История Беларуси (шпоры)распечатать

6.Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі
Чал-к з’явіся на Зямлі больш за 2 млн гг. назад. Гэта адбылося  Афрыцы. Першая спроба чал-ка пранік-нуць на тэрыторыю Бел. датуецца перыядам у 100-35 тыс.гг. назад. Аб гэтым сведчаць прылады працы з крэменю, якія былі знойдзены археолагамі каля вёсак Падлужжа, Абідавічы, Свяцілавічы. Яны належалі не-андэртальцам. Такую назву старажытныя людзі атры-малі ад назвы даліны Неандэрталь у Германіі, дзе пе-ршыню былі знойдзены рэшткі іх скілета. Існуе таксама і другая назва – “чал-к разумны”. “Чал-к ра-зумны” мог вырабляць каля 20 тыпа прылад працы, уме карыстацца агнём, рабіць шалашы. Прыкладна 40-35тыс.гг. назад на тэр-рыі Еропы з’явіліся новыя людзі, якіх вучоныя назвалі краманьёнцы, або “чал-к разумны сучасны”. Гэты чал-к бы здольны разва-жаць, размаляць і мэтанакіравана працаваць. Ён на-вучыся прыстасовацца да суровых умо ледавіковай эпохі. Паселішчы людзей пераважна размяшчаліся на берагах рэк – Прыпяці, Дняпра, Сожа. Самая стара-жытная стаянка чал-ка каменнага веку (больш за 2 млн – 6 тыс.гг. назад) знаходзіцца каля в.Юравічы на Гомельшчыне. Яна існавала 24тыс.гг. да н.э. Другая стаянка адкрыта на беразе Сожа каля в.Бердыж Го-мельскай вобл. Тагачасныя людзі жылі супольна – ро-давай абшчынай па 20-40 чал-к у шалашах. Выкары-стовалі прылады працы з крэменю. Для задавальнен-ня патрэб у ежы, жыллі, паліве чал-ку неабходны былі мяса, скуры, косці жывёл. Усё гэта яму дава асн. за-нятак – паляванне на маманта, насарога, аленя, мядзведзя і інш. Людзі займаліся таксама збіральніц-твам і рыбалоствам. Існава прыродны падзел працы паводле полу і паводле зросту. Апошні ледавік ад-ступі з тэр-рыі Бел. 15-13тыс.гг. назад. Паступова клімат рабіся больш цёплым. Палянічыя плямёны пераходзілі да аселага жыцця. Іх паселішчы размя-шчаліся на берагах рэк, азёр ці пясчаных пагорках. Такіх стаянак на Бел. вядома каля 100. На іх людзі будавалі дралянае жыллё. Узнікла неабходнасць ва дасканаленных прыладах працы. Вельмі зручнай прыладай ста лук са стрэламі. Ужываліся рагавыя і каменныя сякеры. Людзі ведалі зерняцёрку. Звыш 6 тыс.гг. назад пачася выраб глінянага посуду. Насель-ніцтва Бел. і  пасляледніковы перыяд займалася паля-ваннем, рыбалоствам, збіральніцтвам. Людзі не веда-лі земляробства, жывёлагадолі. Чал-к бра ад прыро-ды усё  гатовым выглядзе. Такі від гаспадаркі наз-ся спажывецкім. З павелічэннем колькасці насельніцтва роды аб’ядноваліся  плямёны (на Бел. – 12-7тыс.гг. назад). Бронзавы век пачася  ІІ тыс.годдзі да н.э. У гэты час з’ял. вырабы з медзі і волава, спла якіх ут-варае бронзу. Людзі пачалі прыручаць жывёл, а потым перайшлі да іх развядзення. Першым прыручылі саба-ку, а першай хатняй жывёла стала свіння. Пераход да жывёлагадолі адбыся за 3тыс.гг. да н.э. Жывёлага-доля стан-ся гал. Галіной гаспадаркі жыхаро Бел. Ад збіральніцтва паступова зараджаецца земляробст-ва. Спачатку яно было матычным, а потым – лядна-аг-нявым. Потым з’явілася ворынае земляробства. Вы-рошчвалі пшпніцу, ячмень, проса, гарох, бабы, лён і інш. Пераход ад палявання і збіральніцтва да жывёла-гадолі і земляробства азнача пераход ад спажывец-кай гаспадаркі да вытворчай. Пры вытворчым тыпе гаспадаркі людзі ласнай працай выраблялі неабх. ім прад-ты, якіх не існавала  гатовым выглядзе  пры-родзе. Узрастае роля мужчынскай працы. На змену матрыярхату прыходзіць патрыярхат. Жалезны век на тэр-рыі Бел. пачася прыкладна  VII-VІстст. да н.э. Людзі навучыліся здабываць жалезную руду і атрым-ліваць з яе жалеза  невялічкіх печах-домніцах. З’яві-лася многа жалезных прылад працы і зброі: сярпо, нажо, стрэл. Развіваліся розныя рамёствы. Да нас дайшлі нават некаторыя мастацкія вырабы, зробленыя з дрэва і косці. Удасканаленне прылад працы прывяло да з’ялення лішка прадукта і знікнення маёмаснай няронасці сярод людзей. Паміж імі пачынаюцца су-тычкі. Так узнікаюць войны. Для абароны людзі буду-юць умацаваныя паселішчы – гарадзішчы. Чал-к ве-ры у існаванне душы, якая здольна жыць асобна ад цела нават пасля смерці. Ён пакланяся фетышу (аму-лету), татэму (свяшчэннай жывёле). Вялікая залеж-насць ад прыроды і прывяла яго да веры  надзвычай-ныя сілы, да з’ялення рэлігіі.
Первоб. общ-во – период, когда появились почти все гл. сферы деятельности чел, в развитии хоз-ва, в материальной и духовной к-ре: орудия и ср-ва труда, охота и рыболовство, земледел и животно-водство, транспорт и ремесло, одежда, жилище, добыван огня и т.д. К этому периоду относ зарождение и становление семьи. Проникн чел на тер Б. произошло около 100-40 тыс лет до н.э. Люди заселяют белорусск. земли в поздн поле-олите (40-10 тыс лет до н.э). Люди занимались со-бир-цтвом. Гл. орудием труда была палка-копалка, а позже кость или рог животных. Охота давала пищу, а т.ж. ср-ва для строит-ва жилья и изгот. оруд. труда. Охота велась на оленя, зубра, лошадь, кабана и др. Со временем некот. изменения в климате снизили потенц-ые возмож-ти охоты. Укоренилось рыбол-тво. Применяли сети в мезо-лите, кот плелись из лыка, волокон крапивы и т.д., а грузила делались из глины. Изобрет. оруд. труда. В мезолите: кремниевый грубоотёсанный топор, снабжённый деревян. ручкой. В неолите: чел освоил произв-во керамики, 1-ый искусственный материал – обожжёная глина, появл. одежда из ткани, была изобретена лодка, становление меж-племённых связей и обмена. В неолите люди на-чали строить более совершенное жильё, появл. горнодобывающие промыслы. Важн. достиж-ем неолита – внедрение новых приёмов обработки камня (пиление, шлифоваеие, сверление). Больш. значение при земледелии имели топор и огонь. Сущ-ло мотыжное земледелие.Т.ж. было пр-во древесного угля. Животнов-во обеспеч. людей прод-ми питан, сырьём для пр-ва орудий труда и одежды, органич-ми удобрен-ми. На смену матриархату пришёл патриархат. Огонь научились добывать неандертальцы, кот защищ. людей от холода и диких зверей. В бронз веке люди от присваивающей эк-ки, основанной на использ-и естественно-природных условий, перешли к производящей, осн-й на трудовой деят-ти.
7. Рассяленне славян на тэрыторыі Бел. Дрыгавічы.Радзімічы.Крывічы.Паходжанне бел.
III – II ст.ст. да н.э. Рассяленне балтау. VI – IX ст.ст. н.э. – славян. Крывічы (р.Зах.Дзіна,Одер,Вісла, Пау. Част. Б., центр Полацк 862г., першы князь Рагвалод; радныя па крыві), Дрыгавічы (р.Дунай, паміж Прыпяццю і Дзвіной, цэнтр Турау 980 г., першы князь Тур), Радзімічы (Паун. усход, р. Сож і Днепр, цэнтр Гомель), Дулебы, Драуляне, Валыняне(Поудзень), Северане, Паляне(Кіев). Крывічы асімелявалі балтау – ліцвіны. Беларусцы – Дрыгавічы, Крывічы, Радзімічы. Беларусцы – белае адзенне, русыя валасы, кожа белая. “Белая Русь” – усх. напрамак свету, хрысц правасл вера, незах тэр., прывеліяв стан. Пол. І Віцебскай зямель
8.Разлажэнне першаб-га ладу и зарадж-не феад адносин (6-8 ст.).
В 6 в. славяне расселились по Южной, Центр-ой и Восточн. Европе. Причины переселения: эконо-мич-е(потеплен. в зоне Вост. Европы), эк-ие (для развт хоз-ва необх-мы новые тер-рии), соц-е (уве-лич. богатств путём захватов сосед-х земель). С 6в. начин-ся проникн-е на тнр.Б. славянских племён. ! из самых крупн – кривичи. В конце 1 тыс. н.э. кри-вичи распались на: псковские, смоленские и по-лоцкие. Дреговичи заним тер-рию южной и часть центр-ой Б. К востоку от дрег-чей и в соседних районах жили радимичи. Развитие интенсивных методов земледелия привело к новому этапу в раз-витии землед-ия. Формир-ся соседская община. Нач-ся период расслоения населения Б., появл-ся знать. Выращ. пшеницу, ячмень, просо, овёс, бо-бовые культуры и маслично-волокнистые, огород-ные культуры. Славяне разводили лошадей, сви-ней, овец, коров. Лошади использ. в кач-ве транс-порта. Распростр-но лесное пчеловодство – борт-ничество. Металлургич. пр-во: научились изгот-ть сталь. Появл. ювелиры. Пр-во глинян изделий, прядение и ткач-во, кожевенное пр-во, обраб-ка древесины, косторезное ремесло. Тов-ое пр-во раз-вито незначит-но. Появл. мастерские, работают не только для себя, но и на заказ. При обмене роль денег играли одновр-но несколько тов-х видов. Сначала среди плат-х ср-в были украшения, потом скот, зерно, ткань, пушина, соль. Затем цветные и драг. металы.
8-10. Зараджэнне феадальных адносін. Сутнасць і рысы феадалізма. Першыя дзяржавы-княствы на тэр. Бел.
На Б. Амаль не было рабауладальніцтва, буйных гарадоу. Пераход адразу ад першабытна абыннага ладу да феадалізму. Феад. аднос. – гэта адносіны заснаваныя на прыатнай уласнасці на зямлю і непоунай уласнасці на сялян. Уласнікі: князь, царква, дружына. Залежнасць сялян: асабістая(халоп, чэлядзь, смерд), эканамічная(закуп). Формы землеул.:
вотчынае(поунае), памеснае(передача у часовае карыстанне). Павіннасці сялян: аброк, грашовы аброк(чынш), паншчна. Кіеуская Русь(IX – XII стст.) – варагі прымушалі славян. народы плаціць дань. Тэр-паліт. абяднанні: северны саюз(полацк, новгород), южны саюз(Кіев). Рурык I ноугарадскі князь. 867 г. – кіеускія князья Аскольд і Дір, заваявалі Полацк і дрыгавічоу. 882 г. Алег – перапрыемнык Рурыка заваявау Кіеу і радзімічау. Святаслау – кіеускі князь да 972 г., потым правіу яго сын Яраполк, ен убіу свайго брата Алега. Уладзімір – ноугарад. кн. др . брат убіу Рагвалода і двух яго саноу, жаніуся на Рагнедзе, заваявау Кіеу. У яго было 6 дзяцей. Рагнеда спрабавала яго забіць, была ізгнана з Ізяславам у Полацк. Сын Ізяслава Усяслау 1001 – 1003гг. другі сын Брачыслау 1003 – 1044.Часы праулення Кіеск. кн. Яраслава у кіеск.русі феад. раздр. Усяслау Брачыслававіч (1044-1101) Полацк аддзяліуся ад кіеск кн 1066 – заваявау Ноугарад. Кіеускі Ізяслау Яраслававіч варвауся у Полацк, Мінск. Усяслава пасадзілі у турму. Ен быу Кіескім кн. але быу выгнаны Ізяславам у Полацк. Племяннік Із. Уладзімір Манамах напод. На Полацк. Усяслау памер – Полацк. Распауся на мінскае, друцкае, ізяслаускае, лагойскае, віцебскае кн. Тур. кн распалася – слуцкае, дубровіцкае кн, клецкі удзел. Брэсцкая зямля-гродн, навагр, ваукавысцкае пад уплывам галіцка-валынскага. Полацкае, Віцебскае, Орша пад уплывам Смаленска. Пад кіе.рус. засталіся Мазыр, лев. бер. Дняпра, рэчыца, рагачоу, брагін.
9.С/г-ая вытворчасць, формы землеуладання и землекарыст на Б. 13-16ст. Катэгорыи залежных сялян
У 13-16ст галоунай матэрыяльнай базай развицця грамадскай Б-си з'яул. с/г, якой спадарожничали промыслы и сельския рамёствы. Асн. прыладами працы были драуляная двухзубая саха, на якую на-сажвали сажники. Асн. галиной с/г з'яул. раслина-водства. Вырошчв-ся зернавыя збожжавыя куль-туры. Расли зернабаб-я и прадзильныя (лён и ка-напля). Развив. винаробства и жывёлаг-ля. Рыбал-ва, борниц-тва, паляван. Важн. фактарам эвал. с/г и промыслау было дальнейш. паглыбленне грамад-скага падзелу працы и пашырэн сувязи з унитар-ным рынкам. Рост феад-га землеулад происходил розными пуцями: (1)князь надзяляу зямлёй сваих подданых за ваенную и дзяржауную службу, дарил земли царкве.(2)крупн феадалы надзяляли зямлёй сваих вассалау за ваенную и администрац-ю служ-бу, (3)купля-прадажа зямли, залог с паследующ отчуждкением Права и привелегии феодалов постепенно оформлялись законодат-вом. Феод-ое сословие получ назв шляхта. Крестьяне стали зем-лепользователями у феодалов. Крест-ий двор наз “дымом”. Община утрач свои ф-ции и феодалы сами начали распоряж общиными землями, а по-том и всеми землями крестьян. За польз землёй крестьян обязывали платить дань. В 15-16 ст осн формой ренты стан-ся барщина.Т.ж. ввод-ся ден оброк – чинш. В завис-ти от соотношения повин-ностей и роли в феодальном хоз-ве крестьяне делились на: (1)тяглых – барщину отбывали на зе-мле феодала, д.б. приним участ в коллект-х ра-ботах. Т.ж. платили натур оброк. (2)осадные – бар-щину не отрабатывали, из осн повинностью была ден рента. Д.б. выходить на толоки и гвалты. (3) огородники – это обедневшие крестьяне или быв-шие дом рабы. Хозяин выделял им небольш учас-ток земли, они выполняли барщину. (4)слуги – во-ины, конюхи, лесники, рыбаки и др. По степени феод завис-ти:(1)люди похожие – они м. пере-ходить от 1 феодала к др с соглас хозяина и после выполнен всех работ, (2)непохожие – крестьяне были закреплены за землёй, (3)челядь невольная – наход в собств-ти феод, не имела земельн наделов. Феод м. продать челядь.
9.Станауленне феадальнай эк-ки на тэр-рыи Б. у 9-12ст.
У 9-13ст. ва Усх.Славян зараджауся феадальны гаспадарчы уклад – эканамичны спосаб вядзення гас-ки. Ён быу звязаны з узникненнем маёмаснай няроунасци. Зямля, якая была раней ва уладанни сельскай абшчыны паступова пераходзила у прыватную уласнасць абшчынникау. Адбывауся насильны захоп зямли знаццю и ператварэнне свабодных абшчынникау у залежных славян. Кали сяляне-абшчынники были свабодными их наз. людзи. Ужо у 11-12ст. их становишча паступова змяни-лася, и яны становяцца залежными ад свайго гаспадара. Залежных людзей наз. чэлядзь. Сярод залежных сялян, яких наз. смердами, вылучаюцца тыя, якия поунасцю згубили сваю асабис-тую вольнасць и были рабами. Их наз халопами. У залежнасць свабодныя абшчынники магли трапиць у сувязи з невыплатай ими пазыки. Таких людзей наз. закупами. Буйныя земле-уладальники усё больш актыуна захо-пливали абшчынныя земли и перат-варали их у сваю уласнасць. Пераход ад радавой да суседскай абшчыны быу звязаны з пераходам ад пацечна-агневога да ворыунага земляробства, што абумовила распад вяли-кай патрыярхальнай сам'и. Людзи атрымали магчымасць пражыць асоб-ными сем'ями, апрац-чы землю. У пошуках зручнай для земляробства и урадливай глебы, радзичы адной зямли пачали пакидаць умацаваныя гарадзишча и пачали будаваць на новых землях паселишча. Насель-ництва у паселишчах было у сельския абшчыны. Выхадцы з пэунай сям'и, разсяляючыся на новых землях, усту-пали ва узаемаадносины з инш. сем'я-ми и паступова перамешвалися. Па-миж ими усталёувалися адносины, падобна тым, якия иснуюць памиж суседзями. Сям'я карысталася асоб-ным участкам зямли – удзелам. У славян сельская абшчына звалася верв.
11.Полацкае княства  раннім сярэднявеччы
У пісьмовых крыніцах значыцца, што самае магутнае  краі Полацкае княства вядома пад назвай “Полацкая зямля”. Цэнтр – г.Полацк. Першым гістарычна вядо-мым полацкім князем бы Рагвалод. Нагародскі князь Уладзімір надума ажаніцца з дачкой Рагвалода – Рагнедай, аднак атрымашы адках, вырашы адпом-сціць полацкай княжацкай сям’і. Сабра ён войска і пайшо на Полацк. У 980г. Полацк бы разбураны і спалены. Па загаду князя Уладзіміра Рагвалод, яго жонка, два сыны былі забіты, а князь сілай ажаніся на князёне Рагнедзе. У іх нарадзіся сын Ізясла. За спробу пазбавіць мужа жыцця Рагнеда разам з сынам выслана  Полацкую зямлю. Бы збудаваны г.Ізяс-лаль, куды і была адпралена Рагнеда. У 1000г. яна памерла. Яшчэ пры яе жыцці палачане запрасілі Ізяс-лава на княжанне  Полацк. Памёр ён у 1001г. У 1003г. княжыць у Полацку пача сын Ізяслава Брачыс-ла. Сташы дарослым, Брачысла вырашы памерац-ца сіламі з Ногарадам. Полацку патрэбны былі волакі – сухапутныя шляхі зносін, якія ляжалі паміж дзвюма рэкамі. Імі валодаз Ногарад. У 1021г. князь Брачыс-ла напа на Ногарад і захапі яго. Да яго  палон трапіла шмат нагародца. Аб гэтым паходзе даведа-ся кіескі вялікі князь Ярасла Мудры. Войска Ярас-лава рушыла насупраць палачанам, якія вярталіся да-дому. Войска Брачыслава было разбіта, здабыча адаб-рана, палон вызвалены і вернуты  Ногарад. Сам князь з астаткам войска вярнуся  Полацк. Ярасла не ста яго праследаваць. Паміж працінікамі бы зак-лючаны мір. Брачысла клапаціся аб умацаванні По-лацкай дзяржавы і расшырэнні яе межа. Пасля яго смерці  1044г. князем ста Усясла Чарадзей (яго сын). Звыш 50 гадо узначальва князь полацкія дру-жыны. Поспехі князя  барацьбе з ворагамі, яго рашу-часць і спрытнасць сучаснікі лічылі чараніцтвам. У 1065г. Усясла нечакана пайшо на Пско, але безвы-нікова. Тады ён пайшо на Ногарад і захапі яго. У адказ на гэта  1067г. кіескія князі (браты Яраславі-чы) з’явіліся пад Мінскам і зялі яго. Усясла спазні-ся з дружынай. Бой пачася на р.Нямізе. Усясла з рэ-шткамі св. дружыны адышо да Дняпра. Кіяляне вы-рашылі яго абмануць. Яны прапанавалі Усяславу мір-ныя перамовы, і той паверы, то яму не зробяць кры-ды. На самой справе яго схапілі, прывезлі  Кіе і па-садзілі  турму. Толькі праз год ён бы вызвалены і абвешчаны вялікім князем Кіескім. На княжацкім троне  Кіеве ён прабы усяго 7 месяца і вярнуся на радзіму  Полацк, дзе і памёр у 1101г. У перыяд кня-жання Усяслава Полацкае княства дасягнула св. най-вышэйшага здыму. Пасля яго смерці Полацкая зямля пачала распадацца на асобныя дзельныя княствы. ХІІст. – пачатак феадальнай раздробленасці. У Полац-кай зямлі-княстве існава княжацка-вечавы лад. Тут с-ма княжання спалучалася з існаваннем веча – агульна-га сходу дарослых мужчын, на якім вырашаліся най-больш важныя грамадскія і дзярж. справы. Вялікія правы мела веча  Полацку. Яно магло знімаць і наз-начаць князя, заключаць дагаворы з іншымі гарадамі і дзяржавамі. У абавязкі князя ваходзіла арганізацыя і камандаванне войскам, збор даніны з насельніцтва. Войска складалася з дружыны – абучанага ваеннай справе атрада і народнага апалчэння з гараджан і на-зывалася полк. Князь вяршы суд. Полацкія князі за-лежалі ад гараджан і таму былі павінны клапаціцца аб ім.
10-11.Раннефеадальныя княствы на тэррыторыі Беларусі, іх палітычнае і сацыяльнае развіццё. Вытокі беларускай нацыянальнай дзяржанасці.
1. Старажытнаруская дзяржава (Кіеская Русь) – агульная раннефеадальная дзяржава-манархія сходніх славян
У сучаснай гістарыяграфіі тэрмінам “Кіеская Русь” абазначаецца раннефеадальная дзяржава – манархія сходніх славян на чале з вялікім князем кіескім і якая існавала  ІХ–ХІІ стст. на тэрыторыі.
Гісторыя Старажытнарускай дзяржавы пачынаецца з 862 г.
Сешы на прастол у Кіеве, Алег пача будаваць крэпасці як апорныя пункты для пралення і збора даніны, а таксама абароны рубяжо Русі ад ворага.
У 907 г. ён зрабі паспяховы паход на Візантыю. Візантыйскі імператар вымушаны бы заплаціць кантрыбуцыю і даць купцам руса гандлёвыя прывілеі.
Пасля смерці Алега кіескім князем ста Ігар. Ён падаві пастанне супраць Кіева  зямлі дралян. У 941 і 944 гадах Ігар зрабі паходы на Візантыю. Апошнім актам у дзейнасці Ігара бы яго паход у зямлю дралян за данінай. Сабрашы вялікую ланіну з дралян, Ігар вырашы, што гэтага мала. Ён адпусці дружыну і з невялікай яе часткай вярнуся. Гэта выклікала абурэнне  дралян. Яны схапілі Ігара каля горада Іскарасцень і казнілі яго.
Княгіня Ольга адпомсціла дралянам за смерць свайго мужа. Яе дружыны разбурылі і спалілі многія гарады дралян.
Сын Ігара Святасла праві да 972 г.
У выніку пахода Святаслава на Усход Кіе падпарадкава сабе вяціча, Волжскую Балгарыю, разграмі хазарскі каганат, пашыры і мацава свае ладанні на Паночным Каказе і  Крыму.
Уладзімір І завяршы падпарадкаванне Кіевам усходнеславянскіх зямель, пасадзі сваіх 12 сыно у гарадах усходніх славян, увё хрысціянства на Русі.
Пасля непрацяглага змацнення цэнтральнай улады кіескага князя Уладзіміра ІІ (Манамаха), Кіе паступова губляе сваё дамінуючае становішча. У 30-я гады ХІІ ст. Кіеская Русь як адносна адзіная дзяржава прыпыніла сваё існаванне.
§ 2. Полацкае і Тураскае княствы – першыя раннефеадальныя дзяржавы-манархіі на тэрыторыі Беларусі
Самым буйным і магутным княствам на тэрыторыі Беларусі  раннім сярэднявеччы з’ялялася Полацкае княства, якое займала звыш трэці тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Пры пераемніках Алега – Ігары, Вользе і Святаславе – залежнасць Полацка ад Кіева паступоава слабела. У апошняй чвэрці Х ст. княжы Рагвалод, які “трыма Полацкую зямлю і праві ёй”. Гэта сведчанне адноснай самастойнасці Полацка.
Пасля гібелі вялікага князя кіескага Святаслава Ігаравіча паміж яго сынамі Яраполкам і Уладзімірам успыхнула барацьба за кіескі прастол.
У ХІ ст. Кіеская Русь падзялілася на тры часткі на чале з Кіевам, Полацкам і Ногарадам, якія сапернічалі паміж сабой.
Найбольшай магутнасці Полацкае княства дасягнула пры Усяславе Брачыслававічу (1044–1101).
З гэтага часу зно разгараецца барацьба Полацка з Кіевам, якая не сціхае да самай смерці Усяслава.
Летам 1067 г. Яраславічы, якія сталі лагерам пад Оршай, запрасілі да сябе  шацёр для перагавора Усяслава з двума сынамі, гарантуючы яму бяспеку, але, парушышы абяцанне, паланілі яго. У 1068 г. кіяляне пасталі супраць свайго князя Ізяслава, вызвалілі Усяслава і абвясцілі яго вялікім князем Кіескай Русі.
Пасля смерці Усяслава Полацкая зямля была падзелена паміж яго сынамі, якія потым сталі надзяляць валасцямі сваіх дзяцей. З’явіся шэраг асобных княства. Прастол у Полацку лічыся галоным. Гэты горад працягва заставацца найважнейшым палітычным цэнтрам.
Заканадачая лада  Полацкім княстве належала вечу, ці народнаму сходу. У Полацкім княстве веча праіснавала да самага канца XV ст. (1488 г.), калі гораду было дадзена магдэбургскае права.
Выканачая лада  Полацкім княстве належала князю.
Высокае грамадскае становішча  Полацку займа епіскап.
Тураскае княства тварылася  ІХ–Х стст.
У 988 г. вялікі кіескі князь Уладзімір Святаслававіч адда Тура свайму сыну Святаполку. Паводле задумы бацькі, ён павінен бы праводзіць у Тураве паднёвавізантыйскі плы. Але Святаполк, як сведчаць летапісы, не апрада спадзявання бацькі. Святаполк задума аддзяліцца ад Кіешчыны. Уладзімір, даведашыся пра варожыя намеры свайго старэйшага сына, неспадзявана напа на Святаполка, схапі яго, яго жонку і епіскапа Рэйнберга і сіх кіну у вязніцу. Пасля таго як у 1015 г. памёр Уладзімір. Успыхнула барацьба за кіескі прастол паміж Святаполкам і Яраславам. Перамог Ярасла, а Святаполк збег у Польшчу, дзе і памёр.
Тураскае княства было ключана Яраславам Мудрым у склад Кіескага.
У 50-я гады ХІІ ст. Тура выйша з падпарадкавання Кіеву, і  ім усталявалася самастойная княжацкая дынастыя.
Такім чынам, Полацкае і Тураскае княствы мелі се атрыбуты дзяржанай улады – улады заканадачай (веча), выканачай (князі і дружыны) і судовай (князі і цівуны). Іх можна лічыць першымі раннефеадальнымі дзяржавамі-манархіямі на тэрыторыі Беларусь.
11.Тураскае княства  раннім сярэднявеччы
Тураскае княства тварылася  межах рассялення дрыгавічо – у Паднёвай Бел., басейне Прыпяці. Ста-ліца княства – г.Тура прыгадваецца пад 980г. Першая звестка і падзеі 988г., калі былі вызначаны межы Т. зямлі, сведчаць аб тым, што Турашчына ад пачатку развівалася як самастойная дзярж. адзінказ усімі адпа-вядаючымі гэтай пабудове інстытутамі. Гал. складана-сцю  фарміраванні гэтай дзяржавы было тое, што яна займала не сю этнічную тэр-рыю дрыгавічо, а толь-кі землі левага берага Прыпяці з гарадамі Туравам, Пі-нскам, Слуцкам, пазней – Бярэсцем. У 988г. Уладзімір кіескі выдзелі Т. зямлю св. трэцяму сыне Святапол-ку. Турашчына знах.  выгадным геагр. стан-шчы. Яна ляжала на шляху з Польшчы  Кіе. Акрамя таго, праз Тура праходзіла адно з адгалінавання знакамі-тага шляху “з варага у грэкі”. Да таго ж тут былі над-звычай ураджайныя і багатыя ворныя землі. Пасля смерці Уладзіміра Святаслівіча  1015г. менавіта Свя-таполк тураскі стан-ся кіескім князем, але пакідае за сабой і Т. зямлю. З гэтым не пагадзіся Ярасла Муд-ры і распача супраць Святаполка вайну. Пасля бітвы на р.Альце  1019г. па дарозе  Польшчу ён гіне. На-прыканцы св. жыцця Ярасла Мудры – князь кіескі – адда Турашчыну св. сыну Ізяславу. Пасля смерці Яраслава Ізясла стан-ся вялікім князем кіескім, але пакідае за сабой і Тура. Два сыны Ізяслава – Яраполк і Святаполк – трымалі за сабой Тура. Але  1113г. са смерцю Святаполка лада Ізяславіча у Тураве скон-чылася і горад з зямлёй перайшо да роду Манамаха-віча. Яны трымалі княства  якасці дадатку да св. асн. уладання. У сяр. ХІІст. Паміж паднёварускімі князямі адбывалася зацятая барацьба за валоданне Кіевам. Разам з Кіевам з рук у рукі пераходзі і Тура. Але  50-х гг. ХІІст. На тураскім троне апынуся князь Юрый Яраславіч, які вярну зямлю ва ладанне дынастыі Ізяславіча. З гэтым не жадалі змірыцца кіе-скія князі. Аб’яднашыся  1158г., яны зрабілі паход на Тура, каб адабраць яго  Юрыя. Дзесяцідзённая аблога была паспяхова вытрымана. Гэтаксама бы ад-біты напад на Тура валынскіх князё у 1160г. На гэ-ты раз варожыя войскі прастаялі пад сценамі горада тры тыдні. Праз цяжкую барацьбу Т. княства аднавіла св. самастойнасць і незалежнасць. На Турашчыне ад-навілася самастойная княжацкая дынастыя – неабход-ная мова дзярж. існавання. У наступныя дзесяцтгод-дзі зямлёй кіруюць сыны Юрыя. У гэты час Т. зямля падзялялася на дзельныя княствы: Тураскае, Пінс-кае, Клецкае, Слуцкае, Дубровіцкае. Укожным з іх кі-равалі сыны Юрыя Яраславіча. Аднак некаторыя землі трапілі  залежнасць ад кіескіх і галіцка-валынскіх князё. Але, нягледзячы на дзельную раздробле-насць, можна меркаваць, што Т. зямля і  ХІІст. усп-рымалася цэласнай дзярж.-паліт. адзінкай. Сярод гара-до Т. княства найбуйнейшымі былі Пінск і Бярэсце. З’ял. памежнымі, часта адбівалі гарады напады поль-скіх, і літ. дружын. Разам з галіцка-валынскімі князямі турацы і пінчукі хадзілі паходамі на Літву. Але не-забаве, у к.ХІІ-пач.XIVст., Т. зямля была цалкам далу-чана да ВКЛ. Адбылося гэта падчас пралення Віценя і Гедыміна.
12.Гас-ка княствау и зямель, размешч на тэр Б. у 9-13ст. Прычы-ны феад раздробленасци.
Уже сущ пашенное земледелие. Семья становилась осн хоз-ой единицей, владела ср-ми пр-ва и полу-ченным продуктом. Люди имели огороды и сады. Хоз-во крестьян было комплексным. Разв-сь жи-вотновод-во. Важным промыслом было борт-ничество. Была т.ж. охота и рыболов-во. Домаш-ние промыслы были т.ж. неотъемлемой частью на-тур-го хоз-ва – прядение и ткачество. Обраба-тывали шкуры и шили одежду и обувь. Изготав-ливали посуду из дерева и глины. Происходило отделение ремесла от с/х. Кричники добывали железо из болотных и дерновых руд, изгот оруд труда, предметы быта, украшения. В 9-10 в как самост отрасль выделяют ювелирное дело. Развив обработка шкур, выделка кож, мехов, обраб-ка камня, дерева, ткач-во и др виды ремесла.Свою прод-цию производили в осн на заказ.Развив-ся торговля. Важн знач имел водный путь. Развивались транспортн ср-ва. Появл денежное отношение. Причины феод разд: *распростр-е пашенного земледелия как осн способа обработки земли, * развит ремесла и торговли, рост городов, * рост эк-х ресурсов удельных князей, *упадок торгового пути “из варяг в греки”.
14.Сац.-эк. і паліт. перадумовы стварэння ВКЛ
У сяр. ХІІІст. на паліт. карце з’явілася новая дзяржава – ВКЛ. Яна ахапіла тэр-рыю сучаснай Бел., Літвы, ча-сткі Украіны і Расіі. Яшчэ  пач. ХІІІст. літ. плямёны знах.  стане паліт. раздробленнасці і праляліся мноствам племянных князё. Аб’яднанне раздроблен-ных зямель было выклікана перш за сё знешняй паг-розай з боку агрэсіных суседзя – нямецкіх рыцара-крыжако з Захаду і мангола-татар з паднёвага Усхо-ду. У 1201г. нямецкімі рыцарамі была зведзена крэ-пасць Рыга, а  наступным годзе імі бы створаны ва-енна-манаскі ордэн Мечаносца (Лівонскі ордэн). У выніку крыжацкай агрэсіі былі захоплены землі  ні-зоях Дзвіны. Перад пагрозай літ. плямёны пачалі аб’-ядновацца вакол аднаго ваеннага правадыра – Мін-дога. Гэты хітры, непераборлівы  сродках барацьбы з іншымі князямі палітык пача аб’яднанне літ. і нава-грудскіх зямель. У Навагрудку  1253г. адбылося ка-ранаванне Міндога. Ён ста вялікім князем дзяржа-вы. У 1260г. крыжакі арганізавалі новы буйны паход на Літву, але ушчэнт былі разбіты. Пасля гэтай пера-могі Міндог парва з каталіцтвам і ступі у адкры-тую барацьбу з нямецкімі рыцарамі. У самой дзяржаве было неспакойна. Паміж літ. князямі вялася міжусоб-ная барацьба. У ёй у 1262г. загіну Міндог. Праз не-каторы час вялікім князем ста сын Міндога Вой-шалк. Сын жорстка адпомсці ворагам св. бацькі, але  хуткім часе таксама бы забіты. Пры пляменніку Міндога князю Трайдэне зах. балты (прусы), якія ра-таваліся ад крыжако, былі паселены на бел. землях у наваколлі Слоніма і Гродна. У к.ХІІІст. пры вялікім князю Віцене удалося дасягнуць адзінства новай дзяржавы. Прычынамі тварэння ВКЛ з’ял. наступ-ныя: 1) знешнепаліт-я, звязаныя з геаграфічным стано-вішчам бел. зямель і неабходнасцю пераадолець небя-спеку  сяр. ХІІІст.; 2) унутрыпаліт-я, звязаныя з неаб-ходнасцю пераадолець феадальную раздробленнасць перад пагрозай знешняй небяспекі і аб’яднанымі на-маганнямі дробных удзельных княства на бел. зем-лях і абараніць сябе; 3) эк-я, звязаныя з аддзяленнем рамяства ад с/г і пераадоленнем яе натуральнага хар-ру. Развіццё гандлёвых адносін садзейнічала аб’яднан-ню удзельных княства. Пры вялікім князю Гедыміне большая частка сучасных бел. зямель увайшла  склад ВКЛ. Тэр-рыя ВКЛ павялічылася прыкладна  3 разы. Сталіцай ста горад Вільня. Шляхі ваходжання бел. зямель у склад ВКЛ былі розныя. Гэта дыпламатыч-ныя пагадненні, шлюбныя сувязі, захопы.
14.Утварэнне ВКЛ. Роля беларускіх зямель у станаленні беларуска-літоскай дзяржанасці.
Для заходніх зямель Русі ХІІ–ХІІІ стагоддзі былі перыядам феадальнай рздробленасці.
Знясіленае бясконцымі войнамі і міжусобіцамі, Полацкаге княства сё больш аслаблялася, што адразу ж выкарысталі знешнія ворагі.
Заходнім і паночна-заходнім землям Русі пачала пагражаць сур’ёзная небяспека – агрэсія нямецкіх феадала.
Яшчэ большая небяспека навісла над княствам бы заснаваны Тэтонскі Ордэн.
Яшчэ адным фактам аслаблення заходнерускіх зямель стала мангола-татарскае нашэсце.
Пагроза з захаду ад крыжако, з подню і сходу – ад мангола-татара адрадзіла аб’яднальную тэндэнцыю  гэтых землях.
Феадалам спатрэбілася аб’яднаць сілы для змацнення прававога рэгулявання феадальных адносін, уніфікацыі феадальнага прыгнёту, спынення перабежкі сялян ад аднаго феадала да іншага, прымацавання іх да зямлі.
Аб’яднальнай сілай заходнерускіх княства выступіла лада вялікіх князё літоскіх.
У першай палове ХІІІ ст. ствараецца цэнтралізаваная раннефеадальная Літоская дзяржава з моцнай вялікакняжацкай уладай.
Яе знікненне звязана з імем вядомага літоскага князя Міндога, як сведчаць хронікі, сына буйнейшага феадала Літвы. Яму далося аб’яднаць большасць літоскіх княства.
Такім чынам, у ХІІІ ст. складаюцца перадумовы знікнення  Еропе новага дзяржанага тварэння – ВКЛ.
Працэс аб’яднання  ВКЛ бы працяглы і складаны. Ён адбывася больш за стагоддзе – з 2-й чвэрці ХІІІ ст. па 3-ю чвэрць ХІV ст.
Пэную ролю  ім адыгра узаемны палітычны інтарэс.
