступныя рэформы
Земская рэформа 1864 г
Паводле яе
у губернях і паветах стваралася
сістэма органаў мясцовага самакіравання
губернскія і павятовыя земствы з
прадстаўнікоў розных саслоўяў, якія займаліся пытаннямі мясцовай гаспадар
кі, аховы здароўя, народнай адукацыі і г.д. На тэрыторыі Беларусі рэформа не
была праведзена да 1911 г.
Гарадская рэформа 1870 г
на беларускіх землях праведзена ў 1876г.
Паводле яе, у гарадах ствараліся ўсесаслоўныя органы грамадскага самакіра
. Выбары праходзілі на аснове
маснага цэнзу
. У беларускіх гарадах, дзе большасць насельніцтва складалі
яўрэі, былі ўведзены абмежаванні для гэтай катэгорыі гара
джан. Яны мелі права займаць толькі 1/3 частку месцаў у органах гарадскога
самакіравання, а паводле Гарадавога палажэння 1892 г.
толькі 1/10 частку.
У кампетэнцыі гарадскіх дум і ўпраў былі пытанні развіцця прамысловасці і
арганізацыі адукацыі і медыцынскага абслугоўвання
утрымання па
жарнай аховы, паліцыі і казармаў. Думы і ўправы не мелі органаў выканаўчай
улады і падпарадкоўваліся губернатарам і міністру ўнутраных спраў.
Судовая рэформа 1864 г.
Паводле яе, ліквідаваліся саслоўныя суды і
ствараліся новыя ўсесаслоўныя органы судовай улады:
судовыя палаты
глядалі апеляцыі і займаліся палітычнымі справамі, абслугоўвалі некалькі гу
акруговыя суды
дзейнічалі на ўзроўні губерні
міравыя суды
нічалі на ўзроўні павета
Суд станавіўся адкрытым, публічным і незалежным ад урада. Ствараўся
і
прысяжных засядацеляў
, а для засведчання розных
юрыдычных актаў уводзілася пасада
натарыуса
. Усе справы разглядаліся ў
прысутнасці абвінавачанага, сведкаў і публікі, друкаваліся ў газетах. На тэрыто
рыі Беларусі судовая рэформа пачалася ў 1872 г. з увядзеннем міравых судоў
Акруговыя суды, пракуратура і інстытут прысяжных засядацеляў былі ство
раны толькі ў 1882 г. У адрозненне ад расійскіх губерняў, дзе суддзяў выбі
ралі земствы, на беларускіх землях яны прызначаліся міністэрствам юстыцыі.
Ваенная рэформа 1874 г.
Паводле яе, адмянялася сістэма рэкруцкіх
набораў. Была ўведзена
абавязковая вайсковая павіннасць
для ўсіх асоб муж
чынскага полу, якія дасягнулі 20
гадовага ўзросту. Уводзіўся скарочаны тэрмін
службы: для сухапутных войскаў
6 гадоў службы і 9 гадоў запасу, для флоту
7 гадоў службы і 3 гады запасу. Для асоб, якія мелі адукацыю, тэрмін службы
значна скарачаўся (напрыклад, для асоб з вышэйшай адукацыяй
Адукацыйная рэформа 1864 г.
Адукацыйная сістэма набывала ўсеса
слоўны характар. Асновай сярэдняй адукацыі станавіліся гімназіі, якія дзейні
чалі на платнай аснове. У сістэме пачатковай адукацыі грамадскім арганіза
цыям і прыватным асобам дазвалялася па ўзгадненні з уладамі адкрываць
класныя вучылішчы.
–1870-
х гг. у пэўнай ступені садзейнічалі развіццю ка
піталістычных адносін і фарміраванню элементаў грамадзянскай супольнасці.
На тэрыторыі Беларусі яны мелі абмежаваны эфект у выніку дзеяння тут рэ
жыму выключных законаў і недаверу да мясцовага насельніцтва
Падчас царавання наступніка Аляксандра ІІ
Аляксандра ІІІ
(1881–
1894
гг.
і ў першыя гады царавання
Мікалая ІІ
(1894–1917
гг.) у палітыцы
расійскіх улад узмацняецца рэакцыйны накірунак. У 1880
–1890-
я гг.
ажыццяўляецца шэраг мерапрыемстваў, накіраваных на ўмацаванне абсалю
тысцкай дзяржаўнай улады і прывілеяванага становішча дваранства. Гэтыя
мерапрыемствы атрымалі назву
контррэформы
Судовыя контррэформы 1887
1889 гг.
Паводле іх, быў зменены
цэнз для выбрання прысяжных засядацеляў у судзе з мэтай павелічэння коль
касці прадстаўнікоў ад дваран. Заканадаўча замацоўвалася абмежаванне паў
намоцтваў суда прысяжных у вядзенні шэрагу судовых спраў (асабліва тых,
якія датычыліся супраціўлення ўладам) і абмежаванне публічнасці судоў.
Закон аб земскіх начальніках 1889 г.
Паводле яго, скасоўваўся ін
стытут міравых судоў. Замест іх судовая ўлада ў паветах у адносінах да ся
лянства ажыццяўлялася
земскімі начальнікамі
, якія прызначаліся з ліку
мясцовага дваранства. Інстытут земскіх начальнікаў быў уведзены ў Магі
лёўскай, Віцебскай і Мінскай губернях у 1900 г. У Віленскай і Гродзенскай
губернях ён не ўводзіўся, паколькі сярод мясцовага дваранства пераважала
каталіцкая шляхта, якой царскі ўрад не аказваў даверу.
“Цыркуляр аб кухарчыных дзецях” 1887 г.
Паводле яго, забараняўся
прыём у гімназіі дзяцей ніжэйшых катэгорый насельніцтва: фурманаў, пра
чак, дробных крамнікаў і г.д.
Гарадская контррэформа 1892 г.
Паводле яе, ніжэйшыя слаі гарад
скога насельніцтва адхіляліся ад удзелу ў выбарах у органы гарадскога сама
абмяжоўвалася прадстаўніцтваяўрэяў у думах і ўправах .
Такім чынам, у апошняй трэці
ст. палітыка царызму была накіра
вана перадусім на ўмацаванне абсалютысцка
бюракратычнай дзяржаўнай
сістэмы. На землях Беларусі спецыфіка палітыкі праяўлялася ў арыентацыі
на паслядоўную русіфікацыю краю з дапамогай рэжыму выключных законаў,
устаноўленага пасля падаўлення паўстання 1863
Грамадска
палітычны рух у апошняй трэці
Падаўленне паўстання 1863
1864 гг. прывяло да заняпаду грамадска
палітычнага руху на тэрыторыі Беларусі. У грамадскім жыцці значна ўзмацні
ліся паліцэйскі кантроль і цэнзура. На тэрыторыі Беларусі адсутнічалі не
залежныя ад дзяржавы грамадскія арганізацыі і перыядычныя выданні (да
1886 г.). У асяроддзі каталіцкай шляхты адбываўся заняпад ідэй польскага на
вызваленчага руху. Пануючымі сталіпогляды аб неабходнасці і
непазбежнасці супрацоўніцтва з царызмам
У першае дзесяцігоддзе пасля падаўлення паўстання 1863
1864 гг. на
Беларусі адсутнічалі арганізацыі, якія б дэкларавалі барацьбу з царызмам. Іх
адраджэнне пачалося з сярэдзіны 1870
х гг. У аснову ідэалогіі гэтых аргані
зацый былі пакладзены ідэі
сацыяльнай рэвалюцыі
. Галоўнымі накірункамі
рэвалюцыйнага руху ў апошняй чвэрці
ст. сталі народніцтва і марксізм.
агульнарасійскі грамадскі рух апошняй трэці
XIX–
чатку
стст.
які сфарміраваўся ў асяроддзі апазіцыйна настроенай інтэліген
цыі. Вылучаюць два асноўныя тыпы народніцтва: рэвалюцыйнае і ліберальнае
рэвалюцыйнага народніцтва
грунтавалася на палітычных тэо
рыях расійскіх радыкальных палітычных дзеячаў сярэдзіны
другой паловы
А.Герцэна, М.Бакуніна, М.Чарнышэўскага, П.Лаўрова
. Сацыяль
ны ідэал рэвалюцыйнага народніцтва
, пад якім разумеецца гра
мадскі лад, заснаваны на роўнасці іпанаванні калектыўнай уласнасці на
асноўныя сродкі вытворчасці. Магчымасць пераходу да сацыялізму бачылася
ў наяўнасці аб’ектыўных сацыяльна
эканамічных перадумоў
уфункцыяна
ванні сялянскай абшчыны (традыцыі абшчыннага самакіравання, перыядыч
ныя перадзелы зямлі). Капіталізм разглядаўся рэвалюцыйнымі народнікамі як
штучнае ўтварэнне, якое насаджаецца дзяржаўнай уладай для павелічэння
даходаў кіруючай эліты. Пераход да сацыялістычнага грамадства звязваўся з
народнай рэвалюцыяй, якая павінна знішчыць самадзяржаўе, устанавіць
дэмакратычны палітычны лад і стварыць умовы для вырашэння карэнных
сацыяльных пытанняў. У падрыхтоўцы рэвалюцыі галоўнай рухаючай сілай
павінна стаць прагрэсіўная інтэлігенцыя.
Шырокае распаўсюджанне рэвалюцыйна
народніцкага руху сярод інтэ
лігенцкай моладзі ў гарадах Расійскай імперыі адносіцца да 1870
х гг. Асноў
ным метадам дзейнасці рэвалюцыйных народнікаў першапачаткова з’яўлялася
хаджэнне ў народ
” –
правядзенне прапагандысцкай працы сярод народных
мас пад выглядам сельскіх спецыялістаў, вандроўнікаў і г.д. з мэтай пазбаў
лення народа ад укаранёных сацыяльных стэрэатыпаў і забабонаў, распаўсю
джання крытычных адносін да рэчаіснасці і такім чынам падрыхтоўкі да рэва
люцыйных дзеянняў. У 1876 г. з некалькіх рэвалюцыйна
народніцкіх гурткоў
утварылася арганізацыя “
Зямля і воля
”. У другой палове 1870
х гг. гурткі “Зям
лі і волі” ўзнікаюць у буйнейшых гарадах Беларусі. У іх уваходзілі пераважна
прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі шляхецкага або мяшчанскага паходжання.
“Хаджэнне ў народ” скончылася няўдачай: сяляне не зразумелі ідэй рэ
валюцыянераў, а царызм узмацніў рэпрэсіі. У выніку сярод рэвалюцыйных
народнікаў узніклі рознагалоссі, якія завяршыліся расколам “Зямлі і волі” на
дзве арганізацыі
– “
Чорны перадзел
” (1879 – 1881
гг.) і “
Народную волю
1882 гг.). “Чорны перадзел” працягваў традыцыі “Зямлі і волі”
туючыся на правядзенне актыўнай асветніцка
прапагандысцкай дзейнасці ін
тэлігенцыі сярод народных мас. Прадстаўнікі “Народнай волі” імкнуліся на
блізіць сацыяльную рэвалюцыю шляхам тэрарыстычных актаў супраць прад
стаўнікоў дзяржаўнай улады.
На тэрыторыі Беларусі большасць рэвалюцыйна
народніцкіх гурткоў
далучылася да “Чорнага перадзелу”. У Мінску была заснавана цэнтральная
друкарня арганізацыі
і некаторы час тут знаходзілася кіраўніцтва “Чорнага
перадзелу” на чале з
Г.Пляханавым
і
А.Бонч
Асмалоўскім
. Аднак у 1881 г.
гурткі чорнаперадзельцаў былі выкрыты паліцыяй
многія іх дзеячы зняволе
ны, а кіраўнікі на чале з Г. Пляханавым апынуліся ў эміграцыі. З гэтага мо
манту пачаў узрастацьуплыў “Народнай волі”. У 1882 г. была створана “
Заходняя арганізацыя Народнай волі
” з цэнтрам у Вільні. Кульміна
цыйным момантам дзейнасці “Народнай волі”стала
забойства цара Аляксан
1 сакавіка 1881 г., якое здзейсніў выхадзец з Беларусі
У выніку царскіх рэпрэсій на працягу 1881
– 1882
гг. арганізацыі “Народнай
волі” былі разгромлены.
У 1880
першай палове 1890
х гг. рэвалюцыйнае народніцтва пера
кі рэвалюцыйна
народніцкай арыентацыі ў беларускіх гарадах, пераважна ся
род навучэнскай моладзі, а таксама сярод беларускіх студэнтаў у Пецярбург
скім універсітэце.Сярод апошніх фарміраваліся ідэі аб неабходнасці спалу
чэння задач сацыяльнай рэвалюцыі з вырашэннем беларускага нацыянальнага
пытання. У 1884 г. у Пецярбургу ўзнікла
Беларуская сацыял
рэвалюцыйная
група “Гоман”
, якую ўзначальвалі беларускія студэнты А.Марчанка, Х.Рат
нер, М.Стацкевіч, У.Крупскі. Група выдавала часопіс з аднайменнай назвай
усяго выйшла 2 нумары. Гоманаўцы лічылі неабходным аб’яднаць усе рэва
люцыйныя сілы Расійскай імперыі для звяржэння самадзяржаўя. Яны ўпер
шыню ў гісторыі Беларусі заявілі аб існаванні самастойнай беларускай нацыі.
Зыходзячы з прынцыпу раўнапраўя ўсіх народаў, гоманаўцы абвяшчалі права
беларускага народа на нацыянальную дзяржаўнасць. У сваёй праграме яны
даводзілі неабходнасць пераўтварэння Расійскай імперыі ў федэрацыю сама
стойных рэспублік, адной з якіх павінна стаць Беларусь. Гоманаўцы спрабава
лі абвясціць сябе цэнтрам усіх народніцкіх арганізацый Беларусі, але ства
рыць адзіную арганізацыю не здолелі. У выніку царскіх рэпрэсій група “Го
ман” спыніла сваё існаванне.
У другой палове 1890
х гг. назіраецца адраджэнне рэвалюцыйна
ніцкага руху. У 1901
– 1902
гг. у выніку аб’яднання рэвалюцыйна
кіх гурткоў у Расійскай імперыі ўзнікла
Партыя сацыялістаў
рэвалюцыяне
(ПСР). На працягу 1902
1904 гг. арганізацыі партыі аформіліся ў боль
шасці значных гарадоў Беларусі і Літвы. У 1904 г. адбылося іх аб
яднанне ў
Заходнюю абласную арганізацыю ПСР
Ва ўмовах крызісу рэвалюцыйнага народніцтва ў 1880
–1890-
я гг.
фарміруецца г.зв.
ліберальнае народніцтва
. Яго асноўныя ідэйна
ныя палажэнні:
ідэя мірнага эвалюцыйнага пераўладкавання грамадства ў дэмакра
тычным накірунку;
сцвярджэнне ў якасці ідэалу сацыяльнага ўладкавання гарманічнага
спалучэння свабоды асобы і грамадскай салідарнасці;
абвяшчэнне інтэлігенцыі галоўнай рухаючай сілай і каталізатарам
грамадскага прагрэсу;
тэорыя “малых спраў
”, якая тлумачыла неабходнасць выканання ін
тэлігенцыяй “абавязку перад народам” праз сумленныя адносіны да ўласных
прафесійных абавязкаў. Тэорыя і практыка “малых спраў” акцэнтавалі ўвагу
на неабходнасці правядзення канкрэтных мерапрыемстваў, накіраваных на
карысць народных мас, у эканамічнай і сацыяльна
культурнай сферы.
На тэрыторыі Беларусі цэнтрам прапаганды ліберальнага народніцтва
стала першая легальная недзяржаўная газета “
Минский листок
” (1886 –
1902 гг.)
Як легальнае выданне, газета вымушана была выказваць ліберальныя ідэі вель
мі асцярожна. У “Минском листке” прапагандаваліся ідэі асветы і распаўсю
джання сацыяльна значных ведаў
пры гэтым звярталася ўвага на тое, што
яны павінны спалучацца з канкрэтнымі дзеяннямі па паляпшэнні жыцця народа.
я гг. на землях Беларусі склаўся новы накірунак грамадска
тычнага руху
. Як накірунак еўрапейскай сацыяльна
палітычнай
думкі марксізм пачаў фарміравацца ў сярэдзіне
ст. у творчасці нямецкіх
палітычных дзеячаў і навукоўцаў
Карла Маркса
і
Фрыдрыха Эн
. З другой паловы
ст. ён пераўтварыўся ў шырокі грамадска
палітычны рух, які ахапіў большасць краін Еўропы, а затым распаўсюдзіўся і
на іншых кантынентах. У аснове сацыяльна
палітычнай ідэалогіі марксізму
знаходзіліся наступныя ідэі:
сацыяльным ідэалам абвяшчаецца
, што павінен
прыйсці на змену капіталізму як заканамерны вынік развіцця апошняга;
пераход ад капіталізму да сацыялізму павінен адбыцца шляхам абу
моўленай аб’ектыўнымі фактарамі
сацыялістычнай рэвалюцыі
, галоўнай ру
хаючай сілай якой з’яўляецца рабочы клас; у выніку сацыялістычнай рэвалю
цыі рабочы клас павінен атрымаць палітычную ўладу і ажыццявіць сацыяль
ныя пераўтварэнні
У другой палове 1880
першай палове 1890
х гг. у буйнейшых гара
дах Беларусі ўзнікалі марксісцкія гурткі, якія першапачаткова мелі асветніцкі
у склад гурткоў уваходзілі інтэлігенты, якія займаліся самааду
кацыяй у духу ідэй марксізму. Яны падтрымлівалі сувязь з марксісцкімі арга
нізацыямі ў Расіі, Польшчы і краінах Заходняй Еўропы. Марксісты акцэнта
валі ўвагу на неабходнасці ажыццяўлення
дэмакратычнай рэва
, мэтай якой лічылася ліквідацыя абсалютызму і перажыткаў феадаліз
му, увядзенне дэмакратычнага палітычнага рэжыму, што павінна было ства
рыць умовы для паскоранага развіцця капіталізму. Капіталізм разглядаўся як
неабходная і непазбежная стадыя грамадскага развіцця, якая створыць не
абходныя ўмовы для выспявання сацыялізму. У адрозненне ад народнікаў,
марксісты адмаўлялі наяўнасць элементаў сацыялізму ў дакапіталістычных
грамадскіх структурах.
х гг. марксісцкія арганізацыі пераходзяць да актыўнай прапаган
дысцкай дзейнасці сярод рабочых, што садзейнічае іх колькаснаму росту. У
гэты час яны сталі называцца
дэмакратамі
. Сацыял
дэмакратычныя
арганізацыі на тэрыторыі Беларусі ў канцы
XIX–
пачатку
стст. увахо
дзяць у склад шэрагу палітычных партый марксісцкай арыентацыі:
Расійская
дэмакратычная рабочая партыя
(з 1898 г., Із’езд адбыўся ў Мінску),
Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз Польшчы, Літвы і Расіі
(
, з 1897 г.),
дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы
(з 1893 г.),
Польская
партыя сацыялістычная на Літве
дэмакратыч
ная партыя
(з 1896 г.),
Рабочая партыя палітычнага вызвалення Расіі
(1899 –
1900 гг.). Найбольш уплывовай арганізацыяй з’яўляўся Бунд, што тлумачыла
ся перавагай яўрэяў у структуры гарадскога насельніцтва Беларусі.
У пачатку
ст. сярод палітычных арганізацый рэвалюцыйнага накірун
ку сфарміравалася партыя, якая належала да беларускага нацыянальнага руху
Беларуская Сацыялістычная Грамада
(БСГ). Яна ўзнікла ў 1902
–1903
гг. на
базе нацыянальна
культурных гурткоў беларускай моладзі ў Мінску, Вільні і
Пецярбургу. Заснавальнікамі і лідарамі арганізацыі былі браты
Іван
Антон
Луцкевічы
Алаіза Пашкевіч (Цётка)
Вацлаў Іваноўскі
і інш. У 1903 г. адбыўся
І з’езд БСГ, на якім была ўхвалена праграма партыі. Сваёй галоўнай мэтай БСГ
абвяшчала пабудову сацыялістычнага грамадства. Да бліжэйшых задач адносі
ліся звяржэнне самадзяржаўя, фарміраванне дэмакратычнага палітычнага рэ
жыму, забеспячэнне палітычных і эканамічных правоў чалавека, рэалізацыя
правоў народаў, у тым ліку і беларускага
на нацыянальна
дзяржаўнае самавы
значэнне, ліквідацыя памешчыцкага землеўладання і сацыялізацыя зямлі. У цэ
лым у праграме партыі сінтэзаваліся элементы ідэй народніцтва і марксізму ў
спалучэнні з абвяшчэннем задач беларускага нацыянальнага руху.
Такім чынам, на працягу апошняй трэці
ст. назіраецца працэс па
ступовага ажыўлення грамадска
палітычнага жыцця на тэрыторыі Бела
русі. Характэрнай рысай гэтага перыяду з’яўляецца ўзрастанне ўплывутакіх
радыкальных сацыяльна
палітычных рухаў, як народніцтва і марксізм, што
сведчыць пра наяўнасць перадумоў палітычнага крызісу царызму.
Фарміраванне рабочага руху ў апошняй трэці
Фарміраванне рабочага класа ў выніку развіцця капіталістычных ад
носін прывяло да з’яўлення новага феномена ў грамадскім жыцці Беларусі
рабочага руху
руху наёмных рабочых за паляпшэнне свайго эканамічнага і
палітычнага становішча.
У сілу спецыфікі прамысловага развіцця рэгіёну (наяўнасць мноства
дробных прадпрыемстваў з невялікай колькасцю занятых на іх рабочых, пера
населенасць гарадоў з вузкім рынкам працы) становішча пралетарыяту Бела
русі было больш цяжкім, чым у Расійскай імперыі ў цэлым. Яго адметнымі
рысамі былі
13–14-
гадзінны працоўны дзень, нізкая аплата працы, адволь
ныя штрафы, дрэнныя жыллёвыя ўмовы, адсутнасць страхавога і пенсійнага
забеспячэння, тэхнікі бяспекі на працы.
–1870-
я гг.) асноўнай формай супраціўлення
рабочых з’яўляліся стыхійныя выступленні, галоўным чынам уцёкі з месца
працы. Гэтыя выступленні мелі пераважна абарончы характар, былі выклі
каны несвоечасовымі выплатамі заробкаў і іншымі формамі невыканання
дамоўленасцяў з боку наймальнікаў.
Паступова асноўнай формай рабочага руху становіцца
аргані
заванае спыненне працы рабочымі з мэтай прымусіць наймальніка выканаць
канкрэтныя патрабаванніў сферы вытворчых адносін. У 1870
я гг. на тэрыто
рыі Беларусі адбылося 7 стачак, у 1880
10, у 1890
59. Найбольш знач
ныя стачкі адбыліся на будаўніцтве чыгуначных дарог Вільня
Баранавічы
(1884 г.), Лібава
Ромны (1886, 1894, 1899 гг.), а таксама ў чыгуначных май
стэрнях у Пінску (1893 г.), на прамысловых прадпрыемствах у Смаргоні (1896 г.),
на тытунёвай фабрыцы Шарашэўскага ў Гродне (1899 г.). Патрабаванні ра
бочых былі накіраваны на паляпшэнне ўмоў працы, скарачэнне працоўнага
дня, павышэнне заработнай платы, спыненне адвольнага спагнання штрафаў.
З 1880
х гг. пэўны ўплыў на рабочы рух пачынаюць аказваць рэвалю
цыйныя палітычныя арганізацыі. У буйнейшых гарадах з’яўляюцца рабочыя
гурткі, у якіх ажыццяўляецца палітычная самаадукацыя рабочых. З другой па
ловы 1890
х гг. радыкальныя палітычныя арганізацыі, у першую чаргу марк
сісцкія, пачынаюць актыўна ўдзельнічаць у барацьбе рабочых за свае экана
мічныя правы. Пад іх уплывам у некаторых гарадах адбываецца святкаванне
дня міжнароднай салідарнасці рабочых.
Пад уплывам рабочага руху царскі ўрад у 1880
–1890-
быў абмежаваць выкарыстанне дзіцячай і жаночай працы, памеры штрафу
скараціць працягласць працоўнага дня да 11,5 гадзін. Для кантролю за выка
наннем гэтых і іншых абмежаванняў у 1882 г. была сфарміравана фабрычная
інспекцыя. Аднак кантроль аказаўся вельмі слабым
да таго жновыя правілы
не распаўсюджвалiся на дробную і рамесна
саматужную вытворчасць, якая
пераважала на тэрыторыі Беларусі.
Такім чынам, у апошняй трэці
ст. у Беларусі ўзнікае новая сацы
яльная з’ява
рабочы рух, які паступова становіцца істотным фактарам
палітычнага жыцця.
Асноўныя паняцці для засваення
1864 гг., патрыятычныя маніфестацыі, “белыя”, “чыр
воныя”, Цэнтральны нацыянальны камітэт, Літоўскі правінцыйны камітэт,
“Мужыцкая праўда”, Часовы нацыянальны ўрад Польшчы, Часовы правін
цыйны ўрад Літвы і Беларусі, Аддзел кіравання правінцыямі Літвы, буржуазна
дэмакратычная рэвалюцыя, шляхецкае нацыянальна
вызваленчае паўстанне,
земская рэформа 1864 г., гарадская рэформа 1870г., судовая рэформа 1864 г.,
ваенная рэформа 1874 г., адукацыйная рэформа 1864 г., гарадскія думы, гарад
скія ўправы, судовыя палаты, акруговыя суды, міравыя суды, контррэформы,
земскія начальнікі, рэвалюцыйнае народніцтва, сацыялізм, “хаджэнне ў народ”,
“Зямля і воля”, “Народная воля”, “Чорны перадзел”, “Гоман”, Партыя сацыя
рэвалюцыянераў, ліберальнае народніцтва, “Минский листок”, марк
сізм, Расійская сацыял
дэмакратычная рабочая партыя, Бунд, Польская пар
тыя сацыялістычная на Літве, Беларуская Сацыялістычная Грамада, рабочы рух.
Кантрольныя пытанні і заданні
Якія змены адбыліся ў палітыцы царызму ў другой палове 1850
х гг.? Чым яны былі выкліканы?
Чым выкліканы грамадскі ўздым у Польшчы, Беларусі і Літве на мя
–1860-
х гг.? Якія факты сведчаць пра яго наяўнасць
зваленчага руху на пачатку 1860
х гг. у Польшчы і на тэрыторыі былога ВКЛ?