Шляхі, спосабы і акалічнасці далучэння асобных зямель да ВКЛ былі розныя. У адных выпадках тэрыторыя далучалася пры дапамозе ваеннай сілы, у іншых – шляхам дынастычных шлюба, у трэціх – на аснове пагаднення паміж літоскімі і рускімі князямі. Усё залежала ад узроню развіцця, ступені палітычнай кансалідацыі той ці іншай зямлі. Адыгравалі ролю знешнепалітычныя, геаграфічныя і часовыя фактары. Так паступова ішо працэс уключэння заходнерускіх зямель у палітычнае жыццё літоскай дзяржавы, якая па меры свайго росту ператварылася  ВКЛ.
15.Грамадска-паліт. лад ВКЛ
Унутрыпаліт. Жыццё ВКЛ складалася пад уздзеяннем розных фактара: барцьбы за ладу паміж прадстані-камі літ. дынастыі, а таксама пад уздзеяннем супярэч-насцей на этнічнай, рэл., маёмаснай і прававой аснове. Аказвалі плы і асаблівасці знешнепаліт. сіт-цыі. У выніку гэтага вялікакняжацкая лада не раз знах.  па-літ. крызісе. Першы крызіс узнік незабаве пасля сме-рці Гедыміна у 1341г. Пачалася барацьба супраць па-літ. цэнтралізацыі ВКЛ. Другі – у 1377г. пасля смерці Альгерда, трэці – у 1381г., паміж Ягайлам і Кейстутам разгарэліся спрэчкі.
Самую вялікую частку насельніцтва складалі сяляне. Асн. частку сялянства складалі цяглыя сяляне, якія мелі невялікую ступень асабістай залежнасці. Меліся таксама сяляне-слугі. Феад. грамадства падзялялася на саслоі: шляхту, мяшчан, духавенства, сялян. 14 жні-ня  Крэве была заключана першая унія паміж Польш-чай і ВКЛ. Вялікі князь Ягайла жада замацаваць св. уладу  ВКЛ. Для гэтага ён арыентавася на падтрым-ку з боку Польскага каралества. У св. чаргу, знешняя небяспека з боку крыжако рабіла неабходным зблі-жэнне ВКЛ і Польшчы. Самой Польшчы таксама пат-рабавалася моцная каралеская лада. Ягайла прыня каталіцтва, ажаніся з польскай каралевай Ядвігай і бы каранаваны. Пачалося акаталічванне Літвы. Ат-рымалі дадатковыя правы і вольнасці феадалы каталі-цкага веравызнання, што выклікала незадавальненне правасл. часткі насельніцтва. Саюз 2-х дзяржа умаца-ва іх абароназдольнасць. Ён садзейніча росту паміж імі і з іншымі краінамі Зах. Ер. Адначасова выявіліся негатыныя моманты, звязаныя з акаталічваннем насе-льніцтва. Паміж Ягайлам І Вітатам пачаліся новыя перамовы, якія скончыліся падпісаннем у 1413г. Гара-дзельскай уніі, якая юрыдычна аформіла паліт. самас-тойнасць ВКЛ. Грамадзянская вайна 1432-36гг ахапіла вял. тэр-рыю Бел., Укр, Літ. Гр.-паліт. жыццё  ВКЛ было напонена барацьбой цэнтрабежных і цэнтраімк-лівых тэндэнцый, вырашаць якую вялікакняжацкая лада спрабавала пры дапамозе уніі з Польшчай. Унія замацавала вынікі папярэдняга развіцця ВКЛ і аднача-сова палажыла на іх кляймо польскай дзяржанасці. Яна яшчэ  большай ступені мацавала магутнасць і ролю літ. феадала, але  дачыненні да бел. і заходне-рускіх праводзілася дыскрымінацыйная палітыка. Па-трабаваліся гады паліт. барацьбы, якая потым перара-сла  феад. вайну, каб зрабіць ронымі  маёмасных і рэл. правах бел. і літ. феадала. Але сё ж понага ранавання  паліт. правах, нягледзячы на некаторыя ступкі, так і адбылося.
15.Унутрыпалітычная барацьба  ВКЛу другой палове ХІІ-першай палове ХIV. Палітычны крызіс1241
Унутрыпалітычнае жыццё ВКЛ складалася пад уздзеяннем розных фактара. Аказвалі плы і асаблівасці знешнепалітычнай сітуацыі. У выніку гэтага вялікакняжацая лада не раз апынялася  палітычным крызісе.
На першым часе пасля ваходу заходнерускіх зямель у склад ВКЛ яшчэ заховалася іх адносная самастойнасць, унутраны лад і самабытнасць.
ВКЛ  ХІV ст. прадсталяла складалася з паасобных зямель і ладання, якія былі аб’яднаны толькі тым, што падпарадковаліся вярхонай уладзе ВКЛ.
Паступова сітуацыя пачала змяняцца не на карысць беларускіх і іншых заходнерускіх княства. Пасля смерці Гедыміна ВКЛ было падзелена на восем удзела.
Узвышэнне эканамічнай ролі буйнога літоскага баярства вяло да звышэння яго палітычнай ролі.
Прывесці палітыку – да цэнтралізацыі спрабавалі нашчадкі Гедыміна. Вынікам гэтай барацьбы і былі крызісы дзяржанай улады, што пагражалі распадам дзяржаве.
Першы крызіс узнік пасля смерці Гедыміна (1341 г.). Ён завяшча вялікакняскі прастол свайму сярэдняму любімаму сыну Енуту. Дзяржава знаходзілася на мяжы распаду, што адразу скарысталі суседзі. Скончылася гэта дзяржаным пераваротам. На вялікакняскі прастол бы узведзены Альгерд. Тэрыторыя дзяржавы была падзелена на дзве вялікія часткі: уся сходняя была пад уладай Альгерда, заходняя належала Кейстуту.
Новы палітычны крызіс узнік у 1377 г. пасля смерці Альгерда.
На вялікакняскі прастол бы узведзены Ягайла. Ён, як і бацька, галонай мэтай сваёй ставі стварэнне аб’яднанай пад яго ладай цэнтралізаванай дзяржавы. Але гэтая задача была для Ягайлы надта няпростай.
Яшчэ адзін фактар супрацьстая стварэнню цэнтралізаванай дзяржавы – гэта змацненне прыхільнасці  заходнерускіх княства да Масквы.
Ягайла не змог перамагчы цэнтрабежныя тэндэнцыі, і адолець палітычны крызіс сваімі сіламі, і тады ён робіць стаку на Польшчу.
У 1382 г. польскі кароль, што не ме нашчадка, памёр. Пасля двухгадовых спрэчак польскія феадалы абвясцілі каралевай яго малодшую дачку Ядзвігу. Яе мужа яны бачылі  вялікім князе літоскім Ягайле, які пасля шлюбу меся стаць каралём Польскім і Літоскім.
У 1386 г. на Люблінскім сейме Ягайла бы абраны польскім каралём. У тым жа годзе  Кракаве ён прыня каталіцтва і атрыма імя ѕладзіслава, бы абвянчаны з польскай каралевай Ядзвігай, затым каранаваны.
Ягайла 20 лютага 1387 г. выда грамату, у адпаведнасці з якой літоскім феадалам дараваліся вялікія маёмасныя прывілеі і асабістыя правы пры мове прыняцця каталіцтва. На правасланых гэтыя прывілеі не распасюджваліся. Другой граматай (ад 22 лютага 1387 г.) была абумолена магчымасць заключэння шлюба паміж католікамі і правасланымі толькі  выпадку пераходу апошніх у каталіцтва. Так узнік буйны грамадска-палітычны рух, які бы скіраваны супраць польска-літоскай уніі і караля Ягайлы з яго унітарнай пракаталіцкай палітыкай.
Ізно цэнтрам руху ста Полацк. Полацкі князь Андрэй Альгердавіч адмаляецца ад прынясення прысягі на вернасць каралю Ягайле і Кароне Польскай, разам са смаленскім князем Святаславам Іванавічам становіцца на чале руху.
На другім этапе рух узначалі князь Вітат, сын Кейстута Гедымінавіча. Барацьба Вітата з Ягайлам працягвалася з 1389 г. па 1392 г. і была накіравана на адстойванне дзяржанага суверэнітэту ВКЛ.
Пасля паміж Ягайлам і Вітатам пачаліся перамовы, якія скончыліся падпісаннем у 1413 г. Гарадзельскай уніі, якая юрыдычна аформіла палітычную самастойнасць ВКЛ.
16.Крэская унія. Палітычная барацьба  ВКЛ.
У 1382 г. польскі кароль, што не ме нашчадка, памёр. Пасля двухгадовых спрэчак польскія феадалы абвясцілі каралевай яго малодшую дачку Ядзвігу. Яе мужа яны бачылі  вялікім князе літоскім Ягайле, які пасля шлюбу меся стаць каралём Польскім і Літоскім. У 1385 г. у Крэве былі выпрацаваны мовы дзяржана-прававога аб’яднання Літвы і Польшчы. 14 жніня таго ж года было падпісана пагадненне з Польшчай, што вядома пад назвай Крэскай уніі.
У 1386 г. на Люблінскім сейме Ягайла бы абраны польскім каралём. У тым жа годзе  Кракаве ён прыня каталіцтва і атрыма імя ѕладзіслава, бы абвянчаны з польскай каралевай Ядзвігай, затым каранаваны.
Унія была нічым іншым як інкарпарацыяй ВКЛ у Карону Польскую на “усе часы”. Самастойнае існаванне княства перапынялася.
Пасля каранацыі Ягайлы  Кракаве з усіх літоска-рускіх князё была зята прысяга на вернасць каралю, каралеве і Кароне Польскай. Надзельныя князі станавіліся васаламі Польшчы і гублялі сваю самастойнасць.
Знешняя палітыка ВКЛ у XIII-першай палове XVI ст.
Знешняя палітыка ВКЛ не была свабоднай ад развіцця нутрыпалітычных працэса у дзяржаве.
Унія з Польшчай, нягледзячы на складаныя нутраныя вынікі, умацавала міжнародныя пазіцыі княства, дазволіла аб’яднаць сілы абедзвюх дзяржа супраць агульных знешніх ворага.
У XIV – першай палове ХV ст. галонымі ворагамі, з якімі ВКЛ даводзілася весці напружаную барацьбу, былі немцы Тэтонскага і Лівонскага Ордэна. У 1409 г. пачалася так званая “вялікая вайна” паміж Польшчай, ВКЛ, з аднаго боку, і Тэтонскім Ордэнам, з другога. Вырашальны дар бы нанесены Тэтонскаму Ордэну  бітве пад Грунвальдам (Польшча) 15 ліпеня 1410 г.
У сярэдзіне XIV і пачатку ХV ст. працягваліся набегі татар на тэрыторыю ВКЛ.
У 1362 г. у бітве на рацэ Сінія Воды (Падолія) Альгерд ушчэнт разбі татара-мангольскае войска.
12 жніня 1399 г. войскі Вітата і Тахтамыша сустрэліся з войскамі Цімура на р. Ворскла. Войскі Вітата і Тахтамыша былі разбіты шчэнт.
У сярэдзіне XV ст. набегі Вялікай Арды на тэрыторыю ВКЛ практычна спыніліся.
У 1527 г. літоскімі, беларускімі і краінскімі атрадамі было нанесена паражэнне крымскім татарам пад Каневам на Украіне.
З канца XV ст. абвастрыліся адносіны паміж ВКЛ і Расійскай дзяржавай.
К канцу XV ст. амаль скончылася палітычнае аб’яднанне паночна-усходняй Русі пад уладай Вялікага князя Маскоскага.
Маскоскі Вялікі князь прэтэндава на ролю адзінага правасланага гасудара – абаронцу інтарэса правасланага насельніцтва.
Канфрантацыя паміж Маскоскай дзяржавай і Вялікім княствам прывяла спачатку да неабвешчанай прымежавай вайны працягласцю з 1487 па 1494 гг.
У 1500 г. канчаткова былі разарваны адносіны паміж Рускай і Літоскай дзяржавамі.
Ваенная кампанія 1501–1503 гг. складвалася надта нядала для Вялікага княства Літоскага. У выніку у 1503 г. было заключана перамір’е тэрмінам на 6 гадо. ВКЛ вымушана было адмовіцца на карысць Масквы ад усёй верхнеокскай Украіны, ад Чарнігава-Северскай зямлі, у тым ліку і ад Гомеля, ад значнай часткі Смаленскай і Віцебскай зямель.
19 жніня 1506 г.  Вільні памёр Аляксандр Казіміравіч. 8 снежня 1506 г. Жыгімонт бы абраны польскім каралём. Абедзве дзяржавы адразу пачалі рыхтавацца да новай вайны.
Ваенная кампанія пачалася  вясну 1507 г.
Але ж вырашальнай бітвы так і не адбылося. Вайна 1507–1508 гг. скончылася “адвечным мірам”, што бы заключаны  Маскве 8 кастрычніка 1508 г.
Аднак Васілій Ш ме на мэце захоп Смаленска. У 1514 г. Смаленск капітулява.
У 1537 г. было заключана перамір’е на 5 гадо да 25 сакавіка 1542 г. Яно працягвалася да самай Лівонскай вайны.
Такімі былі асноныя напрамкі знешняй палітыкі ВКЛ у ХІV–ХVІ стст.
19.Кансалідацыя бел. народнасці
У др. пал. ХІІІ-XVIст. Уздзеяннем шэрагу этнатвара-льных фактара (геаграфічнф, сац.-эк., паліт., канфе-сійны і інш.) насельніцтва на тэр-рыі сучаснай Бел. і на суседніх усх. і паночных землях трансфармавала-ся  адзіную этнічную супольнасць. Аб’яднанне на працягу ХІІІ-XVIст. раздробленых зямель у складзе ВКЛ, падначаленне адзінай вярх. уладзе прывяло да іх тэрытаыяльнай кансалідацыі і з’вілася штуршком для складвання этнічнай тэр-рыі беларуса – тэр-рыі кам-пактнага рассяленя народа, з якой звязяны яго фармі-раванне і этнічная гісторыя. Цэнтралізацыя краіны спрыяла больш цеснаму паліт. аб’яднанню бел. зямель і актынаму ф-цыяніраванню асн. для працэсу этна-тварэння сац.-эк. фактару. З узмацненнем гандлёва-эк. сувязей у межах ВКЛ, складваннем агульнадзярж. гаспадаркі, развіццём таварна-грашовых адносін, рос-там гарадо і мн. іншых фактара адбывалася моная інтэграцыя. Такім чынам, паліт. і сац.-эк. інтэграцыя  межах адзінай дзяржавы стварыла амаль аднолькавыя мовы для этнакультурнага развіцця розных зямель, прывяла да нівелірокі іх мясцовых асаблівасцей. У ХІІІ-XVIст. узнікаюць важнейшыя граматычныя, фа-нетычныя і лексічныя рысы, што дыферэнцыравалі бел. мову ад старажытнаславянскай, рускай, украінс-кай і надалі спецыфіку сучаснай бел. мове. У перыяд фарміравання народнасці развіліся і замацаваліся ла-сцівыядля яе этнічнай тэр-рыі спецыфічныя рысы мат. і дух. к-ры. Сац.-эк. умовы развіцця, кліматычныя аса-блівасці, старажытная традыцыі парадзілі хар-ныя для Бел. тыпы пасялення (мястэчкі, фальваркі, ваколіцы) і жылля (хата і сенцы). Распасюджваюцца аднолька-выя тыпы прылад працы (саха, драляная барана), праяляюцца асаблівасці  гаспадарчых занятках. Ус-таналіваецца характэрнае толькі для бел. тэр-рыі на-роднае адзенне, складваецца своеасаблівая народная кухня. Нац. адметнымі рысамі адзначаюцца вусная нар. творчасць, літ. творы, летапісы, нар. песні і тан-цы, мастацтва. Этнакансалідуючую ф-цыю для сход-неславянскага насельніцтва Бел. да сяр. XVIст. адыг-рыва канфесійны фактар – прыналежнасць да правас-лая была своеасабоівай прыкметай бел. этнасу. Адным з гал. выніка аб’яднальных этнічных працэ-са і асн. паказчыкам ступені кансалідаванасці народа выступае этначная самасвядомасць – усведамленне людзьмі прыналежнасці да св. народа, яго адметнасці.
19. Культура беларусі другой пловы XII-першай палове XVI. Фарміраванне беларускай народнасці.
Аснонымі прыкметамі народнасці з’яляюцца адносная агульнасць мовы, агульнасць тэрыторыі, культуры і характару людзей, пэныя гаспадарчыя сувязі, этнічная самасвядомасць і саманазва.
Існаванне Вялікага княства Літоскага стварала новыя мовы для далейшага фарміравання беларускай народнасці. Гэтаму садзейнічала мноства фактара.
Першая група – палітычныя фактары. Неабходнасць барацьбы са знешняй агрэсіяй.
Эканамічнай асновай этнатваральных працэса з’явілася далейшае развіццё сельскай гаспадаркі, замена двухполля парнай зерневай сістэмай трохполля, удасканаленне рамяства, пашырэнне гандлю.
Паступова  ВКЛ усталёвалася адзіная грашовая сістэма гандлёва-вымяральных стандарта.
З папярэднімі фактарамі цесна звязаны і сацыяльныя мовы.
Разам з палітычнымі, эканамічнымі і сацыяльнымі фактарамі пэную ролю адыгрыва і канфесійны фактар. Прыкмета веры станавілася своеасаблівай прыкметай народа, а барацьба народа з’ялялася часткай барацьбы за яго самабытнасць.
Сукупнасць дзейнасці этнатваральных фактара спрыяла фарміраванню беларускай народнасці і такіх яе агульных прыкмет як этнічная тэрыторыя, адносная агульнасць мовы, своеасаблівая матэрыяльная і духоная культура, этнічная самасвядомасць і саманазва.
У XV–XVI стст. на тэрыторыі Беларусі з’яляецца шэраг новых тыпа пасяленя: мястэчка, фальварак, засценак, ваколіца.
Адным са значных кампанента народнасці з’яляецца самасвядомасць беларуса. У ВКЛ жыхар беларускіх зямель адрозніва сябе ад іншых народа. Гістарычная супольнасць усходнеславянскага народа, адзіная рэлігія і мова продка тармазіла працэс дыферэнцыяцыі рускага і беларускага народа.
Беларуская культура другой паловы XIII – першай паловы XVI ст. развівалася на аснове засвойвання багатых традыцый высокаразвітых візантыйскай і старажытнарускай культур, пад уздзеяннем мясцовых умо.
У другой палове XIII – першай палове XVI ст. паралельна з працэсамі стварэння беларускай арыгінальнай літаратуры ішло развіццё старабеларускай літаратурнай мовы.
З усіх жанра беларускай літаратуры перыяду яе станалення найбольш дынамічна развіваліся летапісы.
У другой палове XVI ст. летапісы сталі паволі адміраць, уступаючы месца іншым гістарычным жанрам.
У канцы XV – пачатку XVI ст. складаліся перадумовы Рэнесанса на Беларусі: рост гарадо, фарміраванне беларускай народнасці, ажыленне грамадска-палітычнай дзейнасці і нацыянальна-класавай барацьбы.
Прадстаніком рэнесансавай культуры на Беларусі бы першадрукар, гуманіст і асветнік Францыск Скарына (каля 1490 г. – каля 1551 г.).
У Празе Ф. Скарына пры дапамозе заможных віленскіх і полацкіх мяшчан заснава друкарню. 6 жніня 1517 г. выйшла з друку першая кніга “Псалтыр”. Першадрукар выда пераважную частку Старого Запавету Бібліі, прычым выбра найбольш важныя кнігі.
Выдатным дзеячам беларускай культуры бы паэт-гуманіст, прадстанік новалацінскай літаратурнай школы М. Гусоскі. Нарадзіся будучы паэт у сям’і вялікакняскага лочага і атрыма адукацыю  Вільні, Польшчы, Італіі.
На працэс станалення і развіцця беларускай архітэктуры і выяленчага мастацтва значна паплывалі старажытнарускія традыцыі, а таксама лепшыя дасягненні архітэктуры і мастацтва заходнеерапейскіх краін.
Готыка на Беларусі была прадсталена шматлікімі абарончымі збудаваннямі – замкамі, якія адначасова з’яляліся адмістрацыйнымі, палітычнымі, эканамічнымі і культурнымі цэнтрамі. Мураваныя замкі пачалі будавацца  першай палове XVI ст.
У сувязі з пашырэннем каталіцызму на сёй тэрыторыі Беларусі пачалося буданіцтва касцёла.
У культавай архітэктуры канца XV – першай паловы XVI ст. з’яляецца новы тып пабудо – інкастэляваныя храмы, прыстасаваныя да абароны.
У выяленчым мастацтве Беларусі другой паловы XIII – першай паловы XVI ст. вылучаюцца іконапіс, фрэскі, кніжная мініяцюра, гравюра, арнамент, драляная разьбяная скульптура.
У рамках дэкаратына-прыкладнога мастацтва на Беларусі  другой палове XIII – першай палове XVI ст. развівалася размалёка па дрэву, чаканка па металу, выраб керамікі.
20.Увядзенне хрысціянства на беларускіх землях, яго плы на жыццё феадальнага грамадства.
Хрысціянскай рэлігіі на Русі папярэднічала язычніцтва
З прыняццем хрысціянства разумовы, духоны, рэлігійны стан грамадства зазна істотныя змены. Язычніцкае для хрысціянства стала сінонімам “д’ябальскага”, варварскага.
Хрысціянства на Кіескую Русь прыйшло з Візантыі. Сучасніца Візантыйскага імператара Канстанціна Барвянароднага – руская княгіня Вольга прыняла хрысціянства. А яе нук Уладзімір Святаслававіч у 988–989 гг. пача хрышчэнне Русі. Ён найперш знішчы язычніцкіх баго. Спрачацца з князем асмеліліся нямногія. Тыя ж, хто не асмеліся, прыйшлі раніцай да дняпроскага берагу і па знаку прыбышага разам з Уладзімірам мітрапаліта і пад пагрозаю бізуно княжацкай дружыны вайшлі  ваду па шыю. Выйшлі з вады, атрымалі крыжык – і сталі хрысціянамі. Забаранялася старая і водзілася новая абраднасць, падлягалі забыццю імёны старых божышча; месцы паганскіх малення разбураліся.
Калі з’явіліся першыя хрысціяне  Полацкай зямлі, сказаць цяжка. Паводле падання, ужо  ІХ ст. тут былі хрысціяне.
Хрысціянская вера не прыйшла на беларускія землі як вера, усталяваная толькі гвалтам і насіллем, агнём ды мячом.
З прыняццем хрысціянства бярэ пачатак каменна-цаглянае буданіцтва, узвядзенне манументальных культавых пабудо. На пачатковым этапе рускія дойліды пераймалі візантыйскія архітэктурныя формы, потым іх пераасэнсавалі  адпаведнасці са сваімі мастацкімі густамі, традыцыямі.
Буданіцтву сабора на Русі надавалася дзяржанае і палітычнае значэнне. Цэрквы былі не толькі культавымі становамі, але і важнейшымі цэнтрамі інфармацыі аб палітычных, рэлігійных і грамадскіх справах і падзеях. У іх заховаліся казна, бібліятэкі, архівы. Каля сцен цэрква праходзілі сходы гараджан. Пры храмах і манастырах навучалі грамаце, тут пісаліся славутыя рускія летапісы.
У сярэдзіне ХІ ст. у Полацку, следам за Кіевам і Ногарадам, бы пабудаваны старажытнейшы з вядомых на тэрыторыі Беларусі мураваны Сафійскі сабор.
У XII ст. у Віцебску была пабудавана Благавешчанская царква, якая моцна пацярпела  гады Вялікай Айчыннай вайны і канчаткова разбурана  1961 г.
У сярэдзіне ХІІ ст. у Полацку бы пабудаваны Спаса-Праабражэнскі (Спаса-Ефрасіннескі) сабор, які захавася амаль цалкам.
20.Культура Беларускіх зямель у IX-XII ст. Дзейнасць беларуских асветникащ.
Састаной часткай культуры беларускіх зямель з’ялялася вусная народная творчасць: песні, быліны, легенды, прымакі, казкі, плачы-галашэнні, загадкі.
З хрысціянствам звязана вядзенне і пашырэнне пісьменнасці. З’явіліся богаслужэбныя кнігі, перакладная літаратура, філасофскія трактаты.
Разам з перакладнымі кнігамі з’яляюцца і арыгінальныя сачыненні, у тым ліку рускія летапісы. Маюцца звесткі аб тым, што летапісанне вялося  Полацку, Тураве, Новагародку.
Вакол царквы і манастыро групаваліся адукаваныя людзі, у іх ці пры іх існавалі школы, пісаліся і перапісваліся кнігі, збіраліся бібліятэкі. Асноная частка старых рукапісных кніг загінула  пажарах, была разрабаваная  перыяд міжусобных война. Шмат помніка старажытнай культуры, у тым ліку кніг, было знішчана пазней езуітамі і іншымі каталіцкімі манаскімі ордэнамі.
З прадстаніко кніжнай асветы старажытнага перыяду нашай гісторыі мы павінны адзначыць: у Смаленску – Клімента Смаляціча, у Тураве – Кірылу Тураскага, у Полацку – князёну Прадславу-Ефрасінню.
Клімент Смаляціч жы у 1 палове ХІІ ст. Гэта бы кніжнік, рані якому не было на сёй Русі. Жы ён у манастыры, але больш бы вучоным, як манахам. Клімент напіса шмат кніг, казання, паслання, тлумачэння. Да нашага часу дайшло толькі адно пасланне смаленскаму святару Фаме. Клімент Смаляціч з 1147 па 1154 гг. з’яляся мітрапалітам Кіескім.
Кірыла Тураскі – другі прадстанік асветы ХІІ ст. – паходзі з сям’і заможных гараджан. Вучылі яго грэкі. Потым ён ста манахам. Яго абралі епіскапам. Прамовы Кірылы яляюць сабою зоры царконага красамоя таго часу.
Прадслава-Ефрасіння, князёна полацкая, таксама жыла  ХІІ ст. Яна была нучкаю знаёмага нам полацкага князя-чарадзея Усяслава. Прыняшы манаства, яна стала працаваць над перапісваннем кніг. Вакол яе аб’ядноваліся шматлікія паслядонікі асветы і кніжнасці.
21.Рэлігійнае жыццё ВКЛ у 14-16ст.
Суадносіны розных хрысціянскіх плыня на Бел. мя-няліся  розныя гіст. перыяды. У ХІ-ХІІст.бел. землі сталі амаль цалкам правасланыя, і іх нац.-культ. раз-віццё прах. пад уплывам к-ры Візантыі. Крэская нія парушыла манаполію правасл. царквы  дух. жыцці Бел. ВКЛ з моманту тварэння бы уласцівы этнічна-рэл. дуалізм. На балцкіх землях спавядала язычніцтва. Асн. веравызнаннем сходнеславянскага насельніцтва было праваслае. Язычніцтва і праваслае мірна суіс-навалі пад уладай вялікіх князё. У 1246г правасл. Ве-ру прыня Міндог. Незадога да смерці прыня гэту веру Альгерд, нейкі час яе спавяда Вітат. Правас-лае мацовала пазіцыі вял. літ. князё на бел.-укр. землях. Першыя князі падтрымлівалі правасл. Царкву, бо бачылі  ей саюзніцу. За кошт іх падаравання яна павялічвала св. багацці. Тэр-рыя Бел. уваходзіла  склад епархій, што тварыліся раней: Полацкай, Тура-скай і часткова Смаленскай і Уладзіміра-Берасцейс-кай. Яны кіраваліся епіскапамі і аб’ядноваліся  Кіе-скую мітраполію, падпарадкаваную Канстанцінопа-льскаму патрыярху. Спробы крыжако усталяваць ка-таліцызм на бел.-літ. землях песпеху не мелі. У к. ХІV ст. Хрысціянізацыя 1387г. закранула толькі язычніц-кую Літву. Тады была творана Віленская епархія, пад уладу якой трапіла амаль уся Бел. Да сяр. ХVІст. Ката-ліцкая царква замацавалася  паночна-зах. землях ВКЛ. Тым не менш праваслае заставалася найбольш уплывовай канфесіяй на сходнеславянскіх тэр-рыях, а Усх. Бел. – сферай яго манапольнай дзейнасці. Ката-ліцкае хрышчэнне Літвы, пазбавішы праваслае на-дзеі на ролю пануючай рэлігіі  ВКЛ, не мяшчала право правасл. Насельніцтва і царквы. Адназначна пракаталіцкая рэл. палітыка аказалася недальнабачнай і пацярпела крах. Урад уносіць у яе істотныя карэкты-вы (здымае эк. абмежаванні для правасл. знаці, урановае  правах правасл. шляхту з каталіцкай). У сяр. ХVІст. Тут пачалося імклівае распасюджванне ідэй заходнеерапейскага пратэстантызму, рускай ера-сі. Гэтым захапіліся магнаты, з дапамогай пратэстанс-кай веры яны жадалі захаваць адасобленасць св. дзяр-жавы ад каталіцкай Польшчы. Найбольшае пашырэн-не  ВКЛ атрыма кальвінізм. У 50-я гг.  яго перахо-дзяць большасць магната і значная частка шляхты. Рэфармацыйная мода аказалася недагавечнай. Проці-дзеянне вярхо, дзярж. санкцыі, унутрырэл. супярэч-насці абумовілі яе заняпад. Рэфармацыя і контрэфар-мацыя на Бел. часткова супалі  св. развіцці, што пры-вяло да напружанай барацьбы  апошнія дзесяцігоддзі ХVІст. Правячыя колы РП надзялілі езуіта зямельны-мі ладаннямі з прыгоннымі сялянамі. Езуіты зялі  св. рукі адукацыю. Гэты дало св. вынікі. Аднолены і змоцнены каталіцызм пача выціскаць пратэстанцкія секты. Некаторыя мясцовыя царконыя лідэры бачы-лі шлях да пераадолення крызісу  выхадзе з царко-най і культ. арбіты Візантыі і  заключэнні уніі з Ры-мам. Гэты шлях падтрымала вярх. Улада, і ён бы рэа-лізаваны  выглядзе Берасцейскай уніі – стала кампра-місам, народжаным у культ., ідэалагічным, рэл. і па-літ. процістаянні Зах. і Усх. на бел. землях. Новы накі-рунак хрсціянства – уніяцтва – прадугледжва захаванне правасл. абраднасці, царконаславянскай мовы  набажэнсте, традыцыйных святах, але прызнава вяр-шэнства папы рымскага,каталіцкае веравучэнне.
22.Асаблівасці дзяржанага і саслонага ладу Вялікага княства Літоскага. Статуты ВКЛ.
На чале класа зямельных уласніка стая вялікі князь літоскі, які з’яляся вярхоным уладаром усёй зямлі  дзяржаве, а таксама ме свае ласныя зямельныя ладанні. На прыступак ніжэй на іерархічнай лесвіцы стаялі буйныя феадалы – князі і зямельныя магнаты, што валодалі зямлёй на правах вотчыны. Далей ішлі баяры, самая шматлікая група сярод пануючага класа. Былі буйныя баяры, якія блізка стаялі ад князё. Былі сярэднія – складалі асноную частку баярства. Але былі і такія, што мала адрозніваліся ад сялян і самі апрацовалі зямлю. Гэта група мела польскую назву “шляхта”.
Першым сістэматызаваным агульнадзяржаным зборнікам закона феадальнага права ста Статут Вялікага княства Літоскага 1529 г., які ме другую (1566 г.) і трэцюю (1588 г.) рэдакцыю.
На працягу ХV–ХVІ стст. ідзе працэс пашырэння саслоных і палітычных право баярства, шляхты.
Паступова баяры-шляхта спляліся з верхнімі пластамі сялянства. Ад апошніх яны адрозніваліся толькі тым, што пры любых абставінах заставаліся вольнымі людзьмі і ім гарантавана асабістая і маёмасная недатыкальнасць.
Паступова шляхта звышаецца палітычна. Урэшце  першай пал. ХVІ ст. шляхта была ронена  правах з феадальнымі магнатамі, ёй была гарантавана палітычная, асабовая і маёмасная недатыкальнасць.
Галоным кіраніком княства лічыся вялікі князь літоскі. Ён узначальва узброеныя сілы, мог абвяшчаць вайну, заключаць мір, уступаць у саюзы з іншымі дзяржавамі. У ХІV ст. пры ім існавала вялікакняская Дума, па аналогіі з Маскоскай.
У склад Рады ваходзілі каталіцкі епіскап, ваяводы, камандзіры мясцовых палко, дзяржаныя чыны. Але асноныя справы вырашаліся поным зборам гаспадарскай Рады.
Асаблівую ролю  сістэме дзяржанага кіравання ме вальны сейм. Сейм абмяркова галоныя пытанні нутранай палітыкі, заканадачыя акты, устаналя падаткі, выраша судовыя справы, выбіра Вялікага князя і зацверджва кандыдата на важнейшыя дзяржаныя пасады.
Частка княства была ператворана  ваяводствы на чале з ваяводамі. Больш дробнай тэрытарыяльнай адзінкай былі паветы, галонай асобай у якіх з’яляся стараста.
Мясцовае кіраванне таксама мела свой прадстанічы орган – сеймік. Сеймікі збіраліся  паветах. У іх працы дзельнічалі се мясцовыя феадалы. На сейміках выбіраліся дэпутаты і  вальны сейм.
Такім чынам, у ХІV–ХVІ стст. у Вялікім княстве Літоскім складалася дакладная і акрэсленая сістэма прадстанічай манархіі.
22.Этапы запрыгоньвання сялян. Сутнасць прыгоннага права.
У 1447 г. Вялики кн. Казимир выдау прывилей, што дау пач. афармленню залеж. сял. ад феад., яким забяспечвалася, валод. зям. на правах поунай уласнасци. У 1468г. Быу склад. Судзебник Казимира – 1 збор. юр. (судовых) зак. ВКЛ. Сял. пазбаул. права свабод. перах. ад аднаго феад. да др., г.зн. яны прымацоув. да зям., на якой жыли и якую апрацоували. Выданне Судзебника азначала юр. афармленне запрыгон. сял. – страты сял. права уласнасци на зям. и ператвар. их у залежных ад феад.
Ішло запрыгон. сял.. Беглыя сял. вымуш. вяртацца да феад.. Па 1 статуту (1529) сял. вярт. на 10 гад, па 2 (1566)- на 20 гад., а по 3 (1588) - на працягу усяго жыцця.2феад. мог выкуп. гэтага сел. у др.
За карыстанне зям. сял. выконв. павин.: паншчына- сел. павин. быу адрабиць некальки дзен у феад. за узят. зям. (ад 1 да 12 дзен); дзякла- частка ураджаю з узят. зям. аддав. пану; чынш- граш. павиннасць. Але мели месца и дадатк. павин.: талоки-у жнива выганяли жанчын жаць жыта,проса, а у час касьбы выганяли мужчын касиць.; гвалты ци згоны- людзей гвалтам выганяли на раб.: буд. масты, капаць ямы.
23.Сацыяльна-эканамічнае становішча беларускіх зямель у другой палове XVI-XVIII ст.
Напярэдадні Люблінскай уніі на Беларусі пражывала 1 800 тыс. жыхаро, якія па свайму сацыяльна-эканамічнаму становішчу адносіліся да трох саслоя: шляхты, сялян, мяшчан. Шляхецкае саслое дзялілася на групокі. Найбольш буйнымі былі магнаты. Яны складалі сенатарскае саслое і валодалі  большасцю сялянскіх гаспадарак.
Самай шматлікай была група дробнай шляхты, але  яе руках былі толькі 28% сялянскіх гаспадарак.
У сярэдзіне XVI ст. шляхта, як ваенна-служылае саслое, пачынае разлагацца знутры: шукала багацця праз рамяство і гандаль. У 1633 г. сейм абвясці, што не толькі шляхціч, але і яго нашчадкі назасёды будуць пазбалены шляхецкіх право за гандаль ці шынкарства.
Самым шматлікім саслоем феадальнага грамадства былі сяляне. Аграрная перабудова гаспадаркі была вызначана каралём у 1557 г. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі сюды былі аднолькавыя: заснаванне фальварачнай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньванне сялян, павелічэнне сялянскіх павіннасцей, рост дахода дзяржанага скарбу і шляхты.
У выніку рэформы адбыліся змены  прававым становішчы сялян. Пасля рэформы сяляне дзеляцца на наступныя катэгорыі: цяглыя, асадныя, сяляне-слугі.
У выніку аграрнай рэформы адбыліся амаль што рэвалюцыйныя змены:
1) Была разбурана сялянская абшчына  Цэнтральнай і Заходняй Беларусі, дзе пачало караняцца падворнае землекарыстанне;
2) змяніліся катэгорыі сялян, іх прававое і эканамічнае становішча;
3) сялянская гаспадарка пачала цягвацца  рыначныя адносіны;
З другой паловы XVII ст. пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён бы выкліканы змацненнем феадальнага прыгнёту, разбурэннем гаспадаркі, як у выніку антыфеадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і знешніх война. Адналяць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і перавод іх на грашовы і натуральны аброк.
З адналеннем гаспадаркі вяртаецца паншчына і павялічваюцца павіннасці.
Яшчэ адным саслоем былі мяшчане – жыхары гарадо. Саслое мяшчан павялічвалася за кошт вольных сялян, уцекачо і прыгонных.
Да першай паловы XVIII ст. магдэбургскае права мелі се буйныя гарады.
Саслое мяшчан складалася з заможных вярхо, сярэдняга пласта і беднаты.
Асновай эканамічнага жыцця гарадо былі рамёствы і гандаль.
У той час пачынаюць стварацца ласныя карпарацыі рамесніка – цэхі.
Пашырася гандаль як унутраны, так і знешні. Найбольш трывалыя сувязі былі з Расіяй, Польшчай, Левабярэжнай Украінай, Рыгай, з краінамі Заходняй Еропы.
У 1784 г. было завершана буданіцтва канала Агінскага, які злуча Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалося буданіцтва Днепра-Бугскага канала.
Такім чынам, сельская і гарадская гаспадарка Беларусі да сярэдзіны XVIII ст. была  асноным аднолена.
23.Аграрная рэформа Сігезмунда-Агуста і станаленне фальварачна-паншчыннай гаспадаркі.
Самым шматлікім саслоем феадальнага грамадства былі сяляне. Аграрная перабудова гаспадаркі была вызначана каралём у 1557 г. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі сюды былі аднолькавыя: заснаванне фальварачнай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньванне сялян, павелічэнне сялянскіх павіннасцей, рост дахода дзяржанага скарбу і шляхты.
У выніку рэформы адбыліся змены  прававым становішчы сялян. Пасля рэформы сяляне дзеляцца на наступныя катэгорыі: цяглыя, асадныя, сяляне-слугі.
У выніку аграрнай рэформы адбыліся амаль што рэвалюцыйныя змены:
1) Была разбурана сялянская абшчына  Цэнтральнай і Заходняй Беларусі, дзе пачало караняцца падворнае землекарыстанне;
2) змяніліся катэгорыі сялян, іх прававое і эканамічнае становішча;
3) сялянская гаспадарка пачала цягвацца  рыначныя адносіны;
З другой паловы XVII ст. пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён бы выкліканы змацненнем феадальнага прыгнёту, разбурэннем гаспадаркі, як у выніку антыфеадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і знешніх война. Адналяць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і перавод іх на грашовы і натуральны аброк.
З адналеннем гаспадаркі вяртаецца паншчына і павялічваюцца павіннасці.
Яшчэ адным саслоем былі мяшчане – жыхары гарадо. Саслое мяшчан павялічвалася за кошт вольных сялян, уцекачо і прыгонных.
Да першай паловы XVIII ст. магдэбургскае права мелі се буйныя гарады.
Саслое мяшчан складалася з заможных вярхо, сярэдняга пласта і беднаты.
Асновай эканамічнага жыцця гарадо былі рамёствы і гандаль.
У той час пачынаюць стварацца ласныя карпарацыі рамесніка – цэхі.
Пашырася гандаль як унутраны, так і знешні. Найбольш трывалыя сувязі былі з Расіяй, Польшчай, Левабярэжнай Украінай, Рыгай, з краінамі Заходняй Еропы.
У 1784 г. было завершана буданіцтва канала Агінскага, які злуча Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалося буданіцтва Днепра-Бугскага канала.
Такім чынам, сельская і гарадская гаспадарка Беларусі да сярэдзіны XVIII ст. была  асноным аднолена.
23.Станаул фальв-паншч гас 16-17ст. Рэф Сигизм2 Аугуста и яе сутнасць.
С 15в. возник имения с панской пашенной землёй. Они стали наз фольварками. Фольварки ориентир-сь на рынке. Произв-во в низ было основано на подневольной работе зависимых крестьян. В 16-17 ст. аграрная реформа закрепила новую сис-му хозяйств-ния. Реформа проводилась на гос-х зем-лях, осн документом её была “Устава на валоки”. Причины и предпос реф: *рост гос расходов ВКЛ, недостаток ср-в в гос казне,*рост матер-х потребностей двора. * “революция цен” в Европе, увелич спроса на с/х прод-ты. Цель реф - увелич дох гос путём изменения и упорядочения позе-мельных отношений: переход от сис-мы взимания налогов с семьи к сис-ме взимания налог с земли в завис-ти от её колич и кач-ва. Земли делились на волоки. За польз землёй крестьяне д.б. выполнять повинности. Были выделены и вольные волоки, кот-ми обеспечивали служащих фольварков. Ре-зультаты реф: *рост дох и казны феодалов, *переход к поземельному налогообложению крес-тьян, *закрепощение крестьян, *развит торговли и тов-ден отнош-й, *разрушен крестьянской общины на западе и в центре Б., переход крестьян к подворному землепользованию, *укоренение пере-довой агротехники – трёхполья и повышение про-изводит-ти с/х труда.
24.развиц. гарад. Бел. у XIII – пач. XVIII ст. Магдэбургскае права.
Стан гарад. у XIV – XV стст. вызначауся тым, што каля 40% усих гарад. были прыватнауласницкими, г. зн. знаходз. ва уласнасци феад.. Насельництва пыватных и гаспадар. (дзярж.) гарад. имкн-ся пазбавиц. ад феад. залеж-ци, што праялял. у барацьбе жыхар. за пашыр. сваих прав. З к. XIV ст. кн., уличваючы имкненни гарад. жыхар., сваими граматами стали дараваць гарад. Магдэбургскае права, або права на самакир. (Яго назва паход. ад ням. горада Магдэбурга, яки 1 у гист. у XIII ст. атрым. такое права). Паводле гэтага прва гараджане вызвал. ад феад. залежнасци и ствар. свой орган улады – магистрат и суд, а рамесники – свае рамесн. аб'яднанни. У адрозненне ад Зах. Еур. цэхи рамесникау и гильдыи (саюзы) купцоу узник. у бел. гарадах Тольки у XVI ст. Магистрат з'яуляуся выбар. органам гарад. самакир. Ен склад. з гарад. рады, якую выбир. сами гараджане, и лавы – органа па суд. справах (назва «лава» паход. ад таго, што абвинавачан. садзили у час заслухоування справы на звыч. лаву). Гэтыя органы самакир. узначал. адпаведна бургамистр и войт. Для магистрата у гарал. пазней пач. узводзицца спец. будынки – ратушы з гарад. вежай и гадзинниками на ей. 1 з гарад. ВКЛ Магдэб. права атрым. у 1387 г. Вильня. 1 вольным горад. на сучаснай тэрыт. Бел. стала у 1390 г. Берасце. Саамы старажыт. горад. Бел.- Полацк набыу Магдэб. права у 1498 г. Минск – сучас. стал. Бел. – атрымау права на самакир. у 1499 г. Гарады у XV-XVI ст. паступ. ператвар. у рамесна-гандлевыя цэнтры. Тут иснавала шмат розных видау рамествау, працав. рынки – месцы, дзе гандлявали прад. и вырабами рамяства. Адзин раз у год праводзилися сезонныя ярмарки, у яких удзельнич. як мясц., так и замеж. купцы.
24.Бел гарады 13-17ст. Сац и нац склад нас-цтва. Магд. права.
В 14в. на тер Б. было более 40 городов. Увелич-ся кол-во ремесленно-торговых поселений – местечек: в 16в. их было более 20. К сер 17в в ВКЛ насчит-сь 757 городов и местечек, из них 467 – на тер Б. 80% наших городов составл белорусы. Остальн – литовцы, поляки, немцы, евреи. Стремясь освобод-ся от феод завис-сти, жители городов боролись за магд. право – право на самоуправление, кот получ своё назв от немецк города Магдэбург – 1 города, добвшегося самост-ти в 13в. 1-ую грамоту на магд. право получила в 1387г Вильня, 1390 – Брест, 1391 – Гродно, 1441 – Слуцк, 1498 – Полоцк, 1499 – Минск, 1597 – Витебск и т.д. Магд право довало городам самоуправление, судебный иммунитет, налоговые льготы, право на владен землёй, льготы в ремесленной и торговой деят-ти, освобожд от воинской повинности. Горожане платили один большой ден налог, они освобождались от суда и власти великокняжеских чиновников либо феодалов. Выбранным органом самоуправления была рада или магистрат, кот собир налоги, исполн судебн ф-ции, руководил общественными работами, следил за торговлей и т.д. Хозяин города (феодал или князь) контролир орган городского самоуправления ч-з своего председателя рады.
25. Асаблівасці эканамічнага развіцця беларускіх зямель
Пачаткова вялікі князь літоскі лічыся вярхоным уласнікам усёй зямлі. Паступова ся зямля  Вялікім княстве Літоскім падзялілася на катэгорыі  залежнасці ад таго ці іншага ладальніка.
Понай уласнасцю феадала была “чэлядзь нявольная”. Яна не вяла сваёй уласнай гаспадаркі і жыла пры дварах феадала.
Асноную частку насельніцтва складалі “цяглыя” сяляне сіх наймення. Яны мелі меньшую ступень асабістай залежнасці ад ладальніка..
Уся зямля, якой карысталіся се жыхары сяла, лічылася маёмасцю сялянскіх абшчын. Абшчына несла адказнасць за своечасовае выкананне сялянскіх павіннасця.
За карыстанне зямлёй сяляне былі абавязяны плаціць уласніку пэную рэнту.
К канцу ХV ст. адным з асноных віда павіннасця была дзялка-даніна прадуктамі. Яна была мядовай, бабровай, кунічнай, збожжавай, піной, сеннай і г.д.
Прывілей 1447 г. пача працэс юрыдычнага абгрунтавання прыгоннага права  Вялікім княстве Літоскім. Ён зацвярджа, што сяляне, якія пражылі на зямлі феадала 10 год, становяцца “непахожымі”, старажыхарамі.
Людзі служэбныя складалі даволі шматлікую катэгорыю насельніцтва. Па сваім эканамічным палажэнні яны былі блізкія да цяглавага сялянства. Галонай іх павіннасцю была вайсковая служба.
Вялікакняскі двор стая перад праблемай павелічэння прыбытковасці. Частыя войны паставілі вялікага князя літоскага  залежнасць ад феадала, якім ён вымушаны бы раздаваць землі. Гэта прывяло да моцнага скарачэння княжаскіх зямель. Таму каб павысіць прыбытковасць маёнтка, Жыгімонт II Агуст у 1557 г. абвясці аб правядзенні рэформы. Уся зямля падзялялася на роныя надзелы памерам 21,3 га кожны.
Цяпер уся зямля, маёмасць сялян і самі сяляне сталі ласнасцю феадала ці дзяржавы  залежнасці ад таго, на чыёй зямлі яны сядзелі. Прынятыя  хуткім часе статуты 1566 і 1588 гг. устанавілі спачатку 10-, а потым 20-гадовы тэрмін вышуку беглых сялян і вяртання іх гаспадарам. Гэта азначала канчатковае юрыдычнае афармленне прыгоннага права на Беларусі і ва сім Вялікім княстве Літоскім.
У XIV–XVI стст. адбываецца значны рост гарадо і гарадскога насельніцтва. Гарады былі цэнтрамі рамяства і гандлю.
Галоным органам адміністрацыйнага кіравання горада бы магістрат. Ён складася з Рады і суда. Крымінальныя справы разбіраліся судом. Судзі выбіраліся гараджанамі.
Насельніцтва гарадо фарміравалася за кошт беглых сялян, а таксама з рамесніка, пераселеных феадаламі  горад.
Рамеснікі адной спецыяльнасці былі аб’яднаныя  цэхі.
У XIV–XVI стст. развіваецца нутраны і знешні гандаль гарадо Беларусі.
Такімі былі асноныя асаблівасці сацыяльна-эканамічнага жыцця Беларусі  XIV–XVI стст. Мацнела феадальная залежнасць сялян ад феадала. Цэнтрамі культурнага жыцця, развіцця рамёства і гандлю станавіліся гарады. Іх роля  эканоміцы Беларусі зрастае.
26. Знешняя палітыка РП. Войны.
Першай вайной Рэчы Паспалітай была Лівонская. У падзеле Лівоніі пачынаюць праяляць зацікаленасць: Швецыя, Польшча, ВКЛ, Данія і Расія. Згодна з пагадненнем паміж Расіяй і Лівонскім Ордэнам ордэн абавязвася не заключаць дагавора з Польшчай. Але ён парушае гэта пагадненне. Гэта падштурхнула Івана Грознага пачаць у 1558 г. ваенныя дзеянні супраць Лівоніі.
У выніку Лівонскай вайны аказалася спустошанай і зруйнаванай паночна-усходняя частка Беларусі, загінула шмат насельніцтва, знішчаны культурныя каштонасці.
Да актынай рускай палітыкі феадала падштурхнула “смута”  Расіі. Таксама спрыяльныя мовы для правядзення актынай рускай палітыкі склаліся і  тым, што памёр брат цара Дзмітрый. У ролі самазванца выступі беглы манах.
Праз год падман пача выкрывацца і масквічы зверглі Лжэдзмітрыя з прастолу.
Праз некаторы час з’яляецца новы Лжэдзмітрый, які нібыта  другі раз цудам выратавася ад смерці. На дапамогу яму прыходзяць атрады польскіх магната. Але ж і ён пацярпе паражэнне.
У 1609 г. польскі кароль Жыгімонт III распача адкрытую інтэрвенцыю супраць Расіі.
Масква апынулася  руках інтэрвента.
У 1611 г. у Ніжнім Ногарадзе ствараецца народнае апалчэнне супраць інтэрвента. У кастрычніку 1612 г. апалчэнцы вызвалілі Маскву. У 1613 г. на расійскі прастол бы абраны Міхаіл Рамана.
Вайна 1654–1667 гг. – гэта нацыянальна-вызваленчая барацьба беларускага народа супраць польскіх пано і каталіцкай экспансіі за з’яднанне з Расіяй. Амаль адразу былі заняты 33 гарады.
Летам 1655 г. амаль уся Беларусь была занята рускімі войскамі.
Не абмінула Беларусь і Паночная вайна (1700–1721). Данія, Расія, Саксонія і Рэч Паспалітая заключылі саюз супраць Швецыі.
Ваенныя дзеянні распача Агуст II. Праз некаторы час Данія церпіць параженне ад Карла XII.
Пасля адной бітвы пад польскім горадам, дзе рускія атрымалі перамогу, галоныя шведскія войскі накіраваліся на Беларусь. Пры набліжэнні шведа беларускае насельніцтва хавала збожжа, жывелу. Шведскае войска галадала.
Бітва паміж Левенгаптам і Пятром І, які значальва атрад з 12 тыс. чалавек, адбылася 1708 г. Шведы пацярпелі паражэнне.
Генеральная бітва Паночнай вайны пачалася 27 чэрвеня 1709 г. наступленнем шведа пад Палтавай. Руская армія атрымала бліскучую перамогу.
Беларусь у выніку вайны страціла 700 тыс. жыхаро, многія паветы былі спустошаны.
Такім чынам, войны Рэчы Паспалітай у другой палове XVII – XVIII ст., якія закранулі і Беларусь, не прынеслі і не маглі прынесці якіх-небудзь здабытка.
27.Падзелы РП. Змены  становішчы Бел. пасля далучэння да Расіі
Адна з прычын падзле РП заключалася перш за сё ва нутрыпаліт. становішчы самой дзяржавы. Яно харак-тарызавалася як паліт. крызіс або бязладдзе. Такі стан ста вынікам зложывання шляхецкімі вольнасцямі. На пасяджэннях сейма яшчэ з другой пал. XVIст. дзе-йнічала права “ліберум вета”. Згодна з ім, калі хоць адзін дэпутат сейма выступа супраць, то рашэнне не прымалася, а пасяджэнне сейма спынялася. З 1652 па 1764г. па гэтай прычыне былі сарваны 48 сейма з 55. Другой з прычын з’явілася тое, што барацьба народа ВКЛ за св. дзяражанасць аслабляла РП і  эк., і  па-літ. адносінах. У гады Паночнай вайны (1700-1721) РП стала “заездным дваром і карчмой” для іншазем-ных войска. Такое нутрыпаліт. становішча дазволі-ла суседнім дзяржавам умешвацца  яе нутр. справы. Не малую ролю адыграла і рэлігійная палітыка, накі-раваная на лацінізацыю уніяцкай царквы, што прывя-ло грамадства да расколу на яе прыхільніка і праці-ніка. Не менш важнай прычынай было і тое, што аг-рарная рэформа Жыгімонта ІІ Агуста выклікала неза-даволеннасць сялян. Пачасціліся скаргі на самавольст-ва арандатара, выпадкі адмалення ад выканання па-віннасцей аж да зброенных пастання. Цяжкае становішча РП скарысталі яе суседзі – Расія, Прусія і Астрыя. Усе тры дзяржавы імкнуліся да новых тэры-тарыяльных захопа, былі зацікаленыя  падзенні Рэ-спублікі. Пасля догіх перагавора Расія, Прусія і А-стрыя прыйшлі да рашэння падзяліць паміж сабой землі РП. Першы падзел адбыся  1772г. Да Расіі адышла Усх. Бел. з гарадамі Віцебск, Полацк, Орша, Магілё, Рагачо, Гомель. Выратаваць РП ад канчат-ковага распаду змагла толькт поная поная цэнтралі-зацыя. 3 мая 1791г. была абвешчана Канстытуцыя, першая  Еропе. Яна ліквідавала падзел РП на ВКЛ і Польшчу. Для агульнай дзяржавы стварася адзіны рад. Яму падначальвалася агульнае войска. Упарад-ковалася праца сейма. Прадугледжвалася стварэнне судо, незалежных ад чыноніцтва. Канстытуцыя зак-ладвала аснову для вывядзення краіны з паліт. кры-зісу. Але час на рэфармаванне Рэспублікі бы дано пушчаны. У сяр. мая 1792г. 100-тасячная рас. армія варвалася  РП пад сцягам непарушнасці шляхецкіх вольнасцей. Праз 2 месяцы войска РП было разбіта. Канстытуцыя была адменена, і  студзені 1793г. бы здзейснены другі падзел РП. Пад уладу рас. імперат-рыцы Кацярыны ІІ адышла цэнтральная частка бел. зямель, прыкладна па лініі Друцк-Пінск. Спробай за-хаваць незалежнасць РП у межах 1772г. стала па-станне 1774г. на чале з ураджэнцам Бел. генералам-лейтэнантам Т.Касцюшкам. У ВКЛ на чале пастання стая палконік Ясінскі. Касцюшка абяца адмяніць асабістую залежнасць сялян. У атрады пастанца па-цягнуліся касінеры – сяляне, узброеныя косамі. Аднак дасягнуць масавай падтрымкі насельніцтва кіранікам пастання не далося. Яно было падалена рас. войс-камі пад кіраніцтвам Суворава. У 1795г. было падпі-сана пагадненне аб трэцім, канчатковым падзеле РП. Да Расіі адышлі заходнебел. Землі. Асн. маса насель-ніцтва – сяляне і мяшчане Бел. – спакойна, недзе абы-якава спрынялі распад РП. Яны спадзяваліся, што но-ыя гаспадары палепшаць ім жыццё. Аднак гэтыя на-дзеі на самой справе не спраджваліся.
27.Тры падзелы РП: прычыны, плітычныя і эканамічныя фактары.
Першы выток палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай – гэта Люблінская унія – гэта пачатак канца, згубы не толькі Вялікага княства Літоскага, але і Польшчы як самастойных, незалежных дзяржа.
Другім вытокам ста палітычны лад Рэчы Паспалітай, які падрыва асновы дзяржанасці.
Трэцім вытокам палітычнага крызісу з’явілася бязглуздая рэлігійная палітыка. Берасцейская царконая унія не дала жаданых выніка.
Чацвёрты выток палітычнага крызісу – спалучэнне нацыянальнага і рэлігійнага прыгнёту з феадальным
Пяты выток паглыблення палітычнага крызісу – барацьба паміж магнатамі за ладу. У другой палове XVII ст. у Вялікім Княстве Літоскім аснонымі сапернікамі былі Радзівілы, Пацы і Сапегі.
У 1768 г. сейм (пад націскам рускіх войск) прыня пастанову аб уранаванні  правах правасланых і пратэстанта з католікамі.
У Пецярбургу была падпісана канвенцыя аб падзеле Рэчы Паспалітай паміж Расіяй, Прусіяй і Астрыяй. Прусія атрымала паночна-заходнюю частку Польшчы і частку Заходняй Украіны са Львовам. Да Расіі адышлі Інфлянты, большая частка Полацкага ваяводства, амаль усё Віцебскае, усё Мсцісласкае ваяводства і сходняя частка Рэчыцкага павета, Магілёскае ваяводства.
У 1793 г. адбыся другі падзел Рэчы Паспалітай паміж Расіяй і Прусіяй. Да Прусіі адышлі Данцыг і Вялікая Польшча, а да Расіі – частка Полацкага ваяводства, рэшткі Віцебскага і Мсцісласкага, Мінскае і сходнія часткі Навагрудскага і Брэсцкага ваяводства.
У 1795 г. адбыся апошні падзел Рэчы Паспалітай. Расія атрымала Заходнюю Беларусь і Усходнюю Літву, а таксама Украіну да Заходняга Буга. Астрыя і Прусія захапілі карэнныя землі, частку краінскіх і літоскіх зямель.
Такім чынам, палітычны лад Рэчы Паспалітай, неабмежаваныя шляхецкія вольнасці, рэлігійны фанатызм, падзенне норава шляхецкага саслоя з’явіліся галонымі прычынамі гібелі дзяржавы.
27.Далучэнне Беларускіх зямеь да Расійскай імперыі. Палітыка царызму на Беларусі.
У выніку трох падзела (1772, 1793, 1795 гг.) Рэч Паспалітая спыніла сваё існаванне. Да Расіі адышла тэрыторыя Беларусі з насельніцтвам каля 3,3 млн чалавек.
3 канца XVIII ст. пачынаецца новы этап беларускай гісторыі, цесна звязаны з гісторыяй Расійскай дзяржавы.
Насельніцтва беларускіх зямель на працягу месяца пасля выхаду казу аб іх уключэнні  склад Расіі прыводзілася да прысягі. Большая частка магната і шляхты прынесла прысягу новай уладзе.
На Беларусь былі распасюджаны агульныя прынцыпы расійскага кіравання.
Расія па форме дзяржанага ладу была абсалютнай манархіяй. Беларусь дагэтуль развівалася ва мовах дзяржавы, для якой былі характэрны палітычная анархія і вялікая самастойнасць месца.
У эканамічным і палітычным развіцці Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі  канцы XVIII ст. меліся пэныя адрозненні.
Былі адрозненні і  формах дваранскага землеладання, і  прававым статусе дваранства Расіі і Рэчы Паспалітай. Расія не ведала землеладання такой сацыяльнай групы, як дробная шляхта.
Рсійскі рад рашуча ліквідава бескантрольную самастойнасць феадала. Шляхта згубіла правы на трыманне свайго войска і ласных крэпасцей.
У адносінах да каталіцкага касцёла расійскім урадам таксама праводзілася даволі асцярожная палітыка. Кацярына ІІ улічвала, што практычна се беларускія магнаты і шляхта з’яляліся католікамі. Таму за католікамі заховалася права на свабоднае выкананне абрада.
На беларускае насельніцтва была распасюджана і расійская падатковая сістэма.
Асноным заканадачым кодэксам заставася Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г.
Незадаволенасць прымусіла рад незабаве стаць на шлях узмацнення сваіх пазіцый у беларускіх землях.
Першым крокам у гэтым напрамку з’явілася вядзенне  Беларусі землеладання рускага дваранства за кошт дзяржанага фонду.
Наступным крокам, які павінен бы умацаваць пазіцыі расійскага рада  Беларусі, было паступове абмежаванне право мясцовага дваранства.
27.Сацыяльна-эканам. развіццё Бел. у канцы XVIII – пер. пал. XIXстст.
Рэч Паспалітая спыніла сваё існаванне у выніку трох падзелау (1772,1793,1795). Бел. землі адышлі да Рас-кай імперыі. На бел. землі распаусюджваліся агульныя прынцыпы рас-кага кіравання. У 1796-1797гг. праведзена адміністрацыйная рэформа. З 40-х гадоу XIX ст. працэсс разлажэння феадальна-прыгоннай сістэмы на Бел. і Расіі перарос у крызіс. Рэформы Кісялёва, прыхільніка абмежавання прыгоннага права. Вырашалася агульнасялянскае пытанне. Тры напрамкі: рэформа сістэмы кіравання дзярж. сялянамі, палітыка “апякунства” у адносінах да сялян, шэраг аграрных пераутварэнняу. З 1 студзеня 1838г. пачалася рэформа.
28.Беларусь у вайне 1812 г.
Імкнучыся сталявацца  Еропе, фр. імператар Н.Ба-напарт у 1812г. пача вайну з Расіяй. У ноч на 12 чэр-веня 1812г. без аб’ялення вайны армія Напалеона пе-раправілася прах Нёман і ступіла  межы РІ – на зем-лі Літвы і Бел. Бел. стла арэнай ваенных дзеяння. 16 чэрвеня фр. армія заняла Вільню, 24 – Мінск. Напале-ону супрацьстаялі тры рускія арміі: 1-я – генерала Барклая дэ Толі, штаб якой знах.  Вільні, 2-я – гене-рала Баграціёна (штаб у Вакавыску), 3-я – генерала Тармасава (штаб у Луцку). Першапачаткова Напалеон планава разбіць рус. арміі  прыгранічных баях, але гэта яму не далося. 1-я і 2-я арміі адступалі, аднак іх разбіць на тэр-рыі Бел. Напалеон не змог. Пасля арміі аб’ядналіся пад Смаленскам. Тут летам 1812г. прахо-дзілі жорсткія абараняючыя баі. Зразумешы, што план хуткага разгрому рас. Арміі праваліся, Напале-он схіляся да думкі закончыць баявыя дзеянні  Віце-бску і пачаць мірныя перагаворы з царом Аляксанд-рам І. Напалеон усведамля, што яго армія магла заха-ваць баяздольнасць толькі рухаючыся наперад. А на-перадзе была Барадзінская бітва (26 жніня 1812г.), захоп Масквы і адступленне з яе. У час адступлення фр. арміі восенню 1812г. баявыя дзеянні другі раз пракаціліся па бел. зямлі. Рашаючая бітва адбылася пад Барысавам каля в.Студзёнкі. Праз Бярэзіну пера-правіліся не больш за 60 тыс. чал-к – дзесятая частка “вялікай арміі” Напалеона. Паход Напалеона  Расію абярнуся для яго цяжкім паражэннем. Адносіны на-сельніцтва Бел. да варагуючых бако не былі адна-значнымі. Для абсалютнай большасці шляхты, мяш-чан і сялян рус. і фр. лады былі чужымі. Польская і апалячаная бел. шляхта спадзявалася на адналенне Напалеонам РП і ВКЛ. Загадам Напалеона ад 1 ліпеня 1812г. бы утвораны Часовы рад ВКЛ, які займася перш за сё забеспячэннем ыр. Арміі прадуктамі і кормам для жывёлы. Часовы рад выда распараджэн-не аб наборы 10 тыс. рэкрута у армію Напалеона. Войскі рас. арміі былі таксама камплектаваны рэкру-тамі з бел. губерня. Дзеля аховы тылу Напалеон пакіну у Бел. прыблізна 100-тысячнае войска. Бел. народ павінен бы карміць, паіць і забяспечваць усім неабходным француза. У пач. Вайны сялянства Бел. спадзявалася на вызваленне з-пад прыгону, аднак На-палеон не пайшо на вызваленне бел. сялян. А бяскон-цыя рэквізіцыі і рабаніцтва выклікалі масавае супра-ціленне сялянства і гараджан. Так у Бел. разгарнуся партызанскі рух. У выніку ваенных дзеяння, а так-сама з-за голаду і хвароб загінула амаль чвэрць на-сельніцтва Бел. Велізарныя страты панесла гаспадар-ка. Напрыклад, пасяныя плошчы зменшыліся напало-ву, значна скарацілася колькасць жывёлы. Нягледзячы на ваенныя бедствы, бел. губерні  1812-14гг. Не былі вызвалены ад рэкруцкіх набора і паставк на патрэбы рас. арміі, якая працягвала паход на Захад. Прыгон-ніцкі ціск памешчыка у бел. вёсцы пасля вайны рэз-ка змацніся.
29.Першая сусв. вайна. Падзеі на Бел. з 1914 па люты 1917гг.
Абвастрэнне супярэчнасцей паміж блокамі капіталіс-тычных дзяржа – Траістым саюзам (Герм., Астра-Венгрыя, Італія) і Антантай (Англ., Фр. і Расія) за ка-лоніі, рынкі збыту тавара, крыніцы сыравіны і сферы плыву прывяло да першай сусв. вайны, якая пачалася 1 жніня 1914г. У вайну былі цягнуты 33 краіны з на-сельніцтвам 1,5 млрд. чал-к. Удзел Расіі  вайне адпа-вяда інтарэсам буржуазіі і дваранства. У першыя дні вайны на Бел. прайшлі “патрыятычныя “ маніфеста-цыі, сходы, малебны, збіраліся грошы на “абарорну айчыны”. Асобую “ініцыятыву” па збору сродка ся-род насельніцтва па загаду лад праявілі земствы. Мі-калаю ІІ пры наведванні  кастрычніку 1914г. Мінска дэпутацыя дваранства і гарадской думы перадала 30 тыс. руб. на патрэбы вайны. У пач. вайны Расія паспя-хова пачала ваенныя дзеянні на Зах. фронце. Аднак стан-шчы на Зах. фронце к восені 1914г. пагоршылася  сувязі з тым, што сюды Герм. Перакінула значныя ваенныя сілы. Пруская наступальная аперацыя 2-х рус. армій закончылася паражэннем. У 1915г. Герм. пачала актынае наступленне з мэтай хуткага разгро-му Расіі. Летам рус. войскі былі выцеснены з Галіцыі. Нямецкае камандаванне планавала таксама акружэнне рус. арміі  Польшчы. Ваенныя дзеянні на Бел. пачалі-ся  жніні 1915г. Да пач. верасня рус. армія пад паг-розай акружэння вымушана была пакінуць значную частку яе тэр-рыі. У сувязі з гэтым стака Вярхонага галонакамандуючага была пераведзена з Баранавіч у Магілё. 9 верасня нямецкія войскі прарвалі фронт у раёне Свянцян. Рус. армія спыніла наступленне нем-ца у пач. кастрычніка 1915г. Фронт стабілізавася на лініі Дзвінск-Паставы-Смаргонь-Баранавічы-Пінск. Безвынікова закончылася спроба рус. арміі  сакавіку, а таксама  чэрвені-ліпені 1916г. прарваць фронт у ра-ёне возера Нарач і Баранавіч. У ходзе баё на Бел. рус. армія панесла страты. Толькі  нарачанскай аперацыі было забіта, паранена і захоплена  палон звыш 90 тыс. чал-к. Немцы акупіравалі 1/4 частку Бел., дзе жы-ло да вайны амаль 2 млн чал-к. Захопленая тэр-рыя была уключана  склад так званай “зямлі Обер-ост”. Насельніцтва цярпела масавыя грабяжы, якія нярэдка заканчваліся падпаламі дамо, забойствамі людзей. У жыхаро Гродна немцы запатрабавалі 10 тыс. руб. у якасці кантрыбуцыі. Дзейнічала жорсткая с-ма розных падатка, прымусовых работ, штрафа, рэквізіцый. Насельніцтва ва зросце ад 16 да 60 гадо плаціла па-душную подаць. Абсталяванне прамысл. прадпрыемс-тва, с/г прад-ты, жывёла, лясныя багацці Белавежс-кай пушчы вывозіліся  Герм. Нямецкія лады плана-валі каланізаваць і германізаваць мясцовых жыхаро шляхам перасялення на захопленныя землі немца. Пашыралася дзейнасць касцёла, адкрываліся прыват-ныя нямецкія школы, у астатніх школах уводзілася ня-мецкая мова. Цяжкае сац.-эк. і паліт. стан-шча склала-ся і на неакупіраванай тэр-рыі Бел. У час наступлення кайзераскіх войск тысячы людзей кінуліся на сход. Групы бежанца немцы пастаянна абстр.львалі і бам-білі. Адступаючая рус. армія часта прымушала жыха-ро пакідаць свае населеныя пункты. Перш за сё пад-лягала высяленню мужч. насельніцтва да 45 гадо. Шмат бежанца, якія не мелі сродка, заставаліся  прыфрантавой паласе. Вайна прынесла вялікія страты с/г Бел. Пасяныя плошчы  неакупіраваных паветах скараціліся на 56%. З бел. вёскі было мабілізавана больш за палову працаздольных мужчын. Увядзенне  Расіі  к.1914г. “сухоха закону” прывяло да заняпаду памешчыцкага вінакурства, а гэта  св. чаргу садзейні-чала скарачэнню вытворчасці прадцыі жывёлагадолі, пасева бульбы, асабліва  Мінскай губерні. Ва мо-вах вайны некаторыя памешчыкі аддавалі св. землі  арэнду, частка з іх разарылася. У цяжкім стан-шчы знах. прамысловасць Бел. Мн. фабрыкі і заводы з-за адсутнасціпаліва, сыравіны, попыту на прад-цыю ска-рачалі св. вытворчасць, закрываліся. Колькасць цэнза-вых прадпрыемства у гады вайны зменшылася на 65%. Разам з тым і існавашыя, і створаныя ваеннымі ведамствамі, саюзамі земства і гарадо прадпрыемст-вы, якія выконвалі ваенныя заказы, хутка павялічвалі прыбытак. У той жа час выпуск цывільнай прад-цыі прамысловасці Бел. склада усяго 12-16% даваннага зроню Адбыліся якасныя і колькасныя змены  складзе рабочых. Большасць іх складалі падлеткі і жанчыны. На прадпрыемствы прыйшлі выхадцы з дробнабуржуазных слаё горада і вёскі, а таксама ква-ліфікаваныя рабочыя, мабілізаваныя з прамысл. цэнт-ра краіны для работы. Адбывалася канцэнтрацыя пралетарыяту. У Мінску летам 1915г. узнікла латышс-кая сац.-дэм. група. У арміях Зах. фронту дзейнічала звыш 30 бальшавіцкіх арганізацый. Аднак адзінай партыйнай арганізацыі бальшавіко у Бел. не было. У гады вайны склаліся неспрыяльныя мовы для развіц-ця бел. нац. руху.
29.Беларусь у гады І Сусветнай Вайны і Лютаскай рэвалюцыі.
1я Сусв. В. Интарэсы: Герм. iмкн. дабiцца вяршэнства у Ер., разграмiушы Вялiкабр., Фр., Бельгiю, Галандыю, аслабiць Расiю, захапiушы Польшу, Укр, Прыбалтыку. Расiя - набыць Галiцыю у Аустра-Венгрыi, Канстанцiнопль, Чарнаморскi пралiу. Аустра-Венгрыя захапiць Сербiю, Чарнагорыю, Балк. Паувострау. Англ. – разграмiць Герм. I яе калонii, арабскiя тэр. У Турцыi. Фр.- вярнуць Эльзас I Латарынгiю, Саарскi вугальны бассейн. Аустра-герм блок 193 дывiзii (3,5 млн чал), Антанта – 287 (6млн). Усяго 33 краiны 1,5 млрд чал. У жн. 1915 пач. наступл. Коуна-Вiлня-Менск. У вер. 1915 рас. войскi пакiнулi Вiльню, Брэст, Пiнск, Гародню Стаука галоунакамандуючага была перанесена з Баранавiчау у Магiлёу. У кастр. фронт стабiлiзавауся па лiнii Дзвiнск-Смаргонь-Баранавiчы-Пiнск. У крас. 1917 у вайну уступ. ЗША. 11 лiст. 1918 у Камп’енскiм лесе быу падпiсан мiр. Бел страцiла 318 тыс чал.
31.Праявы крыз феад-зму 18-19ст. Памешч и с/г Б.
В Б-си новые отношения формир-сь более медленно, чем в целом по России. Причиной этого явл особенности развития феод-х отнош-й в Б-си. Основой феод-го строя была феод-ая собств-сть на землю. Крестьяне в Б. находились в полной зави-сим-сти от феодала. Господство крупного дворянс-кого землевладения было одной из особенностей эк-го развития Б. Гл отраслью эк-ки Б. было с/х. Помещики увеличивали площади пашенных зе-мель, создавали новые фольварки на крестьянских пустотах. В условиях кризиса феодально-крепост-нич сис-мы общей тенденцией стало ухудшение эк-го состояния крестьянских хоз-в. Проявление кризиса в с/х: *низк урож-сть, уменьшен поголовья скота, сокращение посевов ржи и картофеля, *низк уровень техники и агрокультуры, *господство натур-го хоз-ва, кот тормозило рост товарности с/з пр-ва, *увеличение барщины и оброка, *потеря у крестьян заинтересованности в результатах труда из-за повышенных требований помещиков, *имущественное и соц расслоение крестьянства, *снижение доход-сти помещичьих хоз-в.