Якія плыні польскага нацыянальна
вызваленчага руху сфармірава
ліся на пачатку 1860
х гг.? Якія адрозненні існавалі паміж імі паводле са
цыяльнага складу, праграм нацыянальна
дзяржаўнага і сацыяльна
нага будаўніцтва, метадаў рэалізацыі пастаўленых мэтаў?
Укажыце асноўныя падзеі падчас паўстання 1863
1864 гг. Якмаглі
паўплываць на развіццё паўстання супярэчнасці сярод кіраўніцтва паўстаннем?
Якія мерапрыемствы праводзіла адміністрацыя М.Мураўёва для па
даўлення паўстання 1863
1864 гг.? Які эфект яны мелі?
Паспрабуйце растлумачыць, чаму сяляне беларукіх зямель у асноў
най масе не падтрымалі паўстанне 1863
Да якіх вынікаў прывяло падаўленне паўстання 1863
1864 гг.? На
завіце асноўныя прычыны паражэння паўстання.
Якія існуюць асноўныя падыходы ў гістарычнай навуцы пры вызна
чэнні характару паўстання
1863–
1864 гг.? Які з гэтых падыходаў здаецца
вам больш правільным і чаму?
Якія змены ў палітыцы царызму адбыліся на тэрыторыі Беларусі па
сля паражэння паўстання 1863
Якія грамадскія рэформы былі праведзены царызмам у 1860
я гг.? Якое значэнне яны мелі для капіталістычнай мадэрнізацыі?
У чым спецыфіка правядзення рэформ 1860
–1870-
х гг. на Бела
русі? Чаму тут яны праводзіліся са спазненнем і не ў поўным аб’ёме?
Што такое контррэформы? Падумайце, чаму царызм у 1880
я гг. ад
мовіўся ад працягу рэформ, праводзімых у 1860
–1870-
–1890-
х гг. Якоезначэнне
яны мелі для далейшага развіцця грамадства?
У чым выяўлялася спецыфіка правядзення контррэформ на тэрыто
рыі Беларусі? Чаму прадваранская палітыка царызму не была на беларускіх
землях дастаткова паслядоўнай?
Як паўплывала падаўленне паўстання 1863
1864 гг. на грамадскае
жыццё Беларусі? Якая афіцыйная ідэалогія панавала ў другой палове
Калі на Беларусі пачалося ажыўленне рэвалюцыйнага руху? У чым
адрозненне антыцарскага руху на землях Беларусі ў апошняй трэці
антыцарскіх рухаў папярэдніх перыядаў?
Ахарактарызуйце асноўныя накірункі рэвалюцыйнага руху ў апош
ст. У чым адрозненне паміж імі?
Якім быў сацыяльны склад рэвалюцыйных арганізацый на тэрыто
рыі Беларусі ў апошняй чвэрці
Вызначце этапы ў развіцці рэвалюцыйнага народніцтва на землях
Беларусі. Назавіце асноўныя народніцкія арганізацыі.
Што такое ліберальнае народніцтва? Якія яго асноўныя ідэі?
Калі на тэрыторыі Беларусі пачалося распаўсюджанне марксізму?
Якія этапы можна вылучыць у развіцці марксісцкага (сацыял
дэмакратычна
га) руху да пачатку
Назавіце палітычныя партыі марксісцкага кірунку, якія дзейнічалі
на тэрыторыі Беларусі на мяжы
XIX–XX
Якая палітычная партыя рэвалюцыйнага кірунку на мяжы
XIX–
стст. абараняла задачы беларускага нацыянальнага руху? У чым спецыфі
ка праграмы гэтай партыі?
Што такое рабочы рух? Калі ён пачаў фарміравацца на Беларусі?
Якімі прычынамі было выклікана яго развіццё?
Які характар мела дынаміка рабочага руху ў Беларусі ў 1870
я гг.? Растлумачце прычыны падобнай дынамікі.
Назавіце асноўныя формы рабочага руху на тэрыторыі Беларусі.
Якія асноўныя нарматыўныя акты складалі рабочае заканадаўства
Расійскай імперыі канца
ст.? Ці распаўсюджвалася дадзенае заканадаў
ства на ўсіх рабочых?
Тэмы дакладаў і рэфератаў
палітычная сітуацыя на тэрыторыі Беларусі напярэдадні
паўстання 1863
Аналіз асноўных ідэй выдання “Мужыцкая праўда”.
Адносіны да паўстання 1863
1864 гг. розных сацыяльных груп на
сельніцтва Беларусі.
Каталіцкая царква ў Беларусі ў апошняй трэці
Спецыфіка правядзення контррэформ ў Беларусі
Газета “Минский листок” і яе ўплыў на ідэалогію ліберальнага на
родніцтва Беларусі.
Станаўленне палітычных партый на тэрыторыі Беларусі на мяжы
XIX–XX
Фарміраванне беларускай нацыі.
Культура Беларусі ў
Перадумовы фарміравання беларускай нацыі
Эпоха прамысловай рэвалюцыі і капіталістычнай мадэрнізацыі ў гісторыі
Еўропы, якая ахоплівае канец
XVIII–XIX
стст., разглядаецца адначасова як эпо
ха фарміравання нацый.
Нацыя
гэта сацыяльная супольнасць, для якой харак
тэрны агульная тэрыторыя пражывання, агульная літаратурная мова, наяўнасць
трывалых эканамічных і культурных сувязяў, развітая
нацыянальная самасвядо
масць
(атаясамліванне асобных індывідаў з пэўнай нацыянальнай супольнасцю).
Фарміраванню нацый, як правіла, папярэднічалі наступныяфактары
стварэнне суверэнных цэнтралізаваных дзяржаў;
высокі ўзровень сацыяльнай камунікацыі і мабільнасці, сфармірава
ны эканамічнымі і тэхнічнымі фактарамі ва ўмовах прамысловай рэвалюцыі
распаўсюджанне пісьменнасці сярод значнай часткі насельніцтва.
Фарміраванне нацый у Еўропе ў разглядаемы перыяд адбывалася двума
асноўнымі шляхамі:
канструяванне нацый у межах асобных цэнтралізаваных дзяржаў дзя
куючы дзяржаўнай палітыцы
Нацыянальная свядомасць пры гэтым атаясам
лівалася з грамадзянскай прыналежнасцю: напрыклад, француз
г.зн. грама
дзянін Францыі незалежна ад сацыяльнага і этнічнага паходжання. Такім
шляхам адбывалася складванне большасці нацый у Заходняй Еўропе: англій
скай, французскай, шведскай і інш.
складванне нацый на базе гістарычна ўзнікшых у даіндустрыяльную
эпоху этнічных супольнасцяў (народнасцей). Фарміраванне такіх нацый ад
бывалася па
за межамі дзяржаўных утварэнняў
нацыянальная самасвядо
масць атаясамлівалася не з грамадзянскай, а з этнічнай прыналежнасцю: на
прыклад, чэх
г.зн. той, хто размаўляе на адным з чэшскіх моўных дыялек
таў, прытрымліваецца чэшскіх этнакультурных традыцый. Галоўным каталі
затарам складвання нацый з’яўляліся нацыянальныя рухі. Такім шляхам ішло
фарміраванне большасці нацый у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе: чэшскай,
польскай, украінскай і інш.
Фарміраванне беларускай нацыі адбывалася па другім шляху, але з пэў
нымі асаблівасцямі. Аб’ектыўнымі перадумовамі дадзенага працэсу з’яўляліся:
наяўнасць спецыфічных этнічных (моўных, культурных) прыкмет у
большасці насельніцтва, што пражывала на тэрыторыі Віленскай, Гродзен
скай, Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, часткова Смаленскай і Чарнігаўскай
губерняў Расійскай імперыі
развіццё рыначных капіталістычных адносін у сельскай гаспадарцы і
прамысловасці, што спрыяла пашырэнню міжрэгіянальных эканамічных і
культурных сувязяў
Аднак станаўленне нацыі на тэрыторыі Беларусі запавольвалася наяў
насцю шэрагуўмоў:
Працэсы капіталістычнай мадэрнізацыі ў дадзены перыяд толькі
Беларусь з’яўлялася аграрным краем; сельская гаспадарка мела
пераважна натуральны характар; эканамічныя і культурныя сувязі паміж рэгі
ёнамі былі слабыя; большая частка насельніцтва з’яўлялася непісьменнай; за
хоўваўся саслоўны падзел грамадства
у такіх умовах не існавала аб’ектыў
ных фактараў для шырокага распаўсюджання нацыянальнай самасвядомасці;
пераважала дамінаваўшая ў ранейшыя часы рэгіянальная, канфесійная, са
слоўная самасвядомасць.
Адсутнасць самастойнай дзяржаўнасці
: землі Беларусі былі ўклю
чаны ў склад Расійскай імперыі, улады якой праводзілі русіфікатарскую палі
тыку ў розных сферах грамадскага жыцця.
Канфесійны падзел грамадства на праваслаўных і католікаў
ная акалічнасць выкарыстоўвалася расійскімі ўладамі і польскімі элітамі, якія
спрабавалі навязаць адпаведна ўсім праваслаўным расійскую, а католікам
польскую нацыянальную самасвядомасць.
Перавага іншаэтнічнага насельніцтва (перадусім яўрэяў) у гарадах
ўмовах мяжы яўрэйскай аседласці і забароны яўрэям пасяляцца ў сельскай мяс
цовасці. Збяднелыя сяляне з беларускіх вёсак адыходзілі на працу ў прамы
словасці і будаўніцтве ў буйнейшыя гарады Расійскай імперыі (Пецярбург,
Маскву, Адэсу
У беларускіх гарадах, дзе панавала дробная прамысловасць, по
пыт на працоўную сілуцалкам задавальняўся за кошт яўрэйскага насельніцтва
(на 1897 г. у гарадах пяці заходніх губерняў пражывала ўсяго 14,5% беларусаў
у той час як яўрэяў
– 53,5%;
на 1897 г. з 90 тыс. жыхароў Мінска толькі 8,2 тыс.
былі беларусамі, у той час як у Пецярбургу пражывала 66,5 тыс. беларусаў).
Уключэнне эканамічнай, палітычнай і інтэлектуальнай эліты грамад
ства (дваранства, купецтва, духавенства, інтэлігенцыя) у працэсы фарміра
вання расійскай і польскай нацый
, якія гістарычна пачаліся раней; адсутнасць
на тэрыторыі Беларусі вышэйшых навучальных устаноў, якія б маглі стаць
цэнтрамі фарміравання новай інтэлектуальнай эліты.
Станаўленне беларускага нацыянальнага руху
Як ужо адзначалася
у працэсе фарміравання нацый, якія не мелі ўлас
най дзяржаўнасці, галоўнай рухаючай сілай з’яўляліся нацыянальныя рухі
ст. складваліся перадумовы фарміравання беларускага на
цыянальнага руху
Пачалося навуковае гістарычнае, этнаграфічнае, археала
гічнае вывучэнне Беларусі, што ў значнай ступені звязана з панаваннем у ду
хоўнай культуры гэтага перыяду ідэй рамантызму, для якіх уласцівы павыша
ны інтарэс да гістарычнага мінулага, у якім шукаліся светапоглядныя і сацы
яльныя ідэалы. Навуковае вывучэнне ажыццяўлялася пераважна прадстаўні
камі мясцовай польскамоўнай, у меншай ступені рускамоўнай, інтэлігенцыі
(Зарыян Даленга
Хадакоўскі, Ян і Канстанцін Тышкевічы, Тэадор Нарбут,
Адам Кіркор, Павел Шпілеўскі і інш.). У першай палове
ст. пачала фар
міравацца беларускамоўнаялітаратура (ЯнЧачот, ЯнБаршчэўскі, Вінцэнт
Марцінкевіч, Рамуальд Падбярэзскі і інш.). У навуковых і літаратур
ных творах першай паловы
ст. сцвярджалася самабытнасць беларускай
народнай мовы і традыцыйнай культуры. Аднак пры гэтым беларусы разгля
даліся не як самастойная нацыя, а толькі як этнаграфічная супольнасць, якая
павінна паступова ўліцца ў склад польскай або расійскай нацыі.
З сярэдзіны
ст. беларуская мова стала выкарыстоўвацца ў рэвалю
цыйнайпубліцыстыцы (агітацыйная літаратура падчас паўстання
1863–
1864 гг., некаторыя выданні расійскіх і польскіх народнікаў).
Пасля разгрому паўстання 1863
1864 гг. царскія ўлады разгарнулі ак
тыўную дзейнасць у накірунку навуковага гісторыка
этнаграфічнага вывучэн
ня Беларусі, мэтай якога з’яўлялася абгрунтаванне таго, што гэты край спрад
вечна рускі. Вынікі даследаванняў, нягледзячы на іх заходнерускую скірава
насць, ускосна пацвярджалі факт існавання асобнай этнічнай беларускай
культуры і мовы.
Напрыканцы
ст. пачынае фарміравацца
беларускі нацыянальна
куль
турны рух
. Пра гэта сведчаць станаўленне беларускай літаратуры, у якой па
слядоўна адстойваецца ідэя пра існаванне самастойнай беларускай нацыі (Фран
цішак Багушэвіч, Янка Лучына, Адам Гурыновіч, Карусь Каганец і інш.)
уз
нікненне гурткоў нацыянальнай інтэлігенцыі (пераважна выхадцаў з сялян
ства і дробнай шляхты) як у самой Беларусі, так і ў Пецярбургу і Маскве ся
род беларускіх студэнтаў, выданне імі публіцыстычных твораў. Нацыяналь
культурны рух, як правіла, акцэнтаваў сябе як апазіцыйны ў адносінах да
царскага рэжыму. У яго межах фарміраваліся першыя элементы палітычнага
нацыянальнага руху з патрабаваннямі стварэння беларускай дзяржаўнасці
(група “Гоман”). На пачатку
ст. палітычны нацыянальны рух аформіўся
ва ўзнікненні і дзейнасці Беларускай Сацыялістычнай Грамады.
У беларускім нацыянальным руху канца
XIX–
пачатку
стст. знай
шлі ўвасабленне наступныя ідэі:
абгрунтаванне
самастойнасці беларускага этнасу
, самабытнасці бе
ларускай мовы і культуры;
сцвярджэнне ідэі беларускай нацыі як
этнічнай супольнасці
(вызна
чальная роля надавалася развіццю беларускай мовы як галоўнага нацыятвор
чага фактару);
канцэпцыя беларусаў як плебейскай нацыі
з няпоўнай сацыяльнай
структурай, адбывалася атаясамліванне сацыяльныхадрозненняў з нацыянальны
мі
(
пануючыя сацыяльныя слаі
рускія і палякі // працоўныя масы
беларусы);
сцвярджэнне неабходнасці фарміравання
нацыянальнай інтэлекту
альнай эліты
з прадстаўнікоў беларускага народа, якая павінна выступаць
каталізатарам абуджэння ў народзе нацыянальнага духу.
Такім чынам, да канца
ст. адбываецца фарміраванне беларускага
нацыянальнага руху. Аднак яго дзейнасць абмяжоўвалася вузкім колам бела
рускай інтэлігенцыі і істотнага ўплыву на развіццё масавай нацыянальнай
самасвядомасці не мела.
Можна зрабіць выснову, што ў
ст. узнікаюць перадумовы фармі
равання беларускай нацыі, пра што сведчаць зрухі ў накірунку капіталістыч
най мадэрнізацыі грамадства, зараджэнне беларускага нацыянальнага руху.
Разам з тым павольныя тэмпы мадэрнізацыі, спецыфічныя сацыяльна
тычныя і этнаканфесійныя ўмовы жыццядзейнасці грамадства абумовілі
тое, што працэс фарміравання нацыі да пачатку
ст. знаходзіўся толькі
на пачатковай стадыі.
Адукацыя і навука
У развіцці адукацыі і навукі на землях Беларусі можна вылучыць не
Першы этап
з канца
ст. да канца 1820
х гг.
вызначаўся заха
ваннем пераемнасці з папярэдняй эпохай. Навучальныя ўстановы ў гэты пе
рыяд падзяляліся на свецкія і рэлігійныя. Сістэма свецкай адукацыі была ўпа
радкавана паводле рэформы 1803 г., згодна з якой уся тэрыторыя Расійскай
імперыі падзялялася на некалькі навучальных акруг, падпарадкаваных Міні
стэрству народнай асветы. На тэрыторыі былога ВКЛ была ўтворана
ленская навучальная акруга
. Было вызначана некалькі ўзроўняў адукацыйнай
пачатковыя школы
(навучанне, накіраванае на засваен
не элементарных ведаў і практычных навыкаў), чатырохкласныя
павятовыя
(пачатковая адукацыя), сямікласныя
ў губернскіх гарадах
сярэдняя адукацыя),
Віленскі ўніверсітэт
(вышэйшая адукацыя). Прадугледж
валася пераемная сувязь паміж адукацыйнымі ўстановамі розных ступеняў;
адукацыя фармальна з’яўлялася ўсесаслоўнай. Нягледзячы на тое што афі
цыйнай мовай у гэты перыяд стала руская, навучанне, асабліва ў гімназіях і ва
ўніверсітэце, ажыццяўлялася пераважна на польскай мове.
Акрамя свецкіх
дзейнічалі таксама шматлікія рэлігійныя навучальныя
ўстановы, найперш каталіцкія. Да 1820 г. на паўночных і ўсходніх землях Бе
ларусі працягвала функцыянаваць сетка езуіцкіх калегіумаў
іх цэнтрам стала
створаная ў 1812 г.
Полацкая езуіцкая акадэмія
. Таксама дзейнічалі калегіумы
піяраў, дамініканцаў і іншых каталіцкіх манаскіх ордэнаў. Пасля падзелаў Рэ
чы Паспалітай адбывалася хуткае развіццё праваслаўных рэлігійных адука
цыйных устаноў. Дзейнічалі таксама ўніяцкія адукацыйныя ўстановы. У гэты
перыяд былі арганізаваны прыватныя пансіёны і школы.
Цэнтрамі развіцця навукі ў гэты перыяд з’яўляліся вышэйшыя наву
чальныя ўстановы
Віленскі ўніверсітэт
(1803–1832
Полацкая езуіцкая
(1812–1820
Віленскі ўніверсітэт узнік у 1803 г. на базе Галоўнай Віленскай школы
(былой Галоўнай школы ВКЛ). У ім былі адкрыты
4
факультэты: фізіка
матычны, медыцынскі, маральна
палітычны (выкладалася пераважна тэало
гія), літаратурны. Колькасць студэнтаў узрасла з 290 у 1804 г. да 1130 у 1830 г
Пры ўніверсітэце дзейнічалі батанічны сад, абсерваторыя, анатамічны музей,
клініка, фізічная і хімічная лабараторыі, вялікая бібліятэка. Галоўнымі накі
рункамі навуковых даследаванняў былі наступныя:
матэматыка і логіка
(асноўныя прадстаўнікі: Ян Снядэцкі, Анёл Доўгірд);
прыродазнаўчыя навукі
: фізіка, хімія, астраномія (асноўныя прадстаў
нікі: Ян Снядэцкі, Анджэй Снядэцкі, Вінцэнт Карчэўскі, Мікалай Глушневіч);
гістарычныя навукі
(асноўныя прадстаўнікі: Іахім Лелявель, Міхаіл
Баброўскі, Ігнат Даніловіч).
Навуковыя даследаванні ў цэлым абапіраліся на традыцыі Асветніцтва.
Прапаганда асветніцкіх ідэй ажыццяўлялася праз часопіс “
Віленскі дзённік
Полацкая езуіцкая акадэмія ўзнікла ў 1812 г. на базе ранейшага калегі
ума. Тут дзейнічалі 3 факультэты: моўны, філасофіі і вольных навук, тэалагічны.
У акадэміі навучалася каля 700 студэнтаў. Праводзіліся навуковыя даследа
ванні ў сферы фізікі, хіміі, біялогіі, грамадскіх навук. Да ліку буйнейшых на
вукоўцаў, якія працавалі ў Полацкай акадэміі
належаць Ю.Цітовіч (хімія),
Ф.Брандэнбург (хімія), В.Бучынскі (філасофія, рыторыка). У адрозненне ад
Віленскага ўніверсітэта
навуковыя даследаванні тут базіраваліся на трады
цыйнай каталіцкай ідэалогіі. Праз часопіс “
Полацкі штомесячнік
” (1818 –
1820 гг.) вялася палеміка з ідэямі Асветніцтва. Пасля выгнання езуітаў з Ра
сійскай імперыі ў 1820 г. Полацкая акадэмія разам з усімі езуіцкімі калегіума
мі была распушчана, маёмасць прададзена альбо перавезена ў Пецярбург.
ахоплівае перыяд з канца 1820
х да пачатку 1860
рактарызуецца ліквідацыяй створанай у часы Рэчы Паспалітай сістэмы адука
цыі, у тым ліку класічнай вышэйшай адукацыі, узмацненнем русіфікацыі, ума
цаваннем дзяржаўнага кантролю, прынцыпу саслоўнасці ў сферы адукацыі.
У 1824 г. была скасавана Віленская навучальная акруга. Тэрыторыі Ві
цебскай і Магілёўскай губерняў былі далучаны да Пецярбургскай навучальнай
акругі. На астатняй тэрыторыі была ўтворана
Беларуская навучальная акруга
Спецыяльны царскі ўказ 1827 г. абмяжоўваў магчымасць атрымання
вышэйшай і сярэдняй адукацыі для прадстаўнікоў непрывілеяваных саслоўяў.
1831 гг. па ініцыятыве царскага ўра
да пачаўся актыўны працэс русіфікацыі ў сферы адукацыі. Быў зачынены Ві
ленскі ўніверсітэт, ліквідаваны ўсе рэлігійныя каталіцкія і ўніяцкія навучаль
ныя ўстановы. Многіх мясцовых настаўнікаў выслалі з Беларусі. Узмацніўся
кантроль над адукацыяй з боку праваслаўнай царквы.
На базе былога Віленскага ўніверсітэта былі створаны
Віленская меды
хірургічная акадэмія
Віленская духоўная рымска
каталіцкая акадэмія
Аднак у 1842 г. першая з іх была пераведзена ў Кіеў і далучана да Кіеўскага
ўніверсітэта, а другая пераведзена ў Пецярбург. Такім чынам, на тэрыторыі
Беларусі была ліквідавана сістэма класічнай вышэйшай адукацыі. Разам з
у 1840 г. у Горках была адчынена
Горацкая земляробчая школа
якая ў 1848 г. была пераўтворана ў інстытут і стала першай у Расійскай імпе
рыі вышэйшай агранамічнай навучальнай установай.
Нягледзячы на складаную сітуацыю, адукацыйная сістэма ў Беларусі
развівалася. У 1860
я гг. дзейнічала 576 навучальных устаноў, сярод іх 453
пачатковыя школы. Ва ўсіх школах навучалася каля 17тыс. чалавек.
Значную ролю ў развіцці асветы адыграла ўвядзенне афіцыйнага
з 1838 г. усе губернскія праўленні пачалі выдаваць газеты “
бернскія ведамасці
”), адкрыццё публічных бібліятэк.
навуковых даследаванняў
у дадзены перыяд з’яўляліся Вілен
ская медыка
хірургічная акадэмія (да 1842 г.) і Горы
Горацкі земляробчы ін
стытут. У першым атрымалі развіццё
біялагічныя і медыцынскія навукі
ноўныя прадстаўнікі: А.Адамовіч, І.Каржанеўскі, С.Горскі); у другім
мічныя навукі
(асноўныя прадстаўнікі: І.Цютчаў, К.Шміт). У дадзены перыяд
у найбольш значных беларускіх гарадах узніклі метэаралагічныя станцыі. Іс
тотным элементам у развіцці навукі сталі даследаванні ў галінах археалогіі і эт
награфіі (Т.Нарбут, К. і Я.Тышкевічы, А.Кіркор, П.Шпілеўскі, Р.Падбярэзскі).
Трэці этап
ахоплівае апошнюю трэць
ст., перыяд пасля паўстання
1863–
1864 гг. Ён характарызуецца ўзмацненнем русіфікацыі ў сферы адука
цыі, замацаваннем перыферыйнага статусу Беларусі ў агульнаімперскай сістэ
ме адукацыі, пра што сведчыла поўная ліквідацыя тут устаноў вышэйшай
адукацыі. У той жа час для дадзенага перыяду ўласціва пашырэнне пачатко
вай адукацыі, аслабленне саслоўных пачаткаў у адукацыйнай сферы на тэры
торыі Беларусі, што адпавядала патрэбам капіталістычнай мадэрнізацыі.
Адзіная вышэйшая навучальная ўстанова на тэрыторыі Беларусі, якая
існавала дагэтуль
,–
Горы
Горацкі земляробчы інстытут
была зачынена ў
1864 г. Таксама было зачынена некалькі сярэдніх навучальных устаноў: Нава
грудская гімназія, Свіслацкая і Маладзечанская прагімназіі. З навучальных
устаноў Беларусі і Літвы было выключана каля 2 тыс. чалавек. Акрамя таго, у
1866 г. ва ўніверсітэтах і навучальных інстытутах Расійскай імперыі ўводзіла
ся працэнтная норма для студэнтаў каталіцкага веравызнання. Пасля паўстан
ня 1863
1864 гг. узмацнілася русіфікацыя школ
адбываліся масавыя зваль
ненні са школ настаўнікаў каталіцкай веры
У 1864 г. у Расійскай імперыі была праведзена
адукацыйная рэформа
Адукацыйная сістэма набывала ўсесаслоўны характар (у 1880
я гг. саслоўныя
абмежаванні ў галіне асветы былі часткова адноўлены ў выніку контррэ
форм). Асновай сярэдняй адукацыі станавіліся
, якія дзейнічалі на
платнай аснове. Яны былі двух тыпаў:
і
(тэрміны наву
7 і 6 год адпаведна). Першыя рыхтавалі сваіх выхаванцаў для паступ
лення ва ўніверсітэты, другія
да тэхнічных інстытутаў і працы ў прамысло
васці і гандлі. У сістэме пачатковай адукацыі грамадскім арганізацыям і пры
ватным асобам дазвалялася па ўзгадненні з уладамі адкрываць
класныя вучылішчы
, а з 1872 г.
гарадскія вучылішчы
, якія падпарад
коўваліся Міністэрству народнай адукацыі.