31.Адмена прыгоннага права на Беларусі
Мэтай сялянскай рэформы 1861г. з’ял. адмена пры-гоннага права. Пайсці на гэту рашучую меру цара Аляксандра ІІ прымусіла сведамленне сац.-эк. і ва-енна-тэхнічнай адсталасці краіны, якая асабліва выра-зна праявілася  ходзе Крымскай вайны, а таксама не-бяспекі хуткага нарастання антыпрыгонніцкага сяля-нскага руху, што пагража перерасці  сялянскую рэ-валюцыю. 19 лютага 1861г. Аляксандр ІІ падпіса “Маніфест” і “Палажэнні” аб вызваленні памешчыц-кіх сялян ад прыгоннай залежнасці. Яны атрымалі, хоць і не адразу, асабістую волю, правы чалавека, фармальна незалежнага ад пана. Селянін мог сам звяр-тацца  дзярж. Установы, заключаць гандлёвыя і ін-шыя здзелкі, пераязджаць у горад, запісвацца  сас-лоі мяшчан і купцо, паступаць на службу ці  наву-чальную станову. У гэтых адносінах рэформа 1861г. каранным чынам змяняла становішча сялян. Паколькі памешчык траці уладу над вёскай, “Палажэнні 19 лютага” прадугледжвалі новы парадак кіравання сяля-намі, заснаваны на выбарнасці ніжэйшых службовых асоб. Сяляне адной сельскай грамады выбіралі на схо-дзе старасту. На валасных сходах сельскія старасты і панаважаныя ад кожных 10 дваро выбіралі валас-ное праленне, валаснога старшыню і суддзю. Функ-цыі органа сялянскага самакіравання былі вельмі аб-межаваныя: яны фактычна павінны блі выконваць усе, што патрабавалі ад іх урадавыя чынонікі. Зямельныя надзелы павінны былі вызначацца на аснове добраах-вотных пагаднення сялян з памешчыкамі. У выпад-ках, калі згода не дасягалася, закон устаналіва нор-мы сялянскіх надзела, зыходзячы з інтарэса памеш-чыка. Апошнія мелі права пакінуць у св. Руках ад 1/3 да 1/2 усёй карыснай зямлі. Калі  памешчыка заста-валася зямлі менш за гэту норму, то адпаведная частка адразалася на іх карысць ад ранейшых сялянскіх на-дзела. Паводле закона селянін павінен бы заплаціць памешчыку выкуп і за зямлю, і за св. свабоду. Выкуп асабістай свабоды бы замасікраваны шляхам завы-шэння цаны на зямлю. Неабходных для выкупу гро-шай у сялян не было, а памешчыкі хацелі атрымаць іх адразу. Выйсце з гэтага становішча забяспечы урад: пры выкупе сяляне плацілі 20% адпаведнай сумы, а астатнія 80% памешчыкам давала дзяржава. Сяляне рабіліся яе дажнікаім на 49 гадо і павінны былі вып-лачваць не толькі суму догу, але і вялікія працэнты за пазыку. Выкупныя плацяжы спаганяліся да першай расійскай рэвалюцыі 1905-07гг., калі рад бы выму-шаны датэрмінова адмяніць іх. За гэты час сяляне за-плацілі раду  3 разы больш, чым каштавала куп-леная імі зямля. Каб памешыкі не засталіся адразу пасля рэформы без рабочых рук, “Палажэннямі 19 лютага 1861г.” прадугледжвалася, што выкупіць св. надзелы сяляне не маглі раней, чым праз 9 гадо. Увесь гэты час яны лічыліся “часоваабавязанымі” і па-вінны былі за карыстанне надзелам, як і раней, адбы-ваць паншчыну або плаціць памешчыку чынш. Раз-меркаванне зямлі паміж памешчыкамі і сялянамі пра-дугледжвалася “Устанымі граматамі”. Пастанне 1863г. прымусіла царскі рад прыняць пэныя захады з мэта адцягнуць ад удзелу  ім бел. і літ. сялян. Ука-зам ад 1 сакавіка 1863г. бы уведзены абавязковы вы-куп сялянскіх надзела у Віленскай, Гродзенскай, Ко-венскай і Мінскай губернях. З 1 мая таго ж года спы-няліся часоваабавязаныя адносіны, сяляне пераводзі-ліся  разрад уласніка зямлі. Выкупныя плацяжы зні-жаліся на 20%. 2 лістапада 1863г. гэты каз бы рас-пасюджаны і на сходнюю Беларусь – Віцебскую і Мінскую губерні. У кастрычніку 1863г. генерал-гебер-натар М.М.Мураё, які кірава падаленне пастання на Беларусі і  Літве, падпіса загад аб выдзяленні ся-лянам, абеззямеленым у 1846-56гг., 3-дзесяцінных ся-мейных надзела; сялянам, якіх памешчыкі пазбавілі зямлі  пазнейшыя гады, надзелы вярталіся цалкам. Нягледзячы на паражэнне пастання, царскі рад не адважыся адняць у бел. і літ. сялян тыя льготы, якія былі ім дадзены  1863г. Урад заяві і аб захаванні на няпэны час сервітутнага права на Беларусі і  Літве (права сялян на карыстанне пэнымі годдзямі, най-часцей пашай, якія належалі памешчыкам). У цэлым адзначаныя меры істотна аблягчалі становішча сялян у зах. губернях у парананні з іншымі рэгіёнамі Расіі і садзейнічалі больш хуткаму развіццю на Беларусі і  Літве капіталістычных адносін.
31.Крызіс феадалізму і яго плы на стан бел. зямель
У першай пал. ХІХст. у Бел. панавала буйнапамеснае дваранскае землеладанне. Да ліку найбуйнейшых зе-млеладальніка адносіліся князі Вітгенштэйны, Ра-дзівілы, Паскевічы і інш., якія валодалі мн. дзесяткамі тысяч дзесяцін зямлі. Уся прыдатная для апрацокі зя-мля памешчыка знах.  карыстанні сялян, якія за гэта выплачвалі памешчыкам аброк – грашовы ці нату-ральны. Рост попыту на с/г прад-цыю  Зах. Еропе  перш. пал. ХІХст. стымулява хуткае пашырэнне  Бел. гаспадаркі прыгонніка – фальварка. Памешчы-кі стваралі фальваркі за кошт скарачэння сялянскіх на-дзела. Для апрацокі фальваркавых зямель пераводзі-лі з аброку на паншчыну. У сяр. ХІХст. сялянскім гас-падаркам, якія мелі надзел у адну валоку (21,36 га), прызначалася 12 дзён паншчыны на тыдзень (па 6 дзён мужч. і жан. працы). Былі распасюджаны згоны (пагалоныя прымусовыя выхады сіх працаздольных сялян на панскія работы). Маючы  св. распараджэнні сотні і тысячы сялян, памешчыкі  пераважнай боль-шасці не былі зацікалены  перадавых метадах вы-дзялення гаспадаркі і вялі яе па-старому. Эк. станові-шча дзярж. сялян было не лепшым, чым памешчыцкіх, паколькі дзярж. маёнткі здавалі  арэнду шляхце. Ара-ндатары імкнуліся за час арэнды атрымаць як мага больш прыбытку, таму бясконца павялічвалі павіннас-ці сялян. Паступова дзярж. маёнткі прыходзілі  заня-пад. Мн. сяляне былі не  стане плаціць падаткі і вы-конваць іншыя павіннасці на карысць дзяржавы. Та-кое стан-шча прымусіла рад пайсці на эк. рэформы. Ініцыятарам рэформ выступі граф Кісялё, міністр дзярж. маёмасцей. Мэтай рэформы з’ял. павышэнне дзярж. дахода. Рэформа была праведзена толькі ся-род дзярж. сялян, якія складалі 5-ю частку ад усяго ся-лянства. Згодна з рэформай праводзілася апісанне сіх дзярж. маёнтка і строгае вызначэнне павіннасцей дзярж. сялян у залеж-ці ад іх гаспадарчага стан-шча. Дзярж. сяляне пераводзіліся з паншчыны на аброк, і спынялася здача дзярж. зямель у арэнду. Рэформа Кі-сялёва прывяла да пэнага павелічэння надзелала дзярж. сялян і памяншэння іх павіннасцей. Аднак прыгоннае права працягвала існаваць. Імператар Мі-калай І баяся адмяніць яго. У красавіку 1844г. урад пайшо на правядзенне так званай інвентарнай рэфор-мы. Сутнасць яе зводзілася да рэгулявання памера надзела і павіннасцей памешчыцкіх сялян і замаца-вання іх мін. і макс. Узроня у абавязковых для ся-лян і памешчыка інвентаро (вопіса феад. уладан-ня). У гебернях былі створаны інвентарныя камітэты. Памешчыкі ж аказалі масаве супраціленне спробам умяшання рада  іх узаемаадносіны з уласнымі пры-гоннымі. Фактычна інвентарная рэформа  памешчыц-кай вёсцы правалілася. Рэформы не закранулі асно феад. Парадка, ліквідацыя якіх заставалася жыццёва неабходнай задачай часу. Прыгоннае права з’ял. тор-мазам развіцця грамадства.
31. Адмена прыгоннага права і асаблівасці сялянскай рэформы на беларусі.
Дзве галоныя прычыны абумовiлi адмену прыгоннага права  Расii: iснаванне прыгоннiцтва стрымлiвала эканамiчнае развiцце дзяржавы; узрастанне антыпрыгоннiцкага руху, перш за се сярод сялянства, пагражала моцным сацыяльным выбухам. Стала вiдавочна, што прыгоннiцкая сiстэма гаспадаркi значна праiграе капiталiстычнай.
Ва радавых колах у рэшце рэшт зразумелi, што час адмены прыгоннага права наспе. Рэформу вырашана было пачаць з заходнiх губерня.
19 лютага 1861 г. Аляксандр II зацвердзi заканадачыя акты, якiя тычылiся адмены прыгоннага права i звярнся да народа з “Манiфестам”. У адпаведнасцi з “Манiфестам” селянiн адразу атрымлiва асабiстую свабоду i шэраг грамадзянскiх право.
Для непасрэднага правядзення рэформы на месцах стваралiся спецыяльныя органы – павятовыя мiравыя з’езды i губернскiя па сялянскiх справах установы.
Калi да рэформы  селянiна зямлi было звыш вышэйшай нормы, то памешчык ме права адрэзаць лiшак на сваю карысць.
Свой палявы надзел зямлi сяляне павiнны былi выкупiць ва ласнасць. У вынiку сяляне станавiлiся дажнiкамi дзяржавы i на працягу 49 гадо павiнны былi выплочваць выкупныя плацяжы разам з працэнтамi за пазыку.
Пастанняе 1863–1864гг. прымусiла рад унеслi iстотныя змены  ажыццяленне сялянскай рэформы на Беларусi. Тут уводзiся абавязковы выкуп сялянскiх надзела; спынялася часоваабавязанае становiшча сялян, яны станавiлiся ласнiкамi; выкупныя плацяжы знiжалiся; былi створаны павятовыя паверачныя камiсii для праверкi i выпралення станых грамат; у адпаведнасцi з законам 1867 г. дзяржаныя сяляне на Беларусi пераводзiлiся з аброку на выкуп i станавiлiся ладальнiкамi сваiх надзела.
32.Перш бел-ия фабрыки и заводы. Пачатак прамысл-га перавароту.
В 1805 г. в Б-си насчит-ся 104 мануфактуры, 6681 мелких предприятий. Наиб развитой в промышл отношении была Гродненская губерния. К сер 40-х гг. в Б. уже было 215 предпр-ий мануф-ой промышл-сти. Начиная с 50-х гг идёт рост купе-ческих, капиталистич-х предпр-й. Существовала стекольная мануф-ра в с. Хизы и 5 суконных в м.Ружаны и Волковыске. Фабрики появл-ся с нач 20-х гг. 1-ми были суконные фабрики в местечках Хомск и Косово Кобринского уезда Крупным было сахарное предприятие князя Паскевича в Гомеле. Металлообрабатывающее предприятие в имении Старинцы Чериковского уезда. В 1841г. возник мукомольный завод в Могилёве. Переход от ручного труда к машинному означал промышлен-ный переворот, кот д.б. привести к повышению производит-ти труда и создать новую организацию пр-ва – фабрично-заводскую промышл-сть. В 1845г. в Б. было 9, в 1850 – 13, в 1860 – 30 фабрик. Фабричная промышл-сть имела низкий удельн вес в общем выпуске промышл-ой прод-ции. Расши-ряется внутренняя и внеш торговля. В рез-те промыш перевор происходил переход от капита-листич мануф-ры к фабрично-заводскому пр-ву, где работали вольные рабочие и использ-сь паровая машинная техника.. Особености промыш перевор: *затянутым был процесс первоначального накопления капитала, что не содейсвовало разви-тию крупной промыш-ти. *сохран-ся высокий уро-вень мелкой промыш-ти, *сохранялась специали-зация промыш-сти на переработке пр-ции с/х-ва, местного лесного и минерального сырья. *про-мыш-ое развитие тормозилось конкуренцией со стороны росийской и польской промыш-сти.
32.Развицце рамяства и гандлю у XIII – XVI ст.
Рост абмену памиж горад. и вескай,пашыр. таварна-граш. адносин прывяли у XVI ст. да колькаснага росту гарад. и гарад. насел-ва ВКЛ – урбанизацыи. У больш. тагачасных гарад. пражывала ад 1,5 да 3 тыс. жых. Значными цэнтрами з насел-вам больш чым 10 тыс. жыхар.были Берасце, Магелеу, Пинск, Вицебск. Практычна усе гарад. у XVI – перш. пал. XVII ст. атрым. Магдэб. права (права на самакир.). Адасобленыя частки горад., якия знаходзилися пад уладай магната або царк. установы, назыв. юрыдыками. На их не распаусюджвалася улада органа гарад. самакир. – магистрата. Кируюч. пасады у магистраце (кирауник-войт, старшыня гарад. рады – бурмистр и инш.) захопливалися багатыми гарад. вярхами, якия перакладвали асноуныя падатки на плечы простых гараджан. Магдэб. правам таксама карыст. некатор. мястэчки – населен. пункты пераходнага ад вески да горада тыпу. Их колькасць павяличвалася. У XVI ст. у бел. гарад., дзе ад 25 да 50% насельництва займалася рамяством. Узникали цэхи – арганизацыи майстроу па разнастайных спец-цях. Рамесник, яки не уваходзиу у такую арганизацыю, не мог прадаваць сваю прадукцыю на мясц. рынку. Каб дабицца высокага звання майстра, трэба было спач. пабыць яго вучнем, потым падмайстрам, здаць экзамен на званне майстра – вырабиць шэдэур (арыгинальную рэч, якую назыв. «штука»). Замацав. у сельскай гаспадарцы фальваркау, прадукцыя яких прызнач. на продаж, садзенич. развиццю гандлю. У малых гарад. и мяст. звыч. з вясны да пач. восени у дни рэлиг. святау праходз. кирмашы – адна-, двухдзен. тарги. Буйныя гарады з’яулялися гандл. цэнтрами. Купцы, якия займ. замеж. гандлем, назыв. «гасцями». Адсюль назва буйных гандл. шляхоу – «гасцинцы». Яны прадстауляли сабой шашэйныя дароги, абсаджаныя з абодвух бакоу дрэвами, и захавалися да сенняшних дзен. Гасцинцы звязвали Зах. Еур. и Усх. Свет. У канцы XVIII ст. пач. буд-ва на сродки магната Михала Казимира Агинскага канала, яки злучыу бассейны рэк Днепр и Неман. Ен атрым. назву канала Агинскага и стау поунасцю судаходным у пачатку XIX ст. Да нашых дзен канал абмялеу и страциу гаспадарчае значэнне. У канцы XVIII ст. таксама быу распрац. праект буд-ва Бярэзинскага канала, яки у пач. XIX ст. злучыу бассейны рэк Зах. Дзвина и Днепр. Войны другой паловы XVII – XVIII стст. прывяли бел. гарады да страшэн. разбур. Значна скарац. их насел. У канцы XVIII ст. яно было шматэтничным. Вяликую колькасць гарад. жыхар. склад., напрыклад, яурэи, якия вельми часта ратавалися на верацярпимай бел. зямли. Гарад. насел. было шматверным. Яурэи были иудзеями, татары, якия пасял. на бел. землях яшчэ у XIV ст., были мусульманами, а прасталюдзины падтрымлив. унияцкую або правасл. царкву. Зразумела, што на гарад. вулицах можна было пачуць розныя размовы.
32.Развиц. капитализму у прамысл. Будауництва чыгунак. Фармирав. пралетарыяту.
Асноуныя тэндэнцыи сац-эканам. развицця Бел. 60-90 гг. вызначалися прамысл. рэвал.,якая прыйшла сюды разам з развиццем капитализму. Развиццё прамысл-сци сведчыла аб тым, што побач з феадал. сац-эканам. укладам вазникае капиталист. Гэтыя суадносины были прыкладна 63% (эк-ка) супраць 37%(капит-ы шлях развицця). машынная вытворчасць патрабавала высокаквалификаваных майстроу, таму прымусовая праца неписьменных прыгон. сялян, якая пераважала на памешчыцких прадпрыемствах, пачала саступаць месца выкарыстанню квалификаванай вольна-рабочай силы на гарадских прамысловых прадпрыемствах. Пасля вайны 1812г назирауся хутки рост гарад. и их насел. Тлумачыуся ён не стольки эканам. фактарами, кольки иснаваннем “мяжы яурэйскай аселасци”. Важную ролю у працэссе урбанизацыи Б. адыгрывали мястэчки. Пераважная больш. мястэчак належ памешч. Перавод вёски у разрад мястэчка патрэбна было атрымаць дазвол у губернатара. Да сяр 19 ст. истотную ролю у таварна-грашовых адносинах адыгрывали кирмашы. Яны праводзилися у мястэчках и гарад. у пэуныя дни, звязаныя з царк. святами.
У 1862г. Па паун.-зах. частцы бел. Тэр. Пракладзена 1 чыгунка Пецярбург-Варшава,якая праходзила праз Вильню, Гродна, Беласток.У 80-е гг. Пач. рух па Палеских чыгунках,якия уключ. станцыи Жабинка, Пинск,Лунинец,Гомель.
35.Буржуазныя рэформы 60-х гг. Х|Хст. і асаблівасці іх правядзення на Бел.
Рэформа 1861г. ліквідавала гал. перашкоду, што стры-млівала развіццё капіталізму  Расіі, - прыгоннае пра-ва. Аднак гэтага было недастаткова. Каб рухацца да сапрады буржуазнага грамадства, Расіі былі патрэб-ны іншыя рэформы дзярж.-паліт. ладу. У 60-70-я гг. урад Аляксандра ІІ прыня шэраг пастано аб правя-дзенні такіх рэформ: земскай, судовай, гарадской, вае-ннай, у галіне нар. адукацыі і друку. Самай радыкаль-най была судовая рэформа (20 лістапада 1864г.). Новы суд будавася на бессаслоных прынцыпах. Былі аб-вешчаны нязменнасць суддзя, незалежнасць суда ад адміністрацыі, вусны хар-р, спаборнасць і галоснасць судовага працэсу. Значна скарацілася с-ма судаводст-ва. На Бел. суд. Рэформа пачалася толькі  1872г. з увядзення міравых судо. Міравыя суддзі назначаліся міністрам юстыцыі. Акруговыя суды, прысяжныя за-сядацелі і прысяжныя павераныя з’явіліся  зах. губе-рнях  1882г. Спіс прыысяжных засядацеля зацвяр-джася ладамі. Земская рэформа (1 студзеня 1864г.) прадугледжвала стварэнне  паветах і губернях выбар-ных устано (земства) для кіраніцтва мясцовай гас-падаркай, нар. адукацыяй, мед. абслугованнем насе-льніцтва і іншымі справамі непаліт. хар-ру. Але  Бел.  сувязі з падзеямі 1863-64 гг. уводзіць выбарныя с-тановы рад не адважыся. Гарадская рэформа (пры-нята 1870г.,  Бел. –  1875г.) абвяшчала прынцып усесаслонасці пры выбарах органа гарадскога сама-кіравання – гарадской думы і гарадской управы. Але высокі маёмасны цэнз выключа з удзелу  выбарах большую частку жыхаро горада і дава уладу куп-цам, прадпрымальнікам, уладальнікам нерухомасці. Ваенная рэформа пачалася  1862г., калі былі твора-ны 15 ваенных акруг і скарочаны тэрмін службы да 7-8 гадо. У 1874г. з увядзеннем усеагульнай воінскай павіннасці  Расіі былі рэалізаваны буржуазныя прын-цыпы камплектавання арміі. Усе мужчыны з 20-гадо-вага зросту павінны былі служыць  войску. Тэрмін службы паніжася да 6 гадо у сухапутных войсках і 7 – на флоце. Уводзіліся ільготы для людзей, якія мелі адукацыю. Тыя, хто скончы ВНУ, служылі 6 меся-ца, гімназіі – 1,5 года, гарадскія вучылішчы – 3г., па-чатковыя школы – 4 г. Буржуазны хар-р насілі таксама школьная (1864г.) і цэнзурная (1965г.) рэформы. Шко-ла абвяшчалася сесаслонай, павялічвалася коль-касць пачатковых школ, уводзілася пераемнасць роз-ных ступеня навучання. Новы цэнзурны статут знач-на пашыры магчымасці друку.
36.Грамадска-паліт. рух супраць царызма на Бел.  пач. ХІХст. Пастанне 1831г.
Адначасова з узмацненнем антыфеад. барацьбы сялян у 30-40-х гг. у Бел. нараста гр.-паліт. рух. У пач. 30-х гг. Савініч ствары “Тайнае польскае літ. таварыства”, удзельніча  “гуртку 11 нумара”. У гэтых аб’яднан-нях фарміраваліся рэвалюцыйна-дэм. ідэі сярод сялян і гарадскога насельніцтва. Пад уплывам ер. рэвалю-цыйных падзей узніклі тайныя арганізацыі  Бел. У Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі  1836-39гг. дзейнічала “Дэмакр. таварыства”, створанае студэн-там-рэвалюцыянерам Савічам. У др. пал. 40-х гг. уз-нік тайны “Саюз свабодных брато” з цэнтрам у Віль-ні (200 члена). Дзве гэтыя арганізацыі праіснавалі тры гады, пасля чаго былі разгромлены царскімі ла-дамі. Прапаганда рэвал. Ідэй праводзілася таксама ся-род салдат і афіцэра. 23 студзеня 1850г. каб прадухі-ліць гібельныя вынікі, выказалі гвалтонасць адмовіц-ца ад прыгоннага права над людзьмі. Але гэта прапа-нова не была прынята.
У лістападзе 1830г. у Варшаве шляхецкімі рэвалюцы-янерамі было паднята пастанне супраць расійскага панавання. Гал. прычынамі пастання былі незадаво-ленасць шляхты падзеламі РП, парушэнне рас. улада-мі польскай Канстытуцыі 1815г. Рэвалюц. сілы Поль-шчы адстойвалі лозунгі бурж.-дэм. ператварэння. Але яны не змаглі значаліць пастанне. Польскія арыстакраты імкнуліся дабіцца незалежнасці РП у ме-жах 1772г., захапілі кіраніцтва пастання  св. рукі. Рас. урад імкнуся прадухіліць распасюджванне па-стання на тэр-рыю Бел., Літ. і Укр. Тут было ведзена ваеннае стан-шча. Аднак у пач. красавіка 31г. пастан-не ахапіла усю Літ. і Паночна-Зах. Бел. Ядро паста-нца складалі польская шляхта, навучэнцы, афіцэры-палякі, каталіцкае і уніяцкае духавенства. У пастанні прымалі дзел каля 10 тыс. чал-к. Ужніні 31г. паста-нне было падалена на сёй тэр-рыі Бел. і Літ., а по-тым і  Польшчы. Але і пасля гэтых падзей паліт. хва-ляванні  межах былой РП не сціхлі.
36. Пастане 1863-1864 гг: прычыны, сілы, вынікі. К. Каліноскі.
З часо падзелу Рэчы Паспалітай польскі патрыятычны рух не дава спакою расійскім уладам. Польскі патрыятычны лагер падзяліся на дэмакрата, якія выступалі за пастанне, і ліберала – прыхільніка мірных сродка барацьбы.
Тыя, хто бы за пастанне, атрымалi назву “чырвоныя”. Яны падзялялiся на правых i левых.
Першыя рабiлi стаку на шляхту i асцерагалiся шырокага сялянскага руху.Яны прадугледжвалi надзяленне сялян зямлёй за кошт яе частковай канфiскацыi  памешчыка пры абавязковай грашовай кампенсацыi. Левыя разлiчвалi на сялянскую рэвалюцыю.
Працiнiка пастання называлi “белымi”. Гэта былі пераважна памешчыкi, сярэдняя буржуазiя, частка iнтэлiгенцыi.
Гэтыя палiтычныя плынi сфарміраваліся і iснавалi не толькi  Польшчы, але i на тэрыторыi Беларусi i Лiтвы.
Восенню 1861 г. у Варшаве з разнастайных рэвалюцыйных груповак бы арганiзаваны пастанцкi гарадскi камiтэт.
“Левых”  Беларусi значальва Канстанцiн Калiноскi (1838–1864). Ён паходзi з сям’i збяднелага шляхцiца Гродзенскай губернi, скончы Пецярбургскi нiверсiтэт. Вярнушыся  1861 г. на радзiму, К. Каліноскі ствары у Гродне нелегальную рэвалюцыйную арганiзацыю з разначыннай iнтэлiгенцыi. Выда 7 нумаро падпольнай рэвалюцыйнай газеты на беларускай мове “Мужыцкая прада”.
Была выкладзена праграма пастання: Польшча абвяшчалася незалежнай краiнай з ронымi правамi сiх яе грамадзян перад законам, дазвалялася дзейнасць нiяцкай царквы, планавалася перадаць сялянам iх зямельныя надзелы  понае ладанне, а памешчыкам выплацiць кампенсацыю з дзяржанай казны.
У студзенi–лютым 1863 г.  Беларусi з’явiлiся першыя пастанцкiя атрады, якiя прыйшлi з Польшчы. Найбольш актына пастанцы дзейнiчалi  Гродзенскай губернi, дзе ваяводскiм камiсарам бы К. Калiноскi.
Пастанне 1863–1864 гг. адбывалася ва мовах правядзення аграрнай рэформы  Расii.
Поспеху  барацьбе з пастаннем расійскiя лады дасягнулi не толькi дзякуючы вайсковай сiле.
У чэрвенi 1863 г.  Вiльню вярнуся К. Калiноскi, а  лiпенi ён ста старшынёй Вiленскага аддзела. Да канца лета  руках К. Калiноскага сканцэнтравалася сё кiранiцтва пастанцкiмi атрадамi на тэрыторыi Лiтвы i Беларусi. Аднак выратаваць пастанне жо не удалося.
36.Пастанне 1863-64гг. і яго сац.-паліт. вынікі. Паліт. пераарыентацыя на Расію: народнікі і марксісты
Большасць сялян Бел. была незадаволена мовамі ад-мены прыгоннага права. З мэтай прадухілення іх удзе-лу  пастанні супраць царызму, што пачалося  63г. у Польшчы, царскі рад змяні некаторыя палажэнні рэ-формы 61г. і скасава “часоваабавязанае” стан-шча сялян.Былі паменшаны на 20% выкупныя плацяжы. Пастанне пачалося  Польшчы  студзені 63г. без да-мовы з ЛПК (Літ. правінцыяльны камітэт). Варшаскі ЦНК бы ператвораны  польскі нац. урад, дзе перава-жалі “белыя”. Перад Каліноскім паста выбар: удзе-льнічаць самастойна ці далучыцца да польскага па-стання. 1 лютага 63г. ЛПК падтрыма пастанне  По-льшчы і абвясці сябе Часовым урадам Літ. і Бел. на чале з Каліноскім. Але польскі нац. урад 27 лютага 63г. адхілі ад улады Часовы урад Літ. і Бел. Каліно-скі напіса рэзкі пратэст, але падпарадкавася рашэн-ню Варшавы. Цар Аляксандр ІІ загада падавіць пас-танне. Адзінага плана баявых дзеяння у пастанца не было. Адчуваліся недахоп сілы і зброі, малая падт-рымка, а часта выступленні сялян супраць шляхты. У маі 63г. пастанне было падалена  Мінскай, Магі-лёскай і Віцебскай губернях. “Белыя” пачалі пакі-даць св. пасады  кіраніцтве, і  чэрвені 63г. яно пе-райшло да “чырвоных”. Сілы былі няроныя. Восен-ню 63г. узброенная барацьба  Бел. была падалена. Каліноскі бы арыштаваны, павешаны. Царызм жор-стка расправіся з удзельнікамі пастання. У Бел. і Літ. 128 чал-к былі пакараны смерцю і амаль 12,5 тыс. высланы на катаргу.
Народніцтва ідэалагічна грунтавалася на тэорыі сяля-нскага сацыялізму (Герцэн, Чарнышэскі). Народнікі верылі  асаблівы шлях развіцця Расіі, спадзяваліся, што Расія мае магчымасць пазбегнуць капіталістыч-най стадыі і адразу пяройдзе да сацыялізму. Дзве плы-ні – рэвалюцыйная і рэфарматарская. На Бел народні-цкі рух звязаны з расійскім. Удзельнікі гэтага руху не бачылі асаблівасцей гістарычнага, сац.-эк. і нац. разві-цця краю, іх дзейнасць залежала ад працэса, якія ад-бываліся  народніцкіх арганізацыях у Расіі. У св. дзе-йнасці нарадавольцы рабілі стаку на індывідуальны паліт. тэрор супраць прадстаніко улады. У рэвалю-цыйным рухуРасіі ідэалогія народніцтва паступова са-ступала месца марксізму. Узнікненне самастойнага сац.-лэм. Руху на Бел. звязана з дзейнасцю польскай партыі “Пралетарыят” і пляханаскай групы “Вызва-ленне прцы”. Першыя марксісцкія гурткі на Бел. былі нешматлікія і амаль не звязаныя з масавым раб. ру-хам. З сяр. 90-х гг. у Расіі адбываюцца значныя змены. У к. ХІХст. рэвалюцыйны рух на Бел., як і ва сёй Ра-сіі, яшчэ не дасягну св. асн. мэты – самадзяржае і звязаная з ім сац.-эк. і паліт. с-ма працягвалі існаваць. Але менавіта  гэты час былі закладзены ідэйныя і ар-ганізацыйныя асновы далейшай барацьбы розных апа-зіцыйных самадзяржаю сіл, якія  хуткім часе пачалі фарміравацца  паліт. партыі.
37. Грамадска-палітычнае сатановішча Беларусі  канцы XIX – пачатку XX ст. Фарміраванне палітычных партый.
Канец XIX – пачатак XX ст. – час стварэння і станалення палітычных партый.
У другой палове 90-х гг. сярод сацыял-дэмакрата шматнацыянальных заходнiх губерня пераважала тэндэнцыя да стварэння рабочых арганiзацый па нацыянальнай прыкмеце.
У Расii ствараюцца буйныя гарадскiя i рэгiянальныя сацыял-дэмакратычныя арганiзацыi. Усё гэта выклiкала неабходнасць аб’яднання сацыял-дэмакрата у адзiную партыю. Iнiцыятарам аб’яднальнага працэсу ста пецярбургскi “Саюз барацьбы за вызваленне рабочага класа”. У 1898 г. у Мiнску прайшо з’езд, якi прыня рашэнне аб аб’яднаннi прадсталеных на iм арганiзацый у РСДРП i выбра ЦК партыi.
Летам 1903 г. за мяжой адбыся ІІ з’езд РСДРП. Ён прыня праграму у якой абвяшчалася пралетарская рэвалюцыя, заваяванне дыктатуры пралетарыяту і пабудова сацыялізму. Адбыся раскол РСДРП. Рэвалюцыйную частку расійскіх сацыял-дэмакрата пачалі называць бальшавікамі, а прыхільніка рэфармісцкага накірунку – меншавікамі.
У 1902 г. прыхiльнiкi iдэй народнiцтва стварылi Партыю сацыялiста-рэвалюцыянера (эсэра). Эсэры мелі на мэце звяржэнне самадзяржая, знiшчэнне памешчыцкага землеладання i станаленне  Расii федэратынай дэмакратычнай рэспублiкi.
На рубяжы XIX–ХХ стст. з агульнадэмакратычнага руху вылучаецца беларуская нацыянальная плынь. У канцы 1902 – пачатку 1903 гг. аформiлася Беларуская рэвалюцыйная грамада (БРГ).
На сваiм I з’ездзе  1903 г. БРГ прыняла праграму, дзе называла сябе сацыяльна-палiтычнай арганiзацыяй беларускага працонага народа. Тэарэтычныя погляды БРГ спалучалi iдэi рэвалюцыйнага дэмакратызму i народнiцтва. Партыя выступала за звяржэнне самадзяржая, знiшчэнне капiталiзму i сталяванне дэмакратычнага ладу, прызнавала правы народа Расii на атаномiю.
37.Працэсы дэмакратызацыи у БССР. Фармираванне шматпартыйнасци.
Пачатак прац. Дэмакратызацыи у Бел. быу пакладзены у стадз. 1989г.(з раш. Студз. Пленума ЦК КПСС, тут быу узят курс на дэмакратызацыю усих сфер грам. жыцця и палит. Инст-тау). Паслабляецца цэнзура. Працэс дэсталинизацыи сав. Грам-ва. Рэабилитацыя ворагау нар. (у к.1989г. рэабилитаваны 1-шы старшыня раб-сял урада Бел.-Жылунович). Усяго 130 тыс. чал. У сак.1989 праводз. Сваб дэмакр. Выбары нар дэпутатау. 4 сак.1990 выбары у вярх. Савет БССР. Пасля выбарау у маи 1990 сесия Вярх Сав. БССР выбрала старшыней Вярх. Сав. Дземянцея, Яго 1-шым намесникам Шушкевича, намесникам-Шаладонава. Пасля жнив. Путчу 1991 Дземянцей у адстауку. На Яго месца-Шушкевич. Яго у студз. 1994 адклик. З гэт пасады. Старшыня парл-та-М.Глеб. Рыхт нов Канст. БССР, рэфармав-не палит. С-мы, экан., усяго грам. ладу. Стаяла пробл.-ликвид. Пасл. Аварыи на ЧАЭС. Цяпер няма адной кируючай партыи. Шматпарт-насць. Чэрвен. 1989 на зъездзе у Вильн.-БНФ(бел. нар. фронт)-за перабудову грам-ва па прынй. Дэмакратыи, сувер. Бел. Стварыу у Вярх.Сав. апазицыю. Лист. 1990- Абъядн. Дэмакр. Партыя Бел.-буд-ва дэм. Грам-ва з прыярытэтам агульнач. Кашт-цей. Люты 1991- бел. сял. Партыя- ажый. Зям. Рэф-мы,ферм. Гасп-ка, сауг. И кауг. У акцыян. Таварыствы. 1991-БСДГ(бел. сац-дэм.грамада).стварыли группа нар.дэпут. Бел.,навукоуцы, письм-ки. Мэта: буд-ва сваб-га и дэм-га гр-ва,на прынц. Свабоды, роунасци и права.
Партыя выступае за пераутварэнне грам-ва з дапамога р-мау, ез насилля пры дасягненни сваих мэт, дакладна выконваючы Канст. И зак-ства.
У чэрв 1990 была створана Нац.-дэмак. Партыя Беларуси. Мэта партыи – стварэнне незал дэмакр. Белар. Дзарж., аднауленне гистар памяци, мовы и к-ры, нац. Самасвядомасци беларусау.
У наст гады створаны Партыя нар згоды, Бел хрыс-дэмакр. Абъяднанне, шэраг незалеж прафсаюзн и маладзёжн арг-цый. Шматпартыйнасць азн канец манаполии камунистау на уладу. Пасля жнивен путчу 1991 некали адзиная КПБ раскалолася на дзве самаст партыи – Партыю камунистау Б-си и Камун партыю Б-си.
38.Рэвалюцыя 1905-1907 гг.
У пач. ХХст. інтэнсіны прамысловы здым змяніся сусв. эк. крызісам. Бел. с/г была адной з перадавых ся-род ер. губерня Расійскай імперыі. Разам з тым раз-віццё капіталістычных адносін стрымлівалася феад. перажыткамі. У 1905г. каля 50% сялянскіх гаспадарак мелі надзел да 10 дзесяцін зямлі (каб забяспечыць пра-жытачны мінімум, патрэбна 15 дзесяцін). Сац. напру-жанасць у гарадах і вёсках стварыла спрыяльныя мо-вы для радыкалізацыі рабочага і сялянскага руху, стварэння паліт. партый. На тэр-рыі Бел. дзейнічалі агульнарасійскія, польскія і ярэйскія партыі. Стана-ленне бел. паліт. партый стрымлівалася слабай нац. свядомасцю беларуса. Аднак у к.1902г. на базе гурт-ко, якія дзейнічалі  Вільні, Мінску, Пецярбургу, бы-ла створана Бел. рэвалюцыйная грамада, якая у 1903г. прыняла назву БСГ. У 1903-04гг. на Бел. былі створа-ны Палескі і Паночна-Зах. камітэты РСДРП. Развіццё класавых супярэчнасцей набліжала рэвалю-цыйную сітуацыю  краіне. Да таго ж руска-японская вайна паскорыла працэс палітызацыі вёскі. Пачаткам першай рас. рэвалюцыі з’явіліся падзеі 9 студзеня 1905г. у Пецярбургу, калі была растраляна 140-тысяч-ная дэманстрацыя на чале з папом Гапонам. Загінула 1200 чал-к, было паранена 5 тыс. Гэтая падзея атрыма-ла назву “Крывавая нядзеля”. Вера  добрага цара бы-ла развеяна. Пратэст супраць гэтай акцыі выказалі і працоныя Бел. У Мінску, Гродне, Гомелі, Полацку, Смаргоні праходзілі дэманстрацыі. Рабочыя 30 гара-до і мястэчак удзельнічалі  гэтай барацьбе. З паліт. партый найбольш актына дзейнічалі Бунд, РСДРП і эсэры. Працяг паліт. выступлення рабочых бы звя-заны са святкаваннем 1 Мая і правядзеннем мітынга салідарнасці з рабочымі Варшавы, Адэсы. Летам 1905г. узмацніся сялянскі рух. 6 жніня 1905г. Міка-лай ІІ падпіса Маніфест аб увядзенні  Расіі парла-мента. У кастрычніку 1905г. чыгуначнікі спынілі рух на асн. чыгуначных магістралях, пачалася серасійс-кая паліт. стачка. 17 кастрычніка 1905г. Мікалай ІІ падпіса Маніфест аб абвяшчэнні дэмакратычных сва-бод, скліканні Дзярж. думы з заканадачымі пана-моцтвамі. Буржуазна-ліберальны лагер бы задаволе-ны. Узнікаюць буржуазныя партыі кадэта і акцябры-ста. Рэвалюцыйна-дэмакратычныя сілы працягвалі барацьбу, у якую былі цягнуты працоныя 53 гара-до і мястэчак Бел. 18 кастрычніка на вакзальнай пло-шчы  Мінску па загаду губернатара Курлава былі ра-страляны дзельнікі мітынгу, загінула каля 100 чал-к, 300 было паранена (Курласкі растрэл). У к.1905г. у рэвалюцыйны рух усё больш уцягваецца армія. З 9 па 18 снежня 1905г. у Маскве адбылося зброеннае выс-тупленне, якое мела водгук у Мінску, Гомелі, Барана-вічах, Пінску, але  пастанне гэтыя падзеі не перара-слі. У студзені 1906г. адбыся ІІ з’зд першай бел. нац. паліт. партыі – БСГ, на якім была канчаткова вызнача-на праграма яе дзейнасці. БСГ выступала за звяржэнне самадзяржая, змену капіталістычнаму ладу сацыяліс-тычным, утварэнне Рас. федэратынай дэмакр. Рэспу-блікі са свабодным самавызначэннем і культ.-нац. а-таноміяй народнасцей. Для Бел. яна патрабавала ата-номіі з мясцовым сеймам у Вільні. Выбары  Дзярж. думу, дазвол на стварэнне прафсаюза і іншыя меры царызму некалікі аслабілі канфрантацыю  грамадст-ве. Ад бел. губерня у І Думу было выбрана 36 дэпу-тата. Дзейнасць І Думы насіла апазіцыйны хар-р. Гал. пытаннем было аграрнае, але Дума не прыняла дзярж. праекта па гэтым пытанні і была распушчана радам. 9 ліпеня 1906г. бы выдадзены царскі каз аб выхадзе сялян з абшчыны, з якога пачалося правядзен-не аграрнай рэформы. На выбарах у ІІ Дзярж. Думу у бел. губернях перамаглі правыя групокі. У цэлым ІІ Дзярж. Дума была радыкальная,чым І. Гал. зно стала аграрнае пытанне. Паколькі ІІ Дзярж. дума выходзіла з-пад кантролю рада, 3 чэрвеня 1907г. яна па сфабры-каванай справе па загаду цара і Сталыпіна была распу-шчана. Выбарчы закон, прыняты  адпаведнасці з Ма-ніфестам 17 кастрычніка, бы зменены. Урад прступі да рэпрэсій супраць св. працініка. Першая рэвалю-цыя  Расіі скончылася.