У Беларусі народныя вучылішчы адкрываліся не за кошт дзяржавы, а на
сродкі сялян і збораў з землеўладальнікаў за ўдзел у паўстанні. Таму іх коль
касць была тут адносна невялікай. У сістэме пачатковай адукацыі колькасна
пераважалі
царкоўнапрыходскія школы
, якія ўтрымліваліся на сродкі праваслаў
най царквы. Іх на тэрыторыі Беларусі дзейнічала некалькі тысяч. Царкоўна
прыходскія школы мелі выразную рэлігійна
русіфікатарскую накіраванасць.
Ва ўмовах развіцця пачатковай адукацыі была створана сістэма падрых
тоўкі настаўніцкіх кадраў для пачатковых школ у
настаўніцкіх семінарыях
Першая такая семінарыя была адчынена ў Маладзечне ў 1864 г. Затым такія ж
установы з
явіліся ў Нясвіжы, Свіслачы і Полацку. На вучобу ў семінарыі
трапляла шмат дзяцей сялян.
Пэўную ролю ў развіцці асветы іграла распаўсюджанне перыядычных
выданняў. Амаль усе яны належалі дзяржаве або праваслаўнай царкве. Толькі
ў канцы
ст. пачалося выданне адзінай у Беларусі незалежнай літаратур
палітычнай газеты “Минский листок” (1886
Нягледзячы на некаторыя поспехі ў развіцці народнай асветы ў 1860
я гг., яе ўзровень заставаўся невысокім. На канец
ст. каля
на
сельніцтва Беларусі было непісьменным. Асабліва нізкай была пісьменнасць
у сельскай мясцовасці.
Ліквідацыя вышэйшых навучальных устаноў на тэрыторыі Беларусі
змяніла характар
. Навуковая дзейнасць у Беларусі ў
другой палове
ст. вылучалася, па
першае, палітызаванасцю, па
развіццём пераважна гуманітарных навук. Пасля паўстання 1863
1864 гг.
царскі ўрад мабілізаваў афіцыйную навуку для абгрунтавання канцэпцыі за
ходнерусізму. Дадзенай мэце падпарадкоўваліся даследаванні ў галіне гісто
рыі, этнаграфіі, археалогіі, мовазнаўства.
Зборам і выданнем гістарычных дакументаў, звязаных з мінулым “Паў
Заходняга краю”, з 1864 г. актыўна займаліся
Віленская археаграфічная
і ўпраўленне Віленскай навучальнай акругі. Былі выдадзены значныя
навуковыя працы, прысвечаныя гісторыі беларускіх зямель (М.Каяловіч,
М.Доўнар
Запольскі, М.Любаўскі, М.Уладзімірскі
Буданаў, А.Сапуноў і інш.).
У 1867
1874 гг. у Вільні дзейнічаў аддзел
Рускага геаграфічнага та
, па ініцыятыве якога праводзіліся археалагічныя экспедыцыі, збіра
ліся старадаўнія рэчы і гістарычныя дакументы. У апошняй трэці
ст. з’я
віліся прысвечаныя Беларусі фундаментальныя этнаграфічныя і мовазнаўчыя
працы. У 1870 г. быў выдадзены першы “Слоўнік беларускай гаворкі”, ство
. Таксама вялікі ўнёсак у развіццё беларускай этнаграфіі і
мовазнаўства зрабілі
П.Шэйн, М.Нікіфароўскі, Е.Раманаў, М.Федароўскі,
П.Уладзіміраў, Я.Карскі
і інш. Нягледзячы на афіцыйную скіраванасць боль
гуманітарных навуковых даследаванняў, іх вынікі мелі вялі
кае значэнне ў вывучэнні гістарычнага мінулага, мовы, побыту, фальклору
беларускага народа.
ст. пэўныхвынікаў дасягнула навуковае вывучэн
не прыродных рэсурсаў Беларусі. Прырода Палесся вывучалася Заходняй экс
педыцыяй па асушэнні балот (1873
–1898
гг.), якую ўзначальваў І.І.Жылін
скі. Даследаванне асобных азёр на тэрыторыі Беларусі было праведзена ў
1894–
1895 гг. экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Д.Анучына
Нягледзячы на пэўныя навуковыя дасягненні апошняй трэці
развіццё навукі ў Беларусі істотна стрымлівалася з
за адсутнасці ў краі вы
шэйшых навучальных устаноў і спецыялізаваных навуковых цэнтраў.
Мастацкая культура
У мастацкай культуры Беларусі
ст. можна вылучыць два этапы.
першым этапе
, які ў асноўным супадае з першай паловай
галоўным стылем мастацкай культуры з’яўляецца рамантызм. Пад
разумеюць агульнаеўрапейскі культурны рух першай паловы
ноўны матыў якога
крытыка індустрыяльнай цывілізацыі і рацыяналістыч
нага светапогляду. У супрацьвагу гэтаму сцвярджаецца ідэал цэласнага раз
віцця асобы і сацыяльнай гармоніі. У мастацкай культуры рамантызму ўзра
стае ўвага да ўнутранага свету чалавека. Сутнасцю рамантызму было імкнен
не супрацьпаставіць рэльнай рэчаіснасці абагульнены ідэальны вобраз. Ха
рактэрнай рысай з’яўляеццаўсхваленне гістарычнага мінулага, што прыво
дзіць да ўзрастання зацікаўленасці традыцыйнай культурай.
Рамантызм меў моцны ўплыў наразвіццё розных накірункаў мастацкай
культуры першай паловы
Літаратура
У першай палове
ст. літаратура на землях Беларусі з’яўлялася пе
раважна польскамоўнай. Буйнейшы яе прадстаўнік
ураджэнец Беларусі
Адам Міцкевіч
аўтар паэм “Пан Тадэвуш”, “Дзяды”, “Мешка, князь Нава
грудка” і інш. Вялікі ўнёсак у развіццё польскамоўнай рамантычнай літара
туры зрабілі таксама
Уладзіслаў Сыракомля
Ян Чачот, Ян Баршчэўскі
У той жа час пад уплывам рамантызму сярод польскамоўных літарата
раў узнікла цікавасць да беларускага фальклору і мовы, на якой ён створаны.
Вынікам стала фарміраванне ў першай палове
беларускамоўнай мас
тацкай літаратуры
(вершы, балады, апавяданні, п’есы). Да найбольш вядо
мых прадстаўнікоў гэтаганакірунку належаць
Вінцэнт Дунін
Марцінкевіч
(п’есы “Сялянка”, “Пінская шляхта”, апавяданні “Вечарніцы, “Гапон” і інш.),
Ян Баршчэўскі
(зборнік апавяданняў “Шляхціц Завальня, або Беларусь у фан
тастычных апавяданнях”
),
Аляксандр Рыпінскі
(творы “Беларусь”, “Нячысьцік”).
Некаторыя беларускамоўныя творы былі ананімнымі (сатырычныя паэмы
“Энеіда навыварат”, “Тарас на Парнасе”). Вядомы таксама беларускамоўны
верш сялянскага паэта
Паўлюка Багрыма
“Зайграй, зайграй, хлопча малы”.
Тэатр і музыка
У першай палове
ст. працягвалі дзейнічаць прыватныя магнацкія
тэатры. Ставіліся оперы ў Слуцкім і Нясвіжскім тэатрах Радзівілаў, Дзярэ
чынскім і Ружанскім тэатрах Сапегаў і інш. У 1845
1847 гг. у губернскіх га
радах ствараліся
пастаянныя прафесійныя тэатры
, якія знаходзіліся пад
кантролем тэатральнай дырэкцыі. Рэпертуар тэатраў быў двухмоўным
скім і рускім. На сцэне ставіліся п’есы польскіх, рускіх і заходнееўрапейскіх
аўтараў. Разам з прафесійным развіваўся
аматарскі тэатр
, які быў вельмі па
пулярны сярод шляхты, чыноўнікаў і афіцэраў. У 1840
пачатку 1860
х гг.
дзейнічаў музычна
драматычны гурток у маёнтку В.Дуніна
Марцінкевіча.
Тут у 1852г. адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Сялянка».
Аўтарам музыкі стаў
СтаніслаўМанюшка
(адзін з заснавальнікаў класічнай
польскай оперы), а лібрэта створана на аснове п’есы В. Дуніна
Архітэктура
Рост гарадоў у першай палове
ст. знайшоў адлюстраванне ў гора
дабудаўніцтве. Гарады забудоўваліся па праектах рэгулярнай планіроўкі.
Адметнымі прынцыпамі забудовы былі сіметрычнае размяшчэнне кварталаў,
прамалінейнасць вуліц.
У адрозненне ад іншых накірункаў культуры
у архітэктуры разглядае
мага перыяду панаваў стыль
класіцызму
. Вялікую ролю ў развіцці дадзенага
стылю ў Беларусі адыгралі
Віленская архітэктурная школа
, творчасць рускіх
архітэктараў М.Львова, В.Стасава, А.Мельнікава, англічаніна Дж.Кларка.
Яркімі прыкладамі архітэктуры ў стылі класіцызму гэтага перыяду з’яўляюц
ца палацава
паркавы ансамбль Румянцавых у Гомелі, палацавы комплекс у
Снове (Нясвіжскі раён), губернатарскія палацы ў Віцебску, Мінску і Гродне,
Іосіфаўскі праваслаўны сабор у Магілёве і інш.
Выяўленчае мастацтва
У беларускім выяўленчым мастацтве першай паловы
ст. цесна пе
раплятаюцца элементы рамантызму і класіцызму. Важную ролю ў гэты перы
Віленская школа жывапісу
, створаная пры аддзяленні выяўленча
га мастацтва ў Віленскім універсітэце, якая прытрымлівалася класічных кано
наў у жывапісе. Яе заснавальнікам быў прафесар
Ф.Смуглевіч
. На працягу
першай чвэрці
ст. школа падрыхтавала больш за 250 мастакоў, гравёраў,
скульптараў і выкладчыкаў малявання для навучальных устаноў Беларусі.
Падрыхтоўка прафесійных мастакоў у Беларусі вялася таксама ў Полацкай
езуіцкай акадэміі. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта вышэйшую мас
тацкую адукацыю стала магчыма набыць у Пецярбургскай акадэміі мастац
тваў. Гэтыя акалічнасці адбіліся на беларускай школе выяўленчага мастацтва,
дзе сфарміраваліся адметныя
гістарычны
(Я. Сухадольскі, Ф. Смуглевіч, Я. Дамель);
(I. Аляшкевіч, В. Ваньковіч);
(У. Бычкоўскі, Ю. Карчэўскі, К. Русецкі);
(Н. Орда, В. Дмахоўскі);
(I. Хруцкі).
У першай палове
ст. развіваецца
скульптурнае мастацтва
. Пер
шым прафесійным скульптарам у Беларусі лічыцца
К. Ельскі
. Ён стварыў га
лерэю з больш як 50 партрэтаў гістарычных дзеячоў, працаваў над аздаблен
нем культавых і грамадскіх будынкаў.
Другі этап
у развіцці мастацкай культуры Беларусі разглядаемага перы
яду прыпадае на другую палову
ст. У якасці пануючага мастацкага стылю
замацаваўся
рэалізм
, для якога характэрна адлюстраванне рэчаіснасці такой,
якой яна з’яўляецца сама па сабе, павышаная ўвага да сацыяльных праблем. Ра
зам з тым станаўленне дадзенага накірунку ў мастацтве істотна тармазілася са
цыяльна
палітычнымі ўмовамі, што склаліся ў Беларусі пасля паўстання 1863
1864 гг. Царызм абмяжоўваў выданне мастацкай літаратуры на польскай мове
з 1867г. забаранялася выданне твораў на беларускай мове лацінскім шрыфтам.
У цэлым да канца
ст. мастацкая культура ў Беларусі развівалася павольна.
Літаратура
У другой палове
ст. літаратура на беларускіх землях развіваецца
пераважна на рускай і польскай мовах. У апошнія дзесяцігоддзі
ст. на
зіраецца паступовае развіццё беларускамоўнай літаратуры
характэрныя рысы
цесная сувязь з беларускім нацыянальным рухам, вострая сацыяльная
скіраванасць, сцвярджэнне ідэалаў рэалізму. Асноўнымі прадстаўнікамі бела
рускай літаратуры другой паловы
ст. з’яўляюцца:
Францішак Багушэвіч
(1840–1900
гг.), аўтар зборнікаў вершаў, якія
мелі паслядоўную нацыянальную і сацыяльную скіраванасць, “Дудка бела
руская” і “Смык беларускі”, апавядання “Тралялёначка” (выдадзены ў Аў
Венгрыі ў 1890
–1897
гг.), аўтар вершаў на бела
рускай, рускай і польскай мовах, актыўны супрацоўнік часопіса “Минский
листок”. Яго зборнік беларускамоўных вершаў “Вязынка” быў выдадзены па
смяротна ў Пецябургу (1903 г.);
Адам Гурыновіч
(1869–1894
гг.), аўтар шэрагу беларускамоўных вер
шаў, напісаных з выразных сацыяльна
крытычных пазіцый.
Прадстаўнікамі беларускамоўнай літаратуры з’яўляліся таксама
герд Абуховіч, Фелікс Тапчэўскі, Аляксандр Ельскі, Карусь Каганец
. Беларус
кая мова часам выкарыстоўвалася ў рэвалюцыйнай публіцыстыцы.
Тэатр і музыка
Пасля падаўлення паўстання 1863
1864 гг. узмацнілася русіфікацыя
тэатральнай дзейнасці. Па распараджэнні віленскага генерал
губернатара
М.Мураўёва былі забаронены тэатральныя прадстаўленні на польскай мове.
Спынілі дзейнасць аматарскія тэатры, арганізаваныя дзеячамі польскамоўнай
культуры. Царскія ўлады адводзілі тэатру значную ролю ў выхаванні грамад
скасці ў вернападданніцкім духу.
ст. тэатральнае жыццё ў Беларусі істотна актывізава
лася. Амаль ва ўсіх буйнейшых гарадах Беларусі былі пабудаваны пастаян
ныя тэатральныя памяшканні. Разам з мясцовымі ў губернскіх гарадах высту
палі шматлікія рускія і ўкраінскія тэатральныя калектывы. Рэпертуар складалі
ў асноўным творы рускай і заходнееўрапейскай класічнай драматургіі. У 1871 г.
было створана Мінскае музычнае вучылішча арганістаў. У губернскіх гарадах
тэатральныя
літаратурныя гурткі
Архітэктура
На развіццё архітэктуры другой паловы
ст. значны ўплыў аказалі
хуткае развіццё прамысловасці і рост гарадоў. Вялікаезначэнне набыло гра
мадзянскае, жыллёвае і прамысловае будаўніцтва, якое вялося згодна з тыпа
вымі праектамі. Развівалася будаўнічая тэхніка, шырока выкарыстоўваліся но
выя будаўнічыя матэрыялы
бетон, металічныя канструкцыі. Гэта суправа
джалася пошукам новага архітэктурнага стылю, які павінен быў адпавядаць
новым умовам. У цэлым у архітэктуры панавала
ментаў розных стыляў пры будаўніцтве і ў афармленні будынка. У апошняй
XIX–
пачатку
стст. развівалася культавае будаўніцтва: адбывалася
масавае ўзвядзенне
“мураўёвак”
, пабудаваных у руска
візантыйскім
(або псеўдарускім) стылі (вясковыя цэрквы, Крыжаўздвіжанскі храм у Полац
ку). Новыя каталіцкія храмы будавалісяў стылі псеўдаготыкі (Сар’я, Крэва).
Выяўленчае мастацтва
У выяўленчым мастацтве гэтага перыяду панаваў рэалістычны напра
мак. Асноўнымі жанрамі жывапісу з’яўляліся:
гістарычны
(К. Альхімовіч);
(Н. Сілівановіч, Ю. Пэн);
(А. Гараўскі, Ф. Рушчыц, Г. Вейсенгоф).
Мастацкая культура Беларусі
ст. была неаднароднай па нацыяналь
най прыкмеце. Цэнтрамі рускай культуры з’яўляліся гарады, у першую чаргу
а таксама праваслаўныя цэрквы. У духу рускай культуры развіва
ліся перыядычныя выданні, тэатры, музеі, бібліятэкі, літаратурна
гурткі і інш. Польская культура ў першай трэці
ст. актыўна развівалася ў
адукацыйных установах; з сярэдзіны
ст. яе цэнтрамі сталі маёнткі буй
ных землеўладальнікаў, якія атаясамлівалі сябе з польскай нацыяй. Уіх дзей
нічалі прыватныя бібліятэкі, зборы помнікаў матэрыяльнай культуры, поль
скамоўныя літаратурныя гурткі і інш. Акрамя таго, важную ролю ў развіцці
польскай культуры адыгрывалі каталіцкія касцёлы. У гарадах значную ролю
мела яўрэйская культура, якая канцэнтравалася вакол шматлікіх сінагог, іу
дзейскіх навучальных устаноў, дабрачынных таварыстваў, хатніх бібліятэк.
Беларуская нацыянальная культура ў
ст. толькі пачынала фарміравацца
што адлюстроўвалася ва ўзнікненні беларускамоўнай літаратуры, тэатра
Такім чынам, у
ст. працягвалася паступовае развіццё мастацкай
культуры на землях Беларусі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх культурных пра
цэсаў. Дадзены працэсу значнай ступені дэфармаваўся спачатку паланізацы
яй, а затым русіфікатарскай палітыкай царызму.
Асноўныя паняцці для засваення
Нацыя, нацыянальная самасвядомасць, нацыянальны рух, Віленская на
вучальная акруга, пачатковыя школы, павятовыя вучылішчы, гімназіі, Віленскі
ўніверсітэт, Полацкая езуіцкая акадэмія, “Віленскі дзённік”, “Полацкі штоме
сячнік”, Віленская медыка
хірургічная акадэмія, Горы
Горацкі земляробчы
інстытут, “Губернскія ведамасці”, класічныя гімназіі, рэальныя гімназіі, на
родныя вучылішчы, царкоўнапрыходскія школы, настаўніцкія семінарыі, Ві
ленская археаграфічная камісія, Рускае геаграфічнае таварыства, рамантызм,
беларускамоўная мастацкая літаратура, віленская архітэктурная школа, вілен
ская школа жывапісу, рэалізм.
Кантрольныя пытанні і заданні
Вызначце сутнасць і асноўныя характарыстыкі паняцця “нацыя”.
Падумайце, чаму фарміраванне нацый робіцца магчымым толькі ва ўмовах
капіталістычнай мадэрнізацыі.
Назавіцедва асноўныя шляхі фарміравання нацый у Еўропе
ст.
Якім з гэтых шляхоў ішло фарміраванне беларускай нацыі?
Вызначце, якія існавалі аб’ектыўныя перадумовы фарміравання бела
рускай нацыі ў
Чаму фарміраванне беларускай нацыі ў
ст. адбывалася вельмі
павольнымі тэмпамі? Якімі асаблівасцямі сацыяльна
эканамічнай і сацыяль
палітычнай сітуацыі ў Беларусі гэта абумоўлена
Які ўплыў на працэсы фарміравання нацый на тэрыторыі Беларусі
мела канфесійная разнастайнасць грамадства?
Чаму прадстаўнікі эканамічнай, палітычнай і інтэлектуальнай эліты
беларускага грамадства ўключаліся пераважна ў працэсы фарміравання рус
кай і польскай, а не беларускай нацыі? Якія гэта мела наступствы для станаў
лення беларускай нацыі?
Вызначце асноўныя этапы ў станаўленні беларускага нацыянальнага
руху і ахарактарызуйце іх асаблівасці.
Якую ролю адыграла навуковае беларусазнаўства
ст. у станаў
ленні беларускага нацыянальнага руху? Абгрунтуйце сваё меркаванне.
Ахарактарызуйце асноўныя ідэі беларускага нацыянальнага руху
Якія можна вылучыць этапы развіцця адукацыі і навукі на тэрыто
рыі Беларусі ў
ст.? У чым спецыфіка кожнага з іх
Якія тыпы навучальных устаноў дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі ў
Якую ролю ў развіцці навукі Беларусі першай трэці
валі Віленскі ўніверсітэт і Полацкая езуіцкая акадэмія?
Якія прычыны прывялі да змен у адукацыйнай палітыцы царызму ў
–1830-
я гг.? У чым канкрэтна праявіліся гэтыя змены?
Чаму царскі ўрад імкнуўся абмежаваць доступ прадстаўнікоў не
прывілеяваных саслоўяў да адукацыі? Якія гэта мела вынікі?
У якіх установах Беларусі ажыццяўляліся навуковыя даследаванні ў
ст.? Які характар яны мелі?
Якія факты сведчаць пра ўзмацненне палітыкі русіфікацыі з боку
царызму ў адукацыйнай сферы ў апошняй трэці
ст.? Якія гэта мела на
ступствы для культурнага развіцця Беларусі?
Раскрыйце сутнасць адукацыйнай рэформы 1864 г.? У чым спецы
фіка яе правядзення ў Беларусі?
Чым можна патлумачыць істотную перавагу ў сістэме адукацыі Бе
ларусі царкоўнапрыходскіх школ? Які змест мела навучанне ў гэтых школах?
Выкажыце сваё меркаванне адносна ўзроўню адукаванасці беларус
кага насельніцтва ў
Якія асаблівасці мелі навуковыя даследаванні ў Беларусі ў апошняй
ст.? У якіх галінах яны пераважна ажыццяўляліся?
Які культурны накірунак панаваў у мастацкай культуры Беларусі
ст.? Як ён праявіўся ў розных яе галінах?
Якія рысы рамантызму паўплывалі на фарміраванне беларускамоў
най літаратуры першай паловы
Якія змены адбываліся ў тэатральным жыцці Беларусі ў першай па
Як развівалася беларуская літаратура ў другой палове
Ахарактарызуйце спецыфіку тэатральнага жыцця ў Беларусі ў дру
26.
Параўнайце развіццё архітэктуры Беларусі ў першай і другой па
лове
XIX
ст.
27.
Якія стылі і жанры пераважалі ў выяўленчым мастацтве Беларусі
ў
XIX
ст.?
Якім чынам праяўлялася нацыянальная разнастайнасць мастацкай
ст.? Падумайце, якая ўзаемасувязь існуе паміж фармі
раваннем нацый і развіццём нацыянальных культур.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
1.
Моўна
культурная і канфесійная сітуацыя на тэрыторыі Беларусі ў
XIX
ст.
Станаўленне беларускага нацыянальнага руху ў
Віленскі ўніверсітэт як цэнтр развіцця культуры на землях былога
ВКЛ у першай трэці
Полацкая езуіцкая акадэмія (1812
–1820
Гімназіі ў Беларусі
этнаграфічныя даследаванні
ст. і іх роля ў стварэнні
перадумоў беларускага нацыянальнага руху.
Польскамоўная літаратура ў Беларусі
Гарадскія тэатры ў Беларусі
Беларусь на пачатку
1907 гг. і перыяд 1907
1914 гг.).
3. Эканамічнае развіццё Беларусі на пачатку
XX
ст. Сталыпінская аграрная рэформа.
палітычнае і культурнае жыццё ў 1907
Прычыны і перадумовы рэвалюцыі 1905
На пачатку
ст. Расійская імперыя апынулася ў стане сістэмнага гра
мадскага крызісу, які выклікаў рэвалюцыю 1905
1907 гг. Асноўнымі прычы
намі рэвалюцыі былі глыбокія сацыяльныя праблемы
Праблема дзяржаўна
палітычнага ўладкавання
. Дзяржаўна
ны лад Расійскай імперыі вызначаўся як абсалютная манархія. Пры фарміра
ванні і функцыянаванні органаў дзяржаўнай улады адсутнічалі элементы вы
барнасці, адкрытасці і галосносці. У дзяржаве не захоўваліся грамадзянскія і
палітычныя правы і свабоды
панавала паліцэйска
бюракратычнае самаволь
захоўваўся саслоўны падзел грамадства з рознымі правамі і абавязкамі
для прадстаўнікоў розных саслоўяў. Станаўленне элементаў грамадзянскай
супольнасці ў выніку капіталістычнай мадэрнізацыі (стварэнне грамадскіх ар
ганізацый у эканамічнай і культурнай сферах, узнікненне элементаў сістэмы
мясцовага і гарадскога самакіравання, фарміраванне рабочага руху) патраба
вала дэмакратызацыі састарэлай сацыяльна
палітычнай сістэмы.
Аграрная праблема
. Пераважная большасць насельніцтва пражывала
ў вёсцы. Пазямельныя адносіны характарызаваліся перавагай буйнога паме
шчыцкага землеўладання. Сялянскае малазямелле і звязаныя з ім феадальныя
перажыткі, захаванне абшчыны і кругавой парукі, вялікія выкупныя плацяжы
і дзяржаўныя падаткі тармазілі развіццё прадукцыйных сіл у сельскай гаспа
дарцы і замаруджвалі развіццё прамысловасці. Патрэбы мадэрнізацыі грамад
ства дыктавалі неабходнасць глыбокіх пераўтварэнняў у аграрнай сферы.
Нацыянальная праблема
. Па меры фарміравання нацый абвастраліся
супярэчнасці паміж вялікадзяржаўнай русіфікатарскай палітыкай царызму і
залежнымі ад яго народамі, якія цярпелі дыскрымінацыю з боку імперскіх
улад у розных сферах (палітычнай, эканамічнай, адукацыйнай, рэлігійнай,
моўнай і г.д.). Сярод іх у
XIX–
пачатку
стст. фарміраваліся самастойныя
нацыянальныя рухі(польскі, фінскі, украінскі, літоўскі, латышскі, грузінскі
і інш.)
якія патрабавалі стварэння нацыянальнай дзяржаўнасці ў форме аўта
номіі або поўнай незалежнасці
Рабочая праблема
. Вытворчыя адносіны ў сферы прамысловасці і
гандлю суправаджаліся кепскімі ўмовамі жыцця і працы рабочага класа (ніз
кая аплата працы, працяглы працоўны дзень, дрэнныя бытавыя ўмовы, грама
дзянскае бяспраўе). Гэта садзейнічала развіццю рабочага руху і яго паступо
вай палітызацыі, што патрабавала карэнных пераўтварэнняў у сферы адносін
паміж рабочымі і наймальнікамі.
На пачатку
ст. дадзеныя сацыяльныя праблемы асабліва абвастры
ліся пад уплывам двух фактараў:
Сусветны эканамічны крызіс 1900
1903 гг. і эканамічная дэпрэсія
1904–
1908 гг.