39-40.Лютаская рэвалюцыя 1917 г. Бел нац рух.
У гады вайны адбыліся значныя змены . На захопленай Германіяй тэрыторыі вядомыя беларускія дзеячы выступілі з ідэяй стварэння канфедэрацыі  форме Вялікага княства.
Аднак утварыць канфедэрацыю не далося. Германскі рад не бы зацікалены  такой дзяржаве.
У пачатку 1916 г. у германскім загадзе аб школах акупіраванага краю абвясшчалася беларускую мову ранапранай з польскай, літоскай і ярэйскай мовамі. Нягледзячы на супрацьдзеянне польскіх памешчыка і ксяндзо, беларускі нацыяналшьны рух значна ажывіся.
Паступова галонымі цэнтрамі беларускага нацыянальнага руху становяцца Петраград, Масква і іншыя гарады Расіі.
З явілася некалькі рэвалюцыйных газет.
Але цэнзары недазволілі доуга існавацьім.
Далейшае развіццё беларускага нацыянальнага руху стала магчымым толькі  выніку перамогі Лютаскай рэвалюцыі.
Лютаская рэвалюцыя – з’ява сусветна-гістарычнага значэння. З аднаго боку, яна падвяла рысу пад шматвяковай гісторыяй расійскай манархіі, а з другога – адкрыла шлях да дэмакратычнага развіцця Расіі.
Па свайму характару рэвалюцыя была буржуазна-дэмакратычнай. Але  адрозненне ад рэвалюцыі 1905–1907 гг. яна перамагла. Галоная яе задача – звяржэнне самадзяржая – была выканана.
Пасля перамогі пастання па сёй краіне пачалі стварацца Саветы, якія і сталі органамі лады. Большасць у Саветах склалі меншавікі і эсэры.
У краіне станавілася двоеладдзе.
Звесткі аб перамозе рэвалюцыі  Петраградзе прыйшлі  Беларусь 1–4 сакавіка 1917 г. Рабочыя, сяляне, салдаты віталі пралетарыят Петраграда і выказалі намер падтрымаць рэвалюцыю.
Асаблівая вага была звернута на тварэнне Савета рабочых і салдацкіх дэпутата.
Саветы  Беларусі прызнавалі кіруючую ролю Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутата. Разам з тым яны прызнавалі і Часовы рад.
6 сакавіка 1917 г. Часовы рад перада уладу  губернях і паветах сваім камісарам, якія выконвалі функцыі губернатара.
У першыя дні рэвалюцыі пачалі стварацца прафсаюзы, якія павялі барацьбу за паляпшэнне эканамічнага становішча працоных, скарачэнне рабочага дня, павелічэнне зарплаты і інш.
Рэвалюцыя паклала пачатак дэмакратызацыі войска.
7–17 красавіка 1917 г. у Мінску адбыся І з’езд ваенных і рабочых дэпутата армій і тылу Заходняга фронту. Адным з галоуных арганізатара з’езда бы Мінскі Савет рабочых і салдатскіх дэпутатау. З’езд прызна неабходным для Расіі працягваць вайну з мэтай абароны рэвалюцыі.
20 красавіка 1917 г. у Мінску адкрыся з’езд сялянскіх дэпутата. Дэлегаты з’езда выступілі за пераход усёй зямлі  агульнанародную.
Такім чынам, Лютаская буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя з’явілася пачаткам дэмакратычнага развіцця Расіі, у тым ліку і Беларусі, адкрыла шлях да эканамічнага і сацыяльнага прагрэсу краіны.
40.Беларускі нац. Рух (ІІ-я палова ХІХ-1914 г.) Дзейнасць Бел. Сац. Грамады.
Пасля падалення пастання 1863–1864 гг. на Беларусi адбыся рэзкi спад сялянскiх выступлення i на працягу наступных 40 год сялянскi рух нiколi не дасяга таго зроню.
Арганiзаваны рэвалюцыйны рух на Беларусi пача адраджацца толькi  сярэдзiне 70-х гг.
З самага пачатку  народнiцтве iснавалi дзве плынi – рэвалюцыйная i рэфарматарская. Прадстанiкi першай асноным сродкам дасягнення сваiх мэт лiчылi сялянскую рэвалюцыю. Памярконыя народнiкi хацелi перайсцi да сацыялiзму шляхам паступовага рэфармавання iснуючага ладу Расii.
Народнiцкi рух на Беларусi бы iдэйна i арганiзацыйна звязаны з агульнарасiйскiм.
Тым не меньш, выступлення рабочых на Беларусi было ня шмат. Толькi  90-я гады назiраецца здым барацьбы. Паступова рабочы рух набывае се большую арганiзаванасць i  канцы ХIХ ст. вылучаецца  самастойную плынь.
У дугой палове 80-х – пачатку 90-х гг. у некаторых гарадах Беларусi былi арганiзаваны гурткi, у якiх вывучалiся працы К. Маркса, Ф. Энгельса i iх паслядонiка.
Аднак ужо з сярэдзіны 90-х гадо у сацыял-дэмакратычным руху Расіі адбываюцца значныя змены. Пачынаецца пераход ад вузкай гуртковай прапаганды марксізму да масавай эканамічнай і палітычнай агітацыі.
41.Фарміраванне бел. нацыі
Перадумавай фарміравання этнаса з’ял. агульнасць тэрыторыі, з якой непарына звязаны пэныя прырод-на-геаграфічныя і кліматычныя мовы, ландшафт, рас-лінны і жфвельны свет, а значыць, і хар-р працонай дзейнасці людзей, іх эк. сувязі, побыт, мат. і дух. к-ра, складванне і развіццё агульнай мовы, звычая і трады-цый, норма маралі і г.д. Насельніцтва, што пражывае на одной тэрыторыі, звычайна падзяляе аднолькавы гіст. лёс, а гіст. памяць у сувязі з агульнасць мовы, эк-кі і к-ры з’ял. асновай для знікнення і развіцця эт-нічнай (нац.) свядомасці. З к. 18 ст., пасля 3-х падзла РП, уся тэрыторыя, заселеная беларусамі, была клю-чана  межы РІ. Як вядома, існаванне бел. этнасу не прызнавалася царызмам, ды і вогулле этнічныя межы пры правядзенні тэрытарыяльна-адміністрацыйных падзела далучаных зямель ім не лічваліся. Асн. тэ-рыторыя беларуса у пач. 19 ст. увайшла  межы пяці зах. губерня: Віцебскай, Магілёскай, Мінскай, Гро-дзенскай і Віленскай. Адзінай, адносна дакладнай крыніцай звестак аб нац. складзе РІ у 19-пач.20 ст. з’ял. перапіс 1897г. Паводле яго даных, беларусы  Магілёскай губерні складалі 82,4, у Мінскай – 76, у Віленскай – 56, у Віцебскай – 52 і у Гродзенскай – 44 %. Усяго на тэрыторыі пражывала 5408 тыс. белару-са. У Віленскай губерні бел. насельніцтва мела абса-лютную большасць у Лідскім, Ашмянскім, Дзісненс-кім і Вілейскім паветах. У Віцебскай губерні да ліку павета з пераважна бел. насельніцтвам адносіліся Дрысенскі, Веліжскі, Гарадоцкі, Лепельскі, Полацкі і Віцебскі, у Гродзенскай – Вакавыскі, Слонімскі, Пружанскі і Гродзенскі. Амаль палову (больш за 47%) беларусы складалі  Свянцянскім павеце Віленскай і Себежскім павеце Віцебскай губерні. Адносную боль-шасць (26%) мелі яны і  Віленскім павеце. Такая ж удзельная вага беларуса была  Беластоцкім павеце Гродзенскай губерні. Акрамя бел. насельніцтва, у 5-ці зах. губернях у к. 19ст. пражывала 3,1 млн рускіх, па-ляка, украінца, літоца, латышо і ярэя. Апошнія адносна ранамерна рассяляліся па сім краі, канцэнтруючыся  гарадах і мястэчках, дзе яны складалі большасць. Прыкметнай сярод гараджан бы-ла і праслойка рускага насельніцтва. Літоцы перава-жалі  Трокскім павеце Віленскай, латышы – у Лю-цынскім і Рэжыцкім паветах Віцебскай губерні. Ак-рамя таго, значная колькасць літоца была  Свян-цянскім і Віленскім паветах, а латышо – у Дзвінскім павеце. Польскае насельніцтва засяроджвалася  асно-ным н азахадзе Гродзеншчыны і Віленшчыны. Самай высокай удзельная вага была  Беластоцкім і Бельскім паветах (35-35%) і  Віленскім павеце (20%). Аб-салютная большасць беларуса (да 95%) жыла  се-льскай мясцовасці і адносілася да сялянскага саслоя. Сярод гараджан 5 зах. губерня беларусы складалі  сярэднім толькі 14,5%. Разам з тым у якасці роднай бел. мову прызналі 86 тыс. (50%) усей патомнай шляхты Гродзенскай, Віленскай, Ковенскай, Віцебс-кай, Мінскай і Магілёскай губерня, а таксама 60% настаніка, 40% чыноніка, 29% паштова-тэлеграф-ных служачых, 20% мед. работніка. Істотнай асаблі-васцю беларуса як этнасу  парананні з рускімі (правасланымі), палякамі і літоцамі (католікамі) бы падзел іх па веравызнанню на правасланых і ка-толіка, які шырока выкарыстовася  мэтах русіфі-кацыі і паланізацыі. Пасля скасавання  1839г. уніі і прымусовага далучэння ніята да дзяржанай царквы правасланыя сярод беларуса у цэлым сталі значнай большасцю. Асн. маса беларуса-католіка пражывала на Віленшчыне і Гродзеншчыне. У Віленскай губерні яны  1897г. складалі амаль 60%. У Мінскай і Віце-бскай губернях удзельная вага католіка сярод бел. насельніцтва зніжалася да 10%, у Магілёскай – да 2%, а  цэлым па краі кладала 19%.
42.Рэфармацыя і контррэфармацыя на беларусі. Грамадска-палітычная і філасоская думка.
Праваслае да 1385 года было амаль дзяржанай рэлігіяй. Але пасля Крэскай уніі пануючай рэлігіяй у ВКЛ становіцца каталіцтва. На глебе барацьбы паміж свецкай і духонай уладамі прарасла Аармацыя.
Рэфармацыя – грамадска-палітычны і рэлігійны рух, накіраваны супраць каталіцкай царквы як ідэйнай асновы феадалізму. У Рэфармацыі можна выдзяліць тры напрамкі:
1) каралеска-княжацкі, які абараня інтарэсы манарха і свецкіх феадала ва мацаванні сваёй улады і захопе зямных багацця царквы;
2) бюргерска-буржуазны з яго пропаведдзю “мірскога аскетызму” і рэспубліканскага ладкавання царквы;
3) народны, які патрабава ліквідацыі царквы, феадальнага прыгнёту і законення ронасці.
Шляхту і заможных гараджан Рэфармацыя прывабіла магчымасцю падарваць магутнасць царквы, якая шчымляла іх правы.
Найбольшае пашырэнне  княстве атрыма кальвінізм, абаронцам якога ста Мікалай Радзівіл Чорны. Ён заснава у Вільні першую пратэстанцкую абшчыну.
У 60-я гады XVI стагоддзя на Беларусі, у Літве і на Украіне з кальвінізму вылучыся больш радыкальны напрамак – арыянства, ці антытрынітарызм.
Папства зрабіла стаку  выратаванні каталіцкай царквы на ордэн езуіта. У ВКЛ езуіты з’явіліся на наступны год пасля Люблінскай уніі, выкліканыя віленскім біскупам для барацьбы з Рэфармацыяй.
К канцу XVII стагоддзя контррэфармацыя  княстве перамагла.
Да сярэдзіны XVII стагоддзя польскія каралі практычна падпарадкавалі сабе правасланую царкву.
Такім чынам, на працягу сяго існавання Рэчы Паспалітай беларускі народ вымушаны бы весці цяжкую барацьбу за сваю веру, мову, культуру.
42. Берасцейская царконая унія: яе прычыны, значэнні і вынікі.
Некаторых мясцовых правасланых лідэра прывабі сваёй жыццяздольнасцю каталіцкі захад. Яны бачылі шлях да пераадолення духонага крызісу  заключэнні уніі з Рымам. Гэты шлях бы рэалізаваны  выглядзе Берасцейскай уніі.
Новы накірунак хрысціянства – уніяцтва – бы аформлены на Берасцейскім саборы 1596 года. Ён прадугледжва захаванне правасланай абраднасці, царкона-славянскай мовы  набажэнстве, але прызнава вяршэнства папы рымскага, каталіцкае веравучэнне.
Але замест спакою унія стала крыніцай раздора. Першы напрамак рэлігійнай барацьбы – гэта пачатак літаратурна-багаслоскай палемікі. Другім напрамкам была парламенцкая барацьба. На сеймах паміж правасланымі і уніятамі адбываліся вострыя спрэчкі. Трэцяй формай рэлігійнай барацьбы была адміністрацыйная барацьба: закрыццё правасланых цэрква, перадача іх і манастыро уніятам.
Па Беларусі пракацілася хваля антыуніяцкіх выступлення. З пачатку XVII стагоддзя сё большую вагу пачынаюць набываць казакі. Яны пачынаюць бараніць пакрыджаную царкву. У 1648 годзе на барацьбу з прыгнятальнікамі знялося запарожскае казацтва на чале з Б.Хмяльніцкім, галонае патрабаванне пастання – ліквідацыя уніяцкай царквы.
У XVII–XVIII ст. на Беларусі змацнілася дзейнасць каталіцкіх манаскіх. Яны праводзілі гвалтонае акаталічванне беларускага насельніцтва. Абаронцамі праваслая становяцца правасланыя брацтвы, якія зніклі  XVI ст. Галоны напрамак іх дзейнасці – захаванне чысціні правасланага вучэння, богаслужэння і царконага кіравання.
Такім чынам, на працягу сяго існавання Рэчы Паспалітай беларускі народ вымушаны бы весці цяжкую барацьбу за сваю веру, мову, культуру.
45.Беларускае нацыянальна-культурнае адраджэнне
К-ра Бел.  пач. ХХст. развівалася  цеснай сувязі з нац. рухам. Усе вядомыя нац. рухі пачыналіся са змагання за адраджэнне мовы. У пач. ХХст. у сувязі з рэвалюцыяй 1905-07гг і бурж. Перастварэннямі  хо-дзе сталыпінскіх рэформ адбыліся змены і  развіцці адукацыі. Замест царконапрыходскіх школ адкрыва-ліся нар. вучылішчы. У гарадах з’явіліся вышэйшыя чатырохкласавыя пачатковыя вучылішчы. Было дазво-лена адкрыццё прыватных школ. Вырасла колькасць гімназій і рэальных вучылішч. Востры недахоп нас-таніка прывё да адкрыцця Першага настаніцкага інстытута  Віцебску, а затым у Магілёве і Мінску. Вышэйшую адукацыю можна было атрымаць толькі за межамі краіны. Большасць дзяцей школьнага зрос-ту на Бел. наогул не навучалася. У пач. ХХ ст. актына вяліся гіст. даследаванні вядомым гісторы-кам-этнографам Мітрафанам Донар-Запольскім, які у св. працах абгрунтова палажэнне аб існаванні сама-бытнага бел. народа. Гісторык Ластоскі напіса “Ка-роткую гісторыю Бел.”. Шырокую вядомасць атры-малі працы Пічэты, Бюбаскага па гісторыі славян. Этнаграфічныя даследаванні праводзіліся на Магілё-шчыне Едакімам Раманавым. Энцыклапедыяй бела-русазнаства называюць сучаснікі трохтомнае дасле-даванне Яхіма Карскага. Нац.-культ. рух у Бел. бы прадсталены дзейнасцю газеты “Наша ніва” і твор-часцю новага пакалення нац. інтэлігенцыі. У версні-снежні 1906г. выходзіла газета “Наша доля”. Пасля яе закрыцця барацьбу на нац. адраджэнне значаліла га-зета “Наша ніва”. На яе старонках упершыню былі надрукаваны паэмы Купалы “Курган” і “Бандарона”, урыкі з паэмы “Новая зямля” Коласа. Пачатак ле-гальнаму бел. кнігадрукаванню паклала выдавецтва “Загляне сонца і  наша аконца”, створанае  1906г. у Пецярбургу. Вялікі клад у развіццё бел. літ-ры неслі Купала, Колас, Багдановіч, Пашкевіч, Гарэцкі. Тэат-ральнае жыццё было звязана з дзейнасцю Першай бел. трупы Ігната Буйніцкага. У Вільні дзейніча Бел. му-зычна-драматычны гурток Алеся Бурбіса, які пер-шыню паставі п’есу Купалы “Палінка”. Найбольш распасюджанымі жанрамі жывапісу былі пейзажы, бытавы і партрэтны (мастакі Бялыніцкі-Біруля, Пэн, Кругер і інш.).
47.Кастрьгчніцкая рэвалюцыя на Беларусі. Устаналенне савецкай улады
25 кастр. (7 лiстапада) у Петрагр. бальшавiкi узнялi узбр. пастанне. Яно пач. з 3х залпа «Ароры». Рухаючая сiла пастання – матросы, чырвонаармейцы. Час. урад (на чале з Керамскiм) не знайшо значных сiл, кааб абаранiць Зiмнi Палац. Керамскi цёк, а Час. Урад арыштаваны бальшавiкамi i перапралены  Петпапал. крэпасць (турму). А на чале з бальшавiкамi бы сфармiраваны Савет, у якi вайшлi Ленiн, Дзяржынскi. 25 кастр. адбыв. 2гi з’езд Савета, дзе перавага была на баку бальшавiко. Там бы прынят «Дэкрэт аб мiры i зямлi». Аб мiры - бальш. мяркавалi звярнуцца да сiх ваюючых краiн i заключыць усеаг. сусветны мiр. Аб зямлi – уся зямля памешчыка пераходзiць сялянам (але пасля яна будзе адабрана пад калгасы i сагасы). Перамовы былi  Брэст-Лiтоску, iх узнач. Ле Троцкi. БСГ i iншыя партыi выступiлi са зваротам «Да бел. Народа», у якой характырызавалi Кастрычн. пастанне як праяву анархii i заклiкалi народ «не выконваць сеючыя нязгоду поклiчы, заховаць парадак i пакой». У лiст. 1917 адбыся 3цi з’езд Савета сялянскiх дэпутата i армii зах. Фронту, раб. i cял. дэпутата. Iх рашэннямi бы абраны Аблвыканкам Савета рабочых, сял. i салд. дэпутата Зах, вобласцi i фронту. Гэтым жа рашэннем бы зацвержаны адмiнiстр.-гасп. Статус Бел. як Зах. вобласцi у межах Сав. Расii. Аблвыкамзах узначальвалi: Кнорын, Мяснiко, Ландэр, Крывашэiн, Фрузэ, Любiма.
48. Беларусь в годы советско-польской войны 1919 – 1920 .
В ноябре 1918 г. возродилось польское государство, руководство которого объявило о воссоздании Речи Посполитой в границах 1772 г. Получив материальную помощь от Антанты, Польша приступила в декабре 1918 г. к захвату белорусских и украинских земель. В феврале-марте 1919 г. польские легионеры заняли Брест, Кобрин, Белосток, Волковыск, Слоним, Пинск. Совет Обороны Литовско-Белорусской ССР и командование Западным фронтом, созданным 2 февраля 1919 г., не смогли организовать оборону, так как не располагали достаточными силами и средствами. Проводившаяся мобилизация в Красную Армию и отправка солдат на Восточный фронт, политика «военного коммунизма» вызвали среди населения Беларуси и красноармейцев волну недовольства и привели к восстаниям против Советской власти. В конце марта 1919 г. в Гомеле произошло восстание двух полков во главе с эсером М. Стрекопытовым.
Весной 1919 г. польские войска захватили Лиду и Вильно. В целях концентрации сил и укрепления обороны 1 июня 1919 г. был принят декрет Всероссийского ЦИК «Об объединении Советской республики России, Украины, Латвии, Литвы и Беларуси для борьбы с мировым империализмом». Вводилось общее командование. Литовско-белорусская армия была переименована в 16-ю армию. Тем не менее, польское наступление продолжалось. Советские войска оставили 8 августа Минск. В августе – сентябре поляки захватили Игумен, Ново-Борисов, Бобруйск, Жлобин, Рогачев. Фронт стабилизировался на линии Полоцк – р. Березина – р. Днепр, где продержался до весны 1920 г.
Для руководства захваченной территорией оккупантами был создан Департамент по делам польских восточных земель во главе с Е. Осмоловским. Оккупированная территория была разделена на три округа – Виленский, Брестский и Минский, которые, в свою очередь, делились на поветы. Белорусы в органы управления не допускались. Были ликвидированы органы местного самоуправления, запрещены профсоюзы и другие рабочие организации, объявлены незаконными все аграрные преобразования. Восстанавливалось помещичье землевладение, проводились реквизиции, аресты и репрессии.
Ю. Пилсудский в политических целях в начале пытался поддерживать федералистские иллюзии в литовском и белорусском обществе. 28 апреля 1919 г. он выступил с воззванием к населению бывшего Великого княжества Литовского, в котором обещал дать ему возможность решить свои национальные и религиозные проблемы. На практике это выглядело по-другому. В культурной жизни проводилась полонизация. Закрывались белорусские учебные заведения, государственным был объявлен польский язык. С государственных учреждений, фабрик и заводов увольнялись лица белорусской национальности, люди православного вероисповедания.
В условиях польской оккупации белорусское национальное движение было расколотым. Его политический центр – Рада БНР – уже с конца 1918 г. не была целостной организацией. Председатель кабинета министров БНР А. Луцкевич в это время был в Париже, а потом – в Варшаве. Его принимал Пилсудский. Там он добивался признания Беларуси как суверенного государства. Его усилия не увенчались успехом, а сам он оказался в политической изоляции.
Политика насилия и террора заставила многих белорусских политиков перейти в оппозицию польскому режиму. Под влиянием эсеров и социал-федералистов белорусский съезд Виленщины и Гродненщины (9-10 июня 1919 г., Вильно) подтвердил правильность идеи независимости Беларуси и избрал Центральную Белорусскую Раду Виленщины и Гродненщины во главе с эсером К. Душевским.
После оккупации Минска, здесь был создан Временный Белорусский Национальный комитет во главе с А. Прушинским и его заместителем В. Игнатовским. Не отклоняя идеи конфедерации Беларуси с Польшей, Комитет добивался предварительного признания БНР и возобновления деятельности Рады. Партия белорусских эсеров заняла другую позицию. 12 декабря 1919 г., с согласия польского правительства, в Минске была созвана Рада БНР. Оккупанты рассчитывали, что она одобрит присоединение Беларуси к Польше. Но фракция эсеров добилась перевыборов президиума Рады, замены состава Совета министров. А. Луцкевичу было выражено недоверие, как и председателю Рады И. Лесеку. Во главе Совета министров был поставлен В. Ластовский, а председателем Рады БНР стал П. Кричевский. Подтвердив верность Третьей уставной грамоте от 25 марта 1918 г., обновленная Рада БНР высказала протест против хозяйничанья белополяков в Беларуси. За антипольскую позицию партия эсеров подверглась репрессиям. В это же время поляки создали так называемую Наивысшую белорусскую раду, которая заключила 24 марта 1920 г. договор с Ю. Пилсудским, по которому Беларусь должна была стать частью Речи Посполитой. Культурно-национальная автономия давалась только Минской губернии.
На борьбу против оккупантов поднялся весь белорусский народ. Повсеместно была создана сеть подпольных организаций, развертывалась партизанская борьба. Борьбу возглавили коммунисты и белорусские эсеры. ЦК КП(б)Б ЛитБел создал Бюро нелегальной работы. В декабре 1919 г. большевики и белорусские эсеры заключили соглашение о создании единого фронта борьбы. От белорусских эсеров откололась группа молодежи во главе с В. Игнатовским. В январе 1920 г. она создала «Белорусскую коммунистическую организацию» (БКО), ставившую своей задачей возрождение Советской Беларуси в федерации с Россией. Она участвовала в партизанском движении, позже вошла в состав Компартии Беларуси.
В марте 1920 г. польские войска начали новое наступление и захватили Мозырь, Калинковичи, Речицу. Попытка организовать контрнаступление Красной Армии в мае 1920 г. окончилась неудачно. После этого Западный фронт был укреплен, получил 170 тыс. бойцов. В середине июня началось новое наступление Западного фронта. 11 июля был освобожден Минск. К августу 1920 г. была освобождена вся Беларусь.
12 июля 1920 г. в Москве был подписан договор между РСФСР и Литвой, которым признавалась независимость Литвы в этнографических границах. Без согласия белорусов и их представителей литовскими были объявлены не только бывшие Ковенская и Сувалковская, но и вся Виленская и Гродненская губернии с городами Вильно, Гродно, Щучин, Сморгонь, Ошмяны, Браславль. Подписание этого договора означало прекращение существования ЛитБел. Вначале ЦК РКП(б) создал Минский губревком под руководством А. Червякова. 31 июля 1920 г. в Минске состоялось повторное провозглашение независимой БССР. До созыва Всебелорусского съезда власть в свои руки взял Белорусский революционный комитет. После второго провозглашения Белорусская Республика существовала в границах шести уездов (Бобруйский, Борисовский, Игуменский, Мозырский, частично Минский и Слуцкий) бывшей Минской губернии.
С переносом военных действий на территорию Польши, война превратилась в средство экспорта революции. 30 июля в Белостоке был создан Временный революционный комитет Польши (Польревком). Однако расчет на поддержку польским пролетариатом революционной волны не оправдался, наоборот, произошел мощный национально-патриотический подъем польского народа. 16 августа польские войска перешли в контрнаступление, и Красная Армия отступила от Варшавы до Минска. Однако как Польша, так и Советская Россия не имели сил продолжать войну. 12 октября 1920 г. был заключен договор о перемирии и предварительных условиях мира, в соответствии с которым военные действия прекращались.
Правительство Пилсудского не отказалось от попыток присоединения территории Советской Беларуси к Польше, поэтому в конце октября организовало вторжение армии Булак-Булаховича на Мозырском направлении. Эта авантюра провалилась. В это время в Слуцком уезде, не без участия Польши и Наивысшей белорусской рады, произошло восстание. 15-16 ноября 1920 г. в Слуцке был созван съезд волостей и местечек, на котором присутствовало 127 делегатов. В связи с тем, что по условиям договора о перемирии польские войска отходили, а Красная Армия должна была вступить в город, съезд решил из числа военнообязанных организовать воинскую часть. На протяжении трех дней была сформирована бригада из двух полков. Съезд выразил протест против вступления в границы Слуцкого уезда Красной Армии, требовал оставить его в границах Польши. Когда Красная Армия 22 ноября стала приближаться к демаркационной линии Слуцка, бригада вслед за польской армией отошла за р. Мароч, где сложила оружие и была интернирована польскими властями.
18 марта 1921 г. был подписан Рижский мирный договор. Западная граница БССР с Польшей проходила с севера на юг: с южной стороны населенного пункта Ушачи, на восток от Посвилья на Докшицы, около Радашковичей, Несвижа, западнее Красной слободы, Старобина, восточней Микашевичей, западнее Турова. Территория, которая отошла к Польше, составляла 106тыс. км2 с населением свыше четырех млн. человек. Таким образом, во время советско-польской войны территория Беларуси оказалась предметом торга между Советской Россией и Польшей. Без согласия белорусского народа ее территория была разделена на две части, что задержало процесс национальной консолидации белорусов.

48.Савецка-польская вайна 1919-1920гг. і яе вынікі
У лістападзе 1918г. адрадзілася польская дзяржава. Атрымашы вялікую дапамогу збраеннем і харчаван-нем ад ЗША, Фр. і Англіі, Польшча стала рыхтавацца да захопу бел. і кр. зямель. На тэр-рыі Бел. фарміра-валіся атрады “мясцовай самаабароны” з польскіх па-мешчыка і шляхціца, якія пасля адступлення ням. войска павінны зяць уладу  св. рукі. У к. снежня польскія легіянеры занялі Дзярэчын, Ружаны, Пружа-ны. У лютым-сакавіку 1919г. імі былі заняты Брэст, Кобрын, Беласток, Вакавыск, Слонім, Пінск. У гэты час войскі Савецкай Расіі прасоваліся на Захад за ад-ступаючымі германскімі. Прымусовая мабілізацыя  Чырв. Армію і адпрака мабілізаваных на ѕсх. фронт, палітыка “ваеннага камунізму” выклікалі сярод насе-льніцтва Бел. і чырвонаармейца хвалю абурэння і прывялі да пастання супраць Савецкай улады ва сх. частцы Бел. Для барацьбы з пастанцамі  Мінску бы створаны ваенна-рэвалюцыйны штаб, які звярну-ся  іншыя гарады з просьбай прыслаць войскі і з іх дапамогай жорстка задушы пастанне. Вясной 1919г. польскія войскі захапілі Ліду і Вільню. Урад ЛітБел-ССР пераеха у Мінск. Літ.-бел. армія была перайме-навана  16-ю армію. Там не менш польскае наступле-нне працягвалася. Сав. войскі пакінулі Мінск, Слуцк, Барыса, Жлобін, Рэчыцу. Восенню 1919г. фронт стабілізавася па лініі Полацк, р.Бярэзіна і Днепр, на якой пратрымася да вясны 1920г. Захопленая тэр-рыя Бел. была названа сх. вобл. Польшчы (“Усх. крэса-мі”). Акупіраваныя тэр-рыі былі падзелены на Віленс-кую і Мінскую акругі. Польскія лады ліквідавалі ор-ганы мясцовага самакіравання, былі забаронены праф-саюзы і іншыя раб. Арганізацыі. Адналялася памеш-чыцкае землеладанне. Польская армія праводзіла не-памерныя рэквізіцыі. У культ. жыцці праводзілася па-ланізацыя. У 1919г. былі зачынены гімназіі, інстыту-ты, школы. Мн. дзеячы бел. нац. руху, настанікі бел. школ былі арыштаваны. Дзярж. мова – польская. Ва мовах польскай акупацыі бел. нац. рух з-за паліт. рознагалосся бы расколаты і раз’яднаны. Яго паліт. цэнтр – Рада БНР. Пад уплывам красавіцкай з’явы Пілсудскага мн. бел. дзеячы пайшлі на супрацоніцтва з палякамі, спадзеючыся з іх дапаогай здзейсніць ідэю незалежнасці. Палітыка гвалту і тэрору супраць бел. народа паставіла мн. бел. палітыка у апазіцыю да польскага рэжыму. Пасля акупацыі Мінска тут бы утвораны Часовы Бел. Нац. камітэт. Камітэт ме на мэце згуртаванне сіх арганізацый Міншчыны дзеля падняцця нац. свядомасці бел. народа. 12 снежня 1919г. са згоды польскага рада  Мінску была склі-кана Рада БНР. Акупанты разлічвалі, што яна адоб-рыць далучэнне Бел. да Польшчы. Пацвердзішы вер-насць 3-яй устаной грамаце ад 25 сакавіка 1918г., аб-ноленая Рада БНР выказала пратэст супраць гаспада-рання белапаляка на Бел. Палітыка польскіх улад вы-клікала рашучае супраціленне бел. насельніцтва. Ба-рацьбу значалілі камуністы і бел. эсэры. У пач. сака-віка 1920г. польскія войскі наступалі  асн. на Укр. і  красавіку занялі Кіе, а  Бел. – Мазыр, Рэчыцу. Каб дапамагчы Паднёва-зах. фронту, Зах. фронт 14 мая перайшо у наступленне, якое было няудалым. Пасля гэтага Зах. фронт бы умацаваны, атрымашы 170 тыс. байцо. 12 ліпеня 1920г. прадстанікі РСФСР у Маскве падпісалі мірны дагавор з прадстанікамі літ. урада. Падпісанне Сав. урадам дагавора з Літвой азна-чала спыненне існавяння ЛітБелССР. З пераносам бая-вых дзеяння на тэр-рыю Польшчы сталі выразна ві-даць паліт. матывы і мэты вайны, якія ме Сав. урад. Адказам на супраціленне Чырв. Арміі бы магутны нац.-патрыятычны здым польскага народа. Армія Ту-хачэскага сустрэла партае супраціленне праціні-ка. Чырв. Армія адкацілася ад Варшавы да Мінска. Аднак як Польшча, так і Сав. Расія не мелі магчымас-ці працягваць вайну. 12 кастрычніка былі заключаны папярэднія мовы міру паміж РСФСР і Укр. з аднаго боку і Польшчай – з другога. Урад Пілсудскага не ад-мовіся ад спробы далучыць тэр-рыі Сав. Бел. да По-льшчы. 11 лістапада 1920г. урад Ластоскага заклю-чы з Літвой дагавор аб узаемным прызнанні, супра-цоніцтве і супольнай барацьбе за вызваленне бел. і літ. зямель з-пад польскай акупацыі. 18 сакавіка 1921 г. бы падпісаны Рыжскі мірны дагавор. Сілы, якія аб’ядналіся вакол БНР, не прызналі гэты дагавор. У час сав.-польскай выйны тэр-рыя Бел. аказалася раз-меннай манетай паміж Сав. Расіяй і Польшчай. Без ве-дама бел. народа яго тэр-рыя была падзелена на 2 час-ткі, што затрымала працэс нац. кансалідацыі белару-са.
49.Стварэнне БНР
Першая сусв. вайна і падзеі 1917г. актывізавалі рух за стварэнне бел. дзяржанасці. Пасля падпісання Брэсц-кага міру (1918) на захопленай немцамі і палякамі тэр-рыі бы арганізаваны паліт. цэнтр, які абвясці аб стварэнні БНР (9 сакавіка 1918г.). 18 сакавіка 1918г. Выканком Рады Усебеларускага з’езда бы рэарганіза-ваны  Раду БНР. Прэзідыум Рады значалі Серада. 19 сакавіка Рада БНР прыняла закон “Аб вярхонай уладзе БНР”, які замацова за ёй ф-цыі заканадачага органа. 25 сакавіка Рада БНР прыняла 3-ю Устаную грамату, якой абвяшчалася незалежнасць БНР у этна-графічных межах пражывання беларуса. Самастой-насць і незалежнасць БНР Рада спрабавала рэаліза-ваць пры дапамозе знешніх сіл. Аднак гэта зрабіць не далося. Краіны Антанты не была зацікалены  пры-знанні БНР. Савецкія лады занялі выключна адмо-ную пазіцыю да БНР. У Дэкларацыі “Да бел. рабочых і сялян”, прынятай 14 красавіка 1918г. на ІІ з’ездзе Са-вета Зах. вобл., Рада вызначалася як контррэвалю-цыйная, а яе кіранікі – як ворагі савецкай сацыяліс-тычнай улады. Ва мовах міжнар. ізаляцыі Рада БНР пайшла на рашучы крок. 25 красавіка 1918г. яна накі-равала тэлеграму германскаму кайзеру Вільгельму, у якой заявіла пра гатонасць “дасягнення дзярж. неза-лежнасці  саюзе з Герм. імперыяй”. Тэлеграма закан-чвалася словамі: “Толькі пад апекай Герм. дзяржавы бачыць Рада добрую волю св. краіны  будучым”. Пасланне Радай тэлеграмы выклікала востры паліт. крызіс у самой Радзе. Яе пакінулі эсэры, меншавікі, ярэйскія сацыялісты. Крызіс Рады прывё да расколу БСГ і тварэння нов. партый – Бел. партыі сацыяліс-та-рэвалюцыянера, Бел. сац.-дэм. партыі, Бел. пар-тыі сацыяліста-федэраліста. Скла св. панамоцтвы Нар. сакратарыят. У Радзе сталі замацовацца кансер-ватыныя сілы. 27 жніня 1918г. урад Германіі падпі-са з урадам РСФСР дадатковы дагавор, паводле яко-га герм. войскі адыходзілі да р.Бярэзіны. У выніку па-ражэння астра-герм. блоку  першай сусв. вайне і Лі-стападаскай рэвалюцыі  Герм. савецкі рад 13 ліста-пада 1918г. анулява Брэсцкі дагавор. Чырв. Армія па меры адыходу герм. войск паступова стала вызваляць тэ-рыю Бел. 10 снежня бы вызвалены г.Мінск. Да сяр. лютага 1919г. ад нямецкіх акупанта была ачыш-чана амаль уся тэр-рыя Бел. Рада БНР вымушана была пераехаць з Мінска  Гродна.
49.Бел. пасля сталявання лады бальшавіко. І Усебел. з’езд
Пад уплывам Кастрычніцкай рэвалюцыі бел. нац. рух падзяліся на 2 часткі. Адна частка падтрымлівала рэвалюцыю, другая выступала супраць яе. Сіт-цыя  Бел. складнялася нявырашанасцю бел. нац. пытання. ЦК РСДРП(б) яшчэ не акрэслі св. палітыку  бел. пы-танні. Найбольш уплывовымі нац. партыямі і арганіза-цыямі былі Вялікая Бел. Рада (ВБР), БСГ, БНГ, Бел. партыя нар. сацыяліста (БПНС), Бел. хрысціянская дэмакратыя (БХД). Кіраніцтва гэтых партый не падт-рымала Кастрычніцкую рэвалюцыю, лічыла яе анархі-яй, стратай свабод, заваяваных Лютаскай рэвалюцы-яй. Гал. у іх палітыцы было нац. пытанне, барацьба за незалежнасць Бел.. Аднак асабістых сіл для здзяйсне-ння гэтай мэты  іх не хапала. Таму яны спрабавалі абаперціся на сялян, інтэлігенцыю з сялян, салдат, ім-кнучыся аб’яднаць іх на глебе самавызначэння і ства-рэння незалежнай Бел. буржуазна-дэмакратычнай рэсп. Ажыццявіць гэту задачц было вельмі складана. Справа  тым, што  той час ні адна з бел. нац. групо-вах не магла стаць кансалідуючай сілай у грамадстве.