, якая наступіла пасля яго. Крызіс стаў наступствам перавы
творчасці ва ўмовах прамысловага ўздыму 1890
х гг. Яго праявамі сталі спы
ненне або скарачэнне вытворчасці на многіх прадпрыемствах
рост беспра
цоўя, скарачэнне зарплаты рабочых. Усё гэта садзейнічала ўзрастанню сацы
яльнай напружанасці ў грамадстве.
Вайна Расійскай імперыі з Японіяй 1904
1905 гг.
за перадзел сфер
уплыву на Далёкім Усходзе. Ваенныя няўдачы расійскага войска, шматлікія
чалавечыя ахвяры садзейнічалі нарастанню грамадскай незадаволенасці.
У 1901
1904 гг. назіраецца
палітычны крызіс царскага
. Пра гэта сведчаць наступныя з’явы:
1)
Развіццё рабочага руху
. На працягу 1901
1904 гг. значна ўзрасла коль
касць рабочых выступленняў
на тэрыторыі Беларусі ў стачках, звязаных з эка
намічнымі прычынамі, прыняло ўдзел 20 тыс. чалавек. Адметнай рысай рабоча
га руху ў 1901
1904 гг. становіцца яго палітызацыя: у стачках, звязаных з палі
тычнымі прычынамі, у 1901
1904 гг. на Беларусі прыняло ўдзел 34 тыс. чалавек
Актывізацыя рэвалюцыйнага палітычнага руху
. У 1901
1904 гг. уз
мацніўся ўплыў рэвалюцыйных партый і арганізацый. Ва ўсіх значных гара
дах і некаторых мястэчках дзейнічалі арганізацыі ПСР, РСДРП, Бунда, ППС
на Літве, БСГ, групы анархістаў. Рэвалюцыйныя суполкі актыўна ўдзельніча
лі ў арганізацыі стачак, палітычных дэманстрацый і маніфестацый
узрасла іх
прапагандысцкая актыўнасць.
Палітыка лавіраванняў з боку царскай улады
. Царызм з мэтай змян
шэння грамадскай незадаволенасці пайшоў на правядзенне некаторых рэформ
у розных сферах сацыяльнага жыцця: увядзенне рабочага заканадаўства ў
дробнай і рамеснай прамысловасці, скасаванне кругавой парукі сялян пры
спагнанні падаткаў
З мэтай нейтралізацыі уплыву рэвалюцыйнага руху ажыццяўлялася падтрым
ка кантралюемых уладамі грамадскіх рухаў, да якіх адносяцца “паліцэйскі са
цыялізм” і сіянізм.
Паліцэйскі сацыялізм
” уяўляў сабой арганізацыю некаторымі прад
стаўнікамі ўлады рабочых саюзаў, якія ставілі сваёй задачай забеспячэнне
элементарных эканамічных і культурных патрабаванняў рабочых, каб тым са
мым ізаляваць іх ад палітычнай барацьбы. Паколькі ў Беларусі колькасна пе
раважаў яўрэйскі пралетарыят, “паліцэйскі сацыялізм” укараняўся перадусім
сярод яўрэйскіх рабочых. У 1
901–
1903 гг. у Мінску, Вільні і Адэсе ў дадзе
ным накірунку дзейнічала
Яўрэйская незалежная рабочая партыя
, якая на
кароткі час атрымала дастаткова значны ўплыў.
узнік у канцы
ст. і ўяўляў сабой сусветны рух яўрэяў за
вяртанне ў Палесціну і ўтварэнне там яўрэйскай дзяржавы. Сіяністы прапа
гандавалі ідэі аб богаабранасці яўрэйскага народа і шкоднасці для яго нацыя
нальных інтарэсаў удзелу ў грамадска
палітычным руху краін дыяспары. У
сувязі з гэтым царызм не перашкаджаў дзейнасці сіяністаў і спрабаваў выка
рыстаць яго для пераадолення ўплыву рэвалюцыйных арганізацый сярод яў
рэйскіх рабочых. У 1902 г. з дазволу ўлад у Мінску адбыўся
Усерасійскі сія
нісцкі з’езд
. Аднак колькасны рост сіянізму прывёў да фарміравання ў ім ра
дыкальных плыняў. У сувязі з гэтым прапаганда сіянізму ў Расійскай імперыі
летам 1903 г. была забаронена.
Такім чынам, на пачатку
ст. на землях Беларусі назіралася сітуа
палітычнага крызісу, выкліканага цэлым шэрагам сацыяльных
праблем, які прывёў да рэвалюцыі 1
905–
Ход, асноўныя этапы і вынікі рэвалюцыі 1905
Непасрэдным пачаткам рэвалюцыі сталі падзеі
9 студзеня 1905 г.
у
Пецярбургу (
“Крывавая нядзеля”
). У гэты дзень адбылося 140
тысячнае мір
нае шэсце рабочых да царскага палаца па ініцыятыве лідара рабочай арганіза
цыі, створанай першапачаткова ў духу “паліцэйскага сацыялізму”, Г.Гапона з
патрабаваннямі дэмакратычных рэформ, спынення вайны з Японіяй і паляп
шэння матэрыяльнага становішча пралетарыяту. Па загадзе царскіх улад шэс
це было расстраляна, у выніку чаго загінула звыш 1тыс. чалавек. Вестка пра
гэтыя падзеі выклікала шырокае грамадскае абурэнне, якое стала пачаткам
масавых рэвалюцыйных дзеянняў.
1907 гг. у Расійскай імперыі, у тым ліку і ў Беларусі,
у сваім развіцці прайшла некалькі этапаў.
працягваўся са студзеня па верасень 1905 г. Ён характары
заваўся паступовым нарастаннем рэвалюцыйнага руху, галоўнай формай яко
га з’яўляліся палітычныя стачкі і вулічныя выступленні (дэманстрацыі, мі
тынгі, маніфестацыі).
На тэрыторыі Беларусі рэвалюцыя пачалася ў студзені 1905 г. з правя
забастовак салідарнасці
з пецярбургскімі рабочымі, што ахапілі 30
гарадоў і мястэчак і суправаджаліся масавымі дэманстрацыямі і мітынгамі. У
забастоўках салідарнасці ў Беларусі прынялі ўдзел каля 34тыс. чалавек. У
сакавіку 1905 г. хваля палітычных выступленняў рэзка знізілася, але
чэрвені назіраўся новы ўздым, звязаны са святкаваннем 1Мая, а
таксама з пратэстамі супраць рэпрэсій царскага ўрада. У палітычных стачках
у гэтыя месяцы ўдзельнічала каля 100 тыс. чалавек. У Пінску ў красавіку 1905 г.
палітычная забастоўка набыла ўсеагульны характар. У антыўрадавых палі
тычных выступленнях у гарадах Беларусі прымалі ўдзел прадстаўнікі розных
сацыяльных слаёў: рабочыя, служачыя, рамеснікі, дробныя гандляры, інтэлі
генцыя, навучэнская моладзь.
Адначасова з палітычнымі выступленнямі назіраўся ўздым
эканамічных
з патрабаваннямі скарачэння працоўнага дня, павелічэння за
работнай платы, паляпшэння ўмоў працы, дапушчэння ўдзелу сваіх прадстаў
нікоў да вырашэння пытанняў, звязаных з нормамі выпрацоўкі, прыёмам і
звальненнем з працы і інш. У выніку забастовак, праведзеных вясной і летам
1905 г., рабочыя Беларусі ў многіх выпадках дамагліся істотнага павышэння
заробкаў, скарачэння працоўнага дня да 9
10 гадзін, абмежавання самаволь
ства ўласнікаў прадпрыемстваў і г.д.
Паступова рэвалюцыйныя хваляванні перакінуліся ў вёску. У студзені
чэрвені 1905 г. у Беларусі адбылося 290 сялянскіх выступленняў. Па прыкла
дзе прамысловых рабочых арганізоўваліся
забастоўкі сельскагаспадарчых
у памешчыцкіх маёнтках з патрабаваннямі павелічэння зарплаты і
скарачэння працоўнага дня. Найбольшзначнай сярод іх былазабастоўка сялян
падзёншчыкаў і батракоў у чэрвені 1905 г. у маёнтках Навагрудскага павета.
Летам 1905 г. рэвалюцыйны рух ахапіў амаль усе рэгіёны Расійскай імпе
рыі. У некаторых гарадах адбыліся масавыя антыўрадавыя выступленні (Вар
шава, Лодзь, Іванава
Вазнясенск, Адэса). У чэрвені выбухнула паўстанне ма
тросаў Чарнаморскага флота на браняносцы “Пацёмкін”. Гэтыя падзеі выму
сілі царскі ўрад дэклараваць пэўныя саступкі. 6 жніўня 1905 г. цар Мікалай ІІ
падпісаў маніфест аб заснаванні
Дзяржаўнай думы
, праект якой быў распра
цаваны міністрам унутраных спраў А.Р.Булыгіным (адсюль назва “булыгін
ская дума”). Дзяржаўная дума павінна была стаць прадстаўнічым органам,
прызначаным для абмеркавання праектаў законаў, бюджэту і да т
п. і падачы
рэкамендацый, аднак яна не мела права самастойнага прыняцця законаў, што
заставалася прэрагатывай імператара. Выбары ў думу былі шматступеннымі,
а прадстаўніцтва розных сацыяльных слаёў непрапарцыянальным; большая
частка насельніцтва наогул была пазбаўлена выбарчых правоў. Усе рэвалю
цыйныя і частка ліберальных арганізацый заклікалі да байкоту выбараў у “бу
лыгінскую думу”. У цэлым хваля рэвалюцыйных выступленняў у жніўні
расні 1905 г. значна зменшылася.
Другі этап
прыходзіўся на кастрычнік
снежань 1905г. Гэта перыяд
найвышэйшага ўздыму рэвалюцыі, адзначаны масавымі антыўрадавымі вы
ступленнямі. 7
17 кастрычніка па ўсёй імперыі разгарнулася
Усерасійская
палітычная стачка
, якая пачалася з усеагульнай стачкі чыгуначнікаў. Спы
ніліся чыгункі, большасць прамысловых прадпрыемстваў, амаль не працавала
сувязь. Стачка адбывалася пад лозунгам ліквідацыі самадзяржаўя і ўстанаў
лення дэмакратычнай рэспублікі. У Беларусі стачка распаўсюдзілася на 32 на
селеныя пункты; у ёй удзельнічала толькі ў прамысловасці каля 66 тыс.
чалавек. На ўзроўні асобных буйных прадпрыемстваў і некаторых чыгунач
ных вузлоў стачкай кіравалі выбраныя рабочымі
стачачныя камітэты
. Рэ
валюцыйныя арганізацыі для каардынацыі дзеянняў на ўзроўні гарадоў
кааліцыйныя саветы і камісіі
. Стачка суправаджалася масавымі мі
тынгамі і дэманстрацыямі.
Ва ўмовах нарастання рэвалюцыйнага руху цар Мікалай ІІ падпісаў
мані
фест 17кастрычніка
, паводле якога Дзяржаўная дума надзялялася заканадаў
чымі паўнамоцтвамі, пашыраўся кантынгент выбаршчыкаў, абвяшчалася ўвя
дзенне дэмакратычных свабод: слова, друку, сходаў, саюзаў, сумлення і г.д. Па
сля абвяшчэння маніфеста наступіла некаторая лібералізацыя грамадскага жыц
ця: адбывалася стварэнне новых палітычных партый і грамадскіх арганізацый,
былі легалізаваны некаторыя нізавыя арганізацыі рэвалюцыйных партый, пачалі
легальна выходзіць апазіцыйныя друкаваныя выданні. У той жа час царызм
спалучаў палітыку саступак рэвалюцыйнаму руху з рэпрэсіямі. Так, 18 кастрыч
ніка 1905 г. па распараджэнні мінскага губернатара П. Курлова ў Мінску быў рас
страляны масавы 20
тысячны мітынг, загінула каля 100чалавек.
Нягледзячы на спыненне ўсеагульнай стачкі
рэвалюцыйныя выступ
ленні ў краіне працягваліся. У снежні 1905 г. адбылася новая
Усерасійская
палітычная стачка
, якая зноў пачалася з усеагульнай стачкі чыгуначнікаў. У
Маскве і некаторых іншых расійскіх гарадах яна перарасла ва ўзброенае паў
станне. У Беларусі стачка ахапіла 17 гарадоў і мястэчак
у ёй удзельнічалі ка
ля 44 тыс. чалавек. На чале стачкі знаходзіліся чыгуначныя камітэты і каалі
цыйныя саветы рэвалюцыйных арганізацый. Найбольш значныя выступленні
ў гэты час адбыліся ў Баранавічах і Гомелі. У кастрычніку
снежні 1905 г.
назіраўся значны ўздым сялянскага руху: за два месяцы ў Беларусі былі
зафіксаваны 494 сялянскія выступленні. У Гродне, Брэсце і Бабруйску ад
бываліся хваляванні салдат.
Царызму ўдалося задушыць снежаньскія выступленні ў гарадах і сялян
скія хваляванні з дапамогай войска і паліцыі. Былі праведзены жорсткія рэ
прэсіі, зачынены многія апазіцыйныя выданні. У той жа час царскія ўлады,
імкнучыся ўмацаваць сваё становішча, ішлі на некаторыя саступкі рэвалю
цыйнаму руху. У снежні 1905 г. была адменена крымінальная адказнасць за
ўдзел у стачках
у сакавіку 1906 г. дазволена дзейнасць
прафесійных саюзаў
рабочых. 11 снежня 1905 г. быў абвешчаны
закон аб выбарах
у першы расій
скі парламенцкі орган улады
Дзяржаўную думу.
Трэці этап рэвалюцыі
працягваўся са студзеня 1906 г. да чэрвеня 1907 г.
Яго адметнасцю сталі дзве тэндэнцыі: паступовае затуханне стачачнага руху і
вулічных выступленняў і перанясенне палітычнай барацьбы ў парламент.
Пасля разгрому рэвалюцыйных выступленняў канца 1905 г. галоўная
ўвага грамадскасці была засяроджана на
выбарах у І Дзяржаўную думу
многія звязвалі надзеі на правядзенне грамадскіх рэформ. Паводле закона аб
выбарах, шматлікія катэгорыі ніжэйшых слаёў насельніцтва, а таксама жан
чыны былі пазбаўлены выбарчага права. Выбары былі няроўныя і шматсту
пеньчатыя. Усе выбаршчыкі ў залежнасці ад саслоўнай прыналежнасці падзя
ляліся на курыі; прадстаўніцтва ад курый было арганізавана такім чынам, што
фактычна 1 голас двараніна быў роўны 3,5 галасам гарадской буржуазіі, 15га
ласам сялян і 45 галасам рабочых.
На пачатак 1906 г. у грамадска
палітычным жыцці Беларусі выразна
выдзеліліся3 палітычныя блокі: правы (кансерватыўны), цэнтрысцкі (лібе
ральны), левы (рэвалюцыйна
дэмакратычны).
правага блоку
належалі ў першую чаргу
Саюз рускага народа
насоценцы) і
Саюз 17 кастрычніка
(акцябрысты). У Беларусі арганізацыі да
дзеных партый узніклі амаль ва ўсіх значных гарадах і некаторых мястэчках.
На чале іх знаходзіліся рускія чыноўнікі
дваране і праваслаўнае духавенства.
У склад арганізацый уваходзілі і манархічна настроеныя прадстаўнікі ніжэй
шых слаёў грамадства. У аснове ідэалогіі дадзеных партый знаходзіліся ма
нархізм і рускі нацыянал
шавінізм, які культываваў варожасць да нярускіх на
родаў, у першую чаргу яўрэяў (галоўны лозунг
“Расія для рускіх”). На зем
лях Беларусі правыя сілы лічылі сваёй апорай праваслаўнае насельніцтва,
якое абвяшчалася рускім. Ва ўсіх сацыяльных праблемах, з якімі сутыкалася
“рускае” насельніцтва
вінавацілі яўрэяў і католікаў
палякаў, з імі атаясам
ліваліся і рэвалюцыйныя сілы. Пад уплывам чарнасоценнай агітацыі адбыліся
яўрэйскія пагромы ў Мінску (загінулі 54 чалавекі), Гомелі, Беластоку, Оршы,
ажыццяўляліся напады на антыўрадавыя дэманстрацыі і мітынгі,
забойствы рэвалюцыйных дзеячаў.
Галоўнай сілай
цэнтрысцкага блоку
з’яўлялася
Канстытуцыйна
кратычная партыя народнай свабоды (кадэты)
, якая ўзнікла ў кастрычніку
1905 г. У аснове ідэалогіі дадзенай партыі палягаў лібералізм. Праграма ка
дэтаў уключала наступныя асноўныя ідэі:
эвалюцыйная трансфармацыя Расійскай імперыі ў канстытуцыйную
станаўленне і развіццё дэмакратычных грамадзянскіх і палітычных
свабод; ліквідацыя саслоўных і нацыянальных абмежаванняў;
развіццё мясцовага самакіравання, наданне народам імперыі нацыя
культурнай аўтаноміі (права на дзяржаўную аўтаномію прызнавалася
толькі за Фінляндыяй і Польшчай);
вырашэнне аграрнай праблемы шляхам частковага пераразмеркаван
ня памешчыцкай зямлі на карысць сялян.
У Расіі аснову кадэцкай партыі складалі дзеячы земстваў і акадэмічная
інтэлігенцыя. У Беларусі з
за адсутнасці земстваў і вышэйшых навучальных
устаноў невялікія групы кадэтаў узніклі толькі ў Магілёве і Пінску. Аднак ка
дэтаў падтрымлівалі тут яўрэйскія ліберальныя і сіянісцкія арганізацыі. Да лі
беральнага блоку належала таксама
Канстытуцыйна
каталіцкая партыя Бе
ларусі і Літвы
, створаная ў пачатку 1906 г. па ініцыятыве каталіцкага духа
венства. Яе дзейнасць разгортвалася пераважна ў Віленскай губерні. Прагра
ма партыі была блізкай да кадэцкай, аднак упор у ёй рабіўся на неабходнасці
пашырэння мясцовага самакіравання на землях Беларусі і Літвы, абароне сва
боды каталіцкага веравызнання; у адрозненне ад праграмы кадэтаў
абвяшча
лася непахіснасць памешчыцкага землеўладання. Усе ліберальныя арганіза
цыі лічылі неабходным для дасягнення сваіх мэт актыўна ўдзельнічаць у пар
ламенцкай дзейнасці.
дэмакратычны блок
прадстаўлялі левыя партыі і аргані
зацыі (РСДРП, ПСР, Бунд, ППС на Літве, БСГ, анархісты). Нягледзячы на
ідэйныя адрозненні паміж імі, усе яны выступалі за рэвалюцыйнае звяржэнне
самадзяржаўя і правядзенне карэнных грамадскіх рэформ у духу ідэй сацыя
лізму. Будучае паслярэвалюцыйнае дзяржаўна
палітычнае ўладкаванне боль
шасць рэвалюцыйных арганізацый бачыла як федэрацыю раўнапраўных дэма
кратычных рэспублік. Што датычыць аграрнага пытання, то левыя сілы вы
ступалі за поўную ліквідацыю памешчыцкага землеўладання і перадачу зямлі
сялянам. Выбары ў І Дзяржаўную думу яны байкатавалі, адзначаючы недэма
кратычнасць выбарчага заканадаўства і спадзеючыся на новы ўздым масавых
На выбарах у
І Дзяржаўную думу
ад Беларусі было абрана 36 дэпута
таў, сярод якіх было 29 прадстаўнікоў ліберальных сіл. Гэта сведчыла пра
апазіцыйнасць грамадскіх настрояў у Беларусі ў цэлым. І Дума пачала праца
ваць у красавіку 1906 г. Буйнейшай фракцыяй у ёй стала
. Група ся
лянскіх дэпутатаў утварыла больш левую фракцыю
трудавікоў
. Многія дэпу
таты ад нацыянальных ускраін імперыі, у тым ліку ад Канстытуцыйна
ліцкай партыі Літвы і Беларусі, далучыліся да фракцыі
. Пра
выя сілы апынуліся ў яўнай меншасці. У цэнтры думскіх дэбатаў паўстала аг
рарнае пытанне. Былі прадстаўлены два асноўныя законапраекты: кадэцкі, які
прадугледжваў частковую перадачу памешчыцкіх і дзяржаўных зямель сяля
нам, і фракцыі трудавікоў, згодна з якім памешчыцкае землеўладанне скасоў
валася, праводзілася перадача зямлі ў грамадскі фонд, з якога яна размяр
праекты былі непрымальныя. Дэпутаты Думы выказалі недавер царскаму ўра
ду і патрабавалі яго адстаўкі. У адказ цар 9ліпеня 1906 г. разагнаў Думу,
абвясціўшы новыя выбары
Падчас працы І Думы вясной
летам 1906 г. назіраўся некаторы ўздым
рэвалюцыйнага рабочага і сялянскага руху. Спадзеючыся на яго рост, частка
дэпутатаў разагнанай Думы 10 ліпеня 1906 г. выдала адозву да народа (“
”), у якой заклікала да масавага грамадзянскага непадпарадка
вання. Аднак масавага руху не адбылося, галоўнай прычынай чаго стала палі
тыка рэпрэсій, якую стаў актыўна праводзіць царскі ўрад на чале з П.А.Ста
лыпіным. Па яго распараджэнні ствараліся
раным парадку вялі справы супраць удзельнікаў рэвалюцыйных выступлен
шырока практыкавалася пакаранне смерцю. Падвяргаліся пераследам
апазіцыйныя партыі, прафсаюзы, незалежныя перыядычныя выданні.
У падобных умовах праходзілі выбары ў
ІІ Дзяржаўную думу
. Левыя сілы
таксама ўдзельнічалі ў іх. На вынікі выбараў істотна паўплывалі адміністра
цыйны націск і шырокая прапаганда з боку правых. Сярод 36 дэпутатаў, абра
ных ад Беларусі, 15 належалі да правага блока, 11
да аўтанамістаў, 2
дэтаў, 8 былі беспартыйнымі. Ніводзін кандыдат ад левых сіл у Думу не трапіў.
Аднак у цэлым у ІІ Дзяржаўнай думе, якая пачала працу 20 лютага
г., пераважалі левыя; кадэты і аўтанамісты ўтваралі ўплывовыя цэнтрыс
цкія фракцыі; правыя знаходзіліся ў меншасці. У такіх умовах Дума спрабавала
вырашыць тыя ж пытанні, якія стаялі і перад І Думай, што хутка прывяло да
яе канфлікту з царскім урадам. Улічваючы істотны спад рэвалюцыйнага руху,
3 чэрвеня 1907 г.
разагнаў Думу і выдаў
новы выбарчы закон
. Паводле гэ
шматступеньчатая сістэма выбараў была перапрацавана такім чы
нам, што надавала яўную перавагу дваранскаму прадстаўніцтву (1 голас два
раніна фактычна быў роўны 4 галасам гарадской буржуазіі, 260 галасам сялян,
543 галасам рабочых). Гэтая падзея азначала канец рэвалюцыі 1905
Такім чынам, рэвалюцыя 1905
1907 гг., па меркаванні большасці гіс
торыкаў, з’яўлялася буржуазна
дэмакратычнай рэвалюцыяй, паколькі была
накіравана на стварэнне ўмоў для больш хуткага развіцця капіталістычных
адносін у эканоміцы і дэмакратызацыі грамадска
палітычнай сістэмы.
У цэлым рэвалюцыя 1905
1907 гг. пацярпела паражэнне, паколькі не
здолела змяніць асновы сацыяльна
палітычнага і сацыяльна
эканамічнага ла
ду, не змагла вырашыць галоўныя сацыяльныя праблемы, якія з’яўляліся пры
чынамі рэвалюцыі
Аднак у выніку рэвалюцыі царызмам былі праведзены не
каторыя пераўтварэнні, накіраваныя на змякчэнне праблем:
стварэнне агульнадзяржаўнага органа парламенцкай улады, які не
калькі абмяжоўваў царскі абсалютызм;
абвяшчэнне грамадзянскіх і палітычных правоў і свабод
слова,
друку, правядзення сходаў, стварэння палітычных партый і грамадскіх ар
ганізацый (аднак не ў поўным аб’ёме і без гарантый іх захавання);
адмена з 1907 г. выкупных плацяжоў для сялянства; некаторае аб
межаванне чыноўніцкага і памешчыцкага самавольства ў вёсцы;
паляпшэнне рабочага заканадаўства; дазвол на дзейнасць прафсаюзаў;
дазвол на выкарыстанне ў друку і часткова ў сферы адукацыі моў на
цыянальных меншасцяў Расійскай імперыі
Аднак дадзеныя мерапрыемствы здолелі толькі часткова зменшыць
грамадскія супярэчнасці, якія ў цэлым заставаліся нявырашанымі і стваралі
глебу для будучых сацыяльных канфліктаў.
Эканамічнае развіццё Беларусі на пачатку
Сталыпінская аграрная рэформа
Галоўнай сферай эканомікі Беларусі на пачатку
ст. па
ранейшаму
сельская гаспадарка
. Аграрная праблема была ў ліку найбольш
вострых як у Беларусі, так і ў цэлым у Расійскай імперыі, пра што сведчыў
моцны выбух сялянскага руху падчас рэвалюцыі 1905
1907 гг. Гэта абумо
віла правядзенне царскім урадам аграрнай рэформы, накіраванай на паска
рэнне развіцця капіталізму ў сельскай гаспадарцы, павышэнне яе прадукцый
насці, а таксама стварэнне ў вёсцы новай апоры царызму з ліку прадпрымаль
ных заможных сялян. Указ аб правядзенні рэформы быў выдадзены 9 ліста
пада 1906 г. Паколькі яе галоўным ініцыятарам з’яўляўся кіраўнік царскага
ўрада П.А.Сталыпін, яна атрымала назву
сталыпінскай
. Рэформа ўключала
наступныя накірункі:
замацаванне за сялянамі права на выхад з абшчыны і пераход зямель
ных надзелаў, якія імі апрацоўваліся
у прыватную ўласнасць;
наданне сялянам права аб’ядноўваць надзелы, якія імі апрацоўваліся
ва ўмовах цераспалосіцы, у адзіны комплекс (
або ўвогуле высяляцца
з вёскі і фарміраваць асобную сядзібу з прылеглымі да яе сельскагаспадар
чымі ўгоддзямі (
арганізацыя мерапрыемстваў, накіраваных на развіццё агратэхнікі,
меліярацыі, распаўсюджанне сельскагаспадарчых машын і абсталявання, пад
рыхтоўку аграномаў, заатэхнікаў, ветэрынараў, заахвочванне развіцця сель
скагаспадарчай кааперацыі;
матэрыяльная падтрымка заможнага сялянства ў набыцці зямлі, сель
скагаспадарчых машын, увядзенні перадавых форм гаспадарання, у першую
чаргу шляхам выдачы крэдытаў праз Сялянскі пазямельны банк;
арганізацыя перасялення сялян на свабодныя землі Сібіры, Цэнтраль
най Азіі і Далёкага Усходу з мэтай змяншэння сялянскага малазямелля ў еў
рапейскай частцы імперыі;
адмена для сялян абмежаванняў на свабодны выбар пастаяннага ме
сца жыхарства, паступленне ў сярэднія і вышэйшыя навучальныя ўстановы.
Спецыфіка сітуацыі ў Беларусі заключалася ў тым, што ў Віленскай,
Гродзенскай і Мінскай губернях абшчына на той час ужо не існавала, таму
праблема фарміравання сялянскай прыватнай зямельнай уласнасці тут была
неактуальнай. Рэформа праводзілася пераважна на тэрыторыі Віцебскай і
Магілёўскай губерняў. Блізкасць гэтых губерняў да тэрыторый з падворным
землекарыстаннем, а таксама адносна высокі ўзровень развіцця рыначных ад
носін у параўнанні з іншымі рэгіёнамі Расійскай імперыі абумовілі тут вы
сокія тэмпы правядзення рэформы.
Правядзенне рэформы ажыццяўлялася губернскімі і павятовымі земле
ўпарадкавальнымі камісіямі. У некаторых месцах разбурэнне абшчыны адбы
валася з дапамогай прымусовых сродкаў, што выклікала незадаволенасць ся
лянства. У выхадзе з абшчыны былі зацікаўлены ў першую чаргу заможныя і
бяднейшыя сяляне
для таго каб стварыць умовы для больш эфек
тыўнага вядзення гаспадаркі
каб атрымаць магчымасць продажу сва
іх невялікіх надзелаў і знайсці больш выгадныя для сябе ўмовы продажу ра
бочай сілы (у прамысловасці, гандлі і г.д.). Сярэдняе сялянства было пе
раважна непрыхільна настроена ў адносінах да рэформы і выступала за заха
ванне абшчыны.
Ажыццяўленне рэформы прыходзілася на 1906
–1916
гг. За гэты пе
рыяд яна прынесла наступныя вынікі
да 1915 г. 48
сялян Магілёўскай і Віцебскай губерняў пакінулі аб
шчыну і замацавалі свае зямельныя надзелы ў прыватную ўласнасць (для па
раўнання: у Расійскай імперыі ў цэлым
– 22%);
да 1916 г. на хутары ў беларускіх губернях перасялілася 12% сялян
(у Расійскай імперыі ў цэлым
– 10%);
на працягу 1906
1916 гг. актыўна праходзіў працэс продажу часткі
памешчыцкіх зямель ва ўласнасць заможным сялянам, купцам і мяшчанам;
да 1914 г. з беларускіх губерняў у Сібір і Цэнтральную Азію перася
лілася каля 350 тыс. чалавек (з іх вярнулася каля 10%); паскорыўся працэс
перасялення сялян у гарады Расійскай імперыі, а таксама ў краіны Заходняй
Еўропы і Амерыкі (за 1903
1913 гг. з беларускіх зямель за мяжу эмігравала
каля 1,5 млн чалавек, з якіх вярнулася на радзіму каля 600 тыс.);
умацаванне капіталістычнай сістэмы гаспадарання ў памешчыцкіх
зямельных уладаннях; узрастанне колькасці наёмных сельскагаспадарчых ра
бочых (да 1914 г. у сельскай гаспадарцы на аснове капіталістычнага найму
працавала каля 200 тыс. рабочых);
узмацненне сацыяльнага расслаення сярод сялянства. На пачатак
Першай сусветнай вайны незаможнае сялянства складала каля 68% двароў,
– 12%;
паскарэнне тэхнічнай мадэрнізацыі сельскай гаспадаркі, паляпшэнне
агратэхнікі, развіццё сельскагаспадарчай кааперацыі, значнае павелічэнне
колькасці сельскагаспадарчых спецыялістаў;
развіццё таварна
грашовых рыначных сувязяў у сельскай гаспадар
цы; рост сельскагаспадарчага экспарту
умацаванне спецыялізацыі сельскай
гаспадаркі Беларусі на такіх галінах
як бульбаводства, ільнаводства, мяса
малочная жывёлагадоўля.
Сталыпінская аграрная рэформа была перарвана ў сувязі з Першай су
светнай вайной. Праведзеныя ў яе межах мерапрыемствы садзейнічалі раз
віццю рыначных капіталістычных адносін у сельскай гаспадарцы. Аднак гэ
тыя працэсы не маглі карэнным чынам паскорыць мадэрнізацыю сельскай
гаспадаркі па прычыне захавання буйнога памешчыцкага землеўладання і
сялянскага малазямелля. Таму рэформа толькі часткова зменшыла вастры
ню аграрнай праблемы.
У Беларусі пасля працяглай эканамічнай дэпрэсіі 1904
1908 гг. адбы
прамысловы ўздым 1909
1914 г.
(сярэднегадавыя тэмпы росту прамы
словай прадукцыі складалі 13,9
. Яго асноўнымі прычынамі з’яўляліся:
сусветныя эканамічныя працэсы, звязаныя з выхадам сусветнай эка
номікі з дэпрэсіі і пачаткам яе росту, што выклікала агульнае павелічэнне
попыту на прамысловую прадукцыю;
пашырэнне ўнутранага рынку, што было звязана з больш хуткім у
параўнанні з папярэднімі часамі ўцягваннем сельскай гаспадаркі ў таварна
грашовыя рыначныя адносіны ва ўмовах сталыпінскай аграрнай рэформы;
падрыхтоўка царызму да буйной вайны, што садзейнічала росту капі
талаўкладанняў і заказаў у прамысловасці.
Прамысловы ўздым выклікаў наступныя працэсы
Канцэнтрацыя вытворчасці
Адбываўся паскораны рост буйной
заводскай прамысловасці. За перыяд 1900
1913 гг удзельная вага
вырабленай на буйных прадпремствах прадукцыі ўзрасла з 33% да 46,5
Сярод найбольш значных прадпрыемстваў, што ўзніклі ў пачатку
ст.,
можна назваць мінскую шпалерную фабрыку, абутковую фабрыку “Арол” у
Мінску, шклозавод “Неман” у Лідскім павеце. Суадносіны буйной, дробнай і
саматужнай прамысловасці адлюстраваны ў наступнай табліцы.
Колькасць
прадпрыемстваў
Колькасць рабочых,
тыс. чал.
Валавая прадукцыя,
млн руб.
Прамысловыя
прадпрыемствы
0,9%
1282
1,3%
161,2
31,1
17,7%
54,9
22,9%
176,5
38,4
33,0%
88,3
46,5%
229,6
8,6%
7778
7,8%
106,6
14,8
8,5%
16,0
6,7%
108,1
10,7
9,2%
11,7
6,2%
110,0
90,5%
90763
90,9%
117,8
129,2
73,8%
168,8
70,4%
130,6
67,3
57,8%
89,8
47,3%
163,1
99823
117,2
175,1
239,7
136,9
119,4
189,8
163,1
Канцэнтрацыя капіталу
Адбываўся працэс стварэння новых прад
прыемстваў у выніку злучэння капіталаў розных уладальнікаў шляхам аргані
акцыянерных таварыстваў
. У 1914 г. у Беларусі дзейнічалі 34акцыя
нерныя прадпрыемствы, палова з якіх узнікла ў перыяд 1
908 – 1914
гг. З 1900
да 1913 г. аб’ём вытворчасці на акцыянерных прадпрыемствах Беларусі павя
лічыўся ў 5,2 раза. Адначасова з’явіліся
манапалістычныя аб’яднанні
кіх прадпрыемстваў пэўнай галіны вытворчасці для дасягнення кантролю над
рынкамі сыравіны, збыту і цэнамі на прадукцыю. У Беларусі найбольш хутка
працэсы манапалізацыі праходзілі ў лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасці.
Да ліку буйнейшых манаполій належалі Камітэт запалкавых фабрыкантаў За
ходняга краю, Саюз лесапрамыслоўцаў Паўночна
Заходняга краю і інш. Не
каторыя з іх уваходзілі ва ўсерасійскія манапалістычныя групы.
Рост замежных інвестыцый
Замежны капітал (нямецкі, аўстрыйскі,
французскі, бельгійскі, амерыканскі) стаў актыўна пранікаць у прамысло
васць Беларусі, асабліва ў лесараспрацоўку. У 1913 г. яго ўдзельная вага ў ва
лавай прадукцыі буйной прамысловасці складала 6,7
Узмацненне ролі банкаўскага капіталуў прамысловай вытворчасці
Да 1914 г. у Беларусі дзейнічалі аддзяленні Дзяржаўнага і 18камерцыйных
банкаў, з якіх найбольш буйнымі былі аддзяленні Руска
Азіяцкага, Азова
Данскога, Руска
Французскага, Віленскага камерцыйнага банкаў. Праз пры
ватныя банкірскія канторы, што выступалі ў ролі пасярэднікаў, ажыццяўля
ліся інвестыцыі банкаў у прамысловасць. Аб’ём банкаўскіх інвестыцый у эка
1914 гг. узрос у 5,2 раза.
5)
Рост рабочага класа ў прамысловасці
(239,7 тыс. чалавек на 1913 г.);
павелічэнне сярод яго долі кваліфікаваных рабочых; некаторае паляпшэнне
матэрыяльнага становішча рабочых.
У структуры прамысловасці Беларусі найбольш хутка развіваліся і мелі
перавагу галіны, заснаваныя на перапрацоўцы мясцовай сыравіны: харчовая,
дрэваапрацоўчая, шкляная, тэкстыльная, гарбарна
У цэлым, нягледзячы на рост канцэнтрацыі вытворчасці і капіталу, у
прамысловасці Беларусі пераважала дробная і рамесна
саматужная вытвор
часць, якая давала 53,5% усёй прамысловай прадукцыі (для параўнання: у Ра
сійскай імперыі ў цэлым
– 31,4
%). У 1913 г. у Беларусі на душу насельніцтва
прыпадала амаль у 2 разы менш прамысловай прадукцыі, чым у Расійскай
імперыі. У структуры нацыянальнага даходу Беларусі на 1913 г. доля прамы
словасці складала толькі 20,4
Развіццё прамысловасці і сельскай гаспадаркі Беларусі абумовіла па
транспартнай сістэмы
. Працягвалася чыгуначнае будаўніцтва. Са
май вялікай чыгуначнай лініяй, пабудаванай на пачатку
ст., з’яўлялася лі
Седлецк.
Беларусі хутка павялічвалася роля аптовага і рознічнага тава
развароту, які выцясняў кірмашы і базары. Ішоў працэс канцэнтрацыі гандлё
вага капіталу: у 1913 г. у Беларусі налічвалася 220 гандлёвых дамоў і акцыя
нерных таварыстваў. Узрастала значэнне банкаў у правядзенні гандлёвых
аперацый. Пашыраліся знешнегандлёвыя сувязі: асноўнымі прадметамі экс
парту выступалі лес, лён, мяса
малочная прадукцыя
імпартаваліся прадукты
прамысловай вытворчасці.
Развіццё прамысловасці і гандлю абумовіла далейшы рост гарадоў. На
ст. буйнейшымі гандлёва
прамысловымі цэнтрамі Беларусі сталі
Мінск і Віцебск. Аднак працэнт гарадскога насельніцтва за перыяд 1900
1913 г. вырас нязначна
з 14% да 16
Такім чынам, на пачатку
ст. у эканоміцы беларускіх зямель ішло
паскоранае развіццё рыначных капіталістычных адносін; адбывалася канцэн
трацыя вытворчасці і капіталу. Істотны штуршок гэтаму дала сталыпін
ская аграрная рэформа. Аднак у цэлым Беларусь заставалася аграрным кра
ем. У сельскай гаспадарцы працягвалі захоўвацца элементы натуральнай гас
падаркі, перажыткі феадалізму, што стрымлівала працэс мадэрнізацыі. У
прамысловасці пераважала дробная вытворчасць, заснаваная на перапрацоў
цы мясцовай сыравіны. Па ўзроўні эканамічнага развіцця Беларусь адставала
як ад развітых краін Еўропы, так і найбольш перадавых эканамічных рэгіё
наў Расійскай імперыі.
Грамадска
палітычнае і культурнае жыццё ў 1907
У перыяд 1907
1914 гг. галоўныя намаганні царскага ўрада былі накі
раваны на ўмацаванне палітычных пазіцый царызму, якія пахіснуліся падчас
рэвалюцыі 1905
1907 гг. На тэрыторыі Беларусі з гэтай мэтайажыццяўля
ліся наступныя мерапрыемствы
правядзенне рэпрэсій у адносінах да “палітычна неблаганадзейных”
асоб, закрыццё большасці апазіцыйных перыядычных выданняў, прафсаюзаў
і іншых грамадскіх арганізацый;
узмацненне русіфікатарскай палітыкі ў сферы землеўладання (ства
рэнне асобных фондаў дзяржаўных зямель для ільготнага продажу рускім пе
расяленцам), адміністрацыі, адукацыі.
Ва ўмовах рэпрэсій на Беларусі спынілася дзейнасць усіх рэвалюцый
ных палітычных партый, былі распушчаны кадэцкія арганізацыі. У той жа час
адбываўся значны рост правых манархічных арганізацый. Разам з агульнаім
перскімі ўзнікалі мясцовыя манархічныя арганізацыі: “Крестьянин”, “Бело
русское общество” і г.д. Хутка развівалася сетка перыядычных выданняў ма
нархісцкіх арганізацый, у якіх прапагандавалісяідэі заходнерусізму і право
дзілася актыўная агітацыя супраць палякаў, яўрэяў, каталіцкага касцёла, лібе
ральных і рэвалюцыйных арганізацый, а таксама беларускага нацыянальнага
руху. Ліберальная апазіцыя ў Беларусі была прадстаўлена яўрэйскімі нацыя
нальнымі арганізацыямі, а таксама
Краёвай партыяй Літвы і Беларусі
, ство
ранай у 1907 г. Партыя абапіралася ў першую чаргу на польска
каталіцкую
шляхту і каталіцкі касцёл
дамагалася скасавання дыскрымінацыйных законаў
у адносінах да каталіцкага насельніцтва і выступала за развіццё сістэмы мяс
цовага самакіравання на землях былога ВКЛ
У дзяржаўна
палітычнай сістэме Расійскай імперыі працягвала функ
цыянаваць Дзяржаўная дума. Пасля ўвядзення новага выбарчага заканадаў
ства 3 чэрвеня 1907 г. у
ІІІ Дзяржаўнай думе
(1907–1912
гг.) і
най думе
(1912–1917
гг.) перавагу мелі правыя сілы; лібералы знаходзіліся ў
меншасці, а левыя ўвогуле мелі нязначнае прадстаўніцтва. На выбарах у ІІІ і
Думу ў беларускіх губернях абсалютную большасць дэпутацкіх месцаў ат
рымалі кандыдаты ад правых сіл. Пры гэтым на выбарах 1907 і 1912 гг. у
Заходнім краі” саслоўнае прадстаўніцтва было дапоўнена нацыя
утвараліся “руская”, “польская” і “яўрэйская” курыі; пры гэтым усе
праваслаўныя аўтаматычна залічваліся да рускіх, а католікі
да палякаў. Вы
барчая сістэма была арганізавана так, каб забяспечыць перавагу “рускім”, якія
галасавалі пераважна за манархістаў.
У выніку рэпрэсій адбываўся заняпад рабочага руху. Пры гэтым рабо
чыя Беларусі амаль цалкам адышлі ад палітычнай барацьбы. Значна скараці
лася колькасць сялянскіх выступленняў.
Разам з правядзеннем рэпрэсій царызм, імкнучыся пашырыць сацыяль
ную базу ў краі, праводзіў у гэты перыяд некаторыя
ў накірунку
палітычнай лібералізацыі
Дазволпераходу з праваслаўя ў іншыя хрысціянскія веравызнанні па
водле закону аб верацярпімасці 1905 г.
У адпаведнасці з гэтым адбываўся ма
савы зваротда каталіцызму нашчадкаў былых уніятаў, гвалтоўна пераведзе
ных у праваслаўе
Дазвол на адкрыццё школ з мовамі выкладання нацыянальных мен
шасцяў імперыі ў адпаведнасці з законам 1905 г. і скасаванне абмежаванняў
на развіццё друку на мовах нацыянальных меншасцяў.
Гэта прывяло да фармі
равання на тэрыторыі Беларусі польскамоўных школ. Развіваўся польска
моўны друк: толькі ў Вільні ў 1914 г. налічвалася 28польскамоўных перыя
дычных выданняў. Адкрыццё беларускамоўных школ забаранялася, паколькі
беларусаў афіцыйна не прызнавалі самастойнай нацыяй
аднак дазвалялася
дзейнасць беларускамоўных перыядычных выданняў.
Земская рэформа 1911 г.
у Віцебскай, Мінскай і Магілёўскай гу
бернях. Паводле яе, у губернях і паветах стваралася сістэма органаў мясцова
га самакіравання
земствы
. Земствы ўяўлялі сабой прадстаўнічыя органы
губернскія і павятовыя
земскія сходы
, якія прызначалі пастаянна дзеючыя
выканаўчыя органы
земскія ўправы
. У функцыі земстваў уваходзіла развіц
цё мясцовай прамысловасці, сельскай гаспадаркі, гандлю, шляхоў зносін,
культуры, адукацыі, аховы здароўя за кошт сродкаў, сабраных са спецыяль
ных мясцовых (земскіх) падаткаў. У той жа час земскія ўстановы знаходзіліся
пад кантролем губернатара і міністра ўнутраных спраў, якія маглі прыпыніць
выкананне любой пастановы земскіх устаноў. Выбары ў земствы былі шмат
ступеньчатымі і няроўнымі, дзейнічаў маёмасны цэнз. У адрозненне ад расій
скіх губерняў, дзе выбаршчыкі падзяляліся на саслоўныя курыі, у беларускіх
губернях выбары ажыццяўляліся па нацыянальных курыях
“рускай” і “поль
скай”; пры гэтым маёмасны цэнз для выбаршчыкаў “рускай” курыі быў удвая
ніжэйшы, што забяспечвала ім перавагу. У Віленскай і Гродзенскай губернях
земствы так і не былі ўведзены з
тва. Нягледзячы на недэмакратычны характар выбараў і абмежаваныя магчы
масці, земствы адыгралі прыкметную ролю ў развіцці мясцовай эканомікі,
адукацыі і аховы здароўя.
Пэўныя зрухі адбыліся і ў
адукацыйнай палітыцы
. Пачаўся працэс па
ступовай замены царкоўнапрыходскіх школ 4
класнымі народнымі вучылі
шчамі; колькасць вучняў у іх за 1905
–1
914 гг. павялічылася ў 3 разы і да
сягнула 305 тыс. Таксама павялічылася колькасць сярэдніх навучальных уста
гімназій і рэальных вучылішчаў (з 28 у 1900 г. да 122 у 1914 г.). Аднак
рэальны доступ да сярэдняй адукацыі з прычыны высокай платы за навучанне
мелі толькі прадстаўнікі заможных слаёў насельніцтва. Востры недахоп спе
педагогаў абумовіў адкрыццё ў 1909
1916 гг. новых настаўніцкіх
семінарый у Рагачове, Оршы, Барысаве, Гомелі і Бабруйску, якія давалі ня
поўную сярэднюю спецыяльную адукацыю, а таксама
настаўніцкіх інстыту
у Віцебску, Магілёве і Мінску, якія давалі сярэднюю спецыяльную адука
цыю. Фарміравалася
сістэма прафесійнага навучання
, накіраванага на пад
рыхтоўку кваліфікаваных рабочых, якую забяспечвалі Горацкае рамеснае і
Гомельскае тэхнічнае чыгуначнае вучылішчы, шэраг школ і класаў пры
агульнаадукацыйных школах.
У пачатку
ст. працягвалася навуковае гістарычнае, археалагічнае,
этнаграфічнае, лінгвістычнае вывучэнне беларускага краю, якім займаўся шэ
Віцебская вучоная архіўная камісія, Смаленская вучоная архіўная
камісія, Мінскі царкоўны гісторыка
археалагічны камітэт
ні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства
, польскае
Таварыства сяброў
ў Вільні,
Таварыства вывучэння Беларускага краю
ў Магілёве і г.д.
Пры падтрымцы названых навуковых устаноў у пачатку
ст. былі створа
краязнаўчыя музеі
ў Віцебску, Магілёве, Гродне, Мінску і Вільні. Вялікі
ўнёсак у развіццё беларускай навукі зрабілі ў гэты час гісторыкі М.Любаўскі,
М.Доўнар
Запольскі, А.Сапуноў, І. Лапо, этнографы Е. Раманаў, М.Феда
роўскі, М. Нікіфароўскі, Я. Карскі, А.Сержпутоўскі.
Навуковыя даследаванні ажыццяўляліся і ў галінах прыродазнаўства.
Значнай з’явай навуковага жыцця Беларусі ў пачатку
ст. стала дзейнасць
Таварыства мінскіх урачоў
. Першымі навуковымі ўстановамі прыродазнаў
чага профілю сталі
доследныя станцыі
Беняконская сельскагаспадарчая
Віленскай губерні (1910 г.) і
Мінская балотная
(1913
г.). У Мінску ў 1912
1916 гг. выдаваўся першы ў Расійскай імперыі часопіс па культуры балот
Болотоведение
”. Усяго ж у Беларусі з 1901 да 1917 гг. выходзіла каля 20
прыродазнаўчых перыядычных выданняў. Развіццё беларускай навукі зама
руджвалася адсутнасцю тут вышэйшых навучальных устаноў.
Адзнакай грамадскага і культурнага жыцця стала развіццё друку і кнігадру
кавання. У 1914 г. у беларускіх губернях выходзіла 109 перыядычных выданняў
Такім чынам, грамадска
палітычнае і культурнае жыццё Беларусі ў
1907–
1914 гг. характарызавалася ўмацаваннем пазіцый царызму, узмацнен
нем русіфікатарскай палітыкі і рэпрэсій у дачыненні да рэвалюцыйнага руху.
У той жа час адбываліся некаторыя мерапрыемствы, аб’ектыўна накіра
ваныя на мадэрнізацыю грамадска
палітычных і сацыяльна
культурных ад
Беларускі нацыянальны рух у 1905
Напярэдадні і падчас рэвалюцыі 1905
1907 гг. цэнтрам беларускага
нацыянальнага руху з’яўлялася Беларуская Сацыялістычная Грамада. У ходзе
рэвалюцыйных падзей 1905
1907 гг. дзеячы БСГ выступалі сумесна з прад
стаўнікамі іншых рэвалюцыйных партый у Беларусі, удзельнічалі ў антыўра
давых выступленнях. У студзені 1906 г. у Мінску адбыўся
ІІ з’езд БСГ
, на якім
была прынята новая праграма партыі, выбраны Цэнтральны камітэт у складзе
Івана і Антона Луцкевічаў, Вацлава Іваноўскага і Алеся Бурбіса. У праграме
БСГ абвяшчалася неабходнасць рэвалюцыйнага звяржэння самадзяржаўя сі
ламі ўсіх працоўных Расійскай імперыі і пераўтварэнне імперыі ў федэратыў
ную дэмакратычную рэспубліку. Для Беларусі БСГ патрабавала дзяржаўнай
аўтаноміі са сталіцай у Вільні. Абвяшчалася неабходным адчужэнне паме
шчыцкіх, дзяржаўных і царкоўных зямель на карысць сялян.
У склад БСГ падчас рэвалюцыі 1905
1907 гг. уваходзіла каля 2 тыс.
чалавек. Структурна яна падзялялася на 2 краёвыя камітэты з цэнтрамі ў Віль
ні і Мінску; таксама ў складзе БСГ дзейнічалі Мінскі рабочы камітэт, Вілен
ская група рабочых, Віленская арганізацыя навучэнскай моладзі, Пецярбург
ская арганізацыя, мясцовыя арганізацыі ў Лідскім, Дзісненскім і Бельскім па
ветах. Па ініцыятыве БСГ, а таксама ПСР быў арганізаваны
Беларускі ся
У цэлым уплыў беларускага нацыянальнага руху на палітычнае жыццё
ў ходзе рэвалюцыі 1905
1907 гг. быў нязначны. Гэта тлумачыцца адсутна
сцю трывалай сацыяльнай базы: у гарадах, якія з’яўляліся цэнтрамі палітыч
нага руху, беларускае насельніцтва было вельмі нешматлікім, а сяляне ў ас
ноўнай масе заставаліся малапісьменнымі і не мелі выразнай палітычнай і на
цыянальнай самавядомасці.
Падчас спаду рэвалюцыі, згодна з рашэннем канферэнцыі БСГ, была за
снавана першая легальная беларускамоўная газета
” (выдавалася
ў Вільні з 1 верасня 1906 г., падрыхтавана 6 нумароў). Публікацыі газеты мелі
радыкальны характар
у сувязі з гэтым большасць нумароў газеты ці былі кан
фіскаваны, ці на іх быў накладзены арышт. А ў студзені 1907 г. рашэннем Ві
ленскай судовай палаты выданне “Нашай долі” было спынена назаўсёды
У выніку паражэння рэвалюцыі БСГ фактычна самараспусцілася, яе бы
лыя члены адмовіліся ад падпольнай дзейнасці. Кіраўніцтва БСГ засяродзілася
на нацыянальна
культурным руху. Яго цэнтрам стала новае легальнае перыя
”, якая выходзіла з 10 лістапада 1906 г. да
1915 г. у Вільні на лацінцы і кірыліцы (рэдактарам у 1906
1914 гг. з’яўляўся
А. Уласаў, у 1914
Янка Купала).