49.
Асаблівую надзею бел. нац. дзеячы складвалі на Усе-бел. з’езд, які яны склікалі 15 снежня 17г. Гэты з’езд павінен бы вырашыць праблему нац. самавызначэння бел. народа. На з’ездзе прысутнічала 1872 дэлегаты, якія адносіліся да розных паліт. плыня. Асн. бараць-ба паміж імі ішла па пытанні аб ф-мах самавызначэн-ня Бел., яе заемаадносінах з Расіяй. На з’здзе была распрацавана рэзалюцыя, якая вызначала хар-р нац.-дзярж. ладу  Бел. Усебел. Савету даручалася склікаць Устаночы сход, якому трэбы было канчатква вызна-чыць дзярж. лад Бел. Прыняцце такога рашэння азна-чала, што з’езд не прызна савецкіх органа улады на тэр-рыі Бел. СНК Зах. вобл. і фронту расцані гэта ра-шэнне як конррэвалюцыйную спробу звяршэння ста-ноленага  выніку перамогі Кастрычніцкай рэвалю-цыі грамадскага і дзярж. ладу. На гэтай падставе ноч-чу 18 снежня з’езд бы распушчаны, прэзідыум з’езда і шэраг дэлегата былі арыштаваны. 2–3 лютага 1919 г. у Мінску адбыся І Усебеларускі з’езд Савета рабочых.
І Усебеларускі з’езд Савета прыня Канстытуцыю БССР. Так сама прыня рашэнне аб аб’яднанні Беларускай ССР і Літоскай ССР у адну дзяржаву – Літоска-Беларускую ССР (Літбел).
Так Беларуская Савецкая Рэспубліка праз месяц пасля абвяшчэння незалежнасці і тварэння сваёй дзяржанасці стала часткай аб’яднанай дзяржавы – Літбела.
49.Абвяшчэнне БНР.
9 сакавіка 1918 г. адбылося пашыранае пасяджэнне выканкома Савета Усебеларускага з’езда. На пасяджэнні была прынята 2-я Устаная грамата да народа Беларусі. У гэтым дакуменце Беларусь абвяшчалася Народнай Рэспублікай.
Аднак  граматах не былі дастаткова выразна акрэслены сацыяльна-палітычныя задачы.
Таму выпрацоваецца агульная тактыка  нацыянальным пытанні.
25 сакавіка 1918 г. на сесіі Рады была прынята Устаная грамата. Грамата павінна была завяршыць працэс самавызначэння і канчаткова канстытуіраваць утварэнне беларускай нацыянальнай дзяржанасці. Галоным у грамаце было абвяшчэнне незалежнасці Беларусі.
Найбольшую самастойнасць Рада БНР атрымала  галіне культуры і адукацыі.
Народны сакратарыят БНР атрыма ад нямецкага камандавання некаторыя правы і  галіне міжнароднай палітыкі.
Вось у такіх складаных умовах Рада БНР на закрытым пасяджэнні прыняла тэкст тэлеграмы германіі, у якой выказвалася падзяка за вызваленне Беларусі ад бальшавіцкага прыгнёту і анархіі.
Пасылка Радай тэлеграмы выклікала востры палітычны кразіс у самой Радзе, яе пакінулі эсэры, меншавікі, ярэйскія сацыялісты.
Крызіс прывё да расколу БСГ.
Пасля вайны на вызваленай тэрыторыі Беларусі была аднолена савецкая лада. Ствараліся яе органы: ваенныя саветы, рэвалюцыйныя камітэты, выканкомы Савета.
Такім чынам, абвяшчэнне БНР з’явілася першай спробай рэалізацыі на практыцы беларускай ідэі, што знікла яшчэ на пачатку ХІХ ст., сукупнасці сіх трох яе асноватворных элемента – нацыянальнай свядомасці, нацыянальна-культурнага адраджэння і нацыянальнай дзяржанасці.
Аднак гэта бы першы крок барацьбы за беларускую дзяржанасць. Незалежнасць і свабода, аб’яленыя 25 сакавіка 1918 г., так і засталіся жаданнем і надзеяй.
52.Грамадска-паліт. жыццё на Бел. ва мовах бальшавіцкага таталітарызму (1930-я гг.)
Паліт. рэжым, усталяваны  БССР у к. 20-х гг.,характарызуецца як сталінскі, таталітарны. Гэта та-кая ф-ма дзярж. улады, пры якой ажыццяляецца по-ны (татальны)кантроль дзяржавы над усімі галінамі жыцця грамадства. Прыход Сталіна да лады супра-ваджася спыненнем нэпа і замацаваннем адміністра-цыйна-каманднага метаду кіравання грамадствам. З сяр. 30-х гг. У рэспубліцы штучна вялічваецца роля Сталіна, яму прыпісваецца вызначальны плы на ход гіст. падзей. Адбываецца зрошчванне партыйнага апа-рату з дзярж., дзе канцэнтруецца заканадачая і судо-вая лада. Саветы, грамадскія арганізацыі, нізавыя ор-ганы самой партыі страчвалі  гэтых умовах св. ролю. Таталітарны рэжым забяспечы стабільны жыццёвы зровень простых людзей за кошт выкарыстання іх працонага энтузіязму, а таксама жорсткай вытворчай дысцыпліны. Рэпрэсіі спалучаліся з верай людзей у правільнасць выбранага курсу і беспамылковасць па-літыкі Сталіна. У 1937г. была прынята Канстытуцыя БССР. У ёй бы замацаваны шэраг дэмакр. Право і свабод, у тым ліку права выбіраць і быць выбраным у дзярж. органы лады. Але на самой справе ва мовах існавання аднапартыйнай паліт. с-мы трапіць у Вяр-хоны Савет БССР маглі толькі тыя, хто падтрымліва палітыку камунізму. Такі парадак выбара органа улады характарызуецца як выбар без выбару. Павялічваецца роля народнага камісарыята нутр. спра (НКУС) і як вынік – узмацненне рэпрэсій. З 1929г. пачалося “раскулачванне”. Пікам рэпрэсій ста 1937г. У гэты час была пушчана  ход версія аб тым, што  Бел. дзейнічае “разгалінаванае антыфашысцкае падполле”, нацыянал-фашыстская арганізацыя на чале з каранікамі рэспубліка Гікалам. Чарвяковым, Гала-дзедам. Былі рэпрэсіраваны 99 першых сакратаро райкома КП(б)Б са 101 райкома, якія знах.  той час на тэр-рыі Бел. Паводле падліка вучоных, у 30-40-х гг. Было рэпрэсіравана каля 600 тыс. чал-к. Грубыя парушэнні право тлумачыліся сталінскай тэорыяй аб абвастрэнні класавай барацьбы па меры руху сацы-ялізму.
52.Паліт. рэпрэсіі 30-х гг. ХХст.
Пачатак паліт. рэпрэсій на Бел. непасрэдна звязаны з поспехамі і дасягненнямі палітыкі беларусізацыі як найбольш значнай з’явы  працэче развіцця нац. свя-домасці ва мовах савецкай улады. Ужо з 30г. ацэнкі нацыянал-дэмакрататызму зрабіліся больш жорсткімі. Пад гэта паняцце  партыйных дакументах і  друку праводзілася варожая сав. уладзе ідэалогія і палітыка контррэвалюцыйнай плыні. Гал. небяспекай для нац. палітыкі на Бел. з’ял. нацыянал-дэмакратызм. Кіра-ніцтва СССР не жадала мірыцца з вылучэннем мясцо-вых кадра. Пагрозу гэта с-ма бачыла і  нацыянал-дэ-макр. інтэлігенцыі, якая была цесна звязана з сялянст-вам, мела дэмакр. традыція, пэны атарытэт у нац. руху. Падрыхтока наступу на нац.-дэм. плыні звязана з работай камісіі ЦК ВКП(б). Звосені 1929г. на Бел.  партыйнай палітыцы, у СМІ, у грамадскай свядомасці жо замацавася негатыны вобраз нацдэмашчыны. Рэзка памянялася  бок бязлітаснасці пазіцыя кіра-ніцтва КП(б)Б. Пачала браць верх тая частка кіруюча-га апарату ЦК КП(б)Б, для якой дырэктывы цэнтра былі вышэй за сякія нац. інтарэсы. На першае месца вылучаліся паліт. матывы барацьбы, што давала пад-ставу для паліт. рэпрэсій, знішчэння нацдэма як па-літ. ворага. Арышты па справе “Саюза вызвалення Бел.” пачаліся  лютым 30г.Хваля арышта прайшла па гал. цэнтрах і асяродках бел. навукі, асветы і маста-цтва.Большасць асуджаных былі пазней зно рэпрэсі-раваны. Справа СВБ была пачаткам сістэматычных рэпрэсій у Бел. Недаставала работніка навучальных устано, органа кіравання, устано к-ры і г.д.Але по-шук “ворага народа” працягвася. У 33г. “выкрыта шкодніцтва”  с-ме жывёлагадолі. Вынікі арышта найбольш кваліфікаваных кадра  гэтай галіне с/г ві-давочна адмона адбіліся на яе развіцці. 29 ліпеня 37г. адбыся ІІІ Пленум ЦК КП(б)Б, рашэнні якога адыг-ралі ролю своеасаблівага дэтанатара, выклікалі абва-льны працэс агульнага выкрыцця, масавага пошуку “ворага народа”. Выказанне рашэння ІІІ Пленум ЦК КП(б)Б прывяло да таго, што было арыштавана 2570 удзельніка “аб’яднанага антысавецкага падпол-ля”. Па заданні Галадзеда (“трацкісцкая арганізацыя”) у Маскве была створана група, якая рыхтавала тэра-рыстычны акт супраць Сталіна. Новы здым хвалі рэ-прэсій нарадзіся з восені 39г., пасля ваходжання Зах. Бел. у склад БССР. У гэтых абласцях былі рэпрэ-сіраваны цэлыя групы насельніцтва. Пытанне аб тым, колькі жыхаро Бел. пацярпела ад паліт. рэпрэсій, не высветлена і да сённяшняга дня.
53. БССР на шляху нэпа (20-я гг ХХ ст).
Разбурэнні, беспрацое, неабдуманае сеагульнае адзяржаленне сродка вытворчасці, харчразвёрстка выклікалі незадаволенасць народа, асабліва сялянства.
Прычынай цяжкага эканамічнага і палітычнага крызісу на рубяжы 1920–1921 гг. было разбалансаванне палітычных і эканамічных інтарэса.
З’явілася новая эканамічная палітыка, распрацаваная У. Леніным і прынятая Х з’ездам РКП(б) у сакавіку 1921 г. Сутнасць нэпа зводзілася да максімальнага пад’ёму вытворчых сіл і паляпшэння становішча рабочых і сялян дзеля захавання савецкай улады.
Галонай мэтай нэпа стала замена харчразвёрсткі харчовым падаткам.
Дазвалялася здаваць зямлю  арэнду і выкарыстоваць наёмную працу пры мове, што члены сям’і наймальніка таксама працуюць.
У гады нэпа ажыццяляліся тры віды гандлю: прыватны, кааператыны і дзяржаны.
Дзяржбанк  канцы 1922 г. выпусці новыя грашовыя знакі – чырвонцы.
Былі адменены се абмежаванні на сумы клада, якія маглі заховаць грамадзяне і арганізацыі  ашчадных банках.
Дзяржава стала падтрымліваць дробныя і сярэднія прыватныя і кааператыныя прадпрыемствы.
Дазвалялася арэнда прамысловых прадпрыемства іншаземнымі фірмамі  форме канцэсій.
Радыкальныя змены адбыліся  кіраванні дзяржанай прамысловасцю.
Узналялася грашовая аплата працы.
Заняпашая  гады вайны і рэвалюцыйных ператварэння эканоміка Беларусі з пераходам да нэпа пачала адраджацца.
Аднак поспехі першых гадо нэпа прынеслі і вялікія эканамічныя праблемы. Яны былі выкліканы крызісам збыту, які знік у выніку няправільнай цэнавай палітыкі дзяржавы, вялікай розніцы паміж коштам прамысловых і сельскагаспадарчых тавара.
Разыходжанне  цэнах прывяло да таго, што селянін за прададзеную прадукцыю мог набыць прамтавара у парананні з даваенным часам у 7 разо менш.
Крызіс збыту абвастры фінансавую праблему.
У ходзе пераадолення крызісу прымаліся меры па зніжэнні сабекошту прамысловай прадукцыі, цэн на тавары, скарачэнні накладных расхода, удасканальвалася дзейнасць кіруючага апарату і інш.
У выніку павысілася рэнтабельнасць прадпрыемства, узніклі мовы для зніжэння цэн на прамысловыя тавары.
Хуткаму адналенню прамысловай вытворчасці садзейнічала не толькі новая эканамічная палітыка, але і творчая ініцыятыва рабочых, укараненне прагрэсіных метада працы.
Правядзенне  жыццё новай эканамічнай палітыкі дазволіла  кароткі тэрмін аднавіць прамысловасць, стабілізаваць эканоміку.
Доля прыватніка  валавой прамысловай прадукцыі зменшылася.
У тых умовах выцясненне прыватніка было адной з памылак у справе кіраніцтва эканомікай краіны.
53.НЭП на Бел.
Укрупненне тэр-рыі Бел.
У гады грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі Савецкая дзяржава пайшла на шэраг мерапрыемства, якія нагадвалі камунізм, але былі ведзены  сувязі з ваеннымі абставінамі. Такая эк. палітыка бальшавіко атрымала назву “ваеннага камунізму”. Бы ліквідава-ны прыватны гандль. Для насельніцтва водзілася працоная павіннасць, адмянялася плата за камуналь-ныя услугі. У вёсцы водзілася харчразвёрстка – с-ма падрыхтовак с/г прад-та, паводле якой сяляне былі абавязаны здаваць дзяржаве лішкі прад-та па цвёр-дых цэнах. З заканчэннем грамадзянскай вайны сяля-не патрабавалі адмены харчразвёрсткі і дазволу свабо-днага гандлю. У 1921г. было прынята рашэнне аб за-мене харчразвёрсткі натур. харчпрад-тамі, распача-шы такім чынам палітыку, якая атрымала назву НЭП. Сутнасць НЭПа – выкарыстанне таварна-грашовых адносін. Як с-ма яна склалася  1925г. Харчпадатак бы менш за харчразвёрстку і аб’яляся сялянам за-гадзя, напярэдадні сябы. У выніку  селяніна з’явілі-ся лішкі прад-та, якія заставаліся пасля выплаты хар-чпадатку. Ён мог прадаць іх на рынку, бо  краіне во-дзілася свабода гандлю. У выніку вядзення харчпада-тку павысілася мат. зацікаленнасць сялянства  выні-ках св. працы. Гэта дазволіла понасцю аднавіць да 1927г. с/г. Асаблівасцю  яе развіцці стала павелічэн-не колькасці хутаро, якія ствараліся на былых землях памешчыка. Эл-тамі НЭПа стала таксама развіццё с/г кааперацыі – добраахвотнага аб’яднання людзей для сумеснай арганізацыі працы пры вырошчванні ра-джаю і арганізацыі яго продажу. Развіццё прыватнага гандлю выклікала неабходнасць ліквідацыі розных грашовых адзінак. Вялікае значэнне надавалася стабі-лізацыі рубля. З гэтай мэтай была праведзена грашо-вая рэформа. Першым крокам яе было вядзенне  СССР новай грашовай адзінкі – савецкага чырвонца (=10 дарэвалюцыйных залатых рублі). У снежні 1920г. бы распрацаваны план дзярж. электрыфікацыі Расіі (ГОЭЛРО). Згодна адпаведнаму плану, на тэр-рыі Бел. к сяр. 20-х гг. ХХст. было пабудавана звыш 20 элект-растанцый. Першай стала БелДРЭС каля Оршы, якая выкарыстовала  якасці паліва торф. Адналенне с/г, электрыфікацыя прывялі да здыму прамысловасці. Пачалі працаваць мінскія чыгуналіцейныя і машына-буданічыя заводы, крышталічны завод “Барыса”, фабрыка запалак “Бярэзіна”, лесапільныя і гарбарныя заводы. У 1927г. прамысловасць, будучы дробнай, усё ж перавысіла даваенны зровень развіцця. Увядзенне НЭПа патрабавала дэмакратызацыі сяго грамадска-паліт. жыцця. Бальшавікі звязвалі яе з узмацненнем пазіцыі, каб не дапусціць ператварэння РКП(б) у пар-тыю “чыноніцтва”. Масавы набор у партыю рабочых і сялян у выніку ленінскіх прызыва 1924-25гг. Хоць і папоні яе “сваімі” па сац.-класаваму складу людзь-мі, але і знізі узровень адукаванасці партыйца. У БССР замацавалася аднапартыйная с-ма. Заключанае  гады грамадзянскай вайны саюзнае пагадненне – Да-гавор аб ваенна-паліт. саюзе савецкіх рэспублік ад 1 чэрвеня 1919г. – ужо не адпавядала існуючаму стан-шчу. Таму з лета 1921г. пачаліся пошук і выпрацока ф-м аб’яднання рэспублік у адзіную дзяржаву. Была прынята ленінская прапанова аб’яднання – федэра-цыя, у якой на ранапранай аснове абэядноваліся дзве саюзныя рэспублікі. 30 снежня 1922г. на І Усеса-юзным з’ездзе Савета у Маскве дэлегацыя БССР на чале з Чарвяковым падпісала Дэкларацыю і Дагавор аб стварэнні СССР. У 1924-25гг. адбылося збуйненне тэр-рыі БССР за кошт перадачы ёй раёна Віцебскай, Гомельскай, Смаленскай губерня. Насельніцтва да-лучаных да БССР тэр-рый станоча аднеслася да вяр-тання  склад рэспублікі. Між тым НЭП стымулява сац. расслаенне грамадства, у чым бальшавікі бачылі пагрозу ажыццяленню св. праграмных мэт. Пры пад-трымцы бяднейшай часткі грамадства  пач. 30-х гг. НЭП бы канчаткова ліквідаваны.
54. Асаблівасці і вынікі палітыкі сацыялістычнай індустрыялізацыі на Беларусі.
Лічыцца, што адналене народнай гаспадаркі да пачатку 1926 г. у асноным завяршылася. Аднак дасягнуты даваенны зровень вытворчасці не мог задаволіць патрэбы дзяржавы.
Вельмі востра стаяла  рэспубліцы праблема інжынерна-тэхнічных кадра, кваліфікаваных рабочых.
Гэта перашкаджала развіццю народнай гаспадаркі рэспублікі.
Сацыялістычная індустрыялізацыя – гэта палітыка, якая мела галонай мэтай стварэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы сацыялізму, ператварэнне СССР у эканамічна незалежную дзяржаву з магутным эканоміка-вытворчым, навукова-тэхнічным і абаронным патэнцыялам.
Па сваёй прыродзе індустрыялізацыя  СССР не магла абмежавацца ні маштабамі асобных галін, ні тэрыторыяй асобных рэспублік ці раёна.
На Беларусі меліся і свае асаблівасці, і свае цяжкасці.
Правядзенне індустрыялізацыі патрабавала вялікіх сродка. На дапамогу ці крэдыты іншых дзяржа разлічваць не даводзілася.
У прамысловасць накіровалася частка сродка, атрыманых ад сельскай гаспадаркі.
Важныя змены адбываліся  структуры капітальнага буданіцтва.
Вынікі, дасягнутыя прамысловасцю БССР у першыя гады індустрыялізацыі, стварылі неабходныя перадумовы для далейшага развіцця прамысловых галін.
Аднак Беларуская ССР уласнымі сродкамі не магла забяспечыць неабходнае фінансаванне капітальнага буданіцтва.
Тым не менш індустрыялізацыя ішла хутка, прамысловасць рэспублікі развівалася дастаткова высокімі тэмпамі.
Рабочы клас Беларусі разгарну спаборніцтва за авалоданне новай тэхнікай, уздым тэхнічнай пісьменнасці.
Нягледзячы на працоны здым і высокія тэмпы індустрыялізацыі, заданні другой і першых гадо трэцяй пяцігодак таксама не былі выкананы.
У агульным комплексе эканамічнага развіцця Беларусі важная роля належала развіццю і рэканструкцыі транспарту.
Адбыліся некаторыя станочыя змены і  матэрыяльным становішчы насельніцтва.
Узровень жыцця людзей хаця і павышася, але сё яшчэ заставася нізкім, як у іншых рэспубліках СССР.
54.Iндустрыял
·зацыя у БССР, шлях
· правядзення
· вын
·к
·.
1 сусв. Вайна
· грамадзянская вайна прывл
· да вел
·зарных разбурэнняу у Рас
·
·, на Бел. Сяляне стал
· патрабаваць права свабодна распарадж. Зямлей
· прадукц. Сваей працы, а т. с. выказвал
· незадавол. харчразверсткай. Яны усе часцей супрац
·улял
·ся прадстаун
·кам улады, а у розных рэг
·енах кра
·ны успых
·вал
· паустанн
·: Першай антыкрыз
·снай мерай НЭПа стала замена харчразверстк
· натур. Падаткам. Падатак першапач. Складау 20% ад чыстага прадукту, а затым быу зменьшаны да 10% (з 1924г. стау зб
·рацца грашыма).Селян
·н атрымау права свабоднага выбару формы апрацоук
·
· гарантыю землякарыст.
З адменай дэкрэта аб нацыянал
·зацы
· усей прамысловасц
· ажыц. дынацыянал
·зацыя дробнай
· частк
· сярэдняй прамысловасц
·
· вяртанне яе былым уладальн
·кам. Адбылася грашовая рэформа (у 1922г. пачауся вып. Нов. Граш. адз
·нк
· - Сав. Чырвонца).
Летам 1929г. Стал
·н абвясц
·у лозунг суцэльнай калектыв
·з., як
· прадугледж. завяршыць калектыв
·з. у збожавых районах вясной 1932г. У Бел. Раскулачванню падляжала 34 тыс. Гаспадарак. Да мая 1930 пад рэпрэс
·
· папала 15,5 тыс. сем'яу. УК КП(б)Б у лютым 1930 дау клас
·ф
·кацыю кулацтва па 3-х катэгорыях: 1) актыуныя прац
·ун
·к
· калектыв
·зацы
·. 2) найбольш заможныя. 3) усе астатн
·я.
Iндустрыял
·зацыя у БССР праходз
·ла як састауная частка адз
·нага працэса
·ндустр. Усяго СССР, але мела св. адметнасц
·: пагран
·чнае станов
·шча раб
·ла немметазгодным размяшчэнне на яе тэрыторы
· прадпрыемствау цяжкай прамысловасц
·, у тым л
·ку ваенна-прамысловага комплексу. У Бел. адсутн
·чал
· разведаныя радов
·шча нафты, вугалю, металау. Таму асноуная увага адавалася разв
·ццю легкай прамысловасц
·, перш за се працаемкай. За першую пяц
·годку 1928-1932гг. У БССР было пабудавана 538 прадпрыемствау, у тым л
·ку буйных. Iндустр. садзейн
·чала росту раб. Класа, тэхн
·чнай
·нтэл
·генцы
·. Колькасць сялянства рэзка скарац
·лася.
54.Правядз фарсир-ай индустр-цыи, яе асабл-сци и выники.
В руководстве партии и страны формир-ся 2 осн стратегии эк-го развития – Бухарина и Сталина. Стратегия Бухарина предполагало развиие страны в рамках НЭПа, кот отрицала путь повышения промышл-х или резкого снижения с/х-ых цен, повышения налогооблож-я крестьян. Сталин склонялся к нереальности вывода об одновре-менном и равномерном движении к целям. Строит-во материально-технической базы соц-зма осущ-ось на основе плановой эк-ки.Начиная с 1926г и до конца 1-ой пятилетки основное внимание уделяли развитию лёгк и пищевой промыш-сти. Разверну-лось строит-во новых промыш-х предпр-й , в Б-си возникли новые отрасли промыш-сти. В период 2-ой пятилетки промыш-сть занимало ведущее место Появились отрицат-е результаты командной эк-ки. Много вниман уделялось развит машиностроения и хим промыш-ти. Зарожд-ся автомобильный транспорт, развив-ся рыночный. Функционировали и ср-ва связи. Развив-ся гражданская авиация. Для успешного проведения индустр-ции в республике важное значение имели эк-ие связи с др республиками СССР. Хоз-ые связи с союзными республиками ускоряли создание единой админи-стративно-командной эк-ой сис-мы. 17.09.1939 Зап. Б-сь была присоединена к БССР. К к.30-х гг в Б-си была реализована сталинская модель гос соц-зма, характериз-щаяся огосударствлением пр-ва, ликвидацией частной собств-сти, монополией гос-ва на ср-ва массовой инф-ции, контролем за общ-вом со стороны органов госбезопасности.
55. Калектывізацыя сельскай гаспадаркі на Беларусі.
Цяжкія мовы працы і быту сялян, раздробленасць зямельных участка, прымітыныя прылады працы, што стрымлівала агульнае эканамічнае развіццё краіны.
У пачатку нэпа савецкая лада падтрымлівала гаспадарчыя памкненні сялян, заахвочвала пошук форм калектынага гаспадарання на зямлі, прадасталяла права на зямлю як калектыным, так і аднаасобным гаспадаркам.
З першых гадо савецкай улады ствараліся і вытворчыя кааператывы, калектыныя гаспадаркі.
Калгасы разглядаліся  асноным як форма арганізацыі бяднейшых пласто насельніцтва.
У 20-я гады, як бачна, бы сапрады значны здым сялянскай гаспадаркі, які сведчыць аб дабратворных выніках нэпа.
Камуністычная партыя і Савецкая дзяржава распрацавалі палітыку калектывізацыі сельскай гаспадаркі.
Калектывізацыя сельскай гаспадаркі – палітыка Камуністычнай партыі і Савецкай дзяржавы, якая была накіравана на аб’яднанне дробных сялянскіх гаспадарак у буйныя сельскагаспадарчыя прыдпрыемствы.
Iмкнуліся вырашыць адразу дзве задачы: у кароткія тэрміны правесці калектывізацыю вёскі і зяць у яе сродкі для патрэб індустрыялізацыі і абароны краіны.
Пачатак рэалізацыі такога курсу пакла хлебанарыхточы крызіс. Акрамя таго, у гарадах пачаліся перабоі  забеспячэнні прадуктамі.
Закрываліся рынкі, уводзілася абкладанне сялянскіх гаспадарак дадатковымі падаткамі.
У Беларусі  падтрыманні палітыкі “правага хілу” бы абвінавачаны нарком земляробства Дз. Прышчэпа, старшыня ЦВК БССР А. Чарвяко і інш.
Масавая калектывізацыя выклікала супраціленне кулацтва. У гэтых умовах партыя перайшла ад палітыкі абмежавання і выцяснення кулацтва да палітыкі ліквідацыі кулацтва.
Разгарнулася кампанія па суцэльнай калектывізацыі і ліквідацыі кулацтва як класа, прымусу і раскулачвання серадняка, закрыцця цэрква, рынка.
Раскулачваць пачалі не толькі кулако, але і серадняко, якія не хацелі ступаць у калгасы.
Метады, якімі ажыццялялася калектывізацыя вёскі, абагуленне сялянскіх гаспадарак, прывялі да таго, што вясной 1932 г. замест суцэльнай калектывізацыі адбыся чарговы масавы выхад сялян з калгаса.
У выніку дапушчаных памылак у эканамічнай палітыцы  1932–1933 гг. краіну ахапі масавы голад, які забра жыцці многіх людзей.
Да канца 30-х гадо калектывізацыя  Беларусі была звершана, кулацтва як клас ліквідавана.
Сельская гаспадарка фінансавалася па рэшткавым прынцыпе. Іншая справа – 70–80-я гады, калі дзяржава атрымала магчымасць фінансаваць аграрны сектар эканомікі на зроні сучасных патрабавання. Сельская гаспадарка Беларусі  гэтыя гады па вытворчасці прадукцыі на душу насельніцтва стала  шэраг з сельскай гаспадаркай развітых дзяржа свету.
55. Аднауленне с/г у др. палове 40-х гг. Прымусовая калект-цыя у Б-си.
У пасляваенныя гады каранныя сац-эканамичн параметры адбылися у с/г Зах. абласцей БССР. Усё большая колькасць сялянских гаспадарак уцягвалися у грамадскую вытворчасць. Ствара-льным каугасам, саугасам и МТС пастаулялася с/г тэхника, минерал угнаенни, буд матэрыялы. Выдаткоувалися грашовыя крэдыты. Да к.1949г. у Зах. абл. БССР.было 78 МТС. У пач 1950г были створаны надзвычайныя органы. Им была дару-чана весци работу па стварэнни у их первичн партыйных и камсамол-х арганизацый, умацаван-ню працоунай дысцыплины и инш. Разам з арганизац-палитычн працай прымянялися админи-страцыйна-загадныя и нацискныя метады. Да к.1950г. пераважная частка сялян была уцянута у каугасы. У правядзенни калект-цыи были дапуш-чаны памылки: игнараванне прынцыпу у дабра-ахвотнасци у стварэнни каугас. Горки вопыт 30-х гг. Сялянства была гвалтоуна пазбавлена зямли и сродкау вытворчасци. Каугасники и рабочыя саугасау атрымоували меньш выплаты чым жыхары гарадоу, а даходы абкладвалися вяликим падаткам.
58.Грамадска-паліт. жыццё беларуса (1945-1985гг.)
Пасля смерці  1953г. Сталіна гр.-паліт. жыцці рэсп., як і сёй краіны, вызначыся адыход ад сталінскай рэ-прэсінай с-мы і прыняцце пры Хрушчова курса на дэсталінізацыю грамадства – пераадоленне адмоных наступства сталінскага таталітарнага рэжыму. У 1956г. на ХХ з’ездзе КПСС упершыню было знята пытанне аб кульце асобы Сталіна і зложываннях у час яго пралення. У БССР пасаду Першага сакратара ЦК КПБ займа, пачынаючы з 1956г., Мазура – ак-тыны дзельнік партызанскай барацьбы, першы бе-ларус, які заня гэту пасаду. Тыя мерапрыемствы, якія прах. ѕ СССР і адпаведна  БССР пасля смерці Ста-ліна, атрымалі назву паліт. “адлігі” і сведчылі аб лібе-ралізацыі (паліт. працэсе, які абумолівае дапушчэнне некаторых дэмакр. свабод). Былі спынены масавыя рэпрэсіі, пачала ажыццяляцца рэабілітацыя (адна-ленне добрага імя) бязвінна асуджаных. Простыя лю-дзі сталі больш свабодна выказваць св. думкі і жыць больш раскована. Аднак усе гэтыя змены былі накіра-ваны не на злом таталітарнага рэжыму, а на яго рэфар-маванне.З сяр. 50-х гг. рабіліся спробы павысіць ролю Савета у кіраніцтве краінай і грамадствам. Але па-ранейшаму выбары  Саветы насілі фармальны хар-р, праводзіліся на безальтэрнатынай аснове, а  саміх Саветах гаспадарамі стан-шча былі партыйныя камітэ-ты. Пашыралася роля і ф-цыі камсамола, прафсаюза, грамадскіх арганізацый. Прада, дзеянні прафсаюза абмяжоваліся арганізацыяй працоных калектыва на выкананне вытворчых плана, тады як уласцівыя ім ф-цыі абароны людзей адсоваліся на другі план. Насе-льніцтва БССР падтрымала паліт. курс кіраніцтва, выказвала давер партыі лібералізацыі. У 1961г. была прынята Праграма КПСС, накіраваная на пабудову ка-мунізму  СССР. Былі вызначаны і тэрміны 80-я гг. Але нічога гэтага не адбылося, а палітыка, якая право-дзілася Хрушчовым без уліку абхектыных закона развіцця грамадства і рэальных абставін, атрымала назву “паліт. авантурызму”. Такім чынам, палітыка Хрушчова была перша, у значнай ступені абмежава-най, спробай дэмакратызацыі гр.-паліт. жыцця. Фак-тычна адбывася пераход ад таталітарнага да атары-тарнага (заснаванага на бясспрэчным падпарадкаванні ладзе) паліт. рэжыму пры захаванні камандна-адміні-страцыйных метада кіравання. У кастрычніку 1964г. Хрушчо бы зняты з пасады Першага сакратара ЦК КПСС. Кіраніком партыі, а гэта азначала фактычна сёй дзяржавы, ста Брэжне, гады лады якога (64-82) атрымалі назву “застою”. У гэты перыяд рабіся выгляд, што  краіне існуюць дэмакр. ф-мы лады. На самой справе ся лада была  руках партыйнага апа-рату. Асаблівасцю палтт. С-мы стала непасрэднае пра-мое партыйнае кіраніцтва эк-кай (планы пяцігодак прымаліся на з’ездах КПБ). Стварылася вялікая армія партыйна-дзярж. бюракрата, якая падпарадковалася Маскве. Кіраніком рэсп. (Першым сакратаром ЦК КПБ) бы Машэра (65-80). Ён карыстася вялікай па-вагай сярод насельніцтва за прастату, даступнасць, дэ-макратычнасць. Машэра бы адзіным Героем СССР сярод партыйных чыноніка, які атрыма гэта званне за гераізм у гады вайны. Гр.-паліт. жыццё  70-перш. пал. 80-х гг. у Бел. – з’ява складаная і пакуль што мала вывучаная. Эк-ка знаходзілася яшчэ на здыме і мн. яе супярэчнасці часова згладжваліся. Увод савецкіх вой-ска у Афганістан (79г.) тлумачыся неабходнасцю дапамога паднёваму суседу СССР у яго барацьбе за самастойнае развіццё. Хаця пазней гэта дзеянне было прызнана паліт. памылкай. Паліт. рэжым у гэтыя гады характарызавася абмежаванасцю дэмакратыі, узмац-неннем ролі цэнтра  кіраванні краінай, уселаддзем адной партыі.
57.Асноныя напрамкі сац-эк і пал развіцця Б у 50-60 гг.
Прамысловасць Беларусі  пачатку 50-х гадо дасягнула грунтоных зруха у сваім развіцці.
Была зроблена першая спроба рэфармавання эканомікі  краіне.
Прамысловае буданіцтва  50-я гады вялося ва мовах паскоранай навукова-тэхнічнай рэвалюцыі.
Бы узяты курс на актынае супрацоніцтва навукі з вытворчасцю – вучоныя.
Паспяховае прамысловае буданіцтва  50-я гады дазволіла асвоіць выпуск новых віда прамысловай прадукцыі.
Перавод прамысловасці і іншых галін народнай гаспадаркі на новы тэхнічны зровень ажыццяляся марудна.
Больш выразна спроба рэфармаваць кіраванне эканомікай праявілася  50-я гады  сельскай гаспадарцы.
Прычынай адставання сельскай гаспадаркі перш за сё была эканамічная палітыка, якую праводзіла савецкае кіраніцтва.
У 50-я гады  краіне знікла новая эканамічная сітуацыя. Сутнасць яе  наступным: значна павялічыліся маштабы савецкай эканомікі, змянілася якасць эканомікі  сувязі з навукова-тэхнічнай рэвалюцыяй.
Разгарнулася другая спроба рэфармавання кіравання эканомікай.
Спачатку рэформы далі дастаткова высокія вынікі.
Між тым, рэформа як бы прыпынілася пасярэдзіне, на зроні прадпрыемства: яна не дайшла да кожнага рабочага месца, але не закранула і верхні эшалон кіравання.
Павелічэнне дзяржаных асігнавання на патрэбы сельскай гаспадаркі, а таксама выкарыстанне ласных сродка дазволілі калгасам і сагасам ажыццявіць шырокую праграму буданіцтва вытворчых памяшкання.
У маштабах СССР развіццё сельскай гаспадаркі Беларусі выглядала нядрэнна.
У пасляваенныя гады  СССР і БССР заховалася палітычная сістэма, якая склалася  20–30-я гады і была замацавана  Канстытуцыі.
Першым крокам у вяртанні да мірнага жыцця былі выбары  Вярхоны Савет БССР і мясцовыя Саветы рэспублікі.
Але  пасляваенныя гады новая хваля рэпрэсій прыйшла на Беларусь – чарговыя арышты, дэпартацыі людзей на спецпасяленні і ссылку.
Вострай была палітычная сітуацыя  заходніх абласцях Беларусі. Тут прадожылі зброеную барацьбу супраць савецкай лады групы асоб, якія супрацонічалі  час акупацыі з фашыстамі.
Аднак складаная сітуацыя была не толькі  заходніх раёнах. Зладзейска-грабежніцкія банды і групы дзейнічалі на сёй тэрыторыі рэспублікі.
Ліквідацыя крымінальных банд была завершана  1948 г.
Былі зроблены некаторыя намаганні па дасканаленню палітычнай сістэмы.
Працэс адналення грамадства, які разгарнуся  50-я гады, востра паставі задачу выпрацокі стратэгічнага курсу.
Эканамічныя рэформы 60-х гг. таксама патрабавалі дэмакратычных змен у жыцці грамадства. Толькі яны не наступілі.
З сярэдзіны 50-х гадо неаднаразова рабіліся спробы павялічыць ролю Савета у кіраванні дзяржавай і грамадствам.
Аднак рэальная лада знаходзілася  руках партыйных камітэта.
58.Развиццё прамысл, трансп и сувязи Б 70-80гг.