У мэтах захавання газеты рэдакцыя “Нашай нівы” пазбягала радыкаль
эканамічных
пытаннях займала ў асноўным ліберальна
асветніцкія пазіцыі. Яе прадстаўні
кі засяродзілі сваю публіцыстычную дзейнасць на наступных накірунках:
тэарэтычнае абгрунтаванне факту існавання самастойнага беларуска
га этнасу са сваёй самабытнай мовай і культурай;
крытыка русіфікатарскай палітыкі царызму і паланізатарскай палітыкі
каталіцкага руху;
патрабаванне ўвядзення беларускай мовы ў сістэме адукацыі, грамад
скіх і рэлігійных установах;
прапаганда беларускай нацыянальнай самасвядомасці, беларускай
У перыяд паміж рэвалюцыяй 1905
1907 гг. і Першай сусветнай вай
ной “Наша ніва” пераўтварылася ў своеасаблівы цэнтр беларускага нацыя
культурнага руху. Пад яе эгідай пачалі выдавацца “Беларускі калян
дар”, сельскагаспадарчы часопіс “Саха”, літаратурны месячнік для моладзі
“Лучынка”, літаратурны і грамадска
палітычны альманах “Маладая Бела
русь”, дзейнічалі беларускія выдавецтвы “Загляне сонца і ў наша ваконца”,
“Наша ніва”, “Наша хата” і інш. У нашаніўскім руху ўдзельнічалі прадстаў
нікі беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі пераважна сялянскага або дробна
шляхецкага паходжання.
Разам з “Нашай нівай” фарміраваўся другі цэнтр беларускага нацыя
культурнага руху
газета “
”, якая выдавалася на беларускай
мове лацінкай са студзеня 1913 г. (рэдактары А.Бычкоўскі і Б.Пачобка). Га
зета была арганізавана галоўным чынам прадстаўнікамі каталіцкага духавен
ства, якія далучыліся да беларускага нацыянальнага руху. У публікацыях вы
дання вырашэнне нацыянальна
культурных задач беларусаў звязвалася з аба
ронай каталіцкага веравызнання.
Намаганнямі дзеячаў беларускага нацыянальнага руху адбывалася
наўленне беларускай літаратуры
1914 гг. было выдадзена 77 кніг на
беларускай мове. Вялікі ўнёсак у развіццё мастацкай беларускай літаратуры
зрабілі звязаныя пераважна з “Нашай нівай” паэты і пісьменнікі
Янка Ку
Якуб Колас
Цётка (Алаіза Пашкевіч)
Карусь Каганец
Алесь Гарун
Максім Багдановіч
Цішка Гартны
Максім Гарэцкі
і інш. У 1910 г. у мяс
тэчку Празарокі Дзісенскага павета быў сфарміраваны першы
беларускі на
цыянальны прафесійны тэатр
на чале з
Ігнатам Буйніцкім
, які выступаў у
розных гарадах і мястэчках Беларусі, а таксама ў Пецярбургу і Варшаве. У
1910 г.
была выдадзена ў Вільні “
Кароткая гісторыя Беларусі
Вацлава Лас
, у якой упершыню была адлюстравана нацыянальная канцэпцыя
гісторыі Беларусі.
ст. назіраўся прыкметны рост беларуска
га нацыянальнага руху як у палітычнай, так і ў культурнай форме. Адбыва
лася фарміраванне беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі, якая кіравала да
дзеным рухам. Аднак уплыў беларускага нацыянальнага руху на шырокія на
родныя масы быў нязначны з
за шэрагу спецыфічных фактараў станаўлення
беларускай нацыі.
Асноўныя паняцці для засваення
Сусветны эканамічны крызіс 1900
1903 гг
, “паліцэйскі сацыялізм”,
сіянізм, рэвалюцыя 1905
1907 гг., “Крывавая нядзеля”, забастоўкі салідар
насці, “булыгінская дума”, Усерасійская палітычная стачка, стачачныя камі
тэты, кааліцыйныя саветы і камісіі, маніфест 17кастрычніка, Дзяржаўная
дума, Саюз рускага народа, Саюз 17кастрычніка, Канстытуцыйна
дэмакра
тычная партыя народнай свабоды, Канстытуцыйна
каталіцкая партыяБеларусі
і Літвы, выбарчы закон 3 чэрвеня 1907 г., прафсаюзы, сталыпінская аграрная
рэформа, водруб, хутар, прамысловы ўздым 1909
1914 гг., канцэнтрацыя
вытворчасці, канцэнтрацыя капіталу, манаполіі, Краёвая партыя Літвы і Бела
русі, земская рэформа 1911 г., земствы, настаўніцкія інстытуты, ІІ з’езд БСГ,
“Наша доля”, “Наша ніва”, “Беларус”.
Кантрольныя пытанні і заданні
Ахарактарызуйце асноўныя прычыны рэвалюцыі 1905
1907 гг.
Якія падзеі пачатку
ст. садзейнічалі абвастрэнню сацыяльных
праблем у Расійскай імперыі і прывялі да пачатку рэвалюцыі?
Якія з’явы ў грамадскім жыцці Беларусі сведчылі пра набліжэнне рэ
валюцыі? Дайце кароткую характарыстыку дынамікі рабочага, сялянскага і
рэвалюцыйнага руху напярэдадні рэвалюцыі 1905
Што такое сіянісцкі рух? Чаму царызм, нягледзячы на антысеміцкую
скіраванасць яго палітыкі, першапачаткова не перашкаджаў развіццю сія
нісцкага руху?
Якія падзеі сталі пачаткам рэвалюцыі
Ахарактарызуйце спецыфіку рэвалюцыйнага руху ў Беларусі са сту
дзеня да верасня 1905 г. Назавіце асноўныя звязаныя з ім падзеі.
Якія сацыяльныя групы ўдзельнічалі ў рэвалюцыйным руху 1905
1907 гг.? Якія формы рэвалюцыйнай барацьбыпераважалі
Што такое “булыгінская дума”? Якая была рэакцыя грамадскасці на
маніфест пра яе ўвядзенне?
Растлумачце, чаму перыяд з кастрычнікапаснежань 1905 г. лічыцца
этапам найвышэйшага ўздыму рэвалюцыі?
Якія пераўтварэнні ў дзяржаўна
палітычным ладзе Расійскай імпе
рыі абвясціў маніфест 17 кастрычніка?
Растлумачце сутнасць выбарчага заканадаўства, паводле якога
ажыццяўляліся выбары ў І і ІІ Дзяржаўную думу. Ці можна лічыць яго дэма
кратычным?
Ахарактарызуйце расстаноўку грамадска
палітычных сіл падчас рэ
валюцыі 1905
1907 гг. Назавіце асноўныя палітычныя партыі і арганізацыі,
якія ўзніклі ў гэты час
і вызначце іх палітычныя пазіцыі.
Дайце параўнальную характарыстыку дзейнасці І і ІІ Дзяржаўных
дум. Растлумачце, чаму іх дзейнасць скончылася няўдачай.
Якая падзея лічыцца датай завяршэння рэвалюцыі 1905
1907 гг.?
Ахарактарызуйце новае выбарчае заканадаўства Расійскай імперыі.
Падумайце, чаму рэвалюцыя 1905
1907 гг. пацярпела паражэнне?
Якія змены адбыліся ў грамадстве ў яе выніку?
Чым было абумоўлена правядзенне сталыпінскай аграрнай рэфор
мы? Назавіце яе асноўныя накірункі.
Якія вынікімела правядзенне сталыпінскай аграрнай рэформы ў Бе
ларусі? У чым спецыфіка правядзення рэформы на беларускіх землях?
Як паўплывала сталыпінская аграрная рэформа на развіццё капіта
лізму ў сельскай гаспадарцы Беларусі? Абгрунтуйце сваю пазіцыю.
Якімі фактарамі быў выкліканы прамысловы ўздым 1909
Што такое манапалістычныя аб’яднанні ў прамысловасці? У якіх га
лінах прамысловасці Беларусі яны найперш складваліся? Што перашкаджала
хуткай манапалізацыі прамысловасці ў Беларусі?
Ахарактарызуйце структуру беларускай прамысловасці на пачатку
ст. Якімі фактарамі яна абумоўлена?
22.
Вызначце агульны ўзровень развіцця эканомікі Беларусі на пачат
ку
ст.
Якія асноўныя працэсы адбываліся ў грамадска
палітычным жыцці
Беларусі ў 1907
Падумайце, з чым было звязана ўзмацненне палітыкі русіфікацыі з
боку царызму ў 1907
У чым сутнасць земскай рэформы 1911 г.? Якія яна мела вынікі?
Падумайце, чаму царызм не адважыўся ўвесці земствы ў заходніх беларус
кіх губернях.
26.
Якія змены адбыліся ў адукацыйнай сферы Беларусі ў пачатку
ст.?
У якіх галінах вяліся навуковыя даследаванні ў Беларусі ў пачатку
ст.? Назавіце вядомыя вам навуковыя арганізацыі.
Ахарактарызуйце дзейнасць Беларускай Сацыялістычнай Грамады
падчас рэвалюцыі 1905
Назавіце першую беларускамоўную легальную газету
Чым абумоў
лены кароткі тэрмін яе існавання?
Якую ролю ў развіцці беларускага нацыянальнага руху адыграла га
зета “Наша ніва”? Вызначце асноўныя накірункі яе дзейнасці.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Сіянісцкі рух на тэрыторыі Беларусі.
2.
Уплыў падзей “Крывавай нядзелі” на развіццё грамадскага руху ў
Беларусі.
Сялянскі рух у Беларусі падчас рэвалюцыі 1905
Дэпутаты ад беларускіх губерняў у І і ІІ Дзяржаўных думах.
Станаўленне хутарской сістэмы ў Беларусі.
6.
Развіццё крэдытна
банкаўскай сістэмы на тэрыторыі Беларусі ў
1900–
1914 гг.
Рух “краёўцаў” на тэрыторыі Беларусі ў 1907
Фарміраванне ідэалогіі беларускага нацыянальнага руху ў публікацы
ях газеты “Наша ніва”.
МОДУЛЬ 4. БЕЛАРУСЬ У ПЕРЫЯД СУСВЕТНЫХ ВОЙНАЎ
ФАРМІРАВАННЕ БЕЛАРУСКАЙ
САВЕЦКАЙ ДЗЯРЖАЎНАСЦІ
Першая сусветная вайна і рэвалюцыйныя падзеі 1917 г
на тэрыторыі Беларусі
Беларусь у Першай сусветнай вайне
На пачатку
ст. у свеце склалася складаная геапалітычная сітуацыя.
Яна характарызавалася супрацьстаяннем буйнейшых дзяржаў таго часу ў ба
рацьбе за сусветныя рынкі збыту прадукцыі і капіталу, за калоніі. Фактычна
адбывалася барацьба за перадзел свету. Яе вынікам стала
Першая сусветная
У гэтай вайне прымалі ўдзел 33 краіны. Адно аднаму су
працьстаялі краіны ваенна
палітычнага блоку
Антанты
(Расія, Англія, Францыя)
і іх саюзнікі (Італія, Румынія, Сербія, Бельгія, Грэцыя
аднаго боку і краіны т.зв.
Чацвярнога саюзу
(Германія, Аўстра
Венгрыя, Бал
гарыя, Турцыя)
Зачэпкай для пачатку вайны паслужыла забойства паўднёваславянскімі
тэрарыстамі аўстрыйскага эрцгерцага Франца Фердынанда, пасля чаго
1–
4 жніўня 1914 г.
іны Антанты з аднаго боку і Германія і Аўстра
з другога аб’явілі
адно аднаму вайну.
Да сярэдзіны 1915 г. баявыя дзеянні паміж рускімі і германскімі вой
скамі адбываліся на тэрыторыі Польшчы і Усходняй Прусіі. Летам
восенню
1915 г. германскае войска арганізавала наступленне, у выніку якога заняла тэ
рыторыі Польшчы, Літвы, Курляндыі і заходняй часткі Беларусі (Гродзен
скую і большую частку Віленскай губерні). Да кастрычніка 1915 г. расійска
германскі фронт стабілізаваўся па лініі
Гэтая лінія фронту заставалася нязменнай да пачатку 1918 г. У 1916 г. каманда
ванне расійскай арміі ажыццявіла дзве наступальныя аперацыі (
Нарачанскую
і
Баранавіцкую
), імкнучыся адсунуць лінію фронту на захад, аднак беспаспяхова.
З пачаткам вайны, 5 жніўня 1914 г., на тэрыторыі беларускіх губерняў
уводзілася ваеннае становішча: забараняліся забастоўкі, а таксама вулічныя
шэсці і маніфестацыі, акрамя арганізаваных уладамі. Царскі ўрад пры дапамо
зе афіцыйнага друку і праваслаўнага духавенства праводзіў шырокую шавіні
стычную прапаганду. Па Беларусі, як і па іншых рэгіёнах імперыі, пракаціла
ся хваля патрыятычных маніфестацый, малебнаў, сходаў. Царскі ўрад у вайне
падтрымалі спачатку не толькі праўрадавыя групоўкі, але таксама лібераль
ныя і некаторыя левыя партыі і арганізацыі.
З сярэдзіны 1915 г. землі Беларусі былі падзелены лініяй фронту
роз
ныя яе часткі знаходзіліся пад кантролем расійскіх і германскіх улад. Абодва
ваюючыя бакі разглядалі тэрыторыю Беларусі як крыніцу для забеспячэння
патрэб фронту.
Цэнтральная і ўсходняя частка Беларусі
На прыфрантавой тэрыторыі ў цэнтральнай і ўсходняйчастцы Беларусіў
1915–
1917 гг. знаходзілася каля 1,5 млн расійскіх салдат. Беларусь была ме
сцам размяшчэння
Стаўкі Галоўнага Вярхоўнага камандавання Расіі
: да лета
1915 г. яна знаходзілася ў Баранавічах, потым была пераведзена ў Магілёў. З
беларускіх губерняў у царскае войска было мабілізавана каля 50% мужчын
ва ўзросце 18
Эканоміка краю перабудоўвалася на патрэбы фронту. Для кіравання
эканамічнай дзейнасцю (размеркаванне сыравіны, паліва, транспарту, рабо
чай сілы, заказаў і г.д.) дзяржава стварала спецыяльныя
прамысловыя
. На пачатак 1917 г. каля 2/3 буйных прамысловых прадпрыемстваў
Беларусі былі пераарыентаваны на ваенны лад. Адбывалася будаўніцтва но
вых спецыялізаваных ваенных прадпрыемстваў. Для выкарыстання рэсурсаў
сельскай гаспадаркі ў ваенных мэтах ствараліся спецыяльныя цывільныя і ва
енныя камісіі для правядзення рэквізіцый збожжа, мукі, фуражу, коней, буй
ной рагатай жывёлы. Насельніцтва прыфрантавых тэрыторый у масавым па
радку прыцягвалася да прымусовых работ па ўмацаванні баявых пазіцый.
Істотным фактарам сацыяльна
эканамічнай сітуацыі ў Беларусі стала
нярэдка прымусовае, з тэрыторый, занятых германскімі войскамі
(агульная колькасць бежанцаў дасягнула
млн чалавек). У выніку гарады
цэнтральнай і ўсходняй Беларусі былі перапоўнены бежанцамі, якія знаходзі
ліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Гэта выклікала праблемы з харчо
вым забеспячэннем гарадскога насельніцтва, эпідэміі. Многія бежанцы накі
роўваліся ўглыб Расійскай імперыі. У выніку масавых мабілізацый у войска і
на прымусовыя работы, бежанства, збяднення значнай часткі насельніцтва
адбыліся істотныя змены ў сацыяльнай структуры грамадства: павялічылася
маргінальных слаёў грамадства
якія ўключалі людзей, выкінутых
са звыклага сацыяльнага асяроддзя, што не мелі сталай працы і падтрымлівалі
існаванне за кошт часовых заробкаў.
У 1916 г. эканоміка беларускіх зямель, як і ў цэлым Расійскай імперыі,
апынулася ў стане крызісу. Яго прычынамі з’яўляліся:
масавыя мабілізацыі і выкарыстанне на прымусовых работах насель
ніцтва, значныя рэквізіцыі сельскагаспадарчай прадукцыі;
дэфіцыт тавараў масавага спажывання, выкліканы пераарыентацыяй
большасці прамысловых прадпрыемстваў на выпуск ваеннай прадукцыі;
разрыў эканамічных сувязяў з Германіяй;
неэфектыўнае кіраванне эканомікай з боку дзяржаўных органаў.
Прыкметамікрызісу сталі:
скарачэнне пасяўных плошчаў у сельскай гаспадарчы на 1/3, пагалоўя
на 11%; пераход значнай часткі сялян да натуральнай гаспадаркі;
скарачэнне аб’ёмаў прамысловай прадукцыі, ліквідацыя многіх прад
прыемстваў (за 1913
1917 гг. колькасць прадпрыемстваў буйной прамы
словасці ў цэнтральнай і ўсходняй Беларусі зменшылася з 822 да 297);
інфляцыя, рост цэн на прадукты харчавання і прамысловыя тавары ў
2–
7 разоў, распаўсюджанне спекуляцыі;
падзенне рэальнай заработнай платы і пагаршэнне матэрыяльнага ста
новішча рабочых.
Ва ўмовах эканамічнага крызісу расла незадаволенасць грамадства па
літыкай царызму. Хутка распаўсюджваліся антываенныя настроі сярод цы
вільнага насельніцтва і ў войску. Масавы характар набыло дэзерцірства з ар
міі; вайсковыя злучэнні адмаўляліся ісці ў наступленне, расійскія і нямецкія
салдаты браталіся. У кастрычніку 1916 г. успыхнула
паўстанне салдат на
размеркавальным пункце ў Гомелі
У асноўных прамысловых цэнтрах Расійскай імперыі ў 1915
1916 гг.
рэзка актывізаваўся антыўрадавы рух. У Дзяржаўнай думе большасць дэпута
таў перайшлаў апазіцыю да царскага ўрада, у тым ліку і памяркоўная частка
прадстаўнікоў правых партый. Аднак на землях Беларусі з
за вялікай колька
сці войск, органаў палітычнай бяспекі і ваеннай контрразведкі прыкмет анты
ўрадавага руху амаль не назіралася.
Падчас вайны некалькіажывіўся
беларускі нацыянальны рух
. Пасля
акупацыі германскімі войскамі Вільні і закрыцця газеты “Наша ніва” яго цэн
трамі сталі беларускія таварыствы дапамогі пацярпелым ад вайны ў Мінску.
У канцы 1916
пачатку 1917 гг. у Петраградзе выдаваліся штотыднёвыя бе
ларускамоўныя газеты “
Заходняя частка Беларусі
Занятая нямецкімі войскамі тэрыторыя Беларусі разам з землямі Літвы і
Курляндыі была ўключана ў склад акругі
Обер
. У 1915
1917 гг. тут зна
ходзілася каля 1 млн нямецкіх салдат. Прамысловыя і гандлёвыя прадпрыем
ствы былі абкладзены высокімі падаткамі
у сельскай гаспадарцы шырока прак
тыкаваліся рэквізіцыі, выкарыстанне насельніцтва на прымусовых работах на ва
енных збудаваннях. У хуткім часе эканоміка краю апынулася ў крызісным стане.
Таксама як і ўсходняя Беларусь, занятыя нямецкімі войскамі тэрыторыі
знаходзіліся на ваенным становішчы. Усялякая палітычная дзейнасць, заба
стоўкі, дэманстрацыі і мітынгі забараняліся. Права на функцыянаваннеатры
малі толькі грамадскія камітэты дапамогі ахвярам вайны. Яны былі ўпаўнаважа
ны выказваць уладам прапановы ў сацыяльнай, асветніцкай і культурнай сферы.
Для стварэння сацыяльнай апоры ў краі і аслаблення ў ім расійскага і
польскага ўплыву германскія ўлады абвясцілі раўнапраўе ўсіх нацый на за
нятых тэрыторыях: дазваляліся культурная дзейнасць, навучанне і выданне
газет на роднай мове. Гэта прывяло да ажыўлення беларускага нацыянальна
культурнага руху, цэнтрам якога стала Вільня, дзе знаходзіліся многія былыя
дзеячы БСГ і “Нашай нівы”. У 1915
1917 гг. узнік шэраг беларускіх грамад
скіх арганізацый; з снежня 1916 г. выходзіла газета “
”. Была створана
школ з беларускай мовай навучання
(да вясны 1918 г. іх налічвалася 79);
з кастрычніка 1916 г. дзейнічала
беларуская настаўніцкая семінарыя ў Свіслачы
Нягледзячы на абмежаванні з боку германскіх улад, дзеячы беларускага
нацыянальнага руху ставілі ў сваёй дзейнасці і палітычныя задачы. Утвораны
на аснове камітэта дапамогі ахвярам вайны
Беларускі народны камітэт
(кі
раўнікі І. і А.Луцкевічы) сумесна з адпаведнымі польскімі, літоўскімі і яўрэй
скімі арганізацыямі выступіў з ініцыятывай аднаўлення Вялікага Княства Лі
тоўскага ў форме дэмакратычнай рэспублікі з соймам у Вільні. Дадзеныя ар
ганізацыі ў снежні 1915 г. утварылі
Канфедэрацыю Вялікага Княства Літоў
. Аднак рознагалоссі паміж яе ўдзельнікамі і адсутнасць падтрымкі з бо
ку германскіх улад абумовілі хуткі распад канфедэрацыі. У межах літоўскага
нацыянальнага руху сфарміравалася ідэя незалежнай літоўскай дзяржавы з
цэнтрам у Вільні, якая б уключала ў сябе некаторыя землі заходняй Беларусі.
Дзеячы польскага нацыянальнага руху таксама разглядалі землі Віленскай і
Гродзенскай губерняў як частку тэрыторыі будучай польскай дзяржавы.
У той жа час дзеячы беларускага нацыянальнага руху рабілі захады, на
кіраваныя на стварэнне беларускай дзяржаўнасці. У красавіку і чэрвені 1916 г.
прадстаўнікі Беларускага народнага камітэта ўдзельнічалі ў
канферэнцыях на
, якія праходзілі ў Стакгольме і Лазане, дзе ставілі пытанне аб сва
ёй будучай палітычнай самастойнасці і выказвалі рашучае жаданне пазбавіц
Сувязь незалежна
сці і непадзельнасці Беларусі
” на чале з Вацлавам Ластоўскім. Яна адмаўляла
ся ад усялякіх саюзаў з літоўскім і польскім нацыянальнымі рухамі і выступа
ла за поўную дзяржаўную незалежнасць Беларусі ў яе этнаграфічных межах.
Такім чынам, Першая сусветная вайна прывяла да вялікіх людскіх (загі
тотнага пагаршэння жыццёвага ўзроўню народа. З сярэдзіны 1915 г. бела
рускія землі аказаліся падзеленымі па лініі фронту паміж двума ваюючымі
бакамі, якія эксплуатавалі рэсурсы краю ў сваіх інтарэсах.
Лютаўская рэвалюцыя 1917 г. у Беларусі і яе вынікі
У 1916
пачатку 1917 гг. у Расійскай імперыі склалася рэвалюцыйная
сітуацыя. Прычынайгэтага сталі сацыяльныя праблемы, якія не былі ў поў
ным аб’ёме вырашаны ў ходзе рэвалюцыі 1905
1907 гг. Ва ўмовах вайны,
якая суправаджалася вялікімі людскімі стратамі і вострым эканамічным кры
зісам, яны асабліва абвастрыліся.
На пачатку 1917 г. у гарадах Расійскай імперыі ўзмацніўся рабочы рух,
галоўны з вылучаных ім палітычных лозунгаў
“Далоў самадзяржаўе!”
23–
28 лютага 1917 г. усеагульная палітычная забастоўка ў Петраградзе, да
якой далучыліся сканцэнтраваныя там войскі, прывяла да звяржэння царскага
ўрада. Гэтая падзея атрымала назву
Лютаўская рэвалюцыя
. 2
сакавіка 1917 г.
цар Мікалай ІІ адрокся ад трона
У выніку рэвалюцыі ў Петраградзе ўзніклі новыя органы ўлады:
вы ўрад
, які складаўся пераважна з прадстаўнікоў ліберальнай апазіцыі ў
Дзяржаўнай думе, на чале з Г.Львовым і
Петраградскі Савет рабочых і сал
, які складаўся з выбарных прадстаўнікоў ад рабочых калек
тываў і вайсковых частак, у ім пераважалі дзеячы левых палітычных партый.
Часовы ўрад выступаў як афіцыйнаяўлада
аднак рэальнае ажыццяўленне ім
улады было магчыма толькі дзякуючы падтрымцы Петраградскага Савета.
Апошні прызнаў Часовы ўрад, аднак у той жа час кантраляваў яго дзейнасць,
ставячы падтрымку ўрада ў залежнасць ад выканання шэрагу ўмоў. Такая сі
туацыя атрымала назву
У сакавіку 1917 г. царская адміністрацыя была ліквідавана ва ўсіх рэгіё
нах Расійскай імперыі пры падтрымцы абсалютнай большасці насельніцтва.
Ва ўсіх буйных гарадах прайшлі мітынгі і дэманстрацыі ў падтрымку рэвалю
цыі, распускаліся органы царскай улады, раззбройваліся паліцыя і жандарме
рыя, вызваляліся палітычныя вязні
У выніку рэвалюцыйных падзей у губернскіх і павятовых цэнтрах скла
ліся новыя органы ўлады па аналогіі з тымі, што ўзніклі ў Петраградзе
,–
мадскія камітэты парадку і Саветы рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў
Грамадскія камітэты парадку фарміраваліся з дзеячаў земстваў і гарадскіх
дум, а таксама прадстаўнікоў ад Саветаў. На чале іх станавіліся губернскія і
павятовыя камісары, прызначаныя Часовым урадам. Саветы ўтвараліся з ліку
прадстаўнікоў прадпрыемстваў і вайсковых гарнізонаў. На працягу сакавіка
красавіка 1917 г. на тэрыторыі Беларусі ўтварылася 37Саветаў. Саветы бачы
лі сваю галоўную задачу ў арганізацыі рабочых, салдат і сялян, абароне іх
эканамічных і палітычных правоў. У розных рэгіёнах адбываліся з’езды Саве
таў, на якіхфарміраваліся каардынацыйныя органы. У чэрвені 1917 г. прайшоў
І Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і сялянскіх дэпутатаў
, а ў маі
І Усе
расійскі з’езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў
, якія абралі адпаведныя цэн
тральныя выканаўчыя камітэты. У складзе Саветаў пераважалі прадстаўнікі
левых партый (РСДРП, Бунд, ПСР).
Вынікам Лютаўскай рэвалюцыі стала шырокая
дэмакратызацыя гра
палітычнага жыцця
, якая выяўлялася ў наступных з’явах:
увядзенне свабоды слова, друку, сходаў
. Узнікла вялікая колькасць
перыядычных выданняў рознага накірунку, бесперашкодна адбываліся шмат
лікія палітычныя дэманстрацыі, мітынгі;
свабода дзейнасці палітычных партый і грамадскіх арганізацый
Масавымі сталі партыі кадэтаў, ПСР, РСДРП, Бунд
страціліўплыў манархіч
многія з іх былі распушчаны;
ліквідацыя саслоўных, нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў
. На
Беларусі былі адменены дыскрымінацыйныя законы ў адносінах да каталіцка
га насельніцтва, ліквідавана мяжа яўрэйскай аседласці;
дэмакратызацыя войска
. Вайскоўцы атрымалі ўсе палітычныя і гра
мадзянскія правы нароўні з цывільнымі жыхарамі; дазвалялася дзейнасць па
літычных партый і грамадскіх арганізацый у войску; адмяняліся ваенныя чы
ны і званні; ліквідавалася адзінаначалле іўводзілася салдацкае самакіраванне,
органамі якога станавіліся выбарныя
салдацкія камітэты
у Мінску адбыўся
І з’езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заход
, які абраў каардынацыйны орган
Франтавы камітэт
арганізацыя прафесійных саюзаў рабочых і служачых, легалізацыя
забастовак і стачак, стварэнне фабрычна
заводскіх камітэтаў на прамы
словых прадпрыемствах
. Рабочыя, аб’яднаныя ў прафсаюзы, пасля рэвалюцыі
выстаўлялі патрабаванні аб паляпшэнні свайго эканамічнага становішча, ска
рачэнні працоўнага дня, павелічэнні зарплаты і г.д. Наймальнікі, як правіла,
задавальнялі патрабаванні прафсаюзаў і Саветаў.
заводскія камі
, якія складаліся з выбарных прадстаўнікоў працоўных на канкрэтных
прадпрыемствах, змагаліся за ўдзел рабочых у кіраванні прадпрыемствамі і ў
некаторых выпадках уводзілі
рабочы кантроль
над вытворчасцю;
увядзенне элементаў самакіравання ў вёсцы
. Пасля рэвалюцыі быў
ліквідаваны інстытут земскіх начальнікаў; ствараліся
сялянскія камітэты
і
Саветы сялянскіх дэпутатаў
. У красавіку
маі 1917 г. прайшлі губернскія
з’езды сялянскіх дэпутатаў, на дзейнасць якіх вялікі ўплыў мела ПСР;
адмена смяротнага пакарання на фронце і ў тыле; амністыя ўсіх па
літычных зняволеных
Ва ўмовах усеагульнай дэмакратызацыі адбывалася абуджэнне беларус
кага нацыянальнага руху. Узнікла шмат нацыянальных арганізацый, гурткоў і
суполак са сваімі перыядычнымі выданнямі як на тэрыторыі Беларусі, так і ў
Петраградзе, Маскве, іншых гарадах, дзе знаходзіліся бежанцы, рабочыя і
салдаты з Беларусі. У сакавіку 1917 г. аднавіла сваю дзейнасць
Беларуская
Сацыялістычная Грамада
узніклі партыі ліберальнай скіраванасці
кая партыя народных сацыялістаў
Хрысціянска
дэмакратычная
. 25–
27 сакавіка 1917 г. у Мінску адбыўся з’езд прадстаўні
коў беларускіх нацыянальных арганізацый, у якім удзельнічала каля 150 чала
век. На з’ездзе быў створаны спецыяльны орган
Беларускі нацыянальны ка
(БНК) на чале з лідарам БПНС, былым памешчыкам
аўтанамістам
. Камітэту даручалася дамагацца дзяржаўнай аўтаноміі Бе
ларусі ў складзе дэмакратычнай Расійскай федэрацыі і адкрыцця беларуска
моўных школ. Аднак Часовы ўрад адмовіўся разглядаць патрабаванні БНК.
Амаль усе расійскія палітычныя сілы адмаўляліся прызнаваць факт самастой
нага існавання беларускай нацыі.
Памяркоўныя пазіцыі кіраўніцтва БНК выклікалі незадаволенасць з бо
ку БСГ, якая выступалаза пашырэнне дэмакратычных свабод, дзяржаўную
аўтаномію Беларусі, перадачу ўсёй памешчыцкай і дзяржаўнай зямлі сялянам,
развіццё беларускай культуры і г.д. Пад яе ўплывам у ліпені 1917 г. прайшоў
з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый
, які на змену БНК утварыў
тральную раду беларускіх нацыянальных партый і арганізацый
(з кастрыч
ніка 1917 г.
Вялікая Беларуская рада
), у склад якой уваходзілі толькі прад
стаўнікі левых беларускіх арганізацый на чале з адным з лідараў БСГ
Язэпам
. Восенню 1917 г. ствараліся беларускія арганізацыі ў войску. Для
каардынацыі іх дзейнасці ў кастрычніку 1917 г. ўтварылася
Цэнтральная
вайсковая беларуская рада
Да восені 1917 г. у склад БСГ уваходзіла
каля 10 тыс., а ў склад усіх беларускіх нацыянальных арганізацый
каля
тыс. чалавек. Аднак уплыў беларускага нацыянальнага руху на шырокія
народныя масы заставаўся на нізкім узроўні.
Нягледзячы на сур’ёзныя змены, якія адбыліся ў грамадскім жыцці ў
выніку Лютаўскай рэвалюцыі, галоўныя сацыяльныя праблемы заставаліся
нявырашанымі. Такія пытанні
як вызначэнне асноў дзяржаўна
палітычнага і
прававога ладу, узаемаадносіны паміж цэнтрам і рэгіёнамі, аўтаноміі нацыя
нальных ускраін, адносіны ў аграрнай сферы, увядзенне рабочага заканадаў
ства і г.д., паводле пазіцыі Часовага ўрада, якую ў цэлым падзяляла кіраўніц
тва Саветаў, павінен быў вырашыць
Устаноўчы сход
усерасійскі парла
менцкі орган, выбраны на дэмакратычных прынцыпах для прыняцця дзяржаў
най канстытуцыі. Аднак выбары ў яго пастаянна адкладваліся. Працягвалася
вядзенне вайны: новыя ўлады сцвярджалі, што пасля рэвалюцыі яе характар
карэнным чынам змяніўся і яна пераўтварылася ў рэвалюцыйную вайну су
праць германскай манархіі. Паглыбляўся эканамічны крызіс, які прыняў раз
буральныя формы.
Усё гэта прывяло да хуткага росту незадаволенасці грамадства дзейна
сцю Часовага ўрада, садзейнічала зніжэнню папулярнасці ліберальных пар
тый. У войску імкліва нарасталі антываенныя настроі, масавым стала дэзер
цірства, абвастрыліся адносіны паміж салдатамі і афіцэрамі. У дадзеных умо
вах дзейнасць Часовага ўрада была вельмі нестабільнай, суправаджалася
шматлікімі кадравымі перастаноўкамі. У чэрвені 1917 г. у яго склад увайшоў
шэраг прадстаўнікоў Петраградскага Савета, у выніку чаго Часовы ўрад стаў
уяўляць сабой кааліцыю ліберальных і левых партый. У ліпені 1917 г. на чале
кааліцыйнага ўрада стаў прадстаўнік ПСР
А.Ф.Керанскі
. Аднак гэтыя мера
прыемствы не здолелі спыніць эканамічны і палітычны крызіс у дзяржаве і
абумовілі далейшае развіццё рэвалюцыйных падзей.
Такім чынам, Лютаўская рэвалюцыя ў хуткія тэрміны ліквідавала ма
нархічную сістэму дзяржаўнай улады ў Расійскай імперыі. Яна садзейнічала
імклівай дэмакратызацыі грамадска
палітычнага жыцця, развіццю беларус
кага нацыянальнага руху. Аднак працяг удзелу Расіі ў Першай сусветнай вай
не, адкладванне вырашэння асноўных сацыяльных праблем, паглыбленне эка
намічнага крызісу абумовілі крызіс новых інстытутаў улады і абвастрэнне
грамадскіх супярэчнасцяў.
Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 г. у Беларусі і яе вынікі
восенню 1917 г. землі Беларусі, як і ў цэлым Расійскай дзяр
эканамічнага і сацыяльна
літычнага крызісу. Працягваўся спад вытворчасці ва ўсіх галінах эканомікі
гаршалася матэрыяльнае становішча насельніцтва. Адзнакай крызісу стаў хуткі
рост рабочага і сялянскага руху. Паглыблялісяпрацэсы разлажэння войска
палітычныя сілы ў гэты час падзяляліся на тры блокі
Правацэнтрысцкі блок
утваралі кансерватыўныя і ліберальныя арга
нізацыі, буйнейшай з якіх з’яўлялася партыя кадэтаў. Прадстаўнікі дадзенага
блоку выступалі супраць далейшага развіцця рэвалюцыі, за ўстанаўленне моц
най дзяржаўнай улады, захаванне Расійскай імперыі як унітарнай дзяржавы.
Правядзенне сацыяльна
эканамічных рэформ дапускалася толькі пры захаванні
асноў існуючага грамадскага ладу. Лічыўся неабходным працяг вядзення вай
ны. Дадзены блок падтрымлівалі пераважна дваранства, гандлёва
вая буржуазія, вышэйшы камандны састаў войска, частка інтэлігенцыі.
Левацэнтрысцкі блок
утваралі партыі і арганізацыі сацыялістычнага
кірунку: ПСР, РСДРП, Бунд, БСГ і г.д. Прадстаўнікі дадзенага блоку лічылі
сваімі галоўнымі задачамі ўстанаўленне парламенцкай дэмакратыі, пераўтва
рэнне Расійскай імперыі ў дэмакратычную федэрацыю, правядзенне аграрнай
сацыялізацыі
(абагульнення) або
лення) зямлі і яе размеркавання паміж асобнымі сялянскімі дварамі, забеспя
чэнне саўдзелу рабочых у кіраванні вытворчасцю і паляпшэнне іх матэрыяль
нага становішча. Вырашэнне гэтых задач дапускалася толькі прававымі срод
камі праз Устаноўчы сход. Дэкларавалася неабходнасць завяршэння вайны
шляхам дэмакратычнага міру паміж усімі ваюючымі бакамі
аднак нязгода на
такі крок з боку краін Чацвярнога саюзу абумоўлівала неабходнасць працягу
супраць іх “рэвалюцыйнай” вайны. Дадзены блок падтрымлівалі значная
частка сялянства, рабочых і служачых, сярэднія слаі гарадскога насельніцтва,
частка інтэлігенцыі.
Леварадыкальны блок
утваралі
бальшавікі
фракцыя ўнутры РСДРП,
якая ў 1917 г. канчаткова вылучылася ў самастойную партыю (з 1918 г.
сійская Камуністычная партыя
левыя эсэры
, якія ў канцы
1917 г. стварылі самастойную
Партыю левых сацыялістаў
рэвалюцыянераў
таксама анархісты, эсэры
максімалісты і інш. Прадстаўнікі дадзенага блоку
лічылі неабходным ажыццяўленне новай рэвалюцыі, якая б стварыла падму
рак для пераходу да сацыялістычнага грамадства. Уся ўлада павінна была пе
райсці да Саветаў, на якія ўскладалася задача правядзення карэнных пера
ўтварэнняў грамадскага ладу: сацыялізацыі або нацыяналізацыі зямлі, на
цыяналізацыі буйной прамысловасці і фінансава
крэдытнай сістэмы, увя
дзення рабочага кантролю над вытворчасцю і г.д. Роля Устаноўчага сходу ў
фарміраванні новай сацыяльна
палітычнай сістэмы дапускалася толькі пры
ўмове прызнання ўлады Саветаў. Левыя радыкалы выступалі за неадкладнае
спыненне вайны і заключэнне міру паміж ваюючымі дзяржавамі. Дадзены
блок падтрымлівалі пераважна салдаты і радыкальна настроеная частка ра
бочых, служачых і бяднейшага сялянства.
палітычная сітуацыя ў дадзены перыяд была вельмі неста
більнай. 3
5 ліпеня 1917 г. радыкальна настроеныя салдаты і рабочыя Петра
града спрабавалі скінуць Часовы ўрад і абвясціць уладу Саветаў, аднак пацяр
пелі паражэнне. Напрыканцы жніўня 1917 г. адбыўся
ваенны мяцеж правых
сіл на чале з Л.Карнілавым
. Мяцеж быў задушаны Часовым урадам пры пад
трымцы леварадыкальных сіл. У дадзеных умовах настроі рабочых і салдац
кіх мас значна пахіснуліся “ўлева”. На перавыбарах у Саветы ў верасні 1917 г
у буйных прамысловых цэнтрах і большасці вайсковых гарнізонаў перавагу
атрымалі бальшавікі і левыя эсэры.
24–
25 кастрычніка 1917 г. створаны Петраградскім Саветам Ваенна
рэвалюцыйны камітэт з дапамогай петраградскіх салдат і маракоў Балтый
скага флота ўзняў узброенае паўстанне, у выніку якога быў скінуты Часовы
ўрад. У той жа час
ІІ Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпута
, які праходзіў 25
27 кастрычніка 1917 г.
абвясціў пераход усёй улады
да Саветаў. Быў створаны новы ўрад
Савет народных камісараў
(СНК), які
ўяўляў сабой кааліцыю бальшавікоў і левых эсэраў на чале з лідарам бальша
У.І. Леніным
. Дадзеныя падзеі ўвайшлі ў гісторыю пад назвай
ніцкай рэвалюцыі
Пераход улады да Саветаў у Петраградзе выклікаў аналагічныя падзеі і
ў рэгіёнах, у тым ліку і ў Беларусі. Галоўную ролю ва ўстанаўленні Савецкай
улады адыгралі
рэвалюцыйныя камітэты
, створаныя з прадстаўнікоў
леварадыкальных сіл, якія абапіраліся на ўзброеную сілу рэвалюцыйных сал
дат. 2 лістапада 1917 г. была ўсталявана ўлада Саветаў у Мінску. Там, дзе ў
Саветах колькасна пераважалі бальшавікі і левыя эсэры, дзейнасць ваенна
валюцыйных камітэтаў ініцыіравалася самімі Саветамі (Мінск, часці і злучэнні
Заходняга фронту). У тых мясцовасцях, дзе ў Саветах левыя радыкалы знахо
дзіліся ў меншасці, ваенна
рэвалюцыйныя камітэты, абапіраючыся на ўзброе
ную падтрымку, дамагаліся перавыбараў у Саветы пад іх непасрэдным кан
У выніку ў новых Саветах перавагу атрымлівалі бальшавікі і левыя
эсэры, якія абвяшчалі пераход улады да Саветаў (Магілёў, Віцебск, Гомель).
На працягу лістапада 1917
лютага 1918гг. Савецкая ўлада была ўстаноўле
на ва ўсіх губернях, паветах і валасцях цэнтральнай і ўсходняй Беларусі.
На тэрыторыі Мінскай губерні і Заходняга фронту выканаўчая ўлада
Аблвыканкамзаху
(Абласному выканаўчаму камітэту Заходняй воб
ласці і фронту)
у Віцебскай і Магілёўскай губернях
адпаведным выканка
мам пры губернскіх Саветах. Ранейшыя органы мясцовай улады
земствы і
гарадскія думы
былі ліквідаваны. Была знішчана старая судовая сістэма, на
месцы якой ствараліся
рэвалюцыйныя трыбуналы
12–
19 лістапада 1917 г. адбыліся выбары ва
Устаноўчы сход Расій
скай Рэспублікі
шляхам усеагульнага, прамога, роўнага і тайнага галасавання.
У Беларусі большасць галасоў выбаршчыкаў атрымалі бальшавікі і левыя эсэ
ры, галоўным чынам дзякуючы знаходжанню тут вялікай колькасці радыкаль
на настроеных салдат Заходняга фронту. Аднак у цэлым большасць дэпутац
кіх месцаў ва Устаноўчым сходзе атрымалі прадстаўнікі ПСР. 5студзеня 1918 г
на сваім першым пасяджэнні Устаноўчы сход адмовіўся прызнаваць Савец
кую ўладу, што выклікала яго хуткі разгон. Гэтыя падзеі выклікалі вострую
палітычную канфрантацыю ў расійскім грамадстве. У 1918 г. у Расіі пачалася
грамадзянская вайна, у ходзе якой супрацьстаянне паміж рознымі грамадска
палітычнымі сіламі прыняло ўзброеную форму.
Устанаўленне Савецкай улады суправаджалася звужэннем дэмакратыч
ных свабод у грамадстве: увядзенне цэнзуры, абмежаванні ў правядзенні палі
тычных сходаў, дыскрымінацыя антыўрадавых партый і арганізацый. Для ба
рацьбы з антыўрадавымі выступленнямі стваралася
Надзвычайная камісія па
барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам
У выніку Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі былі праве
дзены наступныя сацыяльныя мерапрыемствы:
Зямельная рэформа
, праведзеная паводле
дэкрэтааб зямлі
: была
ажыццёўлена нацыяналізацыя зямлі, адменена прыватная ўласнасць; нацыя
налізаваная зямля размяркоўвалася паміж сялянскімі дварамі паводле ўраў
няльнага прынцыпу. У выніку было ліквідавана памешчыцкае землеўладанне.
Увядзенне рабочага кантролю
на прамысловых, гандлёвых, банкаў
скіх прадпрыемствах
Нацыяналізацыя крэдытна
фінансавай сістэмы і прадпрыемстваў
буйной прамысловасці
. На тэрыторыі Беларусі да лютага 1918 г. было нацыя
налізавана 11 прадпрыемстваў.
Пашырэнне рабочага заканадаўства
: увядзенне 8
гадзіннага працоў
нага дня, сістэмы сацыяльнага страхавання, інспекцый працы для нагляду за
ўмовамі працы, біржаў працы для барацьбы з беспрацоўем і г.д.
Увядзенне бясплатнага школьнага навучання і медыцынскага абслу
гоўвання, барацьба з непісьменнасцю
6) Перасяленне рабочых, што жылі ў падвалах і бараках, у шматкватэр
ныя дамы, канфіскаваныя ў багацеяў (
камунальныя кватэры
Аддзяленне царквы ад дзяржавы і школы ад царквы
зямельных угоддзяў, грашовых капіталаў і каштоўнай маёмасці, якая належа
ла рэлігійным арганізацыям.
Разам з тым
ажыццяўленне пераўтварэнняў ускладнялася адсутнасцю
дастатковай колькасці кваліфікаваных кадраў новай улады, паглыбленнем
эканамічнага крызісу, ростам злачыннасці. Агульная сітуацыя пагоршылася
таксама ў выніку мяцяжу польскага корпуса на чале з генералам Доўбар
ніцкім у Мінскай і Магілёўскай губернях у студзені
Супярэчлівы характар мелі адносіны Савецкай улады да беларускага
нацыянальнага руху. З аднаго боку, згодна з Дэкларацыяй правоў народаў Ра
сіі, абвешчанай Савецкім урадам 2 лістапада 1917 г.
сцвярджалася права ўсіх
народаў на самавызначэнне, аж да аддзялення ад Расіі і стварэння незалеж
ных дзяржаў (у адпаведнасці з ім Савецкая Расія прызнала незалежнасць
Фінляндыі). З другога боку, на тэрыторыі самой Беларусі новая ўлада ажыц
цяўлялася пераважна вайсковымі прадстаўнікамі, што паходзілі з розных рэ
гіёнаў Расійскай імперыі (К.Ландар, А.Мяснікоў, В.Кнорын), якія лічылі бе
ларускае нацыянальнае пытанне штучным, а факт існавання самастойнай бе
ларускай нацыі
сумніўным.
Дзеячы беларускага нацыянальнага руху пасля Кастрычніцкай рэвалю
цыі настойвалі на стварэнні дзяржаўнай аўтаноміі Беларусі. Са згоды Савец
кага ўрада 14
17 снежня 1917 г. у Мінску быў праведзены
Усебеларускі з’езд
Галоўную ролю ў яго арганізацыі адыгралі Вялікая беларуская рада і
рускі абласны камітэт
, створаны ў Петраградзе пры Усерасійскім Савеце ся
лянскіх дэпутатаў, што падтрымліваў пераважна левых эсэраў. У з’ездзе
ўдзельнічалі 1872 дэлегаты, сярод якіх былі прадстаўнікі ад Саветаў, зем
стваў, зямельных камітэтаў, беларускіх нацыянальных арганізацый. Боль
шасць дэлегатаў выступілі за дзяржаўную аўтаномію Беларусі і стварэнне
органа краёвай улады ў выглядзе Усебеларускага Савета сялянскіх, рабочых і
салдацкіх дэпутатаў да склікання Усебеларускага Устаноўчага сходу. У адказ
Аблвыканкамзах у ноч з 17 на 18 снежня 1917 г. разагнаў з’езд. Абраная з’ез
дам Рада і яго рабочы орган
Выканаўчы камітэт Рады з’езда
працягвалі
дзейнічаць у нелегальных умовах.
У беларускім нацыянальным руху пасля разгону з’езда адбылося палі
тычнае размежаванне. Нацыянальныя арганізацыі ў расійскіх гарадах, у пер
шую чаргу ў Петраградзе, працягвалі арыентавацца на Савецкі ўрад. Іх цэн
трамі з’яўляліся
дэмакратычная рабочая партыя
, утвора
ная на аснове Петраградскай арганізацыі БСГ (потым далучылася да бальша
віцкай партыі), і
Беларускі нацыянальны камісарыят
(Белнацкам) на чале з
Аляксандрам Чарвяковым
, створаны 31 студзеня 1
г. пры Народным камі
сарыяце па справах нацыянальнасцей Савецкага ўрада. У той жа час нацыя
нальныя арганізацыі ў самой Беларусі на чале з БСГ, якія адыгрывалі кірую
чую ролю ў
Выканаўчым камітэце Усебеларускага з’езда
, лічылі маг
чымым дасягненне дзяржаўнай аўтаноміі Беларусі толькі пры супрацьдзеянні
Савецкай уладзе.
Такім чынам, у выніку Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Белару
сі была ўстаноўлена новая сістэма ўлады, аснову якой складалі Саветы і ство
раныя пры іх выканаўчыя камітэты, у якіх пераважалі прадстаўнікі агульна
расійскіх леварадыкальных партый. Гэтая ўлада абапіралася на салдат і
радыкальна настроеных рабочых і ажыццявіла істотныя сацыяльна
эканаміч
ныя пераўтварэнні, накіраваныя на вырашэнне карэнных грамадскіх праблем.
У ацэнцы характару рэвалюцыі сярод гісторыкаў існуюць розныя па
дыходы:
гэта была
сацыялістычная рэвалюцыя
: адбыліся пераўтварэнні, накі
раваныя на пераход ад капіталізму да сацыялізму (панаванне дзяржаўнай
уласнасці, грамадскі кантроль за вытворчасцю, ураўнаванне матэрыяльнага
становішча розных слаёў насельніцтва);
2)
буржуазная рэвалюцыя
: адбыліся пераўтварэнні, накіраваныя перадусім
на ліквідацыю перашкод для капіталістычнай мадэрнізацыі грамадства: лікві
дацыя памешчыцкага землеўладання, змяншэнне сялянскага малазямелля і г.д.;
дзяржаўная ўласнасць пры гэтым разглядаецца як адзін з відаў уласнасці інду
стрыяльнага капіталістычнага грамадства, пры якім захоўваюцца характэрныя
для яго вытворчыя адносіны паміж кіруючай адміністрацыяй і рабочымі;
рэвалюцыя, якая абумовіла спецыфічны “ўсходні” варыянт мадэрні
зацыі грамадства
з уласцівымі для яго панаваннем дзяржаўнай уласнасці і
моцным кантролем органаў дзяржаўнай улады над рознымі сферамі сацыяль
эканамічнага жыцця.
Асноўныя паняцці для засваення
Першая сусветная вайна, Антанта, Чацвярны саюз, бежанства, Обер
Ост, Беларускі народны камітэт, Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага,
Лютаўская рэвалюцыя, Часовы ўрад, Саветы рабочых, салдацкіх і сялянскіх
дэпутатаў, двоеўладдзе, грамадскія камітэты парадку, дэмакратызацыя гра
палітычнага жыцця, салдацкія камітэты, прафсаюзы, фабрычна
скія камітэты, рабочы кантроль, Беларускі нацыянальны камітэт, Вялікая бе
ларуская рада, Цэнтральная вайсковая беларуская рада, сацыялізацыя, нацыя
налізацыя, Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў), Партыя левых са
рэвалюцыянераў, карнілаўскі мяцеж, Кастрычніцкая рэвалюцыя,
Савет народных камісараў, Аблвыканкамзах, Устаноўчы сход, ЧК, дэкрэт аб
зямлі, Усебеларускі з’езд, Беларускі абласны камітэт, Беларуская сацыял
макратычная рабочая партыя, Беларускі нацыянальны камісарыят, Рада і Вы
канаўчы камітэт Усебеларускага з’езда.
Кантрольныя пытанні і заданні
Вызначце асноўныя прычыны Першай сусветнай вайны. Якія ваенна
палітычныя блокі ў ёй удзельнічалі
Калі Беларусь стала тэатрам ваенных падзей Першай сусветнай вай
ны? Якая яе частка была занята германскімі войскамі?
Якія палітычныя і эканамічныя мерапрыемствы праводзіў царызм на
тэрыторыі Беларусі падчас Першай сусветнай вайны?
Растлумачце прычыны эканамічнага крызісу, які пачаўся падчас Пер
шай сусветнай вайны
Назавіце яго прыкметы
Які ўплыў на грамадскае жыццё цэнтральнай і ўсходняй Беларусі
мела бежанства з заходніх тэрыторый?
Якім чынам змяняліся настроі грамадства ў адносінах да вайны? Па
думайце, чым тлумачацца такія змены.
Растлумачце, чаму ва ўмовах уздыму рабочага і рэвалюцыйнага руху
ў Расійскай імперыі напярэдадні Лютаўскай рэвалюцыі на тэрыторыі Беларусі
ён амаль зусім адсутнічаў.
Якія спецыфічныя рысы мела палітыка германскіх улад у заходняй
частцы Беларусі?
Параўнайце ўмовы дзейнасці беларускага нацыянальнага руху на тэ
рыторыях, падкантрольных расійскім і германскім уладам.
Якія вынікі мела для Беларусі Першая сусветная вайна?
Якім чынам адбывалася Лютаўская рэвалюцыя на тэрыторыі Бела
русі? Паспрабуйце растлумачыць, чаму рэвалюцыя насіла пераважна мірны
характар і амаль не сустрэла супраціўлення з боку старой улады.
Якія новыя органы ўлады ўзніклі на тэрыторыі Беларусі ў выніку
Лютаўскай рэвалюцыі? Што такое двоеўладдзе?