В строй действующих было введено свыше 170 промыш-х предпр-й. Росло пр-во пр-ции. Возрос технический уровень пр-ва. Осущ-лись общесо-юзные комплексные программы по техническому переоснащению промыш-сти. Пр-ция промыш-ти увелич в 3 раза. Валовый общественный продукт возрос в 2,5 раза, нац дох – более чем в 2,5 раза. Эффект-сть народного хоз-ва во многом зависит от работы транспорта и связи. Разв-ся ж/д-ый, автомобильн, трубопроводный, речной и воздушн транспорт. Развив городской трансп. Грузооборот и перевозки пассажиров речным и воздуш трансп республики возрос в 2,5-3 раза. Быстро развив-ся трубопроводн транспорт, общая протяжённость его возрасла с 2 тыс км почти до 3 тыс км. Расширилась сеть телефонной и радиосвязи. К нач 90-х гг резко снизились темпы эк роста. Очередной попыткой реформир-я эк-ки в 1979г стало постановление ЦК КПСС и СМ СССР «Об улучшении планирования и усилении воздействия хоз-го мех-зма на повышение эффект-ти произв-ва и кач-ва труда». В этом постановлении новым было введение нормативов, кот-ми д.б. руко-водствов-ся предприятия. Снижение темпов роста нац дох, прод-ции промыш-ти и производит-сти труда свидет о том, что в эк-ке СССР слож-ся ме-ханизм торможения, осн причинами кот явл: *производств-е отнош-я не только отстали от раз-вития производит-х сил, но и полностью себя исче-рпали. * полит отнош-я негативно влияли на эк-ку., *нежелание полит руков-ва страны проводить радикальные реформы. *хоз механизм превратился в тормоз на пути развития производит-х сил.
57-58.Сац.-эк. развіццё БССР у 1956-1985гг., спробы рэформа
Для сац.-эк. развіцця Бел. гэтага перыяду хар-ны 2 асаблівасці: спробы рэфарміравання эк. с-мы краіны  50-60-я гг. і паступовае запавольванне тэмпа сац.-эк. развіцця  70-80-я гг. Прамысловасць Бел. дасягнула значных поспеха. Было пабудавана 150 буйных прад-прыемства. Да сяр. 50-х гг. бы дасягнуты высокі з-ровень механізацыі торфаздабычы. Была зроблена спроба рэфарміравання эк-кі  краіне. Бы вызначаны пераход да пашырэння тэхнічнага прагрэсу  вытвор-часці. Прамысл. буданіцтва вялося ва мовах паско-ранай НТР.Абналяліся і мадэрнізаваліся вытворчыя фонды, удасканальвалася тэхнічнае аснашчэнне, ста-рая тэхніка замянялася новай. У выніку у 60г. агульны аб’ём прад-цыі прамысловасці БССР павялічыся. Бы узяты курс на актынае супрацоніцтва навукі з вытворчасцю. У св. развіцці прамысл-ць Бел. абапіра-лася на індустрыяльную магутнасць усёй краіны. З ро-зных гарадо Расіі рэсп. атрымлівала розныя віды аб-сталявання і машын. Вял. дапамогу кадрамі аказвалі се саюзныя рэспублікі.Паспяховае прамысл. будані-цтва  50-я гг. дазволіла асвоіць выпуск новых віда прад-цыі. У выніку кап. буданіцтва і тэхнічнага пера-збраення прамысл-ці і транспарту адбыся колькас-ны і якасны рост раб. класа. Ва сіх галінах перваж-ным заставалася экстэнсінае развіццё. Больш выраз-на спробы рэфарміраваць кіраванне эк-кай праявілася  50-я гг.  с/г. Тут сітуацыя заставалася складанай, таму што асн. сродкі і рэсурсы накіроваліся на адна-ленне цяжкай прамысл-ці, іншых галін нар. гаспадар-кі. Сур’ёзныя недахопы меліся  кіраніцтве калгасамі і сагасамі. У к.55г. налічвалася 650 сельскіх электра-станцый, узраслі вытворчыя сілы с/г. У 57г. была ве-дзена тэрытарыяльная с-ма кіравання эк-кай – са-гасы. Усё гэта рабілася, каб наблізіць кіраніцтва да вытворчасці. У такіх умовах у 65г. была зроблена 2-я спроба рэфарміравання кіравання эк-кай. Гэта рэфор-ма уключыла пераход ад тэрытарыяльных прынцыпа кіравання да галіновых. 60-80-я гг. з’ял. часам стана-лення і развіцця хім., горнахім. і нафтаперапрацо-чай прамысл-ці  Бел. 50-80-я гг. – час буйнага развіц-ця радыётэхнічнай і радыёэлектроннай прамысл-ці, прадпрыемства абароннага комплексу. У 60-80-я гг. разгарнуліся шырокія меліярацыйныя работы. Вял. роля  сац. палітыцы адводзілася грамадскім фондам спажывання. Сур’ёзныя змены адбыліся  сферы бы-тавога абслуговання насельніцтва. Шырока вялося жыллёвае буданіцтва. Адбывася рост насельніцтва. Павялічвалася сяр. працягласць жыцця. Хуткі рост ра-бочых і служачых. На сац. стан-шча грамадства непас-рэдны плы аказвае экалогія. Увесь пасляваенны перыяд у рэсп. вялося інтэнсінае кап. буданіцтва, нарошчваліся вытворчыя магутнасці, прамысл-ць і с/г  асн. працавалі з нядрэннымі вынікамі.
58. Асаблівасці сац-эк і пал развіцця Б 70-сяр 80-х ггХХ ст.
Нягледзячы на высокія паказчыкі росту прамысловай вытворчасці, з першай паловы 70-х гадо паралельна існавалі і змацняліся негатыныя з’явы – адставанне тэмпа паскарэння навукова-тэхнічнага прагрэсу і каранення  вытворчасць дасягнення навукі і тэхнікі.
Павелічэнне дзяржаных асігнавання на патрэбы сельскай гаспадаркі, а таксама выкарыстанне ласных сродка дазволілі калгасам і сагасам ажыццявіць шырокую праграму буданіцтва вытворчых памяшкання.
Эканоміка Беларусі была часткай агульнагаспадарчага комплексу СССР.
Вынікам развіцця эканомікі БССР да сярэдзіны 80-х гадо з’явілася стварэнне буйнога тэрытарыяльна-галіновага прамысловага комплексу.
Мы бачым, што весь пасляваенны перыяд, у тым ліку і  70-я – першай палове 80-х гг., у рэспубліцы вялося інтэнсінае капітальнае буданіцтва, нарошчваліся вытворчыя магутнасці.
Аднак нельга не лічыцца з тым фактам, што  эканамічным развіцці краіны і нашай рэспублікі  першай палове 80-х гг. сталі відавочнымі негатыныя з’явы. Гэта перш-наперш зніжэнне тэмпа эканамічнага росту. Не далося забяспечыць у понай меры выхад народнай гаспадаркі БССР, як і СССР у цэлым, на якасна новы навукова-тэхнічны і арганізацыйна-эканамічны зровень. Рэспубліка не дабілася рашучага зруху  інтэнсіфікацыі вытворчасці. Не адбылося значнага паляпшэння якасці вырабленай прадукцыі. Значна складнілася экалагічная сітуацыя  выніку бурнага індустрыяльнага развіцця і недаацэнкі прыродаахоных мер, недахопа у ахове здароя і г.д. Усё гэта выклікала сур’ёзную заклапочанасць у грамадстве. Мацней і мацней раздаваліся галасы аб неабходнасці перамен.
З другой паловы 70-х гадо канцэпцыя пабудовы камунізму атрымала працяг у канцэпцыі развітога сацыялістычнага грамадства.
З сярэдзіны 50-х гадо неаднаразова рабіліся спробы павялічыць ролю Савета у кіраванні дзяржавай і грамадствам.
Аднак рэальная лада знаходзілася  руках партыйных камітэта. І наогул сё грамадска-палітычнае жыццё было строга рэгламентавана і цэнтралізавана.
Кіруючай сілай беларускага грамадства з’ялялася Кампартыя Беларусі. Яе колькасць павялічылася з 48,2 тыс. камуніста у 1946 г. да 688 тыс. у 1985 г.
Важную ролю  палітычнай структуры і жыцці грамадства ігралі грамадскія арганізацыі – гэта перш-наперш прафсаюзы.
Усплеск грамадскай актынасці бы звязаны з абмеркаваннем і прыняццем Канстытуцыі СССР 1977 г. і Канстытуцыі БССР 1978 г. Іх вартасцю была арыентаванасць на абарону сацыяльных гарантый людзей.
59.Нарастанне крызисных зъяу у СССР и БССР. Курс на перабудову.
На пач. 70х гг. назир дэфецыт прац. Рэс. Забяспеч тэмп росту прадукцыи шляхам пабудовы нов прадпр-вау. У вын. Распыленасць капит. Укладанняу. Рацее незакончан. Буд-ва. Назир-ца урбанизацыя. с\г мела мала прадукцыи. Брэжнеу прадае нафту зша и канадзе. А у их закупае прад-цыю, якая магла б вырошчвацца и дома. У с\г асваенне новых зямель. Ураджайнасць низкая. У 2й пал. 70х гг. пабудаваны 10-ки новых прадпр-вау (жлоб. Фабр. Штучн. Футра, жлоб. Металлург. Камбинат, слон. Камвольна-прадз. Фабр) Але разам з тым зниж-ца асн. Экан. Паказчыки. У 1982 прырост нац. Дах. Паменш. На 3,5% у пар. З 1960. Мех-мы затратныя. На пач. 1970 кам.-адм. М-ды Кир-ва узмацн-ца у пр-ци и с\г. На липеньс пленуме (1970) ЦК КПСС –задача узмацниць кантроль за фин-гасп дзейнасцю. У вын. Узрастае колькасць стратных гаспадарак ( Гом., Минск., Вицебск., Гродн.) Вяскоуцы страцили пачуцце гаспадара на зямли. Адб. Милиярацыя. 1-я 3-5гг.-станоучая зъява. Потым пачалися сухавеи, верхни урадж. слой зносицца. У вын. неураджаи. У 1983г Брэжнеу памер. Пасля – Андропау. У нашых зямель были вяликия дауги. Выд. Пастанова, па якой дауги списывалися за кошт нафты. З к 80х гг. у Бел. назир-ца крызис зъявы (недапастаука сыравины, камплектуючых з инш. р-нау СССР). У вын.-прастои. Расце инфляцыя.Уводз. талоны. Ускладняе стан-шча у 1г.24хвил. 26крас.1986г. аварыя на ЧАЭС. На Бел. 70% рад-дау. 1700 грамадзян стали инвал. Экан урон-32гадавы бюджэт (235млрд дол.ЗША).
59.Палітыка перабудовы  СССР і яе вынікі. Абвяшчэнне сувірынітэта Беларусі.
У сярэдзіне 80-х гадо Савецкі Саюз апынуся перад шэрагам праблем сацыяльна-эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця.
Аднак тагачасная нерэфарміраваная эканоміка СССР аказалася недастаткова спрымальнай да новых ідэй, дасягнення навукі і тэхнікі.
Перабудову прадугледжвалася праводзіць у рамках сацыялістычнага выбару, сацыялістычных ідэала і каштонасцей.
Для таго каб людзі паверылі  безальтэрнатынасць перабудовы, ініцыятары яе потай ад народа разглядалі яе як шлях капіталістычнай рэстарацыі  краіне.
Працэс фарміравання палітычнай апазіцыі пачынася з амаль непрыкметнай для кіраніцтва Беларусі з’явы – значнага павелічэння ліку аматарскіх нефармальных аб’яднання і клуба па інтарэсах.
З другой паловы 1987 г. у дзейнасці клуба і арганізацый усё больш і больш пачынаюць праяляцца цэнтралізацыя і палітызацыя.
У 1989 г. ствараецца штаб палітычнай апазіцыі – Беларускі народны фронт. Яго праграма, статут і іншыя дакументы мелі адкрыта антысавецкую і антыкамуністычную накіраванасць.
Апазіцыя робіць спробу абвяржэння тагачаснай канцэпцыі гісторыі Беларусі.
Шматлікія мітынгі і маніфестацыі пракаціліся па гарадах Беларусі вясной 1991 г.
Інертнасць і абыякавасць, баязлівасць і здрадніцтва многіх кіраніко Беларусі, мясцовых партыйных і дзяржаных органа, сілавых структур вялі да гібелі савецкай улады, да капіталістычнай рэстарацыі. Значная частка палітычна актынага насельніцтва падтрымала апазіцыю, другая частка ранадушна заняла нейтральную пазіцыю. КПБ паступова адхілялася ад кіраніцтва грамадствам. Набліжалася развязка. Яна наступіла  жніні 1991 г.
60.Культурнае жыццё БССР у 20-30-я гг ХХ ст. Палітыка беларусізацыі
Беларусізацыя – палітыка афіцыйных улад, якая са-дзейнічала нац.-культурнаму буданіцтву  Бел.  пе-рыяд 1924-29гг. Яна была ажыццяленне той лініі, якую адстойвалі з самага пачатку нац.-дэмакратычныя сілы  КП(б)Б. Беларусізацыя прадугледжвала цэлы комплекс мерапрыемства па адраджэнню бел. нацыі, к-ры, школы, мовы. У гэтыя гады былі праведзены на-ступныя мерапрыемствы. 1) Дзярж. былі абвешчаны 4 мовы – бел., рус., польск. і ярэйская. Адбывася пе-равод навучання  школах пераважна на бел. мову. Часці Чырвонай Арміі, што размяшчаліся  Бел., так-сама пераводзіліся на бел. мову і камплектаваліся бе-ларусамі. Мовай спараводства стала пераважна бел. мова. Наладжвася выпуск газет, часопіса, падруч-ніка і кніг на бел. мове. Было творана выдавецтва “Савецкая Бел.”, адкрыта Бел. дзярж. бтбліятэка. 2) Палітыка беларусізацыі спрыяла ліквідацыі непісь-меннасці дарослага насельніцтва. У 1921г. адгрыся БДУ. Дзейнічалі С/г акадэмія  Горках, Віцебскі ветэ-рынарны інстытут. 3) Пачалося вылучэнне на адказ-ную работу беларуса. 4) Арганізовалася навукова-даследчая дзейнасць па себаковаму навучэнню Бел. У 1922г. бы адкрыты Інстытут бел. к-ры, ператвора-ны  1929г. у Бел. акадэмію навук. Першымі акадэмі-камі сталі Купала, Колас, Жылуновіч. Паспяхова раз-вівалася тэатральнае мастацтва. Пад кіраніцтвам Мі-ровіча адбывалася станаленне Першага Бел. дзярж. тэатра. Тут ставіліся спектакслі “Палінка”, “Тутэй-шыя” па п’есах Купалы. У 20-я гг. ХХст. былі апублі-каваны паэмы “Новая зямля” і “сымон-музыка” Кола-са. Адбывалася станаленне бел. савецкага кіно. Бы створаны першы бел. мастацкі фільм аб грамадзянс-кай вайне “Лясная быль” (рэжысёр – Гарыч). Перыяд бел-цыі аказася вельмі кароткім. Змена паліт. курсу правячымі коламі краіны, звязаная адмовай ад нэпа, прывяла да спынення палітыкі бел-цыі. У 30-я гг. ХХст. развіццё к-ры адбывалася  іншых паліт. умовах. Першымі  нацыянал-дэмакратызме былі аб-вінавачаны Чарвяко, Жылуновіч, Ігнатоскі. Кульмі-нацыяй паклёпніцкай кампаніі стала справа, якая ат-рымала назву “Саюз вызвалення Бел.”. У 1933г. быц-цам за прыналежнасць да яе было асуджана 90 чал-к, гал. чынам работніка к-ры, кавукі, мастацтва. Рэпрэ-сіі працягваліся. У лагерах і турмах загінула больш як 50 пісьменніка, у тым ліку і тыя, хто стая ля выто-ка сучаснай бел. літ-ры – Гарэцкі, Галубок, Чарот. Але  гэтых умовах бел. к-ра працягвала развівацца. Была ліквідавана непісьменнасць, уведзена сеагуль-нае і абавязковае пачатковае, а затым і сямігадовае на-вучанне. У 1932г. была адкрыта Бел. дзярж. кансерва-торыя. Праз год пача дзейнічаць Бел. тэатр оперы і балета. У 30-я гг. ХХст. былі створаны вядомыя опе-ры Цікоцкага “Міхась Падгорны”, Багатырова “У пу-шчах Палесся”, першы балет Крошнера “Салавей”. Бел. мастакі (Волка, Зайца) пісалі карціны, прысве-чаныя падзеям і сталяванню савецкай улады. Развіц-цё архітэктуры значна змяніла аблічча гарадо. Па праектах Лангбарда былі пабудаваны  Мінску Дом урада, Дом Чырвонай Арміі, Акадэмія навук. Увесь комплекс ператварэння у галіне к-ры, навукі, адука-цыі, літ-ры, мастацтва атрыма назвву “культурнай рэвалюцыі”.
60.Палітыка беларусізацыі  БССР. Яе вынікі.
Пачатак палітыкі беларусізацыі варта аднесці да чэрвеня 1924
З сярэдзіны 1923 г. і да сярэдзіны 1924 г. працэс беларусізацыі прайшо першую фазу, на працягу якой вялася  асноным яе палітычная і ідэалагічная падрыхтока.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа праведзена  1926–1929 гг.
Адным з напрамка нацыянальнай палітыкі з’ялялася беларусізацыя дзяржаных устано, грамадскіх арганізацый, якая мела на мэце вывучэнне супрацонікамі беларускай мовы і перавод на яе справаводства.
У ходзе беларусізацыі вырашалася задача больш актынага вылучэння на кіруючыя пасады прадстаніко карэннага (не толькі беларускага) насельніцтва.
Палітыка беларусізацыі закранула і войска. У 1923–1925 гг. праводзілася ваенная рэформа.
Важным напрамкам беларусізацыі з’ялялася нацыянальна-культурнае буданіцтва.
Шмат што было зроблена  напрамку беларусізацыі  выдавецкай справе.
Значных поспеха у гады правядзення палітыкі беларусізацыі дасягнулі беларуская літаратура, нацыянальны беларускі тэатр, музыка, жывапіс.
Разглядаючы палітыку беларусізацыі  20-я гады, важна адзначыць, што яе ход ме пэныя супярэчнасці і цяжкасці.
Але, нягледзячы на супярэчнасці, цяжкасці і недахопы, палітыка беларусізацыі з’явілася практычнай спробай ва мовах савецкай улады ажыццявіць беларускае нацыянальнае адраджэнне.
61. Развіцце адукацыі, навукі, культуры  20-30-я гг. ХХ ст.
У комплексе праблем культурнага буданіцтва важнае месца займала ліквідацыя непісьменнасці і малапісьменнасці дарослага насельніцтва.
Была створана Рэспубліканская надзвычайная камісія па ліквідацыі непісьменнасці.
Але  канцы 30-х гадо частка дарослага насельніцтва рэспублікі, асабліва на вёсцы і сярод жанчын, яшчэ заставалася неахопленай навучаннем.
Разам з ліквідацыяй непісьменнасці і малапісьменнасці дарослага насельніцтва праводзілася вялікая работа па стварэнні сістэмы народнай адукацыі.
Да сярэдзіны 20-х гадо такая сістэма адукацыі была створана і складалася з наступных частак: 1) дашкольных устано; 2) масавых чатырохгадовых працоных школ; 3) сямігадовых працоных політэхнічных школ; 4) школ сялянскай моладзі; 5) рабфака; 6) тэхнікума; 7) вышэйшых навучальных устано.
Асаблівая вага надавалася вядзенню сеагульнага абавязковага навучання дзяцей.
Значнае развіццё атрымала сярэдняя спецыяльная адукацыя.
Кадры кваліфікаваных рабочых рыхтаваліся  прафесійных школах.
20-я гады сталі часам нараджэння беларускай савецкай навукі.
Вучоныя займаліся даследаваннем рэсурса, праблемы прыкладнога характару.
Праводзіліся даследаванні і  галіне гуманітарных навук.
Развіццё літаратуры і мастацтва адбывалася  складаных умовах.
Беларуская паэзія вітала рэвалюцыю. Для яе характэрны былі аптымізм, дух змагання за новае жыццё. Гэта бы час агульнага духонага здыму, час надзей, веры і мар.
У другой палове 20-х гадо развіццё беларускай савецкай літаратуры адбывалася  вострай барацьбе ідэйна-эстэтычных тэндэнцый, розных літаратурных груповак.
У 30-я гады завяршыся працэс стварэння адзінай пісьменніцкай арганізацыі Беларусі.
У вострай барацьбе розных мастацкіх школ і плыня стваралася беларускае савецкае тэатральнае, музычнае і выяленчае мастацтва.
У сярэдзіне 20-х гадо першыя поспехі былі дасягнуты  развіцці беларускага музычнага мастацтва, у якім усё яшчэ пераважала самадзейная творчасць музычных, харавых і танцавальных калектыва.
Значны крок наперад зрабіла музычнае мастацтва  30-я гады.
Паспяхова развівалася кінамастацтва. Ствараліся дакументальныя і мастацкія фільмы, кінахроніка.
Дасягненні  сферы культурнай дзейнасці сведчаць аб сапрадным ажыццяленні культурнай рэвалюцыі  рэспубліцы.
У 20–30-я гады паспяхова развіваліся жывапіс, скульптура, архітэктура.
20-я гады  гісторыі беларускага жывапісу былі часам збірання творчых сіл, першых спроб засваення новай тэматыкі, актынага каранення мастацтва  жыццё шырокіх пласто народа.
У 30-я гады мастацтва Беларусі збагачалася новымі тэмамі і вобразамі.
Буйной падзеяй у культурным жыцці ста Першы з’езд мастако Беларусі, які адбыся 6 снежня 1938 г. у Мінску.
Багатыя і цікавыя традыцыі мае беларуская графіка.
У 20–30-я гады шэраг манументальных помніка стварылі беларускія скульптары.
У цэлым для прамысловай архітэктуры 20-х гадо характэрна выкарыстанне жалезабетонных і металічных канструкцый.
У канцы 20-х гадо рабіліся спробы распрацаваць тып дома з агульнымі бытавымі элементамі. Такія будынкі атрымалі назву дамо-камун.
Галонымі задачамі архітэктуры Беларусі  перадваенныя пяцігодкі (1933–1941) сталі рэканструкцыя і развіццё гарадо.
Кожны твор архітэктуры яляе сабой спалучэнне трох прынцыпа: функцыянальнасці, трываласці і прыгажосці.
62.Пасляваеннае адналенне Бел. і перараджэнне таталітарызму (1945-55гг.)
У пасляваенныя гады заховалася паліт. с-ма, якая бы-ла замацавана  Канстытуцыі БССР 1937г. Дэмакр. Свабоды існавалі толькі на словах. Працягва існа-ваць сталінскі таталітарны паліт. рэжым. Для яго хар-ны поны (таталітарны)кантроль дзяржавы над жыц-цём грамадзян, адзіная камуністычная ідэалогія, адна-партыйная паліт. с-ма. Па-ранейшаму працягваліся рэ-прэсіі. За гады вайны партыйная арганізацыя рэспуб-лікі панесла вялікія страты. Пасля вызвалення Бел. ад фашыста жыццё партыйнай арганізацыі пачало хутка адналяцца. Ва мовах адсутнасці шматпартыйнасці Кам. Партыя фактычна была не столькі паліт., колькі дзярж. арганізацыяй, якая ажыццяляла ф-цыі закана-дачай і выканачай улады праз выбары св. прадста-ніко у Саветы. У першыя гады пасля вызвалення ад-былося адналенне работы Савета. У 1947г. былі праведзены першыя  пасляваенныя гады выбары  Вярх. Савет БССР, а  1948г. – у мясцовыя Саветы рэ-спублікі. Выбары з’явіліся доказам понай паслухмя-насці мас, іх понай згоды з безуладнцым становіш-чам. Культ. жыццё бел. народа праходзіла  скла-даных умовах. За гады вайны мат.-тэхнічная база аду-кацыі, навукі і к-ры была амаль понасцю знашчана. Не хапала настаніка. Трэбы быо рамантаваць і буда-ваць занава будынкі школ у горадзе і на сяле, наладж-ваць выпуск падручніка і шк. Абсталявання. Няглле-дзячы на складвнасці, вучоба не адкладвалася ні на адзін дзень. А заняткі праводзілі і  зямлянкахз, і на адкрытых пляцоках, часцей без падручніка і пісьмо-вых прылад. Ужо да 1950г. колькасць школ у рэспуб-ліцы перавысіла даваенную. Моцны адбітак на культ. жыццё рэспублікі мела дзярж. ідэалогія, якая вызнача-лася Кам. Партыяй. Лічылася, што насельніцтва, якое пражывала на часова акупіраванай тэр-рыі недастат-кова надзейнае, і таму ЦК партыі  1946г. патрабава узмацніць барацьбу за ідэалагічную чысціню, забяспе-чыць прынцып партыйнасці, г.зн. строгае выкананне партыйных указання у галіне навукі і адукацыі, літ-ры і мастацтва. Укаранялася класавая нецярпімасць і падазронасць, культ Сталіна як вялікага правадыра са-вецкага народа. Адбыліся новыя арышты сярод інтэлі-генцыі па паліт. матывах. Рэпрэсіі зведалі пісьменнікі Грахоскі, Звонак, Прудніка. Тройчы падвяргася арыштам і высылцы вядомы вучоны-гісторык Улаш-чык. У бел. літ-ры і к-ры гэтых гадо гал. тэмай была вайна. З’явіся першы бел. партызанскі раман “Глы-бокая плынь” Шамякіна, закончы раман “Млечны шлях” Чорны, былі напісаны раманы “Мінскі напра-мак” Мележам і “Векапомныя дні” Лыньковым. У тэа-тральным мастацтве з’явіліся п’есы “Заложнікі” Куча-ра, “Канстанцін Заслона” Мазона. Развівалася выя-ленчае мастацтва, аб чым сведчаць карціны Зайцава “Абарона Брэсцкай крэпасці  1941г.”, Волкава “Мінск 3 ліпеня 1944г.” і інш.
64.Зах. Бел. пад уладай Польшчы. Бел. эміграцыя
У 1921г. на Рыжскіх мірных перамовах Польшчы пры дапамозе Антанты далося далучыць да св. дзяржавы зах. частку Бел. (Гродзенскую, усх. паветы Віленскай і зах. Мінскай губерня). Тэр-рыя Зах. Бел. складала 112955км2. Яна была падзелена на 4 ваяводствы: Па-лескае, Віленскае, Навагрудскае і Беластоцкае. У Зах. Бел. пражывала 4,6 млн чал-к, з іх 85% у вёсцы і 15% у горадзе. Пры гэтым беларусы складалі 65%, палякі – 15, ярэі – 11, украінцы – 4, літоцы – 2,5, рускія – 2%. Кіруючыя колы Польшчы разглядалі Зах. Бел. то-лькі як крыніцу таннай сыравіны, раб. Сілы і рынак збыту для польскай прамысловасці. Акрамя гэтага  планах Польшчы ей прызначалася роля ваеннаяга пла-цдарма  выпадку вайны з СССР. Прамысловасць Зах. Бел. пасля войн адналялася павольна, новыя фабрыкі і заводы не будаваліся. Большасць прамысловых прад-прыемства – дробныя фабрыкі і заводы – займаліся пераапрацокай прадукта с/г і некаторых віда мяс-цовай сыравіны. Пераважалі харчовыя і дрэваапрацо-чыя галіны прамысловасці. У выніку пастаяннага ска-рачэння прамысловай вытворчасці, закрыцця фабрык і завода у Зах. Бел. зніжася жыццёвы зровень рабо-чых, з’ял. вялікая армія беспарцоных. Па-драпежні-цку знішчаліся прыродныя багацці Зах. Бел. Напр., з 1921 да 1936г. плошча лясо тут зменшылася больш як на 400тыс. га. Асабліва моцна знішчалася Белавеж-ская пушча. Больш 80% насельніцтва Зах. Бел. займа-лася с/г. У 1921-31гг. польскія лады правялі перапіс насельніцтва краіны для вызначэння яго нац. складу. Згодна з гэтым перапісам, у Зах. Бел. пераважалі паля-кі. На самай справе  1931г. у Зах. Бел. было больш за 77% беларуса, паляка – каля 10%. Робячы махінацыі  час перапісу насельніцтва, польскія лады імкнуліся паказаць св. правы на захопленыя землі, выкараніць у свядомасці бел. народа пачуццё нац. годнасці. Асаблі-ва жорсткія захады рабілі польскія лады па ліквіда-цыі бел. мовы. Тых, хто чыта і піса на бел., а не на польскай мове, пазбалялі выбарчага права. Польскія лады парта праводзілі палітыку выкаранення бел. к-ры. Жорстка праследавалася бел. прэса, закрываліся выдавецтвы, клубы, бібліятэкі, правасланыя цэрквы і г.д. Дзеяча бел. к-ры зневажалі, іх арыштовалі і кі-далі  турмы. Тэрор, масавыя арышты, здзекі і ката-ванні былі звычайнай з’явай у Зах. Бел. Яны з’ял. асн. сродкам зацвярджэння лады і метадам прален-ня полькіх кіруючых кола. Усё гэты выклікала  на-родзе нянавісць да акупанта, уздымала яго на бараць-бу за сац. і нац. вызваленне.
64-65.Заходняя Б у складзе Польшчы (1921-1939 гг.). Беларускі нацыянальна вызваленчы рух.
У выніку савецка-польскай вайны 1919–1920 гг., паводле Рыжскага мірнага дагавора ад 18 сакавіка 1921 г., вялікая частка тэрыторыі Беларусі з насельніцтвам перайшло ва ладанне польскай дзяржавы.
Заходняя Беларусь і яе насельніцтва апынуліся  вельмі цяжкім становішчы.
На заводах і фабрыках працоны дзень працягвася 10–11 гадзін. У сярэднім на аднаго працуючага прыходзілася два беспрацоныя. Людзі згаджаліся на любую работу і любую аплату.
Вельмі цяжка жылося  вёсцы.
Аграрныя ператварэнні вялі да зрастання дыферэнцыяцыі сялян, колькасць бедных жыхаро вёскі пачала няхільна павялічвацца.
Сяляне павінны былі пастаянна выконваць павіннасці.
У пошуках заробка, даведзеныя голадам і ціскам да адчаю, сяляне шукалі выйсця  эміграцыі.
Вядучую ролю  паланізацыі беларускага насельніцтва адыгрывала каталіцкая царква.
У Заходняй Беларусі панава жорсткі палітычны рэжым і паліцэйскі тэрор.
Такім чынам, сацыяльнае, нацыянальнае і палітычнае становішча працоных мас на тэрыторыі Заходняй Беларусі штурхала іх на актыныя антырадавыя дзеянні.
У пачатку і сярэдзіне 20-х гадо сацыяльная і нацыянальная барацьба характарызавалася не толькі эканамічнымі забастокамі і антырадавымі дэманстрацыямі, але і праявамі зброеных выступлення у форме партызанскага руху.
Ва змацненні сацыяльнага і нацыянальна-вызваленчага руху значную ролю адыгралі партыі і арганізацыі камуністычнага і нацыянальна-дэмакратычнага напрамку.
Выдаваліся газеты, якія па прычыне праследавання ладамі часта закрываліся.
У студзені 1927 г. улады пачалі ліквідацыю гуртко і камітэта БСРГ. Па сім краі прайшлі масавыя арышты яе актывіста.
Польскія лады чынілі розныя перашкоды для стварэння сеткі гуртко на месцах, а таксама ажыццялялі жорсткі ціск на перыядычныя выданні.
Важную ролю  грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі адыграла культурна-асветная арганізацыя – Таварыства беларускай школы (ТБШ).
За перыяд свайго існавання (да 1937 г.) ТБШ заваявала вялікую любо насельніцтва Заходняй Беларусі.
Заслуга ТБШ была не толькі  асветніцкай ролі, але і  тым, што яна падрыхтавала і выхавала  вельмі цяжкіх умовах нацыянальнага прыгнёту значную колькасць беларускай творчай інтэлігенцыі.
У канцы 20 – пачатку 30-х гадо адбыліся значныя палітычныя і эканамічныя змены на тэрыторыі Заходняй Беларусі.
65.Заходняя Бел пад уладай Польшчы. Уз'яднанне беларуск
·х зямель.
У адпаведнасц
· з Ржск
·м м
·рным дагаворам пам
·ж сав. Р.
· Польшчай да тэрыторый апошняй был
· далучаны Гродненская, а т. с. значная частка М
·нскай
· В
·ленскай губерняу. Гэтыя тэр. атрымал
· назву Зах. Бел. У Польшчы яны называл
·ся Усходн
·м
· Крэсам
·
· был
· падзелены на 4 ваяводствы: Палескае, Навагрудскае, Беластоцкае
· В
·ленскае. К верасню 1939г. колькасць насельн
·цтва гэтых тэрыторый дасягнула 5 млн чал. Пасля далучэння да Польшчы цяжкае станов
·шча эканом
·к
· бел. губерняу не палепшылася. Прамысловасць аднаулялася марудна
· нават у 1939 г. недасягала узроуню 1913. Адз
·най гал
·най прамысловасц
·, якая набыла значнае, была дрэваапрацоучая. Т. с. атрымала разв
·цце перапрацоука с/г прадукцы
·, асабл
·ва прадукцыя жывелагадоул
·. У гал
·не с/г Зах. Бел. з'яулялася зонай буйнейшага у Еуропе памешчыцкага землеуладання. К 1939г. на хутары было пераселена 43% сялянск
·х гаспадарак. З/п у Зах. Бел. была
·2р. Меньш, чым у Польшчы. С/г рабочыя з/п атрымл
·вали амаль цалкам натурай. Асабл
·ва цяжк
·м было станов
·шча беспрацоуных, большасць з як
·х не атрымл
·вала н
·якай дапамог
·, дрэннае мед. Абслугоуванне
· цяжк
·я умовы жыцця з'улял
·ся прыяынай хвароб
· нов эп
·дэм
·й. З-за цяжкай дол
· дзесятк
· тысяч жыхароу выязжал
· у
·нш кра
·ны на сезон работы ц
· эм
·гравал
·. З 1921 па 1939 колькасць эм
·грантау склала
·130 тыс. чал.
68.Далучэнне Зах. Бел. да БССР
17 верасня 1939г. Чырвоная Армія пачала паход у Зах. Бел. і Зах. Укр. Пераважная больасць польскіх войск, якія знах. тут, здавалася без бою. Толькі асобныя час-ці аказалі супраціленне. Згодна з афіцыйнымі даны-мі, у час паходу  Зах. Бел. і Зах. Укр. загінула 737 і было паранена 1862 салдаты і афіцэры Чырв. Арміі. Большасць насельніцтва Зах. Бел. – рабочыя, сяляне, рамеснікі, працоная інтэлігенцыя сустракалі савецкіх салдат кветкамі, хлебам-соллю. Да 25 верасня 1939г. Чырв. Армія цалкам вызваліла Зах. Бел. Пастала пы-танне аб вызначэнні граніцы паміж Германіяй і СССР. 28 верася 1939г. Германія і СССР падпісалі новы дага-вор “Аб дружбе і граніцы”, паводле якога такая грані-ца была праведзена па так званай “лініі Керзона”, выз-начанай яшчэ  1919г. Вярх. Саветам Антанты як усх. граніца Польшчы. Гэта была этнічная мяжа паміж бе-ларусамі і палякамі. Да дагавора былі прыкладзены два сакрэтныя пратаколы, згодна з якімі  сферу п-лыву СССР былі ключаны дадаткова Літва і Фінлян-дыя. Дагавор з фашысцкай Германіяй “Аб дружбе і граніцы” нанёс вялікі рон міжнар. Атарытэту СССР, дэзарыентава антыфашысцкія сілы  мн. краінах. На вызваленай тэр-рыі Зах. Бел. пачаліся рэвалюцыйныя ператварэнні. У ваяводскіх і павятовых цэнтрах былі створаны часовыя правы, у мястэчках і вёсках – сяля-нскія камітэты. Гэта былі органы нов. Улады. 28-30 кастрычніка 1939г. у Беластоку адбыся Нар. сход Зах. Бел. Па дакладах дэпутата Прытыцкага і Манцэ-віча Нар. сход прыня Дэкларацыі аб дзярж. уладзе і аб уваходжанні Зах. Бел.  склад БССР. Былі прыняты таксама рэзалюцыі аб канфіскацыі памешчыцкіх зя-мель, аб нацыяналізацыі банка і буйной прамыслова-сці. 2 і 12 лістапада 1939г. былі прыняты Законы аб уключэнні Зах. Бел.  склад СССР і з’яднанні яе з БССР. На тэр-рыі Зах. Бел. было творна 5 абоасцей – Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская, Пінская і Беласто-цкая. У зах. абласцях БССР разгарнуліся сац.-эк. пера-тварэнні. Былі нацыяналізаваны прамысл. прадпры-емствы і банкі, пачалося буданіцтва нов. фабрык і за-вода. К к. 1940г. аб’ём валавой прад-цыі павялічыся больш чым у 2 разы. У вёсцы беззямельным і малазя-мельным сялянам было раздадзена звыш 1 млн га зям-лі, якая належала польскім памешчыкам. К сяр. 1940г. у зах. абласцях БССР дзейнічала 430 калгаса, якія аб’ядновалі звыш 23 тыс. сялянскіх гаспадарак. Істотныя зрухі адбыліся  галіне к-ры. У 1940/41 наву-чальным годзе  зах. абласцях БССР працавала 5958 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 120 сярэдніх. У школы дадаткова пайшлі больш чым 100тыс. дзя-цей, якія раней не маглі вучыцца. К пач. 1941г. дзейні-чала 5 інстытута, 12 тэхнікума, 100 кінатэатра, 92 ДК, 220 бібліятэк. Такім чынам, з уз’яднаннем з БССР зах. вобл. Рэспублікі ключыліся  агульнасаюзны працэс сац.-эк. і культ. развіцця, бы канчаткова пак-ладзены канец падзелу Бел. Не абышлося і без рэпрэ-сій. У лютым 1940г. ва сх. Раёны СССР былі выселе-ны памешчыкі, капіталісты, чынонікі, частка кула-ко. Усяго разам з сем’ямі было рэпрэсіравана больш за 100 тыс. чал-к.
69.Пачатак ВАВ. Акупацыйны рэжым на Бел.