Назавіце асноўныя накірункі дэмакратызацыі грамадска
палітыч
нага жыцця пасля Лютаўскай рэвалюцыі.
Якія новыя формы грамадскіх арганізацый узніклі на тэрыторыі
Беларусі і на Заходнім фронце пасля Лютаўскай рэвалюцыі?
15.
Дайце характарыстыку дзейнасці беларускага нацыянальнага руху па
сля Лютаўскай рэвалюцыі. Якія партыі і арганізацыі дзейнічалі ў гэтым накірунку
Як ставіліся да беларускага нацыянальнага руху расійскія палітыч
ныя элітыў 1917 г.? Наколькі рэальнымі былі ў дадзеных умовах надзеі на
рэалізацыю беларускай дзяржаўнасці?
Якія асноўныя сацыяльна
палітычныя блокі дзейнічалі ў палітыч
ным жыцці Беларусі ў 1917 г.? Якія сацыяльныя сілы іх падтрымлівалі?
Якія падзеі ўвайшлі ў гісторыю пад назвай Кастрычніцкай рэва
люцыі? Як Кастрычніцкая рэвалюцыя перамагла на тэрыторыі Беларусі?
Падумайце, якія фактары абумовілі хуткую перамогу леварадыкаль
ных палітычных сіл напрыканцы 1917 г. На якія сацыяльныя групы абапіра
лася Савецкая ўлада?
Якім чынам адбывалася перабудова сістэмы ўлады на тэрыторыі Бе
ларусі ў выніку Кастрычніцкай рэвалюцыі?
Ахарактарызуйце вынікі выбараў і дзейнасць Устаноўчага сходу.
Падумайце, чаму, нягледзячы на перамогу на выбарах левацэнтрысцкіх сіл, ім
не ўдалося замацаваць за сабой уладу.
Якія сацыяльна
эканамічныя мерапрыемствы былі праведзены Са
вецкай уладай у Беларусі ў кастрычніку 1917
лютым 1918 гг.?
Растлумачце сутнасць праводзімай Савецкім урадам зямельнай рэ
формы паводле дэкрэта аб зямлі.
Як ставілася Савецкаяўлада да беларускага нацыянальнага руху?
Калі адбыўся Усебеларускі з’езд? Якія ён прыняў рашэнні? У чым
прычыны яго разгону?
26.
Якія плыні ўтварыліся ў межах беларускага нацыянальнага руху па
сля разгону Усебеларускага з’езда? Якім было іх стаўленне да Савецкай улады?
Якія вам вядомы гістарычныя канцэпцыі, якія тлумачаць характар
Кастрычніцкай рэвалюцыі? Якая з іх падаецца вам найбольш слушнай
Ці былі якія
небудзь рэальныя гістарычныя альтэрнатывы Кастрыч
ніцкай рэвалюцыі ва ўмовах 1917
Растлумачце сваю пазіцыю.
Тэмы дакладаў і рэфератаў
Баявыя дзеянні на Беларусі падчас Першай сусветнай вайны.
Бежанства на беларускіх землях ва ўмовах Першай сусветнай вайны.
Нацыянальная палітыка германскіх улад у заходняй Беларусі ў
1915–
Дэмакратызацыя войска на Заходнім фронце ў 1917 г.
Дзейнасць прафсаюзаў пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Беларусі.
Станаўленне органаў Савецкай улады на тэрыторыі Беларусі.
Выбары ва Устаноўчы сход на Беларусі і іх вынікі.
Усебеларускі з’езд: перадумовы, ход, вынікі.
дзяржаўнае будаўніцтва
на тэрыторыі Беларусі ў 1918
1. Ваенна
палітычныя падзеі на тэрыторыі Беларусі ў 1918 г. Абвяшчэнне
палітычныя падзеі на тэрыторыі Беларусі ў 1918 г.
Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі
У хуткім часе пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Савецкі ўрад заключыў
перамір’е з краінамі Чацвярнога саюзу і пачаў з імі мірныя перамовы. Пера
мовы паміж расійскімі і германскімі ўладамі адбываліся ў Брэсце. Да пачатку
1918 г. расійскае войска ў выніку масавага дэзерцірства і праведзенай савец
кімі ўладамі частковай дэмабілізацыі амаль цалкам развалілася
на Заходнім
фронце засталося не больш за 150 тыс. салдат. У гэтых умовах германскі бок
імкнуўся заключыць мірны дагавор на максімальна выгадных для сябе ўмо
вах. У сярэдзіне лютага 1918 г. перамовы былі сарваны і баявыя дзеянні ад
ноўлены. Германскае войска амаль без супраціўлення заняла ўсю Мінскую,
частку Віцебскай і Магілёўскай губерняў да лініі Орша
Гомель.
сакавіка 1918 г. паміж Савецкай Расіяй з аднаго боку і Германіяй і Аўстра
з другога быў заключаны
. Паводле яго, тэ
рыторыі Польшчы, Літвы, Курляндыі і часткі Беларусі на захад ад лініі
Пружаны перадаваліся Германіі і Аўстра
Венгрыі,
якія павінны былі вызначыць іх будучыню ў адпаведнасці з пажаданнямі мяс
цовага насельніцтва. Прызнавалася незалежнасць
Украінскай Народнай Рэс
, якой перадаваліся тэрыторыі Брэсцкага, Пінскага, Рэчыцкага, Мазыр
скага і Гомельскага паветаў. Астатняя тэрыторыя, занятая германскімі вой
скамі да падпісання Брэсцкага міру, заставалася часова акупіраванай да часу
выплаты вялікай кантрыбуцыі Расіяй.
Заходнебеларускія землі, якія ўвайшлі ў склад
, планавалася
ўключыць у склад будучай Польскай дзяржавы. У той жа час прэтэнзіі на іх
выказвалі прадстаўнікі літоўскага нацыянальнага руху, якія
лютага 1918 г.
абвясцілі незалежнасць Літоўскай Рэспублікі, якая была прызнана Германіяй
часова акупіраванай германскімі ўладамі
была ўста
ноўлена ўлада ваеннага камандавання. Галоўнай яе мэтай з’яўлялася максі
мальнае выкарыстанне людскіх і матэрыяльных рэсурсаў краю для патрэб вя
дзення вайны. Дзеянні германскіх улад выклікалі незадаволенасць значнай
камі якой з’яўляліся:
шматлікія сялянскія выступленні, выкліканыя аднаўленнем паме
шчыцкага землеўладання і падаткова
рэквізіцыйнай палітыкай германскіх улад;
актывізацыя рабочага руху; самай значнай яго праявай стала забас
тоўка гомельскіх чыгуначнікаў у ліпені 1918 г
арганізацыя партызанскага руху, які ўзначальвалі пераважна баль
шавікі і левыя эсэры.
Ва ўмовах германскай акупацыі была ажыццёўлена спроба ўтварэння
незалежнай беларускай дзяржавы. Падчас адступлення расійскіх войскаў з
Мінска Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда з дапамогай створанага
Першага Мінскага беларускага палка паспрабаваў узяць уладу ў горадзе.
21 лю
тага 1918 г.
ён звярнуўся да беларускага народа з
Першай Устаўной грама
, у якой абвясціў сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі, вылучыў са
свайго складу орган выканаўчай улады
Народны Сакратарыят
на чале з
Язэпам Варонкам
і абавязаўся склікаць Усебеларускі Устаноўчы сход. Герман
скія ўлады не прызналі дадзеных органаў улады, але не забаранілі іх дзейнасць.
Выканкам Рады Усебеларускага з’езда ў знак пратэсту супраць Брэсц
кага міру
9 сакавіка 1918 г.
выдаў
Другую Устаўную грамату
, у якой абвя
Беларуская Народная Рэспубліка
(БНР) у этнаграфічных межах пра
жывання беларускага народа, а сам Выканкам быў перайменаваны ў
. Граматай зацвярджаўся
статус Рады і Народнага сакратарыята БНР як часовых органаў улады да склі
кання Усебеларускага Устаноўчага сходу. У ёй таксама абвяшчаліся дэмакра
тычныя свабоды, культурная аўтаномія нацыянальных меншасцяў, сацыяліза
цыя зямлі, 8
гадзінны працоўны дзень. У склад Рады БНР былі ўведзены
прадстаўнікі расійскіх і яўрэйскіх сацыялістычных партый, а таксама белару
скіх нацыянальных дзеячаў з Вільні.
Сярод прадстаўнікоў БСГ у сакавіку 1918 г. набывала папулярнасць
ідэя абвяшчэння незалежнасці Беларусі. Гэта тлумачылася крахам спадзяван
няў на ўтварэнне беларускай дзяржаўнасці з дапамогай дэмакратычных сіл у
Расіі і пагрозай падзелу тэрыторыі Беларусі паміж некалькімі дзяржавамі.
25 сакавіка 1918 г.
Рада БНР выдала
Трэцюю Устаўную грамату
, па
водле якой абвяшчалася поўная
незалежнасць Беларускай Народнай Рэспуб
ў яе этнаграфічных межах і змяшчалася патрабаванне перагляду ўмоў
Брэсцкага міру.
Аднак дадзены акт не атрымаў міжнароднага прызнання
прызналі яго
толькі Украіна і Літва, агерманскія ўлады праігнаравалі. Абвяшчэнне неза
лежнасці выклікала крызіс унутры Рады БНР: супраць яго выступілі прад
стаўнікі расійскіх і яўрэйскіх сацыялістычных партый, якія неўзабаве пакіну
лі Раду. У гэтых умовах правае крыло БСГ паспрабавала знайсці падтрымку ў
германскіх улад; у склад Рады БНР былі ўведзены прадстаўнікі ліберальных і
кансерватыўных арганізацый. Па іх ініцыятыве Рада БНР у красавіку 1918 г.
звярнулася да германскага імператара Вільгельма ІІ з падзякай за вызваленне
Беларусі і з просьбай дапамагчы ва ўмацаванні дзяржаўнай незалежнасці
краю ў саюзе з Германіяй.Аднак германскія ўлады адмовіліся прызнаць БНР.
Рада і ўрад БНР не атрымалі ніякай рэальнай улады. Іх роля была абмежавана
стварэннем дарадчых устаноў пры павятовых ваенных камендатурах і ажыц
цяўленнем культурна
асветніцкай дзейнасці. На акупіраванай германскімі
войскамі тэрыторыі Беларусі ўзнікла больш за 160 беларускамоўных школ,
Беларускі педагагічны інстытут
у Мінску, таварыства драмы і камедыі,
друкаваных выданняў і г.д.
Паварот Рады БНР “управа” і цеснае супрацоўніцтва з германскімі ўла
дамі выклікалі яе ўнутраны крызіс. У знак пратэсту Народны Сакратарыят на
чале з Я.Варонкам падаў у адстаўку. Летам
восенню 1918г. былі створаны
два нетрывалыя ўрады БНР, якія не знаходзілі падтрымкі сярод большасці
дзеячаў беларускага нацыянальнага руху. Адбыўся раскол БСГ, на месцы
якой утварыліся новыя партыі:
Беларуская сацыял
дэмакратычная партыя
Беларуская партыя сацыялістаў
федэралістаў
Беларуская
партыя сацыялістаў
рэвалюцыянераў
(БПСР). БПСР з восені 1918 г. перай
шла да актыўнай барацьбы з германскімі акупантамі, стварыла падпольныя
арганізацыі, аб’яднаныя ў
Сувязь беларускага працоўнага сялянства
ўсходняй частцы Беларусі, якая знаходзілася пад уладай Савецкай
Расіі
, адбываўся пераход да аўтарытарнай палітычнай сістэмы. Вясной
1918 г. абвастрыліся супярэчнасці паміж кіруючымі партыямі бальшавікоў і
левых эсэраў. У ліпені 1918 г. левыя эсэры паднялі паўстанні ў Маскве і нека
торых іншых гарадах Расіі, якія, аднак, былі падаўлены бальшавікамі. Пасля
гэтых падзей левыя эсэры былі выведзены з Савецкага ўрада
і пачала фармі
аднапартыйная дыктатура бальшавікоў
. У ліпені 1918 г. была пры
нята Канстытуцыя
Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэс
(РСФСР). Паводле яе, Саветы абвяшчаліся вышэйшымі органамі
ўлады ў дзяржаве. Аднакна практыцы ўсе асноўныя палітычныя рашэнні
прымала кіраўніцтва бальшавіцкай партыі і створаныя ім надзвычайныя ор
ганы. З Саветаў выключаліся амаль усе апаненты бальшавікоў. Адбывалася
згортванне дэмакратычных свабод: зачыняліся апазіцыйныя перыядычныя
выданні, пераследавалася дзейнасць апазіцыйных палітычных арганізацый,
былі адноўлены прынцыпы адзінаначалля ў войску, адноўлена пакаранне
смерцю і г.д. З восені 1918 г. бальшавіцкая ўлада абвясціла палітыку
ў адносінах да “ворагаў Савецкай улады” (расстрэлы, зняволенні,
узяцце закладнікаў па палітычных матывах), у ажыцяўленні якой галоўную
ролю адыгрывала ЧК.
На тэрыторыі Смаленскай, усходніх частак Віцебскай і Магілёўскай гу
берняў у красавіку 1918 г. была ўтворана
Заходняя вобласць
(з верасня 1918 г.
Заходняя камуна
), якая была звычайнай адміністрацыйна
тэрытарыяльнай
адзінкай. На чале створаных у ёй органаў улады знаходзіліся дзеячы былога
Аблвыканкамзаха. Патрабаванні Белнацкама, беларускіх камуністычных і бе
жанскіх арганізацый аб аўтаноміі Беларусі ігнараваліся.
На працягу 1918 г. вызначыліся новыя накірункі ў сацыяльна
най палітыцы Савецкай улады
нацыяналізацыя ў прамысловасці
(распаўюджвалася не толькі на буй
ную, але і на сярэднюю і часткова дробную);
цэнтралізацыя кіравання эканомікай
; галоўнымі органамі яго ажыц
цяўлення станавіліся
саветы народнай гаспадаркі
саўнаргасы
Фактычна
скасоўваліся рабочы кантроль і самакіраванне працоўных калектываў у пра
мысловасці і гандлі;
рэквізіцыя сельскагаспадарчай прадукцыі ў сялян
для забеспячэння
патрэб войска ў грамадзянскай вайне; ствараліся
харчовыя атрады
з ліку вай
скоўцаў і
камітэты беднаты
(
) з ліку бяднейшага сялянства. Дзей
насць камбедаў выклікала масавую незадаволенасць сялянства; у некаторых
паветах усходняй Беларусі летам 1918 г. адбыліся сялянскія паўстанні пад кі
раўніцтвам левых эсэраў. Гэта абумовіла ліквідацыю камбедаў, аднак правя
дзенне рэквізіцый працягвалася. На канфіскаваных памешчыцкіх землях заах
вочвалася стварэнне буйных дзяржаўных (дзяржгасы) і калектыўных (каму
ны, арцелі) гаспадарак.
У другой палове 1918 г. геапалітычная сітуацыя на тэрыторыі Беларусі
зноў стала змяняцца. У жніўні 1918 г. пасля выплаты Савецкай Расіяй часткі
кантрыбуцыі германскія войскі адступілі на захад ад р. Бярэзіна.
3–9
лістапада 1918 г. у Германіі адбылася рэвалюцыя, якая прывяла да
звяржэння манархіі. Новы германскі ўрад
11 лістапада 1918 г.
заключыў пе
рамір’е з краінамі Антанты, што азначала
канец Першай сусветнай вайны
. У
дадзеных умовах урад РСФСР ануляваў Брэсцкі мір. Германскае войска па
ступова выводзілася з акупіраваных тэрыторый, якія заняла расійская Чырво
ная армія. 10 снежня 1918 г. Чырвоная армія ўступіла ў Мінск. Да лютага
1919 г. бальшавіцкая ўлада была ўстаноўлена амаль на ўсёй тэрыторыі Бела
русі,акрамя зямель на захад ад лініі Вільня
бы Рады і новага ўрада (
Рады народных міністраў
) БНР на чале з А.Луцке
вічам, а таксама расійскіх і яўрэйскіх левацэнтрысцкіх груповак атрымаць у
гэтых умовах уладу або дамовіцца з бальшавікамі аб кааліцыі поспеху не ме
лі. У выніку Рада і ўрад БНР фактычна распаліся: частка іх дзеячаў засталася
ў Мінску, разлічваючы на супрацоўніцтва з бальшавікамі, частка пераехала ў
Вільню, а потым у Гродна, дзе выступала за дзяржаўны саюз з Літвой, частка
эмігравала за межы Беларусі.
Такім чынам, у выніку ваенна
палітычных падзей 1918 г. была абвешча
на першая незалежная беларуская нацыянальная дзяржава
Беларуская На
родная Рэспубліка. Аднак дэклараваная дзяржаўнасць не стала рэальнай
Прычынамі гэтага былі:
адсутнасць масавай падтрымкі беларускага нацыянальнага руху ся
род беларускага насельніцтва
вузкая сацыяльная база руху
адсутнасць сур’ёзных вайсковых і матэрыяльных рэсурсаў для бела
рускага нацыянальнага руху;
складаная геапалітычная сітуацыя
падзел Беларусі паміж некалькі
мі дзяржавамі, адсутнасць зацікаўленасці ў беларускай дзяржаўнасці з боку
буйнейшых еўрапейскіх краін
непаслядоўнасць палітычнай дзейнасці і адсутнасць адзінства ў ме
жах беларускага нацыянальнага руху.
Абвяшчэнне БССР і Літоўска
Пасля аднаўлення Савецкай улады на большай частцы тэрыторыі Бела
русі бальшавіцкі ўрад у Маскве змяніў адносіны да беларускага нацыяналь
нага пытання. Ён пайшоў на стварэнне беларускай дзяржаўнасці, залежнай ад
Савецкай Расіі, на чым настойвалі прадстаўнікі прабальшавіцкай часткі бела
рускага нацыянальнага руху. Дадзеныя змены былі абумоўлены наступнымі
неабходнасць дэманстрацыі перад міжнароднай супольнасцю павагі
да абвешчанага права нацый на самавызначэнне (пасля абвяшчэння БНР факт
існавання беларускай нацыі бальшавіцкімі ўладамі адкрыта не адмаўляўся);
імкненне да стварэння альтэрнатывы антыбальшавіцкай БНР;
імкненне да стварэння буфернай дзяржавы паміж Савецкай Расіяй і
Польскай Рэспублікай, якая была створана ў лістападзе 1918 г. і прэтэндавала
на беларускія тэрыторыі
У дадзеных умовах 30 снежня 1918 г. у Смаленску адбыўся І з’езд
муністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі
(КП(б)Б), якая стала аўтаномнай
адзінкай у складзе РКП(б). У кіраўніцтве КП(б)Б пераважалі былыя дзеячы
Аблвыканкамзаха (А.Мяснікоў, М.Калмановіч, В.Кнорын), якія непрыхіль
на ставіліся да ідэі беларускай дзяржаўнасці. Аднак пад націскам Масквы яны
выказаліся за пераўтварэнне Заходняй камуны ў
Беларускую Савецкую Са
цыялістычную Рэспубліку
1 студзеня 1919 г.
было афіцыйна абвешчана ўтварэнне БССР у
фесце Часовага рабоча
сялянскага ўрада БССР
, дзе былі вызначаны асноў
ныя палажэнні яе дзяржаўнага статусу. Тэрыторыя БССР ахоплівала Мін
скую, Віцебскую, Гродзенскую, Магілёўскую, Смаленскую, часткі Віленскай
і Чарнігаўскай губерняў. Сталіцай станавіўся Смаленск, а з 5студзеня 1919 г.
Мінск. На чале Часовага рабоча
сялянскага ўрада стаў лідар беларускіх каму
Зміцер Жылуновіч
але ў цэлым ва ўрадзе пераважалі былыя дзеячы
Аблвыканкамзаха.
Але ўжо 16 студзеня Цэнтральны камітэт РКП(б) прыняў рашэнне аб
перадачы Смаленскай, Віцебскай, Магілёўскай губерняў у склад РСФСР, а ас
татняй частцы БССР было дырэктыўна прапанавана стварыць сумесную дзяр
жаву з СавецкайЛітвой, утворанай у снежні 1918 г. Гэта выклікала ўрадавы
крызіс, у выніку якога ўрад БССР пакінулі 6 міністраў на чале з З.Жылуно
вічам. На чале ўрада стаў А.Ф.Мяснікоў.
2–
3 лютага 1919 г. у Мінску адбыўся
І Усебеларускі з’езд Саветаў
, на
якім прысутнічала 230 дэлегатаў. На з’ездзе была прынята першая
туцыя БССР
. Паводле яе, вышэйшым органам улады ў БССР абвяшчаўся
Усебеларускі з’езд Саветаў
, а ў перыяд паміж з’ездамі
выбіраемы з’ездам
Цэнтральны выканаўчы камітэт
(ЦВК). Функцыі выканаўчай улады ўскла
даліся на
Вялікі прэзідыум
, фарміруемы ЦВК. У канстытуцыі дэклараваліся
грамадзянскія і палітычныя правы працоўнага народа
у той жа час пазбаўля
ліся выбарчых і некаторых іншых палітычных правоў прадстаўнікі былых
эксплуататарскіх класаў. Выбары ў Саветы з’яўляліся непрапарцыянальнымі,
шматступеньчатымі і адкрытымі. Фактычна органы ўлады БССР знаходзіліся
ў залежнасці ад Масквы.
У ходзе з’езда быў сфарміраваны Вялікі прэзідыум, у які ўвайшлі пе
раважна былыя дзеячы Аблвыканкамзаха на чале з А. Мясніковым.
27 лютага 1919 г. на аб’яднаным пасяджэнні ЦВК БССР і Літоўскай ССР
была створана адзіная
Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэс
(ЛітБелССР) са сталіцай у Вільні. Структура ўлады ў ЛітБелССР была
падобна да той, што стваралася ў БССР. Аднак функцыю вышэйшага органа
выканаўчай улады ажыццяўляў
Савет народных камісараў
(СНК). На чале
ЦВК ЛітБелССР стаў К.Цыхоўскі, а СНК
В.Міцкявічус
Капсукас. Беларус
кіх камуністаў у складзе кіраўніцтва ЛітБелССР не было. ЛітБелССР уяўляла
сабойбуфернае дзяржаўнае ўтварэнне ва ўмовах вайны з Польскай і Літоў
скай рэспублікамі. Улады ЛітБелССР, таксама як і БССР
коўваліся кіраўніцтву РСФСР.
У канцы 1918
пачатку 1919 гг. падчас абвастрэння эканамічнага кры
зісу і грамадзянскай вайны ў Расіі бальшавіцкія ўлады пачалі ажыццяўленне
”, якая ўключала наступныя мерапрыемствы:
увядзенне
харчовай развёрсткі
прымусовай рэквізіцыі ў сялян сель
скагаспадарчай прадукцыі для пакрыцця выдаткаў на войска (з мэтай забеспя
чэння выканання норм харчразвёрсткі практыкавалася ўзяцце закладнікаў)
увядзенне дзяржаўнай манаполіі на гандаль;
нацыяналізацыя амаль усёй прамысловасці, уключаючы дробную;
устанаўленне жорсткай сістэмы размеркавання харчовых і прамысло
увядзенне ўсеагульнай працоўнай павіннасці.
Характэрна тое, што канфіскаваныя на тэрыторыі цэнтральнай і ўсход
няй Беларусі памешчыцкія землі не перадаваліся сялянам, а пераўтвараліся ў
дзяржаўныя і калектыўныя гаспадаркі.
Палітыка “ваеннага камунізму”, а таксама правядзенне мабілізацый у
незадаволенасць. У розных паветах адбыўся шэраг сялянскіх паўстанняў. Ме
лі месца хваляванні і ў Чырвонай арміі, самым значным сярод якіх было
станне салдат у Гомелі і Рэчыцы пад кіраўніцтвам М.Стракапытава ў са
кавіку 1919 г.
Падаўленне гэтых паўстанняў суправаджалася ўзмацненнем па
літыкі чырвонага тэрору з боку бальшавіцкай улады.
Дадзеныя акалічнасці абумовілі нетрываласць улады ў ЛітБелССР. Да
восені 1919 г. амаль уся тэрыторыя ЛітБелССР была занята войскамі Поль
скай і Літоўскай рэспублік. Кіраўніцтва ЛітБел ССР і кампартыі Літвы і Бела
русі перабраліся ў Смаленск. Фактычна рэпубліка спыніла сваё існаванне.
Такім чынам, у 1919 г. адбылося фарміраванне беларускай дзяржаўнасці
ў форме БССР, а затым ЛітБелССР, якія знаходзіліся ў аўтаномных адносі
нах да Савецкай Расіі. Гэтыя формы дзяржаўнасці на той момант аказаліся
нетрывалымі, што было абумоўлена тымі ж фактары, якія не спрыялі ажыц
цяўленню дзяржаўнасці ў форме БНР, а таксама адсутнасцю дакладнага
размежавання паўнамоцтваў паміж уладамі новаўтвораных рэспублік і Расіі.
польская вайна 1919
–1920
Другое абвяшчэнне БССР
У выніку рэвалюцый у Германіі і Аўстра
Венгрыі ў лістападзе 1918 г.
была абвешчана незалежнасць Польскай Рэспублікі. Ад самага пачатку свай
го існавання яе ўлады выказвалі тэрытарыяльныя прэтэнзіі на землі, якія ўва
ходзілі раней у склад Рэчы Паспалітай.
Падчас вываду германскіх войскаў з тэрыторый былой Расійскай імперыі
польскія ўлады замацаваліся на частцы заходнебеларускіх зямель. У выніку да
лютага 1919 г. склалася часовая польска
савецкая мяжа па лініі Вільня
Ліда
Слонім
Агінскі канал. Аднак такая сітуацыя не задавальняла абодва бакі. З адна
го боку, польскія ўлады лічылі неабходным прасунуць мяжу на ўсход і адмовілі
ся прызнаць ЛітБелССР
з другога
улады Савецкай Расіі разлічвалі на “экспарт
рэвалюцыі” ў Польшчу. Гэтыя акалічнасці абумовілі
вайну паміж Польшчай і
Савецкай Расіяй
(напачатку фармальна толькі з ЛітБелССР)
1919–
польская вайна праходзіла ў два этапы, паміж якім было часо
вае перамір’е:1) люты
верасень 1919 г
кастрычнік 1920 г.
першым этапе
вайны польскія войскі дастаткова хутка