22 чэрвеня 1941г. фашысцкая Германія, парушышы пакт аб ненападзенні, вераломна варвалася  межы СССР. На тэр-рыі Бл. Разгарнуліся абарончыя баі. У адпаведнасці з планам маланкавай вайны (план Барба-роса) гал. удар па маскоскім накірунку нанасіла гру-па армій “Цэнтр”. Яна мела мэту знішчэння  прыгра-нічных баях войска Зах. асобнай ваеннай акругі. Няг-ледзячы на надзвычайнае цяжкае стан-шча, знаходзя-чыся іншы раз у акружэнні працініка, савецкія воіны аказвалі адчаяннае супраціленне, праялялі стой-касць і мужнасць. За тыдзень баё каля батальёна гіт-лераца знішчылі байцы пагранічнай заставы лейтэ-нанта Кіжаватага, што знах. у зах. чыстцы Брэсцкай крэпасці. Гераічна трымаліся абаронцы Брэсцкай крэ-пасці. Штаб абароны значалілі капітан Зубачо і ка-місар Фамін. Кіраніком абароны ста маёр Гарыла. Абаронцы крэпасці пратрымаліся каля месяца, хаця па планах фашыста на захоп крэпасці адводзілася нека-лькі гадзін. Ужо  першыя гадзіны вайны разгарнуліся паветраныя баі  небе Бел. Каля Радашковіча здзейс-нілі гераічны подзвіг камандзір эскадрыллі, уражэнец Бел., капітан Гастэла і члены яго экіпажа. Са згоды экіпажа камандзір накірава палаючы самалёт на гру-пу нямецкіх танка і атамашын. Пры абароне Гомеля здзейсні св. першы паветраны таран лётчык Козан – адзіны  свеце лётчык, які зрабі 3 тараны і застася  жывых. Нягледзячы на партае супраціленне Чырв. Арміі, фашысцкія войскі, маючы велізарную эк. ваен-ную перавагу, хутка рухаліся  глыб тэр-рыі БССР. На сёмы дзень вайны бы захоплены Мінск. Надзвычай напружаны хар-р насілі баі  раёне Магілёва. Абарона горада працягвалася 23 дні. 14 ліпеня 1914г. пад Ор-шай упершыню савецкімі войскамі у абарончых баях была выкарыстана рэактыная артылерыя – будучыя знакамітыя “кацюшы”. Да канца лета 1941г. уся тэр-рыя Бел. была захоплена ворагам. На захопленай тэр-рыі Бел. акупанты водзілі “новы парадак”, накірава-ны на ліквідацыю савецкага ладу, эксплуатацыю нац. багацця і рэсурса, прыгнечанне і знішчэнне людзей. Адносіны аорага да беларуса вызначаны  плане “Ост”. Згодна з ім прадугледжвалася 75% рускіх, бе-ларуса, украінца фізічна знішчыць, а астатнія 25% ператварыць у рабо. Што ж датычылася цыгана і я-рэя, якія таксама жылі  Бел., дык іх чакала плнае знішчэнне. Намеснікам Гітлера  Бел. ста галяйтэр Вільгельм Кубе. З мэтай планавага знішчэння савецкіх людзей у Бел. было створана больш за 260 лагера смерці, адзін з іх каля в.Малы Трасцянец. У с-ме лаге-ра фашысцкай Германіі ён займае сумнае 4-е месца па колькасці знішчаных чал-к – 206500. Ярэйскае на-сельніцтва заганялася  спец. Месцы пражывання – гета. Усяго іх у Бел. было 70. У Мінскім гета і лагеры смерці “Малы Трасцянец” загінула каля 100 тыс. ярэ-я. Гітлерацы знашчалі ваеннапалонных і мірнае бел. насельніцтва. За час акупацыі пад выглядам барацьбы супраць партызан яны правялі больш за 140 карных экспедыцый. Разам з жыхарамі фашысты спалілі 619 вёсак. Назва “Хатынь” стала сімвалам трагедыі бел. народа  гады вайны. Савецкіх людзей насільна выво-зілі на катаржныя работы  Германію. Было вывезена каля 380 тыс. чал-к. Тых, хто хіляся ад адпракі  Германію, расстрэльвалі. Свой “новы парадак” акупа-нты водзілі жорстка. Адказам на яго з’явіся масавы антыфашысцкі рух, барацьба партызан і падпольшчы-ка.
68. Уз’яднанне Зах Бел з БССРу 20-я – 30-я гг. Першыя пераутварэнні.
Эканамічны крызіс 1929–1933 гг. надзвычай абвастры міждзяржаныя і нутрыкласавыя супярэчнасці  большасці краін свету.
Пасля заключэння  студзені 1934 г. германска-польскага дагавора  краіне хутчэй пайшла фашызацыя грамадскага жыцця. У красавіку 1935 г. былі прыняты новая канстытуцыя Польшчы і новы выбарчы закон.
Рашаючую ролю  перабудове сяго рэвалюцыйнага руху адыгра VII кангрэс Камінтэрна (1935), які распрацава тактыку барацьбы супраць фашызму і вайны.
Працэс рэалізацыі задачы па стварэнні адзінага фронту барацьбы сіх дэмакратычных сіл супраць фашысцкага наступу праходзі вельмі цяжка і з пераменным поспехам.
Польская сацыялістычная партыя (ППС), створаная  1892 г., стаяла на антысавецкіх і антыкамуністычных пазіцыях.
Значны плы на працоных гарадо і мястэчак Заходняй Беларусі мелі ярэйскія дэмакратычныя арганізацыі.
Асобнае месца займалі беларускія нацыянальныя партыі.
Ва мовах нарастання барацьбы працоных і значных поспеха па стварэнні адзінага народнага фронту  Польшчы, Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне Кампартыя Польшчы і яе састаныя часткі – КПЗБ і КПЗУ – у сакавіку 1938 г. былі распушчаны і перасталі існаваць.
Нягледзячы на такі дар па сацыяльным і нацыянальна-вызваленчым руху  Польшчы, барацьба працоных, хоць і не так інтэнсіна, як раней, усё ж працягвалася аж да 17 верасня 1939 г.
У 1921–1939 гг. заходнебеларускія землі з’яляліся прыдаткам Польшчы. Беларускі народ не мірыся з прыгнечаным становішчам і змагася за сацыяльную і нацыянальную незалежнасць, за з’яднанне з БССР. У 1939 г. здзейснілася мара беларускага народа. Заходняя Беларусь уз’ядналася з БССР.
69.Пачатковы перыяд вялікай айчыннай вайны на тэррыторыі Беларусі.
На тэрыторыі Беларусі наступала самая моцная з трох фашысцкіх груповак вермахта – група армій “Цэнтр”, мешая сваёй канчатковай мэтай захоп Масквы.
У першыя ж гадзіны вайны варожая авіяцыя нанесла дары па ваенных аб’ектах у заходняй прыгранічнай паласе.
У крайне неспрыяльных умовах, несучы цяжкія страты, савецкія пагранічнікі, чырвонаармейцы аказвалі рашучае, самаахвярнае супраціленне. Гераічна трымася гарнізон Брэсцкай крэпасці.
Усімі сіламі войскі Чырвонай Арміі спрабавалі стрымаць наступленне агрэсара.
Нягледзячы на катастрафічнае становішча, савецкія воіны парта супраціляліся, хаця былі выпадкі, і аб гэтым нельга замочваць, панікі, разгубленасці, бязладнага адыходу.
У гэты час хаця і са спазненнем, але бы прыняты шэраг надзвычайных мер па мабілізацыі сіх сіл і сродка краіны на адпор ворагу.
Тры дні ішлі цяжкія абарончыя баі на Бярэзіне. Значны дар бы нанесены гітлерацам пад Оршай. Сур’ёзны контрудар нанеслі нашы войскі  адной з буйнейшых танкавых бітва. Каля тыдня цягнуліся баі за Віцебск.
23 дні (з 4 па 27 ліпеня) савецкія войскі стрымлівалі націск танкавай групы Гудэрыяна на дняпроскіх рубяжах, у раёне Магілёва. Больш месяца ішлі баі за Гомель.
Да пачатку верасня 1941 г. уся тэрыторыя Беларусі, нягледзячы на гераічнае супраціленне часцей Чырвонай Арміі, была акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.
69.Абвастрэнне супярэчнасця паміж вядучымі краінамі свету і пачатак другой сусв. вайны
Сусв. эк. крызіс 1929-33гг. падарва і без таго хіст-кую стабілізацыю міжнар. адносін. Ён парушы сусв. гаспадарчыя сувязі. Паміж вялікімі дзяржавамі рэзка абвастрылася барацьба за рынкі збыту тавара, крыні-цы сыравіны, сферы прылажэння капітала. У 31г. 76 краін закрылі св. рынкі высокімі мытнымі бар’ерамі. Выбухнула гандлёвая вайна, якая дэзарганізавала сусв. гандль і яшчэ больш паглыбіла крызіс. Саперніц-тва на сусв. арэне дасягнула небяспечнай рысы. Кры-зіс пакла пачатак крушэння Версальска-Вашынгтонс-кай с-мы. Герм., спаслашыся на св. цяжкае фінанса-вае стан-шча, дабілася ад іншых зах. краін спачатку адтэрмінокі, а  32г. і адмены рэпарацыйных плаця-жо. Тады ж яна вырвала  іх новую ступку – права на ронасць ва збраеннях. Крызіс садзейніча прыхо-ду фашыста да лады  Германіі. Мажнар. абстано-ка яшчэ больш ускладнілася. Фашысты адразу ж сталі на шлях ліквідацыі Версальскай с-мы. Яны  33г. аб’я-вілі аб выхадзе св. краіны з Лігі Нацый, а  35г. прыс-тупілі да адналення ваеннай авіяцыі, ваенна-марско-га флоту, увялі сеагульны воінскі абавязак і пачалі фарміраванне 500-тысячнай арміі. Вясной 39г. Герм. уводзіць св. войскі  Рэйнскую дэмілітарызаваную зо-ну. Вялікабрытанія і Фр. фармальна выказалі пратэст супраць такіх дзеяння, але ніякіх мер не прымалі. Герм. паступова знішчала Версальскую с-му і перат-варалася  небяспечны ачаг новай вайны. На шлях аг-рэсіі стала Італія. Яна восень 35г. напала на Эфіопію. Ліга Нацый аб’явіла яе агрэсарам і прымяніла супраць яе эк. санкцыі. Аднак яны мелі палавінчаты хар-р. У маі 36г. Італія захапіла Эфіопію і ператварыла яе  св. калонію і  плацдарм для далейшага пранікнення  Афрыку. Мусаліні абвясці Італію імперыяй. Так уз-нік яшчэ адзін ачаг вайны. З др. пал. 30-х гг. пачалося збліжэнне Італіі з Герм. Яны  36-39гг. аказалі дапа-могу мяцежнікам у Іспаніі  іх барацьбе супраць Нар. фронту. Дзякуючы ім тут таксама была станолена фашысцкая дыктатура. Яшчэ адзін ачаг узнік на Далё-кім Усходзе. У 31г. Яп. Акупіравала Маньчжурыю і стварыла там плацдарм для пранікнення  глыб Кітая і агрэсіі супраць СССР і Манголіі. Яна груба парушыла рашэнні Вашынгтонскай канферэнцыі па Кітаю і уш-чаміла тут інтарэсы іншых вялікіх дзяржа. Агрэсары на міжнар. арэне праялялі ззаемную лаяльнасць, а потым ад лаяльнасці перайшлі да цеснага супрацо-ніцтва. Ужо  кастрычніку 36г. Італія і Герм. падпісалі пратакол аб саюзе. Яны размежавалі сферы плыву на Балканах і  Дунайскім басейне. Так была створана “вось Берлін-Рым”. У лістападзе 36г Герм. і Яп. падпі-салі  Берліне Антыкамінтэрнаскі пакт. Да яго  37г. далучылася Італія, у 39г – Венгрыя, Маньчжу-го і Іс-панія. Удзельнікі гэтага пакта абавязаліся аб’яднаць намаганні з Камінтэрнам, а  выпадку вайны аднаго з бако супраць СССР не рабіць нічога, што аблягчыла б яго стан-шча. Узнік агрэсіны трохвугольнік: Бер-лін-Рым-Токіо.
69-70.Фашысцкі акупацыйны рэжым на тэр Б. У гады ВАВ. Дзеянне бел нацыяналіста і калабарацыяніста.
Тэрыторыя Беларусі, цалкам ці часткова, знаходзілася пад акупацыяй з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г.
Акупацыйны рэжым у Беларусі – гэта сістэма мер, накіраваных на ліквідацыю савецкага грамадска-дзяржанага ладу, рабаванне нацыянальных багацця і рэсурса, зняволенне і знішчэнне беларускага народа.
У адпаведнасці з планам “Барбароса” акупанты знішчылі дзяржанасць беларускага народа і тэрытарыяльную цэласнасць рэспублікі.
Фашысты зацвердзілі бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня” – сімвалы эмігранцкага рада БНР, які супрацоніча з немцамі.
Пры стварэнні фашысцкай акупацыйнай адміністрацыі і паліцэйскіх фарміравання немцы выкарыстовалі беларускіх нацыяналіста.
Уся паната лады належала фашысцкай ваеннай і цывільнай акупацыйнай адміністрацыі.
Генеральны план “Ост” вызнача праграму каланізацыі захопленых тэрыторый, германізацыі, высялення і знішчэння народа Усходняй Еропы.
У межах рэспублікі было арганізавана шмат лагера смерці, гета.
Канцлагеры, турмы, гета дзейнічалі практычна  кожным раёне Беларусі.
Палітыка каланізацыі і генацыду ключала і гвалтоны вываз савецкіх людзей на катаржныя работы  Германію.
За гады акупацыі Беларусі  Германію было вывезена амаль усе тэхнічнае абсталявання.
На гэтых прадпрыемствах рабочыя працавалі  прымусовым парадку, праз абавязковую рэгістрацыю на біржах працы. Працоны дзень дожыся 10–12 гадзін.
Імкнучыся духона заняволіць народ, гітлерацы разрабавалі се навучальныя установы, Беларускі дзяржаны гістарычны музей, Дзяржаную карцінную галерэю, знішчылі тысячы помніка старажытнасці.
Каб раскалоць адзінства беларускага народа, знайсці  яго апору, гітлерацы спрабавалі ствараць нацыяналістычныя арганізацыі.
З дазволу акупанта у чэрвені 1943 г. бы створаны Саюз беларускай моладзі (СБМ), які аб’яднова каля 8 тыс. юнако і дзячат.
У снежні 1943 г. была створана Беларуская цэнтральная рада (БЦР). Рада ставіла мэтай мабілізацыю сіх сіл беларускага народа для знішчэння бальшавізму.
Падпарадкаваныя Радзе ці створаныя ёю мясцовыя арганізацыі і саюзы – Беларуская самапомач, Саюз беларускай моладзі, Беларускае культурнае аб’яднанне, Беларуская краёвая абарона (БКА) і іншыя.
Спроба стварэння беларускай дзяржанасці з дапамогай акупанта не мела рэальнасці.
Такім чынам, у час вайны гітлерацы імкнуліся шырока выкарыстоваць у сваіх мэтах мясцовае насельніцтва, прымушаючы яго супрацонічаць з імі. Гэта з’ява  1953 г. атрымала назву калабарацыя.
У склад белрускіх калабарацыяніста уваходзілі палітычныя сілы, якія знаходзіліся  апазіцыі да камуністычнай партыі і савецкай улады, а таксама тыя асобы, якія свядома пайшлі на службу да фашыста.
73.Партызанскі рух і падполле на Бел.
У ліку першых партызанскіх атрада, што зніклі са-мастойна  самым пач. ВАВ, былі Пінскі атрад пад ка-мандаваннем Каржа. За ліпень-верасень 1941г. у цэнт-ралізаваным парадку  Бел. было сфарміравана звыш 430 партызанскіх атрада і груп, у якіх налічвалася больш за 8 тыс. чал-к. У склад першых атрада і груп увходзілі камуністы і камсамольцы, савецкія і гаспа-дарчыя кіранікі, актывісты, бел. патрыёты, а таксама вайскоцы, што трапілі  акружэнне ці вырваліся з ва-рожага палону. Характэрнай асаблівасцю партызанс-кага руху  1942г. стала вызваленне ад акупанта зна-чных тэр-рый і тварэнне там партызанскіх зон. Пер-шая такая зона знікла  студзені-лютым 1942г. у Кас-трычніцкім раёне Палескай вобл. На яе тэр-рыі размя-шчася партызанскі гарнізон, які налічва 13 атрада і больш за 1300 нар. мсціца. Партызанскія зоны ва-ходзілі  больш буйное аб’яднанне – партызанскі край. Асаблівасцю партызанскага руху  1942г. было і тое, што ён ста больш арганізаваным і эфектыным. Гэтаму спрыяла стварэнне Цэнтральнага штаба парты-занскага руху пры стацы Вярхонага Галонакаман-давання на чале з Панамарэнкам і Бел. штаба парты-занскага руху на чале з Калініным. Пачалося разгорт-ванне масавага партызанскага руху, ствараліся заналь-ныя і абл. Партызанскія злучэнні. У студзені 1942г. партызанскія атрады разграміла нямецкі гарнізон у райцэнтры Капаткевічы. У1943-44гг. з удзелам усіх партызанскіх злучэння былі праведзены аперацыі, якія вайшлі  гісторыю пад назвай “рэйкавая вайна”. Асаблівасцю партызанскай антыфашысцкай барацьбы  зах. раёнах Бел. з’ял. знаходжанне тут адначасова з савецкімі партызанамі ваенных фарміравання поль-скай Арміі Краёвай (акаца) і Арганізацыі кр. нацы-яналіста (анацы). Акацы змагаліся за адналенне Польшчы  межах 1 верасня 1939г., г.зн. з уваходжан-нем у яе склад Зах. Бел. і Зах. Укр. Яны вялі барацьбу на 2 фронты: супраць гітлераца і супраць бальшаві-ко. Анацы змагаліся за самастойную Укр. У 1943-44гг. акацы і анацы вялі баявыя дзеянні супраць партызан і падпольшчыка, а таксама часцей Чырв. Арміі. Вынікам баявой дзейнасці партызан з’ял. тое, што пад іх кантролем знах. 60% акупіраванай тэр-рыі Бел., значная частка якой была цалкам вызвалена ад захопніка.
Адначасова з партызанскай барацьбой разгортвалася падпольная антыфашысцкая дзейнасць у гарадах і ін-шых населеных пунктах. Яшчэ да понай акупацыі  89 раёнах і 4 абл. рэспублікі былі арганізацыйна афор-млены падпольныя партыйныя органы. Эфектына дзейнічалі падпольныя групы Заслонава на Аршанс-кім чыгуначным вузле, Харужай у Віцебску, на чыгу-начнай станцыі Обаль Віцебскай вобл. Мінскае пад-полле, нягледзячы на вялікія страты працягвала дзей-нічаць. У яго складзе змагалася звыш 9 тыс. чал-к, больш чым 1 тыс. камуніста і 2 тыс. камсамольца, праведзена звыш 1500 дыверсій. У ноч на 30 ліпеня 1943г. падпольшчыкі Асіповіч здзейснілі на чыгунач-ным вузле адну з самых буйных дыверсій другой сусв. вайны. Камсамолец Крыловіч падлажы 2 магнітныя міны пад эшалон з гаручым. Пажар працягвася 10 га-дзін. У выніку аперацыі былі понасцю знішчаны 4 эшалоны. Падпольныя групы паспяхова дзейнічалі  Магілёве, Гомелі, Брэсце, Баранавічах, Бабруйску, Ба-рысаве, Полацку, Мазыра і іншых населеных пунктах. Усяго за гады вайны  падпольнай барацьбе дзельні-чала звыш 70 тыс. бел. патрыёта. Разам з партызана-мі і падпольшчыкамі супраць ворага змагалася мясцо-вае насельніцтва.
75.РБ у сусветнай супольнасц
·. Знешняя пал
·тыка.
Пал
·тыка БССР у фарватары пал
·тык
· СССР. Усе пытанн
· трэба было сагласаваць. Станауленне Бел. Як суб'екта м
·жнар. супольнасц
· адбыв. ва умовах неапал
·тычных зменау; былыя сав. Рэсп. самал
·кв
·давал
·ся
· стал
· самост. дзяржавам
·: л
·кв
·дацыя аутарытарн. Рэжымау у Еуропе; аф
·цыйна законч. “Халодн. Вайна”. Рэспубл
·ка заяв
·ла аб гатоунасц
· прытрымл
·в. статута ААН, дэкларацы
· правоу чалавека
· узятых м
·жнародных абязацельствау.
У лютым 1992г. Бел. Дэлегацыя, якая наведала форум па падп
·санню акта па бяспецы
· супрацоун
·цтву у Еуропе. Выведзена ядзерн. Зброя. 1993г.-скарачэнне агульных узбраенняу. 1994г.-РБ прызнал
· 123 кра
·ны, т.е. завязал
· дыпламатычныя знос
·ны. На разв
·цце экан.
· пал
·т. аднос
·н Бел з зах кра
·нам
· у др. Пал. 90-х г. негатыуна пауплывал
· разыходжанн
· у поглядах урадау некат. кра
·н
· м
·жнар. арган
·зацый на крыз
·с у Бел. У студзен
· 1997г РБ пазбаулена статуса спецыяльна запрошан. кра
·ны Парламент асамбле
· Савета Еуропы. Прэтэнз
·
·
· рашэнн
· ПАСЭ расцэнены к
·раун
·цтвам нашай кра
·ны як спробы адкрыт. умяшальн
·цтва ва унутр. справы кра
·ны. У спрэчных пытаннях Бел. даводз
·ла св. дзеянн
·.
На 2005г. Бел. Завязала дыпламат. знос
·ны з 153 кра
·ны. Асн. нак
·рунак Бел у бок Усходу. А наогул вядзе шматвектарн. пал
·тыку.
75. Беларусь на міжнароднай арэне  40-80-ыя гг. Прадстаніцтва БССР у ААН.
Кан.лістап. – пач.снежня 1943г. – Тыгеранская канферэнцыя(пастала пыт.аб стварэнні арганіз. ААН як “Ліга Нацый”(не магла выраш.глабальн.праблем),каб мела вялікія панамоцтвы, замацавала новае дзяленне свету пасля II сусв.вайны,была гарантам міру і бяспекі). ЗША–Рузвельд, Англія-Чэрчэль,Расія-Сталін(ад Бел.прысутніча Андр.Андр.Грамыка, ен прапанава уваход 7 сав. рэспубл.,Рузвельд і Чэрчыль былі супраць(“Трэба каб было некалькі замежных пасольств у кожн. рэспубл.), Сталін перагледзе Канстыт.1936г., ствары Мін.Замежных Спра)
Кан.жніня 1944г.БССР вяла перамовы з Польшчай(усе пыт.абгрунтоваліся з Масквой). 28 жніня 1944г. канфер. па ствар ААН у г.Думбардан-Оксе, ЗША (кір-к дэлегацыі Грамыка прапанав.уключ.у ААН 16 рэсп. ). Люты 1945 – Крымская(Ялцінская) канферэнцыя (Рузвельд, Чэрчэль,Сталін). Вырашана: не больш 2-3 рэсп. прыняць у ААН, стварэнне пастаянна дзеючай камісіі(для падрыхтокі апошняй канферэнцыі). 28 красавіка 1945г. у г.Сан-Францыска адбыл.апошняя канфер.аб ствар.ААН(ад СССР запрошана РСФСР, але БССР і УССР прыхалі без запроса, пасталена пыт.аб уключэніі БССР і УССР,большасць краін падтрымала – за вялікі уклад у перамогу над фашысцкімі дзярж.).БССР прадсталялі Кісялё,Жэбрако-журналіст,Перца-гісторык,Байдуко,Шмыга.Засядалі да 26чэрвеня1945.
1946-БССР падпісала рэзалюцыю “Аб выдачы і пакаранні ваенных злачынца”. 1948 – БССР уступ.у сусв.арганіз.працы. 1954 - БССР уступ. у міжнар. арган.па справах адукацыі, культуры, навукі(ЮНЭСКА).У 80-я гг. міжнар. дзейнасць праходзіла у рэчыа СССР: Варшаскі дагавор (АВД) (1955), Савет Эканам. Узаемадапам. (СЭУ,1949). Пагадненне “Аб раззбраенні” (1959), “Аб нераспасюдзванні ядзернай зброі” (1963), “Акт аб бяспецы і скпрацоніцтве” (Хельсінкі,Фін.,1975)
76.Распад СССР і тварэнне СНГ. Грамадска-палітычнае жыццё незалежнай Беларусі (1991-1996 гг.).
Сак. 1991 г. – рэферэндум па праблеме захав. СССР. (Не прымалі удзел. Латв., Літ., Эст., Груз., Арм., Малдаск. рэсп.). 57% за захаванне, 43% - супраць захав. (значна павяліч. правы і панамоцтвы 9 рэсп.-удзельн. Распад паскор. падзеі: 18 жн. 1991 г. Янае (віцапрэзід.), Пала (прэм’ерміністр), Пуга (мін. унутр. спра), Кручко (старш. КДБ) абвясцілі аб хвар. Гарбачова і перах. улады у іх рукі. У БССР Маг., Гродз., Брэсцск. абкамы падтрымалі, Мін. гар. кам. нар. дэпут. – асудзі. Ельцын выда загад аб забар. дзецн. КПСС. 25 жн. 1991 – Вярх. савет (старшыня – Шушкевіч, зам. - Дзіменьцій) выда закон. “Аб дзярж. сувірэнітэце БССР (пераіменав. у РБ, герб, сцяг). 8 снежня 1991 – распад СССР, стварэнне СНД (Белав. пучша, рэзідэнцыя Віскулі, прымалі удзел: Ельцын (РФ), Шушкевіч, Кебіч (РБ), Крачук (Укр.)). 25 сн. 1991 г. Гарбачо падпіс. указ аб спыненні ім функцыі прэзід. СССР.
15 сакав. 1994 г. – прынята Канстытуцыя РБ (30 сакав. зацвержана). 1995 г. рэферэндум (аб прын. нвых: герба, сцяга, і руск. мовы як 2-ой дзярж.). 1996 г. – рэферэндум аб смаротнай казні, працяг панамоцтва прэзід.
Ліпень 1994 г. – выбары прэзід. РБ (кандыдаты – Шушкевіч, Дубко, Пазняк, Новіка, Кебіч, Лукашэнка).
76.Абвастрэнне эканамічнага і палітычнага крызіса  СССР у ІІ пал. 80-х гг., асаблівасці яго праялення на Беларусі.
Наспяванне крыз.з’я у экан. БССР пачалося пазней (1992) , чым у інш.сав.рэсп. (1989): падзенне тэпа росту вытворч. і пагарш. яе асн.эканам. паказчыка (гэта азнач., што цэнтраліз. дзярж. эканом. вычарпала сябе, неабходна карэнныя ператварэнні у эканом.); шляхо выхаду не было распрацавана(“зверху” – аміністрац. метад кіравання, “знізу” – самакіраванне на месцах. 1986 – 1990 – гэта 12-я 5-годка. На XXX з’ездзе КПБ прадугледжвал. выкарыстанне інтэнсіных шляхо разв. эканомікі (выкарыст. дасягнення навукі і тэхн. – праграма “інтэнсіфікацыя”). Пераход ад цэнтралізав. каманднай сіст. да дэмакрат., заснаваны на эканамічн. метадах. Перавод галін народн. гаспадаркі на поны гаспадарчы разлік і самафінансав. Праблемы эканам. ператварэння: нізкая якасць і надзейн. прадукцыі, неканкурэнтназдольнасць на міравым рынку. У ІІ пал. 80-х гг. – пач. пераарыентацыі з цяжкай прамысл. на выпуск тав. народн. спажыв. Эканам. станов. Бел. пагоршылася у сувязі з аварыяй на ЧЭС 26.04.1986. Бел. у паран. з інш.рэсп.мела лепшыя паказчыкі гасп.развіцця. Многія тавары па сваёй якасці адпавяд. ці былі блізкімі сусв.узроню (у 80-я гг. экспарт прадукц. БССР павяліч.) У 1985 прадукцыя 300 бел. прадпрыемств. была уцягнута у міжнар. гандаль (больш за 100 краін). Больш.частка накір. членам СЭУ, 10% - Афрыка, Азія, Лац.Амерыка; 20% - на развіт. капітал. краіны. Шмат спецыяліста выязжала на дапамогу інш. краінам (Пн. Афрыка).
76.Распад СССР і стварэнн РБ
8 снежня 91г. у Белавежскай пушчы кіранікі Расіі, Бел. і Укр, ігнаруючы волю св. народа,якая была вы-казана на агульнасаюзным рэферэндуме дэнансавалі дагавор 1922г. аб утврэнні СССР і тым самым разбу-рылі вялікую і магутную дзяржаву. Гэты дзярж. пера-варот бы здзейснены са згоды прэзідэнта СССР Гар-бачова. На руінах СССР утв. СНД.
Яшчэ да распаду СССР 27 ліпеня 90г. сесія Вярхона-га Савета БССР прыняла дэкларацыю аб дзярж. суве-рэнітэце БССР. Было абвешчана вяршэнства на тэр-рыі рэсп. Канстытуцыі БССР і яе закона. Гэтым бы пакладзены пачатак шляху да дзярж. суверэнітэту. Дзярж. пераварот у Маскве у 91г. узмацні цэнтра-бежныя тэндэнцыі. Нечарговая сесія Вярхонага Саве-та БССР  жніні гэтага года прыняла пастанову аб за-беспячэнні паліт. і эк. самастойнасці БССР і закон аб наданні статуса канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхонага Савета БССР аб дзярж .суверэнітэце рэсп. У гісторыі Бел. пачася этап незалежнай дзяржавы. Адбылася замена назвы рэсп. і дзярж. сімволікі. 19 ве-расня 91г. нечарговая сесія Вярхонага Савета БССР прыняла рашэнне аб тым, каб БССР надалей называць РБ, дзярж сімваламі РБ сталі бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня”. Пасля абвяшчэння незалежнасці Бел. пачалася работа па фарміраванню органа дзярж. кіра-вання. Былі створаны Узброеныя сілы. Арганізаваны мытная служба, новая банкаская с-ма, камітэты па кі-раванню дзярж. маёмасцю і па знешніх эк. сувязях. Удасканальвалася стр-ра органа дзярж. улады і кара-вання  цэнтры і на месцах.
77.Стварэнне прэзідэнцкай с-мы паліт. улады
15 сакавіка 1994г. была прынята Канстытуцыя (Асн. Закон) РБ. Ёю наша дзяржава абвяшчалася прэзідэнц-кай рэспублікай. Першым прэзідэнтам РБ бы выбра-ны А.Р.Лукашэнка. 10 ліпеня 1994г., у другім туры га-ласавання, за яго аддалі галасы 4,2 млн чал-к, звыш 80% грамадзян, якія прыйшлі на выбарчыя часткі. Перадвыбарная праграма Прэзідэнта ключала  сябе забеспячэнне суверэнітэту, эк. і паліт. стабільнасці краіны, правядзенне курсу на рэфармаванне грамадст-ва, барацьбу з карупцыяй і злачыннасць, паляпшэнне мат. дабрабыту народа. Па ініцыятыве Прэзідэнта Лу-кашэнкі і  адпаведнасці з яго перадвыбарнай плат-формай 14 мая 1995г. бы праведзены рэспубліканскі рэферэндум. Большасць прыняшых удзел у галаса-ванні пагадзіліся з наданнем рус. мове ронага статусу з бел. і падтрымала прапанову аб устаналенні новых Дзярж. сцяга і Дзярж. герба РБ. Народ падтрыма так-сама дзеянні Прэзідэнта, накіраваныя на эк. інтэгра-цыю з РФ. Паліт. апазіцыя (у рэспубліцы больш за 1000 паліт. партый і грамадскіх аб’яднання, некато-рыя з іх апазіцыйна настроены да афіцыйнай улады), частка дэпутата Вярхонага Савета і члена Кансты-туцыйнага Суда РБ выступілі супраць курсу, абранага Лукашэнкам і большасцю бел. народа. Яны стараліся навязаць грамадству паліт. курс, зарыентаваны на бе-зуладдзе, хаос, безадказнасць, дзікую грабежніцкую “прыхватызацыю”, узбагачэнне ценявых стр-р і рас-цягванне нац. багацця па прыватных кватэрах, арыен-тацыю знешняй палітыкі на Захад і адказ ад саюза Бел. з Расіяй і іншымі краінамі СНД, далейшае зні-жэнне зроню жыцця народа. Паліт. напружанасць у грамадстве змацнілася. У гэтых умовах Прэзідэгт РБ Лукашэнка прапанава правесці рэферэндум па пы-танню прыняцця новай рэдакцыі Канстытуцыі і па не-каторых іншых пытаннях, якія вызначалі далейшы лёс дзяржавы. Рэферэндум адбыся 24 лістапада 1996г. За прыняцце Канстытуцыі РБ са змяненнямі і дапаненн-ямі прагаласавалі больш за 70% грамадзян, унесеных у спісы для галасавання. У той жа час за прыняцце Канстытуцыі РБ 1994г. са змяненнямі і дапаненнямі, прапанаванымі апазіцыяй, прагаласавалі толькі каля 8% выбаршчыка. На рэферэндуме народ Бел. падтры-ма таксама прапанову аб перанясенні Дня незалеж-насці РБ на 3 ліпеня, выказася супраць свабоднай, без абмежавання, куплі і продажу зямлі, супраць ад-мены смяротнай кары  дзяржаве. У адпаведнасці з новай рэдакцыяй Канстытуцыі РБ замест аднапалатна-га Вярхонага Савета бы сфарміраваны двухпалатны Нац. сход. Ён складаецца з Палаты прадстаніко і Савета Рэспублікі. Новая рэдакцыя Канстытуцыі па-шырала правы і панамоцтвы Савета Міністра, змя-ніла парадак прызначэння асоб на некаторыя дзярж. пасады. Значна пашыраліся правы і свабоды грама-дзян.
77-78.Абвяшч РБ. праблемы фармир-ня эк-ки незалежнай дзяржавы.
Адлик часу рэформ на Б пач-ца з 13 кастрычн 1990 г. кали вярхоуны савет прыняу урадавую праграму пераходу да рыначн эк-ки дзе была аб*яулена, што Б-сь будуе нацыянальную самастойную эк-ку. У 1991 г Б стала самастойна вырашаць эк-ыя пытан-ни. Пасля дэвансацыи саюзнага дагавору и утварэння саюза незалежн дзяржау, унитарная гас-ка СССР ператв-ца у межнародную эк-ю сис-му. Гэты факт патрабавау новых падыходау памиж былыми саюз-ми рэспуб-ми у сферы грашова-крэдытнай, гандлёвай и мэтнай палитыки. Были прыняты дзяржауная праграмма по стабилизацыи эк-ки и сац абароне насельництва. Вярхоуны савет РБ прыняу шэрах законау, накир-х на рэфармир-не эк-ки. Сярод их закон аб уласнасци, аб НБ и банк-ай дзейнасци, аб праве уласнасци на зямлю и г.д. Гэтыя законы павинны были стварыць базу для сац-экан сувенерытэту, увядзення рыначн адносин и з их дапамогай спрыяць стабилизацыи, а затым павыш-ю эффект-ци гаспадарак.
80.РБ  сусв. суполцы на пач.90-х гг. ХХст. Стварэнне саюза Бел. і Расіі
Удзел РБ у рабоце ААН з самага пачатку прыня фар-мальны хар-р, бо яна фактычна з’ял. часткай дэлега-цыі СССР, сумесна з якой галасавала па сіх пытан-нях, што абмярковаліся  ААН. Разам з тым членства РБ у складзе ААН адыгрывала станочую ролю. Яно пашырала міжнар. адносіны рэсп. Дэлегацыя БССР удзельнічала  абмяркаванні пытання, якія выносілі-ся на штогадовыя сесіі Ген. Асамблеі ААН. Па прапа-нове РБ Ген. Асамблеі ААН прыняла рэзалюцыю “Аб выдачы і пакаранні ваенных злачсынца”. На Парыжс-кай мірнай канферэнцыі РБ дабілася справядлівага па-сляваеннаа пасляваеннага ладкавання  Ер. РБ выс-тупала з асуджэннем вайны, якую вялі ЗША  В’етна-ме, за вывад замежных войска з Афрыкі. Дэлегацыя РБ падпісала Дагавор аб забароне выпрабавання ядзернай зброі  атмасферы, космасе і пад вадой. Па-чалі дзейнічаць пастаянныя прадстаніцтвы рэсп.  ААН, ЮНЕСКА, МАГАТЭ. Пасля распаду СССР па-чася новы этап у міжнар. жыцці РБ. РБ прыступіла да ажыццялення самастойнай знешняй палітыкі. Яе ста-тус дзярж. незалежнасці прызнала ААН. РБ стала па-напрным удзельнікам Нарады па бяспецы і супрацо-ніцтву  Ер., членам Міжнар. валютнага фонду (МВФ), Сусв. банка рэканструкцыі і развіцця, наладж-вае заемаадносіны з Ер. эк. саюзам. РБ працягвае за-ставацца актыным членам ААН, дзельнічае  рабо-це Ген. Асамблеі, розных камісій і камітэта. Згодна рашэнню ААН 1995-2004гг абвешчаны дзесяцігод-дзем адукацыі  галіне право чал-ка У гэтым напрм-ку  93г. РБ прыняла Закон аб правах дзіцяці, які пра-дугледжвае паляпшэнне мо жыцця і развіцця дзя-цей. У 96г. ядзерная зброя былога СССР понасцю выведзена за межы РБ. Бел. стала першай краінай у свеце, якая добраахвотна адмовілася ад валодання ядзернай зброі. Бел. разам з Расіяй і Укр у 91г. стала адной з краін-заснавальніц СНД. Вызначальным фак-арам узаемаадносін краін СНД стала эк. інтэграцыя (узаемадзеянне і супрацоніцтва). 2 красавіка 97г. бы створаны саюз Бел. і Расіі, а  99г. – падпісаны Дага-вор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы. Бел. на міжнар. арэне імкнецца да паглыблення і развіцця шматвек-тарнай знешняй палітыкі пры адначасовым умацаван-ні сувязей з Расіяй.

23 мая 1997 г. бы падпісаны Статут Саюза Бел. і Расіі. 10 чэрв. 1997 – Дагавор аб Саюзе і Статут адобраны у Мінску і Маскве. 25 снежня 1998 г. бакі падпісалі дэклар. аб дальнейш. яднанні Бел. і Расіі. 8 снежня 1999 – дагавор аб утвар. Саюзнай дзярж. 26 стодз. 2000 г. – дагав. увайшо у сілу.




































Заголовок 115

Приложенные файлы

  • doc 8914760
    Размер файла: 575 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий