история беларуси 2часть

Акадэмiя кіравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь
Cicтэма адкрытага навучання





С. Ф. Шымуковіч


Гісторыя Беларусі

Курс лекцый
У дзвюх частках
Частка 2
4-е выданне, стэрэатыпнае










Мiнск
2007
УДК 338(475)(075.8)
ББК 659я73
         Ш61



Серыя заснавана  2001 годзе


Рэкамендавана да выдання Камісіяй па прыёмцы і атэстацыі электронных версій вучэбных і вучэбна-метадычных матэрыяла Акадэмii кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь.
Друкуецца па рашэнню рэдакцыйна-выдавецкага савета Акадэмii кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь.



















ISBN 978-985-457-781-4 (ч.2)
(
Шымуковiч С. Ф., 2007

ISBN 978-985-457-783-8
(
Акадэмiя кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь, 2007


ЗМЕСТ

13 TOC \o "1-3" \h \z 1413 LINK \l "_Toc59082282" 14ТЭМА 9. ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XIX СТ. ПАѕСТАННЕ 1863 г. ПАД КІРАѕНІЦТВАМ К.КАЛІНОѕСКАГА. 13 PAGEREF _Toc59082282 \h 14101515
13 LINK \l "_Toc59082283" 14Лекцыя 9. Гісторыя Беларусі  другой палове XIX стагоддзя. Пастанне 1863 г. пад кіраніцтвам К.Каліноскага 13 PAGEREF _Toc59082283 \h 14101515
13 LINK \l "_Toc59082284" 14Пастанне 1863 г. 13 PAGEREF _Toc59082284 \h 14101515
13 LINK \l "_Toc59082285" 14Вызваленчая барацьба  60–90-я гг. XIX ст. 13 PAGEREF _Toc59082285 \h 14141515
13 LINK \l "_Toc59082286" 14Эвалюцыя рабочага руху і прапаганда марксізму. Рэвалюцыйна-дэмакратычны рух 13 PAGEREF _Toc59082286 \h 14191515
13 LINK \l "_Toc59082287" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№9 13 PAGEREF _Toc59082287 \h 14231515
13 LINK \l "_Toc59082288" 14ТЭМА 10. ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯѕ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XIX СТ. АДМЕНА ПРЫГОННАГА ПРАВА, АСАБЛІВАСЦІ ПРАВЯДЗЕННЯ БУРЖУАЗНЫХ РЭФОРМАУ 1860-1870 гг. НА БЕЛАРУСІ 13 PAGEREF _Toc59082288 \h 14241515
13 LINK \l "_Toc59082289" 14Лекцыя 10. Эканамічнае развіццё Беларускіх земля у другой палове XIX стагоддзя. Адмена прыгоннага права, асаблівасці правядзення буржуазных рэформа 1860-1870 гг. на Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082289 \h 14241515
13 LINK \l "_Toc59082290" 14Адмена прыгоннага права. Буржуазныя рэформы 1860-1870-х гг. 13 PAGEREF _Toc59082290 \h 14241515
13 LINK \l "_Toc59082291" 14Эканамічнае развіццё Беларусі  другой палове XIX стагоддзя. Сельская гаспадарка  60–90-я гг. xix ст 13 PAGEREF _Toc59082291 \h 14311515
13 LINK \l "_Toc59082292" 14Развіццё капіталістычнага спосабу вытворчасці  сельскай гаспадарцы 13 PAGEREF _Toc59082292 \h 14311515
13 LINK \l "_Toc59082293" 14Сялянская гаспадарка 13 PAGEREF _Toc59082293 \h 14321515
13 LINK \l "_Toc59082294" 14Сусветны аграрны крызіс 80-90-х гг. XIX ст. 13 PAGEREF _Toc59082294 \h 14331515
13 LINK \l "_Toc59082295" 14Развіццё капіталізму  прамысловасці 13 PAGEREF _Toc59082295 \h 14341515
13 LINK \l "_Toc59082296" 14Развіццё транспарту, сродка сувязі, гандлю. Фарміраванне буржуазіі і пралетарыяту 13 PAGEREF _Toc59082296 \h 14371515
13 LINK \l "_Toc59082297" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№10 13 PAGEREF _Toc59082297 \h 14401515
13 LINK \l "_Toc59082298" 14ТЭМА 11. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ У XIX СТ. ФАРМІРАВАННЕ БЕЛАРУСКАЙ НАЦЫІ 13 PAGEREF _Toc59082298 \h 14411515
13 LINK \l "_Toc59082299" 14Лекцыя 11. Культура Беларусі  XIX ст. Фарміраванне беларускай нацыі 13 PAGEREF _Toc59082299 \h 14411515
13 LINK \l "_Toc59082300" 14Культура Беларусі  першай палове XIX cт. 13 PAGEREF _Toc59082300 \h 14421515
13 LINK \l "_Toc59082301" 14Культура Беларусі другой паловы XIX стагоддзя. Фарміраванне беларускай нацыі 13 PAGEREF _Toc59082301 \h 14541515
13 LINK \l "_Toc59082302" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№11 13 PAGEREF _Toc59082302 \h 14611515
13 LINK \l "_Toc59082303" 14ТЭМА 12. ЭКАНАМІЧНАЕ І ПАЛІТЫЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯѕ У ПАЧАТКУ XX СТ. РЭВАЛЮЦЫЙНЫЯ ПАДЗЕІ 1905-1907 гг. НА БЕЛАРУСІ 13 PAGEREF _Toc59082303 \h 14621515
13 LINK \l "_Toc59082304" 14Лекцыя 12. Эканамічнае і палітычнае развіццё Беларускіх земля у пачатку ХХ стагоддзя. Рэвалюцыйныя падзеі 1905-1907 гг. на Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082304 \h 14621515
13 LINK \l "_Toc59082305" 14Рэвалюцыйныя падзеі 1905–1907 гг. на Беларусі. Палітыка царызму на Беларусі  паслярэвалюцыйны перыяд 13 PAGEREF _Toc59082305 \h 14621515
13 LINK \l "_Toc59082306" 14Эканамічнае становішча Беларусі  1900-1913 гг. 13 PAGEREF _Toc59082306 \h 14721515
13 LINK \l "_Toc59082307" 14Гарады, гарадское насельніцтва 13 PAGEREF _Toc59082307 \h 14751515
13 LINK \l "_Toc59082308" 14Сельская гаспадарка Беларусі на пачатак XX ст. Сталыпінская аграрная рэформа на Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082308 \h 14761515
13 LINK \l "_Toc59082309" 14Развіццё транспарту, унутранага і знешняга гандлю, фінансава-крэдытнай сістэмы 13 PAGEREF _Toc59082309 \h 14801515
13 LINK \l "_Toc59082310" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№12 13 PAGEREF _Toc59082310 \h 14831515
13 LINK \l "_Toc59082311" 14ТЭМА 13. БЕЛАРУСЬ У ПЕРЫЯД ГЛАБАЛЬНЫХ СУСВЕТНЫХ ПЕРАУТВАРЭННЯУ. ПЕРШАЯ СУСВЕТНАЯ ВАЙНА, РЭВАЛЮЦЫЯ 1917 г. НА БЕЛАРУСІ. ГРАМАДЗЯНСКАЯ ВАЙНА І ѕСТАЛЯВАННЕ САВЕЦКАЙ УЛАДЫ 13 PAGEREF _Toc59082311 \h 14841515
13 LINK \l "_Toc59082312" 14Лекцыя 13. Беларусь у перыяд глабальных сусветных ператварэння. Першая сусветная вайна, рэвалюцыя 1917 г. на Беларусі. Грамадзянская вайна і сталяванне савецкай улады 13 PAGEREF _Toc59082312 \h 14841515
13 LINK \l "_Toc59082313" 14Беларусь у гады першай сусветнай вайны 13 PAGEREF _Toc59082313 \h 14841515
13 LINK \l "_Toc59082314" 14Беларусь у перыяд Лютаскай рэвалюцыі 1917 года 13 PAGEREF _Toc59082314 \h 14891515
13 LINK \l "_Toc59082315" 14Эканамічная палітыка Часовага рада 13 PAGEREF _Toc59082315 \h 14941515
13 LINK \l "_Toc59082316" 14Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082316 \h 14951515
13 LINK \l "_Toc59082317" 14Сацыяльна-эканамічныя ператварэнні пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года 13 PAGEREF _Toc59082317 \h 14981515
13 LINK \l "_Toc59082318" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№13 13 PAGEREF _Toc59082318 \h 141021515
13 LINK \l "_Toc59082319" 14ТЭМА 14. СТАНАѕЛЕННЕ БЕЛАРУСКАЙ ДЗЯРЖАѕ- НАСЦІ. АБВЯШЧЭННЕ БНР. УТВАРЭННЕ БССР 13 PAGEREF _Toc59082319 \h 141031515
13 LINK \l "_Toc59082320" 14Лекцыя 14. Станаленне Беларускай дзяржанасці. Абвяшчэнне БССР 13 PAGEREF _Toc59082320 \h 141031515
13 LINK \l "_Toc59082321" 14Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі 13 PAGEREF _Toc59082321 \h 141061515
13 LINK \l "_Toc59082322" 14Утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 13 PAGEREF _Toc59082322 \h 141091515
13 LINK \l "_Toc59082323" 14Беларусь у час Савецка-польскай вайны 1919–1920 гадо 13 PAGEREF _Toc59082323 \h 141111515
13 LINK \l "_Toc59082324" 14Гаспадарка Беларусі  час грамадзянскай вайны. Палітыка “Ваеннага камунізму” 13 PAGEREF _Toc59082324 \h 141151515
13 LINK \l "_Toc59082325" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№14 13 PAGEREF _Toc59082325 \h 141181515
13 LINK \l "_Toc59082326" 14ТЭМА 15. БЕЛАРУСКАЯ ССР У ГАДЫ НОВАЙ ЭКАНАМІЧНАЙ ПАЛІТЫКІ. ЭКАНАМІЧНАЯ, ПАЛІТЫЧНАЯ ГІСТОРЫЯ. КУЛЬТУРНАЕ ЖЫЦЦЁ БССР 13 PAGEREF _Toc59082326 \h 141191515
13 LINK \l "_Toc59082327" 14Лекцыя 15. Беларуская ССР у гады новай эканамічнай палітыкі. Эканамічная, палітычная гісторыя. Культурнае жыцце БССР 13 PAGEREF _Toc59082327 \h 141191515
13 LINK \l "_Toc59082328" 14Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 20-я гадах 13 PAGEREF _Toc59082328 \h 141191515
13 LINK \l "_Toc59082329" 14Палітыка беларусізацыі. Развіццё культуры 13 PAGEREF _Toc59082329 \h 141221515
13 LINK \l "_Toc59082330" 14Эканоміка БССР у перыяд НЭП 13 PAGEREF _Toc59082330 \h 141261515
13 LINK \l "_Toc59082331" 14Сутнасць і значэнне новай эканамічнай палітыкі 13 PAGEREF _Toc59082331 \h 141261515
13 LINK \l "_Toc59082332" 14Развіцце сельскай гаспадаркі Беларусі на аснове НЭПа 13 PAGEREF _Toc59082332 \h 141281515
13 LINK \l "_Toc59082333" 14Прамысловасць і гандаль у БССР у 1921-1927 гг. 13 PAGEREF _Toc59082333 \h 141311515
13 LINK \l "_Toc59082334" 14Крызісы НЭПа. Прычыны згортвання новай эканамічнай палітыкі 13 PAGEREF _Toc59082334 \h 141321515
13 LINK \l "_Toc59082335" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№15 13 PAGEREF _Toc59082335 \h 141351515
13 LINK \l "_Toc59082336" 14ТЭМА 16. БЕЛАРУСЬ У 1930-Я гг. СТАНАѕЛЕННЕ ТАТАЛІТАРНАЙ СІСТЭМЫ ГРАМАДСТВА. КАЛЕКТЫВІЗАЦЫЯ, ІНДУСТРЫЯЛІЗАЦЫЯ 13 PAGEREF _Toc59082336 \h 141361515
13 LINK \l "_Toc59082337" 14Лекцыя 16. Беларусь у 1930-я гг. Станаленне таталітарнай сістэмы грамадства. Калектывізацыя, індустрыялізацыя 13 PAGEREF _Toc59082337 \h 141361515
13 LINK \l "_Toc59082338" 14Грамадска-палітычнае жыццё БССР (1928–1939 гг.) 13 PAGEREF _Toc59082338 \h 141361515
13 LINK \l "_Toc59082339" 14Фарміраванне камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання гаспадаркай. Індустрыялізацыя 13 PAGEREF _Toc59082339 \h 141391515
13 LINK \l "_Toc59082340" 14Масавая калектывізацыя. Яе наступствы для развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082340 \h 141451515
13 LINK \l "_Toc59082341" 14Сацыяльная палітыка на Беларусі  1928-1941 гг. Матэрыяльны дабрабыт беларуса 13 PAGEREF _Toc59082341 \h 141491515
13 LINK \l "_Toc59082342" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№16 13 PAGEREF _Toc59082342 \h 141521515
13 LINK \l "_Toc59082343" 14ТЭМА 17. ЗАХОДНЯЯ БЕЛАРУСЬ У СКЛАДЗЕ ПОЛЬСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ У 1921-1939 гг. ЭКАНАМІЧНАЯ І ПАЛІТЫЧНАЯ ГІСТОРЫЯ. КУЛЬТУРНАЕ РАЗВІЦЦЁ 13 PAGEREF _Toc59082343 \h 141531515
13 LINK \l "_Toc59082344" 14Лекцыя 17. Заходняя Беларусь у складзепольскай дзяржавы  1921-1939 гг. Эканамічная і палітычная гісторыя. Культурнае развіццё 13 PAGEREF _Toc59082344 \h 141531515
13 LINK \l "_Toc59082345" 14Нацыянальна-вызвалейчы, сялянскі і рабочы рух у Заходняй Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082345 \h 141531515
13 LINK \l "_Toc59082346" 14Гаспадарка Заходняй Беларусі  1921-1939 гадах 13 PAGEREF _Toc59082346 \h 141581515
13 LINK \l "_Toc59082347" 14Стан сельскай гаспадаркі Заходняй Беларусі (1921-1939 гг.) 13 PAGEREF _Toc59082347 \h 141601515
13 LINK \l "_Toc59082348" 14Узровень матэрыяльнага дабрабыту насельніцтва Заходняй Беларусі  1921-1939 гадах 13 PAGEREF _Toc59082348 \h 141641515
13 LINK \l "_Toc59082349" 14Культура Заходняй Беларусі  20–30-я гады 13 PAGEREF _Toc59082349 \h 141661515
13 LINK \l "_Toc59082350" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№17 13 PAGEREF _Toc59082350 \h 141681515
13 LINK \l "_Toc59082351" 14ТЭМА 18. БССР У ГАДЫ ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ (1939–1945 гг.) 13 PAGEREF _Toc59082351 \h 141691515
13 LINK \l "_Toc59082352" 14Лекцыя 18. БССР у гады сусветнай вайны (1939-1945 гг.) 13 PAGEREF _Toc59082352 \h 141691515
13 LINK \l "_Toc59082353" 14Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР 13 PAGEREF _Toc59082353 \h 141691515
13 LINK \l "_Toc59082354" 14Пачатак Вялікай Айчынай вайны 13 PAGEREF _Toc59082354 \h 141711515
13 LINK \l "_Toc59082355" 14Эвакуацыя насельніцтва і сродка вытворчасці з тэрыторыі рэспублікі. Працоны гераізм беларуских працощных  савецкім тыле 13 PAGEREF _Toc59082355 \h 141721515
13 LINK \l "_Toc59082356" 14Акупацыйны рэжым фашысцкіх захопніка на тэрыторыі Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082356 \h 141741515
13 LINK \l "_Toc59082357" 14Разгортванне партызанскага руху і падпольнай барацьбы на акупіраванай тэрыторыі 13 PAGEREF _Toc59082357 \h 141811515
13 LINK \l "_Toc59082358" 14Вызваленне Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082358 \h 141871515
13 LINK \l "_Toc59082359" 14Першыя адналенчыя работы  1943-1945 гадах 13 PAGEREF _Toc59082359 \h 141891515
13 LINK \l "_Toc59082360" 14Адналенне і далейшае развіццё прамысловасці і транспарту  1945-50-м гадах 13 PAGEREF _Toc59082360 \h 141911515
13 LINK \l "_Toc59082361" 14Адраджэнне сельскай гаспадаркі. Прымусовая калектывізацыя  заходніх абласцях 13 PAGEREF _Toc59082361 \h 141941515
13 LINK \l "_Toc59082362" 14Масавая калектывізацыя  Заходняй Беларусі 13 PAGEREF _Toc59082362 \h 141951515
13 LINK \l "_Toc59082363" 14Матэрыяльнае становішча насельніцтва. Гандаль і грашовае абарачэнне 13 PAGEREF _Toc59082363 \h 141961515
13 LINK \l "_Toc59082364" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№18 13 PAGEREF _Toc59082364 \h 141981515
13 LINK \l "_Toc59082365" 14ТЭМА 19. РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ У 1950-1980 гг. АДНАѕЛЕННЕ НАРОДНАЙ ГАСПАДАРКІ І ПЕРАѕТВАРЭННЕ БССР У ІНДУСТРЫЯЛЬНУЮ РЭСПУБЛІКУ. САЦЫЯЛЬНА-ПАЛІТЫЧНАЕ ЖЫЦЦЁ РЭСПУБЛІКІ 13 PAGEREF _Toc59082365 \h 141991515
13 LINK \l "_Toc59082366" 14Лекцыя 19. Развіццё Беларусі  1950-1980 гг. Адналенне народнай гаспадаркі і ператварэнне БССР у індустрыяльную рэспубліку. Сацыяльна-палітычнае жыццё рэспублікі 13 PAGEREF _Toc59082366 \h 141991515
13 LINK \l "_Toc59082367" 14Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 1950-1980-я гг. 13 PAGEREF _Toc59082367 \h 141991515
13 LINK \l "_Toc59082368" 14Развіццё гаспадаркі Беларусі  50-я гг. Спробы сацыяльнай пераарыентацыі эканомікі 13 PAGEREF _Toc59082368 \h 142061515
13 LINK \l "_Toc59082369" 14Прамысловасць Беларусі  60-я гг. Гаспадарчая рэформа і яе асноныя вынікі 13 PAGEREF _Toc59082369 \h 142091515
13 LINK \l "_Toc59082370" 14Сельская гаспадарка Беларусі  60-80-я гады 13 PAGEREF _Toc59082370 \h 142101515
13 LINK \l "_Toc59082371" 14Супярэчнасці развіцця прамысловасці, транспарце, сувязі  70-я – першай палове 80-х гг. Нарастанне крызісных з’я 13 PAGEREF _Toc59082371 \h 142121515
13 LINK \l "_Toc59082372" 14Развіццё сацыяльнай сферы. Жыццёвый узровень беларуса у 60-80-я гады 13 PAGEREF _Toc59082372 \h 142131515
13 LINK \l "_Toc59082373" 14Эканоміка БССР у другой палове 80-х гадо, рэформы гаспадарчай сістэмы 13 PAGEREF _Toc59082373 \h 142161515
13 LINK \l "_Toc59082374" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№19 13 PAGEREF _Toc59082374 \h 142201515
13 LINK \l "_Toc59082375" 14ТЭМА 20. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XX СТАГОДДЗЯ 13 PAGEREF _Toc59082375 \h 142211515
13 LINK \l "_Toc59082376" 14Лекцыя 20. Культура Беларусі  другой палове ХХ стагоддзя 13 PAGEREF _Toc59082376 \h 142211515
13 LINK \l "_Toc59082377" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№20 13 PAGEREF _Toc59082377 \h 142281515
13 LINK \l "_Toc59082378" 14ТЭМА 21. БЕЛАРУСЬ – НЕЗАЛЕЖНАЯ ДЗЯРЖАВА (1991-2003 ГГ.). ПАБУДОВА БЕЛАРУСКАЙ МАДЭЛІ САЦЫЯЛЬНА-АРЫЕНТАВАНАЙ ДЗЯРЖАВЫ. КУЛЬТУРНАЕ, ЭКАНАМІЧНАЕ, ПАЛІТЫЧНАЕ ЖЫЦЦЁ КРАІНЫ 13 PAGEREF _Toc59082378 \h 142291515
13 LINK \l "_Toc59082379" 14Лекцыя 21. Беларусь – незалежная дзяржава (1991-2003 гады). Пабудова Беларускай мадэлі сацыяльна-арыентаванай дзяржавы. Культурнае, эканамічнае, палітычнае жыццё краіны 13 PAGEREF _Toc59082379 \h 142291515
13 LINK \l "_Toc59082380" 14Абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь. Грамадска-палітычнае жыццё 13 PAGEREF _Toc59082380 \h 142291515
13 LINK \l "_Toc59082381" 14Сацыяльна-эканамічны стан Рэспублікі Беларусі  1991-2003 гг. Праграмы развіцця эканомікі рэспублікі 13 PAGEREF _Toc59082381 \h 142331515
13 LINK \l "_Toc59082382" 14Кантрольныя пытанні да тэмы№21 13 PAGEREF _Toc59082382 \h 142401515
13 LINK \l "_Toc59082383" 14Экзаменацыйныя пытанні 13 PAGEREF _Toc59082383 \h 142411515
13 LINK \l "_Toc59082384" 14ЛІТАРАТУРА 13 PAGEREF _Toc59082384 \h 142451515
15
ТЭМА 9. ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XIX СТ. ПАѕСТАННЕ 1863 г. ПАД КІРАѕНІЦТВАМ К.КАЛІНОѕСКАГА.
Лекцыя 9. Гісторыя Беларусі  другой палове XIX стагоддзя. Пастанне 1863 г. пад кіраніцтвам К.Каліноскага
Асноныя паняцці:
рэвалюцыйна-дэмакратычны рух; “белыя”; “чырвоныя”; сялянская рэвалюцыя; Цэнтральны нацыянальны камітэт; Літоскі правінцыяльны камітэт; “Мужыцкая прада”; “Адзел кіраніцтва правінцыямі Літвы”; “Лісты з-пад шыбеніцы”; “ратацыі” чыноніцтва; “разбор” шляхты; народніцтва; “аграрны сацыялізм”; “Зямля і воля”; “Камітэт рускіх афіцэра у Польшчы”; “Чорны перадзел”; “Народная воля”; “Гоман”; “Мінскі лісток”; рабочае заканадаства; польская партыя "Пралетарыят"; сацыял-дэмакратычныя гурткі; Бунд; сацыялiсты-рэвалюцыянеры; РСДРП.
Пастанне 1863 г.
Пасля паражэння пастання 1830-1831 гг. польская шляхта разам з апалячанай беларускай шляхтай не страцілі надзею зно вярнуцца да адналення былой Рэчы Паспалітай. Спрыяльныя мовы склаліся на мяжы 50-60-х гг. Расійская імперыя пацярпела паражэнне  Крымскай вайне, у імперыі колькасна і якасна раслі сялянскія хваляванні. Да таго новы цар – Аляксандр II вызначася сваімі ліберальнымі поглядамі. Аднак сярод удзельніка барацьбы за адналенне дзяржанасці Польшчы жо не было таго адноснага адзінства, якое яны мелі тры дзесяцігоддзі таму. З’явілася плывовая рэвалюцыйна-дэмакратычная плынь, якая акрамя адналення дзяржанасці ставіла яшчэ шмат іншых мэта.
Напярэдадні пастання аформіліся лагеры “белых” і “чырвоных”. Белыя прадсталялі інтарэсы буйной буржуазіі і заможнага шляхецтва. Яны спадзяваліся дабіцца незалежнасці Рэчы Паспалітай у межах 1772 года пры дапамозе ваеннага і дыпламатычнага націску на Пецярбург заходнеерапейскіх краін, а так сама праз мірныя працэсіі і калектыныя заявы на імя цара. Гэта было кансерватынае крыло пастанца, якое не жадала актыных ваенных дзеяння супраць рускіх улад і асабліва не жадалі дапускаць удзелу сялян у пастанні, калі яно сеж-такі пачнецца.
“Чырвоныя” – гэта прадстанікі дробнай і беззямельнай шляхты, інтэлігенцыі, гараджан, студэнцтва і часткова сялянства. Яны былі больш неаднародным блокам, у сваю чаргу падзяляліся на левых і правых. Правыя былі больш памярконымі. У сваіх мэтах яны дапускалі самавызначэнне для беларуса, літоца і краінца у межах адноленай Рэчы Паспалітай. Для сялян яны прапанавалі ва ласнасць іх зямельныя надзелы з адменай часоваабавязанага становішча, але свае маёнткавыя землі аддаваць адмаляліся. Дасягнуць гэтых мэт трэба было праз агульнанацыянальнае польскае пастанне. Больш радыкальныя патрабаванні азвучылі левыя – ці рэвалюцыянер-дэмакраты. Яны імкнуліся стварыць дэмакратычную народную дзяржаву, агучылі права на нацыянальнае самавызначэнне беларуса, украінца, літоца. Левыя патрабавалі ліквідаваць памешчыцкае землеладанне і перадаць усю зямлю сялянам, а сялян актына прыцягваць да зброенага пастання, нават ператварыць пастанне  сялянскую (народную) рэвалюцыю. Залог поспеху пастання яны бачылі і  саюзе з рэвалюцыйнымі сіламі Расіі. Вядома, такія супярэчнасці не спрыялі адзінству  радах пастанца.
Для кіравання падрыхтокай пастання “чырвоныя” вясной 1862 г. стварылі  Варшаве Цэнтральны нацыянальны камітэт, які потым кантралявалі “белыя”, а летам 1862 г. у Вільні тварыся Літоскі правінцыяльны камітэт – у які ваходзілі і “чырвоныя” і “белыя”. Актыную дзейнасць павялі “чырвоныя”, у прыватнасці, левае іх крыло. Збіраліся сродкі на пастанне, ствараліся мясцовыя рэвалюцыйныя арганізацыі. З чэрвеня 1862 па май 1863 год К.Каліноскі, В.Урублескі і Ф.Ражанскі выдаюць 7 нумаро газеты “Мужыцкая прада” – агітацыйнага выдання, арыентаванага на сялянства. Аднак, вялікага поспеха газета не мела, часта сяляне нават здавалі тых, хто прывозі ім гэтыя пракламацыі. Газеты пісаліся на беларускай мове, але друкаваліся лацінкай, на той час больш вядомай беларускаму насельніцтву.
Пастанне пачалося  Варшаве  ноч з 22 на 23 студзеня 1863 года без узгаднення з ЛПК. Але праграмму ЦНК падтрыма і ЛПК, які выда Маніфест Часовага правінцыяльнага рада Літвы і Беларусі. У ім абвяшчалася ранапрае сіх грамадзян, сялянскія надзелы аб’яляліся ласнай маёмасцю сялян, адмяняліся феадальныя павіннасці, беззямельныя сяляне атрымлівалі невялікія надзелы. Але адначасова заховалася памешчыцкае землеладанне і выкупная здзелка не была адменена. Маніфест з’яляся буржуазнай рэвалюцыйнай праграмай.
1 лютага 1863 года ЛПК звярнуся з адозвай да насельніцтва Беларусі і Літвы прыняць удзел у пастанні. Калі  студзені пастанцкія атрады дзейнічалі дзе-нідзе, то  сакавіку-красавіку 1863 года яны былі сфарміраваны на сёй тэрыторыі Беларусі. У красавіку нават бы захоплены павятовы горад Горкі (Магілёская губерня), гэтаму паспрыялі студэнты мясцовага аграрнага інстытута. У атрадах, якімі кіравалі прадстанікі левага крыла “чырвоных”, прымалі актыны дзел і сяляне, але вогуле іх колькасць сярод пастанца не была вызначальнай – толькі каля 20%. Гэта было вынікам значных уступак сялянам з боку рада, а так сама супрацьдзеяннем “белых”. “Белыя”  сакавіку 1863 года па казанні з Варшавы (ЦНК) захапілі ладу і ператварылі ЛПК у “Адзел кіраніцтва правінцыямі Літвы”, бы узяты курс на згортванне ваенных дзеяння. К.Каліноскі вымушаны бы падпарадкавацца, каб не носіць раскол у пастанцкія рады. Ён узначалі пастанцкія атрады  Гродзенскай губерніі.
Царскі рад хутка кіну вялікія сілы на падаленне пастання. Неабмежаваныя панамоцтвы атрыма новы Віленскі генерал-губернатар М.М.Мураё, які ме вопыт падалення пастання 1830-1831 гадо. Актыныя дзеянні Мураёва, разнагалоссі паміж пастанцамі паплывалі на яго вынік. У маі 1863 года Мураё прыбы у Вільню, у маі адбылася буйная, але безвыніковая бітва каля вескі Мілавіды Слонімскага павета, і  маі пастанне было задушана на большай частцы Беларусі –  Мінскай, Магілёскай, Віцебскай губернях. Толькі  Гродзенскай атрады Каліноскага яшчэ супраціляліся. Да чэрвеня 1863 года “белае” кіраніцтва пастання збегла  эміграцыю, іх замянілі “чырвоныя”, якія спрабавалі дабіцца пералома на сваю карысць. Але ініцыятыва жо дано перайшла да рускіх войск і адміністрацыі М.М.Мураёва. Восенню 1863 года на Беларусі пастанне практычна было падалена. У студзені 1864 года лады арыштавалі Каліноскага, а пакаралі смерцю яго 10 сакавіка 1864 года. У апошнія тыдні свайго жыцця К.Каліноскі напіса і перада на волю “Лісты з-пад шыбеніцы”, у якіх ён закліка беларуса змагацца “...за сваю Бацькашчыну”, ён не прызнава права ладарыць на беларускай зямлі ні для польскага, ні для рускага рада. Такім чынам, “Лісты з-пад шыбеніцы” першыню закранаюць праблему афармлення беларускай нацыянальнай ідэі. Па сваёй сутнасці пастанне 1863 года было дэмакратычнай рэвалюцыяй, накіраванай супраць самадзяржая, прыгонніцтва, нацыянальнага прыгнёту і саслонай няронасці.
Пасля падалення пастання рад пача праводзіць цэлы шэраг адкрытых і патаемных мерапрыемства, якія павінны былі прадухіліць у далейшым выступленні супраць расійскага рада  Паночна-Заходнім крае. Распрацаваны гэты мерапрыемствы былі  сценах Заходняга камітэта, які дзейніча з 2 кастрычніка 1862 па студзень 1865 года  Пецярбургу.
Удзельнікі пастання, якія былі схоплены ладамі, падвяргаліся рэпрэсіям. 128 пастанца было пакарана смерцю, больш за 10 тысяч саслана на катаргу ці на пасяленне на акраіны імперыі. Маёнткі памешчыка-удзельніка пастання канфіскаваліся і прадаваліся выхадцам з цэнтральных расійскіх губерня па сімвалічных коштах. Землеладальнікам-каталікам (іх лічылі палякамі) забаранялася пакупаць і арандаваць зямельную маёмасць  крае, а для сялян-каталіко уводзілася абмежаванне  60 дзесяцін на гаспадарку. Змяняліся мовы правядзення сялянскай рэформы, урад пайшо на значныя ступкі.
Бы зачынены Горы-Горацкі земляробчы інстытут, скарачалася колькасць сярэдніх і пачатковых навучальных устано, у пакінутых установах уводзіся паліцэйскі і царконы кантроль за выкладаннем. Было забаронена выкладанне польскай мовы, замест яе выкладалася руская. Праводзілася палітыка “ратацыі” дробнага чыноніцтва. Мясцовае пераводзілася  цэнтральныя губерні, замянялася рускім чыноніцтвам. Зно аднавіся  1864 годзе “разбор” шляхты – патрабаванне дакументальна падцвердзіць сваё шляхецтва. Каталіцкае духавенства канчаткова страціла давер улада, таму апошнія манастыры зачыняліся, касцёлы перадавалі правасланай царкве. Да тагож, з-за пастання на Беларусі буржуазныя рэформы былі праведзены з істотнымі абмежаваннямі, а Земская рэформа наогул затрымалася амаль на 50 год.
Але пастанне паплывала на развіццё рэвалюцыйнага руху  Расіі і Еропе, і самае галонае – садзейнічала абуджэнню беларускай нацыянальнай самасвядомасці.
Вызваленчая барацьба  60–90-я гг. XIX ст.
Сялянскі рух. Сялянская рэформа не задаволіла сялянства. Большая частка зямель засталося ва ладанні памешчыка, за памешчыкамі заставаліся і сервітуты. Яны закабалялі сялян, выкарыстоваючы патрэбу сялян у зямлі. Высокая грашовая плата за арэнду, рознага рода “адработкі” нівеліравалі станочыя вынікі рэформы. Да таго, сялянства хутка абеззямельвалася  выніку хуткага росту насельніцтва.
Калі адразу пасля рэформы,  1860-я гг. наглядася рэзкі спад выступлення сялян, то  1870-я і асабліва  1890-я гг. наглядаецца значны іх рост. Патрабаванні сялян былі простыя – вяртанне “адрэзка”, памяньшэнне падатка і павіннасця, ліквідацыя саслонай няронасці і паліцэйскага нагляду. Да традыцыйных канфлікта паміж сялянамі і памешчыкамі дадаюцца канфлікты паміж беднымі сялянамі і новай сялянскай буржуазіяй – кулакамі, якія эксплуатавалі сваіх былых суседзя не менш актына за дваранства.
Адметнай формай сялянскага руху  тыя часы было імкненне да перасялення на свабодныя землі  Сібір і паднёва-расійскія губерніі. Асабліва яно было пашырана  усходніх рэгіёнах Беларусі, дзе асабліва вострай была праблема малазямелля і вогуле глебы былі неякаснымі. Паступова  непісьменнае і маласвядомае сялянства пачалі пранікаць элементы грамадзянскасці, што мела вынікам большую арганізаванасць выступлення. Для барацьбы з імі адміністрацыя прыцягвала вайсковыя каманды.
Народніцтва звязана з разначынным этапам вызваленчага руху, які прыйшо на змену дваранскаму і будзе  сваю чаргу зменены пралетарскім. Сялянская рэформа 1861 г. была вельмі непаслядонай. Яна вызвала рэзкае незадавальненне сялянства. Але яшчэ яна вызвала і шырокі рух разначыннай інтэлігенцыі, якая шукала шляхі сацыяльнай перабудовы Расіі, зыходзячы з асаблівасцей яе развіцця. А.І.Герцэн і М.Г.Чарнышэскі прапагандавалі магчымасць пераходу Расіі ад феадалізму адразу да сацыялізму мінуючы капіталізм з дапамогай арцелі і сялянскай абшчыны, якая ідэалізавалася і спрымалася як галоная ячэйка сацыялістычнага грамадства. Гэты “аграрны сацыялізм” Герцэна і бы пакладзены  падмурак ідэалогіі народніка. У народніцтве перапляталіся рэвалюцыйна-дэмакратычныя ідэі і сялянскі тапічны сацыялізм.
У народніцтве развівалася два накірункі – рэвалюцыйны (неабходнасць усерасійскага сялянскага пастання) і рэфарматарска-ліберальны (праз рэформы). Першай народніцкай арганізацыяй была “Зямля і воля” (1861-1864 гг.). У склад яе  1862 годзе вайшо “Камітэт рускіх афіцэра у Польшчы”, палову якога складалі выхадцы з Беларусі. Праграма “ЗВ” – гэта права кожнага на зямлю, самакіраванне сялянскіх абшчын, добраахвотная федэрацыя абласцей, выбарны рад. “ЗВ” актына падтрымала пастанне 1863 года, у прыватнасці, пазіцыю “чырвоных”. Але намаганні пашырыць пастанне на расійскія губерніі скончыліся безвынікова, пасля падалення пастання і арышту шэрага кіраніко арганізацыі яна самараспусцілася вясной 1864 года.
У 1870-1880-х гадах аформілася тры праграмы народніцтва – прапагандысцкая (П.Ларо), анархічная-бунтарская (М.Бакунін), згодніцкая (Л.Ткачо). Большасць народніцкіх арганізацый кіравалася ідэямі М.Бакуніна, які зыходзі з прынцыпа “сё для народа, усё сіламі народа” – што азначае дасягнення сацыялізму праз усерасійскае сялянскае пастанне. П.Ларо выступа за больш грунтоную падрыхтоку да рэвалюцыі. У 1876 годзе пачала дзейнічаць другая “Зямля і воля”, якая акрамя арганізацый у галоных гарадах імперыі мела так сама гурткі і на Беларусі. Так, у 1877 годзе М.Велер арганізава гурток у Мінску. Шмат беларуса было і  іншых мясцовых і цэнтральных оаранізацыях “ЗВ” – гэта М.Судзілоскі, К.Брэшка-Брэшкоская, Г.Ісае, С.Гаховіч, М.Янчэскі, А.Зундзіловіч. Кіранікі землявольца (М.Пляхана, А.Міхайла, А.Абалеша) імкнуліся стварыць моцную дысцыплінаваную арганізацыю рэвалюцыянера. Праграма “ЗВ” прадугледжвала правядзенне сялянскай рэвалюцыі, нацыяналізацыю зямлі, замену імперыі федэрацыяй абшчын. Прадугледжвалася так сама фізічнае знішчэнне найбольш шкодных ці выдатных асоб з урада. Па сутнасці, праграма была пабудавана пад уплывам ідэй М.Бакуніна.
Народавальцы сутыкнуліся з непрадбачанымі цяжкасцямі. Хаджэнне  народ скончылася правалам – большасць “хадако” сялянамі было здадзена  паліцыю, а рад узмацні рэпрэсіі. У выніку абвастрыліся супярэчнасці нутры арганізацыі паміж прыхільнікамі прапаганды і тэрору. Гэтыя супярэчнасці прывялі да расколу “ЗВ” у 1879 годзе на “Чорны перадзел” і “Народную волю”. Лідэр “Чорнага перадзелу” М.Пляхана адмовіся ад палітычнай барацьбы, галоным накірункам дзейнасці лічы ажыццяленне перадзелу зямлі памешчыка паміж сяляна – адсюль і назва арганізацыі. Спачатку большасць народніцкіх арганізацый Беларусі стала на бок “ЧП”, у Мінску нават была заснавана цэнтральная тыпаграфія арганізацыі, некаторы час тут працава М.Пляхана і беларус А.В.Бонч-Асмалоскі. Аднак, у 1881 годзе арганізацыі “ЧП” у імперыі былі выкрыты і разгромлены, і кіранікі апынуліся за кратамі ці  вымушанай эміграцыі. Таму народнікі падаліся больш на бок “Народнай волі”.
Кіранікі “Народнай волі” лічылі магчымым адначасова ажыццявіць сацыяльны і палітычны пераварот, апошні – шляхам сістэматычнага тэрору, які падтрымае сё грамадства. Сігналам да народнага пастання яны лічылі забойства цара. Але восьмы замах на Аляксандра II Вызваліцеля, здзейснены беларусам з Мазыршчыны Ігнатам Грынявіцкім, вызва у грамадстве зусім іншую рэакцыю, не тую, на якую разлічвалі тэрарысты. Наадварот – распачатыя рэпрэсіі абяскровілі народавольчаскія цэнтры. Негледзячы на тое, што на пазіцыі “НВ” перайшло шмат чорнаперадзельца і на Беларусь  1881 годзе прыехалі лідары “НВ” Р.Альпенберг, М.Грачэскі, М.Ачынніка, была разгромлена “Паночна-Заходняя арганізацыя Народнай волі”, створаная  1882 годзе на базе беларускіх гуртко “НВ” з кіруючым цэнтрам у Вільні. Аднак народніцкія гурткі працягвалі існаваць у беларускіх гарадах, пераважна сярод вучнёскай моладзі.
Праграма “НВ” была досыць папулярная  асяроддзі сацыялістычных гуртко 1880-х гг. З дзейнасцю рэвалюцыйных народніка звязаны пачатак распасюджвання на Беларусі асобных твора К.Маркса і Ф.Энгельса і знікненне першых рабочых гуртко. У 1890-х гадах народавольчаскія і блізкія да іх арганізацыі пачалі выкарыстоваць іншую саманазву – “сацыялісты-рэвалюцыянеры”.
Беларускае ідэйнае народніцтва. На Беларусі ідэі народніка падзялялі кіранікі “правага” крыла “чырвоных” пад час пастання 1863 года – гэта К.Каліноскі, В.Урублескі, З.Серакоскі. А з 1874 года  Пецярбургу пачалі тварацца нелегальныя гурткі студэнта навучальных устано, выхадца з беларускіх губерня. На пачатак 1880-х гадо наспела неабходнасць стварыць цэнтр беларускага народніцтва  Пецярбурге, і зроблена гэта было на базе беларускага студэнцкага зямляцтва. Ідэйна неабходнасць беларускага народніцкага руха абгрунтовалася яшчэ І.Грынявіцкім і  ананімных адозвах да беларускага студэнцтва. У 1881 годзе  адозве “Да беларускай моладзі” ёсць заклік дзейнічаць на карысць Беларусі, але пакуль яшчэ  межах існуючай палітычнай сістэмы. Прыкладна такіе па складу і “Лісты аб Беларусі”, якія выйшлі  1882 годзе пад пседанімам Даніла Баравік. Але гэта згодніцкая пазіцыя не сімі была падтрымана. У 1884 годзе Шчыры Беларус заклікае звергнуць цара разам з іншымі рэвалюцыйнымі сіламі Расіі. У тым жа годзе студэнты пецярбургскіх ВНУ А.Марчанка, Х.Ратнер, М.Стацкевіч, У.Крупскі структурна аформілі Беларускую сацыял-рэвалюцыйную групу “Гоман”, якая існавала з пачатку 1880-х гадо і пачалі выдаваць аднайменны часопіс (выйшла 2 нумары). Гоманацы падзялялі асноныя палажэнні праграмы “Народнай волі”, але дадаткова яны выступалі за аб’яднанне сіх рэвалюцыйных сіл імперыі і распрацавалі пытанне аб існаванні асобнай беларускай нацыі, выставілі патрабаванне сацыяльнага і нацыянальнага разняволення беларуса у супрацлегласць да афіцыйнай тэорыі “заходнерусізму”. Гоманацы так сама спрабавалі абвясціць сябе цэнтрам усіх народніцкіх арганізацый Беларусі, але стварыць адзіную народніцкую беларускую арганізацыю не здолелі – вельмі добра працавала царская сыскная паліцыя і існавалі разнагалоссі паміж мясцовымі гурткамі. З разгромам “НВ” перастала існаваць і група “Гоман”.
У 1884-1895 гг. галонае месца  народніцкім рухе занялі ліберальныя народнікі, праграма якіх мела буржуазна-рэфармісцкі характар і была разлічана на паляпшэнне становішча дробных вытворца пры захаванні асно дзяржанага і грамадскага ладу. Некаторыя ідэі ліберальнага пародніцтва прапагандаваліся  газеце “Мінскі лісток”. Ліберальныя народнікі на Беларусі выступалі за мацаванне сялянскага землеладання, за наданне ільгот сялянам і спрабавалі праводзіць гэты накірунак праз мясцовы адзел Сялянскага Пазямельнага банка  Мінску. Так сама народнікі ініцыявалі прабуджэнне цікавасці да гісторыі края і нацыянальнай культуры Беларусі.
Эвалюцыя рабочага руху і прапаганда марксізму. Рэвалюцыйна-дэмакратычны рух
Рабочы рух. Развіццё капіталістычных адносін у эканоміцы Беларусі прывяло да фарміравання рабочага класа, занятага  фабрычнай, мануфактурнай і дробнай прамысловасці, на чыгунках і водных шляхах. У сілу спецыфікі прамысловага развіцця рэгіёну (наянасць мноства дробных прадпрыемства з невялікай колькасцю занятых на іх рабочых) становішча пралетарыяту Беларусі было больш цяжкім, чым у Расіі  цэлым.
Нялёгкае становішча рабочых (13-14-гадзінны працоны дзень, нізкая аплата працы, адвольныя штрафы, жабрацкія жыллёвыя мовы, адсутнасць страхавога і пенсіённага забеспячэння) вымушала іх да правядзення стачак з вылучэннем патрабавання эканамічнага характару. Разнастайнымі былі і формы пратэсту рабочых. Так, у 1864-1865 гг. на буданіцтве чыгункі Віцебск-Дзінабург аснонай формай пратэсту былі цёкі, а  70-я гг. аснонай формай сацыяльнага пратэсту становіцца стачка. Па няпоных даных, у 70-я – першай палове 90-х гг. адбылося 23 забастокі і хваляванні, якія адрозніваліся сё зрастаючай арганізаванасцю. Найбольш буйныя хваляванні былі на цагельным заводзе  Брэсцкай крэпасці (1873 г.), слясарна-кавальскіх майстэрнях Маскоска-Брэсцкай чыгункі (1876 г.), на буданіцтве чыгуначных дарог Вільна-Баранавічы (1884 г.), Лібава-Роменскай у Гомелі (1886, 1894 гг.), а таксама  чыгуначных майстэрнях у Пінску (1893 г.), трыкатажных майстэрнях Смаргоні (1895 г.), рабочых-чыгуначніка Мінска (1895 г.). 19 красавіка 1895 г. упершыню рабочыя Мінска, Гомеля, Гродна, Смаргоні адзначалі першамайскае свята.
На чале рабочага руху ішлі чыгуначнікі, адзін з найбольш арганізаваных і буйных атрада рабочага класа Беларусі. У цэлым жа рабочы рух 70 – пачатку 90-х гг. заставася стыхійным і бы накіраваны на паляпшэнне матэрыяльнага становішча рабочых (павышэнне заработнай платы, скарачэнне працонага дня, паляпшэнне мо працы) і супраць спагнання штрафа.
Аб з’яленні рабочага пытання  краіне сведчыла рабочае заканадаства 80-90-х гг. Заканадача было абмяжаваена выкарыстанне дзіцячай і жаночай працы (1882, 1885 гг.), памеры штрафу (1886 г.), дажыня працонага дня (11,5 гадзіны – у 1897 г.). Для выканання гэтых і іншых абмежавання была ведзена  1882 г. фабрычная інспекцыя. Аднак прынятыя законы асаблiва не паплывалi на становiшча рабочых Беларусi. Кантроль за ажыццяленнем закона аказася вельмі слабым, у дадатак яны не распасюджвалiся на дробную і ремеснiцкую вытворчасць, якая значна пераважала менавіта на Беларусі.
У той жа час рабочы рух 70 – першай паловы 90-х гг. падрыхтава умовы для пераходу  другой палове 90-х гг. масавага рабочага руху да свядомай палітычнай барацьбы.
Прапаганда марксізму і тварэнне рабочых саюза. Упершыню планамерную прапагандысцкую работу сярод беларускіх рабочых пачалі весці народнікі. У гуртках, створаных у 1876 і 1877 гг. у Мінску, а таксама  пачатку 80-х гг. у Магілёве, Віцебску, Гомелі, Брэсце і Гродне, рабочыя займаліся самаадукацыяй, чыталі рэвалюцыйную літаратуру. Пад’ём рэвалюцыйнага руху  80-я – пачатку 90-х гг. садзейніча абуджэнню інтарэсу рабочых да палітычнага жыцця, распасюджванню сярод іх марксісцкіх ідэй.
Знаёмства з марксісцкай літаратурай у Беларусі адносіцца яшчэ да сярэдзіны 70-х гг., калі  асобных народніцкіх гуртках разам з работамі Ч.Дарвіна і Ласаля вывучаліся працы К.Маркса і Ф.Энгельса. Марксісцкую літаратуру дасылалі студэнты Пецярбурга і Варшавы. Многае для распасюджвання марксізму  Беларусі зрабілі польская партыя "Пралетарыят" (1882 г.) і, асабліва, група "Вызваленне працы” (1883 г.), у дзейнасці якой актына дзельнічалі беларускія народнікі А.Труса і С.Ляко, пісьменнік і рэвалюцыянер А.Гурыновіч. Менавіта яны пачалі выданне і распасюджанне твора К.Маркса і Ф.Энгельса  перакладзе на рускую і польскую мовы (“Маніфест камуністычнай партыі”, “Капітал”, “Грамадзянская вайна  Францыі”). Студэнты Берлінскага ніверсітэта І.Самсона і Х.Гурэвіч, студэнт Цюріхскага палітэхнічнага інстытута Г.Салавейчык (ураджэнец Гродна) наладзілі транспарціроку марксiсцкай лiтаратуры на Беларусь і Украіну. У другой палове 80 – пачатку 90-х гг. у Мінску (Э.Абрамовіч, Л.Гурвіч, С.Трусевіч), Гродне (Н.Дзем’яновіч, С.Галюн), Віцебску (М.Сакокін-Засласкі і яго жонка П.Дубінская), Гомелі (А.Поляк) былі арганізаваны марксісцкія гурткі і групы, у якіх вывучаліся працы К.Маркса і Ф.Энгельса. Але першыя марксісцкія гурткі  Беларусі былі нешматлікімі і слаба звязанымі з рабочым рухам.
Новы этап распасюджання марксізму пачынаецца з сярэдзіны 90-х гг., калі  выніку стварэння  Пецярбургу "Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа" (1895 г.) рабочы рух Беларусі злучаецца з агульнарасійскім сацыял-дэмакратычным рухам. Членамі "Саюза барацьбы" былі раджэнцы Беларусі Л.Лепяшынскі, М.Левашкевіч, Т.Максіма і інш. У другой палове 90-х гг. сацыял-дэмакратычныя арганізацыі жо існавалі  Мінску, Гомелі, Віцебску, Смаргоні, Ашмянах, Брэст-Літоску, Гродне, Пінску. Яны праводзілі палітычную агітацыю сярод рабочых, распасюджвалі лістокі і рэвалюцыйную літаратуру. Так рыхтаваліся з ліку рабочых новых кадра-прапагандыста. Заняткі  гуртках мелі акадэмічны характар з захаваннем правіл канспірацыі. Сацыял-дэмакратычныя арганізацыі праводзілі палітычную агітацыю сярод рабочых, распасюджвалі лістокі і рэвалюцыйную літаратуру, кіравалі стачачнай барацьбой рабочых. Так пад непасрэдным уздзеяннем сацыял-дэмакрата з другой паловы 90-х гг. актывізуецца стачачны рух беларускіх рабочых. Так, з 59 стачак, праведзеных у 90-я гг., на другую палову прыпадае 53.
У другой палове ХІХ ст. рэвалюцыйным рухам на Беларусі, як і ва сёй Расіі былі закладзены ідэйныя і арганізацыйныя асновы далейшай барацьбы супраць самадзяржая.
Дзейнасць польскіх і ярэйскіх нацыянальна-палітычных арганізацый. Іх уплы на сацыяльнае жыццё. У рабочым і сацыял-дэмакратычным руху Беларусі  канцы 90-х гг. з’яляюцца і свае спецыфічныя рысы – гэта імкненне ярэйскіх, літоскіх і польскіх сацыял-дэмакрата стварыць рабочыя арганізацыі па нацыянальнай прыкмеце. Гэта была сваеасаблівая рэакцыя на нацыянальную палітыку рада (напрыклад, “ярэйскае заканадаства” 80-90-х гг.).
У 1893 г. у вынiку аб’яднання некалькіх рэвалюцыйных груп утварылася Сацыял-дэмакратыя Каралества Польскага (з 1900 г. – Сацыял-дэмакратыя Каралества Польскага і Лiтвы – СДКПiЛ). У верасні 1897 г. у Вільні адбыся з’езд прадстаніко ярэйскіх сацыял-дамакратычньк арганізацьш Вільні, Мінска, Віцебска, Беластока, Кона, Варшавы, на якім было абвешчана стварэнне Усеагульнага ярэйскага саюза  Расіі і Польшчы (Бунда). Яго лідарам ста А.Крэмер. Кіранікі Бунда былі пэнены  тым, што толькі нацыянальная арганізацыя рабочых можа найлепш абараніць іх інтарэсы. Гэта прывяло сацыял-дэмакратыю Беларусі да расколу на тры групы. Берасцейская арганізацыя і частка гродзенскай безагаворачна далучылася да бундаца. Другая частка гродзенскіх сацыял-дэмакрата, якія адмовіліся ад узаемадзеяння з расійскім пралетарыятам, уступілі  Польскую партыю сацыялістычну (ППС). Мінскія сацыял-дэмакраты стварылі Рабочую партыю палітычнага вызвалення Расіі. Яе члены (Я.Гальперын, А.Бонч-Асмалоскi, К.Брэшка-Брэшкоская і iнш.) наладзілі рэвалюцыйныя сувязі з сацыял-дэмакратычнымі арганізацыямі Расіі, Украіны і былі прыхільнікамі і прапагандыстамі тэрарыстычнай барацьбы з самадзяржаем. Пазней арганізацыі Рабочай партыi палiтычнага вызвалення Расii вайшлi  склад партыi сацыялiста-рэвалюцыянера (эсэра).
Рост рэвалюцыйнага руху, павелічэнне колькасці сацыял-дэмакратычных арганізацый, пашырэнне сферы іх дзейнасці  розных рэгіёнах Расійскай імперыі, імкненне падпарадкаваць свайму плыву рабочы рух – усё гэта зрабіла неабходным стварэнне адзінай партыі. Гэта задача была выканана  сакавіку 1898 г., калі  Мінску адбыся I з’езд сацыял-дэмакратычных арганізацый Расіі, абвясцішых стварэнне Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (РСДРП). Яго дзельнiкi прынялi манiфест, падрыхтаваны П.Струве, бы выбраны цэнтральны камітэт у складзе С.Радчанкі, Б.Эйдэльмана і А.Крэмера. З’езд прызна “Рабочую газету” афіцыйным органам РСДРП. Пасля з’езда мясцовыя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі сталі называцца камітэтамі РСДРП. Бунд увайшо у склад РСДРП як атаномная арганізацыя.
Кантрольныя пытанні да тэмы№9
Якія плыні існавалі сярод пастанца напярэдадні і пад час пастання 1863 года?
Хто кірава падаленнем пастання 1863 года?
Якія асаблівасці набы сялянскі рух?
Якія агульнарасійскія народніцкія арганізацыі мелі папулярнасць на Беларусі?
Якія адрозненні мелі праграмы “Чорнага перадзела” і “Народнай волі”?
Якія асноныя палажэнні мела праграма гуртка “Гоман”?
Хто распача папулярызацыю марксізму  Беларусі?
Якія сацыялістычныя партыі былі створаны на Беларусі да 1900 года?
ТЭМА 10. ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯѕ У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XIX СТ. АДМЕНА ПРЫГОННАГА ПРАВА, АСАБЛІВАСЦІ ПРАВЯДЗЕННЯ БУРЖУАЗНЫХ РЭФОРМАѕ 1860-1870 гг. НА БЕЛАРУСІ
Лекцыя 10. Эканамічнае развіццё Беларускіх земля у другой палове XIX стагоддзя. Адмена прыгоннага права, асаблівасці правядзення буржуазных рэформа 1860-1870 гг. на Беларусі
Асноныя паняцці:
«Сакрэтны камітэт па сялянскай справе»; Галоны камітэт па парадкаванню сельскага насельніцтва; Маніфест аб адмене прыгоннага права; “Агульнае палажэнне”; часоваабавязанае становішча; устаныя граматы; выкупная здзелка; Мясцовае палажэнне; кругавая парука; Дадатковыя правілы; земская рэформа; маёмасны цэнз; гарадская рэформа; судовая рэформа; міравы суд; земскія начальнікі; рэформа адукацыі; адработачная сістэма; Сялянскі банк; сусветны аграрны крызіс; спецыялізацыя сельскай гаспадаркі; фабрычна-завадская прамысловасць; акцыянерныя кампаніі; сусветныя эканамічныя крызісы; чыгуначнае буданіцтва; паравое суднаходства; буржуазія; пралетарыят.
Адмена прыгоннага права. Буржуазныя рэформы 1860-1870-х гг.
У сярэдзіне XIX ст. Расійская імперыя стаяла  кроке ад рэвалюцыйнага выбуху. Адсутнічалі станочыя вынікі папярэдняй палітыкі па сялянскаму пытанню. У 1858-1860 гг. толькі  Беларусі адбылося звыш 40 буйных выступлення сялян. Наглядася агульны крызіс гаспадаркі краіны. Рэзка вырасла запазычанасць памешчыка перад Дваранскім банкам, што гаварыла аб крызісе панскай гаспадаркі. Татальнае адставанне Расіі ад Еропы выявілася пад час Крымскай вайны 1853-1856 гг.
Патрабавалася тэрміновае прыняцце мер па рэфармаванню краіны, і  першую чаргу – трэба было адмяніць прыгонніцтва. На этане падрыхтокі рэформы  студзені 1857 г. бы створаны «Сакрэтны камітэт па сялянскай справе». Ен збіра пажаданні памешчыка аб умовах правядзення рэформы. Памешчыкі Беларусі і Літвы прапанавалі вызваліць сялян, але без зямлі.
20 лістапада 1857 г. віленскаму генерал-губернатару ѕ.І.Назімаву бы накіраваны рэскрыпт ад імператара Аляксандра II – першы афіцыйны радавы дакумент аб сялянскай рэформе. Ім дазвалялася стварыць у Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губернях камітэты і агульную камісію  Вільна для выпрацокі пректа палажэння аб адмене прыгоннага права. Згодна з рэскрыптам урад рэкамендава памешчыкам даць сялянам невялікія надзелы зямлі – іх сядзібы за выкуп, бо рад разуме небяспечнасць беззямельнага вызвалення сялян.
8 студзеня 1858 г. «Сакрэтны камітэт» бы ператвораны  Галоны камітэт па парадкаванні сельскага насельніцтва. Гэта было афіцыйным пачаткам рэфармавання. Ен збіра прапановы ад усіх губернскіх камітэта імперыі. Беларускія памешчыкі адзінадушна прапанавалі вызваліць сялян без зямлі. Толькі Віцебскі і Магілёскі камітэты былі не супраць надзялення сялян зямлей за выкуп. У гэтых губернях глеба была нізкай якасці, а большасць памешчыка атрымлівала даходы  выглядзе аброку.
Асноныя дакументы рэформы былі рапрацаваныя  Рэдакцыйных камісіях. 19 лютага 1861 г. яны былі падпісаныя Аляксандрам II.
Маніфест аб адмене прыгоннага права аб’яля аб пачатку правядзення рэформы  дзяржаве, указва на прычыны і мэты рэформы.
У “Агульным палажэнні” змяшчаліся адзіныя для імперыі прынцыпы правядзення рэформы: памешчыкі былі ласнікамі сёй зямлі, якая належала ім да рэформы; частка зямлі адводзілася сялянам у пастаяннае карыстанне без права маёмасці; на 9 год уводзілася часоваабавязанае становішча сялян, і яны адпрацовалі паншчыну ці выплачвалі аброк  поным дарэформеным памеры, ім была забаронена пакідаць зямлю; уводзіліся станыя граматы, якія вызначалі пазямельнае парадкаванне і павіннасці сялян на карысць памешчыка; але адмянялася асабістая залежнасць сялян ад памешчыка; сяляне атрымлівалі некаторыя грамадзянскія правы – яны маглі займацца промысламі, гандляваць, набываць рухомую і нерухомую маёмасць, паступаць у навучальныя становы і на службу, несці асабістую адказнасць перад судом.
Уласнікам зямлі селяніна рабіла выкупная здзелка. З пераходам на выкуп часоваабавязаныя адносіны спыняліся, сяляне залічваліся  разрад уласніка. Правілы выкупу былі аднолькавымі для сіх губерня Расіі. Выкупная сума была такога памеру каб памешчык, паклашы яе  банк (пад 6% гадавых), мог атрымліваць прыбытак, роны штогадоваму аброку з зямлі, якая перайшла ва ласнасць селяніна. Пры выкупе надзела сяляне павінны былі заплаціць 20% выкупной сумы, астатнюю частку – 80% памешчыкі атрымлівалі ад дзяржавы  выглядзе каштоных папер. Сяляне станавіліся дажнікамі дзяржавы і павінны былі на працягу 49 гадо плаціць ёй выкупныя плацяжы і працэнты за ссуду (выплаты цалкам адменены 1 студзеня 1907 г.). Па сутнасці, сяляне выкупалі не зямлю, а кампенсавалі памешчыкам свае феадальныя павіннасці.
Утвараліся органы кіравання сялянамі – сельскія і валасныя правы. Яны кіравалі зборам подаця, аб’ялялі сялянам дзяржаныя законы, сачылі за грамадскім парадкам. Для практычнага ажыццялення рэформа 1861 г. былі ведзены спецыяльныя паса- ды – міравыя пасрэднікі (прызначаліся з мясцовых памешчыка), павятовыя міравыя з’езды і губернскія становы па сялянскіх справах.
«Мясцовае палажэнне для вялікарускіх, новарасійскіх і беларускіх губерня» дзейнічала  Магілёскай і васьмі паветах Віцебскай губерні дзе панавала абшчыннае землекарыстанне. У ім былі вызначаны межы сялянскага надзелу – “вышэйшы” ад 4 да 5,5 дзесяціны і “ніжэйшы” ад 1 дзесяціны 800 кв. сажня да 1 дзесяціны 200 кв. сажня. У сялян з большым надзелам праводзілі адрэзкі. Так у Магілёскай і Віцебскай губернях у выніку “адрэзак” сяляне страцілі ад 25 да 40% зямлі.
За карыстанне надзелам вызначаліся павіннасці – паншчына ці аброк і інш. Заховалася сельская абшчына, пры выкананні павіннасця уводзілася кругавая парука – багацейшыя абшчыннікі выконвалі павіннасці за бедных.
«Мясцовае палажэнне для Мінскай, Гродзенскай, Віленскай і чатырох павета Віцебскай губерні» мела свае асаблівасці. Нормы сялянскіх надзела не вызначаліся, за сялянамі заховаліся прысядзібныя і палявыя надзелы, якімі яны карысталіся да 1861 г. Адрэзкі дапускаліся, калі  памешчыка заставалася менш 1/3 часткі зручных зямель. Але і сялянскі надзел нельга было паменшыць больш як на 1/6. Панскія лясы заставаліся выключна  распараджэнні памешчыка, заховалася сервітутнае права. У выкананні павіннасця дзейнічала асабістая адказнасць селяніна.
Дадатковыя правілы – яшчэ адна група дакумента, якая адносіліся да асобных груп прыгоннага насельніцтва.
Сяляне засталіся незадаволеныя такой свабодай. Яны не падпарадковаліся загадам мясцовых улад, адмаляліся адбываць паншчыну і выконваць павіннасці, адмаляліся падпісваць устаныя граматы.
Усяго на Беларусі толькі  1862 г. адбылося звыш 150 сялянскіх выступлення. У 1863 г. сялянскі рух пашырыся і супа па часе з нацыянальна-вызваленчым пастаннем пад кіраніцтвам К.Каліноскага. Апошняя акалічнасць вымусіла рад пайсці на значныя ступкі. Так, з 1 мая 1863 г. часоваабавязанае становішча сялян Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і часткова Віцебскай губерня адмянялася, яны станавіліся ладальнікамі сваіх надзела. З 1 студзеня 1864 г. у астатніх паветах Віцебскай і Магілёскай губерня праводзілася такая ж працэдура. Значна змяншаліся выкупныя плацяжы, а 9 красавіка 1863 г. Былі створаны камісіі для праверкі памера сялянскіх надзела. Зямлю атрымалі больш за 20 тыс. абеззямеленых дваро, іншым вярнулі адрэзкі. Хутка было завершана складанне выкупных акта. Гэтыя палёгкі былі ініцыяваны Віленскім генерал-губернатарам М.М. Мураёвым, які кірава падаленнем пастання 1863 г. Але да пастання Мураё бы прыхільнікам жорскай палітыкі  адносінах да сялян, і толькі неабходнасць недапусціць злучэння нацыянальна-вызваленчага і сялянскага руха прымусіла яго пайсці на ступкі сялянам.
Пасля 1863 г. перагледзелі землепарадкаванне і дзяржаных сялян (20% сельскага насельніцтва Беларусі). З 16 мая 1867 г. яны адразу пераводзіліся з аброку на выкуп зямлі і станавіліся прыватнымі ладальнікамі зямельных надзела.
Такім чынам, на Беларусі адмена прыгонніцтва мела свае асаблівасці. Так, памеры сялянскіх надзела былі вышэйшымі, чым па Расіі. Былі зменшаны выкупныя суммы. Але заховалася памешчыцкае землеладанне – у памешчыка знаходзілася больш паловы лепшай зямлі, а каля 40% сялян былі малазямельнымі. Захаваліся сервітуты, цераспалосіца і абшчыннае землекарыстанне ва сходняй частцы Беларусі. Сяляне атрымалі асабістыя і маёмасныя правы, саслонае самакіраванне. Бы створаны рынак рабочай сілы  прамысловасці і сельскай гаспадарцы.
Але калі адмена прыгонніцтва прайшло на больш спрыяльных умовах, то буржуазныя рэформы 60-70-х гг. на Беларусі мелі значныя абмежаванні.
Так, на Беларусі наогул не была праведзена земская рэформа, якая водзіла органы самакіравання, выбарныя ад усіх саслоя губернскія і павятовыя сходы (гаспадарчыя органы) і правы (выканачыя органы). Яны займаліся справамі мясцовай гаспадаркі, аховы здаро’я, адукацыі, добрапарадкавання і дабрачыннасці. Выбарчая сістэма будавалася па прынцыпе маёмаснага цэнзу, таму  сходах і правах была значная перавага дваран. На Беларусі пераважала апалячанае дваранства, апазіцыйнае царскаму раду. Таму  беларускіх губернях рэформа была праведзена толькі  1911 г. з вялікімі абмежаваннямі для каталіцкага дваранства.
Гарадская рэформа 1870 г. (праведзена на Беларусі  1876 г.) мела мэтай упарадкаваць кіраванне гарадамі. Ствараліся органы кіравання – гарадскія думы і правы. На чале правы стая гарадскі галава, ён адначасова з’яляся і старшынёй гарадской думы. Выбары праходзілі на аснове маёмаснага цэнзу. Выбарчым правам карысталіся толькі плацельшчыкі гарадскіх падатка. У беларускіх гарадах, дзе большасць насельніцтва складалі “іншаверцы” – ярэі, былі ведзены абмежаванні для гэтай катэгорыі гараджан. Спачатку яны мелі права займаць 1/3 частку месца у органах гарадскога самакіравання, а  выніку конррэформы – па новаму Гарадавому палажэнню 1892 г. – толькі 1/10 частку месц.
У распараджэнні гарадскіх дум і пра былі пытанні развіцця прамысловасці і гандлю; арганізацыі адукацыі і медыцынскага абслуговання; утрымання пажарнай аховы, паліцыі і казарма. Думы і правы не мелі органа выканачай улады і падпарадковаліся губернатарам і міністру нутраных спра.
У выніку судовай рэформы 1864 г. (на Беларусі пачалася  1872 г.) ліквідаваліся саслоныя суды; утвараліся акруговыя суды і судовыя палаты; судовыя палаты разглядалі апеляцыі і займаліся палітычнымі справамі, абслуговалі некалькі губерня; акруговыя суды твараліся  кожнай губерні; міравы суд разбіра дробныя правапарушэнні. Суд станавіся адкрытым, галосным і незалежным ад ураду; стварася інстытут адвакатуры і прысяжных засядацеля, для засведчання розных акта была ведзена пасада натарыса.
На Беларусі міравыя суддзі не выбіраліся, а прызначаліся МУС. У 1900 г. у Мінскай, Магілёскай і Віцебскай губернях бы уведзены інстытут земскіх начальніка. Яны прызначаліся з мясцовага дваранства і мелі права караць сялян без рашэння міравых судо.
Судовая рэформа была значным крокам наперад у парананні з дарэформенным судом і адыграла вялікую ролю  станаленні буржуазных адносін у Расійскай імперыі.
Ваенная рэформа 1862 г. мела мэтай стварэнне арміі буржуазнага тыпу з кваліфікаваным асабістым саставам, сучаснай зброяй, добра падрыхтаванымі афіцэрскімі кадрамі. Імперыя была падзелена на 15 ваенных акруг (Віленская ключала сю Беларусь). Адкрываліся ваенныя навучальныя становы, на Беларусі гэта кадэцкія корпусы  Полацку і Брэсце.
У 1874 г. бы выдадзены закон аб усеагульнай воінскай павіннасці мужчын, якія дасягнулі 20-гадовага зросту. Армія скарачалася  мірны час і павялічвалася  перыяд ваенных дзеяння за кошт запасніка. Уводзіся скарочаны тэрмін службы: для сухапутных войска – 6 гадо службы і 9 гадо запасу, для флоту 7 гадо службы і 3 гады запасу. Для асоб, якія мелі адукацыю, тэрмін службы значна скарачася.
З мэтай пашырэння магчымасця друку, у тым ліку мясцовага, была праведзена цэнзурная рэформа 1865 г. Згодна з ёй была адменена папярэдняя цэнзура для твора аб’емам больш 10 друкаваных аркуша, але заставалася абавязковая папярэдняя цэнзура для твора меньшага аб’ему; абавязковая папярэдняя цэнзура існавала для правінцыяльных органа перыядычнага друку.
Пасля рэформы актына пачалі адкрываца прыватныя тыпаграфіі, якія мелі сучаснае абсталяванне, з’яляліся перадавымі прадпрыемствамі і склалі новую галіну вытворчасці.
Рэформа адукацыі прадугледжвала вядзенне новага ніверсітэцкага статута, а так сама новага статута гімназіі (уводзіліся з 1864 г.). Атрымліваць адукацыю зараз маглі прадстанікі сіх саслоя. Гімназіі былі двух тыпа: класічныя і рэальныя. Класічная гімназія рыхтавала сваіх выхаванца да паступлення ва ніверсітэты. Рэальныя гімназіі рыхтавалі вучня да работы  прамысловасці і гандлі.
У 1864 г. было зацверджана «Палажэнне аб пачатковых народных вучылішчах». Грамадскія становы і прыватныя асобы з дазволу лад маглі адкрываць пачатковыя вучылішчы. Але на Беларусі народныя вучылішчы знаходзіліся пад дадатковым наглядам паліцыі і правасланай царквы.
Рэформы 60-70-х гг. не краналі асно самадзяржая і  значнай ступені заховалі прывілеі дваранства, аднак садзейнічалі ператварэнню Расійскай дзяржавы з феадальнай манархіі  буржуазную. І яшчэ, – на Беларусі буржуазныя рэформы былі праведзены з абмежаваннямі.
Эканамічнае развіццё Беларусі  другой палове XIX стагоддзя. Сельская гаспадарка  60–90-я гг. xix ст
Развіццё капіталістычнага спосабу вытворчасці  сельскай гаспадарцы
Памешчыцкая гаспадарка. У 60-70-я гг. у памешчыцкай гаспадарке сталявалася пераходная сістэма гаспадарання – адработачная сістэма, якая спалучала рысы феадальнай і капіталістычнай сістэм. Яе сутнасць – сяляне з прычыны эканамічнай неабходнасці арандавалі зямлю  памешчыка, за што працавалі на зямлі памешчыка са сваім інвентаром і рабочай жывёлай. Пры капіталістычнай сістэме гаспадарання памешчыцкая зямля апрацовалася жо інвентаром і цяглай жывёлай уладальніка. Дэфіцыт сродка у часткі памешчыка не дазволі ім адразу перайсці да капіталістычнага спосабу вытворчасці. Капіталістычная сістэма гаспадарання пераважала на захадзе Беларусі, а на сходзе – змешаная адработачна-капіталістычная.
Землеладанне на Беларусі. Памешчыкам у другой палове 70-х гг. належала 8,7 млн. (50,5%) дзесяцін зямлі, казне – 1,6 млн. (9,9%), цэрквам і манастырам – 122,9 тыс. (0,7%) дзесяцін. Пераважала буйное землеладанне (звыш 500 дзесяцін на ладальніка).
Працэс пераходу да бессаслонага землеладання адбывася замаруджана. Прычынамі гэтага былі эканамічная стойлівасць буйных памешчыцкіх гаспадарак, арганізаваных на капіталістычны лад; абмежаванні, уведзеныя радам пасля 1863 г., якія забаранялі каталікам набываць зямлю, сялянам-каталікам купляць больш за 60 дзесяцін на аднаго чалавека, і забараняла мець зямлю ярэям; мэтанакіраванае насаджэнне землеладання рускіх памешчыка.
Сельскагаспадарчая вытворчасць у памешчыцкай гаспадарке. Павелічэнне вытворчасці ішло экстэнсіным шляхам, у выніку пашырэння пасяных плошча. Вядучай галіной, як і раней, заставалася вытворчасць збожжа. Беларусь у 60–70-я гг. становіцца важным рэгіёнам экспарту збожжа (жыта, авёс, ячмень)за мяжу. Адначасова на Беларусь увозілася пшаніца.
Пачалі распасюджвацца мнагапольныя севазвароты, выкарыстовацца сельскагаспадарчыя машыны (у Мінскай губерні  20% абследаваных маёнтка). Капіталізм у памешчыцкай гаспадарцы рабі першыя крокі.
Сялянская гаспадарка
Сярэдні надзел былых памешчыцкіх сялян вагася ад 3,9 да 5,1 дзесяцін на рэвізскую душу, а былых дзяржаных ад 5,5 да 6 дзесяцін, а пражытачны мінімум забяспечва надзел больш 8 дзесяцін зямлі на душу. Па дэмаграфічных прычынах надзелы хутка скарачаліся – да 1900 г. на душу прыходзілася ад 2,1 да 3,2 дзесяціны.
Галоная галіна сялянскай гаспадаркі – земляробства. Раслі пасевы і раджайнасць збожжавых культур. Але хутчэй пашыраліся плошчы і раслі зборы кармавых і тэхнічных раслін. У гаспадарках заможных сялян выкарыстоваліся палепшаныя прылады працы, штучныя гнаенні, сартавое насенне. За 60-90-х гг. пагалое буйной рагатай жывёлы  сялян павялічылася на 50%, галоным чынам у гаспадарках заможных сялян.
У другой палове XIX ст. на Беларусі сялянства давала каля 25% таварнага збожжа, 75% таварнага льну, значную частку бульбы, прадукта мясной і малочнай жывёлагадолі. Тым не меньш, сялянская гаспадарка заставалася адсталай, аб гэтым сведчыць ручная праца, трохпольная сістэма, састарэлыя прылады працы – драляная саха і барана.
Стрымліваючымі фактарамi развіцця сялянскай гаспадаркі былi: існаванне буйнога памешчыцкага землеладання; шматлікія павіннасці; захаванне абшчыны; захаванне сервітута – уласнасці памешчыка, якой сяляне карысталіся на пэных умовах; захаванне церазпалосіцы (на Беларусі пашырана больш, чым у Расіі).
Маёмаснае і класавае расслаенне сялянства паскорылася пасля рэформы 60-х гг., калі зямля стала аб’ектам свабоднай куплі-продажу. Яе сяляне набывалі праз Сялянскі банк, заснаваны  1882 г. Мэтамі дзейнасці банка былі выдача догатэрміновых пазык сялянам з мэтай куплі зямлі; дапамога памешчыкам у выгадным продажы зямлі сялянам па завышаных цэнах; банкаская ацэнка прадаваемай зямлі. Да 1890 г. сялянскія таварыствы  пяці беларускіх губернях набылі праз Сялянскі банк каля мільёна дзесяцін зямлі.
Сусветны аграрны крызіс 80-90-х гг. XIX ст.
Прычына крызісу: воз у Еропу таннага збожжа з Амерыкі, Канады, Аргенціны і Астраліі, гэта вызвала рэзкае падзенне цаны на збожжа. На Беларусі з 1881 да 1887 г. цэны на жыта знізіліся  сярэднім у 2 разы.
Вынікі крызісу для Беларусі былi вызначальныя. Адбылася пераарыентацыя памешчыцкай гаспадаркі на вытворчасць жывёлагадочай прадукцыі. Для гэтага заводзілі жывёлу палепшаных парод. Пашырылася вытворчасць масла і сыру. Беларусь заняла трэцяе месца  імперыі  гэтай галіне вытворчасці. Памешчыкі пачалі шырока караняць машынную тэхніку. Паскорыся пераход да шматпольных севазварота, больш увагі надавалася несенняводству.
Не се памешчыцкія гаспадаркі здолелі выйсьці з крызіса, так у 1899 г. у банкі было закладзена 56,8% панскіх маёнтка. У выніку памяньшалася дваранскае землеладанне і павялічвалася сялянскае – за 1877-1905 гг. імі куплена 1,6 млн. дзесяцін. Паскорылася дыферэнцыяцыя сялян (10% – заможныя, сераднякі – 32%, бедната – 60% на пачатак XX ст.). Пашырылася здача  арэнду дваранскай зямлі (у 1887 г. – 2,5 млн. дзесяцін).
Яшчэ больш выразнай стала спецыялізацыя сельскай гаспадаркі. Асноныя галіны для Беларусі – малочная жывёлагадоля, ільнаводства, бульбаводства. Ільнаводства было пашырана  Віленскай, Віцебскай і Магілёскай губернях. Лён прадавася на нутраным рынку і за мяжой у Германіі, Астра-Венгрыі. Канапляводства было пашырана  Магілёскай губерні. Рынак збыту пянькі – Англія (праз Рыгу) і Германія (праз Польшчу і Лібаву). Бульбаводства пашыралася па сіх беларускіх губернях. Бульба жывалася  ежу, была аснонай сыравінай для вінакурнай прамысловасці. Гандлёвае агародніцтва і садоніцтва існавала  асобных гаспадарках памешчыка і заможных сялян і адыгрывала прыкметную ролю на мясцовым узроні.
Пасля рэформы 1861 г. поспехі  развіцці сельскай гаспадаркі стрымліваліся перажыткамі прыгонніцтва. Тым не менш, гаспадарка Беларусі здолела выйсці з ціско крызісу, знайсці сваё месца як  расійскай, так і сусветнай гаспадарцы.
Развіццё капіталізму  прамысловасці
Пасля 1861 г. прамысловасць Беларусі пачала ваходзіць  трэцюю стадыю развіцця – фабрычна-заводскай вытворчасці (буйной машыннай індустрыi). Але важную ролю мелі іншыя формы вытворчасці.
Рамесная вытворчасць на Беларусi мела свае асаблівасці развіцця. Вырасла прыкладна  тры разы колькасць прадпрыемства (58,1 тыс.), рабочых (110 тыс.) і сумы вытворчасці (14,1 млн. руб.); адбывалася спецыялізацыя рамяства; побач з рамеснікам дзейніча пасрэднік – скупшчык.
Дробнакапіталістычныя прадпрыемствы (без паравых рухавіко і з колькасцю наёмных рабочых ад 5 да 16 чалавек) пераважалі  харчовай, гарбарнай і тэкстыльнай вытворчасці; вырасла iх колькасць да 17,1 тыс.; колькасць рабочых і сума вытворчасці (44 млн. руб.) Да 90-х гг. Дробнакапiталiстычныя прадпрыемствы выраблялі палову прамысловай прадукцыі Беларусі.
Перавага дробнакапіталістычных прадпрыемства на Беларусі мела свае падставы. Гэта iснаванне “мяжы аседласці ярэйскага народа”. Ярэі не мелі права валодаць зямлёй і пражываць на вёсцы, таму аснонае іх заняцце – рамяство і дробны гандаль. Іншыя прычыны – адсутнасць на Беларусі буйных радовішча сыравіны для развiцця цяжкай прамысловасці; большая мабільнасць дробных прадпрыемства, што працавалі па перапрацоцы мясцовай сельскагаспадарчай сыравіны; суседства Беларусі з буйнымі прамысловымі раёнамі царскай Расіі: Цэнтральным, Пецярбургскім, Прыбалтыйскім, Польскім, у якіх буйная прамысловасць пераважала над сярэдняй і дробнай.
Капіталістычная мануфактура – гэта прадпрыемствы з больш чым 16 рабочымі, дакладным падзелам працы, без паравых рухавіко. На працягу разглядаемага перыяду вырасла іх колькасць – з 140 да 760. На канец стагоддзя мануфактуры пераважалі  гарбарнай, цагельнай, ганчарнай вытворчасці. Колькасць рабочых склала 28,8 тыс.
Фабрычна-завадская прамысловасць. Трэба выдзяліць два перыяды  развіцці фабрычна-заводскай вытворчасці. 60-70-я гг. вызначаліся павольным ростам вытворчасці, панаваннем дробнатаварнай вытворчасці. 80-90-я гг. вызначаліся прамысловым пад’ёмам, ростам колькасці фабрычна-заводскіх прадпрыемства.
Прамысловы пераварот (шырокае выкарыстанне паравых рухавіко) пачася на Беларусі  дарэформенны час. На Беларусі ён пачася  металаперапрацочай і вінакурнай прамысловасці. Крычны спосаб атрымання жалеза бы заменены пудлінгавым у домнах. Прадпрыемствы з домнамі і паравымі рухавікамі – гэта Старынкаскі чыгуналіцейны завод, Барысашчынскі металургічны завод, Налібоцкі металургічны камбінат. На першых двух да 1861 г. вырабляліся паравыя машыны. Асаблівасці прамысловага перавароту на Беларусі: ён завяршыся на 10 гадо пазней, чым у Расіі, толькі  канцы 90-х гг. бо асноная колькасць буйных прадпрыемства была пабудавана  80-90-я гг., на сродкі акцыянерных кампаніі і банка. У 1890 г. фабрыкі і заводы Беларусі давалі 47,8% усёй прамысловай прадукцыі з рэгіёну, але заховася нізкі зровень канцэнтрацыі вытворчасці, пераважалі малыя і сярэднія прадпрыемствы (да 50 рабочых). Прадпрыемства з колькасцю рабочых больш за 500 было толькі 1% (па Расіі 3,5%).
Акцыянерныя кампаніі з’явіліся як вынік канцэнтрацыі вытворчасці. На Беларусі да 1900 г. дзейнічала каля 10 акцыянерных таварыства, якія адкрывалі буйныя прадпрыемствы. У стварэнні акцыянерных кампаній актыны дзел прымалі банкі, якія валодалі значнымі капіталамі. Галоныя сферы кладання сродка для камерцыйных банка – гандаль, пярвічная апрацока лесу і льну. Найбольш уплывовыя банкі: Мінскі камерцыйны банк (1873 г.) – вядучы  рэгіёне; Азова-Данскі камерцыйны банк (з 1871 г. філіялы  Мінску, Магілёве, Пінску); Пецярбургска-Азоскі банк у 90-я гг. ме аддзяленне  Мінску; Дзяржаны банк ме 5 аддзялення у губернскіх гарадах; Віленскі прыватна-камерцыйны банк (філіялы  Бабруйску, Гомелі, Гродне і Слоніме); Камерцыйны банк у Беластоку.
Фабрычна-заводская прамысловасць садзейнічала росту гарадо. Але буйныя прамысловыя цэнтры на Беларусі не сфарміраваліся. Беларуская прамысловасці спецыялізавалася на перапрацоцы сельскагаспадарчай, лясной і мінеральнай сыравіны, прадпрыемствы размяшчаліся пераважна  сельскай мясцовасці.
Галоныя галіны вытворчасці на Беларусі – гэта харчовая (пераважна вінакурная) прамысловасць; дрэваапрацочая (запалкавая і папярова-друкарская); тэкстыльная; металаапрацочая прамысловасць разам з чыгуначнымі майстэрнямі; сілікатна-керамічная і буданіча-рамонтная прамысловасць, выраб шкла; гарбарная; хімічная прамысловасць.
Прамысловасць Беларусі знаходзілася  залежнасці ад сусветных эканамічных крызіса. Пад час крызіса 1873-1875 і 1881-1882 гг. на Беларусі найбольшыя страты панеслі дробная вытворчасць і мануфактуры, але фабрычна-заводская прамысловасць не была закранута. Крызісы з’явіліся штуршком да замены дробнай і мануфактурнай прамысловасці фабрычнай. Бурны прамысловы здым прыйшося на 90-я гг. Пад час яго сярэднегадавыя тэмпы прыросту прадукцыі склалі 8,2%. Асабліва хутка развівалася буйная прамысловасць (рост на 13,3%). З 1890 да 1900 г. узнікла 16 тыс. новых прадпрыемства; удзельная вага беларускай прамысловасці  прамысловасці Расіі склала каля 5%, колькасць рабочых 10%. У цэлым прамысловасць Беларусі  парананні з іншымі раёнамі Расіі дасягнула сярэдняга зроню развіцця.
Развіццё транспарту, сродка сувязі, гандлю. Фарміраванне буржуазіі і пралетарыяту
Транспартная сетка на Беларусі  гэты перыяд складалася з водных шляхо, сухапутных шасэ, чыгунак.
Чыгуначнае буданіцтва пачалося  60-я гг. Як вынiк – паскорылася развіццё прамысловасці, пашырыся гандаль, вырасла таварнасць сельскай гаспадаркі, пашырыся тэхнічны прагрэс, паскорылася спецыялізацыя эканомікі раёна, сфарміраваліся серасійскі і абласныя рынкі, акрэсліся грамадскі падзел працы, больш актынай стала міграцыя насельніцтва.
Пецярбургска-Варшаская чыгунка – першая на Беларусі (прайшла праз Гродна  1862 г.). У 1866 г. адкрыты Дзвінска-Полацка-Віцебскі частак Рыга-Арлоскай чыгункі працягласцю 245 вёрста. Чыгунка склала значную канкурэнцыю суднаходству па Заходняй Дзвіне, паскорыла эканамічнае развіццё рэгіёну. Маскоска-Брэсцкая чыгунка (70-я гг.) – важнейшая  эканамічных і ваенных адносінах. Лібава-Роменская чыгунка (1871-1874 гг.) прайшла праз Вільню, Маладзечна, Мінск, Асіповічы, Бабруйск, Жлобін. Мела важнае эканамічнае значэнне. Прывіслінская чыгунка (1873 г.) прайшла праз Брэст на Кіе. Палескія чыгункі (80-я гг.) складаліся з некалькіх ліній, звязалі Пінск, Жабінку, Лунінец, Гомель, Беласток, Баранавічы, Бранск, Асіповічы, Старыя Дарогі паміж сабой і раней пабудаванымі чыгункамі. Мелі важнае эканамічнае значэнне. Пецярбургска-Адэская чыгунка (1902 г.) прайшла праз Віцебск, Оршу, Магілё, Жлобін.
У пачатку XX ст. Беларусь была на адным з першых месца па насычанасці чыгункамі  Расіі. Узніклі буйныя чыгуначныя вузлы: Мінск, Віцебск, Гомель, Орша, Брэст, Баранавічы.
Водныя шляхі зносін атрымалі другараднае значэнне. Тым не менш, грузапаток на іх таксама павялічвася. Па Прыпяці, Бярэзіне, Сожы плавала  1900 г. 310 непаравых і 23 паравыя судны. Хутка развівалася паравое суднаходства на Немане і Заходняй Дзвіне.
У гандлi на гэты час памяншацца роля кірмашо, расце роля крамнага і магазіннага гандлю, у канцы XIX ст. склаліся мясцовыя (абласныя) рынкі. Цэнтрамі абласных рынка становяцца найбольш буйныя гарады: Мінск, Віцебск, Магілё, Гомель, Гродна, Брэст і Пінск. Характар сувязя паміж рынкамі вызначася асаблівасцю эканамічнага развіцця (спецыялізацыяй) кожнага з раёна. Да пачатку XX ст. Беларусь мела трывалыя гандлёвыя сувязі з рознымі рэгіёнамі Расіі, стала часткай усерасійскага рынку. Для гандлю Беларусі была характэрна перавага вывазу сельскагаспадарчай сыравіны і лясных матэрыяла, увоз прамысловых тавара і збожжа.
Развіццё капіталістычных адносін стымулявала сацыяльныя працэсы – фарміраванне грамадскіх класа буржуазіі і пралетарыяту. Крыніцы фарміравання прамысловай буржуазіі – гэта: дваране (уладальнікі вінакурань, лесапільных, цукровых, крухмала-патачных, мукамольных, вінакурных, смола-шкіпідарных, суконных, металаапрацочых, цагельных, кафляных, шкляных і іншых прадпрыемства); заможныя мяшчане (гандляры-скупшчыкі), што арандавалі і выкуплялі прамысловыя прадпрыемствы; купцы; заможныя рамеснікі; сяляне (валодалі 16 мануфактурамі і фабрыкамі  харчовай, гарбарнай, тэкстыльнай, дрэваапрацочай і сілікатнай галінах).
Згодна з перапісам 1897 г.  пяці заходніх губернях да дробнай буржуазіі адносіліся 103 тыс. чал., сярэдняй 47 тыс., буйной 33 тыс. чал. Па нацыянальным складзе гэта ярэі – 60%, беларусы – 17%, рускія – 10%, палякі – 10%, іншыя нацыянальнасці да 3%.
Асноныя крыніцы фарміравання пралетарыяту – гэта: збяднелыя сяляне; члены сем’я рабочых; рамеснікі; дробныя гандляры; рабочыя рамесных майстэрань і мануфактур.
У трох апошніх катэгорыях пераважалі прадстанікі ярэйскага насельніцтва, гэта адбілася на нацыянальным складзе пралетарыяту. Увогуле, асаблівасць беларускага пралетарыяту – яго шматнацыянальны склад (беларусы, рускія, палякі, ярэі, украінцы, літоцы, латышы, татары). Сярод рабочых чыгуначных майстэрань і дэпо, паравозных машыніста, тэлеграфіста пераважалі рускія. На лесапавале, буданіцтве і рамонце чыгуначных і шашэйных дарог, прамысловых прадпрыемствах у сельскай мясцовасці працавалі перважна беларусы. У запалкавай, тытунёвай, гарбарна-абутковай галінах вытворчасці, у друкарнях пераважалі ярэйскія рабочыя.
На пачатак XX ст. на Беларусі было 178,8 тыс. рабочых, занятых у прамысловасці, у тым ліку 33,6 тыс. у фабрычна-заводскай і 116,3 тыс. у рамеснай і дробна-капіталістычнай вытворчасці. Акрамя таго, у памешчыцкіх і кулацкіх гаспадарках працавала шмат батрако. Усяго на Беларусі налічвалася прыкладна 400 тыс. пастаянных наёмных работніка.
Пасля сялянскай рэформы да пачатку XX ст. капіталістычны спосаб вытворчасці паступова сталёвася ва сіх галінах гаспадаркі Беларусі.
Кантрольныя пытанні да тэмы№10
Якія мэты стаялі перад Сакрэтным камітэтам, Галоным камітэтам па сялянскім пытанні, Рэдакцыйнымі камісіямі напярэдадні адмены прыгонніцтва?
На падставе якіх дакумента адмянялася прыгоннае права на Беларусі?
Чым адрозніваюцца два “Мясцовых...” палажэння, згодна з якімі праводзілася рэформа на беларусі?
У чым была сутнасць часоваабавязаннага становішча? Калі сяляне станавіліся ладальнікамі сваёй зямлі?
На якія ступкі пайшо урад пасля правядзення адмены прыгонніцтва і з чым гэта было звязана?
Якія былі асаблівасці правядзення іншых буржуазных рэформа на Беларусі?
У чым сутнасць адработачнай сістэмы вядзення панскай с/г.
Якія асноныя мэты дзеяння Сялянскага банку.
Як сусветны аграрны крызіс 80-х гг. XIX ст. адбіся на гаспадарке Беларусі?
Як адбывалася развіццё чыгункі на Беларусі.
Якія існавалі крыніцы фарміравання беларускай буржуазіі і пралетарыяту?
Якія наступствы для беларускай прамысловасці мелі сусветныя эканамічныя крызісы 70-80 гг. XIX ст.?
ТЭМА 11. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ У XIX СТ. ФАРМІРАВАННЕ БЕЛАРУСКАЙ НАЦЫІ
Лекцыя 11. Культура Беларусі  XIX ст. Фарміраванне беларускай нацыі
Асноныя паняцці:
народная (сялянская) культура; старабеларуская пісьмова-культурная традыцыя; свецкасць культуры; дыферэнцыяцыя культуры; паланізацыя; русіфікацыя; Віленская навучальная акруга; каталіцкая манастырская адукацыя; беларусазнаства; музей старажытнасця; «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» А.Кіркора; рамантызм; рэалізм; класіцызм; неаготыка; “мураёка”; жанры жывапісу; Віленская школа жывапісу; Полацкая езуіцкая акадэмія; касцёльная скульптура; рэформа адукацыі 1864 г.; газета “Мінскі лісток”; даследчыкі фальклору; “лацінка”; канфесіянізмы; “мяжа аседласці”; “заходнерусізм”.

Аснонымі крыніцамі адраджэння беларускай культуры  XIX стагоддзі сталі народная (сялянская) культура і старабеларуская пісьмова-культурная традыцыя. Перадумовамі адраджэння беларускай культуры сталі нацыянальна-вызваленчы рух у Еропе, уплы рускай і польскай дэмакратычнай культур на беларускае адукаванае насельніцтва (галоным чынам праз адукацыю і літаратуру). На першым этапе нацыянальна-адраджэнскага руху, які ахопліва пешую палову XIX стагоддзя, адбывалася станаленне новай беларускай літаратуры (П.Багрым, Я.Чачот, Я.Баршчэскі, А.Рыпінскі, В.Дунін-Марцінкевіч і інш.), нацыянальнага тэатра (В.Дунін-Марцінкевіч), пачалося даследванне народнага побыту і творчасці. Другі этап (пасля пастання 1863 года) характаразавася далейшым развіццём нацыянальнай самасвядомасці. Усведамленнем гістарычнай спадчыны Беларусі, адмовай ад рамантычных мар на адналенне Рэчы Паспалітай. Галоны накірунак у гэты час – развіццё ласнай культуры і дзяржанасці. Беларуская культура размяжоваецца з пануючымі  краі расійскай і польскай культурамі.
Культура Беларусі  першай палове XIX cт.
Развіццё культуры Беларусі першай паловы XIX стагоддзя прадсталяе працэс, які генетычна звязаны з папярэднай эпохай. Але гэты працэс характарызавася новымі рысамі і асаблівасцямі, якія адрознівалі яго ад папярэдняга перыяду. Галоныя з іх – свецкасць культуры і рацыяналізм  развіцці грамадскай свядомасці. Царква згубіла самастойную ролю  асвеце і культуры. Пачынася працэс дыферэнцыяцыі культуры, з’яленне яе новых накірунка (навука, мастацкая літаратура, свецкі жывапіс, тэатр і інш.). У грамадстве пашыраецца сістэма перадачы культурных каштонасцей (свецкая школа, выдавецтва кніг, газет, часопіса, развіццё тэатра і інш.). Духонае жыццё беларускага грамадства становіцца больш багатым. У першай палове XIX ст. абывалася дэмакратызацыя агульнакультурнага прагрэсу: пашыралася кола вытворца і спажыцо культурных каштонасця, павялічылася магчымасць далучэння да культуры розных сацыяльных груп. Аднак саслоныя абмежаванні стрымлівалі працэс дэмакратызацыі культуры.
Асаблівасцю развіцця культуры Беларусі першай паловы XIX ст. бы працэс яе паланізацыі, найбольш відавочны  першай трэці стагоддзя. Гэта было абумолена палітыкай Аляксандра I, якая была накіравана на адналенне польскай дзяржанасці, і знайшла падтрымку  асяроддзі польскіх магната і паланізаванага беларускага шляхецтва. Цэнтрам польскага плыву была Вільня з яго ніверсітэтам. Працэс паланізацыі некалькі паменьшыся, але не спыніся пры Мікалаі I, які праводзі адначасова палітыку русіфікацыі Беларусі.
Хаця царква і страціла манапольны плы на развіццё культуры, яе роля была яшчэ вельмі вялікай. Уплывовым фактарам развіцця культуры Беларусі гэтага часу стала супрацьстаянне дзвюх канфесій: правасланай і каталіцкай, носьбіта розных культурных і духоных каштонасця. Каталіцызм, у асноным, з’яляся рэлігіяй прывілеяванага, дваранскага саслоя. Праваслае было звязана пераважна з сялянствам і мяшчанствам Беларусі. Цэнтрам правасланай культуры Беларусі бы Магілё з духонай семінарыяй, якую заснава архіяпіскап Георгі Каніскі. Выхаванцы гэтай установы шмат зрабілі для адраджэння правасланай культуры. Сярод іх буйнейшы лінгвіст, фалькларыст і этнограф I.Насовіч (1788-1877).
Падзел беларускага грамадства па саслонай і канфесійнай прыкмеце прывё да існавання на Беларусі двух культурных накірунка: польскага, носьбітам якога  асноным было беларускае дваранства, і «заходнерускага», прадстанікамі якога з’яляліся: правасланае і часткова ніяцкае духавенства, купецтва, мяшчанства. Абапіраючыся на праваслае, прыхільнікі «заходнерускага» накірунку адналялі, як ім здавалася, асновы традыцыйнай, народнай культуры Беларусi. Наянасць гэтых дзвюх плыня у агульнай культуры Беларусі, безумона, стрымлівала працэс стварэння адзінай беларускай нацыі.
Культура Беларусі разглядаемага перыяду адлюстровала сацыяльную структуру тагачаснага грамадства. Яе складанымі часткамі былі: магнацкая культура, памесна-дваранская культура сярэдняй і дробнай шляхты, культура мяшчан і нерадавітага насельніцтва гарадо і мястэчак, сялянская культура. Па зроню развіцця культуры розныя рэгіёны Беларусі істотна адрозніваліся паміж сабою. Ролю галоных культурных цэнтра адыгрывалі буйныя гарады Беларусі. Напрыклад, на працягу сёй першай паловы XIX ст. прызнаным навуковым і літаратурным цэнтрам Беларусі была Вільня, дзе знаходзіся ніверсітэт; у сценах якога атрымлівала адукацыю беларуская моладзь.
Іншымі важньмі культурнымі цэнтрамі Беларусі былі Магілё, Віцебск, Мінск, Слонім. Вельмі значны клад у развіццё культуры Беларусі носілі магнацкія цэнтры: рэзідэнцыя Храптовіча у Шчорсах, маёнтак М.Агінскага  Залессі, маёнтак Ваньковіча у Мінску і інш.
Асвета і навука. У першы гады XIX стагоддзя  Расійскай імперыі была праведзена рэформа сістэмы адукацыі, навучанне было падзелена на тры прыступкі: вышэйшае, сярэдняе і пачатковае. Створанае Міністэрства народнай асветы (1802 г.) цэнтралізавала дзяржанае кіраніцтва школай. У кожным губернскім горадзе стваралася гімназія, у павятовым горадзе – павятовае вучылішча. Пры кожным царконым прыходзе – царконапрыходскія вучылішча, у якія прымаліся дзеці “сялякага стану” без розніцы “полу і год”. Прадугледжвалася пераемная сувязь паміж школамі розных ступеня.
Асноным асяродкам навукі і адукацыі Беларусі  першай трэці XIX ст. бы Віленскі ніверсітэт, з 1803 г. – Імператарскі. Адначасова ён з’яляся вучэбным і адміністрацыйным цэнтрам навучальнай акругі. Ён не толькі ажыццяля кантроль за работай школ, але яго выкладчыкі прымалі дзел у складанні праграм навучання, у напісанні падручніка.
Падзеі 1820-30 гг. прывялі да ліквідацыі Віленскай навучальнай акругі, закрыцця ніверсітэта, неслі істотныя змены  сістэму асветы Беларусі. Пераемнасць навучання была парушана. Выпускнікам Віленскага ніверсітэта, як удзельнікам рэвалюцыйных падзей, забаранялася выкладаць у мясцовых школах. Настаніцкія кадры для Беларусі рыхтаваліся Пецярбургскім педагагічным інстытутам і створанай у 1834 г. Віцебскай настаніцкай семінарыяй.
Асаблівасцю развіцця асветы Беларусі першай паловы XIX ст. з’ялялася наянасць каталіцкай манастырскай адукацыі (вучылішчы піяра, францысканца і інш. манаскіх ардэно), нягледзячы на паступовае яе скарачэнне. Новай з’явай у развіцці адукацыі стала стварэнне сістэмы духонага, а таксама зараджэнне ваеннага і прафесійнага навучання.
Вялікая роля  духоным жыцці грамадства належала інтэлігенцыі. Па свайму сацыяльнаму складу інтэлігенцыя Беларусі была  асноным дваранскай. Аднак у асяроддзі мастацкай і навуковай інтэлігенцыі з’явіліся разначынцы. Заслугай пакалення беларускай інтэлігенцыі стала спроба аб’яднаць, звязаць народную і прафесійную культуру. У адукаванага выхадца з беларускай шляхты, разначынца з’явілася цікавасць да мясцовай гісторыі, этнаграфіі, археалогіі, фальклору, мовы. Гэтыя галіны навуковых веда звязаны з імёнамі I.Грыгаровіча, М.Баброскага, 3.Даленгі-Хадакоскага, Т.Нарбута, А.Кіркора, I.Даніловіча, брато Я. і К.Тышкевіча і шмат іншых. Гэта былі людзі розных палітычных погляда і культурных накірунка. Так, з імем пратаіерэя I.Грыгаровіча (1792-1852) звязана дзейнасць гісторыка-асветніцкага гуртка  Магілёве, удзельнікі якога былі аб’яднаны пошукам, зборам і апрацокай гістарычных матэрыяла, адналеннем мінулага роднага краю. Ім бы складзены і выданы першы зборнік дакумента па гісторыі Беларусі пад назвай «Беларускі Архі старажытных акта» (1824). Дзейнасцю гуртка цікавіся граф М.Румянца, пад кіраніцтвам і на сродкі якога былі сабраны рукапісныя, этнаграфічныя, нумізматычныя калекцыі, створана бібліятэка, якая паклала пачатак вядомаму  Маскве Румянцаскаму музею.
Прадстаніком гістарычнай навукі бы прафесар Віленскага ніверсітэта I.Даніловіч (1788-1843). Прыхільнік адналення суверэнітэту ВкЛ, ён свае працы звязва з яго гістарычньм мінулым. Ім былі выдадзены Статут ВКЛ 1529 г., Судзебнік Казіміра IV 1468 г., Супрасльскі летапіс і іншыя крыніцы па гісторыі Беларусі. Прыкладна  тым жа накірунке развівалася навуковая дзейнасць гісторыка, прафесара Віленскага ніверсітэта М.К.Баброскага (1784-1848), заснавальніка беларусазнаства і славяназнаства. М.К.Баброскі адкры Супрасльскі летапіс і старадрукі Ф.Скарыны. З дзейнасцю гэтых навукоца звязана зараджэнне на Беларусі археаграфіі, крыніцазнаства, славяназнаства, а таксама беларусазнаства.
Вялікую вядомасць у першай палове XIX ст. атрымала дзейнасць Зарыяна Даленгі-Хадакоскага (1784-1825), які лічыцца пачынальнікам беларускай археалогіі, фалькларыстыкі і мовазнаства; брато Канстанціна (1806-1868) і Ястафія (1814-1873) Тышкевіча, стваральніка беларускай археалогіі і музеязнаства. Па ініцыятыве брато Тышкевіча у 1842 г. бы створаны першы на Беларусі прыватны музей старажытнасця у Лагойску. Экспанаты лагойскага музея склалі аснову першага публічнага музея старажытнасця у Вільні (1855 г.). У 1855 г. Я.Тышкевіч арганізава і значалі Віленскую археаграфічную камісію, якая займалася зборам, вывучэннем і публікацыяй дакумента, якія звязаны з гісторыяй Беларусі, Украіны і Літвы. Свой уклад у развіццё беларусазнаства нёс П. Шпілескі (1823-1861), атар «Падарожжа па Палессі і беларускім краі», «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных яе казках». У 1840-я гг. пачынаецца творчая, культурна-асветніцкая і выдавецкая дзейнасць А. Кіркора (1818-1886). Ён надрукава шматлікія навуковыя матэрыялы  польскай і рускай перыёдыцы. Асабліва каштонай для станалення беларускай этнаграфіі была яго праца «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857-1859), напісаная  адпаведнасці з праграмай Рускага геаграфічнага таварыства. У ёй было надрукавана больш за сотню беларускіх песен і прыказак, слонік беларускай мовы.
Вялікая цікавасць да гісторыі, этнаграфіі, археалогіі Беларусі, якая выразна праявілася  першай палове XIX ст. – сведчанне развіцця працэсу духонага адраджэння Беларусі. Аднак першая палова стагоддзя была звязана з развіццём не толькі гуманітарных, але і прыродазначых навук. Так у Віленскім універсітэце працавалі раджэнцы Беларусі батанік і біёлаг С.Юндзіл, фізіёлаг М.Гамаліцкі. 3 Горы-Горацкім земляробчым інстытутам была звязана дзейнасць заснавальніка хімічнай навукі Беларусі К.Шмідта і I.Цютчава.
Мастацтва. У мастацкай культуры Беларусі першай паловы XIX ст. змяніліся ідэйна-мастацкія накірункі  парананні з папярэднім часам, адначасова суіснавалі розныя мастацкія стылі. Адбывася паступовы адыход ад класіцызму, які ляжа у аснове асветніцкай ідэалогіі (матывамі дзеяння героя – грамадзянскі абавязак і служэнне грамадству) да рамантызму. Узрастае вага да чалавека, яго нутранага свету. На Беларусь рамантызм прыйшо у пачатку XIX ст. Сутнасцю рамантызма было імкненне супрацьпаставіць рэльнай рэчаіснасці абагулены ідэальны вобраз.
Рамантызм мастако Беларусі нельга аддзяляць ад расійскага і агульнаерапейскага. Яго асаблівасцю бы інтарэс да мясцовай гісторыі, стварэнне на палатне моцнай, свабоднай асобы. Гэта цікавасць была звязана з гісторыяй ВкЛ, і распрацока гэтай праблематыкі садзейнічала абуджэнню інтарэса да гісторыі Беларусі вогуле. Да гістарычнай тэматыкі звярталіся многія пісьменнікі, паэты. Гісторыя была прадметам творчасці А.Міцкевіча. Яго творы, напісаныя на польскай мове, трэба лічыць і культурным скарбам Беларусі. У сваіх ранніх творах «Мешка, князь Навагрудка», «Бульба», а таксама  паэмах «Дзяды», «Пан Тадэвуш», «Гражына» А.Міцкевіч выкарыстова тэмы і вобразы беларускага фальклору, сюжэты беларускай гісторыі. Блізкімі па настрою, думках да Міцкевіча былі У.Сыракомля, Я.Чачот. Празаічны зборнік Я.Баршчэскага «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» прадсталяюць сабой, па водгукам сучасніка, беларускі цыкл «1000 і адной ночы».
У 1840-я гады  культуры Беларусі праявіся пераход ад рамантызму да рэалізму. Аб гэтым сведчыць творчасць В.Дуніна-Марцінкевіча. Першым творам пісьменніка сталі лібрэта аперэт «Рэкруцкі ярэйскі набор» «Спаборніцтва музыка», «Чароная вада» – п’есы, напісаны на польскай мове і пасталены на мінскай сцэне. У 1846 г. убачыла свет музычная п’еса В.Дуніна-Марцінкевіча «Сялянка» («Ідылія»), у якой упершыню загучала жывая беларуская мова. У 1850-я гг. пісьменнік стварае вершаваныя расказы «Вечарніцы» і «Гапон», «Халімон на каранацыі», займаецца перакладамі. На пачатку 1860-х гадо ён стварае свой лепшы твор – фарс-вадэвіль «Пінская шляхта».
У першай палове XIX ст. усё большую ролю  грамадска-культурным і ідэйным жыцці Беларусі адыгрывае тэатр. Аснонай формай тэатральнай дзейнасці  гэты час з’яляецца прыватная антрэпрыза. Як правіла, такі тэатр бы «аб’яздны», гэта значыць ме базу  губернскім або буйным павятовым горадзе і перыядычна вандрава па навакольным гарадам, мястэчкам, маёнткам і кірмашах. Пастаянныя тэатральныя калектывы дзейнічалі  Вільні (трупа Мараскага), Гродна (тэатр Саламеі Дзешнер), Мінску (трупа Кажынскага). У выніку рэфармавання тэатральнай дзейнасці  1845-1847 гг. у губернскіх гарадах ствараліся пастаянныя тэатры, якія знаходзіліся пад кантролем тэатральнай дырэкцыі, вызначася тэатральны сезон. Тым не менш дзейнасць «аб’язных» груп пасля гэтага не спынілася. Яны існавалі і  больш позні час. Адлюстровая моную сітуацыю  краі, рэпертуар тэатра бы двухмоным – польскім і рускім. На сцэне ставіліся п’есы польскіх, рускіх і заходнеерапейскіх атара.
Разам з прафесійным тэатрам развівася аматарскі, які бы вельмі папулярны сярод шляхецтва, чыноніка і афіцэра. Падзеяй у тэатральным жыцці Беларусі стала знікненні першай аматарскай трупы беларускага нацыянальнага тэатра В.Дуніна-Марцінкевіча. 23 верасня 1841 г. адбылася прэм’ера спектакля – камічнай оперы «Рэкруцкі ярэйскі набор», лібрэта да якога напіса В.Дунін-Марцінкевіч, а музыку – С.Манюшка і К.Кжыжаноскі. 9 лютага 1852 г. адбылася прэм’ера «Ідыліі» на музыку тых жа атара.
Адным з асноных накірунка мастацтва Беларусі першай паловы XIX ст. была музыка. У грамадстве змацнялася цікавасць да камерных і публічных канцэрта. Музыка гучала  салонах мясцовай магнатэрыі, яе выкладалі  навучальных установах, адбываліся сольныя выступленні, аркестровыя канцэрты, праходзілі музычныя спектаклі. Першая палова XIX ст. – час пачатку збора і публікацыі беларускай народнай песні, спробы яе кампазітарскай і канцэртнай апрацокі (дзейнасць раджэнца Віцебшчыны А.Абрамовіча, асабліва яго паэма «Беларускае вяселле»). Шырокую вядомасць атрымалі творы М.Агінскага, Д.Стэфановіча, Ф.Міладоскага і іншых таленавітых музыканта і выканаца.
Свой след у беларускай музычнай культуры пакіну класік польскай музычнай культуры, ураджэнец Ігуменскага (цяпер Чэрвенскі р-н) павета Мінскай губерні С.Манюшка. Беларускія народныя песні і мелодыі вайшлі  творы кампазітара. Музычную адукацыю С.Манюшка атрыма у Мінску  таленавітага музыканта і настаніка Д.Стэфановіча. 3 Мінскам звязана стварэнне і пастанока яго першых вадэвіля, музычных камедый і опер. Асабліва плённым аказалася творчае сяброства кампазітара з В.Дуніным-Марцінкевічам.
Архітэктура. У канцы XVIII ст. стыль барока змяніся класіцызмам. Для яго развіцця на Беларусі характэрна аб’яднанне як заходнеерапейскага, так і рускага накірунка з мясцовымі мастацкімі традыцыямі. Галоную ролю  фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадо адыграла Віленская архітэктурная школа, творчасць рускіх архітэктара: М.Львова, В.Стасава, А.Мельнікава, англічаніна Дж.Кларка. Гэта бы час рэгулярнай тыпавой забудовы гарадо і мястэчак Беларусі. У адрозненні ад сярэдневяковай хаатычнай забудовы, горад разглядася як цэласная, строга спланаваная сістэма, заснаваная на прынцыпах рацыяналізма і класічных ідэала. У старых гарадах Беларусі – Мінску, Віцебску, Полацку і інш. вялося парадкаванне вулічнай сеткі, узбуйняліся кварталы, ствараліся новыя плошчы. У гэтых гарадах праекцыйны цэнтр звычайна сумяшчася з гістарычна склашымся ансамблем горада. Архітэктура цэнтра вызначалася як новай забудовай, так і манументальнай архітэктурай XVII-XVIII стст., галоным чынам манастырамі, касцёламі, калегімамі. Гэта прыдавала цэнтрам беларускіх гарадо некаторую сваеасаблівасць.
Асаблівасцю горадабуданіцтва гэтага часу было развіццё ансамблевай забудовы, узвядзенне будынка спецыяльнага дзяржанага і грамадскага прызначэння (адміністрацыйныя, навучальныя, бальніцы). У кожным губернскім горадзе на цэнтральнай плошчы акрамя сабора узводзіліся дзяржаныя становы і тарговыя рады, якія сталі прадметам новага грамадска-палітычнага і эканамічнага жыцця. Тут узнікалі школы, музеі, бібліятэкі. Прынцыпы прамавугольнай планірокі найбольш паслядона здзейснены  Клімавічах, Суражы, Мсціслаі, Чавусах.
У дварцова-сядзібным буданіцтве Беларусі класіцызм абумові геаметрычнасць планірокі тэрыторыі. З’явіся новы тып палаца – цэнтрычная кампактная забудова з купалам, у кампазіцыі якой часта пабудаваны галерэі-каланады, размешчаныя пакругам або франтальна. Галоны кампазіцыйны акцэнт прысядзібнага дома бы манументальны порцік. Сярод выдатных помніка гэтага тыпу патрэбна назваць палац графа М.Румянцава (з 1830-х гадо ён перайшо да фельдмаршала I.Паскевіча) у Гомелі, палацы генерал-губернатара  Віцебску і віцэ-губернатара  Гродна. Да выдатных помніка гэтага архітэктурнага накірунку адносяцца культавыя забудовы: Петрапаласкі сабор у Гомелі, Прэабражэнская царква  Чачэрску, Пакроская царква  Стрэшневе, касцёлы  Лідзе і Шчучыне.
Класіцызм не бы адзіным архітэктурным накірункам Беларусі першай паловы XIX ст. Побач з ім развіваецца неаготыка – архітэктурны аналаг эпохі сентыменталізму і рамантызму. Захапленне сярэдневяковым гатычным стылем на Беларусі пачынаецца на рубяжы стагоддзя. Неаготыка да 1830-40 гг. суіснавала побач з класіцызмам, прымяненне яна знайшла  культавых збудаваннях і «англійскім» пейзажна-паркавым мастацтве, загарадных прысядзібных комплексах.
У першай палове XIX ст. у культавых пабудовах правасланай царквы наглядаецца плы старажытнарускай архітэктурнай культуры. Пачаткам развіцця «руска-візантыйскага стылю» лічацца 1830-я гады. Развіццё гэтага стылю адбывалася  дзвух накірунках: перабудова існуючых каталіцкіх і ніяцкіх храма і звядзенне новых цэрква па праектам Сінода і прыватных асоб. Найбольшага росквіту стыль дасягні у другой палове XIX – пачатку XX ст., калі пачалося масавае буданіцтва цэрква-“мураёвак” за дзяржаны кошт.
Жывапіс. Распасюджанне класіцызму і рэалізму першай палове XIX ст. азначала сур’ёзныя змены  жывапісу Беларусі. У 1830-40-я гг. ідэйныя каноны акадэмізма (іерархічнасць каштонасця жанра) станавіліся неактуальнымі. Заховася прыярытэт гістарычнага жывапісу, але набыва папулярнасць бытавы жанр, пейзаж, з’явіся новы жанр – нацюрморт.
Важную ролю  развіцці жывапісу  гэты перыяд адыграла Віленская школа жывапісу – аддзяленне выяленчага мастацтва факультэта літаратуры і мастацтва Віленскага ніверсітэта, якая прытрымлівалася класічных канона у жывапісу. Яе заснавальнікам бы прафесар Ф.Смуглевіч, які вайшо у гісторыю жывапісу як майстар вялікіх шматфігурных кампазіцый на гістарычныя і рэлігійныя тэмы, пейзажыст і бытапісец. За чвэрць стагоддзя свайго існавання школа падрыхтавала больш 250 мастако, гравёра, скульптара і выкладчыка малявання для навучальных устано Беларусі. Для дасканналення веда і атрымання вышэйшай адукацыі найбольш адораныя студэнты накіроваліся  Пецярбургскую Акадэмію мастацтва або  Маскоскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (Строганаскае вучылішча). Падрыхтоцы прафесійных мастако на Беларусі вялася так сама і  Полацкай езуіцкай акадэміі.
Буйным майстрам партрэтнага жанра на Беларусі бы член Акадэміі мастацтва I.Аляшкевіч (1777-1830). Мастак ствары партрэты А.Чартарыйскага, Л.Сапегі, М.Радзівіла, А.Міцкевіча і інш. У апошнія гады жыцця I.Аляшкевіч піса рэлігійныя кампазіцыі, напрыклад, «Мадона з дзіцяцям». Не менш цікавым партрэтыстам бы Ю.Пешка (1767-1831). Ён шмат піса партрэта прадстаніко віленскай шляхты і духавенства – віленскага саветніка Вейса, партрэт С.Солтана і партрэт вядомай мецэнаткі Тэафілы Радзівіл.
Выдатным партрэтыстам бы В.Ваньковіч (1799-1842), атар партрэта дзеяча літаратуры і мастацтва, навукі (кампазіцыйны партрэт «Міцкевіч на скале Аю-Даг», партрэты містыка А.Тавянькоскага і яго жонкі Караліны, піяністкі М.Шыманоскай, паэта А.Гарэцкага. Радавы маёнтак В.Ваньковіча  Сляпянкі пад Мінскам бы цэнтрам, які групава вакол сябе лепшыя мастацкія сілы Беларусі першай паловы XIX ст. Тут бывалі Я.Дамель, М.Кулеша і іншыя мастакі, скульптары, кампазітары Беларусі.
Вядомым гістарычным жывапісцам гэтага часу бы Я.Дамель (1789-1840). На сваіх палотнах ён адлюстрова найбольш драматычныя моманты гістарычнага развіцця. Гэта карціны «Смерць князя Панятоскага», «Гібель прадвадзіцеля крыжаносца Ульрыха  Грунвальдскай бітве», «Павел I вызваляе Касцюшка з няволі» і інш. Большую вядомасць атрымала карціна «Пераход Напалеона праз Беразіну». Акрамя гістарычных палотна для творчасці Я.Дамеля характэрны шматлікія рэлігійныя кампазіцыі, а таксама партрэты, якія адрозніваюцца глыбокім псіхалагізмам.
Вялікі клад у беларускі пейзажны жывапіс унеслі мастакі В.Садоніка, I.Герасімовіч, В.Дмахоскі. Крыху  баку ад агульнага развіцця пейзажнага жывапісу Беларусі стаіць творчасць мастака-этнографа і гісторыка Напалеона Орды (1807-1883). Усё сваё жыццё мастак прысвяці адлюстраванню цікавых месца Беларусі, Літвы і ѕкраіны, якія звязаны з вялікімі гістарычнымі падзеямі і выдатнымі асобамі, якія тут нарадзіліся. Н.Орда  асноным працава як акварэліст («Разваліны замка  Лідзе», «Крэва», «Мір», «Нясвіж», «Белая вежа» і інш.).
Выдатным прадстаніком беларускага жывапісу бы І.Т.Хруцкі (1810-1885). Гэты мастак увайшо у сусветны жывапіс як заснавальнік жанра класічнага нацюрморта. У 1839 г. за нацюрморт «Кветкі і плады» ён атрыма званне акадэміка. Аднак не менш яскрава мастак праяві сябе  жанры партрэта і пейзажа.
У творчасці жывапісца Беларусі першай паловы XIX ст. інтэнсіна развівася бытавы жанр. Мастакі стварылі шмат яркіх жывапісных палотна, дзе паказана багацце матэрыяльнай і духонай культуры беларускага народа. Першымі  гэтым жанры на Беларусі сталі выхавальнікі Віленскай школы жывапісу К.Кукевіч, Ю.Карчэскі, К.Русецкі і інш. Нягледзячы на плы класіцызму  творчасці прадстаніко бытавога жанру сё больш зацвярджаецца рэалістычны элемент.
Жывапіс Беларусі першай паловы XIX ст. багаты і разнастайны. Яго станаленне і развіццё адбывалася  агульным накірунку развіцця рускага, польскага, літоскага і краінскага жывапісу. Эвалюцыя яго ад класіцызма да рэалізму складала не толькі сутнасць развіцця беларускага жывапісу, але і шляхі яго далейшага дасканалення.
Блізка да жывапісу знаходзіцца мастацтва складання мазаічных пано. Выдатным беларускім мазаістам Нікадзімам Сілівановічам (1834-1919) у Ісакіескім саборы Пецярбурга была выканана мазаічная кампазіцыя для галонага іканастаса “Тайная вячэра”. За бліскучую работу Н.Сілівановіч атрыма званне акадэміка Імператарскай Акадэміі мастацтва.
Адной з форм выяленчага мастацтва Беларусі першай паловы XIX ст. была скульптура. Сярод скульптара таго часу найбольшую вядомасць набылі сям’я Ельскіх (Караль і яго сыны Казімір і Ян), Я.Астароскі, Р.Слізень. Іх творчасць была разнастайна па жанру. Гэта былі партрэты-бюсты, медальёны і барэльефы гістарычных дзеяча Беларусі, Літвы і Польшчы, родных, знаёмых. Вялікае месца  іх творчасці займала касцёльная скульптура.
К сярэдзіне XIX ст. завяршыся адзін з вялікіх этапа у гісторыі беларускай культуры. У цяжкіх умовах, калі плывала польская культура і пачася працэс русіфікацыі, ішо працэс фарміравання і развіцця нацыянальнай культуры. Перш за сё ён вызначыся  станаленні сучаснай беларускай мовы, новай беларускай літаратуры, асэнсаванні гістарычнага шляху, які прайшо народ.
Разам з тым к канцу прыгоннай эпохі  грамадска-культурным жыцці народа Беларусі выразна праявілася неадпаведнасць паміж дасягнутым узронем духонай культуры і авалоданнем культурнымі каштонасцямі. У грамадстве былі абмежаваны магчымасці для распасюджвання асветы і народнай адукацыі. Гэта сведчыла аб крызісе  духоным жыцці беларускага народа. Феадальны строй уступа у супярэчнасць не толькі з сацыяльна-эканамічным, але і з грамадска-культурным прагрэсам.
Культура Беларусі другой паловы XIX стагоддзя. Фарміраванне беларускай нацыі
Адукацыя і навука. На Беларусі правядзенне Адукацыйнай рэформы 1864 года супала з пераадоленнем наступства пастання 1863 года, у якім актыны дзел узялі навучэнцы Горы-Горацкага земляробчага інстытута і сярэдніх навучальных устано. Гэта абумовіла асаблівасці рэфармавання адукацыі на Беларусі. Так, у 1864 г. бы зачынены земляробчы інстытут – апошняя вышэйшая навучальная станова на Беларусі часо імперыі. З гэтага часу вышэйшую адукацыю беларусы атрымлівалі за межамі Радзімы. Зачыняліся так сама некаторыя гімназіі – Навагрудская і Свіслацкая. Забаранялася выкладанне на польскай і беларускай мовах. Пачатковых школ было вельмі мала. Таму абвешчаныя прынцыпы рэформы – усесаслонасць, свецкасць, даступнасць, пераемнасць адукацыі, на Беларусі не дзейнічалі. На Беларусі не была праведзена Земская рэформа – таму не існавалі земскія пачатковыя школы для сялянскіх дзетак. А царкона-прыхадскія школы былі пасталены пад нагляд паліцыі і правасланай царквы, а не міністэрства адукацыі. Сярэднюю адукацыю атрымлівалі  павятовых вучылішчах (няпоную) ці гімназіях, але навучанне там было платным і для большасці жыхаро з гэтай нагоды недаступным. Да тагож, у 1887 годзе з’явіся каз “Аб кухарчыных дзецях”, згодна з якім у гімназіі недапушчаліся дзеці прыслугі. Асобнымі казамі водзіся цэнз на навучанне  гімназіях і вну для асоб ярэйскага паходжання. З гэтай нагоды на Беларусі заставася высокі зровень непісменнасці.
Пасля падалення пастання 1863 года значныя перашкоды зведала развіццё беларускай культуры. Ва мовах ваеннага становішча, якое дзейнічала на Беларусі, любая грамадская дзейнасць, не адобраная радам, была амаль немагчымай. Таму часта культурная дзейнасць беларуса разгортвалася за межамі беларускіх губерня. Так, у 1868 годзе  Пецярбурге паэт В.Савіч-Заблоцкі ствары асветніцкую арганізацыю “Крывіцкі вязок”, у межах якой меся намер наладзіць выданне літаратуры на беларускай мове, у тым ліку падручніка для простых людзей. Але з-за праследвання з боку лад культурны гурток распася.
У другой палове 1880-х гадо у Мінску знікла група ліберальнай інтэлігенцыі (М.В.Донар-Запольскі, У.З.Завітневіч, А.І.Слупскі, Я.Лучына) якія імкнуліся абудзіць нацыянальную самасвядомасць легальнымі сродкамі. Для гэтага выкарыстовалася першая прыватная (недзяржаная) газета на Беларусі “Мінскі лісток” і календары. На іх старонках друкаваліся матэрыялы А.Багдановіча, І.Янчука, М.Доунар-Запольскага пра гісторыю, мову, беларускі этнас, а так сама літаратурныя творы Янкі Лучыны і Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. Гэтыя выданні па сведчанні сучасніка, абудзілі беларускі нацыянальны рух. Да з’ялення “Мінскага лістка” перыядычны друк Беларусі бы прадсталены толькі радавымі “Губернскімі ведамасцямі...” і “Епархіальнымі ведамасцямі”, якія кантралявала правасланая царква. Разам з гэтым гуртком, на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці вялікі плы зрабіла творчасць Ф.Багушэвіча. Яго прадмова да “Дудкі беларускай” з’яляецца маніфестам нацыянальнага адраджэння.
У другой палове стагоддзя пашырылася навуковае вывучэнне Беларусі. Былі створаны буйныя працы па гісторыі беларускага края М.Донар-Запольскім, М.Любаскім, М.Уладзімірскім-Буданавым, А.П.Сапуновым, А.Кіркорам.
Вялікае значэнне мела дзейнасць шматлікіх збіральніка і даследчыка фальклору, лінгвіста і этнографа. Так, у 1870 годзе І.І.Насовіч выда “Слонік беларускай мовы”; М.Я.Нікіфароскі у 1895 годзе – “Нарысы простанароднага жыцця-быцця  Віцебскай Беларусі і апісанне прадмета ужытку”; Я.Ф.Карскі  1885 годзе “Агляд гука і форм беларускай мовы”; П.В.Шэйн  1887-1893 гадах выда “Матэрыялы да вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паночна-Заходняга краю”; Е.Р.Рамана у 1886-1891 гадах выда першыя пяць выпуска “Беларускага зборніка”. Руская адміністрацыя садзейнічала выданням гэтых навуковых прац, бо лічыла, што яны падтрымліваюць тэзіс аб “рускім” характары краю. Тым часам змест прац паказва, што Беларусь – самастойны  этнічным плане рэгіён.
Беларуская літаратура развівалася  другой палове стагоддзя  неспрыяльных умовах. Забарона на выданне польскіх кніг недазволіла друкаваць беларускія творы на “лацінке”, найбольш пашыранай у тыя часы сярод простага народа і інтэлігенцыі. Да тагож, літаратура развівалася разам з сацыяльнай самасвядомасцью творца – гэта азначае, што літаратурныя творы мелі дэмакратычны характар, антырадавы па сваёй сутнасці.
Бацькам беларускага культурнага адраджэнне ста Францішак Багушэвіч, які адным з першых абгрунтава самастойнасць беларускай мовы. Яго зборнікі верша “Дудка беларуская” і “Смык беларускі” выйшлі за межамі Радзімы – у Кракаве і Познані (тэрыторыя Астра-Венгерскай імперыі, дзе нацыянальныя меньшасці мелі права на культурную атаномію). У прадмовах да зборніка паэт адстойва ронасць роднай мовы з іншымі ерапейскімі, закліка шанаваць і заховаць яе. У вершах Ф.Багушэвіч галоным чынам піса пра гаротнае жыццё беларускага сялянства, аграбленага пад час рэформы 1861 года і прыгнятаемага як эканамічна – панамі, так і нацыянальна – царскім урадам. Багушэвіч ствары у паэзіі напрамак рэалізму і народнасці. Вядома, такія вершы  Расійскай імперыі друкаваць было нельга. Паслядонікамі Ф.Багушэвіча былі Янка Лучына (Іван Неслухоскі) і Адам Гурыновіч.
Янка Лучына аднолькава добра піса на некалькіх мовах – рускай, польскай і беларускай. Але яго беларускія вершы догі час не друкаваліся, што не дало раскрыцца паэту цалкам як таленту і вялікай постаці беларускай літаратуры. Толькі пасля яго смерці гурток беларускага студэнцтва выда у Пецярбургу яго беларускамоны зборнік “Вязанка”. А.Гурыновіч замацава у беларускай паэзіі пазіцыі рэалізму і народнасці. Ён адводзі паэзіі важную ролю – будзіць у народа прагі да лепшага жыцця, да барацьбы за гэтае жыццё. У 1890-я гады  беларускую літаратуру прыйшлі такія новыя імёны, як Карусь Каганец (Казімір Кастравіцкі), Цётка (Элаіза Пашкевіч), талент якіх яскрава раскрыецца  пачатку XX стагоддзя.
Тэтральнае жыццё беларускіх гарадо было звязана галоным чынам з паказам твора рускай і сусветнай класікі лепшымі трупамі Расіі, якія гастралявалі па Беларусі. Асабліва актывізавалася тэтральнае жыццё Мінска пасля звядзення асобнага будынка тэатра  1890 годзе на тэрыторыі Аляксандраскага сквера. Так, у 1890-я гады тут паказвалі спектаклі трупы знакамітай А.Яблачкінай, А.Южынай, Пецярбургская оперная трупа Я.Ізмайлова, украінская трупа М.Старыцкага. З гастролямі выдатных выканаца была звязана актывізацыя музычнага жыцця  беларускіх губернях. Беларусь у 1890-я гады наведалі Ф.Шаляпін, Л.Собіна, А.Мазіні, С.Рахманіна, Л.Скрабін, А.Зілоці і інш. Высокая музычная культура беларускай публікі прываблівала сюды выдатных спевако і выканаца. Яе атрымлівалі  навучальных установах – у навучальных праграмах семінарый і гімназій музычнай адукацыі надавалася значная вага. У 1871 годзе было створана Мінскае музычнае вучылішча арганіста, адзінае на Беларусі. Да таго, у буйных беларускіх гарадах дзейнічалі музычныя таварыствы, якія ставілі мэтай падняцце зроню музычнай культуры насельніцтва. У 1898 годзе  Мінску знікла культурна-асветніцкая арганізацыя “Таварыства аматара прыгожых мастацтва”, якая складалася з літаратурнай, драматычнай, мастацкай і музычнай секцый. Арганізацыя стала цэнтрам літаратурнага і тэатральнага жыцця Мінска, наладжвала выставы, літаратурные чытанні і г.д.
Выяленчае мастацтва другой паловы XIX стагоддзя развіваецца  межах рэалізму. Выдатным беларускім мастаком гэтага перыяду лічыцца К.Э.Альхімовіч (1840-1916), які працава у жанрах гістарычным (“Пахаванне Гедыміна”, “Смерць Глінскага  турме”), бытавым, а так сама  графіке (ілюстрацыі да твора А.Міцкевіча). На гэты час прыходзіцца росквіт дзейнасці акадэміка Акадэміі мастацтва, мазаіста і мастака Н.Ю.Сілівановіча (1830-1918). Ён спецыялізавася  бытавым жанры – “Дзеці  двары”, “У школу”, “Салдат з хлопчыкам” – у гэтых картынах выяляюцца сацыяльныя сімпатыі мастака. Сярод беларускіх пейзажыста трэба адзначыць А.Гараскага (1833-1900). Пейзажыст імкнуся пісаць малянічыя краявіды беларускай зямлі (“Вечар у Мінскай губерніі”, “Бераг ракі Свіслач”), тым самым зрабіць сваё мастацтва зразумелым для шырокіх кола простага насельніцтва.
На развіццё архітэктуры значны плы аказала хуткае развіццё прамысловасці і рост гарадо менавіта  другой палове стагоддзя. Вялікую ролю набыло грамадзянскае, жыллёвае і прамысловае буданіцтва, якое вялося згодна з тыпавымі праектамі. Развівалася буданічая тэхніка, шырока выкарыстоваліся новыя буданічыя матэрыялы – бетон, металічныя канструкцыі. Гэта суправаджалася пошукам новага архітэктурнага стылю, які павінен бы адпавядаць новым умовам, новым каштонасцям капіталітычнай гаспадаркі і буржуазнай ідэалогіі. А пакуль ішлі пошукі – у архітэктуры панавала эклектыка – спалучэнне элемента разных архітэктурных стыля (готыкі, барока, класіцызму, старажытнарускага дойлідства і г.д.) пры буданіцтве і  афармленні аднаго будынка.
Фарміраванне беларускай нацыі. Дзейнасць даследчыка і культурна-асветніцкіх гуртко паспрыяла росту этнічнай самасвядомасці беларуса у другой палове XIX стагоддзя. Так, згодна з дадзенымі серасійскага перапісу 1897 года (нацыянальная прыналежнасць вызначалася па роднай мове) 74% насельніцтва беларускіх губерня лічылі роднай мовай беларускую, у тым ліку 43% дваран лічылі сябе беларусамі. Да гэтага часу зніклі такія варыянты саманазва беларуса як “чорнарусы”, “ліцвіны”. Аднак і саманазва “беларусы” яшчэ не была трывалай. Вялікую ролю адыгрывалі канфесіянізмы – калі этнічная прыналежнасць вызначалася ад канфесійнай прыналежнасці (католік – значыць “паляк”, а правасланы – гэта “рускі”). Перашкаджала нацыянальнай кансалідацыі палітыка царскага рада на асіміляцыю беларуса. Так, на працягу другой паловы XIX стагоддзя вага “рускага” насельніцтва павялічылася  12 разо і склала на 1897 год 3,6% жыхаро Беларусі. Русіфікацыя закранула пануючыя саслоі – дваран і буржуазію, духавенства. Найбольш інтэнсіна гэты працэс ішо у гарадах.
Тэрыторыя пераважнага рассялення беларуса уваходзіла  межы пяці губерня так званага Паночна-заходняга края – Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Мінскай і Магілёскай. Згодна з перапісам 1897 года насельніцтва Беларусі  яе сучасных межах налічвала 6.387 тыс. чалавек. Але згодна з дадзенымі тагож перапісу былі паветы  Смаленскай, Чарнігаскай, Ковенскай і інш. губернях, дзе пераважную большасць (болей за 50%) складала беларускае насельніцтва. Асаблівасцю нацыянальнага складу жыхаро Беларусі было тое, што беларусы жылі пераважна  сельскай мясцовасці. Гарадское насельніцтва было пераважна ярэйскім (дзяржаныя законы Расійскай імперыі забаранялі ім пасяляцца  сельскай мясцовасці а так сама за межамі губерній, уключаных у “мяжу аседласці”), а так сама рускім і польскім. Па сутнасці, не існавалі ні беларускай прамысловай буржуазіі (яна ярэйская і польская), ні беларускага прамысловага пралетарыята (ён пераважна ярэйскі, рускі і польскі). Толькі сельская буржуазія была амаль выключна беларускай (але яшчэ не сведамляла нацыянальнага адзінства, бо была падзелена па рэлігійных прыкметах) і сельскі пралетарыят (батракі) – так сама бы беларускім па складзе. Вядома, гэта вельмі адмона сказалася на тэмпах і характары культурнага адраджэння беларускай нацыі.
Беларуская нацыянальная інтэлігенцыя была нешматлікай і неплывовай. Адсутнічала пераемнасць паміж рознымі яе пакаленнямі – гэта было вынікам рэпрэсій супраць удзельніка пастання і тайных таварыства, масавай эміграцыі, ссылак. Тым не меньш, пэную эвалюцыю можна праследзіць – ад “краёвага” патрыятызму прафесара Віленскага ніверсітэта, студэнта-філамата да лібералізму дзеяча сярэдзіны стагоддзя (А.Кіркор, В.Дуніна-Марцінкевіча), дэмакратычных погляда і сведамлення нацыянальных беларускіх інтарэса у К.Каліноскага, В.Урублескага, гоманаца, Ф.Багушэвіча. адной з асноных прыкмет нацыі з’яляецца існаванне развітай літаратурнай мовы. Станаленне беларускай мовы адбывалася на рубяжы XIX-XX стагоддзя. З сярэдзіны XIX стагоддзя рабіліся спробы напісаць граматыку мовы – П.Шпілескім у 1846 і К.Нядзвецкім у 1854 гадах. Аднак рукапісы не былі надрукаваны. У 1862 годзе А.Аскерка, мінскі маршалак, выда у Варшаве беларускі буквар (лемантар). Тармазіла развіццё правіл пісьмовай мовы тое, што выкарыстовалася пісьменнікамі як кірылічны, так і лацінскі алфавіты. Толькі  пачатку XX стагоддзя са з’яленнем газеты “Наша ніва” і пашырэннем магчымасця для беларускага друку, выпрацока навуковай тэрміналогіі і вырміраванне літаратурнай мовы паскорылася.
Супрацьстаяла стварэнню беларускай нацыі і афіцыйная ідэалогія “заходнерусізму”. Распрацаваная  сярэдзіне XIX стагоддзя правасланымі дзеячамі І.Сямашкай і М.Каяловічам яна сцвярджала, што беларусы, як і краінцы і вялікарусы – частка адзінай рускай нацыі. Беларусы маюць толькі нязначныя лакальна-дыялектныя адрозненні ад рускіх. У межах “заходнерусізму” аформілася дзве плыні – кансерватыная, прыхільнікі якой імкнуліся як мага хутчэй гэтыя адрозненні ліквідавац і ліберальная – прыхільнікі якой імкнуліся як мага паней гэтыя адрозненні вывучыць і гэтым узбагаціць вялікарускую культуру. Але абодвы бакі адмалялі беларусам у праве лічыцца самастойнай нацыяй.
Насуперак неспрыяльным умовам, супрацьдзеянню дзяржанага апарата імперыі, спецыфічнай, вельмі складанай этна-канфесійнай сітуацыі, фарміраванне беларускай нацыі  агульных рысах да пачатку XX стагоддзя завяршылася.
Кантрольныя пытанні да тэмы№11
Што было крыніцамі адраджэння беларускай нацыянальнай культуры  пачатку XIX стагоддзя?
Якая асаблівасць суправаджала развіццё беларускай культуры  першай палове XIX стагоддзя?
У чым была сутнасць рэформы адукацыі  пачатку XIX стагоддзя?
Якія вышэйшыя становы на Беларусі  XIX стагоддзі вы ведаеце?
Хто лічыцца заснавальнікам беларусазнаства?
Якія першыя музеі на Беларусі вы ведаеце і хто іх заснава?
Якія асноныя мастацкія стылі існавалі  XIX стагоддзі?
У якой п’есе першыню загучала беларуская мова? Хто яе атар?
Якія архітэктурныя стылі XIX стагоддзя вы ведаеце?
Хто бы заснавальнікам Віленскай школы жывапісу?
Хто заснава жанр класічнага нацюрморта  ерапейскім жывапісу?
Якіх беларускіх мастако XIX стагоддзя вы ведаеце?
У межах якіх губерня праходзіла складванне беларускай нацыі? Якія прыкметы існавання нацыі вы ведаеце?
ТЭМА 12. ЭКАНАМІЧНАЕ І ПАЛІТЫЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯѕ У ПАЧАТКУ XX СТ. РЭВАЛЮЦЫЙНЫЯ ПАДЗЕІ 1905-1907 гг. НА БЕЛАРУСІ
Лекцыя 12. Эканамічнае і палітычнае развіццё Беларускіх земля у пачатку ХХ стагоддзя. Рэвалюцыйныя падзеі 1905-1907 гг. на Беларусі
Асноныя паняцці:
стачкі; працэс палітызацыі рабочага руху; “эканамізм”; Бунд; РСДРП; бальшавікі; меньшавікі; камітэты РСДРП; ППС на Літве; сацыялісты-рэвалюцыянеры; БСГ; “паліцэйскі сацыялізм” – “зубаташчына”; сіянізм; Дзяржаная Дума; Усерасійская кастрычніцкая стачка; дэмакратычныя свабоды; безпартыйныя каардынацыйныя камітэты; “курлоскі расстрэл”; Маніфест аб свабодах; прафсаюзы; выбарчыя правы; кадэты; акцябрысты; “чорныя сотні”; пагромы; зямельная рэформа; лакат; чэрвеньскі дзяржаны пераваротам; земская рэформа; “Наша ніва”; сусветны эканамічны крызіс; дэпрэсія; эканамічны здым; вядучыя галіны вытворчасці; манапалістычныя аб’яднанні; акцыяніраванне; замежныя інвестыцыі; закон аб страхаванні рабочых; цэнзавая прамысловасць; аграрнае пытанне; Сялянскі пазямельны банк; Сталыпінская рэформа; хутарская форма гаспадарання; эміграцыя; сельскагаспадарчая кааперацыя.

Рэвалюцыйныя падзеі 1905–1907 гг. на Беларусі. Палітыка царызму на Беларусі  паслярэвалюцыйны перыяд
Сусветны эканамічны крызіс, які паралізава гаспадарчую дзейнасць у Расійскай імперыі, аднолькава цяжка адбіся і на беларускай прамысловасці, што  сваю чаргу значна погоршыла матэрыяльная сановішча беларускага пралетарыята. Зачыняліся прадпрыемствы, зніжаліся памеры заробка, пагаршаліся мовы працы. Спробы пратэста заканчваліся масавымі звальненнямі. Цяжкім выпрабаваннем для беларускага пралетарыяту стала беспрацое, з прычыны таго, што асабліва пацярпелі ад крызісу дробныя капіталістычныя і рамесніцкія прадпрыемствы, якія пераважалі на Беларусі.
Стачкі і іншыя мерапрыемствы пратэсту мелі вынікам узмацненне рэпрэсій супраць пратэстуючых. У гэтых умовах, прасякнутых безысходнасцю, адбывася хуткі працэс палітызацыі рабочага руха. Да пачатку XX стагоддзя тварыліся галоныя палітычныя партыі сацыялістычнага толку, якія дзейнічалі падпольна, ва мовах пастаянных рэпрэсій з боку рада. У сацыял-дэмакратычным лагеры існавала дзве плыні – рэфармісцкая, якая стаяла на ідэях “эканамізму”, распрацаванага нямецкім сацыял-дэмакратам Бернштэйнам і рэвалюцыйная, якую ідэйна абгрунтавалі Г.Пляхана і У.Ульяна (група “Іскры”). “Эканамізм” прадугледжва абмежаванне барацбы толькі пытаннямі эканамічнага і сацыяльнака кшталту, а рэвалюцыянеры дамагаліся звяржэння самадзяржая.
Палітычная растанока сіл на Беларусі была досыць неаднолькавай і складанай. Вядучай палітычнай сілай бы Усеагульны ярэйскі рабочы саюз Расіі і Польшчы – Бунд, які прытрымлівася пазіцый эканамізму. Бунд так сама ваходзі у РСДРП на правах атаномнай арганізацыі. Але дзейнічалі бундацы пераважна асобна, яны падпарадкавалі сабе се мясцовыя арганізацыі РСДРП на Беларусі і  1901 годзе на IV з’ездзе аб’явілі сябе адзінай арганізацыяй, якая абараняе інтарэсы ярэйскага насельніцтва. Бунд патрабава ператварыць РСДРП у федэрацыю нацыянальных сацыял-дэмакратычных партый. На другім з’ездзе РСДРП, які адбыся за мяжой у 1903 годзе Бунд не атрымашы падтрымкі дэлегата, пакіну з’езд, а астатняя частка дэлегата падзялілася на бальшавіко – прыхільніка пралетарскай рэвалюцыі і жорсткай партыйнай дысцыпліны і меньшавіко – больш памярконых у пытаннях партыйнага буданіцтва.
У 1903-1904 гадах РСДРП пачала ствараць сетку мясцовых арганізацый на Беларусі. Яны хутка з’явіліся  Мінску, Віцебску, Гомелі, Барысаве і іншых буйнейшых гарадах. На працягу студзеня-сакавіка 1904 года былі створаны Палескі камітэт РСДРП, якому падпарадкаваліся арганізацыі подня Беларусі і Паночна-Заходні камітэт, які кірава астатнімі арганізацыямі РСДРП на Беларусі. На блізкіх да РСДРП пазіцыях стаяла партыя Сацыял-дэмакратыя Каралества Польскага і Літвы, якая была створана  1900 годзе  Мінску на аб’яднальным з’ездзе Рабочага саюза Літвы і Сацыял-дэмакратыі Каралества Польскага. Кіравалі партыяй Ф.Дзяржынскі і С.Трусевіч. Партыя выступала за звяржэнне самадзяржая  саюзе з іншымі сацыялістычнымі партыямі, таму СДКПіЛ супрацонічала як з РСДРП, так і з Бундам. Што цікава, яна выступала супраць стварэння незалежнай Польшчы.
Зусім іншую пазіцыю займала Польская патрыя сацыялістычна (ППС) народніцкага толку, мясцовыя адзелы якой з’явіліся з гарадах заходняй часткі Беларусі і  Літве (Вільня, Гродна, Брэст). Гэтыя аддзелы аб’ядналіся  1902 годзе пад назвай ППС на Літве. Партыя выступала за незалежныя і сацыялістычныя Польшчу, Літву і Беларусь, праводзіла вельмі актыную прапагандысцкую дзейнасць.
У 1901 годзе арганізацыйна аформілася партыя сацыяліста-рэвалюцыянера да якой далучылася мінская Рабочая партыя палітычнага вызвалення Расіі. Праграма партыі прадугледжвала сацыялізацыю зямлі, стварэнне з імперыі федэратынай дэмакратычнай рэспублікі. Вялікую ролю эсэры надавалі тэрору супраць улад. Сярод стваральніка і кіраніко гэтай агульнарасійскай партыі былі беларусы Р.Гершуні, С.Кавалік, А.Бонч-Асмалоскі, К.Брэшка-Брэшкоская, былыя дзельнікі народніцкага руха.
Толькі  1902 годзе  Пецярбургу знікла сацыялістычная нацыянальная беларуская партыя – Беларуская рэвалюцыйная грамада, якая  1903 годзе была перайменавана  Беларускую сацыялістычную грамаду – БСГ. Заснавалі партыю прадстанікі беларускай студэнцкай моладзі – браты Іван і Антон Луцкевічы, Вацла Ластоскі, А.Бурбіс, К.Кастравіцкі, В.Іваноскі, А.Пашкевіч і інш. у сваёй праграмме партыя выступала за звяржэнне самадзяржая, змену капіталізму сацыялістычным ладам, за беларускую культурна-нацыянальную атаномію  складзе дэмакратычнай Расіі з мясцовым сеймам у Вільні. Прыватная маёмасць на зямлю павінна быць адменена і праведзена раняльнае землеразмеркаванне сярод сялян. БСГ супрацонічала з ППС, эсэрамі і Літоскай сацыял-дэмакратычнай партыяй.
Рост выступлення, якімі кіравалі партыйныя дзеячы розных накірунка, занепакоілі лады. Яны спрабавалі зяць пад кантроль рабочы рух з дапамогай мерапрыемства “паліцэйскага сацыялізму” ці “зубаташчыны”. Сутнасць яго выразі Сямён Зубата – кіранік маскоскай паліцыі – улады павінны задаволіць элементарныя эканамічныя і культурныя патрэбы рабочых. На Беларусі  маі 1901 года перавербаваныя бундацы М.Вільбушэвіч і А.Чамярыскі пры падтрымке паліцыі дамагліся ад гаспадаро слясарных майстэрань увесці 12-гадзінны працоны дзень. Як вынік – да створанай імі Ярэйскай незалежнай рабочай партыі перайшла большасць прафсаюза, а мясцовыя аддзелы былі створаны па сім Заходнем краі. Аснонымі мэтамі партыі было падняцце культурнага і эканамічнага зроню рабочых. Дзеля гэтага наладжваліся легальныя культурна-асветніцкія мерапрыемствы. Аднак у выніку барацбы з Бундам і пасле некалькіх нядалых спроб вырашыць канфлікты рабочых з прадпрымальнікамі партыя самараспусцілася  1903 годзе.
Акрамя барацьбы супраць Ярэйскай незалежнай рабочай партыі Бунд павінен бы весці партую барацьбу супраць ідэалогіі сіянізму, які набіра вялікую папулярнасць на Беларусі сярод ярэйскага насельніцтва. Сусветная арганізацыя сіяніста была створана  1897 годзе. У 1900 – на Беларусі дзейнічала 92 сіяністскіх гуртка, якія не сустракалі перашкод з боку лад. У 1902 годзе  Мінску легальна прайшо Усерасійскі з’езд сіяніста (у той час, як усялякая палітычная дзейнасць у імперыі была забаронена). Мэтай сіяніста было стварэнне ярэйскай дзяржавы каля гары Сіён у Палесціне. У ярэйскім асяродке няма класа, таму няма класавай барацьбы і іншых антаганізма, значыцца, са стварэннем сваёй дзяржавы вырашыцца ярэйскае пытанне – так лічылі сіяністы. Да тагож, яны выдвінулі тэзіс аб богаабранасці ярэйскага народа, што аддавала нацыянал-фанатызмам.
Пад час ідэйнай барацьбы з “зубатацамі” і сіяністамі Бунд адмовіся ад эканамізму (летам 1902 г.) і перабудава структуру мясцовых арганізацый, скарысташы вопыт РСДРП.
На працягу 1901-1904 гадо адбыся значны рост колкасці выступлення, пад час якіх выдвігаліся жо не толькі эканамічныя, але і палітычныя патрабаванні. Характар рабочых выступлення пакуль яшчэ бы абарончы. Урад адказа увядзеннем у беларускіх губернях у канцы 1901 года становішча “змоцненай аховы” і рэпрэсіямі. Гэта не перашкодзіла атсвяткаваць у 1903 годзе 1 мая, а  1904 годзе пад час стачак фіксаваліся перастрэлкі з паліцыяй (у Магілёве). Рост незадаволенасці вызвала нядалая вайна з Японіяй. Адначасова пашыралася агітацыйная дзейнасць партый сярод сялянства.
Рэвалюцыйныя падзеі на Беларусі  1905-1907 гг. Выбух народнага недавольства вызва растрэл мірнай дэманстрацыі  Пецярбургу 9 студзеня 1905 года. 11 студзеня  Мінску пачалася забастока салідарнасці з пецярбуржцамі, у якой прынялі дзел большасць прадпрыемства горада. На працягу студзеня баставалі і мітынгавалі рабочыя 30 гарадо Беларусі, але вясной эканамічныя патрабаванні яшчэ пераважалі над палітычнымі. Наогул, колькасць выступлення так сама пайшла на спад. Другі этап рэвалюцыі пачася з 1 мая 1905 года з новага здыму выступлення. Да вулічных шэсця і перастрэлак з паліцыяй і вайсковымі часцямі дадаліся масавыя выступленні сялянства і батрако, якія так сама стваралі сялянскія камітэты і выступалі арганізавана (чэрвень, Навагрудскі павет). Царскі рад пайшо на ступкі. Мікалай II падпіса маніфест аб увядзенні парламента – Дзяржанай Думы. Але рабочыя не атрымалі выбарчых право, таму сацыялістычные партыі байкатавалі выбары  Думу і працягвалі барацьбу. У канцы верасня  Маскве распачалася гарадская стачка, якая перарасла  Усерасійскую – так пачася трэці этап рэвалюцыі. 7-17 кастрычніка дзяржава знаходзілася  стане калапсу. Спыніліся чыгункі, прадпрыемствы, амаль не працавала сувязь. 17 кастрычніка кіранік урада С.Віттэ прымусі Мікалая II падпісаць маніфест аб абвяшчэнні дэмакратычных свабод (свободы слова, друка, схода, саюза, веравызнання) і наданні Думе права заканадачай ініцыятывы. У ходзе Усерасійскай стачкі  Расіі ствараліся Саветы для кіравання дзеяннямі, але на Беларусі супраць Савета былі Бунд і эсэры, таму ствараліся толькі безпартыйныя каардынацыйныя камітэты па ініцыятыве эсэра.
18 кастрычніка 1905 года  гарадах адбыліся шматлюдныя мітынгі і дэманстрацыі з нагоды выдання маніфеста. Але па згадненню з цэнтральнымі ладамі гэтыя дэманстрацыі былі разагнаныя з прымяненнем зброі. Расстралялі дэманстрацыі  Віцебску і Гомелі, у Мінску пад час “курлоскага расстрэлу” загінула каля 100 чалавек. У цэлым кастрычніцкі націск працоных аслаб, бо сваю ролю адыгра Маніфест аб свабодах. Ад рэвалюцыі адыйшлі ліберальныя і буржуазныя дзеячы, якія цалкам дасягнулі сваіх мэта. На гэтым скончыся трэці этап рэвалюцыі. Яго вынікам было стварэнне новых палітычных партый, якія пачалі палітычную дзейнасць у рамках парламенцкай барацьбы. Былі так сама легалізаваны нізавыя структуры сацыял-дэмакратычных партый, якія пачалі шырокую агітацыйную дзейнасць.
Рэвалюцыйныя партыі працягвалі барацьбу – бо галоная іх мэта – звяржэнне самадзяржая не была дасягнута. На снежань была намечана сеагульная забастока, якая павінна была перарасці ва зброеннае пастанне. 7 снежня пачася чацьвёрты этап рэвалюцыі. РСДРП, Бунд, ПСР (эсэры) выдалі зварот “Да сяго народа” з заклікам пастаць супраць царызма. Агульныя забастокі пачаліся  буйнейшых гарадах Беларусі. 18 снежня пачалося зброенае пастанне  Маскве. Але на Беларусі выступленні працоных у зброенную форму не перайшлі. Улады адказалі вельмі жорсткімі мерамі. Былі праведзены масавыя арышты. Выступленне  Маскве было падалена. Рэвалюцыйныя партыі заявілі аб часовым адступленні.
Улады спалучалі рэпрэсіі з некаторымі ступкамі на карысць працоных. Так, 2 снежня 1905 года была адменена крымінальная адказнасць за дзел у стачках, а 11 снежня згодна з законам аб выбарах у Дзяржаную думу рабочыя атрымалі выбарчыя правы. У сакавіку 1906 года выйшлі Часовыя правілы аб стварэнні саюза і грамадскіх арганізацый, якія дазволілі ствараць прафесійныя саюзы. У красавіку адбыліся выбары  Думу, і яна пачала дзейнасць з 27 красавіка 1906 года. Выбары былі непрамыя, шматступенчатыя. Законам вызначалася розная якасць галасо выбаршчыка (1 голас памешчыка = 3,5 голаса буржуазіі = 15 галасам сялян = 45 галасам рабочых). Асобы, якія не мелі маёмасці, выбарчых право не атрымалі. Сацыял-дэмакратычныя партыі байкатавалі выбары  першую Думу. Але сарваць выбары яны не здолелі. У выбарах удзельнічала шырокае кола партый, створаных пасля маніфеста 17 кастрычніка 1905 года.
Партыя канстытуцыйных дэмакрата (кадэта) была створана на з’ездзе земскіх дзеячо, які праходзі у Маскве з 12 па 18 кастрычніка і ператварыся  I з’езд партыі кадэта. Партыя стаяла на пазіцыі буданіцтва  Расіі парламенцкай дзяржавы на заходні манер, выступала супраць федэралізму але дапускала культурную атаномію народа імперыі.
На Беларусі дзейнічала аналагічная мясцовая партыя – Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі, якую  канцы 1905 года ствары віленскі каталіцкі біскуп Э.Роп. Гэты дзеяч вызначася ліберальнымі поглядамі і блізкасцю да беларускага нацыянальнага руху, бы прыхільнікам увядзення беларускай мовы  касцёл.
“Саюз 17 кастрычніка” ці акцябрысты стварылі партыю  лістападзе 1905 года. На Беларусі былі твораны адзелы  Віцебске, Мінске, Гродна, Магілёве. Акцябрысты кантралявалі такіе выданні, як «Минская речь», «Витебский голос». Падтрымлівалі партыю мясцовае чыноніцтва, русскае насельніцтва. Патрыя абмяжовалася падтрымкай выканання палажэння маніфеста 17 кастрычніка, адвяргала ідэю любой нацыянальнай атаноміі  імперыі акрамя Фінляндыі.
На Беларусі мелі свае аддзелы іншыя арганізацыі – Партыя мірнага абналення, блізкая да кадэта, манархічны “Саюз русского народа” (лістапад 1905 года), які ствара “чорныя сотні” і чыні пагромы  ярэйскіх гарадах, кансерватыны Усерасійскі нацыянальны саюз (чэрвень 1908 года), які прапаведава ідэі нацыяналізму, гасподства рускіх у імперыі, падтрымліва неабмежаванае самадзяржае.
Утвараліся і мясцовыя арганізацыі. Так, “Белорусское общество” (з 1908 года), якое складалася з ліберальнай інтэлігенцыі і заможнага сялянства, выступала за саюз з урадам супраць каталіцкіх памешчыка. Таварыствы “Крестьянин” і «Русский окраинный союз» (з кастрычніка 1906 года) падтрымлівалі лозунг – “Расія для рускіх і кіраваць ёю павінны рускія”. Выступалі за ліквідацыю  краі эканамічнай перавагі “польскіх” памешчыка і ярэйскай буржуазіі. Ідэі прпагандавалі праз газеты «Виленский вестник», «Минское слово».
У першую Думу ад Беларусі было абрана 36 дэпутата, у тым ліку 13 сялян. Пачатак дзейнасці парламента супа з новым ростам выступлення працоных, якія зараз кантраляваліся прафсаюзамі. Ад Думы чакалі вырашэння зямельнага пытання, таму наглядася актыны рух сярод сялянства і салдат, якія амаль цалкам паходзілі з сялянскага саслоя. У красавіку-ліпені сходкі салдат адбываліся  Мінску, Баранавічах, Бабруске, Брэсце, Кобрыне. Пад час працы  Думе дэпутаты прапанавалі некалькі варыянта зямельнай рэформы, але яны былі з боку гледжання рада празмерна радыкальнымі, бо прапанавалі ліквідаваць памешчыцкае землеладанне (праз нацыяналізацыю ці паступовы выкуп дзяржавай). Прапанаваны радам праект Дума рыхтавалася адхіліць. Што цікава, дэпутаты-сяляне ад Беларусі, падманутыя сваімі землякамі, галасавалі супраць нацыяналізацыі зямлі, гэта азначае, супраць сваіх інтарэса. Да тагож фракцыя атанаміста – куды вайшлі большасць абраных ад Канстытуцыйна-каталіцкай партыі Літвы і Беларусі дэпутата патрабавалі права на шырокае самакіраванне для Польшчы. 9 ліпеня 1906 года Мікалай II распусці парламент, распача рэпрэсіі і прызначы новыя выбары.
У гэты час прадпрымальнікі так сама пачалі аб’яднацца для супрацьстаяння стачкам і забастокам. Ствараліся рэгіянальныя манаполіі – сіндыкаты і таварыствы, якія эфектына прымянялі лакаты – масавыя звальненні рабочых пад час забастовак ці стачак з усіх рэгіянальных прадпрыемства галіны.
У гэтых умовах націску на працоных адбыліся выбары  другую Думу. У іх прынялі дзел усе сацыял-дэмакратычныя партыі. Адзіным блокам на выбары пайшлі правыя арганізацыі – акцябрысты, Расійскі акраінны саюз, манархісты. У выніку ад Беларусі было абрана 15 дэпутата ад правага блока, 11 атанаміста, 2 кадэта і 8 беспартыйных. Такім чынам, перамогу атрымалі дзве групокі, якія адмалялі  існаванні беларускаму народу. Сацыял-дэмакратычныя партыі не здолелі правесці сваіх дэпутата, бо перамога іх кандадата аб’ялялася несапраднай і анулявалася. У Расіі наглядалася крыху іншая сітуацыя – там левыя партыі дамагліся значных перамог. Другая Дума дзейнічала так сама кароткі тэрмін – з 20 лютага да 3 чэрвеня 1907 года. Зно абвастрыліся спрэчкі па аграрнаму пытанню. Але зараз партыя кадэта не атрымала большасці  Думе і рад праігнарава іх варыянт рэфармавання. Паколькі  Думе ніводны бок не атрыма перавагі, Думу палічылі няздольнай на сур’ёзныя справы і па патрабаванню правых партый распусцілі зно. Але адначасова Мікалай II змяні выбарчае заканадаства (17 чэрвеня), чаго не ме права рабіць без згоды парламента, таму роспуск другой Думы лічыцца чэрвеньскім дзяржаным пераваротам. Ім скончылася рэвалюцыя 1905-1907 гадо. Урад перайшо да жорсткіх метада у кіраванні краінай. Рэвалюцыйныя партыі, у тым ліку і БСГ, знаходзіліся  глыбокім крызісе, так сама як і партыя кадэта. На базе мясцовых яе арганізацый была створана  1907 годзе Краявая партыя Літвы і Беларусі. Польскія памешчыкі і святары, якія вайшлі  партыю, падтрымлівалі патрабаванне аб палітычным ранапрае паляка і католіка.
З 1 лістапада 1907 па 9 чэрвеня 1912 года і з 15 лістапада 1912 па 25 лютага 1917 года дзейнічалі III і IV Дзяржаныя Думы, у якія ад Беларусі выбіраліся амаль выключна прадстанікі правых партый і чарнасоценных арганізацый. Гэтыя парламенты цалкам падтрымлівалі се мерапрыемствы рада ва сіх сферах жыцця краіны. Па патрабаванню П.Сталыпіна, які праводзі аграрную рэформу, у усходняй і цэнтральнай Беларусі была праведзена земская рэформа (14 мая 1911 года), якая мела значныя адрозненні ад рэформы 1864 года  Расіі. Замест саслоных курый выбаршчыка у органы земскага самакіравання стваралася дзве – “руская” і “польская”, а каб павялічыць прадстаніцтва правасланага “рускага” сялянства маёмасны цэнз для іх панізілі  2 разы. Гэтыя меры павінны былі недапусціць панавання  земствах каталіцкіх “польскіх” памешчыка.
Падзеі рэвалюцыі садзейнічалі яшчэ большаму абуджэнню  асяроддзі беларускага нацыянальнага руха. У маі 1907 года прайшо настаніцкі з’езд у Вільне, які выказася за навучанне на беларускай мове. З 10 лістапада 1906 года выдавалася газета на беларускай мо- ве – “Наша ніва”, якая пасля дзяржанага пераварота стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руха. Для сялян рэдакцыя выдавала “Беларускі каляндар” і часопіс “Саха”. З 1912 года нашанівацы наладзілі выпуск грамадска-палітычнага і літаратурнага альманаха “Маладая Беларусь”. У выдавецтве “Загляне сонца і  наша ваконца” (1908-1914 гады) выходзілі дзесяткі беларускіх кніжак. Такім чынам, беларускі рух на гэтычас абмяжовася культурна-асветніцкай працай, пашырэннем сярод насельніцтва навукова-папулярных веда у розных галінах гаспадаркі і навукі. “Наша ніва” садзейнічала з’яленню  беларуска літаратуры таленавітых паэта і пісьменніка, гордасці беларускай літаратуры.
Аднак вельмі цяжка было супрацьстаяць той прапагандзе вялікадзяржанага шавінізму, што існава на Беларусі. Улады падтрымлівалі правыя арганізацыі, садзейнічалі чарнасоценным пагромам у беларускіх гарадах. Алаль прыпыніся сялянскі і рабочы рух. Толькі  1912-1914 гадах намеціся пад’ём забастовачнай барацьбы і сялянскіх выступлення. Увогуле, рэакцыя і рэпрэсіі на Беларусі былі больш мэтанакіраванымі і паслядонымі, чым у астатняй імперыі.
Эканамічнае становішча Беларусі  1900-1913 гг.
У пачатку XX ст. расійскі капіталізм уступі у імперыялістычную стадыю развіцця. Яна характаразавалася высокай ступенню канцэнтрацыі вытворчасці і капіталу і знікненнем манапалістычных аб’яднання; зліццём прамысловага і банкаскага капіталу і тварэннем фінансавага капіталу; вывазам капіталу за мяжу; барацьбой паміж буйнейшымі капіталістычнымі і асобнымі міжнароднымі манаполіямі за перадзел ужо падзеленага свету.
Расійскі імперыялізм ме большую чым на Захадзе ступень манапалізацыі прамысловасці і банка; вываз тавара пераважа над вывазам капіталу; у эканоміцы існавалі высокаразвітыя формы прамысловага і банкаскага капіталу, а адносна развіты аграрны капіталізм суіснава з пафеадальным землеладаннем і адсталай сацыяльнай сістэмай. У межах расійскага імперыялізму свае асаблівасці мела развіцце прамысловасці на Беларусі.
Крызіс 1900-1903 гг. і дэпрэсія 1904-1908 гг. Беларускія прадпрыемствы ад крызісу пацярпелі менш, чым расійскія. У 1902-1903 гг. і  1906 г. пачалося часовае ажыленне. У 1904-1907 гг. – наглядалася дэпрэсія (адсутніча рост вытворчасці). З 1908 па 1914 гг. – эканамічны здым, пад час якога сярэднегадавы рост валавой прадукцыі фабрычна-заводскай прамысловасці склада 13,9%. Вынікам крызісу стала паскарэнне канцэнтрацыі вытворчасці; выцясненне дробных прадпрыемства буйнымі капіталістычнымі фабрыкамі і заводамі; буданіцтва новых прадпрыемства; пераабсталяванне раней пабудаваных прадпрыемства.
Але пераважала, як i ранней, дробная прамысловая вытворчасць, яна складала 53,5% ад агульнай, а буйная - толькі 46,5%. Не гледзячы на перавагу, дробная прамысловасць адыгрывала дапаможную ролю (бытавыя паслугі насельніцтву), буйная прамысловасць пераважала  асноных галінах вытворчасці.
У парананні з папярэднім перыядам змена у галіновай структуры не адбылося. На 1913 г вядучыя галіны вытворчасці на Беларусі: харчовая прамысловасць, лесанарыхтокі і спла, дрэваапрацочая, папяровая вытворчасць, чыгуначныя і рамонтныя майстэрні, шкляная, тэкстыльная, гарбарна-абутковая, металаапрацочая, запалкаваявытворчасці.
Пачалі з’яляцца на Беларусі манапалістычныя аб’яднанні. У чэрвені 1905 г. у Мінску бы створаны Камітэт запалкавых фабрыканта Заходняга краю, які вызнача манапольныя цэны на рынку, рэгулява вытворчасць і продаж запалак. Па прапанове Камітэта бы створаны ѕсерасійскі запалкавы сіндыкат з цэнтрам у Маскве. Адначасова дзейнічалі  Віцебску мясцовы сіндыкат гаспадаро цагельных завода, у Оршы – сіндыкат піваварных заводчыка Паночна-заходняга краю. У лясной і папяровай прамысловасці былі створаны Саюз лесапрамыслоца Паночна-заходняга краю. Але вогуле, ступень манапалізацыі была ніжэйшый, чым у Расіі.
Адначасова з утварэннем манаполій ішо працэс акцыяніравання. На 1913 г. налічвалася 34 акцыянерныя прадпрыемствы, іх удзельная вага склала 14,8% ад усёй прамысловасці. Акцыянерныя таварыствы карысталіся падтрымкай банка што дазваляла праводзіць перазбраенне старых і буданіцтва новых прадпрыемства. Акцыянернымі прадпрыемствамі былі мінская шпалерная фабрыка, буйную абутковую фабрыку “Скараход”, цэментны завод у Вакавыскім павеце, гродзенская тытунёвая фабрыка.
Беларуская прамысловасць прыцягвала замежныя інвестыцыі. На 1913 г. удзельная вага прадпрыемства з замежным капіталам склала 6,7%. У лесаапрацоке пераважа германскі капітал (ст. Калодзішчы, лесапільна-фанерны завод нямецка-астрыйскага таварыства). У тэкстыльнай прамысловасцi пераважа бельгійскі і французскі капітал. Першым належыла льнопрадзільная фабрыка “Дзвіна”; французы валодалі шокакруцільнымі фабрыкамі; астрыйскі капітал кантралява Высачанскую льнопрадзільную фабрыку. Выкарыстованне замежнага капіталу садзейнічала перазбраенню прадпрыемства, росту вытворчасці, росту збыту прадукцыі за мяжу.
У 1900-1913 гг. рост прамысловай вытворчасці на Беларусі адбыся галоным чынам за кошт буйной прамысловасці. Уся прамысловасць давала  1913 г. ужо 20,4% нацыянальнага даходу, што на 5,4% болей, чым у 1900 годзе. Але прамысловае развіцце Беларусі адставала ад Расіі. На душу насельніцтва прадукцыі атрымлівалася  2 разы менш. Беларускія рабочыя складалі  1913 г. толькі 3,5% ад усерасійскага пралетарыяту.
Гарады, гарадское насельніцтва
У першыя дзесяць год стагоддзя вызначыліся галоныя прамысловыя цэнтры Беларусі. Гэта: Мінск з 69 цэнзавымi (буйнымі) прадпрыемствамi і 5.097 рабочымі (1913 г.).; Віцебск – 45 буйных прадпрыемства з 3.886 рабочымі; Гродна – 19 цэнзавых прадпрыемства з 2.342 рабочымі; Пінск, Гомель, Магілё, Брэст, Барыса, Мазыр, Смаргонь, Копыль і Орша – прамысловыя цэнтры з некалькімі прадпрыемствамі цэнзавай прамысловасці. Усяго на прадпрыемствах цэнзавай прамысловасці  1913 г. налічвалася 57 тыс. рабочых. Агульная колькасць наёмных работніка дасягнула 514 тыс. чалавек разам з сельскагаспадарчымі рабочымі, якіх налічвалася каля 114 тыс.
У нацыянальным складзе буржуазіі і пралетарыяту змен у паананні з папярэднім перыядам, не адбылося. Доля беларускай буржуазіі складала каля 2% ад усёй колькасці беларуса, ці каля 20 тыс. чалавек.
Дабрабыт насельніцтва Беларусі. Сярэднегадавы заробак фабрычна-заводскіх рабочых у 1901 г. скла 157,9 руб., а  1904-1913 гг. у сярэднім 210,4 руб. Выдаткі на жыллё і харчаванне складалі 2/3 заробку. Цэны на галоныя прадукты на першы погляд былі невялікімі, але  спалучэнні з мізерным заробкам гэтая перавага Расіі зыходзіла  нікуды.
У гэты перыяд урад вымушаны бы прыняць шэраг закона аб паляпшэнні мо працы рабочых. 2 чэрвеня 1903 г. бы прыняты закон аб дапамозе рабочым, што пацярпелі ад няшчасных выпадка на вытворчасці. У 1902-1903 гг. было прынята заканадаства па рэгуляванні заемаадносін гаспадаро і рабочых у рамеснай вытворчасці. У 1912 г. Дзяржанай Думай бы адобраны (павінен пачаць дзейнічаць з 1914 г.) закон аб страхаванні рабочых ад няшчаснага выпадку ці хваробы. Але гэты закон распасюджвася толькі на рабочых цэнзавай прамысловасці, і на Беларусі пад яго дзейнасць падпадала толькi каля 20% працоных.
Сельская гаспадарка Беларусі на пачатак XX ст. Сталыпінская аграрная рэформа на Беларусі
На пачатак XX ст. Расія ператварылася  адну з галоных краін-экспарцёра хлеба  Еропу. Акрамя таго, яна вывозіла іншую прадукцыю сельскай гаспадаркі, вялікая колькасць якой атрымлівалі і на беларускай зямлі. Экспарту прадукцыі з Беларусі садзейнічала яе блізкае знаходжанне да рынка збыту і добрыя шляхі зносін. Аднак гэтыя поспехі адбываліся на фоне невырашанага аграрнага пытання (заховалася феадальнае землеладанне іфеадальныя парадкі на вёсцы). Абвастрыліся гэтыя супярэчнасці пад час рэвалюцыі 1905-1907 гг. Менавіта зямельнае пытанне стала падставай да разгону першых дзвух Дзяржаных Дума. Патрабавалася правесці неадкладныя рэформы на вёске.
3 лістапада 1905 г. Мiкалай II падпiса маніфест аб адмене выкупных плацяжо з сялян, па якому з 1 студзеня 1907 г. понасцю адмяняліся выкупныя плацяжы. Зямля стала ласнасцю домагаспадара ці абшчыны (пры абшчынным землеладанні).
А каз 9 лістапада 1906 г. (з 14 чэрвеня 1910 г. – дзяржаны закон) абвясці асноныя прынцыпы рэформы сельскай гаспадаркі. Урадаваму праекту рэформ на вёске бы супрацьпасталены больш радыкальны праект, распрацаваны дэпутатамі Дзяржанай думы, але ён бы адвергнуты, а Першая і Другая Думы распушчаны Мікалаем II.
Урадавая рэформа мела пэныя эканамічныя і палітычныя мэты, сярод якіх – разбурэнне абшчыны, замацаванне прыватнай зямельнай уласнасці, стварэнне “сярэдняга” сялянскага класа – аснонай сацыяльнай апоры рэжыму. Сялянскі пазямельны банк аказва фінансавую падтрымку рэформы (купля і продаж зямлі, выдача сялянам ссуд і крэдыта). У сакавіку 1911 г. на Беларусі (у Віцебскай, Магілёскай і Мінскай губернях) былі ведзены земствы, што павінна было спрыяць правядзенню рэформы.
Сталыпінскай праграмай перабудовы вёскі прадугледжвалася:
разбурэнне сельскай абшчыны. Указ 9 лістапада 1906 г. дазваля селяніну-абшчынніку патрабаваць часткі абшчыннай зямлі  прыватную ласнасць. З 1910 г. выхад з абшчыны ста абавязковым;
насаджэнне хутарскіх ці адрубных сялянскіх гаспадарак. Для прапаганды хутарской формы гаспадарання ствараліся паказальныя хутары, ішла прапаганда хутарской гаспадаркі праз СМІ;
агратэхнічная адукацыя сялянства, дапамога сялянам у вядзенні перадавых на той час тэхналогій. Заахвочвалася кааперыраванне, наём на службу (земствамі) агранома і спецыяліста сельскай гаспадаркі, прапагандавалася вогнестойкага буданіцтва, праводзілася меліярацыя і г.д.;
разнастайная, у тым ліку матэрыяльная дапамога сялянам, перш за сё заможным гаспадаркам;
добравольнае перасяленне малазямельных і беззямельных сялян у Сібір, на Паночны Каказ і  Сярэднюю Азію;
пашырэнне грамадзянскіх право сялян, адмена для іх цялесных пакарання, дазвол свабоды выбару месца пастаяннага жыхарства і інш.
Пад час правядзення рэформы на Беларусі наглядаліся некаторыя адметнасці. Хутка праводзілася землепарадкаванне, бо 60% агульнай зямельнай плошчы да пачатку рэформы жо было  прыватным землеладанні, а 34% складалі сялянскія надзельныя землі. На Беларусі меся вялікі дваранскі зямельны фонд (памешчыцкае непрацонае землеладанне). Менавіта за кошт яго скарачэння павінна было расці сялянскае землеладанне.
На Беларусі хутчэй разбураліся абшчыны. У Магілёскай губерні да 1915 г. з абшчын выйшла больш паловы абшчынніка, у Віцебскай амаль трэць. У Гродзенскай, Віленскай і Мінскай губернях на пачатак рэформы абшчын наогул не існавала. Але рассяленне на хутары ішло марудна, з прычыны малазямелля і вялікасямейнасці. Да 1916 г. было створана каля 128 тыс. хутаро і адрубо, а гэта толькі 12% ад колькасці сялянскіх дваро. Тым не меньш, гэты было  межах сярэднягя паказчыка па імперыі.
Перасяленне сялян у іншыя рэгіёны павінна было вырашыць галоную праблему беларускай вёскі – яе перанаселенасць, асабліва  усходняй частцы Беларусі. Да 1914 г. з Беларусі па праграме перасялення выехала каля 350 тыс. чал., з іх вярнуся кожны дзесяты. На новых месцах цалкам адсутнічала інфраструктура – не было рачо, школ, дарог і г.д., не кожны змог прыстасавацца  такіх цяжкіх умовах. Існава і другі напрамак эміграцыі беларуса – краіны Захаду (ЗША, Канада, Германія, Аргенціна, Бразілія). Выязджалі і сяляне, і гараджане (галоным чынам бегла ярэйскае насельніцтва ад дзяржанага антысемітызму і пагрома), як на пастаяннае жыхарства, так і на часовыя заробкі (заробленыя грошы выкарыстовалі на пакупку зямлі і інвентару). Да 1913 г. выехала 1,5 млн. чалавек, вярнулася 600 тыс.
Урад на Беларусі працягва, як і раней, праводзіць мерапрыемствы па пашырэнні рускага землеладання. Бы створаны “асобны фонд для ладкавання рускіх пасяленца у Паднева-Заходнім краі”, які фарміравася за кошт казённых зямель. Адначасова Дзяржаны банк не дава крэдыта мясцовым землеладальнікам каталіцкага веравызнання.
Значная роля роля  рэфармаванні вескі адводзілася Сялянскаму пазямельнаму банку. Ён праводзі аперацыі па пакупке сялянамі зямлі. Галонымі прадацамі зямлі былі памешчыкі, бо  у Дваранскім банку было закладзена 52% памешчыцкай зямлі, і банк ужо не падзявася на вяртанне выдадзеных пад залог маёнтка гроша. Акрамя дваран, прадацамі зямлі былі купцы, мяшчане, малазямельныя сяляне-абрубшчыкі. Галонымі пакупнікамі зямлі былі заможныя сяляне, дробнае сельскае чыноніцтва. За 10 гадо рэформы  пяці беларускіх губернях Сялянскім банкам было прададзена з выдзяленнем ссуд і за наяны разлік каля 250 тыс. дзесяцін зямлі на суму 20,5 млн. руб., галоным чынам прыватным асобам пад хутары. Для куплі зямлі сялянам-адзіночкам давася крэдыт.
У выніку рэформы памешчыцкае землеладанне захавалася, але яго доля скарацілася да 47% агульнай зямельнай плошчы. Яшчэ большая частка памешчыка перайшла на капіталістычныя формы гаспадарання – увялі шматполле, прымянялі жалезные плугі, сельскагаспадарчыя машыны, мінеральные гнаенні, наёмную рабочую сілу. У капіталістычных памешчыцкіх гаспадарках павысілася дзельная вага малочнай і мясной жывёлагадолі, свінаводства, садаводства, льнаводства.
Адбыся істотны рост сялянскай гаспадаркі. Яна давала каля 90% збору збожжа і бульбы. Пад тэхнічныя культуры і бульбу сяляне адводзілі зямлі болей, чым памешчыкі. Сялянам належала 95% коней і буйной рагатай жывёлы. Адбылася канцэнтрацыя зямлі  руках заможных сялян, а гэта мова перабудовы сельскай гаспадаркі на буржуазны лад. Сельскагаспадарчая буржуазія пераважна была беларускай. Сераднякі складалі 20% ад сялянскіх дваро, заможныя 12%.
Узрасла раджайнасць асноных культур. Гродзенская губерня займала першае месца па раджайнасці жыта, Мінская – трэцяе, Віленская – пятае, Магілёская – адзінаццатае сярод губерня Ерапейскай Расіі. У беларускіх губернях пашыралася перапрацока жывёлагадочых прадукта, траванасенне, карыстанне с/г машынамі. Павялічыся экспарт с/г прадукцыі. За 1900-1913 гг. малочных прадукта вывезлі на 20,8%, мяса на 193,6%, льновалакна на 18% больш. У 1913 г. вывезена 9.671 тыс. вёдра спірту (68% ад вырабленага на Беларусі).
Адбыся рост капітала у таварыствах узаемнага крэдытавання, створаных беларускімі сялянамі, выраслі і колькасць таварыства да 2046 (1913 г.) з сумай уклада 53 млн. руб. Сельскагаспадарчая кааперацыя была спажывецкай, вытворчай, крэдытнай, збытавай, развіваліся іншыя формы кааперавання.
Рэформа спрыяла распаду сялянскай абшчыны, надзелу сялян прыватнай зямлёй, паляпшэнню структуры сялянскай гаспадаркі і яе матэрыяльнага дабрабыту, пашырэнню праслойкі заможных гаспадаро і росту вясковага пралетарыяту. Але яна не змагла карэнным чынам змяніць пафеадальны характар беларускай вёскі і паставіць яе на заходнеерапейскі зровень.
Развіццё транспарту, унутранага і знешняга гандлю, фінансава-крэдытнай сістэмы
Развіцце інфраструктуры Беларусі прама залежала ад поспеха у развіцці прамысловасці і стратэгічнага палажэння края  Расійскай імперыі. Буданіцтва чыгунак у пачатку стагоддзя ішло больш павольна, чым у папярэдні перыяд. Бы пабудаваны адрэзак Пецярбургска-Адэскай дарогі ад Віцебска да Жлобіна, лінія Балагое-Полацк-Маладзечна-Седлецк. Уводзілі  эксплуатацыю другія калеі раней пабудаваных дарог. На 1913 г. па насычанасці чыгункай на 1000 км2 тэрыторыі Беларусь у 1,8 раза перавышала сярэдні паказчык па ерапейскай часткі імперыі.
У развіцці гаспадаркі края чыгунка адыгрывала вялікую ролю. Дзякуючы ёй паскаралася распрацока і выкарыстанне прыродных багацця; спрыяльныя мовы для развіцця атрымлівала прамысловасць і сельская гаспадарка; пашырася прыток капіталу і сфера яго прымянення; вузлавыя станцыі хутка раслі і ператвараліся  прамысловыя гарады.
Водны транспарт атрыма другараднае значэнне з развіццём чыгунак, аднак ме спрыяльныя мовы для далейшага развіцця. Па насычанасці рачнымі шляхамі Беларусь у 3 разы перавышала паказчыкі па Ерапейскай Расіі. Параходнае суднаходства існавала на сіх буйных рэках Беларусі. Дзеля бяспечнасці суднаходства праводзіліся мерапрыемствы па ачыстцы русла рэк. Вялікую ролю рэкі мелі для сплава леса.
Шашэйныя дарогі дзяржанага значэння злучалі прамысловыя і адміністрацыйныя цэнтры рэгіёну з іншымі рэгіенамі імперыі і замежнымі краінамі. Роля дорог узрасла з развіццём атамабільнага транспарту. Дзякуючы развітай транспартнай сетцы і спрыяльнаму геаграфічнаму становішчу, Беларусь стала важным рэгіёнам, які злуча прамысловыя цэнтры Расійскай імперыі паміж сабой і з прамысловаразвітай Еропай. Беларусь актына дзельнічала  міжнародным гандлі.
Беларусь была не толькі пасрэднікам, але і сама вывозіла шэраг тавара. Экспарт лёну скла 1/6 ад агульнарасійскага, шмат экспартавалі леса і прадукцыі лесаапрацокі, прадукцыі сельскагаспадарчай прамысловасці: масла, хлеба, яек, сыра, жывой і забітай птушкі, садавіны. Вываз малочных прадукта за першыя 10 гадо стагоддзя вырас на 1/5, мяса амаль у тры разы. Сельскагаспадарчыя машыны і прылады вытворчасці мясцовых прадпрыемства вывозіліся ва сходнім напрамку. На Беларусь увозілі: загатокі і сталь для перапрацокі на мясцовых заводах; сельскагаспадарчыя машыны з Захаду; пшаніцу.
Унутраны гандаль. Галонае месца  ім заня аптовы і рознічны гандаль, якім займаліся 220 буйных гандлёвых дамо і акцыянерных таварыства (1913 г.). Дапаможную ролю мелі ярмаркі і базары. У 1913 г. налічвалася, 55.300 сярэдніх і дробных гандлёвых прадпрыемства – ларко, палатак, тракціра, крам і г.д. Галоным чынам яны былі прыватнакапіталістычнымі, толькі 1/5 належыла да дзяржана-капіталістычнага сектара.
Хоць рост рознічнага тавараабароту апеража агульнарасійскія тэмпы, на душу насельніцтва ён бы амаль у 2 разы меней. У горадзе тавараабарот бы у 18 разо большы, чым на вёске, а 1/3 тавараабароту – гэта продаж алкагольных напое.
Значна паспрыяла развіццю гандлю грашовая рэформа 1895-1897 гг., якая вяла залаты монаметалізм і стабілізавала грашовую сістэму Расійскай імперыі. У абарачэнні былі ведзены папяровыя крэдытныя білеты ад 1 да 50 руб., якія свабодна разменьваліся на золата, залатыя, сярэбраныя і медныя манеты. Беларусь з’ялялася рэгіёнам-донарам у выкананні джярбюджэту імперыі, тут збіралася на 1/3 дзяржаных падатка больш, чым выдатковалася на мясцовыя расходы. Так, за 1900-1913 гг. было сабрана 879 млн. руб., выдаткавана 588 млн. руб. Аснонымі крыніцамі дахода былі чыгунка, акцызы, пошліны, віна-водачная манаполія, у той час як прамысловасць, гандаль і грашовыя капіталы абкладаліся нязначнымі падаткам. Мясцовыя бюджэты папаняліся за кошт абкладання нерухомай маёмасці.
У пачатку XX стагоддзя склалася шматступенчатая сістэма крэдытных устано. На чале яе стаялі губернскія аддзяленні Дзяржанага банка, якія абапіраючыся на бюджэтныя і эмісійныя рэсурсы абслуговалі буйны гандль і камерцыйныя банкі. На Беларусі дзейнічала каля 20 камерцыйных банка, як мясцовых, так і агульнарасійскіх, гэта – Руска-Азіяцкі, Азоскі, Злучаны, Руска-Французскі, Віленскі камерцыйны банк. Капіталы яны кладвалі праз пасрэдніка – прыватныя банкірскія канторы, што кладвалі атрыманыя ад банка сродкі (кароткатэрміновыя пазыкі)  прамысловасць і гандаль. Так адбывалася зрошчванне банкаскага капіталу з прамысловым капіталам праз пасрэдніцтва агента фінансавага капіталу. Такая сістэма выклікала развіццё яшчэ аднаго тыпа крэдытных устано – таварыства узаемнага крэдыту.
На працягу 1900-1913 гг. эканоміка Беларусі зрабіла значныя поспехі. Нацыянальны даход вырас удвая, дасягнушы 1 млрд руб. Капіталістычныя формы гаспадарання замацаваліся  прамысловасці, аграрным сектары, буданіцтве, гандлі, фінансавай і іншых сферах. Але Беларусь і  1913 г. працягвала заставацца  Расійскай імперыі пераважна аграрным раёнам.
Кантрольныя пытанні да тэмы№12
Якія наступствы для рабочага руху ме сусветны эканамічны крызіс?
Якія палітычныя партыі мелі найболшы атарытэт на Беларусі напярэдадні 1905 года?
Што такое “зубаташчына”? Як гэты рух праявіся на Беларусі?
Чаму на Беларусі не ствараліся Саветы? Якія органы займаліся каардынацыяй дзейнасці партый?
Якія партыі былі створаны пасля абвяшчэння Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.? Якія партыі мелі мясцовыя адзяленні на Беларусі?
Што стала падставай для роспуска першых Дзяржаных Дум?
Якія асаблівасці ме нацыянальны рух пасля дзяржанага пераварота 1907 года?
Якія працэсы наглядаліся  азвіцці прамысловасці Беларусі?
Якія асноныя накірункі мела радавая аграрная праграма?
ТЭМА 13. БЕЛАРУСЬ У ПЕРЫЯД ГЛАБАЛЬНЫХ СУСВЕТНЫХ ПЕРАѕТВАРЭННЯѕ. ПЕРШАЯ СУСВЕТНАЯ ВАЙНА, РЭВАЛЮЦЫЯ 1917 г. НА БЕЛАРУСІ. ГРАМАДЗЯНСКАЯ ВАЙНА І ѕСТАЛЯВАННЕ САВЕЦКАЙ УЛАДЫ
Лекцыя 13. Беларусь у перыяд глабальных сусветных ператварэння. Першая сусветная вайна, рэвалюцыя 1917 г. на Беларусі. Грамадзянская вайна і сталяванне савецкай улады
Асноныя паняцці:
ваенна-палітычны саюз; Антанта; Траісты саюз; Стака; “Наша ніва”; Свянцянскі прарыв нямецкай арміі; Нарачанская наступальная аперацыя; Баранавіцкая наступальная аперацыя; акупацыя; «сухі» закон; мабілізацыя; люмпенізацыя; дэзертырства; Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны; Беларускі народны камітэт; газета “Гоман”; “Дзянніца”; Лютаская буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя; Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутата; Часовы рад; I з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый; “сепаратызм”; II з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый; Цэнтральная ваенная беларуская рада; Цэнтральная рада беларускіх арганізацый; Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя; карніласкі мяцеж; Устаночы сход; Камітэт выратавання рэвалюцыі; Ваенна-рэвалюцыйны камітэт; Заходняя вобласць; Аблвыкамзах; СНК Заходняй вобласці і фронту; губсанаргас; хлебная манаполія; Дэкрэт аб зямлі; камуны.
Беларусь у гады першай сусветнай вайны
У пачатку XX стагоддзя  Еропе склалася два ваенна-палітычных саюза – Антанта (Англія, Францыя, Расія) і Траісты саюз (Германія, Астра-Венгрыя, Італія). Краіны Траістага саюза, асабіста Германія, лічылі, што яны несправядліва абдзелены калоніямі і рынкамі збыту. Краіны парта рыхтаваліся да вайны. Зачэпкай для яе з’явілася забойства тэрарыстамі наследнага прынца Астра-Венгрыі, эрцгерцага Фердынанда. 1 жніня 1914 года пачаліся ваенныя дзеянні, у якія хутка цягнулася 33 краіны з насельніцтвам 1,5 млрд. чалавек. З 5 жніня 1914 г.  беларускіх губернях увялі ваеннае становішча. У Баранавічах размясцілі Стаку вярхонага галонакамандуючага. Большасць палітычных сіл падтрымалі вайну і шавіністычны настрой, які віта у паветры. Партыя эсэра стварыла  заходніх губернях Ваенна-рэвалюцыйны саюз, які дзейніча у арганізацыях, што абслуговалі фронт. “Саюз...” закліка устрымацца ад распасюджвання рэвалюцыйных пракламацый. Толькі “Наша ніва” (значыць БСГ) і бальшавікі асудзілі ваенныя дзеянні, аднак па розных прычынах. Праз год вайна прыйшла на Беларусь. У жніні 1915 года немцы захапілі Гродна і Вільна. Стака была перанесена  Магілё. 9 верасня 1915 года нямецкія войскі прарвалі фронт каля Свянцян, у выніку да кастрычніка яны захапілі тэрыторыю вакол возера Нарач, амаль усю тэрыторыю Віленскай і Гродзенскай губерня.
Ліквідаваць наступствы Свянцянскага прарыва нямецкай арміі павінна было наступленне рускай арміі летам 1916 года. Аднак яно было дрэнна падрыхтавана, пачалося раней прызначанага тэрміну па просьбе саюзніка, якія цярпелі паражэнне пад Вердэнам. З гэтых прычын Нарачанская наступальная аперацыя рускай арміі была амаль безвыніковай. Страты арміі склалі каля 90 тыс. чалавек.
Безвынікова скончылася і Баранавіцкая наступальная аперацыя  червені-ліпені 1916 года. Пасля гэтага лінія фронту стабілізавалася да канца 1917 года. Пад акупацыяй аказалася чацьвёртая частка Беларусі, якая была ключана  склад “зямлі Обер-Ост”. Акупацыйны рэжым характаразавася змоцненай эканамічнай эксплуатацыяй рэгіёна з наступнай яго каланізацыяй.
Ва мовах вайны на Беларусі эканамічная сітуацыя мела свае адметнасці. Тэрыторыя Беларусі была падзелена на дзве часткі – заходнюю пад нямецкай акупацыяй, і сходнюю, якая кантралявалася рускай арміяй. На Заходнім фронце было каля 1,5 млн. салдат і афіцэра, утрыманне іх было складзена на беларускую гаспадарку. На акупаванай намцамі тэрыторыі бы устанолены рэжым канфіскацый (сістэма падатка і штрафа). Натуральны падатак уключа вону, авёс, скуры, масла, метал, паперу і інш. Падаткамі абкладаліся бойні, рынкі, відовішчныя становы, бальніцы і г.д.
Шырокі размах набыло бежанства. Яно было вынікам прымусовага высялення сялян з пакідаемых арміяй тэрыторый (маёмасць знішчалася ваеннымі) і дабравольнага перасялення. Колькасць бежанца дасягнула 1,3 млн. чалавек. Перасяленне беларускіх гарадо выклікала скучанасць, рост цэн на харчаванне, эпідэміі тыфу і халеры. У кастрычніку 1915 г. бы дадзены загад перасяліць бежанца у прымусовым парадку за Днепр.
Рэгулярна праходзіла мабілізацыя мужчынскага насельніцтва. У армію была мабілізавана палова мужчын ва зросце 18-40 гадо. 3 тых, хто застася, на патрэбы фронту працавала 80%. Але паменшылася смяротнасць насельніцтва дзякуючы вядзенню «сухога» закону.
Наглядася крызіс цывільнай прамысловасці. Былі парушаны эканамічныя сувязі, пачаліся перабоі  забеспячэнні сыравінай, палівам, збыцці гатовай прадукцыі. Па гэтых прычынах адразу закрылася 20% прадпрыемства. Дрэнна працава транспарт. Колькасць прадпрыемства цэнзавай прамысловасці  1917 г. у парананні з 1913 г. ва сходняй частцы Беларусі скарацілася  2,7 раза. Грамадзянская вытворчасць прамысловасці складала сяго 1/7-1/6 ад даваеннага зроню.
Дрэнна была арганізавана эвакуацыя прамысловасці. З заходніх губерня Беларусі вывезены толькі асобныя заводы і фабрыкі, з Мінскай губені – 24 прадпрыемствы. На Беларусь вывозіліся прадпрыемствы з Прыбалтыкі і Польшчы.
Адбыся рост ваеннай вытворчасці за кошт цывільных галін прамысловасці. Металаапрацовачныя, лесаапрацовачныя, абутковыя, тэкстыльныя, швейная, харчовая прадпрыемствы выконвалі вайсковыя заказы, пашыралі вытворчасць і павялічвалі колькасць рабочых. На пачатак 1917 г. з 134 буйных прадпрыемства 79 працавалі па забеспячэнні арміі. З’явіліся новыя спецыялізаваныя ваенныя прадпрыемствы. У Полацку – авіяцыйна-атамабільная майстэрня, у якой праводзіся капітальны рамонт рухавіко. Бабруйску і Нова-Беліцы – аружэйныя майстэрні. Будаваліся новыя чыгункі: Жлобін-Оруч (1915 г.), Уручча-Слуцк (1916 г.). Вялася рэканструкцыя старых чыгуначных ліній, пашыралася іх прапускная здольнасць.
У сельскай гаспадарке скараціліся пасяныя плошчы, таго што  1917 г. 1/3 сялянскіх гаспадарак Віцебскай губерні аказаліся без работніка – мужчын. У сялян адбіралі каней, каро, фураж, хлеб. Сяляне вярталіся да натуральнай гаспадаркі. Адначасова цэны на прадукты харчавання і асноныя прамысловыя тавары зраслі  2-7 разо, квартплата зрасла  2 разы.
Збядненне насельніцтва прывяло да люмпенізацыі і росту рэвалюцыйных настроя. Аднак рабочы рух на Беларусі напярэдадні лютага 1917 года амаль спыніся з прычыны жорсткага падалення любых выступлення, у тым ліку з дапамогай армейскіх частак. Асабліва лады клапаціліся аб бесперабойнай працы чыгункі – тут ствараліся Камітэты надзвычайнай аховы. Але сялянскі рух пашырася, сяляне адмаляліся выконваць ваенныя павіннасці і прымусовыя работы. Паралельна сялянскаму руху шырыліся антываенныя настроі  войску. Масавы характар атрымала дэзертырства з фронту. У кастрычніку 1916 года  Гомелі на размеркавальным пункце адбылося пастанне амаль 4 тыс. салдат і матроса, незадаволеных навінамі з дому і з фронта. Пастанне падавілі з дапамогай маральна-вытрыманых армейскіх часцей.
Ва мовах вайны левыя партыі палітычнай актынасці не праялялі, бо яны, за выключэннем бальшавіко, падтрымалі рад. А  бальшавіко не было адзінай арганізацыі на Беларусі, камітэты РСДРП напярэдадні вайны былі разгромлены паліцыяй.
Нацыянальны рух так сама зведа пэныя цяжкасці  сваім далейшым развіцці. У 1915 годзе было створана Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны, якое мела некалькі мясцовых аддзела – найбольш уплывовыя  Вільні і Мінску. Гэта была першая легальная беларуская нацыянальная грамадская арганізацыя, дазволеная ладамі. Галонай мэтай лічылася дабрачынная дзейнасць, аднак таварыства здолела займацца і культурна-асветніцкай дзейнасцю. Так, па ініцыятыве мінскага аддзела Таварыства на базе адной з танных сталовак для бежанца была створана “Беларуская хатка” – клуб беларускіх дзеяча культуры. У дзейнасці мінскага аддзела бралі дзел У.Галубок, А.Смольскі, А.Лявіцкі, Зм. Бядуля, Я.Лёсік, З.Верас і інш. Мясцовы адзел у акупаванай Вільне займася пераважна справамі стварэння адукацыі на беларускай мове. Там жа, у Вільні, захопленай немцамі, пача дзейнасць Беларускі народны камітэт, лідэры якога браты Іван і Антон Луцкевічы, Вацла Ластоска выказваліся спачатку за адраджэнне ВкЛ, а потым за незалежнасць Беларусі  этнічных межах беларускага народа. Пытанне аб стварэнні незалежнай Беларусі дзеячы БНК уздымалі на Стакгольмскай і Лазанскай канферэнцыях народа Расіі. На незалежніцкіх пазіцыях стаяла газета “Гоман”, якая выхадзіла  акупаванай Вільні пад рэдакцыяй Вацлава Ластоскага. Нямецкія акупацыйныя лады з цікавасцю ставіліся да нацыянальных праблем беларуса, але ніякіх практычных крока для вырашэння “беларускага пытання” не прадпрымалі.
У Расійскай імперыі сярод бежанца так сама актывізавалася беларускія нацыянальныя дзеячы. Больш за мільён беларускіх бежанца знаходзілася  цэнтральных рускіх губернях і на Паволжы. У Маскве, Петраградзе, Казані, Тамбове, Саратаве, Калуге, Самары і іншых гарадах ствараліся беларускія суполкі. Ва мовах вайны рад змягчы нацыянальную палітыку. З кастрычніка 1916 года  Петраградзе з дазволу МУС пачалі выдавацца газеты – дэмакратычная “Дзянніца” (З.Жылуновіч) і клерыкальная “Светач” (Э.Будзька). Пасля семага нумара “Дзянніца” была зачынена ладамі па абвінавачванню  службе інтарэсам Германіі.
Ва мовах эканамічнага крызісу адбывалася хуткая люмпенізацыя большай часткі насельніцтва. Лютаская буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя  Беларусі прайшла без асаблівах складанасцей, 2-8 сакавіка 1917 г. царская адміністрацыя была ліквідавана ва сіх значных цэнтрах Беларусі.
Беларусь у перыяд Лютаскай рэвалюцыі 1917 года
З 23 па 27 лютага  Петраградзе  выніку масавых выступлення працоных, якія перараслі ва сеагульную стачку, да якой далучыліся салдаты Петраградскага гарнізона, імератар Мікалай ІІ адрокся ад трона. Па прыкладу рэвалюцыі 1905 года 27 лютага  Петраградзе бы створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутата, у якім большасць месца атрымалі меньшавікі і эсэры. Дэпутаты Савета імкнуліся авалодаць уладавымі функцыямі. Аднак кіраніцтва Савета лічыла, што лада павінна належыць Дзяржанай Думе. 2 сакавіка з прадстаніко Думы бы створаны Часовы рад, у склад якога вайшлі кадэты і акцябрысты, а так сама адзін сацыяліст – А.Керанскі. Петраградскі Савет кантралява дзейнасць Часовага рада. У краіне склалася сітуацыя “двоеладдзя”. Аднак на Беларусі сітуацыя была яшчэ больш заблытанай.
У пачатку сакавіка  губернскіх цэнтрах і галоных беларускіх гарадах былі створаны Саветы рабочых і салдацкіх дэпутата па прыкладу Петраграда. Так, Мінскі Савет бы створаны на працягу 4-6 сакавіка, 6 сакавіка – Гомельскі, 8-га – Віцебскі і г.д. У Мінску Савет узначалі меньшавік Б.Позен, у іншых саветах большасць так сама мелі эсэры ці меньшавікі. Мінская міліцыя пад кіраніцтвам бальшавіка М.Фрунзе хутка правяла мерапрыемствы па захаванню парадку і недапушчэнню беспарадка і правакацый. Усе Саветы прызналі кіруючую ролю Петраградскага Савета і Часовага рада – пытанні аб нацыянальным самавызначэнні нават не падымалася. Саветы актына дзельнічалі  стварэнні мясцовай сістэмы кіравання Часовага рада. 4 сакавіка з прадстаніко Гарадской думы, Саюза гарадо, Земскага саюза, мясцовых Ваенна-прамысловых комплекса, духавенства, палітычных партый бы створаны Часовы грамацкі камітэт парадка, які цалкам падтрымліва Часовы рад і прыня удзел у фарміраванні вертыкалі лады, падпарадкаванай Часоваму раду. Так, Мінскім губернскім камісарам бы прызначаны кадэт Б.Самойленка, былы старшыня губернскай земскай управы, а гарадскім камісарам былы гарадскі галава Б.Хржанстоскі. Актыную дзейнасць з гэтай нагоды развярнула партыя кадэта, якая па сутнасці атрымала статус кіруючай партыі. Колькасць мясцовых аддзялення на Беларусі павялічылась з 7 да 30 на восень 1917 года. Палітычная праграма кадэта складалася з патрабавання ліквідаваць двоеладдзе, склікаць пасля вайны Устаночы сход – які вызначыць палітычны лад  Расіі (прыме канстытуцыю), вырашыць аграрнае пытанне і неабходнасць іншых рэформа. Кадэты прызналі права на культурна-нацыянальнае самавызначэнне народа Расіі (права на атаномію), аднак беларуса асобным народам не лічылі, знаходзячыся пад уплывам імперскай канцэпцыі “заходнерусізма”. Кадэты аб’явілі вернасць саюзніцкім абавязкам Расіі і зялі курс на працяг вайны. Гэта праграма не знайшла падтрымкі сярод салдат і рабочых і асабліва сялян – таму паступова партыя эвалюцыявала да ідэі ваеннай дыктатуры і моцнай улады.
Яшчэ адзін уплывовы палітычны цэнтр на Беларусі – гэта Стака вярхонага галонакамандуючага  Магілёве. З гэтай нагоды там пазней за се губернскія гарады бы створаны Савет – толькі 22 сакавіка. У Магілёве дзейніча уплывовы Сход салдацкіх і афіцэрскіх прадстаніко – манархічны па сваёй сутнасці. Вельмі шырока былі пашыраны ідэі рэстарацыі манархіі і ваеннай дыктатуры.
7-17 красавіка на I з’ездзе салдацкіх і рабочых дэпутата армій і тыла Заходняга фронта была выказана падтрымка палітыкі Часовага рада на працяг вайны. Але адначасова дэлегаты патрабавалі 8-мі гадзінны працоны дзень, радыкальнай аграрнай рэформы, умацавання пазіцый салдацкіх камітэта.
Сяляне беларускіх губерня так сама правялі пасля рэвалюцыі шэраг з’езда. 20-23 красавіка 1917 года  Мінску адбыся З’езд сялянскіх дэпутата Мінскай і неакупаванай часткі Віленскай губерня. Ён пастанаві, што працяг вайны магчымы, але міра трэба дасягнуць як мага хутчэй. Што датычыцца зямлі – то сацыялізацыя і раняльнае землекарыстанне цалкам патаралі праграму партыі эсэра. Прыкладна такія пазіцыі занялі з’езды сялянскіх дэпутата іншых беларускіх губерня. Гэта гаворыць аб вельмі моцных пазіцыях на Беларусі  той час партыі сацыяліста-рэвалюцыянера. Акрамя іх найбольшы атарытэт мелі Бунд і меньшавікі. Бальшавікі былі малавядомы, але вельмі актына набіралі папулярнасць. Яны актына дзельнічалі  стварэнні прафсаюза і фабрычна-завадскіх камітэта – вялікая іх частка кантралявалася гэтай партыяй. Толькі вераснем 1917 года скончылася афармленне іх партыйнай мясцовай арганізацыі, якую значалі А.Мясніко, старшыня Мінскага камітэта партыі (створаны  чэрвені 1917 года). Аднак большасць члена бальшавісцкай партыі на Беларусі – гэта салдаты Заходняга фронта, якія не з’яляліся мясцовымі жыхарамі, беларусамі.
Актына прагрэсіравалі нацыянальныя беларускія партыі, якія так сама прэтэндавалі на роль палітычнага цэнтра. Да лістапада налічвалася 14 нацыянальных партый розных накірунка. Найбольш масавай партыяй была БСГ, якая мела каля 5 тыс. актыных члена. Грамада падтрымала Часовы рад, адстойвала стварэнне федэратынай Расіі, у склад якой увойдзе атаномная Беларусь. Беларускія хрысціянскія дэмакраты – БХД (заснавальнікі – ксяндзы Ф.Абрантовіч, А.Станкевіч, В.Гадлескі, К.Стаповіч) на першым з’ездзе партыі  маі 1917 года вылучылі патрабаванні шырокай атаноміі для Беларусі, навучання  школах на беларускай мове і выкарыстовання яе  набажэнствах. Блізкая да БХД была Беларуская партыя народных сацыяліста (БПНС), на чале якой стая Р.Скірмунт. На пазіцыях паслядонага атанамізму былі пабудаваны праграмы Беларускай партыі атанаміста, Беларускай народнай грамады (створана  Маскве А.Цвікевічам у маі 1917 года).
25 сакавіка 1917 года па ініцыятыве БСГ адбыся I з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый. На ім бы створаны выканачы орган з’езда – Беларускі нацыянальны камітэт (БНК). З’езд даручы БНК распрацаваць праект мясцовай канстытуцыі, арганізаваць выбары  Беларускую краёвую раду, садзейнічаць развіцю беларускай культуры. У склад БНК увайшло 18 чалавек, з іх 10 прадсталялі БСГ. Аднак узначалі камітэт Раман Скірмунт – вядомы як дэпутат Дзяржаных Дум, буйны памешчык і прадпрымальнік. Аднак Скірмунт не здоле пераканаць Часовы рад прызнаць атаномію Беларусі. Выбары  краёвую раду былі адменены, Часовы рад у справе барацьбы з атанамісцкімі памкненнямі беларуса знайшо падтрымку з боку сацыялістычных партый – асабліва меньшавіко, бальшавіко і эсэра, якія актына выступалі супраць усялякага “сепаратызму”. Паколькі БНК не выступі супраць вайны і за хуткае вырашэнне аграрнага пытання – то ён не атрыма падтрымкі сярод беларускага сялянства.
8-10 ліпеня 1917 года  Мінску адбыся II з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які выказася за аб’яднанне сіх нацыянальных палітычных сіл вакол нацыянальнай ідэі – стварэння беларускай дзяржавы, але пакуль яшчэ  межах дэмакратычнай федэратынай Расіі. Дзеля выканання гэтай мэты бы створаны выканачы орган з’езда – Цэнтральная рада беларускіх арганізацый (большасць яе склада з БСГ), якую значалі Я.Лёсік, членамі выканкама былі З.Жылуновіч, А.Смоліч, І.Мамонька, З.Сабалескі, У.Фальскі. Рада абвясціла, што будзе дабівацца перадачы зямлі сялянам і абараняць інтарэсы рабочага класа. Аднак пад час летніх выбара у органы мясцовага самакіравання нацыянальныя партыі не атрымалі падтрымкі, як і бальшавісцкая партыя. Гэта выклікала працяглы крызіс у нацыянальных партыях і арганізацыях. Аднак наладжваліся сувязі з бежанскімі арганізацыямі па сёй Расіі, беларускімі гурткамі  арміі і на флоце. Таму  кастрычніку 1917 года Цэнтральная рада беларускіх араганізацый была ператворана  Вялікую беларускую раду, яе склад бы пашыраны, адначасова была створана Цэнтральная ваенная беларуская рада (кірава І.Мамонька), галонай мэтай яе было фарміраванне беларускага войска.
Наглядалася размежаванне  нацыянальным руху – усё большую вагу набывалі левыя арганізацыі, якія падтрымлівалі бальшавісцкую праграмму. Восенню 1917 года з часткі Петраградскай і Гельсінгфорскай арганізацый БСГ была створана Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (БСДРП) якая цалкам падтрымала бальшавіко і іх курс на пастанне. Актывісты партыі – А.Чарвяко, І.Лагун, А.Усціловіч. Унутры Вялікай беларускай рады так сама не было адзінства па спосабах вырашэння сацыяльных і нацыянальных праблем.
У ліпені пад час аднаго з палітычных крызіса Часовы рад выкарыста сілу для стабілізацыі сітуацыі  сталіцы. Гэта адзначала канец двоеладдзя. Частка сацыяліста увайшла  склад урада, узначалі яго эсэр А.Керанскі. Пачалося праследванне дзеячо найбольш радыкальных партый – асабліва бальшавіко. У грамадстве сё большую папулярнасць набывала ідэя ваеннай дыктатуры, “моцнай рукі”. На роль дыктатара прэдэндава галонакамандуючы арміяй Л.Карніла. Па сутнасці, яго праграма стабілізацыі атрымала падтрымку большасці палітычных парты і кіраніцтва Часовага рада. 24 жніня 17 года пачася паход арміі Карнілава на Пецярбург. Хутка А.Керанскі зразуме, што ён будзе пазбалены лады і адда загад аб змяшчэнні Карнілава з пасады галонакамандуючага і арышце змошчыка, толькі магчымасця супрацьстаяць арміі Карнілава  Часовага рада не было.
Галоную ролю  ліквідацыі мяцежа Карнілава адыгралі бальшавікі. Агітацыя  войску і блакіраванне чыгункі (рабочыя чыгунак былі паслядонымі прыхільнікамі бальшавісцкай партыі) прывяло да таго, што Карніла амаль не прасунуся далей за беларускія губерні. А тут ужо бы створаны Часовы рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту для ліквідацыі мяцежа з прадстаніко розных савета, гарадской думы і інш. Кіравалі камітэтам эсэр А.Кажэніка і бальшавік К.Ландар. 1 верасня Л.Карніла і іншыя генералы былі арыштаваны  Магілёве.
Кіраніцтва ліквідацыяй карніласкага мяцежа значна павысіла атарытэт бальшавіко і іх папулярнасць, асабліва на Заходнім фронце. Да тагож, бальшавікі на Беларусі  практычнай дзейнасці актына кантактавалі з левымі эсэрамі (такіх была большасць), якія не згазділіся са згодніцкай палітыкай Керанскага і яго прыхільніка і так сама левымі беларускімі арганізацыямі.
Эканамічная палітыка Часовага рада
Урадавая праграмма развіцця краіны мела наступны выгляд: 1) працяг вайны; 2) скліканне Устаночага сходу для вырашэння далейшага лёсу Расійскай дзяржавы і вырашэння аграрнага пытання; 3) вызначэнне палітыкі  адносінах да рабочых, сялян і салдат.
Часоваму раду дасталася цяжкая эканамічная спадчына. Чыгуначны транспарт бы паралізаваны. Ваенныя выдаткі дасягнулі 30,5 млрд. руб. у год, што перавышала  10 разо даваенны сярэднегадавы даход дзяржавы. Адначасова рабочыя патрабавалі вядзення 8-гадзіннага рабочага дня, павышэння заработнай платы, устаналення свабоды прафесійных саюза і забастовак, дзяржанага сацыяльнага страхавання.
Мерапрыемствы Часовага рада мелі палавінчаты характар, былі непаслядоныя і праблем не вырашылі. Прадстанікамі Часовага ѕраду праводзілася далейшая мабілізацыя прамысловасці на патрэбы абароны. Аднак мерапрыемствы поспеху не мелі і з лета 1917 г. пачася стыхійны працэс канверсіі фабрык і завода. Прамысловая буржуазія выступіла супраць умяшання дзяржавы  сферу вытворчасці і размеркавання эканамічных рэсурса.
Праводзілася палітыка рэгулявання цэн, барацьбы з дарагавізнай, спекуляцыяй і інфляцыяй. Аднак мерапрыемствы не мелі поспеху. 25 сакавіка 1917 г. была ведзена дзяржаная манаполія на хлебны гандаль пры адначасовым павышэнні цвёрдых цэн на се віды хлебных выраба на 60-70%. З-за дрэннай каардынацыі і дысцыпліны хлебная манаполія правалілася, што прывяло да адмены спажывецкага рэгулявання і наступлення голаду.
Адначасова Часовы рад адкла вырашэнне аграрнага пытання да склікання ѕстаночага сходу. Адначасова сяляне прыцягваліся да крымінальнай адказнасці за недазволенае карыстанне памешчыцкімі зямлямі і беспарадкі. Падалялі сялянскія выступленні армейскія часці.
Мерапрыемствы Часовага раду не здолелі палепшыць сацыяльна-эканамічнага становішча  краіне, больш таго, прывялі да рэвалюцыйнага выбуху восенню 1917 г.
Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі
У ноч з 25 на 26 кастрычніка 1917 года  Петраградзе бальшавікі здзейснілі сваю мару – правялі паспяховае зброеннае пастанне супраць Часовага рада. Члены апошняга былі арыштаваны, а лада перададзена II Усерасійскаму з’езду Савета, аднак яго паседжанне пакінулі меньшавікі і правыя эсэры, нязгодныя з арыштам міністра. Амаль адразу інфармацыя аб пераходзе лады  сталіцы да Савета распасюдзілася па былой імперыі. Мінскі Савет, дзе большасць мелі жо бальшавікі, выда загад за першым нумарам пад агульнай наз- вай – “Уся лада саветам!”. 26 кастрычніка пры Мінскім Савеце бы створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Паночна-Заходняга фронту, які павінен бы садзейнічаць умацаванню савецкай улады і бы панамоцным органам улады да фарміравання пастаянных устано улады. Аднак прыхільнікі Часовага рада так сама актывізаваліся. Імі 27 кастрычніка бы створаны Камітэт выратавання рэвалюцыі (маецца на вазе Лютаская), у склад якога вайшлі се буржуазныя партыі, эсэры, Бунд, меньшавікі, прадстанікі Гарадской думы, Вялікай беларускай рады, прафсаюза Мінска. У Мінск была ведзена Каказская дывізія. Рэальна ацэньваючы свае сілы, Мінскі Савет перада уладу (часова) Камітэту і нават дэлегава у яго склад сваіх прадстаніко І.Алібегава і Я.Пярно.
1 лістапада 1917 года  Мінск увайшо браняпоезд і армейскія часткі, якія падтрымлівалі бальшавіко. Камітэт выратавання рэвалюцыі бы разагнаны. Вельмі хутка, на працягу кастрычніка-лістапада 1917 года савецкая лада была станолена на сёй неакупаванай тэрыторыі Беларусі. У буйных гарадах ствараліся Ваенна-рэвалюцыйныя камітэты, якія праводзілі мерапрыемствы па мацаванню савецкай улады. Толькі  Магілёве, дзе знаходзілася Стака галонакамандуючага М.М.Духоніна і большасць Савета была меньшавісцка-эсэраска-бундаская патрабавалася мяшальніцтва значных вайсковых сіл. СНК Расіі прызначыла галонакамандуючым арміі М.В.Крыленка і накіравала войскі на ліквідацыю Стакі  Магілёве. 18 лістапада Магілёскі Савет прызна савецкую ладу і тварый ВРК, які станаві кантроль над Стакай і арыштава некаторых генерала. Да 18 лістапада савецкая лада была станолена і на фронце.
Для мацавання новай улады важнае значэнне мелі з’езды Савета рабочых і салдацкіх дэпутата губерня і фронту, якія адбыліся  лістападзе-снежні. Яны легалізавалі новую ладу – зацвердзілі структуру яе органа, вызначылі сістэму кіравання, абралі выканкамы, адобрылі першыя Дэкрэты савецкай лады – аб зямлі і міры і інш. У лістападзе  Мінску адбылося амаль адначасова тры з’езды сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутата новастворанай Заходняй вобласці і фронту. Іх выканачыя камітэты аб’ядналіся  Выканачы камітэт Заходняй вобласці і Заходняга фронту (Аблвыкамзах), падаляючую большасць месца там мелі прадстанікі салдат фронту, далёкія ад праблем непасрэдна беларускага рэгіёна. Узначалі выканачы камітэт Н.Рагазінскі, старшынёй СНК ста К.Ландар.
У Віцебскай і Магілёскай губернях, якія хаця і вайшлі  склад Заходняй вобласці, былі створаны свае органы лады, якія дзейнічалі асобна ад Аблвыкамзаха і падпарадковаліся раду Савецкай Расіі.
Пытанне аб уладзе, тым не менш, канчаткова вырашана не было. У Саветах было пашырана меркаванне аб стварэнні кааліцыйных урада з левымі сацыялістычнымі партыямі, у прыватнасці з левымі эсэрамі. У.Леніну і Л.Троцкаму прыйшлося прылажыць шмат намагання, каб пераадоліць гэтыя памкненні. У лістападзе адбыліся выбары ва Устаночы сход Расіі, але бальшавікі жо вырашылі для сябе пытанне аб будучым краіны, таму хутка Устаночы сход бы разагнаны, тым больш, што большасць бальшавікі там не атрымалі – толькі 24% галасо (але на Беларусі яны перамаглі – 30 дэлегата з 54).
Кіранікі савецкіх органа улады займалі рэзка негатыную пазіцыю па пытанню нацыянальнага самавызначэння Беларусі. Яны не былі беларусамі па паходжанню, на Беларусі апынуліся дзякуючы ваенным абставінам, мясцовай нацыянальнай спецыфікі не ведалі, а дзейнічалі зыходзячы з пазіцый вядомай нам тэорыі “заходнерусізма”. Аднак беларускія нацыянальныя партыі, у там ліку сацыялістычныя, прытрымліваліся іншага пункту гледжання на будучыню Беларусі. Яны пачалі рыхтаваць Усебеларускі кангрэс, які павінен бы вырашыць далейшы лёс беларускіх губерній. Адначасова рад Савецкай Расіі даручы Беларускаму абласному камітэту, утворанаму з дэлегата Устаночага сходу, так сама правесці Усебеларускі з’езд з аналагічнай мэтай, на гэта мерапрыемства былі выдаткаваны грашовыя сродкі. З дзейнасці гэтага з’езда пачынаецца перыяд станалення беларускай дзяржанасці.
Сацыяльна-эканамічныя ператварэнні пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года
Савецкая лада на тэрыторыі Беларусі была станолена  кастрычніку – лістападзе 1917 г. (на неакупіраванай тэрыторыі). Гэта лада мела свае погляды на ролю эканомікі  дзяржаве. Галоны прынцып існавання савецкай эканомікі – гэта грамадская ласнасць на сродкі вытворчасці. Дакладнай праграмы эканамічнага развіцця  новай улады не было.
Перш за сё, бальшавікі стваралі сваю структуру палітычнай лады. Усе органы лады Часовага раду былі ліквідаваны. У Мінску адбыліся з’езды Савета рабочых і салдацкіх дэпутата Заходняй вобласці, Савета сялянскіх дэпутата Мінскай і Віленскай губерня і Савета салдацкіх дэпутата арміі Заходняга фронту (другая палова лістапада 1917 г.). Па выніках з’езда бы створаны Абласны выканачы камітэт Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутата Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзах) – вышэйшы орган улады  краі. 26 лістапада 1917 г. бы створаны Савет Народных Камісара Заходняй вобласці і фронту. СНК бы адказны перад абласным выканачым камітэтам. Ён накірова дзейнасць камісара; кірава усім гаспадарчым і культурным жыццём вобласці; кірава дэмабілізацыяй з фронту; кірава барацьбой супраць контррэвалюцыйных выступлення; прыма меры па ліквідацыі старых устано.
22 лістапада 1917 г. адной з першых была ліквідавана старая судовая сістэма. У Беларусі шырокае распасюджанне атрымалі рэвалюцыйныя трыбуналы, у задачу якіх уваходзіла барацьба з контррэвалюцыйнымі злачынствамі, сабатажам, спекуляцыяй і г.д. У 1917 г. у Беларусі нехапала хлеба  памеры каля 1 млн. пудо. У той жа час не была вырашана праблема з уладкаваннем бежанца з раёна ваенных дзеяння. У гэтых умовах новая лада праводзіла мерапрыемствы, накіраваныя на паляпшэнне агульнай сітуацыі  краіне.
Браліся пад кантроль фінансы. Дэкрэтам Усерасійскага ЦВК ад 14 снежня 1917 г. былі нацыяналізаваны се прыватныя банкі і створаны адзіны Дзяржаны банк з аддзяленнямі-канторамі на месцах.
Уводзіся рабочы кантроль на прадпрыемствах з мэтай барацьбы з сабатажам чыноніка, прадпрымальніка і банкіра.
Праводзілася нацыяналізацыя прамысловасці. На першым этапе былі нацыяналізаваны чыгуначныя майстэрні па рамонце паравоза і вагона, усе чыгуначныя дарогі. На другім этапе – лесапільныя заводы, млыны, торфапрадпрыемствы і іншыя аб’екты, што цікавілі ваеннае ведамства.
Стваралася структуры кіравання эканомікай. Першы з’езд Савета народнай гаспадаркі Заходняй вобласці (кастрычнік 1918 г.) зацвердзі Палажэнне аб арганізацыі губернскіх Савета народнай гаспадаркі (санаргаса). Губсанаргас бы выканачым органам ВСНГ на тэрыторыі сваёй губерні. Губсанаргасы мелі права канфіскаваць капіталы, рухомую і нерухомую маёмасць прыватніка на прадпрыемствах губернскага маштабу; фінансаваць дзяржаныя прадпрыемствы; выдаваць прадпрыемствам пазыкі; забеспечваць прадпрыемствы сыравінай; арганізовываць збыт гатовай прадукцыі; вырашаць шэраг арганізацыйных пытання. Першы на Беларусі санаргас бы створаны  Віцебскай губерні 28 мая 1918 г. на базе аддзела прамысловасці і гандлю губвыканкама, губернскіх нарыхточых арганізацый, упралення водных і шасейных шляхо зносін і іншых гаспадарчых арганізацый. Гаспадарчыя арганізацыі ваеннага ведамства  склад санаргаса не ваходзілі.
У сацыяльнай палітыке бы уведзены 8-гадзінны рабочы дзень, забаранялася праца малалетніх, для падлетка працоны дзень скарачася да 4-6 гадзін. Стваралася інспекцыя працы. Яна рэгулявала звышурочныя работы. З снежня 1918 г. бы уведзены штотыднёвы адпачынак, святочныя дні, аплачвоемы адпачынак. Былі створаны інспекцыі аховы працы, органы нагляду за тэхнікай бяспекі.
Прымаліся спробы вырашыць жыллёвае пытанне, палепшыць медыцынскае абслугованне. У рэчышчы гэтай палітыкі была адменена права ласнасці на гарадскую нерухомасць, яна перадавалася да мясцовых Савета. Праводзілася перасяленне рабочых у кватэры буржуазіі (з’явіліся камунальныя кватэры). Былі арганізаваны санітарныя інспекцыі на фабрыках і заводах, праведзена нацыяналізацыя прыватных медыцынскіх устано, адменена плата за лячэнне, адкрыты акушэрска-гінекалагічныя бальніцы.
Прымаліся спробы ліквідаваць беспрацое. Дзеля гэтага ствараліся біржы працы (Віцебск, Мінск, Магілё, Орша); выдзялялася асігнаванне з боку санаргаса у 35 тыс. руб.; бы прыняты дэкрэт аб аднаразовым падатку на буржуазію  фонд дапамогі беспрацоным; уводзілася сацыяльнае страхаванне за кошт дзяржавы на выпадак беспрацоя; ажыццялялася падтрымка прадпрымальніка пры мове стварэння імі новых працоных месца.
Вырашалася харчовае пытанне. Былі арганізаваны спецыяльныя харчовыя органы, што кантралявалі прыватны гандаль (харчовы аддзел прамысловасці і гандлю пры Аблвыканкамзаху); уводзілася хлебная манаполія і цвёрдыя цэны на хлеб, рабочыя шэрагу прамысловых прадпрыемства пераводзіліся на змоцненае забеспячэнне; на прадпрыемствах адкрывалі сталовыя; Беларусь атрымлівала дапамогу з Украіны і Расіі.
У культурнай палітыке галонай мэтай была ліквідацыя непісьменнасці. Выдаткаваліся грошы на становы адукацыі, адкрываліся кароткатэрміновыя педагагічные курсы, адчыняліся новые становы адукацыі, бібліятэкі, бы наладжаны выпуск газет «Звязда», «Савецкая прада», «Бядняк» і інш.
Пераадольвася “голаду  спецыялістах” дзякуючы пераманьванню на бок Савецкай улады буржуазных спецыяліста, адчыняліся кароткатэрміновыя курсы па падрыхтоцы кіраніцкага саставу для савецкіх і гаспадарчых устано, банка з рабочых і сялян.
Аграрнае пытанне вырашалася згодна з прынцапамі Дэкрэта аб зямлі: гэта – нацыяналізацыя зямлі, канфіскацыя панскіх зямель, ураняльнае землекарыстанне. Размеркаванне зямель завяршылася толькі  1921 г. з-за ваенных дзеяння на Беларусі.
Улады падтрымлівалі стварэнне калектыных гаспадарак (камуны, сельгасарцелі, таварыствы па сумеснай апрацоцы зямлі). Камуны – аб’яднанні, у якіх абагульняліся пабудовы, жыллё, дробная жывёла, птушка, інвентар (найвышэйшая ступень абагульнення сродка вытворчасці). Іншыя аб’яднанні адрозніваліся паміж сабой па ступені абагульнення сродка вытворчасці.
Першая камуна была арганізавана  вёсцы Дубакрай Гарадоцкага павета. Як правіла, пад камуны адводзіліся сярэднія па памеры маёнткі, гэта былі маламоцныя гаспадаркі. Папулярнасцю сярод сялян гэтыя становы не карысталіся. Да студзеня 1919 г. па 13 паветах Беларусі налічвалася толькі 175 камун, 36 арцеля і 75 таварыства па сумеснай апрацоцы зямлі.
Летам 1918 г. былі створаны камітэты беднаты для барацьбы з голадам. Камбедам прадасталяліся неабмежаваныя правы, у тым ліку права расстрэльваць тых, хто хава хлеб; размярковаць прадукты харчавання і насенне сярод беднаты. Камбеды былі зацікалены  раскулачванні больш заможных сялян – частка атрыманых сродка ішла на трыманне члена камбеда. Па колькасці камітэта Беларусь займала адно з вядучых месца з савецкіх рэспублік (125 валасных і каля 3250 вясковых камітэта).
Сацыялістычныя ператварэнні  народнай гаспадаркі Беларусі мелі кардынальны характар. Аднак ажыццяленне гэтай праграмы ішло вельмі складана.
Кантрольныя пытанні да тэмы№13
Якія палітычныя сілы на Беларусі выступілі супраць ваенных дзеяння?
Калі вайна прыйшла на Беларусь?
Якія буйныя ваенныя аперацыі прайшлі на Беларусі пад час першай сусветнай вайны?
Якія палітычныя сілы прэтэндавалі на ладу на Беларусі пасля Лютаскай рэвалюцыі?
Чаму часовы рад не ме папулярнасці сярод сялян?
Якая палітычная сіла асабліва вызначылася пад час падалення карніласкага мецяжа?
Хто вайшо у Камітэт выратавання рэвалюцыі і чаму Мінскі Савет вымушаны бы перадаць яму ладу пасля кастрычніцкай рэвалюцыі  Петраградзе?
Якія органы лады былі створаны на Беларусі  лістападзе 1917 года?
ТЭМА 14. СТАНАѕЛЕННЕ БЕЛАРУСКАЙ ДЗЯРЖАѕНАСЦІ. АБВЯШЧЭННЕ БНР. УТВАРЭННЕ БССР
Лекцыя 14. Станаленне Беларускай дзяржанасці. Абвяшчэнне БССР
Асноныя паняцці:
Усебеларускі кангрэс; Беларускі абласны камітэт; Вялікая беларуская рада; “абласнікі”; “радацы”; Усебеларускі Савет сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутата; Выканачы камітэт Рады ѕсебеларускага з'езда; 1-ы польскі корпус Ю.Р.Добар-Мусніцкага; Брэсцкі мір; Народны сакратарыят Беларусі; Першая ѕстаная грамата; Другая ѕстаная грамата; Рада БНР; Трэцяя ѕстаная грамата; Беларуская гандлевая палата; Белнацкам; Беларускія секцыі РКП(б); Цэнтральнае бюро беларускіх камуністычных арганізацый; VI Паночна-Заходняя абластная канферэнцыя РКП(б); Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі рад Беларусі; I з’езд Савета Беларусі; ЛітБелССР; Найвышэйшая Рада БНР; Беларуская камуністычная арганізацыя; II Усебеларускі з’езд Савета; Рыжскі мірны дагавор; “ваенны камунізм”; харчовая развёрстка; нацыяналізацыя.

Кіранікі Аблвыкамзаха і іншых савецкіх органа улады займалі рэзка негатыную пазіцыю па пытанню нацыянальнага самавызначэння Беларусі. Яны не былі беларусамі па паходжанню, на Беларусі апынуліся дзякуючы ваенным абставінам, мясцовай нацыянальнай спецыфікі не ведалі, а дзейнічалі зыходзячы з пазіцый вядомай нам тэорыі “заходнерусізма”. Аднак беларускія нацыянальныя партыі, у там ліку сацыялістычныя, прытрымліваліся іншага пункта гледжання. Вялікая беларуская рада пачала рыхтаваць Усебеларускі кангрэс, які павінен бы вырашыць далейшы лёс беларускіх губерній. Адначасова рад Савецкай Расіі даручы Беларускаму абласному камітэту так сама правесці Усебеларускі з’езд з аналагічнай мэтай, на гэта мерапрыемства былі выдаткаваны грашовыя сродкі. Хутка ВБР і БАК аб’ядналі свае намаганні і прызначылі Усебеларускі кангрэс правесці  Мінску  снежні 1917 года.
Беларускі абласны камітэт бы створаны пры Усерасійскім савеце сялянскіх дэпутата з дэлегата Устаночага сходу, прадстаніко арміі і фронту. Па палітычнай афарбоцы гэта была больш леваэсэраская арганізацыя. Кіранікамі БАК былі прадстанікі гэтай партыі Я.Канчар, Ф.Караткевіч, В.Селівана. БАК бы лаяльна настроены да савецкай улады, але не лічы Аблвыкамзах усебеларускім органам улады. У БАК і ВБР былі разыходжанні па некаторых пытаннях правядзення з’езда, але яны вымушаны былі аб’яднаць свае дзеянні. Прадстанічы з’езд беларускіх арганізацый самага шырокага спектра пачася 14 снежня 1917 г., аднак частка дэлегата прыехала яшчэ 5 снежня і з гэтага дня пачала праводзіць нарады. Канчаткова на з’езд прыехала 1872 дэлегаты, 1167 з якіх мелі права рашаючага голаса. Найбольш прадстанічыя фракцыі мелі партыя эсэра і БСГ. У выніку дыскусій паміж “абласнікамі” (выступалі за Беларусь у складзе федэратынай Расіі), “радацамі” (выступалі за поную незалежнасць Беларусі) і левымі (цалкам падтрымлівалі бальшавіко і іх праграму) была выпрацавана пастанова з’езда. Згодна з ёй З’езд абвясці сябе вышэйшай уладай на Беларусі, устаналіва рэспубліканскі строй і органам часовай выканачай улады на Беларусі абвясці Усебеларускі Савет сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутата.
СНК Заходняй вобласці і фронту (К.Ландар) важліва сачы за правядзеннем з’езда, таму, калі стала вядома, што яго дэлегаты імкнуцца стварыць альтэрнатыныя Аблвыкамзаху нацыянальныя органы лады, заклікаюць да рэспубліканска-дэмакратычнай формы кіравання, СНК разагна з’езд у ноч на 18 снежня і арыштава найбольш актыных яго дзельніка. Арганізатары з’езда, якіх пакінулі на свабодзе, стварылі праз месяц Выканачы камітэт Рады ѕсебеларускага з’езда (старшыня – Т.Грыб), які і павінен бы узначаліць барацьбу за адраджэнне беларускай дзяржанасці.
Аблвыкамзаху, які захапі уладу на Беларусі, прыйшлося сутыкнуцца з рознымі рэальнымі пагрозамі сваёй уладзе. У студзені-лютым 1918 г. пача ваенныя дзеянні 1-ы польскі корпус пад кіраніцтвам Ю.Р.Добар-Мусніцкага, сфарміраваны яшчэ  ліпені 1917 года на тэрыторыі беларускіх губерня як частка рускай арміі. На пачатак 1918 года корпус налічва каля 25-30 тыс. чалавек. У корпусе не былі выкананы загады аб дэмакратызацыі войска, забаранялася агітацыя сярод салдат. Польскія легіянеры не дазвалялі праводзіць канфіскацыі памешчыцкіх маёнтка і нацыяналізаваць прадпрыемствы, адначасова легіянера рабавалі насельніцтва. У адказ на арышт бальшавікамі камандзіра корпуса 12 студзеня 1918 года легіянеры аб’явілі вайну Савецкай рэспубліцы. Ім былі захоплены Бабруйск, Рагачо і Жлобін. З двух апошніх палякі хутка былі выгнаны, але ім на змену прыйшла больш сур’ёзная небяспека: 16 лютага пачалі наступленне нямецкія войскі.
Яшчэ  лістападзе 1917 года  мястэчку Солы каля Смаргоні дэлегацыя Ваенна-рэвалюцыйнака камітэту Заходняга фронту заключыла перамір’е з камандаваннем нямецкіх войска, а 20 лістапада пачаліся мірныя перамівы  Брэсце паміж савецкай дэлегацыяй, дэлегацыяй Украінскай Народнай Рэспублікі і германскім камандаваннем. Дэлегацыя ад Усебеларускага з’езда (уваходзілі С.Рак-Міхайлоскі, А.Цвікевіч, І.Серада) па патрабаванню Л.Троцкага да перамо дапушчана не была. Немцы патрабавалі кантролю над акупіраванымі тэрыторыямі. У адказ Л.Троцкі адмовіся падпісваць мірны дагавор і пакіну Брэст. Пасля льтыматуму, на які Савецкі рад не адказа, нямецкая армія 18 лютага пачала наступленне.
Ужо да пачатку сакавіка фронт знаходзіся на лініі Орша-Магілё-Гомель. 3 сакавіка 1918 г. у Брэст-Літоску было заключана мірнае пагадненне паміж Савецкай Расіяй і Германіяй. Паводле пагаднення, Германія атрымала жо занятую яе войскамі Прыбалтыку, значную частку Украіны, Беларусі і РСФСР. Акупіраваная частка сходняй Беларусі пасля заканчэння ваенных дзеяння павінна была перайсці  склад РСФСР, заходняя перадавалася Германіі і Астра-Венгрыі. Беларусь не лічылася самастойным нацыянальным рэгіёнам і нават не мела свайго найменавання.
Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі
Скарысташы наступленне нямецкіх войск і эвакуацыю Аблвыкамзаха  Смаленск, 19 лютага аднаві дзейнасць Выканачы камітэт Усебеларускага з’езда. Беларускія арганізацыі сумесна з эсэрамі і ярэйскімі партыямі стварылі беларускі рад (Народны сакратарыят Беларусі) пад кіраніцтвам Я.Варонкі. Урад абвясці сябе часовай уладай на Беларусі. Паводле Першай Устаной граматы (21.2.1918) абвяшчалася, што " беларускі народ павінен ажыццявіць сваё неад'емнае права на самавызначэнне". Гаварылася пра неабходнасць “найхутчэйшага склікання себеларускага станочага сходу”.
Але немцы не збіраліся лічыцца з інтарэсамі беларуса, у першыя дні акупацыі будынак Народнага сакратарыяту і яго актывы нават былі арыштаваныя. 9 сакавіка выканкам Рады Усебеларускага з’езда прымае Другую Устаную грамату, у якой была абвешчана Беларуская народная рэспубліка (БНР) у межах пражывання пераважнай большасці беларускага народа, дэкларавася шэраг дэмакратычных свабод, устаналівася 8-мі гадзінны працоны дзень. Гэта была сацыялістычная праграмма, на базе якой дзеячы і кіранікі БНР знайшлі паразуменне з прадстанікамі некаторых расійскіх сацыялістычных партый – у тым ліку з эсэрамі і меньшавікамі.
18 сакавіка выканкам ператвараецца  Раду БНР, у склад якой былі ведзены прадстанікі расійскіх сацыялістычных партый, а крыху пазней – і Віленскай беларускай рады, якая дзейнічала там раней пад назвай Беларускага народнага камітэту з моманта акупацыі заходняй часткі Беларусі. У адказ на Брэсцкій мірны дагавор паміж Савецкай Расіяй і Германіяй 25 сакавіка з’яляецца Трэцяя Устаная грамата, дзе былі абвешчаны незалежнасць БНР і заклік да перагляду мо Брэсцкага міру. Абвяшчалася, што Бада БНР сама павінна падпісваць пагадненні з зацікаленымі бакамі, а раней падпісаныя пагадненні, якія датычыліся тэрыторыі Беларусі, страчвалі сваю моц. Аднак нямецкі рад не адрэагава на звароты Рады, бо лічы Беларусь часткай Савецкай Расіі. БНР аказалася ва мовах міжнароднай ізаляцыі, бо краіны-суседкі прэтэндавалі на беларускія тэрыторыі і не жадалі прызнаваць незалежнасць Беларусі. Напрыклад, да Украінскай Народнай Рэспублікі па мовах Брэсцкага міра адыходзілі землі на подзень ад Палескай чыгункі, Гомельскі, Рэчыцкі, Мазырскі і Пінскі паветы. А адноленая Польшча адразу абвясціла сваёй мэтай “вяртанне” Польскай дзяржавы  межы 1772 года.
Магчымасці рэалізацыі абвешчаных ідэй значна абмяжоваліся ва мовах акупацыі Беларусі германскай арміяй. Урад БНР зрабі вызначальную памылку і пайшо на супрацоніцтва з акупантамі. Па прапанове Р.Скірмунта на імя кайзера 25 красавіка 1918 года была адаслана тэлеграмма з падзякай за “вызваленне” Беларусі ад бальшавізма і прапановай узяць апеку над маладой беларускай дзяржавай. Аднак адказу з Берліна не было. Вынікам палітыкі змоніцтва ста востры крызіс унутры рада БНР і  БСГ – галонай палітычнай сілы  Радзе БНР. Раду пакінулі прадстанікі эсэра, Бунда, меньшавіко, частка БСГ. Наогул, БСГ распалася на тры партыі – Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю, Беларускую партыю сацыяліста-федэраліста і Беларускую партыю сацыяліста-рэвалюцыянера, дзве апошнія пачалі зброеную барацьбу супраць акупанта. Так, да восені 1918 года налічвалася каля 100 партызанскіх атрада толькі на частцы акупаванай тэрыторыі.
Аднак зараз ліберальна-кансерватыная большасць урада БНР значна палепшыла свае адносіны з акупацыйнымі ладамі. Ураду былі перададзены пытанні, звязаныя з арганізацыяй мясцовага гандлю, прамысловасці, сацыяльнай дапамогі, устано адукацыі і культуры. Аднак нямецкае камандаванне недазволіла стварыць сваю армію, паліцыю, фінансавую структуру і сетку мясцовых органа улады. Актына дзейнічалі дыпламатычныя місіі БНР у Еропе. У Кіеве была арганізавана Беларуская гандлевая палата.
Найбольшых поспеха урад БНР дасягну у культурным буданіцтве і развіцці адукацыі. Былі створаны за кароткі час да 350 пачатковых школ, некалькі гімназій, Мінскі педагагічны інстытут, выходзіла 28 газет, дзейнічала 11 выдавецтва, выдавецтва “Адукацыя” актына друкавала падручнікі для школ, рыхтавалася адкрыццё Беларускага дзяржанага ніверсітэта (гэтай справай займаліся А.Смоліч, М.Донар-Запольскі, В.Ігнатоскі).
У лістападзе 1918 года  Германіі адбылася рэвалюцыя, першая сусветная вайна скончылася паражэннем гэтай краіны, яе войскі павінны былі быць выведзены з акупаваных тэрыторый. Разам з адыходзячымі германскімі войскамі эмігрырава і рад БНР, бо сваіх узброеных сіл і нават структуры лады на месцах ён не ме – яму не было што супрацьпаставіць бальшавікам, прыйшошым на змену немцам.
Спроба падняць беларускае пытанне пад час мірных перамо у Версалі і на іншых міжнародных канферэнцыях на рубяжы першага і другога дзесяцігоддзя скончылася безвынікова. Версальскі мірны дагавор ад 28 чэрвеня 1919 года і дакументы Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919-1920 гадо не трымлівалі механізма вырашэння беларускага пытання – стварэння незалежнай Беларусі. Краіны Антанты былі зацікалены  Польшчы, як буферы паміж імі і Савецкай Расіяй, таму выканалі яе патрабаванне не прызнаваць незалежнай Беларусі.
Па сутнасці, з-за неспрыяльных умо існавання, БНР не стала сапраднай дзяржавай, бо гэта тварэнне не адпавядала сім прыкметам асобнай незалежнай дзяржавы. Не было сапраднай сістэмы органа заканадачай, выканачай і судовай улады, сістэмы распацокі і прыняцця закона, забеспячэння іх выканання, аховы право і свабод грамадзян. Тым не менш, абвяшчэнне беларускай дзяржавы заставіла Савецкі рад у Маскве па іншаму паглядзець на беларускі край і пайсці па шляху стварэння сацыялістычнай беларускай рэспублікі.
Утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
11 лістапада 1918 г. нямецкае камандаванне капітулявала перад Антантай, у Германіі разгарнулася буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя. У дадзеных умовах РСФСР дэнансавала Брэсцкі мірны дагавор, і савецкія войскі пачалі займаць акупіраваныя тэрыторыі. Да сярэдзіны лютага 1919 г. яны занялі амаль усю тэрыторыю Беларусі. На вызваленых землях ствараліся органы савецкай улады. Яшчэ  студзені 1918 г. пры Народным камісарыяце па справах нацыянальнасцей РСФСР бы створаны Беларускі нацыянальны камісарыят (Белнацкам) пад кіраніцтвам А.Чарвякова (уваходзілі З.Жылуновіч, І.Лагун, Б.Тарашкевіч, Я.Канчар і інш.). Ён заахвочва савецкія лады да вырашэння пытання беларускай дзяржанасці на савецкай аснове, праводзі актыную дзейнасць сярод бежанца-беларуса па развіццю беларускай адукацыі і культуры. Белнацкам працава у цеснай сувязі з Беларускімі секцыямі РКП(б), якія ствараліся  асяроддзі беларускіх бежанца з восені 1918 года і так сама былі арыентаваныя на стварэнне сацыялістычнай беларускай дзяржавы.
На канферэнцыі Беларускіх секцый РКП(б) у Маскве 21-23 снежня 1918 года было выбрана Цэнтральнае бюро беларускіх камуністычных арганізацый (Дз.Жылуновіч) і было прынята рашэнне аб неабходнасці сварэння БССР, бо беларуская тэрыторыя цалкам ужо кантралявалася Чырвонай арміяй. 23 снежня адбылася сустрэчы кіраніко Бюро з У.Леніным, які падтрыма ідэю аб стварэнні БССР.
Супраць стварэння асобнай, нават сацыялістычнай Беларусі выступі Аблвыкамзах (А.Мясніко, К.Ландар), які вогуле не лічы беларуса асобным народам і не бачы патрэбы  вырашэнні нацыянальнага пытання. Аднак супраць прынятага рашэння ЦК партыі ён не пайшо. 25 і 27 снежня на экстрэнных паседжаннях Белнацкама і Цэнтральнага бюро беларускіх камуністычных арганізацый рыхтавася Маніфест аб беларускім урадзе і распрацовалася структура рада БССР. 30 снежня 1918 года  Смаленску адбылася VI Паночна-Заходняя абластная канферэнцыя РКП(б), якая ператварылася  І з’езд Камуністычнай партыі бальшавіко Беларусі, на якім было абмеркавана пытанне аб складзе Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага рада Беларусі. Дзякуючы націску І.Сталіна, народнага камісара РСФСР па нацыянальных справах, большасць месца у радзе БССР атрымалі прадстанікі Аблвыкамзаха. Кіраніком урада бы абраны З.Жылуновіч. 1 студзеня 1919 г. было абвешчана стварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (ССРБ) і межах Смаленскай, Віцебскай, Магілёскай, Мінскай, Гродзенскай губерній, а 7 студзеня рад пераеха са Смаленска  Мінск. Але жо 16 студзеня ЦК РКП(б) прыня рашэнне аб перадачы Смаленскай, Віцебскай, Магілёскай губерня у склад РСФСР, а Мінскай і Гродзенскай губерням было дырэктына прапанавана стварыць сумесную дзяржаву з Літоскай Савецкай Рэспублікай. Гэта вызвала першы радавы крызіс – у выніку якога рад пакінулі прадстанікі Белнацкама, З.Жылуновіч пакіну пасаду кіраніка рада.
2-3 лютага 1919 года  Мінску адбыся I з’езд Савета Беларусі. На ім бы абраны Цэнтральны выканачы камітэт (ЦВК) – галоны орган улады на Беларусі, пераважна з прадстаніко Аблвыкамзаха. Была прынята першая Канстытуцыя БССР, герб і флаг. Была станолена федэратыная сувязь з РСФСР і аб’ялена аб стварэнні ЛітБелССР.
27 лютага 1919 г. на аб’яднаным пасяджэнні ЦВК ССРБ і ЛССР было створана сумеснае кіраніцтва гэтым буферным дзяржаным утварэннем паміж Савецкай Расіяй і “імперыялістычнымі краінамі”, у першую чаргу – буржуазнай Польшчай. Урад ЛітБел займася пытаннямі адналення прамысловасці і падтрымкі стано культуры. На гэтую дзейнасць ён атрыма значныя грашовыя крэдыты з Масквы. Аднак перадаць сялянам канфіскаваную  памешчыка зямлю, як гэта прадугледжва Дэкрэт аб зямлі, адмовіся. Бы узяты курс на стварэнне  былых памешчыцкіх маёнтках сагаса і калектыных гаспадарак – камун. Палітыка “ваеннага камунізму” – харчразвёрстка, масавая прымусовая мабілізацыя насельніцтва  Чырвоную Армію, “чырвоны” тэрор выклікалі значны рост антысавецкіх выступлення, асабліва сярод сялян, у 1919 годзе. Самым значным антысавецкім выступленнем бы мяцеж армейскіх частак у Гомелі і Рэчыцы, якім кірава эсэр М.Стракапыта (24-29 сакавіка 1919 года).
Ростам антысавецкіх настроя скарысталіся  Польшчы. Яшчэ  1918 годзе  заходніх рэгіёнах Беларусі пасля адыходу нямецкіх войск стварыліся прапольскія атрады “мясцовай самаабароны”. У 1919 годзе ім на дапамогу прыйшла рэгулярная польская армія, якая выконвала памкненні польскага рада стварыць Польшчу  межах 1772 года.
Беларусь у час Савецка-польскай вайны 1919–1920 гадо
У лістападзе 1918 г. падчас адступлення нямецкіх войск была створана незалежная польская дзяржава, якая абапіралася на ідэю адраджэння Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Па сутнасці гэта азначала вайну з Савецкай Расіяй, да якой польскае кіраніцтва пры фінансавай падтрымцы буйнейшых заходніх краін было добра падрыхтавана. У снежні 1918 г. Польшча перайшла  наступленне на беларускія і краінскія землі. Да сакавіка 1919 г. польскія войскі акупіравалі шэраг беларускіх гарадо, у тым ліку Ліду, Вільну, Гродна. Урад Літбел, які праводзі жорсткую палітыку ваеннага камунізму (харчразвёрстка, палітычныя рэпрэсіі, адмова ад перадачы зямлі непасрэдна сялянам), не здоле арганізаваць абарону. 1 чэрвеня 1919 года згодна з Дэкрэтам Усерасійскага ЦВК Савецкія Украіна, Беларусь, Літва і Латвія аб’ядноваліся з Савецкай Расіяй для агульнай барацьбы з сусветным імперыялізмам. Уводзілася агульнае ваеннае камандаванне, аднак стрымаць польскае наступленне не далося і аб’яднаным сілам. У жніні 1919 г. бы захоплены Мінск. Восенню фронт усталявася на р. Беразіна-Днепр. Фактычна ЛітБелССР і БССР як яе частка перасталі існаваць.
На занятых тэрыторыях польскія акупанты праводзілі надзвычай жорсткую палітыку. Ліквідаваліся не толькі бальшавісцкія органы лады, але не дапускалася стварэнне мясцовых органа улады БНР. Жорстка праследваліся і адны, і другія. Толькі  некаторых кіраніко БНР захаваліся ілюзіі адносна прызнання незалежнасці беларускай дзяржавы. Рада БНР раскалолася па пытанні супрацоніцтва з польскімі ладамі. Пад час перамо дзеяча БНР і польскіх улада апошнія згадзіліся прызнаць існаванне незалежнай БНР, але  адказ урад БНР павінен падпісаць дагавор аб уваходжанні Беларусі  склад Польскай дзяржавы. Такая “незалежнасць на 5 хвілін” незадаволіла большую частку склада Рады БНР, якая дзейнічала  Мінску са згоды польскага акупацыйнага кіраніцтва з 12 снежня 1919 года. Большасць на паседжаннях мелі беларускія эсэры (частка былой адзінай партыі – БСГ). Яны перавыбралі кіраніцтва Рады – новыя лідары В.Ластоскі, П.Крычэскі, І.Мамонька і інш. заявілі аб вернасці III Устанай грамаце і выразілі пратэст супраць акупацыі Беларусі польскай арміяй. Польскі рад не чака такога ад Рады БНР, таму яе разагналі, а партыю беларускіх эсэра падверглі праследванням. Аднак трэба было легітымізаваць для сусветнай супольнасці інкарпарацыю Беларусі – таму  сакавіку 1920 года была арганізавана з ліку некаторых дзеяча БНР Найвышэйшая Рада (С.Рак-Міхайлоскі, І.Серада, Я.Лёсік, А.Смоліч) якая 24 сакавіка 1920 г. падпісала дагавор аб уваходжанні Беларусі  склад Польшчы. Супраць гэтага дагавору выступілі адзіным фронтам бальшавікі і эсэры. Менавіта апошнія арганізавалі антыпольскі сялянскі партызанскі рух і кіравалі ім. А  Мінску  студзені 1920 года на базе арганізацыі “Маладая Беларусь”, што дзейнічала з мая 1917 года  Мінскім настаніцкім інстытуце (кірава У.Ігнатоскі) была творана Беларуская камуністычная арганізацыя. Арганізацыя арганізовала барацьбу з польскімі інтэрвентамі, а далейшае Беларусі бачыла  існаванні БССР у складзе федэратынай Расіі, і  гэтым разыходзілася з беларускімі эсэрамі, якія імкнуліся да понай незалежнасці.
Да арганізаваных камуністамі і эсэрамі партызанскіх атрада пачалі далучацца прадстанікі іншых палітычных сіл. Распачатае вясной 1920 г. наступленне паляка дазволіла ім захапіць шэраг беларускіх і краінскіх гарадо, аднак летам Чырвоная Армія пачала контрнаступленне, і да жніня 1920 г. ся тэрыторыя Беларусі была занята савецкімі вайскамі. Адначасова Савецкая Расія была вымушана пачаць супрацоніцтва з буржуазным урадам Літвы – Тарыбай. 12 ліпеня 1920 года Савецкая Расія і Літва падпісалі дагавор, згодна з якім Літве перадавалася Віленская і Гродзенская губерніі з гарадамі Вільна, Гродна, Ліда, Вілейка, Ашмяны, Дзісна. Дагавор падпісалі без згоды з урадам БССР, і гэта было юрыдычным канцом ЛітБелССР. 31 ліпеня 1920 г. у Мінску была прынята дэкларацыя, якая другі раз абвяшчала незалежнасць Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь. Часовая лада перадавалася Беларускаму рэвалюцыйнаму камітэту (старшыня – А.Чарвяко), які павінен бы дзейнічаць да II з’езда Савета Беларусі. У жніні 1920 г. польская армія здолела разбіць пад Варшавай Чырвоную Армію, перайсці  наступленне і зно заняць значную частку Беларусі. 12 кастрычніка 1920 г. у Рызе паміж Украінай і Расіяй з аднаго боку і Польшчай з другога бы падпісаны дагавор аб перамір’і. Беларуса зно не запрасілі дзельнічаць у перамовах.
Падпісанне перамір’я не спыніла ваенных дзеяння. Пры падтрымцы польскага боку  лістападзе на тэрыторыю Беларусі вайшлі атрады пад кіраніцтвам С.Булак-Балаховіча, які абвясці сябе начальнікам Беларускай дзяржавы. Але пасля захопу Мазыра, Петрыкава, Калінкавіч гэтыя злучэнні былі разбіты намаганнямі Чырвонай Арміі. У лістападзе-снежні 1920 г. адбылося зброенае выступленне на Случчыне, удзельнікі якога выступалі супраць перадачы павета да БССР. Сяляне былі незадаволены празмернымі памерамі харчразвёрсткі. На павятовым з’ездзе, дзе большасць была  мясцовых эсэра, было вырашана аказаць узброенае супраціленне Чырвонай Арміі. Адначасова на з’ездзе было зно паднята пытанне аб адналенні беларускай дзяржанасці.
13-17 снежня 1920 года  Мінску прайшо II Усебеларускі з’езд Савета. На ім у Канстытуцыю былі несены змяненні, зацверджана структура дзяржанай улады: вышэйшая лада належыла з’езду Савета, ЦВК – распараджальны орган з’езда, выканачая лада  СНК рэспублікі. Была ведзена дзяржаная манаполія, зямля перадавалася сялянам, але часткова. Лепшыя панскія маёнткі аддаваліся пад арганізацыю сагаса. З’езд ратыфікава умовы Рыжскага пагаднення ад перамір’і і нада Расійскаму раду права заключаць любые міжнародныя пагадненні ад імя БССР.
18 сакавіка 1921 г. паміж Савецкай Расіяй, Украінай і Польшчай бы падпісаны Рыжскі мірны дагавор, паводле якога Польшча атрымала заходнюю частку Беларусі з больш чым 4-мільённым насельніцтвам. Усходняя частка Беларусі апынулася  складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і РСФСР. Але Рыжскі мір не прызна урад БНР у эміграцыі. На палітычнай канферэнцыі 26-30 верасня 1920 года  Празе дзеячы БНР абвінавацілі польскі рад у падзеле Беларусі і разгроме Беларускай Народнай Рэспублікі. На гэтай падставе адбылася часовая кансалідацыя беларускіх дзеяча у эміграцыі.
Гаспадарка Беларусі  час грамадзянскай вайны. Палітыка “Ваеннага камунізму”
Вясной 1918 г. савецкі рад прыня шэраг надзвычайных мер у галіне эканомікі, што атрымалі назву палітыкі “ваеннага камунізму”. Асноныя яе прынцыпы – гэта правядзенне харчовай развёрсткі; увядзенне манаполіі хлебнага гандлю; нацыяналізацыя сёй прамысловасці; жорсткае размеркаванне харчовых і прамысловых тавара; усеагульная працоная павіннасць.
У рэчышчы новай палітыкі была праведзена ліквідацыя прыватнага гандлю, была адзяржалена кааперацыя, спрабавалі арганізаваць прамы прадуктаабмен паміж горадам і вёскай.
Харчовая развёрстка – заключалася  фактычнай канфіскацыі лішка хлеба для пакрыцця выдатка на армію і трыманне рабочых. Хлеб брася за папяровыя грошы ці дагавыя распіскі. Праводзілася яна сіламі рабочых атрада і камітэта беднаты, што мелі неабмежаваныя панамоцтвы. Вынік – сяляне тойвалі запасы, адмаляліся засяваць больш зямлі, чым неабходна для пражытку сваёй сям’і (скарачэнне пасяных плошча), месцамі было арганізавана зброенае супраціленне прадатрадам.
У пераладкаванні вёскі новая лада вялікую ролю надавала стварэнню сагаса. Мэтай іх стварэння была спроба спрасціць працэдуру рэквізіцыі хлеба. Ствараліся сагасы на падставе «Палажэння аб сацыяльным землеладкаванні і мерах пераходу да сацыялістычнага земляробства» (прынята  лютым 1919 г.). Згодна з гэтым дакументам, з нацыяналізаваных панскіх маёнтка выдзяляліся маёнткі з высокай культурай гаспадарання, размешчаныя блізка да буйных цэнтра – у іх ствараліся сагасы. Астатнія маёнткі прызначаліся для стварэння калектыных гаспадарак іншых тыпа.
На чэрвень 1919 г. у Мінскай губерні з 3000 былых памесця у 604 былі створаны сагасы. У аснонай масе сагасы аказваліся нерэнтабельнымі, стратнымі, бо нехапала сельскагаспадарчай тэхнікі, цяглавай сілы і кваліфікаваных кадра. Крызіс у сельскай гаспадарке Беларусі пераадолены не бы. На 1920 г. пасяныя плошчы складалі толькі 2/3 ад даваенных, больш таго, рэзка знізілася раджайнасць асноных культур, панесла страты жывёлагадоля: колькасць коней скарацілася да 80%, буйной рагатай жывёлы - да 65,8%, свіней - да 44% ад даваеннага зроню.
Сельская гаспадарка к 1921 г. была  цяжкім становішчы: калектыныя гаспадаркі былі стратнымі і не карысталіся папулярнасцю  сялян. Асноны цяжар харчразвёрсткі клася на плечы серадняцкіх гаспадарак, якія складалі асноную масу сельскага насельніцтва.
Не менш цяжкая сітуацыя склалася  прамысловасці. Тут існавала абсалютная цэнтралізацыя кіравання прадпрыемствамі і іншымі звеннямі гаспадаркі. Кіраванне ажыццялялася глакамі. Праводзілася рэарганізацыя прамысловасці  накірунках – аб’яднання дробных нацыяналізаваных прадпрыемства (аблягчала кіраванне і забеспячэнне); адкрыцця новых дзяржаных прадпрыемства; арганізацыі кааператыных прадпрыемства.
Савецкая лада жо  першыя гады існавання заклала асноныя элементы камандна-адміністрацыйнай сістэмы. Адначасова, пасля вызвалення тэрыторыі ад захопніка, пачалося адналенне прамысловасці.
Першы напрамак – адналенне раней пабудаваных прадпрыемства. Да канца 1920 г. аднавілі дзейнасць тры чыгуналіцейныя заводы, сталярная і дзве абозарамонтныя майстэрні  Мінску, Добрушская і Шклоская папяровыя фабрыкі, Наспенскі, Ветранскі і Серкавіцкі шклозаводы, запалкавыя і тры канатныя фабрыкі, 37 лесапільных і 7 фанерных завода, некалькі смалакурных і дрожджавінакурных завода у Мінскай губерні. Пашырылася здабыча торфу, што садзейнічала паляпшэнню работы прадпрыемства. Сталі працаваць шэраг электрастанцый Мінская, Магілёская, Гомельская.
Другі напрамак – буданіцтва новых прадпрыемства. У Гомелі пачалося буданіцтва лесапільнага завода, у Віцебску – панчошна-трыкатажнай фабрыкі.
Адналенню прамысловасці садзейнічала дапамога Савецкай Расіі. Беларусі былі выдаткаваныя грашовыя сродкі, пасталена абсталяванне для паліграфічнай, швейнай, металаапрацочай прамысловасці.
Хутчэй адналялася лёгкая прамысловасць. Да 1920 г. яна выйшла на першае месца (дзельная вага 42,3%, у Расіі – 22,2%). Асабліва зрасла доля швейнай і гарбарна-абутковай вытворчасці, некалькі знізілася доля тэкстыльнай. За перыяд 1914-1920 гг. пашырыліся металаапрацочая вытворчасць і рамонтная база чыгункі.
Чыгуначная сетка скарацілася да 1920 г. амаль на 2/3, моцна знасіся машынны парк, не хапала паліва. Былі разбураны некаторыя чыгуначныя лініі, майстэрні і дэпо. Значна пацярпе водны паравы транспарт. Агульны аб’ём рачных перавозак да 1920 г. упа да 10% ад узроню 1913 г. Судны хадзілі толькі па Заходняй Дзвіне да Віцебска, па Дняпры вышэй Оршы.
На канец грамадзянскай вайны  Беларусі працавала з перабоямі толькі 40% буйных прамысловых прадпрыемства, (мелі 70% рабочых даваеннага часу). Агульны аб’ём валавай прадукцыі прамысловасці скла 15-20% да зроню 1913 г.
Адбыліся змены  складзе рабочага класа Беларусі. На 1921 г. у БССР налічвалася 11.723 кваліфікаваных і 18.209 некваліфікаваных рабочых. Для забеспячэння рабочай сілай прадпрыемства, якія маглі працаваць, не хапала 28.954 кваліфікаваных рабочых. Адначасова  дзяржаную прамысловасць улілася значная колькасць рамесніка. Толькі 1/3 колькасці рабочых складалі патомныя пралетарыі. Гэта адмона адбілася на развіцці прамысловасці  наступныя гады.
Крызіс паплыва і на фінансы. На 1919 г. пакупная здольнасць рубля знізілася  парананні з 1913 г. у 16 разо, на 1920 г. – у 2.420 разо. Заробак рабочых у 1920 г. скла 10-20% ад даваеннага зроню.
За гады грамадзянскай вайны і палітыкі «ваеннага камунізму» эканоміка края была даведзена да катастрафічнага стану. «Ваенны камунізм» уяля сабой тып гаспадарчай сістэмы без эканамічнага механізму. Кіраванне абапіралася на адміністрацыйныя метады і жорсткую цэнтралізаваную адміністрацыйную структуру. Нацыяналізацыя сёй эканомікі, банка, злом старога дзяржанага апарату не прывялі да самакіравання народа, да пад’ёму эканомікі. Сістэма рабочага самакіравання на нацыяналізаваных прадпрыемствах не апрадала сябе.
Кантрольныя пытанні да тэмы№14
Якія арганізацыі рыхтавалі правядзенне ѕсебеларускага кангрэса (з’езда) у снежні 1917 года?
Якую пазіцыю па пытанні беларускага самавызначэння займа Аблвыкамзах?
Якія пастановы прыня Усебеларускі кангрэс? Чаму яго разагналі?
Як звася першы беларускі рад БНР? Хто бы яго кіраніком?
Якую пазіцыю  адносінах да рада БНР займалі нямецкія акупацыйныя лады?
Якім бы па складу першы рад БНР?
Якія беларускія арганізацыі выступалі за стварэнне БССР, а якія супраць?
Як звася першы рад БССР і хто яго значаліва?
Чаму патрабавалася другое абвяшчэнне БССР?
У чым сутнасць палітыкі “ваеннага камунізму”?
ТЭМА 15. БЕЛАРУСКАЯ ССР У ГАДЫ НОВАЙ ЭКАНАМІЧНАЙ ПАЛІТЫКІ. ЭКАНАМІЧНАЯ, ПАЛІТЫЧНАЯ ГІСТОРЫЯ. КУЛЬТУРНАЕ ЖЫЦЦЁ БССР
Лекцыя 15. Беларуская ССР у гады новай эканамічнай палітыкі. Эканамічная, палітычная гісторыя. Культурнае жыцце БССР
Асноныя паняцці:
аб’яднаныя наркаматы; I з’езд Савета СССР; узбуйненні; адміністратыная рэформа 1924 года; “беларусізацыя;” Берлінская канферэнцыя БНР; НЭП; харчовы падатак; грашовая рэформа; чырвонцы; трэсты; Зямельны кодэкс БССР 1925 г.; “прышчэпашчына”; калгаснае буданіцтва; сагасы; індустрыялізацыя; «нажніцы цэн»; крызісы НЭПа.

Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 20-я гадах
Пасля завяршэння грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі, а так сама правалу спадзявання бальшавіко на “сусветную пралетарскую рэвалюцыю” пастала пытанне далейшага існавання савецкіх рэспублік, створаных на тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Ваенны саюз 1919 года страці актуальнасць, а ярка акрэсленых форм палітычнага суіснавання пакуль не існавала. Зразумела, што вяртання да нітарнай дзяржавы накшталт былой імперыі так сама не магло быць. У кіраніцтве РСФСР аформілась дзве тэндэнцыі аб’яднальнай дзейнасці – сталінская “атанамізацыі” і ленінская “саюзная”. І.Сталін прапанова дамагацца ключэння савецкіх рэспублік у склад Расійскай Федэрацыі як атаномных адзінак. Гэта стварала падставы для знікнення сепаратысцкіх памкнення і росту супярэчнасця у сацыялістычным лагеры. Ленінскі план прадугледжва стварэнне саюзу незалежных самастойных савецкіх рэспублік (з правам выхаду), і гэты план атрыма падтрымку  рэспубліках. Але яшчэ да стварэння саюза рэспублік пачалося іх збліжэнне.
У студзені 1921 года згодна з дагаворам БССР і РСФСР ствараліся аб’яднаныя наркаматы (ваенны, знешняга гандлю, фінанса, ВСНГ, працы, шляхо зносін, сувязі) – на базе адпаведных наркамата у СНК РСФСР. Пры радзе Расіі стваралася Панамоцнае прадстаніцтва БССР. У лютым 1922 года савецкія рэспублікі, у тым ліку БССР даверылі Савецкай Расіі прадсталяць іх інтарэсы на сусветнай канферэнцыі  Генуі, дзе вырашаліся пытанні пасляваеннага жыцця  Еропе. Актына праводзілася агітацыя за стварэнне саюзнай дзяржавы. У выніку большасць дэлегата IV Усебеларускага з’езда Савета (снежань 1922 г.) выказалася за стварэнне СССР. Была выбрана дэлегацыя на X Усерасійскі з’езд Савета (узначалі А.Чарвяко). Усерасійскі з’езд пача працу 30 снежня 1922 года, ён ператварыся  I з’езд Савета СССР. Былі абраны кіруючыя органы, у склад якіх увайшло 7 прадстаніко БССР, у тым ліку А.Чарвяко. Колькасць асоб у кіраніцтве СССР вызначалася адпаведна колькасці насельніцтва рэспублік, таму РСФСР мела значную перавагу над астатнімі рэспублікамі. Да кампетэнцыі саюзнага рада адносіліся пытанні знешняй палітыкі, гандлю, фінанса, узброеных сіл, шляхо зносін, сувязі. Вырашэнне астатніх пытання заставалася за радамі рэспублік і саюзнай Канстытуцыяй 1924 года не рэгламентаваліся.
Пасля ваходжання БССР у склад СССР пастала новая праблема – неадпаведнасць тэрыторыі БССР і тэрыторыі, заселенай пераважна беларусамі, да тагож, на гэтай тэрыторыі існава склашыйся стагоддзямі гаспадарчы комплекс. БССР у 1922 годзе – гэта 6 павета былой Мінскай губерні з колькасцю насельніцтва 1,5 млн. чалавек. У сакавіку 1923 года кампартыя Беларусі звярнулася да кіраніцтва РСФСР з прапановай вярнуць у склад БССР адабраныя  студзені 1919 года тэрыторыі. ЦК РКП(б) згадзілася з гэтай прапановай, але кіруючыя партыйныя работнікі беларускіх губерня (Смаленскай, Віцебскай і Гомельскай)у складзе РСФСР выказаліся супраць. Патрабаваліся вялікія намаганні, актыная раз’ясняльная праца, каб пераканаць іх у неабходнасці аб’яднання з БССР.
У сакавіку 1924 года VI Надзвычайны з’езд Савета БССР ухвалі аб’яднанне тэрыторый, праведзенае адпаведна рашэнню ЦВК РСФСР ад 3 сакавіка 1924 года. Да БССР было далучана 15 павета Віцебскай, Гомельскай (былой Магілёскай) і Смаленскай губерня. Тэрыторыя павялічылася крыху болей, чым  два разы, насельніцтва вырасла да 4,2 млн. чалавек.
У жніні 1924 года пачалася адміністрацыйная рэформа. Тэрыторыя БССР была падзелена на 10 акруг па 10 раёна. У межах кампактнага пражывання нацыянальных меньшасця ствараліся нацыянальныя Саветы (ярэйскія, польскія, рускія, латышскія, нямецкія, украінскія). Аднак па-за межамі БССР засталася большая частка Гомельскай губерні і частка Віцебскай – Веліжскі, Себежскі і Невельскі паветы). У лістападзе 1926 года пасля вывучэння гэтага пытання Палітбюро ЦК УКП(б) прыня рашэнне аб перадачы БССР Гомельскага і Рэчыцкага павета, у перадачы паночных павета было адмолена. З 1926 года БССР уяляла больш-менш адзіны культурны і гаспадарчы рэгіён, на тэрыторыі якого пражывала пераважная большасць прадстаніко адной нацыі – беларуса.
5-12 красавіка 1927 года на чарговым VIII з’ездзе Савета БССР была прынята новая Канстытуцыя БССР, якая замацавала тэрытарыяльныя змяненні і адзначыла некаторыя асаблівасці дзяржанага буданіцтва на Беларусі. Вышэйшым органам улады з’яляся Усебеларускі з’езд Савета. Дзяржанымі мовамі былі зацверджаны беларуская, руская, польская і ярэйская. Мовай міжнацыянальных зносін вызначалася беларуская.
З пачаткам НЭПа  1921 годзе адбылася адносная дэмакратызацыя жыцця, наколькі гэта дазваляла аднапартыйная сістэма. Аднак гэта не адзначала змяньшэння пастаяннага націска кампартыі на сваіх палітычных апанента. У выніку, у 1921 годзе самаліквідаваліся ці распаліся Бунд, Ярэйская камуністычная партыя, была разгромлена Беларуская партыя сацыяліста-рэвалюцыянера (беларускія эсэры). Паступова аслаблі пазіцыі рада БНР у эміграцыі. Амністыя 1923 года асобам, якія не выступалі супраць савецкай улады са зброяй стварыла мовы для вяртання на радзіму часткі нацыянальных дзеячо. А пачатак палітыкі “беларусізацыі”  1924 годзе пакла канец існаванню палітычных цэнтра БНР. На Берлінскай канферэнцыі  кастрычніку 1925 года Рада БНР аб’явіла аб спыненні барацьбы супраць савецкай лады і аб самароспуску.
Аднак маскоскае кіраніцтва важліва сачыла за сітуацыяй у кампартыях рэспублік. Рэгулярна  нацыянальныя рэгіёну СССР пасылаліся партыйныя работнікі з цэнтра, а сярод кіраніко кампартыі Беларусі з 1924 года і да смерці Сталіна не было ніводнага беларуса.
Актына пашыралі дзейнасць прафсаюзы, галонай мэтай якіх стала абарона пралетарыяту  барацьбе супраць нэпманаскай буржуазіі. Хутка пашыра свой уплы сярод моладзі камсамол. Папулярнымі былі такія таварыствы, як Асаавіяхім, фізкультурныя аб’яднанні. На Беларусі дзейначалі філіялы Міжнароднай арганізацыі дапамогі змагарам рэвалюцыі, Чырвоны крыж (Беларускае таварыства). У рэчышчы барацьбы з рэлігійнымі становамі пашыралі дзейнасць атэістычныя арганізацыі.
Палітыка беларусізацыі. Развіццё культуры
З ліпеня 1924 года кампартыя Беларусі афіцыйна аб’явіла аб пачатку палітыкі “беларусізацыі”, мэта якой было замацаванне кіруючай ролі партыі  грамадстве праз прыстасаванне дзяржанага апарату да мовы большасці насельніцтва. Адначасова адпаведныя накірункі былі аб’ялены і  іншых нацыянальных рэгіёнах. Але фактычна мерапрыемствы  гэтым накірунку пачаліся яшчэ з 1921 года. У ліпені 1924 года пачала дзейнічаць урадавая камісія па правядзенню беларусізацыі  БССР.
Перадумовамі пачатку “беларусізацыі” бы пачатак НЭПа, што дазволіла стабілізаваць эканоміку рэгіёну, супакоіць насельніцтва, абуранае рэквізіцыямі. Палітычная амністыя 1923 года і палітыка вяртання на Беларусь спецыяліста з іншых саюзных рэспублік стварыла сацыяльную базу для беларусізацыі. Гэтыя спецыялісты зялі актыны дзел у стварэнні навуковых устано Беларусі – БДУ (1921 год) і Інбелкульта (1922 год). Узбуйненні Беларусі аб’ядналі  межах аднаго дзяржанага тварэння адзін народ – беларуса.
Беларусізацыя мела вызначаныя накірункі – перавод справаводства на беларускую мову, перавод адукацыйных устано на беларускую мову, абавязковае вядзенне прадмета “беларусазнаства”  вучэбныя праграмы, вылучэнне на кіруючыя пасады  дзяржаных і мясцовых органах улады мясцовых ураджэнца (палітыка “карэнізацыі”), але не па нацыянальнай прыкмеце – а па дзелавым якасцям. Аднак пры гэтым не абмяжовалі магчымасці для развіцця культуры іншых нацыянальнасцей БССР – па Канстытуцыі 1927 года дзяржанымі з’яляліся 4 мовы. А палітыка карэнізацыі, калі лічваць этна-нацыянальны склад насельніцтва беларускіх гарадо, не прывяла да “панавання” ва ладзе выключна беларуса.
Беларусізацыя мела станочыя вынікі як для культурнага развіцця, так і для палітычнай стабілізацыі на Беларусі. Па сутнасці, Беларусізацыя выбіла глебу з-пад ног дзеяча БНР, прывяла да роспуску яе Рады і вяртанню на Беларусь многіх культурных дзеяча з эміграцыі (В.Ластоскі, А.Цвікевіч, І.Краскоскі і інш.). Пашырэнне жытку беларускай мовы прывяло да паскоранага афармлення яе навуковых асно, стварэнню навуковай, дзелавой, ваеннай тэрміналогіі (беларускую мову вывучалі  вайскавых частках, размешчаных на Беларусі). У 1926 годзе была праведзена міжнародная канферэнцыя па беларускаму правапісу, якая вырашыла некаторые разногалоссі  гэтай галіне мовазнаства. Значныя поспехі былі дасягнуты  вывучэнні Беларусі.
У канцы 20-х гадо разам са згортваннем НЭПа пачаліся мерапрыемствы па згортванню палітыкі беларусізацыі. Так, у лістападзе 1927 года на чарговым з’ездзе кампартыі Беларусі бызо заялена, што нацыянал-дэмакратызм бы прагрэсінай з’явай, калі змагася з самадзяржаем, а ва мовах дыктатуры пралетарыяту зрабіся кантррэвалюцыйнай з’явай. Наступны з’езд у лютым 1929 года абвясці аб абвастрэнні класавай барацьбы, у тым ліку і на культурным фронце. Нацыянал-дэмакратызмам пачалі трактаваць як ідэалогію, якая ставіць нацыянальныя інтарэсы вышэй за класавыя. Сацыяльнай апорай нацдэмашчыны аб’явілі кулацтва. Гэта стварыла падмурак для будучых рэпрэсій супраць беларускай інтэлігенцыі, якая была абвінавачвана  адкрытым антысаветызме. Палітыка беларусізацыі была прыпынена.
Адукацыя. Важнай задачай для беларускага савецкага рада стала ліквідацыя непісьменнасці. У снежні 1920 года пачала дзейнасць Надзвычайная камісія па ліквідацыі непісьменнасці, якая арганізовала проекты лікбеза. Аднак галонай справай было стварэнне сістэмы адукацыі. У 1922 годзе былі створаны чатырохгадовыя пачатковыя і сямігадовыя школы. У 1927 годзе было ведзена сеагульнае пачатковае навучанне, і да 1931 года 98% дзяцей атрымлівалі пачатковую адукацыю. Сярэднюю спецыяльную адукацыю і вышэйшую атрымлівалі  прафесійна-тэхнічных школах, тэхнікумах і інстытутах. Згодна з палітыкай “пралетарызацыі” першаснае права атрымліваць вышэйшую адукацыю атрымалі рабочыя і сяляне.
Беларуская навука развівалася  межах вышэйшых навучальных устано – БДУ, Беларускага палітэхнічнага інстытута (1922 г.), Беларускай сельскагаспадачай акадэміі (1925 г.), Віцебскага ветэрынарнага інстытута (1924 г.) і інш. У 1922 годзе на базе Навукова-тэрміналагічнай камісіі (уваходзілі Я.Карскі, Я.Колас, Я.Купала і інш) бы створаны Інстытут беларускай культуры, які ста падмуркам для тварэння  1929 годзе Акадэміі навук. Першым кіраніком Інбелкульта бы С.М.Некрашэвіч, з 1924 года – У.М.Ігнатоскі. У 1922 адчыніла дзверы Дзяржаная бібліятэка БССР, наладжвалася музейная справа.
У 20-я гады росквіт атрымала беларуская літаратура. Дзейнічаюць беларускія літаратурныя гурткі – "Маладняк" (М. Лынько, М. Чарот, П. Трус, П. Галавач і інш.), "Узвышша" (А. Бабарэка, П. Глебка, З. Бядуля, М. Лужанін, К. Крапіва і інш.) і "Полымя" (Я. Колас, Я. Купала, Ц. Гартны, М. Чарот і інш.), рускі “Звенья” і г.д. З’явіліся новыя імёны – К.Чорны, К.Крапіва, М.Зарэцкі, М.Лынько і інш., разам са сталымі (Я.Колас, Я.Купала, З.Бядуля, Ц.Гартны) яны шукалі новыя шляхі  мастацтве. У 1928 г. узнікла Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменніка (БелАПП). Гэта бы перыяд адноснай свабоды творчасці, які скончыся  канцы 20-х гадо.
У жніні 1920 года  Мінску пача дзейнасць беларускі тэатр пад кіраніцтвам У.Галубка. У верасні 1920 года бы адчынены Першы Беларускі дзяржаны тэатр (БДТ-1), які ставі расійскую і беларускую класіку. У 1926 годзе  Віцебску бы адчынены БДТ-2, створаны на базе беларускай драматычнай студыі  Маскве. Менавіта  Віцебску пачала сваю творчасць Стэфанія Станюта. У 20-х гадах у Мінску, Віцебску і Гомелі былі створаны музычныя тэхнікумы, а  1924 годзе  Магілёве была пасталена першая беларуская опера М.Чуркіна “Вызваленне працы”, ён жа напіса першы сімфанічны твор – “Беларускія карцінкі”. Плённа працавалі баларускія кампазітары Я.Цікоцкі і М.Алада.
У 1921-1928 гадах узнікла беларускае кіно. Спачатку ствараліся дакументальные стужкі-хронікі падзей. А  1926 годзе выйшла першая мастацкая стужка “Лясная быль” рэжысёра М.Тарыча аб падзеях грамадзянскай вайны на Беларусі. Першыя беларускія кінастужкі ствараліся  Ленінградзе на кінастудыі “Савецкая Беларусь”, якая дзейнічала на базе “Ленфільма”.
У выяленчым мастацтве існавалі разнастайныя стылевыя і жанравыя плыні. З 1919 года  Віцебску дзейнічала Народная мастацкая школа, заснаваная Маркам Шагалам. Сярод яе выкладчыка былі выдатныя асобы – Ю.Пэн, С.Юдовін, К.Малевіч, Р.Фальк, Л.Купрын – прадстанікі розных жанра і стыля. У верасні 1921 года адбылася пешая выстава мастако Мінска, якая паказала папулярнасць тэматычнай карціны і партрэта. Асобна былі адзначаны пейзажы В.Бялыніцкага-Бірулі.
У 20-я гады закладзены асновы для развіцця графікі, скульптуры, архітэктуры. Аднак змены  эканамічным і палітычным жыцці адбіваліся і на развіцці культуры. У наступным дзесяцігоддзі рэпрэсіі закрануць шмат дзеяча культуры, навукоца.
Эканоміка БССР у перыяд НЭП
Сутнасць і значэнне новай эканамічнай палітыкі
У надзвычайных умовах замежнай інтэрвенцыі і грамадзянскай вайны надзвычайныя метады кіравання гаспадаркай былі апраданы, але з усталяваннем міру насельніцтва не згаджалася з працягам “ваеннага камунізму”. Расла незадаволенасць рэквізіцыямі сярод сялянства. На мяжы 1920-1921 гг. краіну ахапі цяжкі эканамічны крызіс, звязаны з памылкамі  празмерна цэнтралізаваным кіраванні гаспадаркай краіны.
На Х з’ездзе РКП(б) у сакавіку 1921 г. пачалося афармленне новай эканамічнай палітыкі (НЭПа). НЭП – гэта сістэма мер, разлічаных на пераходны перыяд ад капіталізму да сацыялізму. Харчразвёрстка замянялася харчовым падаткам, які паступова зніжася з 20% прадукцыяй у 1921 г. да 5% грашыма  1925 г. Абвяшчалася свабоды форм землекарыстання. Законнымі прызнаваліся арцель, абшчына, прыватнае ладанне  выглядзе вотруба ці хутаро. Дазвалялася арэнда і наёмная праца. Замацаваны гэтыя прынцыпы былі  Законе аб працоным землекарыстанні (верасень 1922 г.). Заахвочвалася кааперацыя. Развіццё атрымалі збытавыя, забеспячэнскія, крэдытныя аб’яднанні. Да канца 20-х гг. імі была ахоплена большая палова сіх сялянскіх гаспадарак. Дазваляся з мая 1921 года прыватны гандаль лішкамі сельскагаспадарчай прадукцыяй. Свабодны гадаль патрабава стабільнай грашовай сістэмы, таму з 1922 года пачалася грашовая рэформа.
Бы аднолены Дзяржбанк у 1921 годзе і дазволена стварэнне акцыянерных і камерцыйных банка. Развівася знешні гандаль, стымулявася экспарт. З 1922 года Дзяржбанк пача эмісію чырвонца, якія мелі намінальнае залатое забеспячэнне (1 чырвонец = 10 дарэвалюцыйных залатых рублё = 7,74 г золата). Для падтрымання валютнага курсу чырвонца збіраліся валютныя рэзервы. Але адразу перайсці на цвердыя грошы краіна не здолела, былі ведзены “пераходныя” грошы – “сазнакі”, з дапамогай іх ліквідавася бюджэтны дэфіцыт (“сазнак” – рубель 1923 г. бы роны 1 млн. рублё эмісіі да 1922 г.). З лютага 1924 года бы спынены выпуск сазнака. Замест іх уводзілі казначэйскія білеты вартасцю 1, 3, 5 руб. з намінальным залатым зместам, разменная сярэбраная і медная манеты. Адмяняліся се абмежаванні для прыватных асоб на сумы  ашчадных касах, гарантавалася тайна клада і немагчымасць іх канфіскацый.
У сваю чаргу, зрухі  сельскайгаспадарке і гандле, стабілізацыя грашовай сістэмы стымулявалі развіццё прамысловасці.
Былі адменены дэкрэты, якія абмяжовалі свабоду дзеяння дробных і сярэдніх прадпрыемства, аказвалася падтрымка гэтым мерапрыемствам. Прамысловым кааператывам надавалі правы юрыдычных асоб, яны маглі выкарыстоваць наёмную працу, атрымліваць дога- і кароткатэрміновыя крэдыты. Дазвалялася арэнда прыватным асобам і кааператывам прамысловых прадпрыемства. Давася дазвол на канцэсіі – здачу  арэнду прадпрыемства замежным фірмам (на Беларусі канцэсіі не былі пашыраны). У буйной вытворчасці ліквідавалі глакі, створалі трэсты – аб’яднанні аднародных прадпрыемства, якія здымаліся з дзяржанага забеспячэння, атрымалі поную гаспадарчую і фінансавую незалежнасць: права вырашаць, што выпускаць і дзе рэалізоваць прадукцыю, права выпускаць догатэрміновыя аблігацыйныя пазыкі, самастойна выкарыстоваць прыбытак і г.д.
Усерасійскі Савет Народнай Гаспадаркі болей не мог умешвацца  бягучую дзейнасць прадпрыемства і трэста, ён ператварыся  каардынацыйны цэнтр. Ствараліся сіндыкаты – аб’яднанні трэста на аснове кааперацыі. Яны займаліся збытам, забеспячэннем, крэдытаваннем, знешнегандлёвымі аперацыямі  межах асобна зятай галіны прамысловасці. Уводзілася матэрыяльнае стымуляванне працы: была аднолена грашовая аплата працы, уведзены тарыфы што выключала ранілаку, зняты абмежаванні на павелічэнне заробка, ліквідаваны працоныя арміі, адменены абавязковая працоная павіннасць і абмежаванні на перамену месца работы.
Эканамічны механізм будавася на рыначных прынцыпах. НЭП пачася з сельскагаспадарчай палітыкі, затым развіся  палітыку заахвочвання гандлю, што патрабавала стабілізацыі валюты, ста прамысловай палітыкай, што дазволіла павялічыць вытворчасць у прамысловасці.
Галонымі мэтамі НЭПа лічыліся максімальна хуткае пераадольванне гаспадарчага заняпаду і стварэнне мо для пабудовы аднароднага сацыялістычнага грамадства.
Развіцце сельскай гаспадаркі Беларусі на аснове НЭПа
На пачатак 20-х гг. 89% насельніцтва БССР жыло на вёске, дзе нагладалася значная перанаселенасць – шчыльнасць насельніцтва на 1 кв.км складала 33,2 чалавек (самая высокая  СССР). Да таго большая частка зямель была нізкай якасці.
Увядзенне НЭПа супала па часе з перадачай зямлі сялянам згодна з Дэкрэтам аб зямлі пасля вызвалення Беларусі ад нямецкіх і польскіх акупанта. Аднак “прырэзка” зямлі аказалася нязначнай – да 1917 г. на адзін двор прыходзілася 8,35 дзесяціны зямлі, у 1924 г. – 8,41 дзесяціны. За кошт прырэзак у асноным ствараліся новыя гаспадаркі. Землезабяспечанасць сярэдняй беларускай сялянскай гаспадаркі была ніжэй сярэдняй па СССР амаль на 1/3. У выніку пераразмеркавання зямлі адбылося змяненне сацыяльнага складу сельскага насельніцтва. Найбольш шматлікай групай сталі серадняцкія гаспадаркі (іх 65%), якім належала 75% пасяной плошчы.
На 1925/26 гг. сельскагаспадарчая вытворчасць у агульным дасягнула даваеннага зроню. Удзельная вага сельскай гаспадаркі  вытворчасці склала 71,6%, прамысловасці – 22,3%, лясной гаспадар- кі – 6,1%. Пераважала развіццё жывёлагадолі з малочным і свінагадочым ухілам. Значныя плошчы займалі пасевы тэхнічных культур. Аднак беларуская сялянская гаспадарка з’ялялася маламоцнай: кожная пятая гаспадарка была бясконнай, з адным канём – 67,8%; бескароных – 6,1%, з адной каровай – 58%.
Зямельны кодэкс БССР прыняты  красавіку 1925 г. пасля збуйнення БССР замацава участкава-падворны парадак землекарыстання  БССР (замест абшчыннага  РСФСР), захава свабоду выбару формы землекарыстання, але з абмяжаваннямі для хутаро і вотруба, зацвярджа нормы зямельнага надзела, у каго было звыш – лішкі адразалі. Дзяржавай рэкамендаваліся калектыныя формы землекарыстання.
Сельскагаспадарчая палітыка  1925/1928 гг. абазначаецца тэрмінам “прышчэпашчына”. Д.Ф.Прышчэпа, наркам земляробства БССР, бы прыхільнікам стварэння хутаро і пасёлка па тыпу вотруба. Як вынік – на 1928 гг. у рэспубліцы было землеладкавана 2.344 тыс. гектара зямлі, з іх хутары і вотрубы склалі 23%. На хутары і вотрубы заахвочвалі перасяляцца беззямельных і малазямельных сялян, іх надзелы часта ствараліся за кошт адрэзко ад надзела заможных сялян-кулако.
Сельскагаспадарчая кааперацыя  БССР развівалася галоным чынам у крэдытнай сферы, забеспячэнні і збыце прадукцыі вытворчасці. Ступень кааперыравання да кастрычніка 1927 г. дасягнула 37% сялянскіх гаспадарак. Аднак вытворчая кааперацыя амаль не развівалася.
Калгаснае буданіцтва актына пачалося  пачатку 20-х гг., яно стымулявалася з боку дзяржавы эканамічнымі метадамі. Так, адмянялася арэндная плата за зямельныя плошчы і пабудовы, інвентар, рабочую і прадукцыйную жывёлу, меліярацыйныя збудаванні, слабыя калгасы вызваляліся ад сельскагаспадарчага падатку.
Аднак умовы, у якіх ствараліся калгасы, не спрыялі іх утварэнню. Наглядалася малая колькасць сельскагаспадарчых спецыяліста, адсутнічалі вялікія масівы ворнай зямлі, прыгодныя для апрацокі трактарамі, наогул, бы нізкі зровень механізацыі. Асноная колькасць калектыных вытворчых гаспадарак стваралася на дзяржаных землях. Адсутнасць перспекты для калгаса у БССР падкрэслівалася  “Матэрыялах да пяцігадовага перспектынага плану развіцця народнай гаспадаркі БССР на 1927/28 -1931/32 гг.”. Большае вагі развіццё атрымалі сагасы. Мэты іх існавання крыху змяніліся  парананні з перыядам “ваеннага камунізму”, гэта – падняцце сельскагаспадарчай культуры сярод сялян, выдзяленне селяніну-аднаасобніку лепшага насення, жывёлы, пладовых саджанца, распасюджанне новых тэхналогій.
Да 1927 г. сельская гаспадарка Беларусі аднавіла даваенныя аб’ёмы вытворчасці і мела магчымасці для далейшага прагрэсу. Аднак яе эвалюцыйнае развіццё было перарвана, бо вёска была абрана на ролю аснонай крыніцы грошай на правядзенне індустрыялізацыі краіны, а гэтыя сродкі  неабходных дзяржаве памерах можна было адабраць толькі шляхам прымусу.
Прамысловасць і гандаль у БССР у 1921-1927 гг.
Развіццё прамысловасці  БССР у пачатку 20-х гадо праходзіла на фоне збуйнення тэрыторыі рэспублікі. У 1924 годзе яна павялічыла сваю магутнасць на 90% (далучана Віцебшчына), у 1926 годзе вырасла яшчэ на 45% (далучана Гомельшчына).
Адналяліся буйныя прадпрыемствы, за 1922-1927 гг. пераабсталявана 1, расшырана 119 фабрык і завода. Аднолена палова буйных прадпрыемста, што дзейнічалі да першай сусветнай вайны, колькасць рабочых дасягнула 93,9% ад даваеннага зроню, выпуск валавай прадукцыі перавысі даваенны на 41,7%. Адналяліся і дробныя саматужна-рамесніцкія прадпрыемствы. У 1927 г. іх дзейнічала 85,7% ад даваеннай колькасці, выпуск валавай прадукцыі скла 62,5% даваеннага зроню.
3годна з прынцыпамі НЭПа, да канца 1922 г. дзяржаная прамысловасць Беларусі была знята з дзяржзабеспячэння і пераведзена на дзяржразлік. Да верасня 1924 г. трэсты былі арганізаваны па сёй тэрыторыі рэспублікі, сярод іх: Скуратрэст, Паператрэст, Шклотрэст, Харчтрэст, Дзяржспірт, Металатрэст і інш., усяго 9 трэста. Праводзілася электрыфікацыя гаспадаркі. У 1925-1926 гг. у Беларусі дзейнічала 40 электрастанцый.
Буйных прадпрыемства на Беларусі  1925 г. налічвалася 76, з іх дзейнічала 67, у харчовай, дрэваапрацочай, папяровай галінах. Да 1925 г. валавая прадукцыя буйной прамысловасці перавысіла зровень 1913 г. на 28,5%. Доля дзяржанага сектара склала 96,8%. Найбольш хуткімі тэмпамі развіваліся металаапрацочая прамысловасць, вытворчасць якой за 1923-1925 гг. павялічылася больш чым у 5 разо, але яе дзельная вага яшчэ заставала нязначнай. Хуткімі тэмпамі расла выпрацока торфу, яна перавысіла даваенны зровень у 2,3 раза.
Дробная прамысловасць пераважала  эканоміцы БССР. На 1926 г. у ёй было занята 73% рабочых, валавай прадукцыі яна вырабляла 58% усёй прамысловасці. Дамінуючымі галінамі былі харчовая, вытворчасць адзення, гарбарна-футравая, апрацока метала, дрэва, воны, мінерала. Большая частка дробнай вытворчасці – гэта недзяржаны сектар. У 1925 г. бы створаны «Белсаматужпрамсаюз», які займася пытаннямі каардынацыі і кааперыравання дробнага таваравытворцы. Дзейнасць прыватнакапіталістычных прадпрыемства абмяжовалася і рэгулявалася дзяржавай. Іх патрэбы  абсталяванні, матэрыялах, атрыманні крэдыта у апошнія гады існавання НЭПа задавальняліся  апошнюю чаргу, да таго, прыватныя прадпрыемствы выплачвалі вялікія падаткі. Таму дзельная вага прыватнай прамысловасці паступова зніжалася. Прадпрыемствы, якія здаваліся  арэнду, былі невялікія (каля 15 чалавек). Найбольшую распасюджанасць набыла арэнда  харчовай, гарбарнай, лесапільнай, смалакурна-шкіпідарнай і цэглавай прамысловасцях. Памер арэнднай платы вызначася  залежнасці ад кошту маёмасці.
Магчымасці далейшага развіцця прамысловасці на базе створаных яшчэ  часы імперыі вытворчых магутнасцях былі абмежаванымі. Для забеспячэння эканамічнай стабільнасці неабходна было правядзенне індустрыялізацыі. 3 1926 г. разгарнулася буданіцтва шэрага буйных прадпрыемства: Бабруйскага дрэваапрацочага камбінату, Гомсельмашу, Магілёскай фабрыкі штучнага шоку, запалкавай фабрыкі «Чырвоная Бярэзіна»  Новабарысаве, металаапрацочага завод «Камунар» у Мінску, БелДРЭС, а так сама вялікай колькасці цэглавых завода.
Крызісы НЭПа. Прычыны згортвання новай эканамічнай палітыкі
Восенью 1923 г. – распачася першы крызіс. Пачынаючы са жніня 1922 г. сталі тварацца «нажніцы цэн» – калі кошты на прамысловыя вырабы перазышлі кошты на сельскагаспадарчую прадукцыю  парананні з даваенным узронем больш чым у 3 разы. Сялянам стала нявыгадна прадаваць сваю прадукцыю і купляць тавары прамысловасці. «Крызіс збыту» адбыся, калі прамысловыя прадпрыемствы яшчэ толькі пачалі адналяцца, толькі пачалі наладжваць выпуск прадукцыі, яле яна жо не раскупалася, а склады прадпрыемства затаварваліся. Прычынамі крызісу было больш хуткае адналенне сельскай гаспадаркі, манапольнае зняцце цэн на прамысловыя вырабы з боку трэста і сіндыката; рэзкае зніжэнне цэн на хлеб пасля добрага раджаю 1923 года, а, так сама, неразвітасць гандлёвага апарату і памяншэнне крэдытавання гандлю  верасні-кастрычніку 1923 годзе.
Меры па пераадоленню крызісу былі пераважна эканамічныя: дзяржава станавіла дырэктыныя цэны на прадметы спажывання, была праведзена грашовая рэформа 1924 г.
Рубеж 1925/26 гг. – гэта другі крызіс, сутнасць якога была  вострым дэфіцыце тавара. Дэфіцыт узнік у выніку хуткага росту вытворчых сіл. Прычыны крызісу былі  праліках у планаванні. Дзяржава не змагла закупіць хлеб у сялян па нізкіх цэнах, таму што 1925 г. бы нераджайны. Рынак прамтавара БССР залежы ад іх паступлення з-за мяжы, а памеры экспарту хлеба былі невялікімі. Да таго, значна вырасла пакупніцкая здольнасць сельскага і гарацкога насельніцтва, якую прамысловасць не паспявала задавальняць.
Меры пераадолення былі пераважна эканамічныя: бы скарочаны імпарт, замарожаны новабудолі, павялічаны скосныя падаткі; з 1925 г. уведзены дзяржаны продаж гарэлкі; павялічана нарыхточая цана на зерне, аднолена дзейнасць закансерваваных тэхнічна адсталых прадпрыемства.
Крызіс 1925 года паказа розніцу паміж мэтамі савецкай дзяржавы і прыватнага сектара, дрэннае валоданне кіраніцтвам эканамічнымі рычагамі.
Рубеж 1927/28 гг. – трэці крызіс, які ме больш сацыяльна-палітычную сутнасць. Прычынамі крызісу было невыкананне дзяржанага плана хлебанарыхтовак па танных коштах, што вызвала недахоп сродка для індустрыялізацыі.
Меры пераадолення мелі надзвычайны характар, блізкі да метада «ваеннага камунізму». Такім чынам, НЭП страці актуальнасць.
Агульныя прычыны крызіса – памкненне партыйна-дзяржанага кіраніцтва да паскоранай мадэрнізацыі грамадства пад лозунгам «рыка  сацыялізм», што дэфарміравала эканоміку. Існуючая  краіне атарытарная палітычная сістэма неадпавядала рыначным метадам кіравання эканомікай. Адсутнічалі трывалыя сувязі з сусветнай эканомікай, бо існавала манаполія дзяржавы на знешні гандаль.
Гаспадарчае развіццё было падпарадкавана інтарэсам унутрыпартыйнай барацьбы. Апарат кіравання, больш звыклы да метада “ваеннага камунізму” праяля у большасці некампетэнтнасць. Адбывася хуткі рост адміністрацыйна-бюракратычнага апарату, які бачы у адраджэнні рынку небяспеку сваім прывілеям. Да таго ж,  масавай свядомасці савецкіх грамадзян узніклі супярэчлівыя меркаванні. Па сутнасці, пасля рэвалюцыі 1917 г. адбылася “рэстарацыя” капіталізму. Як вынік – незадаволенась працоных НЭПам, арыентацыя іх на агульную грамадзянскую ронасць.
Былі і станочыя вынікі правядзення НЭПа на Беларусі. Была аднолена сельская гаспадарка рэспублікі, аднолена прамысловасць, узрасла колькасць прадпрыемства і працуючых на іх. Спажывецкі рынак бы напонены аснонымі таварамі, павялічыся абарот гандлю. Тым не менш, Беларусь заставалася індустрыяльна слабаразвітай рэспублікай СССР, удзельная вага яе прамысловасці  1926 годзе склала менш аднаго працэнта ад усёй прамысловасці СССР.
Кантрольныя пытанні да тэмы№15
Якія панамоцтвы ме саюзны рад СССР, і якія пытанні пакідаліся радам рэспублік згодна Канстытуцыі 1924 года?
У чым сэнс палітыкі беларусізацыі? Якія яе асноныя накірункі?
Пералічыце прычыны вода новай эканамічнай палітыкі.
Якія мерапрыемствы  рамках НЭП прымаліся для развіцця сельскай гаспадаркі?
Чым палітыка Дз.Прышчэпава адрознівалась ад аграрнай рэформы Сталыпіна?
Якія мерапрыемствы прыма урад па развіцці гандлю?
Што такое “сазнак”? Якія грошы прыйшлі на змену “сазнакам”?
Якія мерапрыемствы былі праведзены  1921-1927 гг. па кіраванню  прамысловасці?
Колькі крызіса было на працягу правядзення НЭП, і чым яны былі выкліканы?
Якія вынікі для Беларусі ме НЭП?
Якія літаратурныя аб’яднанні беларускіх пісьменніка вы ведаеце?
Якую структуру мела сістэма адукацыі  1920-я гады  БССР?
ТЭМА 16. БЕЛАРУСЬ У 1930-Я гг. СТАНАѕЛЕННЕ ТАТАЛІТАРНАЙ СІСТЭМЫ ГРАМАДСТВА. КАЛЕКТЫВІЗАЦЫЯ, ІНДУСТРЫЯЛІЗАЦЫЯ
Лекцыя 16. Беларусь у 1930-я гг. Станаленне таталітарнай сістэмы грамадства. Калектывізацыя, індустрыялізацыя
Асноныя паняцці:
звужванне дэмакратыі; таталітарны рэжым; бюракратызацыя; рэпрэсіі; палітычныя працэсы; «нацдэмы»; Канстытуцыя БССР 1937 г.; "ворагі народа"; рэпрэсіі; “тэорыя Вышынскага”; "Саюз вызвалення Беларусі"; палітаддзелы пры МТС; “закон аб 5 каласках”; праграма «аптымальнага спалучэння»; праграма “вялікага скачка”; таталітарная сістэма кіравання; пяцігадовы план развіцця гаспадаркі; калектывізацыя; раскулачванне; Статут сельскагаспадарчай арцелі; МТС; грамадскія фонды спажывання; закрытыя рабочыя кааператывы; падсобная гаспадарка; калектыныя агароды; картачная сістэма.

Грамадска-палітычнае жыццё БССР (1928–1939 гг.)
У канцы 1920-х гг. пачася курс на згортванне беларусізацыі. Усталёваліся загадныя метады кіравання ва сіх сферах грамадскага жыцця. Бюракратычны апарат зліся з партыйным і ператварыся па сутнасці  асобны сацыяльны клас. У выніку зрошчвання дзяржанага і партыйнага апарату рэзка знізілася роля выбарных Савета. Выканачая лада стала кантраляваць органы заканадачай улады. Тэрытарыяльныя рэспубліканскія прафсаюзы ліквідаваліся, у БССР бы прызначаны панаважаны ВЦСПС. У кіраванні спалучаліся метады татальнай цэнтралізацыі, адміністрацыйна-загадныя метады кіравання і дзяржаны тэрор у дачыненні да незадаволеных і патэнцыяльна незадаволеных асоб. Адбылася змена сацыяльных слаё насельніцтва і яго інстытута, на якія зараз абапіраліся лады – гэта люмпенізаванае насельніцтва, бюракратыя, армія, праваахочыя і карныя структуры.
Адначасова Канстытуцыя СССР 1936 года і напісаная на яе аснове Канстытуцыя БССР 1937 года былі амаль не самымі дэмакратычнымі  свеце. Яна вызначала вышэйшым органам улады Вярхоны Савет. Дэкларавала шматлікія дэмакратычныя свабоды. Аднак выбары  Вярхоны Савет БССР 1938 года і давыбары 1940 года  Заходняй Беларусі прайшлі на безальтэрнатынай аснове, была зафіксавана 100% яка выбаршчыка.
Усталяванне  СССР дыктатуры Сталіна прывяло да масавых чыстак партыйных арганізацый ад “ворага народа” і палітычных рэпрэсій. “Ворагі народа” былі патрэбны, каб спісаць на іх нядачы  эканамічным развіцці. Гэта так сама было падставай для ліквідацыі палітычных працініка улады, паралізавання пратэстных настрое у насельніцтва. Да тагож з абвінавачаных можна было стварыць шматмільённую працоную армію рабо (ГУЛАГ), на якую не распасюджваліся сацыяльныя гарантыі і працонае заканадаства.
І.Сталін заяві, што рэпрэсіі  галіне сацыялістычнага буданіцтва з’яляюцца неабходным элементам. Карані рэпрэсій 1930-х гадо ляжалі  вераснескай пастанове СНК РСФСР яшчэ 1918 года, якая водзіла “чырвоны тэрор”. Падрыхтока да вынішчэння “класавых ворага” пачалася  пачатку дзесяцігоддзя. Так, міліцыя была выведзена з падпарадкавання мясцовых улада і перададзена АДПУ СССР, якое  ліпені 1934 года было перайменавана  НКУС СССР. У рамках НКУС ствараліся Асобыя нарады, якія мелі права караць без судовых пастано. Пасля забойства Кірава  снежні 1934 года спрашчалася следства па “тэрарыстычных” справах, якія праводзіліся без адваката і пракурора, “нарадамі” з 3-5 асоб. Спрошчанае следства было  1937 годзе пашырана на справы па шкодніцтву і дыверсіям. Смяротны прысуд выконвася адразу. Да арыштаваных дазвалялася (а з 1939 года патрабавалася) прымяненне фізічнага здзеяння. Судовая “тэорыя Вышынскага” – Генеральнага пракурора СССР – дазваляла выносіць абвінавачыя пастановы на падставе прызнання падсудных. Нават дзеці падпалі пад рэпрэсіі – бо з 1935 года водзілася крымінальная адказнасць з узросту  12 год.
Рэпрэсіі  СССР пачаліся яшчэ  20-я гады, у дачыненні да правасланага, каталіцкага і інш. духавенства. На рубяжы дзесяцігоддзя рыпрэсіравалі кулако, а на пачатак 1930-х гадо рэпрэсіі перакінуліся на іншыя слаі грамадства, у тым ліку блізкія да лады. Так, па справе 1930 г. аб неіснуючым “Саюзе вызвалення Беларусі” было арыштавана 108 чалавек, у тым ліку дзяржаныя і культурныя дзеячы, галоным чынам, рээмігранты В.Ластоскі, Дз.Прышчэпа, А.Смоліч, М.Гарэцкі і інш. З кожным годам карны механізм паскарася, дасягнушы піка  1937 годзе.
Пачала рэпрэсіі партыйная сістэма, але хутка пачаліся чысткі партыйнага апарата, сярод радавых члена партыі і кіраніцтва. З 1933 па 1937 год колькасць члена партыі на Беларусі паменьшылася з 65 да 31 тыс. чалавек. Напярэдадні ліпеньскага пленума 1937 года бы арыштаваны першы сакратар партыі В.Ф.Шаранговіч, даведзены да самагубства А.Чарвяко. У Маскве  чэрвені 1937 года арыштавалі старшыню СНК БССР М.М.Галадзеда (пазней выкінуся з акна НКУС БССР). Да пачатку 40-х былі рэпрэсіраваны кіранікі партыі на Беларусі Я.Б.Гамарнік, К.В.Гей, М.Ф.Гікала, пры якіх і распачаліся рэпрэсіі. Амаль усе наркомы БССР, камсамольскія лідары, кіранікі прафсаюза і прадпрыемства народнай гаспадаркі былі рэпрэсіраваны. На месцах у сельскай мясцовасці пры МТС былі  студзені 1933 года створаны палітаддзелы пры МТС. Гэтыя надзвычайныя партыйныя органы прызваны былі замацаваць калгасы палітычна, дзеля чаго праводзілі чыстку сярод сялян-камуніста, у выніку колькасць іх паменшылася амаль напалову. Адначасова палітаддзелы вышуквалі “падкулачніка” – бо сапрадных кулако ліквідавалі  пачатку калектывізацыі, наглядалі за выкананнем “закону аб 5 каласках” – закон ад 7 жніня 1932 года “Аб ахове маёмасці дзяржаных прадпрыемства, калгаса, кааператыва і мацаванні сацыялістычнай уласнасці”. Ва мовах страшэннага голаду 5 каласко, падабраных на жо браных калгасных палетках з’яляліся падставай для растрэлу з канфіскацыяй маёмасці (у 1933-34 гадах асуджана каля 10 тыс. чалавек).
Цяжкія страты панесла навука – 26 акадэміка і 6 члена-карэспандэнта АН БССР, у тым ліку прэзідэнты акадэміі П.В.Горын, І.З.Сурта, акадэмікі Я.М.Афанасье, Т.Ф.Домбаль, П.Я.Панкевіч, І.А.Пятровіч, Б.Тарашкевіч. Былі абвінавачваны  стварэнні тэрарыстычнай арганізацыі і расстраляны сыны першага прэзідэнта акадэміі навук У.Ігнатоскага Юрый і Валянцін. Расстраляны так сама пісьменнікі М.Гарэцкі, М.Зарэцкі, М.Чарот, П.Галавач і інш. Не пазбеглі арышту Я.Колас і Я.Купала.
З далучэннем да БССР Заходняй Беларусі там адразу падвегліся рэпрэсіям асаднікі, леснікі, каталіцкае духавенства, супрацонікі польскай адміністрацыі. Каля 50 тыс. чалавек, ці больш за 9 тыс. сямей было адразу выселена  Сібір. Ахвярамі нутранага тэрору сталі многія палітычныя і культурныя дзеячы, вучоныя, артысты, пісьменнікі, святары і простыя людзі.
Рэгламентацыя пасядзённага жыцця савецкіх людзей узмацнялася. У чэрвені 1940 года Указ ВС СССР уводзі 8-мі гадзінны працоны дзень і 7-мі дзённы працоны тыдзень. Адначасова забаранялася самавольна пакідаць прадпрыемствы і становы. Яшчэ раней сялянам было забаронена пакідаць без дазволу калгасы. Па сутнасці, гэта было мадэрнізаванае прыгонніцтва.
Фарміраванне камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання гаспадаркай. Індустрыялізацыя
Пасля правалу “сусветнай рэвалюцыі”  кіраніцтве краіны стала пашырацца ідэя аб магчымасці пабудовы сацыялізму  адной асобна зятай краіне. Існавала дзве праграмы сацыялістычнага буданіцтва, розніца паміж імі знаходзілася  пытанні аб суадносінах долі назапашання і спажывання.
Праграма «аптымальнага спалучэння» М.І.Бухарына і спецыяліста Дзяржплана (А.І.Рыка, М.П.Томскі і інш.) прадугледжвала павышэнне жыццёвага зроню і культуры рабочых і сялянскіх мас; рост дзяржанай прамысловасці  народнай гаспадарцы; больш высокія, чым у капіталістычных краінах, тэмпы развіцця гаспадаркі; павышэнне дзельнай вагі сацыялістычнага гаспадарчага сектара; аптымальнае спалучэнне  развіцці цяжкай і лёгкай прамысловасці; аптымальнае спалучэнне  развіцці прамысловасці і сельскай гаспадаркі. У межах выканання праграмы прадугледжвалася захаванне асабістай уласнай гаспадаркі  сельскай гаспадарцы; пераадоленне павышэння прамысловых ці рэзкага зніжэння сельскагаспадарчых цэн; пераадоленне значнага павышэння падатковага абкладання сялянства; павышэнне пакупной здольнасці чырвонца; прыцягненне дробных зберажэння грамадзян для нутраных інвестыцый (да індустрыялізацыі); устаналенне сувязі эмісіі грошай з ростам тавараабароту; распрацока пяцігадовага плана як дакладнага прагноза асноных тэндэнцый у развіцці эканомікі з папракамі пад уплывам міжнародных і нутраных умо.
Гэта была праграма развіцця рэгулюемага рынку з выкарыстаннем таварна-грашовых адносін і пераадоленнем дыспрапорцый развіцця эканамічнымі метадамі. Праграма прадугледжвала існаванне агульнадэмакратычных норма, магчымасць з’ялення новых палітычных аб’яднання.
Праграма “вялікага скачка” І.Сталіна (В.Куйбыша, В.Молата, А.Андрэе, Л.Кагановіч, С.Кіра, А.Мікаян, Г.Арджанікідзе і інш.) мела крыху іншыя мэты: паскораную індустрыялізацыю народнай гаспадаркі; паскоранае каапераванне сялянства і сярэдніх слаё горада; пад’ём дабрабыту і культуры мас; пабудову сацыялізму. Праграма будавалася на прынцыпах адмалення адначасовага і ранамернага развіцця сіх галін гаспадаркі; выкарыстання энтузіязму рабочага класу; умацавання партыйна-дзяржанай сістэмы, усталявання адміністрацыйна-каманднай сістэмы кіраніцтва гаспадаркі; адмены плюралізму  грамадска-палітычным жыцці.
У студзені 1928 г., прынятае рашэнне Палітбюро ЦК УКП(б) аб правядзенні хлебанарыхтокі адміністрацыйна-прымусовымі мерамі выклікала адкрытае сутыкненне дзвюх праграм. Прыхільнікі Бухарына былі зняты з пасад і пазней знішчаны. У краіне сталявалася таталітарная сістэма кіравання. Таталітарызм – гэта цэласная ідэалагічная, палітычная і арганізацыйная структура, у якой эканоміка мае падпарадкаваную да ідэалогіі ролю.
Асаблівая вага пачала надавацца планаванню развіцця эканомікі, якое набыло статус абавязковых для выканання дакумента. Раней, у 1926 г., Дзяржплан і ВСНГ падрыхтавалі два варыянты пяцігадовага плана развіцця гаспадаркі – максімальны і мінімальны. Першы прадугледжва рост прамысловай вытворчасці на 180% (амаль што  3 разы), рост вытворчасці сродка вытворчас- ці – 230%, рост прадукцыйнасці працы  індустрыі – 110%, рост вытворчасці  сельскай гаспадарцы – 55%, рост рэальнай зарплаты, падваенне нацыянальнага даходу. Мінімальны план прадугледжва скарачэнне гэтых паказчыка максімальнага на 20%. Гэта былі збалансаваныя планы, нягледзячы на высокія тэмпы развіцця. Пасля асабістага мяшальніцтва І.Сталіна, абавязковым для выканання застася толькі максімальны варыянт, у які неслі карэктывы  бок павелічэння паказчыка.
У маі 1929 г. IX Усебеларускі з’езд Савета зацвердзі першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1928-1932 гг. Яго асноным прынцыпам была збалансаванасць і дакладная абгрунтаванасць мэт і задач пяцігодкі. Вынікі пяцігодкі можна падзяліць на станочыя (да фарсіравання індустрыялізацыі) і адмоныя (з абвяшчэннем “вялікага скачка” – на XII з’ездзе КП(б)Б у чэрвені 1930 г.).
Капіталакладанні  прамысловасць за пяцігодку склалі 243 млн. руб., гэта  5,3 разы болей чым за папярэднія 10 гадо. Пераважнае развіццё атрымалі дрэваапрацочая, запалкавая, папяровая, харчовая, льняная і швейная галіны прамысловасці. Было пабудавана 78 буйных і 480 дробных і сярэдніх новых прамысловых прадпрыемства, сярод якіх швейная фабрыка «Сцяг індустрыялізацыі» і панчошна-трыкатажная фабрыка «КІМ» у Віцебску, фабрыка штучнага валакна і трубаліцейны завод у Магілёве, бабруйскі, барысаскі і гомельскі дрэваапрацочыя камбінаты, буйнейшая  рэспубліцы ГРЭС і інш. У 3,8 раза павялічыся аб’ём вытворчасці прамысловай прадукцыі, але больш хуткімі тэмпамі развіваліся галіны лёгкай, а не металаапрацочай прамысловасці. Узніклі новыя галіны прамысловасці: сельскагаспадарчае машынабудаванне, станкабудаванне, хімічная (вытворчасць штучнага валакна і хіміка-фармацэтычная), вытворчасць стандартных будынка, вытворчасць маргарыну і інш.
Адбыліся змены  структуры прамысловасці. На буйных прадпрыемствах выраблялася 57,3% прадукцыі, на іх занята больш паловы прамысловых рабочых. У 1931 г. аб’ём валавай прадукцыі прамысловасці перавысі аб’ём валавай прадукцыі сельскай гаспадаркі – Беларусь стала індустрыяльна-аграрнай рэспублікай.
Аднак, адначасова эканамічныя стымулы і гаспадарчы разлік саступаюць месца каманднай эканоміцы, выкарыстоваюцца валюнтарысцкія метады кіраніцтва эканомікай. Увогуле выкананне пяцігадовага плана было правалена нават па мінімальным паказчыкам, але абвешчана аб яго выкананні за чатыры гады і тры месяцы. Пачаліся чысткі сярод мясцовых партыйных, дзяржаных і гаспадарчых кадрах, абвінавачванні іх у нацыянал-ухілізме і шкодніцтве на падставе невыканання плана.
Другі пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1933-1937 гг. бы зацверджаны  студзені 1934 г.
Згодна з ім вядучае месца надавалася развіццю цяжкай прамысловасці, ствараліся два энергетычных вузла – Гомельскі і Мінскі. Далейшае развіццё атрымала лёгкая і харчовая прамысловасць. Шырока выкарыстоваліся метады сацыялістычнага спаборніцтва і дарніцтва.
Пад час выканання плана другой пяцігодкі былі пабудаваны новыя буйныя прадпрыемствы: Гомельскі шклозавод, Крычаскі цэментны завод, Аршанскі льнокамбінат, Магілёскі трубаліцейны завод, Магілёскі атарэмонтны, дрэваапрацочы камбінат, завод ізаляцыйных пліт у Нова-Беліцы, ацэтонавы завод у Быхаве і інш. Усяго пабудавана 1700 прадпрыемства, каля 90 – рэканструявана. Уведзены новыя электрастанцыі: Мінская ЦЭЦ-2, Слуцкая, Мазырская, Полацкая, Барысаская, Заслаская, Дзяржынская, Дрысенская, Наралянская.
Валавая прадукцыя гаспадаркі павелічалася  1,9 раза (запланавана  3,8 разы). Адбыліся змены  структуры рабочага кла- са – 2/3 ад яго колькасці – гэта былыя сяляне, якіе не мелі дастатковай кваліфікацыі. Адначасова атрымалі шырокае распасюджанне судовыя працэсы над шкоднікамі, яны былі “знойдзены”  Віцебскім чыгуначным дэпо, на фабрыцы «Сцяг індустрыялізацыі», Гомельскім вагонарамонтным заводзе і г.д. Атрымала шырокае развіццё “лагерная эканоміка”. У 30-40-я гг. 600 тыс. беларуса працавалі  рамках лагернай сістэмы НКУС, але на тэрыторыі БССР вялікіх лагера не было.
Трэці пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1938-1942 гг. бы зацверджаны XVII з’ездам КП(б)Б у чэрвені 1938 г. Ён прадугледжва павелічэнне нацыянальнага даходу  2 разы; рост аб’ёму валавай прадукцыі прамысловасці  1,5 разо; рост вытворчасці харчовых прадукта у 2,5 разо; рост узроню народнага спажывання  1,5-2 разы; пераважнае развіццё машынабудавання і хімічнай прамысловасці, буданічай індустрыі; далейшае развіццё дрэваапрацочай, лёгкай, харчовай прамысловасці, транспарту і сувязі.
Пад час пяцігодкі адбылося хуткае развіццё транспарту. Праведзены чыгуначныя лініі Камунар-Орша, Орша-Лепель, Гомель-Чарніга, Асіповічы-Магілё. У атамабільным транспарце на 1940 г. колькасць грузавых атамабіля павялічылася  37,5 разо  парананні з 1928 г. Працягласць атамабільных дарог з цвёрдым пакрыццём склала 11,2 тыс.км. Было адкрыта Дняпроска-Дзвінскае рачное параходства, пабудаваны Гомельскі рачны порт. Адкрыся рачны пасажырскі маршрут Гомель-Кіе. У 1940 г. аднолены Днепра-Бугскі канал, рачны флот папоніся новымі судамі. З’явіся авіятранспарт. У Мінску бы пабудаваны аэрапорт, пачала дзейнічаць авіялінія Мінск-Масква.
У 1940 г. ужо 80% прадукцыі народнай гаспадаркі БССР прыходзілася на прамысловасць. Гэта 33,8% выпрацоваемай у СССР фанеры, 27% – запалак, 30% – штучнай аліфы, 25% – дражджэй, 11% – маргарыну, 10% – торфу, 10% – металарэзных станко. Аднак, наглядалася адставанне  развіцці энергетыкі, папяровай прамысловасці, вытворчасці буданічых матэрыяла, павялічылася колькасць незавершаных аб’екта буданіцтва.
У верасні 1939 г. адбылося далучэнне Заходняй Беларусі да БССР. Тэрыторыя БССР павялічылася  1,9 разо, колькасць насельніцтва вырасла  1,6 разо. Пачалася індустрыялізацыя  Заходніх абласцях. Яе аснонымі мэтамі было ліквідацыя беспрацоя, стварэнне сацыялістычнага рабочага класа – апоры бальшавіцкага рэжыму. Народная гаспадарка рэспублікі  1940 г. злілася  адзінае цэлае.
Да пачатку 40-х гг. на Беларусі (як частцы СССР) была рэалізавана сталінская мадэль дзяржанага сацыялізму. Індустрыялізацыя садзейнічала яе мацаванню. Былі нацыяналізаваны сродка вытворчасці, адбылася цэнтралізацыя кіравання сёй прамысловасцю. Прыватны і саматужна-рамесны сектар вытворчасці бы выціснуты з эканомікі БССР. Дзяржаны манапалізм уладкавася  вытворчасці і размеркаванні. Вырасла колькасць бюракратыі, усталявася загадны стыль кіраніцтва эканомікай.

Масавая калектывізацыя. Яе наступствы для развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі
Да канца 20-х гг. сельскагаспадарчая вытворчасць пераважала  народнай гаспадарцы БССР. Але агульны зровень развіцця сельскай гаспадаркі заставася нізкім, у 20-я гг. частымі былі нераджаі. Тэмпы росту таварнай прадукцыі, пачынаючы з 1927-1928 гг. зніжаліся, бо дробнатаварная аднаасобная гаспадарка знаходзілася на мяжы сваіх вытворчых магчымасця. Узніклі супярэчнасці паміж патрабаваннямі да вёскі і яе магчымасцямі. На гэты час перад сельскай гаспадаркай былі пасталены задачы – задаволіць павышаны попыт горада і прамысловасці на сельскагаспадарчую прадукцыю і сыравіну, удзельнічаць у фінансаванні індустрыялізацыі (праз рэалізацыю сялянам прамысловых тавара).
Да 1927 г. гэтыя задачы вырашаліся пераважна рынкавымі метадамі. Пасля хлебанарыхточага крызісу зімой 1927/28 гг., метады кіравання вёскай кардынальна змяніліся. Шляхі пераадолення крызісу кіраніцтва бачыла  бязлітасным знішчэнні нутраных ворага, сярод якіх на першым месцы стаялі кулакі. Бы адкінуты і першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1928-1933 гг., які прадугледжва дасягнуць пад’ёму вытворчасці  асабістым сектары. Да калектывізацыі планавалася прыцягнуць эканамічнымі метадамі кожную дзесятую сялянскую гаспадарку.
Артыкул І.Сталіна «Год вялікага пералому» (7 лістапада 1929 г.) абгрунтава неабходнасць масавай калектывізацыі. Публікацыя І.Сталіна стала пераломнай з’явай у палітыцы  адносінах да вескі. Пачалася масавая калектывізацыя метадам адміністрацыйнага прымусу. Яна суправаджалася палітыкай “раскулачвання”. Пад час яе першай хвалі  лютым - мае 1930 г. у БССР было раскулачана больш за 15 тыс. гаспадарак. Выкарыстовалі гвалтоныя метады – арышт, пазбаленне права голасу, высылку. Дапамагчы хуткаму правядзенню калектывізацыі і раскулачванню былі прызваныя панаважаныя, “брыгады дапамогі калектывізацыі”, “дваццаціпяцітысячнікі” з ліку прамысловых рабочых. Гвалтоныя метады калектывізацыі мелі вынікам супраціленне сялян. Адбыся масавы забой свойскай жывёлы, якая падлягала абагульненню. А за 1930 г. адбылося 520 антысавецкіх узброеных сялянскія выступлення.
Дэталі стварэння калектыных гаспадарак распрацаваны не былі. Жывёла і інвентар абагульняліся бясплатна. Унесены пай не лічвася пры размеркаванні вырабленай прадукцыі. Адсутнічалі формы рацыянальнай арганізацыі вытворчасці працы, яе ліку і аплаты.
За тры месяцы 1930 г. (студзень - сакавік) у Беларусі  калгасы прыцягнулі каля 430 тыс. сялянскіх гаспадарак, працэнт калектывізацыі (колькасць калектывізаваных сялянскіх гаспадарак) скла 58%. На гэтай хвалі студзеньскі (1930 г.) пленум ЦК КП(б)Б пастанаві скончыць суцэльную калектывізацыю да 1931 г., у той час як Масквой завяршэнне калектывізацыі для Беларусі прадугледжвалася  1932-1933 гг.
Рост сялянскіх хвалявання па СССР напалоха кіраніцтва, і 2 сакавіка 1930 г. бы надрукаваны артыкул І.Сталіна «Галавакружэнне ад поспеха». У ім асуджалася практыка прымусовай калектывізацыі, давалася казанне весці работу  адпаведнасці з мясцовымі мовамі, не абагульняць прысядзібныя землі, агароды, жылыя будынкі, пэную частку малочнай жывёлы, хатнюю птушку і г.д. У сітуацыі, якая склалася  сельскай гаспадарцы, абвінавачваліся мясцовыя савецкія і партыйныя органы. Побач бы змешчаны “Прыкладны статут сельскагаспадарчай арцелі”. У выніку з’ялення артыкула рэзка па працэнт калектывізацыі з 58% да 11%. Аднак гэта бы толькі тактычны крок – бо адразу пачалася другая хваля прымусовай калектывізацыі (1930-1934 гг.).
Асаблівая роля тут надавалася МТС (машынна-трактарным станцыям). Мэтай іх стварэння было пераканаць сялянскія масы  перавазе сацыялістычнага спосабу вытворчасці, а палітаддзелы пры МТС праводзілі раскулачванне і наглядалі за мясцовым партыйным кіраніцтвам.
Да канца 1930 г. на Беларусі было створана 6 МТС, у 1932 г. дзейнічала 57 МТС (1469 трактаро абслуговалі 33% калгаса). У выніку новага наступлення на сялян працэнт калектывізацыі на пачатак 1932 г. скла 50,4%, а адміністрацыйныя меры па стварэнню калгаса былі дапонены эканамічнымі мерапрыемствамі.
Адначасова лады працягвалі ціск і праз метады адміністрацыйнага прымусу, яны былі дасканалены і пашыраны. Вясной 1931 г. адбылася другая хваля раскулачвання. У выніку яе на Беларусі было разбурана прыкладна 95.500 сялянскіх гаспадарак, а 600-700 тыс. чалавек саслана  іншыя мясціны.
За гады першай пяцігодкі было калектывізавана палова сялянскіх дваро, створана каля 9 тыс. калгаса. Адначасова рост вытворчасці валавай прадукцыі пасля 1930 г. ста хутка скарачацца. Пагалое буйной рагатай жывёлы і свіней у 1932 годзе скарацілася больш чым на трэць у парананні з 1928 годам, статак авечак скараціся на палову.
Адмоныя вынікі першых гадо калектывізацыі не пераканала кіраніцтва  памылковасці выбранага шляху. Наадварот, у планах развіцця сельскай гаспадаркі на другую пяцігодку (1933-1937 гг.) прадугледжвалася паскарэнне калектывізацыі.
Дзяржава змяніла форма нарыхтокі сельскагаспадарчай прадукцыі. У 1932 г. замест кантрактных былі ведзены абавязковыя пастакі мяса і малака, у 1933 г. – збожжа, бульбы і іншых прадукта земляробства, у 1940 г. – агародніны, сена, насенне-алейных культур, у 1941 г. – яек. Продаж дзяржаве лішка прадукцыі ажыццяляся па цэнах, ніжэйшых за рыначныя  10 - 12 разо (гэта тая самая крыніца індустрыялізацыі, якая адначасова выключала магчымасць развіцця калгаса).
Дзеля павялічэння гэтых дзяржаных прыбытка, стымулявалася развіццё жывёлагадолі. У 1934 г. у калгасах было створана 7368 малочнатаварных, 4079 свінаводчатаварных і 3482 авечкатаварных ферма. Ствараліся новыя МТС, у 1937 г. іх 200 з колькасцю трактара 8,1 тыс. шт. і 674 камбайна. Адбывася працэс узбуйнення калгаса, іх агульная колькасць паменьшылася на 1,2 тыс. гаспадарак. Усяго  калгасы да канца 1937 г. было аб’яднана 685 тыс. аднаасобных гаспадарак, або 87,5% ад іх агульнага ліку. Адначасова раслі пасяныя плошчы калгаса. Толькі за кошт росту плошча павялічыся валавы збор галоных культур, бо вытворчасць працы як раз рэзка зніжалася. Гэта сведчыць аб пераважна экстэнсіным шляхе развіцця калгаснай сельскай гаспадаркі  БССР  1930-я гады.
У люты 1935 г. бы праведзены Другі ѕсесаюзны з’езд калгасніка-ударніка, які прыня Прыкладны статут сельскагаспадарчай арцелі. У ім зямля замацовалася за калгасамі, уводзілася здзельная аплата працы, прадугледжвалася асабістая гаспадарка  кожным калгасным двары. Адначасова калгаснікі былі замацаваны за калгасамі. Яны не мелі пашпарто і понасцю залежалі ад старшыні. Старшыня падпарадкавася райкаму партыі.
Па агульных паказчыках другі пяцігадовы план для сельскай гаспадаркі выкананы не бы. Але калектывізацыя на Беларусі  асноным была завершана, сацыялістычны спосаб вытворчасці  сельскай гаспадарцы ста пануючы.
Згодна з планам на трэцюю пяцігодку (1938-1942 гг.), да сельскай гаспадарцы БССР выдвігаліся патрабаванні павелічыць ураджай і валавы збор прадукцыі сельскай гаспадаркі  2 разы; пашырыць пасевы тэхнічных культур; павелічэнне выкарыстовання арганічных угнаення у 2 разы, мінеральных - у 3; дасягнуць росту пагалоя буйной рагатай жывёлы; правесці меліярацыю на 300 тыс.га тарфяніка; павялічыць колькасць МТС да 300 у 1942 г.
Пад час выканання плана  1939 г. была далучана Заходняя Беларусь. Там было ліквідавана 3.325 панскіх маёнтка і кулацкіх гаспадарак. У Заходняй Беларусі пачалася калектывізацыя, але пакуль яшчэ не масавая. Да мая 1940 г. створана 430 калгаса (32 тыс. сялянскіх гаспадарак) і 28 сагаса (гэта 6,7% зямельнай плошчы).
На 1940 г. у карыстанні грамадскіх гаспадарак (калгаса) БССР было 57,1% пасяных плошча. Адначасова іх удзельная вага  вытворчасці мяса – 11,4%, малака – 13,2%, бульбы – 34%, воны – 12,2%, збожжавых культур – 51,2%. Калектыныя гаспадаркі былі невялікіх памера. Да пачатку 1941 г. на Беларусі было 10.165 калгаса і 92 сагаса. На адзін калгас у сярэднім прыходзілася 75 дваро, 285 га пасева, 75 гало буйной рагатай жывёлы і 56 коней, на адзін сагас – 900 га пасяной плошчы, звыш 400 гало буйной рагатай жывёлы, 400 свіней, 7 трактаро.
У 30-я гг. была разбурана дробнатаварная гаспадарка. Прымусовым шляхам ствараліся буйныя сацыялістычныя гаспадаркі на вёсцы. Аднак, узровень сельскагаспадарчай вытворчасці бы вельмі нізкім, планы павелічэння сельскагаспадарчай прадукцыі былі правалены.

Сацыяльная палітыка на Беларусі  1928-1941 гг. Матэрыяльны дабрабыт беларуса
У 1940 г. колькасць насельніцтва БССР склала 9090 тыс. чалавек. Наглядаліся актыныя міграцыйныя працэсы як паміж рэспублікамі СССР, так і нутры рэспублікі – з сяла  горад. Колькасць гарадскога насельніцтва павялічвалася, а сельскага паніжалася. Калі  1913 г. гарадское насельніцтва склала 14%, то  1940 г. – 21%. Паралельна змянілася сацыяльная структура грамадства. Доля рабочых і служачых у 1939 г. склала 36,4%, калгасніка – 57,2%, эксплуататарскія класы вогуле зніклі, а “іншыя” класы склалі каля 6%.
Жыццёвы зровень насельніцтва. Паказчык жыццёвага зроню залежыць ад тэмпа росту нацыянальнага даходу (гэта крыніца пашырэння вытворчасці і папанення фонда народнага спажывання). Нацыянальны даход Беларусі з 1913 г. да 1940 г. вырас амаль у 4 разы, але рост жыццёвага зроню значна адстава з-за рэшткавага прынцыпу яго забеспячэння, бо асноная частка нацыянальнага даходу ішла на ваенна-прамысловы комплекс (1/4 частку бюджэту  1939 г., 1/3 у 1940 г.).
Заработная плата – асноная частка даходу рабочых і служачых. Кожны год на працягу 1930 гадо яна расла прыкладна на 1/6, але гэты рост анулявася высокай інфляцыя, таму рэальная заработная плата працоных часам не толькі не расла, а нават паніжалася. Значны рост заработнай платы адбывася  перадавіко і наватара вытворчасці. Заработная плата стаханаца і дарніка у 8-10 разо перавышала зарплату звычайных рабочых. Уводзіліся прэміі за перавыкананне вытворчых плана, выплаты за караненне рацыяналізатарскіх прапано і вынаходніцтва, а, так сама, іншыя грашовыя заахвочванні.
Грамадскія фонды спажывання (выдаткі на адукацыю, культуру, ахову здароя і інш.) – адзін з паказчыка матэрыяльнага дабрабыту. Рост выдатка дзяржавы на сацыяльную сферу за 1928-1940 г. скла 72 разы, аднак дасягнуты зровень 170 руб. на душу насельніцтва заставася вельмі нізкім паказчыкам.
Абмежаваны характар насіла спажыванне з прычыны фарсіравання індустрыялізацыі, вялікіх памера экспарту харчовых тавара, забароны прыватнага гандлю, інтэнсінага росту гарадскога насельніцтва, парушэння прапарцыянальнасці таварнай і грашовай масы  абарачэнні. Знізілася пакупная здольнасць рубля і выраслі цэны на се віды прадукцыі.
У канцы 20-х – пачатку 30-х гг. бы уведзены нарміраваны водпуск тавара спажывання – ці картачная сістэма. Былі ведзены высокія цэны для камерцыйнага дзяржанага гандлю і нізкія нарміраваныя рознічныя цэны. Ствараліся закрытыя рабочыя кааператывы (ЗРК), якія атрымалі права рабіць пазапланаваныя закупкі сельскагаспадарчай прадукцыі на рынках і  калгасах, што дазваляла павялічыць продаж харчовых тавара рабочым. Ствараліся падсобныя гаспадаркі прадпрыемства. Іх прадукцыя пасталялася  рабочыя сталовыя, магазіны і ларкі ЗРК У 1932 г. была створана першая падсобная гаспадарка на заводзе «Асінторф». Ствараліся калектыныя агароды, гараджанам давалі індывідуальныя надзелы. Кожная пятая рабочыя сем’я мела індывідуальныя часткі.
У 1935 г. была адменена картачная сістэма, уведзены адзіныя дзяржаныя рознічныя цэны на хлеб, муку, крупу, мяса і мясапрадукты, тлушчы, рыбу і рыбапрадукты, цукар і бульбу для сіх катэгорый спажыцо, гарадскога і сельскага насельніцтва. Новыя цэны былі вышэй нарміраваных, але значна ніжэй камерцыйных. Адчыняліся новыя прадпрыемствы гандлю. Колькасць прадпрыемства грамадскага харчавання вырасла  9 разо. Рознічны тавараабарот вырас за 1928-1940 г. у 15,7 разо, перавысішы памільядра рублё.
Свае асаблівасці мела сацыяльная палітыка  адносінах да калгасніка. Яны не мелі права на штогадовы водпуск, аплачваемы бюлютэнь па хваробе, аплачваемы водпуск па цяжарнасці і родам. Для калгасніка не бы вызначаны пенсійны зрост, ім не выплачваліся пенсіі. Рэдкасцю  сельскай мясцовасці была электрычнасць, радыё, бытавыя паслугі, дашкольныя становы.
Галоная крыніца сялянскіх дахода – гэта прысядзібныя часткі. Яны займалі каля 4% ад усіх сельскагаспадарчых плошча, але на іх вырошчвалі 45% усёй прадукцыі краіны, атрымлівалі 70% мяса і малака, 45% шэрсці. Даходы з прысядзібнага частка ішлі на пакупку тавара спажывання і на клады  ашчадныя касы.
Жыллёвы фонд Беларусі павялічыся з 1913 г. па 1940 г. у тры разы, але ён не паспява за ростам насельніцтва, да таго планы пяцігодак па воду жылля не выконваліся. Камунальная гаспадарка  беларускіх гарадах развівалася па рэшткаваму прынцыпу. Толькі  13 гарадах бы вадаправод, у 4 – каналізацыя. Гарадскі транспарт развівася марудна – электрычны трамвай у Віцебску бы ведзены яшчэ да 1913 г., у Мінску ведзены пасля 1917 г. на базе конкі, у 9 гарадах меліся атобусы (усяго 85 штук). З 20-х гг. у гэтай сферы зруха амаль не было.
Кантрольныя пытанні да тэмы№16
Якія існавалі праграммы развіцця савецкай эканомікі?
Якімі шляхамі прадугледжвалася развіццё гаспадаркі згодна з першым пяцігадовым планам развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР?
У чым прычына сутыкнення праграмм “вялікага скачка” і “аптымальнага спалучэння”?
Якімі шляхамі прадугледжвалася развіццё гаспадаркі згодна з другім пяцігадовым планам развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР?
Якімі шляхамі прадугледжвалася развіццё гаспадаркі згодна з трэцім пяцігадовым планам?
Чаму была неабходна масавая калектывізацыя?
Якія асаблівасці сацыяльнай палітыкі былі  дачыненні да работніка калгаса?
ТЭМА 17. ЗАХОДНЯЯ БЕЛАРУСЬ У СКЛАДЗЕ ПОЛЬСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ У 1921-1939 гг. ЭКАНАМІЧНАЯ І ПАЛІТЫЧНАЯ ГІСТОРЫЯ. КУЛЬТУРНАЕ РАЗВІЦЦЁ
Лекцыя 17. Заходняя Беларусь у складзепольскай дзяржавы  1921-1939 гг. Эканамічная і палітычная гісторыя. Культурнае развіццё
Асноныя паняцці:
“Белапольшча”; “Усходнія крэсы”; беларускія эсэры; Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя; Беларускія хрысціянскія дэмакраты; КПЗБ; КСМЗБ; асаднае становішча; Беларуская сялянска-рабочая грамада; рэжым санацыі; фінансавая стабілізацыя; злоты; сусветны эканамічны крызіс 1929-1933 гг.; ардынарыі; асаднікі; парцэлі; камасацыя; сервітуты; беспрацое; грамадскія работы; Таварыства беларускай школы; Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры; Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей.

Нацыянальна-вызвалейчы, сялянскі і рабочы рух у Заходняй Беларусі
У сакавіку 1921 г. па выніках савецка-польскай вайны было падпісана Рыжскае мірнае пагадненне. Адна з яго мо – далучэнне да Польшчы Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Плошча Заходняй Беларусі складала каля 113 тыс. кв. км (палова сучаснай тэрыторыі Беларусі). На гэтай тэрыторыі бы уведзены польскі адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел. На беларускай тэрыторыі былі твораны Віленскае, Навагрудскае, Палескае і Беластоцкае ваяводствы («Малапольшча», "Белапольшча", ці «сходнія крэсы»). Гэта 24% тэрыторыі і 11% насельніцтва польскай дзяржавы – Другой Рэчы Паспалітай.
Колькасць насельніцтва Заходняй Беларусі  1931 г. – 4,6 млн. чалавек (беларуса каля 70%, паляка – 10%, ярэя – 11%, украін- ца – 4%, літоца – 2,5%, рускіх – 2%), у верасні 1939 г. – каля 5 млн. чалавек. Аднак польскія лады падчас “перапісу” насельніцтва атрымалі свае вынікі – так, доля паляка згодна перапісу 1931 года складала 49%, беларуса – 28%. Больш за 700 тыс. палешуко было запісана “тутэйшымі” – дыялектнай групай польскай нацыянальнасці.
Нацыянальны прыгнёт. Адразу пасля завяршэння савецка-польскай вайны  1921 годзе была прынята Канстытуцыя польскай дзяржавы дзе былі абвешчаны дэмакратычныя свабоды. Аднак гэта было простай дэкларацыяй, накшталт сталінскай канстытуцыі 1937 года. Па-сутнасці, пачалося праследванне палітычных супрацінікай польскага раду. Ужо да пачатку 1930-х гг. колькасць палітзняволеных на беларускіх землях перавысіла 10 тыс. чалавек. Калі пад час выбара у сейм 1922 года было абрана 11 дэпутата-беларуса і 3 беларуса-сенатара, то  1928 годзе – 10 і 2 суадносна, а па выніках выбара 1935 і 1938 гадо у заканадачым органе не было ніводнага этнічнага беларуса. Органы мясцовага самакіравання былі падпарадкаваны прадстанікам прэзідэнта на месцах.
Палітычная палітра  Заходняй Беларусі была вельмі разнастайная. Тры групокі палітычных партый змагаліся за беларускага выбаршчыка і за плы сярод насельніцтва Заходняй Беларусі. Польскія буржуазныя партыі – нацыянальныя дэмакраты (эндэкі) і хрысціянскія дэмакраты (хадэкі) атрымлівалі падтрымку ад польскіх улада на месцах і каталіцкай царквы. Дробнабуржуазны дэмакрытычны лагер складася з польскіх рэфармісцкіх партый, якія мелі на Беларусі мясцовыя адгалінаванні, а так сама ярэйскіх нацыянальных дробнабуржуазных партый і беларускіх нацыянальна-дэмакратычных арганізацый, якія стаялі на пазіцыях парламенцкай барацьбы. Рэвалюцыйна-дэмакратычны лагер складалі радыкальныя народныя арганізацыі. Сацыяльнай базай іх былі каля 700 тыс. вярнушыхся з Расіі бежанца, якія  свой час у Расіі прымалі дзел у рэвалюцыйных падзеях.
У 1921-1923 гадах значны плы на беларускае насельніцтва мела партыя беларускіх эсэра (ПБСР, частка былой БСГ), якой кіравалі Ф.Грыб, І.Мамонька, А.Цвікевіч, В.Ластоскі. Праграма партыі прадугледжвала канфіскацыю памешчыцкіх зямель на карысць сялян, нацыянальнае ранапрае, стварэнне беларускай дэмакратычнай дзяржавы, злучанай з Літвой. Аснонымі лічыліся метады парламенцкай апазіцыйнай барацьбы, але пасля нядалых выбара у Сейм у чэрвені 1924 года партыя была самараспушчана, а частка яе актывіста уступіла  рады КПЗБ.
З левага крыла эсэра вылучылася Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя лікам каля 300 чалавек, пад началам І.Лагіновіча і А.Канчэскага. Праграма – канфіскацыя памешчыцкіх зямель, дэмакратычныя правы, 8-мі гадзінны працоны дзень, стварэнне рабоча-сялянскага рада, аб’яднанне беларускіх зямель у адну рабоча-сялянскую дзяржаву. На прыканцы 1923 года БРА ступіла  КПЗБ.
На згодніцкіх пазіцыях стаяла БСДП – сацыял-дэмакратычная партыя А.Луцкевіча, Б.Тарашкевіча і С.Рак-Міхайлоскага. Яна абапіралася на нешматлікую інтэлігенцыю і не мела плыву сярод сялянства і рабочых. Патрабаванні сеагульнага выбарнага права, увядзення падатка на памешчыка, развіцця беларускай культуры без перашкод не вырашала беларускага пытання, хоць і прадугледжвалася стварэнне беларускай дэмакратычнай рэспублікі. Партыя зачынілася  1924 годзе, бо не знайшла падтрымкі  большасці насельніцтва Заходняй Беларусі. Абмежаваныя буржуазна-дэмакратычныя патрабаванні выдвігалі Беларускія хрысціянскія дэмакраты (БХД). Яе кіранікі каталіцкія ксяндзы А.Станкевіч і В.Гадлескі стварылі тэорыю бескласавасці беларускага народа. Значны плы на заходніх тэрыторыях Беларусі мела ППС і польская сялянская партыя “Вызваленне”, якія выдвігалі  асноным дэмакратычныя патрабаванні. Сярод ярэйскага насельніцтва папулярнымі былі Бунд і Паалей-Цыён (сіянісцкая партыя) якія стаялі на пазіцыях антыкамунізму.
У кастрычніку 1923 года адбылася I канферэнцыя камуністычных арганізацый Заходняй Беларусі, на якой была створана Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ). Яе кіранікі С.Дубавік, С.Мертенс, А.Славінскі, П.Корчык развярнулі актыныя дзеянні па барацьбе з польскімі ладамі. У 1924 годзе бы створаны Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ) на чале з В.Харужай. Камуністы хутка перахапілі з эсэра ініцыятыву па кіраніцтву масавым партызанскім рухам, які распачася на захопленай палякамі тэрыторыі Беларусі. Да 1925 года тут вялася сапрадная вайна супраць акупанта. Буйнымі партызанскімі фарміраваннямі кіравалі В.Корж, К.Арлоскі, С.Вапшаса і інш. Урад Польшчы накірава сюды карныя войскі на чале з генералам Рыдз-Сміглам, які ме неабмежаваныя панамоцтвы. Было аб’ялена асаднае становішча. У выніку рэпрэсій і аб’ектынай немагчымасці супрацьстаяць перазыходзячым рэгулярным войскам КПЗБ заклікалі партызан спыніць узброенае супраціленне як несваечасовае і перайсці да рэвалюцыйнай барацьбы.
Аднак не толькі КПЗБ была вельмі папулярна сярод насельніцтва Заходняй Беларусі. 24 чэрвеня 1925 года група дэпутата (пасло) Сейма стварылі Беларускую сялянска-рабочую грамаду (з 1926 года партыя) – самую масавую арганізацыю сялян таго часу  Еропе. Узначалі яе Б.Тарашкевіч, П.Мятла, П.Валошын, С.Рак-Міхайлоскі. Ужо  студзені 1927 года яна налічвала каля 2 тыс. мясцовых арганізацый і каля 120 тыс. актыных прыхільніка. Праграма партыі прадугледжвала канфіскацыі памешчыцкіх зямель і перадачу яе сялянам, стварэнне рабоча-сялянскага рада і вядзенне рэальных дэмакратычных свабод, самавызначэнне Заходняй Беларусі, увядзенне 8-мі гадзіннага працонага дня, ліквідацыю асадніцтва, адукацыю на роднай мове. Такая папулярнасць напалохала польскі рад, і  1927 годзе партыя была разгромлена, а каля 800 яе актывіста і кіраніко асуджана. Працоныя арганізавалі шмат маніфестацый у падтрымку сваёй партыі, якія бязлітасна разганяліся. У Косава дэманстрацыя 3 лютага 1927 года была растраляна, шэсць чалавек было забіта, некалькі дзесятка паранена.
Яшчэ  1922 г.  польскім сейме пачала сваю працу фракцыя "Беларускі пасольскі клуб", якую стварылі 11 лідэра розных палітычных сіл Заходняй Беларусі. Яго галонай мэтай было адстойванне інтарэса беларускага насельніцтва праз парламенцкую дзейнасць. У 1927 г., напярэдадні выбара у сейм была створана беларуская дэпутацкая фракцыя “Змаганне за інтарэсы сялян і рабочых” (І.Гарылік, Ф.Валынец, Я.Грэцкі, І.Дварчанін, П.Крынчык і інш.). Гэтая грамадска-палітычная арганізацыя была вельмі блізкай да КПЗБ. У 1934 годзе лады арыштавалі кіраніко “Змагання”, а арганізацыю разграмілі.
На тэрыторыі Заходняй Беларусі дзейнічала 19 турма і канцэнтрацыйны лагер у Бярозе-Картузскай. Рэжым санацыі Ю.Пілсудскага, які станавіся пасля дзяржанага перавароту  маі 1926 года, узмацні сацыяльны, нацыянальны і рэлігійны прыгнёт, што выклікала актывізацыю нацыянальна-вызваленчага і рэвалюцыйнага руху  Заходняй Беларусі.
Увогуле, сярэдзіна 20-х – пачатак 30-х гг характарызаваліся імкненнем да спалучэння легальных і рэвалюцыйных форма барацьбы. На выбарах 1928 г. толькі за дэпутата ад КПЗБ было аддадзена 26% галасо. У першай палове 30-х гг. значна зніжаецца колькасць выступлення з нацыянальна-вызваленчымі лозунгамі. Прычына таму – эканамічны крызіс, які пацягну за сабой значнае пагаршэнне стану жыцця працоных. У рабочым руху адзначаецца паступовы рост забастовачнай барацьбы з перавагай стачак эканамічнага характару. З 1931 г. пачынаецца рост сялянскіх выступлення; адбываецца зброенае пастанне сялян Кобрынскага павета (8.1933 г.) і найбуйнейшае пастанне нарачанскіх рыбако, у якім удзельнічала каля 5 тыс. чал. (1935-1939 гг.).
Другая палова 30-х гг. стала цяжкім часам для рэвалюцыйна-вызваленчага руху  Заходняй Беларусі. У Еропе шырылася фашысцкая пагроза. У 1935 г. бы створаны адзіны антыфашысцкі фронт. Гэта садзейнічала рэвалюцыйнаму здыму 1936-1937 гг., які змяніся спадам. Жорсткая рэпрэсіная палітыка польскіх улад прыводзіла да шматлікіх арышта лідэра палітычных арганізацый (арыштавана больш за 30 тысяч чалавек) і забароны іх дзейнасці. У 1938 г. Камінтэрнам была распушчана Камуністычная партыя Польшчы і яе адгалінаванне – КПЗБ.
Яшчэ адным паказчыкам прыгнечанага становішча насельніцтва Заходняй Беларусі стала нацыянальна-рэлігійная палітыка польскага рада, якая мела мэтай непрызнанне і далейшае знішчэнне, “апалячванне” беларускай нацыі. Зачыняліся навучальныя становы з беларускай мовай навучання, мясцовыя настанікі замяняліся польскімі, скарачалася колькасць беларускіх бібліятэк, клуба, хат-чытальня, выдавецтва, а значыцца і выдання (з 23 беларускіх газет і часопіса у 1927 г. праз пяць год засталося толькі 8). Беларускую мову забаранялася жываць у дзяржаных установах. Няведанне польскай мовы прызнавалася непісьменнасцю і вяло да пазбалення выбарчых право. Зачыняліся ці ператвараліся  каталіцкія правасланыя храмы.
Гаспадарка Заходняй Беларусі  1921-1939 гадах
Развіцце прамысловасці. Асаблівасці развіцця прамысловасці  Заходняй Беларусі зыходзілі з мэта польскіх улад – ператварыць Заходнюю Беларусь у аграрна-сыравінны прыдатак прамысловых раёна этнічнай Польшчы.
Удзельная вага  прамысловасці Заходняй Беларусі складала каля 3%, а колькасць занятых рабочых – 4,9%. У Заходняй Беларусі адсутнічала цяжкая прамысловасць. Металаапрацока не атрымала развіцця з-за канкурэнцыі з сіндыкатам польскіх металургічных завода, таму  прамысловасці Заходняй Беларусі пераважалі дрэваапрацочая, харчовая і лёхкая галіны.
У 1926 г. у Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводствах налічвалася 127 фабрык і завода з колькасцю рабочых звыш 20 чалавек, а 19 з іх мелі звыш 100 рабочых – гэта шклозавод «Нёман» у Навагрудскім павеце, запалкавая фабрыка «Прагрэс-Вулкан» у Пінску, фабрыка гумавых выраба «Ардаль» у Лідзе, тытунёвая фабрыка  Гродне, фанерныя фабрыкі  Мікашэвічах і Гарадзішчы. На гэтых 19 прадпрыемствах было занята 7.872 рабочых, але гэта двая менш, чым у 1913 г. У выніку да пачатку другой сусветнай вайны агульны аб’ём прамысловасці не дасягну 1913 г.
Эканамічнае жыццё адзначалася цыклічным развіццём, залежнасцю ад сусветных крызіса. У 1923-1924 гг. наглядася пад’ём прамысловай вытворчасці. Ён адбыся з прычыны павышэння попыту на прамысловыя тавары і пашырэння аб’ёма замежнага гандлю. Урад атрыма магчымасць ажыццявіць палітыку фінансавай стабілізацыі (з пачатку 1924 г.) і правесці грашовую рэформу. У красавіку 1924 года бы заснованы Польскі банк і ведзена новая грашовая адзінка замест маркі – злоты, якая мела залатое напаненне.
З канца 1924 г. па 1927 г. польская эканоміка апынулася  крызісе з прычыны росту ваенных расхода, знешняй запазычанасці, нераджаю 1924 г. і мытнай вайны Германіі супраць Польшчы 1925 г. Крызіс ме цяжкія вынікі для прамысловасці беларускага рэгіёну. У Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводствах у 1925 г. бяздзейнічала шостая частка прадпрыемства, знізілася заработная плата, узрасла інфляцыя, налічвалася 21 тыс. беспрацоных. У 1925-1926 гг. былі закрыты се прыватныя тытунёва-гільзавыя фабрыкі і 32 прыватных лікёра-гарэлачныя прадпрыемствы.
З другой паловы 1926 г. у некаторых галінах вытворчасці пачася прамысловы здым. Ён бы вызваны добрым ураджаем, павышэннем сусветных цэн на вугаль, ростам знешняга гандлю, пад’ёму некаторых галін прамысловасці, а так сама вялікімі пазыкамі ад ЗША і Англіі  1927 г. (62 млн. долара і 2 млн. фунта стэрлінга). У выніку паступовага эканамічнага здыму колькасныя і якасныя паказчыкі па прамысловасці Заходняй Беларусі дасягнулі зроню 1913-1914 гг. Аднак гэта складала толькі 2% агульнага аб’ёму прамысловай вытворчасці і 1,5% колькасці рабочых у польскай дзяржаве на 1928 г.
Перапыні развіццё і адштурхну далёка назад беларускую прамысловасць сусветны эканамічны крызіс 1929-1933 гг. У выніку былі закрытыя 230 прадпрыемства, а колькасць рабочых да сярэдзіны 1933 г. скарацілася амаль на палову. Прадукцыя прамысловасці да пачатку 1930 г. паменшылася на 30-40% у парананні з 1928 г.
У другой палове 30-х гг. у прамысловасці наглядалася ажыленне, вызванае дзяржанымі капіталакладаннямі  ваенныя аб’екты і ваенную прамысловасць, а так сама з-за роста попыту на сусветных рынках на лесаматэрыялы. У выніку дрэваапрацочая вытворчасць становіцца вядучай галіной Заходняй Беларусі замест харчовай. У 1939 г. колькасць прадпрыемства і працуючых на іх рабочых у 2 разы перавышала зровень 1913 г., але адбыся падак у запалкавай вытворчасці і вінакуранні з-за вядзення дзяржанай манаполіі на вытворчасць спірту і канкурэнцыі замежных вытворца запалак.
Стан сельскай гаспадаркі Заходняй Беларусі (1921-1939 гг.)
У эканоміцы заходнебеларускіх земля пераважа аграрны сектар. Больш за 80% насельніцтва займалася сельскай гаспадаркай, але пасля война яна знаходзілася  заняпадзе. Скараціліся пасяныя плошчы, пагалое буйной рагатай жывёлы, коней. У Заходняй Беларусі было аднолена памешчыцкае землеладанне. На 1921 г. 3.402 памешчыка (1% сельскага насельніцтва) валодалі польшай часткай зямель. Серадняцкія сялянскія гаспадаркі займалі 12,5% зямлі, бядняцкія – 24,15%, кулацкія – 8,14%. Адналяліся буйныя латыфундыі, прыклад – Давыд-Гарадоцкі маярат Радзівіла у 1925 г. дасяга памеру 155.200 га.
Рознымі шляхамі развівалася сялянская гаспадарка. Заможныя сяляне (кулакі) валодалі ад 18 да 100 га зямлі, мелі 10-15 коней, 15-25 каро і шырока выкарыстовалі наёмную працу. Гэтыя гаспадаркі былі таварнымі. Сераднякі валодалі надзелам ад 8 да 18 га, трымлівалі 2-3 каровы, аднаго – двух коней. Зямлю апрацовалі самі. Бядняцкія гаспадаркі мелі 7-8 га зямлі. Вымушаны былі арандаваць зямлю, часта наймаліся да памешчыка ці кулако.
Сярод сельскагаспадарчых рабочых найменьш право мелі ардынарыі – найбольш шматлікая малааплачваемая група батрако. Зарплату яны атрымлівалі  выглядзе паліва, зерня, зямлі для пасева, правам трымаць карову, жыллём. Пасынкі – дзеці ардынарые, іх праца часта не аплочвалася. Сталонікі – сяляне-беднякі з маленькай гаспадаркай. За знагароджанне  выглядзе жылля, права пасвіць жывёлу, часам за арэнду кавалачка зямлі апрацовалі гаспадарку памешчыка.
Відавочна было адраджэнне рэштка феадальных адносін у форме дробнай арэнды зямлі за адпрацокі або за частку раджаю, адпрацокі за права карыстання пашай, натуральная плата за працу, наянасць сервітута, цераспалосіца. Усё гэта тармазіла развіццё вытворчых сіл у аграрным сектары, параджала сацыяльны пратэст часткі сялянства, што несла сур’ёзную небяспеку для дзяржанага ладу. Ад урада патрабавалася прыняцце неадкладных мер па рэфармаванню  сельскай гаспадарцы.
Мэтай рэформы было даць магчымасць сельскай гаспадарцы развівацца па капіталістычнаму шляху, ліквідаваць феадальныя перажыткі. Прадугледжваліся такія мерапрыемствы як парцэляцыя, асадніцтва, камасацыя. У ліпені 1925 г. бы прыняты “Закон аб ажыццяленні зямельнай рэформы”. Згодна з ім ажыццяляся продаж дробнымі часткамі (парцэлямі) часткі памешчыцкіх зямель, праводзілася камасацыя (хутарызацыя) сялянскіх гаспадарак, ліквідаваліся сервітуты, увадзілася асадніцтва, якое было характэрна толькі для Заходняй Беларусі.
З дзяржанага фонду атрымлівалі землі асаднікі – польскія ваенныя каланісты, былыя афіцэры і нтэрафіцэры польскай арміі. Яны атрымлівалі бясплатна або па невялікім кошце зямельныя часткі з дзяржанага фонду па 15-45 га і догатэрміновыя крэдыты на ільготных умовах на ладкаванне гаспадаркі, за кошт дзяржавы будавалі жылыя памяшканні. Землі дзяржанага фонду (парцэлі) прадаваліся праз сельскагаспадарчы банк. Памешчыкі, маёнткі якіх падлягалі парцэляцыі, выкарыстовалі права выбару пакупніка і рэалізавалі зямлю спекулянтам.
Камасацыя – мерапрыемства, якое прадугледжвала ліквідацыю цераспалосіцы шляхам масавай хутарызацыі. Дзяржава абяцала павялічыць надзелы малазямельных сялян, якія згаджаліся на камасацыю. Аднак сяляне павінны былі плаціць за землепарадкаванне кожнага гектара ад 14 да 20 злотых, асобная плата спаганялася за складанне праекта меліярацыі, утрыманне землепарадчыка, перанясенне дарог і г.д. Працэс камасацыі ме два этапы – да 1927 г. па дабраахвотнаму прынцыпу, з 1927 г. – прымусовы.
Сервітут – права сялян на сумеснае з памешчыкамі карыстанне зямельнымі годдзямі і лясамі. У 1927 г. сервітутамі карысталася 10% сялянскіх гаспадарак. Пад час правядзення рэформы сервітуты ліквідаваліся, замест іх сяляне атрымлівалі аднаразавую грашовую кампенсацыю.
У выніку рэформы на Беларусі налічвалася 4.640 ваенных асадніка. Пакупку зямлі ажыццявіла частка сярэдніх, бядняцкіх гаспадарак і дробных арандатара. Да 1935 г. (у парананні з 1921 г.) павялічылі свае землеладанні: бядняцкія гаспадаркі - на 2,1 га, серадняцкія - на 2,7 га, кулацкія - на 3,9 га. Памешчыцкае землеладанне паменшылася прыкладна на 13%. Прадажа-пакупка зямлі працягвалася да 1939 г. Да 1939 г. на хутары было выселена 43% гаспадарак (каля 50% сялянскай зямлі). Да 1939 г. былі ліквідаваны сервітуты. Большая частка сервітутнай зямлі перайшла памешчыкам, сяляне атрымалі невялікую грашовую кампенсацыю. Ад ліквідацыі сервітута больш за сіх пацярпелі бядняцкія гаспадаркі. Многія з іх ужо не мелі магчымасці трымаць нават адну карову. Узровень вытворчасці сельскай гаспадаркі 1913 года бы дасягнуты толькі да 1929 года.
Аграрная рэформа мела буржуазны характар. Яна садзейнічала ліквідацыі папрыгонніцкіх адносін, канцэнтрацыі сельскагаспадарчай вытворчасці. У яе выніку мацовася стан дробнай сельскай буржуазіі. Але рэформа не знішчыла буйное памешчыцкае землеладанне, не спыніла збяднення вёскі.
Значнай праблемай была перанаселенасць вёскі. На 1931 г. у заходнебеларускім краі налічвалася прыкладна 700 тыс. чалавек залішняй рабочай сілы. Прамысловасць не развівалася, і немагчымасць рэалізаваць сябе на радзіме вымушала да масавай эміграцыі. З 1925 па 1938 г. эмігрыравала 78,1 тыс. чалавек. Штогод дзесяткі тысяч працоных выязджалі  іншыя краіны на сезонныя работы.
Аграрная вытворчасць Заходняй Беларусі знаходзілася  складаным становішчы. Ствараліся мовы для развіцця па капіталістычнаму шляху, але аграрныя рэформы не саправаджаліся адналеннем усёй эканомікі краю. Да таго, развіццё капіталістычных адносін у вёсцы ішло па вядомым “прускім шляху”, з захаваннем буйнога памешчыцкага землеладання і шматлікіх рэштка феадалізму.
Узровень матэрыяльнага дабрабыту насельніцтва Заходняй Беларусі  1921-1939 гадах
Роля Заходняй Беларусі як каланіяльнай акраіны Другой Рэчы Паспалітай асуджала значную частку насельніцтва на нізкі жыццёвы зровень і беднасць. Агульнай праграмы развіцця сацыяльнай сферы краю не існавала, дабрабыт насельніцтва залежы ад умо развіцця гаспадаркі, якая залежыла,  сваю чаргу, ад перыядычных эканамічных крызіса.
Вельмі цяжкімі былі мовы працы для рабочых прамысловых прадпрыемства. Адсутнічала тэхніка бяспекі і аховы працы, наглядася рост траматызму. Працягласць працонага тыдня афіцыйна складала 8 гадзін, фактычна – 10-12, у сельскай мясцовас- ці – 16 гадзін.
З 1929 г. ва мовах крызісу адбываюцца масавыя звальненні, зніжаецца заработная плата, павялічваецца працягласць працонага дня, адмяняецца сацыяльнае страхаванне. Законы 1933 г. далі прадпрымальнікам правы павялічваць рабочы дзень, скарачаць водпуск з 8 да 4 дзён, ліквідаваць сістэму сацыяльнага страхавання. Дапамога па хваробе скарачалася з 39 да 26 тыдня.
У гады крызіса зніжася рэальны заробак рабочых. У 1931 г. ён скла каля 70%, а  1933 г. – каля 40% ад узроню 1928 г. Адначасова сярэдні заробак беларускага рабочага, а гэта каля 20 злотых у тыдзень, склада ад 30 да 50% сярэдняга заробку рабочых цэнтральнай Польшчы. Часта яна выдавалася  выглядзе талона у магазін і крамы, дзе рабочыя павінны былі купляць тавары і прадукты па завышаных цэнах. Аплата працы жанчын складала 25-50% ад заробку мужчын. Сельскагаспадарчыя рабочыя атрымлівалі заработную плату пераважна сельскагаспадарчай прадукцыяй.
Афіцыйная колькасць беспрацоных у Заходняй Беларусі на 1936 г. склала 25,5 тыс. чалавек (улічваліся толькі прамысловыя рабочыя). Рэальнае беспрацое было значна большым. Не се афіцыйныя беспрацоныя атрымлівалі дапамогу, малымі былі яе памеры: у 1936-1937 гг. на аднаго беспрацонага  месяц выдаткавалася 4-5 злотых, для сям’і з 4-5 чалавек – 12-14 злотых, для сям’і з 6 і больш чалавек - 16-20 злотых. Той, хто атрымліва гэтую дапамогу, павінен бы працаваць на грамадскіх работах. Беспра- цое –адна з прычын масавай эміграцыі.
Існавалі дзесяткі розных падатка і збора (пазямельны, царконы, капытковы, меліярацыйны, падаходны, дарожны, маставы, канцылярскі, ураняльны і інш.). Агульная сума падатка у 1931 г. было больш у 4 разы за 1913 г. Падатковая стака пазямельнага падатку складала з гаспадаркі ад 5 да 15 га – 2,15 злотых з га; з гаспадаркі ад 60 да 100 га - 2,03 злотых з га; з гаспадаркі памерам звыш 2000 га - 1,01 злоты з гектара. За сваечасовым выкананнем сачылі фінансавыя інспектары (секвестратары) і судовыя выканацы. Пры невыкананні падатковага абавязку выкарыстовалі канфіскацыі маёмасці, экзекуцыі і ліцытацыі (распродаж усёй маёмасці ці яе часткі на публічных таргах).
Гандлёвая палітыка манаполій адмона адбівалася на спажыванні. У 1928 г. для пакупкі аднаго плуга трэба было прадаць 100 кг жыта ці 28 кг свініны, а  1935 г. – ужо 270 кг жыта ці 41,5 кг свініны. Нават у заможных сялян з 1930 па 1934 г. спажыванне скарацілася на 70%.
Грамадскія фонды спажывання (выдаткі на адукацыю, культуру, ахову здароя і інш.) мелі мізерныя памеры. У 1929 г. у заходнебеларускім краі на 3,3 млн. насельніцтва налічвалася 75 бальніц, якія засталіся з часо Расійскай імперыі. Лячэнне было платным, таму для аснонай колькасці людзей недаступным.
Насельніцтва заходнебеларускіх земля у перыяд знаходжання  складзе Польшчы пакутавалі як ад сацыяльных бедства, так і ад нацыяльнага прыгнёту.
Культура Заходняй Беларусі  20–30-я гады
Зместам нацыянальна-культурнай палітыкі польскіх улад на заходнебеларускіх землях была прымусовая паланізацыя і асіміляцыя мясцовага насельніцтва. Так, да 1938/39 навучальнага года  заходнебеларускіх ваяводствах не было ніводнай беларускай школы (на 1919 г. іх было каля 400). Насельніцтва, якое валодала беларускай мовай, лічылася непісменным, пазбалялася выбарчых право. Навучанне вялося  польскамоных установах. На 1927/1928 навучальны год было 3,455 школ, дзе вучылася 292,9 тыс. вучня і 85 гімназій (17,8 тыс. вучня); на 1937/1938 навучальны год колькасць школ склала лічбу  4.421 (гэта 546,6 тыс. вучня), гімназій – 54 (15,9 тыс. вучня). Высокая плата за навучанне (220 злотых за год у гімназіі) абмяжовала магчымасці асветы.
Супраць гэтай сітуацыі выступіла Таварыства беларускай школы (ТБШ). Яно дзейнічала на працягу 1921-1937 гг. У розны час яго значальвалі Б.Тарашкевіч, І.Дварчанін, Р.Шырма, П.Пестрак і інш. Яго сябры выступалі за беларускую школу, рыхтавалі новыя падручнікі, стваралі чытальні, гурткі самаадукацыі. У канцы 20-х гг. пад націскам грамадскасці было адчынена 18 беларускіх школ. А 500 гуртко арганізацыі аб’ядналі каля 30 тыс. члена. Ідэйным кіраніком ТБШ ста вучоны-філолаг, літаратар, атар "Беларускай граматыкі для школ" (1918 г.) Бранісла Тарашкевіч. Сапраднымі асяродкамі беларускай мовы і культуры становяцца Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры (1926-1936 гг.), беларускія гімназіі  Вільні (1914-1944), Наваградку, Нясвіжы, Радашковічах, Клецку, Будславе (зачынены  канцы 20-х – пачатку 30-х гг.). У віленскіх выдавецтвах выходзяць “Хрэстаматыя беларускай літаратуры ХІ век – 1905 год” М.Гарэцкага (1922 г.), “Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры (ад 1905 г.)” І.Дварчаніна (1927 г.), падручнікі для беларускіх школ С.Рак-Міхайлоскага, С.Палоскага, беларускамоныя часопісы і газеты (“Маланка”, “Шлях моладзі”, “Летапіс ТБШ” (“Беларускі летапіс”), “Беларуская крыніца” і інш.). У 1921 г. на базе прыватнай калекцыі беларускага археолага і этнографа І.Луцкевіча па ініцыятыве Беларускага навуковага таварыства (1918–1939) бы заснаваны Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей. У навуковай і культурна-асветніцкай рабоце актына дзельнічалі В.Ластоскі, А.Станкевіч, Б.Тарашкевіч, браты Луцкевічы і інш.
У час, калі  БССР пачася працэс згортвання палітыкі беларусізацыі, супрацьстаянне прымусовай паланізацыі  Заходняй Беларусі садзейнічала актывізацыі і аб’яднанню беларускай інтэлігенцыі. Нацыянальны фактар вызначася як галоны  сацыяльна-палітычнай барацьбе. У канцы 20-х – 30-я гады палітыка польскага рада канчаткова павярнулася да ліквідацыі беларускіх нацыянальных асяродка (выдавецтва і выдання, культурна-асветніцкіх арганізацый). У 1937 годзе лады забаранілі дзейнасць ТБШ.
Для заходнебеларускай літаратуры характэрна перавага паэтычнага жанру, які адзначаецца эмацыянальнай рэакцыяй на падзеі, актынай грамадзянскай пазіцыяй атара (М.Танк, В.Талай, М.Засім), а таксама рамантызмам і лірызмам (Н.Арсеннева, К.Сваяк, У.Жылка і інш.). Выяленчае мастацтва адметна касмічнымі, гістарычнымі і сімволіка-алегарычнымі карцінамі Я.Драздовіча (“Дух зла” і інш.), бытавымі палотнамі М.Серука і П.Сергіевіча, партрэтам і пейзажам (Г.Семашкевіч), карыкатурамі Я.Горыда. Сур’ёзную працу па збіранні і прапагандзе беларускага фальклору праводзілі Р.Шырма, г.Цітовіч. Утвараліся хоры (адзін з самых папулярных – хор Беларускага саюзу студэнта у Вільні), рэпертуар якіх складася пераважна з беларускіх песень. Значны нёсак у музычную культуру зроблены кампазітарамі К.Галкоскім, Л.Раескім, оперным спеваком і выканацам народных беларускіх песень М.Забэйда-Суміцкім.
Кантрольныя пытанні да тэмы№17
Як у Польскай дзяржаве называлі Заходнюю Беларусь?
Якія партыі дзейнічалі на тэрыторыі Заходняй Беларусі?
Якія партыі ваходзілі  блок рэвалюцыйна-дэмакратычных?
У чым была сутнасць рэжыма санацыі? Калі ён бы устанолены?
Якія асаблівасці развіця прамысловасці  Заходняй Беларусі вы ведаеце?
У чым сутнасць палітыкі фінансавай стабілізацыі?
Якія прычыны прамысловага крызісу 1924-1927 гг.?
Якія мерапрыемствы ключала рэформа сельскай гаспадаркі?
Як паплыва эканамічны крызіс 1929-1933 гг. на развіццё прамысловасці і сельскай гаспадаркі Заходняй Беларусі?
Як паплыва эканамічны крызіс 1929-1933 гг. на сацыяльную сферу жыцця беларуса?
ТЭМА 18. БССР У ГАДЫ ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ (1939–1945 гг.)
Лекцыя 18. БССР у гады сусветнай вайны (1939-1945 гг.)
Асноныя паняцці:
Дагавор аб ненападзе з Германіяй; сакрэтныя пратаколы; другая сусветная вайна; “лініі Керзана”; Дагавор СССР і Германіі аб сябростве і мяжы; народны сход; група армій “Цэнтр”; Заходні фронт; мабілізацыя эканомікі; Цэнтральная эвакуацыйная камісія пры СНК БССР; эвакуацыя; “новы парадак”; план “Ост”; план “Барбароса”; рэйхскаміссарыят “Остланд”; генеральная акруга “Беларусь”; калабарацыя; Беларуская народная самапомач; “Вольны корпус самааховы”; Саюз беларускай моладзі; Беларуская Цэнтральная Рада; абшчынная гаспадарка; партызанскі рух; падполле; “вугальныя міны”; “Камітэт барацьбы з нямецкімі акупантамі”; партызанскія атрады; партызанская зона; “вялікая зямля”; “рэйкавая вайна”; Армія Краёва; план “Бура”; наступальная аперацыя “Багратыён”; мэты адналення гаспадаркі; план развіцця грамадскай жывёлагадолі; калектывізацыя  Заходняй Беларусі; камерцыйны дзяржаны гандаль; нарміраванае размеркаванне; дэнамінацыя.
Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР
З сярэдзіны 30-х гадо міжнародны клімат значна пагоршыся. Было відавочна, што рыхтавалася вялікая вайна. У 1938 годзе Германія справакавала Данцыгскі крызіс у адносінах з Польшчай. Урад СССР паспрабава дагаварыцца з Англіяй і Францыяй аб узаемадапамоге на выпадак вайны, у тым ліку дапамоге сім усходнеерапейскім краінам. Але апошнія (Польшча, Чэхаславакія, Румынія) адмовіліся ад гэтай прапановы. Пад час правядзення перамо, 22 сакавіка 1939 года немцы занялі Клайпедскую вобласць, а Літва, Латвія і Эстонія заключылі “сяброскія” дагаворы з Германіяй. Гульні  “кошкі – мышкі” з дэлегацыямі Англіі і Францыі не спадабаліся І.Сталіну, таму 23 жніня 1939 года  Маскве пасля імклівай падрыхтокі было заключана пагадненне з Германіяй аб ненападзе тэрмінам на 10 год. Да дагавору прыкладваліся сакрэтныя пратаколы, якія размежавалі сферы плыву Германіі і СССР у Еропе. Заходняя Беларусь, але без Вільні, была аб’ялена зонай уплыву СССР. Падпісалі дагавор і пратаколы кіранікі ведамста замежных спра краін І.Рыбентроп і В.Молата.
1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, а 3 верасня Германіі аб’явілі вайну Англія і Францыя, пачалася другая сусветная вайна. Праз два тыдні нямецкія войскі прадвінуліся да мяжы сферы плыву СССР – да Заходняй Беларусі. 17 верасня 1939 года бы аддадзены загад Чырвонай Арміі перайсці мяжу Польшчы і заняць Заходнюю Беларусь, узяць пад абарону жыццё і маёмасць насельніцтва Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі. Чырваная Армія прасовалася хутка, амаль не сустракаючы супрацілення. Да 25 верасня яна кантралявала сю тэрыторыю Беларусі.
28 верасня 1939 года зно у Маскве бы падпісаны дагавор паміж СССР і Германіяй аб сябростве і мяжы, па якой мяжа праходзіла па, так званай, “лініі Керзана”. Літва вайшла  сферу плыву СССР. 7 кастрычніка ёй у абмен на права размясціць ваенныя базы перадалі (без ведама рада БССР) Вільну і частку Віленскага ваяводства. На занятай тэрыторыі адразу пачалі праводзіць мерапрыемствы па сталяванню савецкай улады. Але трэба было легітымізаваць далучэнне тэрыторыі праз рашэнне народа.
22 кастрычніка 1939 года адбыліся выбары прадстаніко народнага сходу, які сабрася 28-30 кастрычніка 1939 года  Беластоку. Сход абвясці устаналенне савецкай улады на тэрыторыі Заходняй Беларусі, канфіскава памешчыцкія землі, нацыяналізава банкі і буйную прамысловасць. Сход прасі ВС СССР і ВС БССР прыняць Заходнюю Беларусь у склад СССР і БССР. У адказ 2 лістапада 1939 года ВС СССР і 12 лістапада ВС БССР прынялі адпаведныя законы. Уз’яднанне беларускіх земля было актам гістарычнай справядлівасці. Беларускі народ атрыма магчымасць развівацца  межах аднага дзяржанага тварэння.
Пачатак Вялікай Айчынай вайны
22 чэрвеня 1941 года без аб’ялення вайны Германія напала на СССР. На Беларусі супраць савецкага Заходняга фронту (камандуючы Дз.Пала), ператворанага з Заходняй асобай ваеннай акругі, дзейнічала нямецкая група армій “Цэнтр” (генерал-фельдмаршал фон Бок). У першыя гадзіны вайны адбыліся масавы артылерыйскі абстрэл прыгранічнай тэрыторыі і бомбавыя дары па аддалёных ваенных базах Чырвонай Арміі, якая панесла велізарныя страты тэхнікі і людскіх рэсурса.
На дзяржанай мяжы адразу адбыліся цяжкія баі. Да канца ліпеня абараняся гарнізон састарэлай Брэсцкай крэпасці. Аднак немцы прарвалі абарону і хутка прасоваліся глыб Беларусі. 28 чэрвеня пасля жорсткіх баё, у якіх удзельнічалі добраахвотныя атрады з жыхаро горада, Мінск бы здадзены. На захад ад Мінска  акружэнні апынуліся злучэнні некалькіх савецкіх армій колькасцю некалькі соцен тысяч чалавек. 29 чэрвеня была аб’ялена дадатковая мабілізацыя – у армію з БССР было прыцягнута каля 500 тыс. чалавек. У дапамогу арміі фарміравалі палкі народнага апалчэння.
У пачатку ліпеня 1941 уздож Заходняй Дзвіны і Дняпра была створана лінія абароны. 14 ліпеня пад Оршай упершыню выкарысталі дывізіён рэактыных мінамёта “Кацюша” (камандава І.Флёра). Жорсткія баі разгарнуліся за беларускія гарады. З 3 па 26 ліпеня абараняся Магілё, жорсткая шматгадзінная бітва адбылася на Буйніцкім поле. З 12 па 19 жніня абараняся Гомель. Аднак да пачатку верасня 1941 года ся тэрыторыя Беларусі была захоплена германскай арміяй. Усё гэта было вынікам не столькі тэхнічнай адсталасці Чырвонай Арміі, сколькі памылак сталінскага кіраніцтва, масавых рэпрэсій сярод афіцэра. Але Сталін знайшо “вінаватых” – за правал абароны Беларусі бы расстраляны Дз.Пала і некаторыя іншыя военачальнікі.
Эвакуацыя насельніцтва і сродка вытворчасці з тэрыторыі рэспублікі. Працоны гераізм беларуских працощных  савецкім тыле
Ужо  першыя дні вайны краіна панесла вялікія людскія і матэрыяльныя страты. У выніку паражэння Чырвонай Арміі вораг хутка прасовася  глыбіню краіны. Да ліпеня войскі вермахта выйшлі на лінію Дняпра, захапілі амаль усю БССР. У другой палове жніня была акупіравана астатняя, паднёва-сходняя частка Беларусі. Яшчэ да понай акупацыі БССР прымаліся захады па пераводу эканомікі на ваенныя рэйкі. Адбывалася мабілізацыя эканомікі – перабудова яе на выпуск ваеннай прадукцыі, эвакуацыя прамысловасці і вытворчых фонда сельскай гаспадаркі, матэрыяльных і культурных каштонасця, насельніцтва на сход. Знішчаліся прамысловые прадпрыемствы і іншыя каштонасці, якія вывезці не бола магчымасця.
23 чэрвеня 1941 года бы уведзены мабілізацыйны план вытворчасці боепрыпаса. Шэраг прадпрыемства адразу перайшо на вытворчасць ваеннай прадукцыі. Працоны дзень у дабравольным парадку скла 10-12 гадзін у суткі. Прадукцыя прадпрыемства лёгкай і харчовай прамысловасця прызначалася выключна для арміі (абутак, бялізна, абмундыраванне, хлеб, сухары, мясныя кансервы). Калгаснікі паскорылі тэмпы боркі раджаю і здачы збожжа дзяржаве. У той жа дзень, 23 чэрвеня 1941 г. пачалася частковая эвакуацыя. 25 чэрвеня 1941 г. была арганізавана Цэнтральная эвакуацыйная камісія пры СНК БССР, якую значалі старшыня СНК І.С.Былінскі. Умовы правядзення эвакуацыі на Беларусі былі неспрыяльнымі. Хутка наступала германская армія і прамысловасць заходніх абласцей БССР была страчана. З Мінска 24 чэрвеня збяжала партыйнае кіраніцтва, пачалася паніка сярод насельніцтва, марадзёрства. Чыгунка была перагружана ваеннымі цягнікамі. У гэтых умовах прымаліся захады па эфектынай дзейнасці эвакуацыйных структур.
Праз 24 эвакапункта на сход адпралялі дзяцей і дарослых. Усяго выехала каля 1,5 млн. грамадзян Беларусі. Было эвакуявана 161 аддзяленне Дзяржбанка, 116 ашчадных кас, больш за памільярда руб. грашовага фонду, вывезены матэрыяльныя і культурныя каштонасці. Эвакуяваны навучальныя і культурныя становы. Перабазіравалі прамысловыя прадпрыемствы, энергетычныя станокі. Вывозілі найбольш важныя часткі прадпрыемства, агрэгаты і вузлы. Прадпрыемствы з усходняй часткі Беларусі вывозіліся амаль цалкам (з “Гомсельмашу” вывезлі 1100 вагона маёмасці). Усяго вывезена 124 буйных прамысловых і 14 прамысловых арцеля. Як правіла, вывозіліся і рабочыя кадры. Частка прадпрыемства знішчалася (узарвана больш за 10 тыс. прамыслова-вытворчых будынка прадпрыемства).
Эвакуявалі матэрыяльныя рэсурсы сельскай гаспадаркі. Тэхніка і буйная рагатая жывёла адыходзіла на сход сваім ходам. Частка жывёлы перадавалася Чырвонай Арміі. Усяго  тыл было адпралена 60% трактаро, 18% камбайна, 53% буйной рагатай жывёлы. Рэгулявалася праца чыгункі, праводзілася эвакуацыя яе рухомага саставу. Апошні эшалон з Мінска бы выведзены 28 чэрвеня, калі горад бы ужо захоплены.
Праца беларускай прамысловасці  тыле. Аснонымі раёнамі размяшчэння беларускай прамысловасці былі Паволжа (47 прадпрыемства), Урал (35), сярэдняя паласа РСФСР (28), Заходняя Сібір (8 прадпрыемства). Ужо  восень 1941 г. яны пачалі выпуск прадукцыі. На новых месцах адсутнічала вытворчая базы. Станкі часта ставіліся пад адкрытым небам або пад часовымі навесамі, выпуск прадукцыі адбывася паралельна з буданіцтвам карпусо. Катастрафічна не хапала рабочай сілы. Частка завода і фабрык не здолела эвакуяваць працоныя кадры, частка эвакуяваных рабочых пайшла на фронт. На заводы прымалі працаваць жанчан і дзяцей.
У выключных умовах барацьбы за выжыванне адміністрацыйна-камандная сістэма кіравання адыграла станочую ролю. Але адначасова былі значна пашыраны правы народных камісара краіны, якія адказвалі за канкрэтныя галіны прамысловасці, дырэктара і начальніка будоля у рашэнні многіх пытання вытворчасці, скарачалася структура кіраніцтва апарату.
Акупацыйны рэжым фашысцкіх захопніка на тэрыторыі Беларусі
На акупаваных тэрыторыях бы усталяваны “новы парадак”, ідэалагічным падмуркам якога была тэорыя “расавай перавагі” нямецкай арыйскай расы над іншымі народамі, што давала першым права на сусветнае панаванне і права патрабаваць сабе “жыццёвую прастору”.
Мэты агрэсара у адносінах да тэрыторыі СССР былі абазначаны  плане “Ост” і “Дырэктывах па кіраніцтву эканомікай у зно акупіраваных усходніх абласцях” (так званая “Зялёная папка”). Яны прадугледжвалі паэтапную каланізацыю і германізацыю захопленых тэрыторый з мэтай понага выкарыстання яе рэсурса, знішчэнне каля 75% беларуса і “агерманьванне” 25% беларуса для выкарыстовання іх як працонай сілы. Практычныя рэкамедацыі па правядзенні гэтай палітыкі трымлівала “Інструкцыя аб асобных абласцях да дырэктывы №21” да плана “Барбароса” ад 13 сакавіка 1941 года.
Адначасова з акупацыяй знішчаліся органы савецкай улады, мяняся тэрытарыяльны падзел. Так, Віцебская, Магілёская, Гомельская і сходнія часткі Мінскай і палесскіх абласцей увайшлі  склад “вобласці армій тылу” группы армій “Цэнтр”. Улада тут належыла Штабу тыла групы армій “Цэнтр”, палявым і мясцовым камендатурам. Паднёвыя часткі Гомельскай, Палесскай, Піснкай і Брэсцкай абласцей з гарадамі Мазыр, Пінск, Брэст перадаваліся рэйхскамісарыяту “Украіна”. Беластоцкая, частка Брэсцкай і Баранавіцкай абласцей увайшлі  склад Усходняй Прусіі. Паночна-Заходнія раёны Вілейскай вобласці вайшлі  склад генеральнай акругі “Літва”, і толькі цэнтральная частка Беларусі  складзе 68 раёна (з 201) утварылі генеральную акругу “Беларусь” у складзе рэйхскаміссарыята “Остланд” з рэзідэнцыяй у Рызе. На чале акругі стая генеральны камісарыят Беларусі, яму падпарадковаліся мясцовыя камісарыяты  гарадах і раёнах. Ствараліся так сама органы мясцовага самакіравання – гарадскія правы на чале з бургамістрамі, раённыя правы, у валасцях прызначалі валасных старшынь, у вёсках стараст. Яны знаходзіліся пад пільным наглядам нямецкіх каменданта і камісара.
Для падтрымання парадку на тэрыторыі былі размешчаны 5 ахоных дывізій і створаны паліцыйскі апарат. Акрамя таго, дзейнічалі аператыныя групы рэйхсфюрэра СС Гімлера, якія распачалі масавы тэрор супраць насельніцтва. Агульная колькасць ваенна-паліцэскіх сіл на Беларусі дасягала 160 тыс. чалавек. Летам-восенню 1941 года на Беларусь былі ведзены краінскія і літоскія прафашысцкія фарміраванні, якія адрозніваліся асаблівай жорсткасцю нават  парананні з нямецкімі вайскоцамі. Літоскі батальён толькі з 5 кастрычніка па 7 лістапада 1941 года знішчы 43 тысячы мірных беларуса.
Акупанты стварылі сістэму лагера і турам для розных катэгорый зняволеных. Ваеннапалонныя трымліваліся  дулагах, шталагах, афлагах, цывільныя асобы  працоных лагерах СД, перасыльных лагерах СС, штрафных лагерах, гета. На Беларусі было творана каля 260 лагера, буйнейшым бы Трасцянецкі пад Мінскам, дзе нацысты знішчылі каля 206.500 чалавек.
Беларуская калабарацыя. Пасля правала палітыкі бліцкрыга адбыліся карэктывы палітыкі  адносінах да мясцовага насельніцтва, акупантам неабходна было абапірацца на кола мяцовых супрацоніка. Беларуская калабарацыя мела некалькі складаючых частак. Па першае, гэта ідэйная калабарацыя з ліку паслядонай антыбальшавісцкай эмігранцкай апазіцыі. Яе прадсталялі члены Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі Ф.Акінчыца а так сама некаторыя іншыя эмігранты – І.Ермачэнка, В.Захарка, В.Гадлескі, Я.Станкевіч і інш. Па-другое – гэта жыхары БССР, якія паверылі немцам і свядома пайшлі да іх на службу, і па-трэцяе – гэта людзі, пазбаленыя выбару (ваеннапалонныя). Таму аднолькава трактаваць калабарацыю як асэнсаваную здраду радзіме немагчыма. Але касцяк калабарацыі складалі прадстанікі першай групы, і яны мелі намер аднавіць самастойную Беларусь.
У кастрычніку 1941 года з дазволу галяйтэра В.Кубэ была створана Беларуская народная самапомач (БНС), кірава якой І.Ермачэнка. Галонай мэтай яе існавання была вызначана дапамога пацярпешым беларусам ад вайны і бальшавіко. Беларусы спрабавалі стварыць свае зброеныя сілы і органы лады, але немцы ім адмовілі і цалкам пачалі кантраляваць іх дзейнасць.
З паражэннямі на фронце мяняліся адносіны да калабаранта. 29 чэрвеня 1942 года В.Кубэ дазволі стварыць “Вольны корпус самааховы” (беларуская самаахова – БСА), Раду БНР з 12 чалавек і 13 аддзела пры ёй. Таксама бы дадзены дазвол на стварэнне Беларускага навуковога таварыства, прафсаюза, беларускага судовага апарату. Развярнулася кіпучая дзейнасць па стварэнню БСА, аднак узбройваць яе было забаронена, а пазней большую цікавасць немцы праявілі да паліцэйскіх батальёна на чале з нямецкімі афіцэрамі. Вясной 1943 года немцы адмовіліся ад ідэі стварэння БСА.
22 чэрвеня 1943 года В.Кубэ да дазвол на стварэнне маладзёжнай арганізацыі “Саюз беларускай моладзі – СБМ” (М.Ганько, В.Абрамава), куды прымаліся юнакі і дзячынкі ва зросце 10-20 гадо. Каб уступіць – трэба было пісьмова падцвердзіць арыйскае паходжанне і сваё жаданне служыць фашызму. Але члены СБМ не вывозіліся  Германію на прымусовыя работы, таму  арганізацыю ступіла некалькі тысяч чалавек, галоным чынам з Заходняй Беларусі. Часта яны далёка стаялі ад галонай мэты дзейнасці – адналення Беларусі з дапамогай Германіі. Але беларускія калабаранты пакуль так і не атрымалі ад немца чаго жадалі – інстытута дзяржанасці. Поспехі Чырвонай Арміі прастымулявалі акупанта. 27 чэрвеня 1943 года В.Кубэ дазволі стварыць “Раду даверу” – пастаянны дарадчы орган пры генеральным камісары. У радзе былі В.Іваноскі (бургамістр Мінска), Ю.Сабалескі (ад Беларускай самапомачы), К.Рабушка (ад прафсаюза), М.Ганько, В.Абрамава (ад СБМ) і інш.
21 верасня 1943 года  выніку замаха бы забіты галяйтэр В.Кубэ. Яго пераемнік генерал фон Готберг яшчэ больш актывізава адносіны з калабарантамі. У барацьбе з партызанамі ён прапанава абапірацца на мясцовыя сілы, дзеля чаго з верасня 1943 года пачаліся фарміравацца беларускія паліцэйскія атрады (замест БСА) якімі кіравалі немцы. Да лютага 1944 г. было створана 7 батальёна (каля 2167 чалавек). Але наглядалася масавае дэзертырства як з паліцэйскіх батальёна так і з БСА.
Пасля таго, як Чырванай Арміяй бы вызвалены Гомель, у Мінску  снежні 1943 года была створана Беларуская Цэнтральная Рада з 14 чалавек – марыянетачны рад на чале з прэзідэнтам Р.Астроскім. Галонай мэтай члены рада абвясцілі мабілізацыю сіл супраць бальшавізму. Але ЦБР атрымала права вырашаць толькі пытанні адукацыі, культуры, сацыяльнай дапамогі і стварыць войс- ка – Беларускую краёвую абарону (Ф.Кушаль – кумандуючы). Загадам 6 сакавіка 1944 года была аб’ялена прымусовая мабілізацыя пад пагрозай пакарання смерцю для нез’явішыхся. Стварэнне войска зацягнулася і было неактуальным – 27 чэрвеня 1944 года пачалося вызваленне Мінска. У гэты дзень у гарадскім тэатры адбыся так званы II Усебеларускі кангрэс з бургамістра, начальніка паліцый, члена БЦР, СБМ і іншых “дэлегата”. Яны прынялі рэзалюцыі аб непрызнанні БССР, міжнародных пагаднення, якія датычыліся БССР і хутка ад’ехалі  Кёнігсберг і Берлін праводзіць агітацыйную працу сярод эмігранта і вывезеных на працу беларуса па стварэнню беларускай арміі. Але ся іх дзейнасць паказала крах намагання на стварэнне Беларускай дзяржавы з дапамогай нацыста. Беларускі народ не падтрыма дзеяча, якія супрацонічалі з палачамі.
Дзеля эканамічнай эксплуатацыі Беларусі бы створаны апарат, падначалены штабу па кіраніцтву эканомікай “Ост”, ці “Ольдэбург”. У яго склад уваходзілі спецыяльныя гаспадарчыя каманды, інспекцыі, атрады для збору сродка вытворчасці і сыравіны. Былі вызначыны 17 кампаній, мешых правы на эксплуатацыю рэсурса Беларусі, гэта Цэнтральнае гандлёвае таварыства “Усход”, “Герман Герынг”, прыватныя нямецкія фірмы, акцыянерныя таварыствы “Борман”, “Трэбец”, “Троль”, “Шляхт-гофт” і інш.
У гады вайны на тэрыторыі Беларусі дзейнічала каля 60 адносна буйных прадпрыемства пераважна  металаапрацочай, мясцовай, лёгкай і харчовай прамысловасці. Дзейнічала значная колькасць дробных, рамесных, саматужных гаспадарчых адзінак. Прадпрыемствы, якія далося акупантам пусціць у ход, у асноным займаліся рамонтам сапсаванай тэхнікі, зброі, рухомага чыгуначнага саставу. Уцалешыя прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасці абслуговалі армію вермахта. Увосень 1941 г. з 332, існуючых да вайны  Мінску, буйных прадпрыемства гітлерацам удалося запусціць 39, напярэдадні вызвалення сталіцы іх працавала толькі 19. Падзенне вытворчасці было абумолена як недахопам сыравіны, так і сабатажам працуючых, дыверсійнымі актамі партызан і падпольшчыка.
Акупанты праводзілі прымусовы набор рабочых на прадпрыемствы, праз абавязковую рэгістрацыю на біржы працы. Аднак толькі  Мінску на пачатак 1943 г. не хапала 10 тыс. кваліфікаваных рабочых і каля 2-4 тыс. рознарабочых.
Ажыццяляся вываз сыравіны і абсталявання для прамысловасці Германіі. Вывозілі сё – станкі, абсталяванне прамысловасці, буданічыя матэрыялы, сыравіну для тэкстыльнай прамысловасці, лясныя багацці, тарфяныя рэсурсы (здабывалі і вывозілі шогод 790-800 тыс. т). Вывозілі нават рабо – каля 380 тыс. маладых беларуса выкарыстоваліся на катаржных работах у рэйху.
Мясцовае насельніцтва атрымала дазвол на дробнае прыватнае прадпрымальніцтва, прыватную практыку для медыцынскіх і некаторых іншых работніка; уладання невялікімі саматужнымі прадпрыемствамі, майстэрнямі, крамамі. Тым, хто падтрымліва «новы парадак», гарантавалася права на нерухомасць, маёмасць, зямлю. Аднак на практыцы сё гэта было рэалізавана  даволі абмежаваных памерах. Бы дазволены камісійны гандаль. Дазвалялася гандляваць прадуктамі, але рэалізацыю сельскагаспадарчай прадукцыі маглі ажыццяляць толькі тыя сяляне, якія выканалі станоленыя гітлерацамі абавязковыя пастакі.
На акупіраванай тэрыторыі існавала сістэма абарачэння дзвюх валют: савецкай і акупацыйнай. Афіцыйны курс маркі бы завышаны, гаспадарчыя нямецкія банкі скуплялі вялікія сумы савецкай валюты і выкарыстовалі яе для фінансавання сваіх выдатка, ажыццяляючы «легальнае» рабаванне Беларусі.
Падатковая сістэма акупанта – гэта адзін з элемента рабавання Беларусі. Існавалі дзве формы грашовага падатку: дзяржаны і мясцовы. Дзяржаны падатак, падатак з абароту, з прыбылі, падаходны спаганяся з прыватных і дзяржаных прадпрыемства. Грамадзяне абкладаліся падушным, адміністрацыйным падаткамі, страхавым зборам, падаткам для аплаты стараста вуліц. Для сялян існавалі нормы абавязковых паставак прадукцыі.
У аграрнай палітыкі акупанта вылучаюць тры асноныя этапы.
Першы этап праводзіся з лета 1941 г. да пачатку вясны 1942 г. У гэты перыяд захавалася калгасная сістэма пад відам “абшчынных гаспадарак” і “дзяржаных маёнтка” (сагасы). Пакінуты пасады старшынь, брыгадзіра, афіцыйна не распускаліся праленні, рэвізійныя камісіі і г.д. Але інвентар і жывёла былі абвешчаны ласнасцю германскай дзяржавы. У Заходняй Беларусі, дзе не паспелі правесці калектывізацыю, адбыся зварот да індывідуальнай гаспадаркі. Вярталіся маёнткі былым уладарам – панам, асаднікам, заможным сялянам. Яны лічыліся адміністратарамі, кіранікамі былых сваіх маёнтка, але права маёмасці на зямлю і інвентар не мелі. Там жа ствараліся дзяржаныя маёнткі для будучых нямецкіх каланіста.
Другі этап (вясна 1942 г. па лета 1943 г.) пачася з прыняцця закону «Аб новым парадку землекарыстання» у лютым 1942 г., які адмяня калгасную сістэму і дэкларава магчымасць трох пераходных форма землекарыстання: абшчыннай гаспадаркі (замест калгаса), земляробчых таварыства (кааператывы) і індывідуальнай сялянскай гаспадаркі. Гэта было вынікам правалу аграрнай палітыкі, заснаванай на захаванні калгаса і неабходнасцю атрымаць падтрымку сялян – бо пачынася масавы партызанскі рух. Так сама неабходна было забяспечыць патрэбы Германіі  прадуктах харчавання.
У заходніх абласцях рэспублікі законьваліся аднаасобныя гаспадаркі, права маёмасці распасюджвалася толькі на прысядзібныя часткі. На калгасных землях ствараліся абшчынныя гаспадаркі. Сельскагаспадарчыя работы там вяліся супольна, а борка раджаю асобна кожным дваром на надзеле (6-7 га на двор). Устаналівалася калектыная адказнасць за здачу натуральнага падатку, выкананне распараджэння акупанта. Абавязковыя пастакі, якія дасягалі памера паловы раджаю дапаняліся аперацыямі па канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Таму для сялян палёгкі гэтае “рэфармаванне” не прынесла.
Трэці этап (лета 1943 г. па лета 1944 г.) пачася з прычыны паражэння пад Сталінградам, пагаршэнне становішча  сельскай гаспадарцы і росту партызанскага руху.
3 чэрвеня 1943 г. была абвешчана “Дэкларацыя аб сялянскім праве ласнасці”, якая станалівала для сялян замест “права ладання” права прыватнай ласнасці на зямлю. У першую чаргу зямлю атрымлівалі сяляне, якія супрацонічалі з акупацыйнымі ладамі. Але з верасня 1943 г. пачалося вызваленне Беларусі і палажэнні “Дэкларацыі” сталі неактуальныя.
Эканоміка Беларусі значна пацярпела ад вайны. Частка прамысловых прадпрыемства была вывезена на сход, у тыл Чырванай Арміі, частка знішчына пры адступленні. Вялікая колькасць рэсурса і абсталявання была разрабавана акупантамі, вывезена  Германію. Часткова гаспадарчыя магутнасці сапсавалі ці знішчылі партызаны і падпольшчыкі (каб прадухіліць іх выкарыстанне акупантамі). Акупацыйныя лады праводзілі гаспадарчую палітыку рабавання як прамысловых, сельскагаспадарчых, так і прыродных рэсурса краю. Да пачатку вызвалення эканамічны зровень развіцця Беларусі значна знізіся нават  парананні з першымі гадамі індустрыялізацыі.
Разгортванне партызанскага руху і падпольнай барацьбы на акупіраванай тэрыторыі
Ва мовах акупацыі захопнікі не мелі магчымасці раслабіцца ні на імгненне. Шырокае развіццё атрымала на Беларусі супрацілен- не – партызанскі рух і дзейнасць падпольных арганізацый у гарадах. 30 чэрвеня 1941 года ЦК КПБ выдала дырэктыву аб пераходзе на падпольную работу раённых пртыйных арганізацый. Да понай акупацыі Беларусі тут ужо дзейнічала 89 падпольных райкама і “троек”. У Гомельскай, Магілёскай, Мінскай і Пінскай вобласцях былі створаны абласныя падпольныя партарганізацыі. На нелегальнай рабоце  Беларусі засталося каля 8.500 камуніста. Было арганізавана 1400 камсамольскіх ячэек, якія аб’ядналі каля 5 тыс. чалавек. Аснонымі накірункамі дзейнасці былі баявая – дыверсійная і палітычная – агітацыйная.
У другой палове 1941 года было створана Мінскае гарадское падполле, і  снежні яно здзейсніла першыя буйныя дыверсіі на чыгуначным вузле. Дыверсіі адбыліся на чыгунке  Брэсце, Гродна, Мазыры, Віцебске і інш. гарадах. У снежні 1941 года  Гомелі падпольшчыкі Ц.Барадзін, Р.Цімафеенка здзейснілі дыверсію  рэстаране, пад час якой загінула шмат афіцэра і генерала германскай арміі. У Оршы К.Заслона арганізава падрывы цягніко з дапамогай “вугальных мін”. У Магілёве медыцынскія работнікі ѕ.Кузняцо, Ф.Пашанін арганізавалі з дапамогай падробленых медкартак выратаванне параненых чырвонаармейца ад лагеро.
У 1942 годзе падпольныя цэнтры наладзілі сувязь з партызанамі і “вялікай зямлёй”. Аднак былі і страты. У сакавіку-красавіку 1942 года было разгромлена Мінскае падполле, арыштаваны яго кіранікі С.Заяц, І.Казінец, г.Сямёна, расстраляна каля 300 чалавек. Аднак падполле хутка аднавіла дзейнасць. У маі 1942 года на нарадзе была створана структура падполля, абраныя новыя кіранікі – І.Кавалё, Дз.Караткевіч. Другі дар адбыся  верасні-кастрычніку. Былі арыштаваны сотні чалавек, у тым ліку кіраніцтва; немцы дала правялі аперацыю па дыскрэдытацыі кіраніка І.Кавалёва, у выніку чаго давер Масквы да Мінскага падполля знізіся. Аднак у 1943 годзе падполле зно актына дзейнічала, налічвала каля 9 тыс. чалавек і правяло каля 1500 дывервій, ажыццявіла далы замах на галяйтэра В.Кубэ 22 верасня 1943 года. А.Мазанік, М.Осіпава, Н.Траян атрымалі за гэту аперацыю званне Героя Савецкага Саюза.
У Віцебску  1941-42 гадах дзенічала 56 падпольных груп, аднак 13 лістапада 1942 года  выніку масавых арышта была схоплена В.Харужая – адзін з кіраніко падполля. Асаблівы інтарэс прыцягвала чыгунка. Ефрасінья Зянькова, член віцебскага падполля, арганізавала групу з 40 юнако і дзячат “Юныя мсціцы”  Обалі, дзе яны здзейснілі 21 дыверсію вясной 1942 года.
У Брэсцкай вобласці  маі 1942 года члены былой КПЗБ І.Урбановіч і М.Крыштафовіч стварылі “Камітэт барацьбы з нямецкімі акупантамі”. 30 ліпеня 1943 года на чыгуначным вузле  Асіповічах была здзейснена адна з буйнейшых дыверсій другой сусветнай вайны. Ф.Крыловіч з дапамогай магнітнай міны падарва 4 эшэлоны з гаручым, некалькі эшэлона з тэхнікай і навейшымі танкамі “тыгр”.
Падпольная барацьба набыла масавыя маштабы – праз беларускія падпольныя арганізацыі прайшло каля 70 тысяч чалавек.
У сельскай мясцовасці пад час акупацыі выявілася дзве формы супрацілення – гэта невыкананне загада, па сутнасці сабатаж (пасінае супраціленне) і прамая зброеная барацьба – ці партызанка (актынае супраціленне). Першыя партызанскія атрады ствараліся як з мясцовых жыхаро, так і з акружэнца – салдат Чырвонай Арміі. Аднымі з першых атрада былі створаны  Пінскім раёне, узначальва яго В.З.Корж, а так сама атрад “Чырвоны партызан” пад кіраніцтвам Ц.Бумажкова і Ф.Палоскага, савецкіх і партыйных дзеячо, якіх 6 жніня 1941 года знагародзілі Звёздамі Герое Савецкага Саюза (першыя з партызан).
У другой палове 1941 года на Беларусі дзейнічала 60 атрада і груп, знікшых стыхійна. А асноная частка атрада – каля 430 – была створана партыйнымі і савецкімі дзеячамі, якія прайшлі інструктаж і кароткія курсы (дзейнічалі  Магілёве, Лёзна, Віцебску, Гомелі, Мазыры, Полацку) у першыя тыдні вайны. У атрадах налічвалася каля 8300 чалавек.
Камандаванне групай армій “Цэнтр” было вельмі заклапочана актынай дзейнасцю партызан. І  ліпені-жніні 1941 года была праведзена першая буйная антыпартызанская аперацыя “Прыпяцкія балоты”, пад час якой гітлерацы знішчылі 13788 мірных жыхаро.
Пасля бітвы пад Масквой пачася новы этап у развіцці партызанскага руха. Бітва паказала, што вайна будзе догай, а немца можна разбіць. Гэта вызвала прыток да партызан мясцовых жыхаро, якія былі вельмі незадаволены палітыкай адкрытага рабаніцтва з боку акупанта.
Вясной-летам 1942 года  выніку роста колькасці партызанскіх атрада была вызначана іх арганізацыйная структура. Партызанскія атрады аб’ядноваліся  брыгады, якія  сваю чаргу стваралі ваенна-аператыныя групы. Кіраваць партызанскім рухам бы прызначаны Цэнтральны штаб партызанскага руха (узначалі П.Калінін). Характэрнай рысай гэтага перыяду стала стварэнне партызанскіх зон. У студзені-лютым 1942 года  Кастрычніцкім раёне Палесскай вобласці бы створаны “гарнізон” Палоскага, які аб’яднова 13 атрада колькасцю 1300 актыных партызан. А  Магілёскай вобласці  Клічаскім раёне Клічаскае партызанскае злучэнне 20 сакавіка 1942 года адваявала райцэнтр Кліча. Клічаскае партызанскае злучэнне налічвала 17 атрада і каля 3000 чалавек. Хутка партызанскія зоны тварыліся на сёй тэрыторыі Беларусі.
У Віцебскай вобласці  перыяд з лютага па верасень 1942 года далося стварыць разры у фронце (“Суражскія вароты”), праз якія на захопленую тэрыторыю, па сутнасці, у тыл немца бесперапынна паступалі зброя, абсталяванне, прахадзілі дыверсійныя атрады.
У студзені 1943 года на Беларусі жо налічвалася 56 брыгад, якія аб’ядновалі 220 атрада, і існавалі 292 самастойных атрады. Гэта былі значныя сілы, таму яшчэ  верасні 1942 года бы створаны Беларускі штаб партызанскага руха (узначалі П.Панамарэнка).
Асноныя дзеянні, якія праводзілі атрады – гэта разгром гарнізона, удары па камунікацыях, тэракты супраць прадстаніко улад, рэйды па акупаванай тэрыторыі, а так сама стварэнне і абарона партызанскіх зон. У канцы 1942 года існавала самая буйная – Любаньска-Кастрычніцкая партызанская зона, якой кіравалі сакратары Мінскага падпольнага абкама партыі В.Казло і Р.Мачульскі. Існавалі яшчэ дзесяткі зон, якія трымлівалі абласныя злучэнні партызан. Актынасць партызан вызвала рэпрэсіі акупан- та – толькі за май-лістапад 1942 года яны правялі 40 карных аперацый.
У 1943 годзе, калі фронт наблізіся да Беларусі, колькасць партызанскіх атрада і ступішых у рады партызан рэзка павялічылася – з 56 тыс. чалавек да 154 тыс., рост скла 2,7 раза. Актына пераходзілі да партызан удзельнікі вайсковых частак, створаных калабарантамі – такіх было каля 12 тыс. чалавек. Адначасова наглядалася перадыслакацыя атрада і брыгад з усходніх рэгіёна Беларусі  заходнія, дзе колькасць савецкіх партызан была меньшай. Да зімы 1943-1944 гадо было перадыслакавана 12 брыгад і 14 асобных атрада (каля 7 тыс. чалавек). Гэта надала новы імпульс для разгортвання партызанскага руха на захадзе Беларусі – колькасць атрада тут павялічылася з 60 да 282, колькасць партызан склала 37 тыс. актыных удзельніка.
У 1943 годзе партызаны атрымалы значную дапамогу з так званай “вялікай зямлі”. Гэта каля 20 тыс. вінтовак і 11 тыс. атамата, 1250 кулямёта, каля 390 тон тола, 100 тыс. дыверсійных мін і г.д. Тым не менш – гэта толькі невялікая частка неабходнага, і задавальнялі свае патрэбы партызаны галоным чынам за кошт мясцовых рэсурса.
У 1943-1944 гадах адбылася аперацыя, у яко удзельнічалі се партызанскія атрады і злучэнні. Гэтая аперацыя – “Рэйкавая вай- на” – была распрацавана  Маскве і была прызвана паралізаваць камунікацыі германскай арміі пад час бітвы пад Курскам і далейшага наступлення Чырвонай Арміі. Пад час правядзення “Рэйкавай вайны” вылучаецца тры этапы. Першы этап з 3 жніня па сярэдзіну верасня 1943 года бы звязаны з бітвай пад Курскам, другі – так званы “Канцэрт” з 19 верасня па пачатак лістапада 1943 года з наступленнем Чырвонай Арміі і пачаткам вызвалення Беларусі, а трэці, які пачася з 20 чэрвеня 1944 года, бы звязаны з пачаткам аперацыі “Багратыён” па канчатковаму вызваленню Беларусі. Пад час толькі першых двух этапа было зарвана 200 тыс. рэек, цалкам разбурана некалькі чыгуначных ліній. Пад час правядзення “Рэйкавай вайны” партызаны жо кантралявалі большую палову тэрыторыі рэспублікі.
Але акупанты імкнуліся пераламіць сітуацыю на сваю карысць і працягвалі арганізоваць шматлікія карныя экспедыцыі, якія пачалі адрознівацца асаблівай жорсткасцю. На працягу 1943 года імі было праведзена каля 60 буйных карных экспедыцый, пад час якіх былі знішчаны дзесяткі тысяч мірных жыхаро. Усяго, пад час акупацыі гітлерацы правялі 140 буйных карных аперацый, пад час якіх было спалена 627 вёсак, 186 з іх – разам з жыхарамі. Партызаны нанеслі страты акупантам каля 500 тыс. чалавек забітымі і параненымі.
Пад час вызвалення Беларусі партызанскія атрады былі расфарміраваны, а каля 147 тыс. чалавек было ключана  склад рэгулярных частак Чырвонай Арміі. Каля 140 тыс. партызан і падпольшчыка было знагароджана ордэнамі і медалямі, 88 з іх было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Армія Краёва. У 1942 гадах на тэрыторыі Заходняй Беларусі так сама зніклі і польскія арганізацыя падпольнага характару. Большая частка з іх належыла Арміі Краёвай – партызанскай ваеннай арганізацыі, якая з 1943 года падпарадковалася эмігранцкаму польскаму раду  Лондане. Спачатку савецкі рад наладзі узаемасувязь з польскім урадам, нават на тэрыторыі СССР была створана польская армія генерала У.Андэрса колькасцю 75 тыс. штыко, у яко дабравольцам бы кожны дзесяты беларус. Але польскі рад і Армія Краёва ставілі мэтай адналенне Польскай дзяржавы  межах 1939 года. Таму  1943 годзе адносіны паміж савецкім і польскім урадамі былі разарваныя. А 22 чэрвеня ЦК КПБ у пастанове “Аб ваенна-палітычных мэтах работы  заходніх абласцях БССР” запатрабава змагацца з польскімі групамі сімі магчымымі сродкамі.
На пачатак 1944 года Армія Краёва налічвала на тэрыторыі Беларусі каля 10 атрада (1266 чэлавек), якія былі арганізаваны  Навагрудскую акругу. Але да вясны 1944 года была праведзена вялікая арганізацыйная і палітычная работа, у выніку якой была створана сетка падпольных структур. Галонай іх мэтай было зяць уладу на месцах пры адыходзе акупанта. Пры гэтым АК мала вагі надавала барацьбе з немцамі, бо берагла сілы да сутыкнення з Чырвонай Арміяй. З гэтай нагоды частка паляка перайшла на бок савецкіх партызана – у прыватнасці, вясной 1943 года  брыгаду імя Чкалава Баранавіцкай вобласці лілася рота Свентаржыцкага.
Вясной 1944 года навагрудская акруга АК мела значныя сілы, арганізаваныя  некалькі злучэння – “Наднёманскае”, “Понач”, “Захад”, “Стобцы”, агульнай колькасцю 7 тыс. штыко. 20 лістапада 1943 года камандуючы АК зацвердзі план “Бура” – сутнасцю якога было недапусціць Чырвоную Армію за польскую мяжу 1939 года. Пры падрыхтоцы да выкананання гэтага плана такія злучэнні як “Стобцы” і “Наднёманскае” нават пайшлі на змову з нямецкімі войскамі  мэтах агульнай барацьбы з савецкімі партызанамі. Аднак імклівае наступленне Чырвонай Арміі перакрэсліла план “Бура”. Да жніня 1944 года ся Беларусь была вызвалена ад нямецкіх войска. У гэтых умовах частка злучэння АК пайшло на супрацоніцтва з Чырвонай Арміяй і яны нават удзельнічалі  вызваленні Вільні. Так частка фарміравання была ключана  склад савецкага Войска Польскага, частка раззброена і інтэрніравана, частка перайшла на тэрыторыю Польшчы, але некаторыя злучэнні засталіся  тыле Чырвонай Арміі і распачалі антысавецкую барацьбу на тэрыторыі Заходняй Беларусі.
Вызваленне Беларусі
Пасля перамогі Чырвонай Арміі пад Курскам пад час імклівага наступлення савецкія войскі  верасні 1943 года вызвалілі першыя райцэнтры на Беларусі – Камарын, Хоцімск, Клімавічы, Касцюковічы, Крыча. 26 лістапада бы вызвалены Гомель, а  студзені 1944 года Мазыр і Калінкавічы. Але рэсурса для далейшага наступлення  Чырвонай Арміі больш не было. Таму пад час перапынку пачалася падрыхтока да вялікай наступальнай аперацыі па вызваленню Беларусі, якую назвалі “Багратыён”. Але і нямецкая армія рыхтавалася да абароны. На Беларусі было сканцантравана каля 1,2 млн. чалавек, 900 танка, 9500 гармат і мінамёта – якія былі размешчаны на моцных абарончых рубяжах.
Супрацьстаялі немцам войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту (І.Баграмян), 1-га, 2-га і 3-га Беларускіх франто (К.Ракасоскі, г.Захара, І.Чырняхоскі). каардынавалі дзеянні франто маршалы А.Васілескі і г.Жука.
Аперацыя “Багратыён” пачалася раніцай 23 чэрвеня 1944 года, і жо 24 чэрвеня лінія абароны была прарвана. 26 чэрвеня былі вызваленя Віцебск і Жлобін, 27 – Орша, 28 – Магілё, Шкло, Быха, Асіповічы. Савецкія войскі імкліва набліжаліся да Мінска, і 3 ліпеня 1944 года ён бы вызвалены. Адначова была вызвалена Вілейка і перарэзана дарога на Брэст – шляхі адступлення для немца былі адрэзаны, у “кацёл” папала каля 100 тыс. салдат і афіцэра. Першы этап аперацыі бы завершаны 4 ліпеня, група армій “Цэнтр” пацярпела сакрушальнае паражэнне, але наступленне на гэтым не спынілася. 4 ліпеня былі вызвалены Полацк, 9 ліпеня – Навагрудак, 14 – Пінск і Вакавыск, 16 – Гродна. 28 ліпеня с вызваленнем Брэста закончылася вызваленне Беларусі. У выніку Беларускай наступальнай аперацыі савецкія войскі выйшлі да Рыгі і мяжы з Усходняй Прусіяй. Але напярэдадні былі яшчэ месяцы партых баё. Толькі 16 красавіка пачнецца Берлінская аперацыя, пад час якой 30 красавіка Сцяг Перамогі будзе зняты над рэйхстагам. 8 мая 1945 года Германія падпісала Акт аб безумонай капітуляцыі. 2 верасня 1945 года Акт аб безумонай капітуляцыі падпісала Японія. Другая сусветная вайна скончылася.
Першыя адналенчыя работы  1943-1945 гадах
Адналенне эканомікі Беларусі адбывалася адначасова з вызваленнем яе тэрыторыі. 23 верасня 1943 г. вызвалены першы раённы цэнтр БССР – Камарын, а 26 лістапада – абласны цэнтр і буйны прамысловы цэнтр Гомель. Да лютага 1943 г. паночна-сходнія раёны БССР былі занятыя Чырвонай арміяй. Другі этап вызвалення Беларусі звязаны з аперацыяй “Багратыён”. На працягу чэрвеня-ліпеня 1944 г. уся тэрыторыя БССР была вызвалена ад захопніка.
Вызваленая Беларусь была разрабавана і зруйнавана, велізарныя страты панесла не толькі гаспадарка рэспублікі, але і насельніцтва, прыроднае асяроддзе. Людскія страты згодна з афіцыйнымі дадзенымі, склалі 2 млн. 220 тыс. грамадзян. 209 з 270 гарадо і 9.200 вёсак было спалена і разбурана. У вялікіх гарадах – Мінску, Віцебску, Оршы, Гомелі, Полацку разбурэнні жыллёвага фонду складалі 70-90%. Трэцяя частка насельніцтва засталася без прытулку. Па агульным узроні развіцця Беларусь вярнулася да 1928 г.
Было разбурана, у тым ліку савецкімі спецатрадамі пры адступленні  1941 годзе каля 10 тыс. прадпрыемства прамысловасці і транспарту (85% даваеннай колькасці). Цалкам разбураны электрастанцыі рэспублікі. Чыгуначны транспарт бы разбураны партызанамі пад час “рэйкавай вайны” і адступаючай нямецкай арміяй. Водны і атамабільны транспарт былі знішчаны ці вывезены  Германію. Сельская гаспадарка так сама значна пацярпела. У парананні з 1940 г. на 40% скараціліся пасяныя плошчы, на палову пагалое буйной рагатай жывёлы, на 61% коней, на 89% свіней.
Першапачатковыя мэты адналення гаспадаркі БССР прадугледжвалі наладжванне работы транспарту – для сваечасовых паставак тавара і збраення для арміі, наладжванне работы мясцовай прамысловасці і сельскай гаспадаркі для забеспячэння патрэб наступаючай арміі.
У першую чаргу адналялася цяжкая прамысловасць і транспарт, якія задавальнялі патрэбы арміі. У маі-жніні 1944 г. уступілі  дзеянне гомельскія прадпрыемствы, у Мінску да жніня 1944 г. далі прадукцыю 13 фабрык і завода. Асобны этап адраджэння народнай гаспадаркі пачася пасля понага вызвалення і закрану усю тэрыторыю БССР. У Мінску пабудавалі завод імя Варашылава (рамантава танкі), авіяцыйны завод (рамантава і збіра самалёты), атазборачны завод. Да мая 1945 г. па БССР было ведзена  строй 8.000 прадпрыемства і 4.000 арцеля і майстэрань. Аб’ём іх прадукцыі склада 20,4% даваеннага зроню. Нехапала сродка вытворчасці і кваліфікаванай рабочай сілы. Асабліва хутка адналяся чыгуначны транспарт. Асноныя лініі былі аднолены за некалькі дзён.
Энергетычная гаспадарка рэспублікі  1945 г. была аднолена на 50% ад даваеннага зроню. Працаёмкія работы былі механізаваны, павысілася прадукцыйнасць працы. Наладжвалася работа сродка сувязі, гідратэхнічных збудавання. Пачалася падрыхтока буданіцтва  Мінску атамабільнага, трактарнага, веласіпеднага завода, у Гродзенскай вобласці – першага  Беларусі цукровага завода і інш.
Адналенню гаспадаркі значна паспрыяла дапамога ад цэнтра. У 1943 г. саюзны рад выдзелі БССР 37 млн. руб., у 1944 г. – 400,8 млн. руб., у 1945 – 1.200 млн. руб. У 1944 г. – першай палове 1945 г. у рэспубліку было вернута і атрымана новых 37 металаапрацочых прадпрыемства (7 тыс. станко), некалькі турбагенератара, энергапаяздо і іншае абсталяванне.
Адналяся жыллёвы фонд. Для гэтых работ прыцягваліся грамадзяне. У Мінску кожны жыхар адпрацава на адналенні горада 30 гадзін у месяц.
Сельская гаспадарка адналялася больш марудна, чым прамысловасць. Адраджаліся калгасы, дапамога мела невялікія аб’емы, была слабая механізацыя вытворчасці, нехапала працоных рук. Да вясны 1945 г. 95% даваенных калгаса і сагаса былі аднолены, працавала 300 МТС. Памеры пасяных плошча вясной 1945 г. складалі 73,8% ад даваенных. У вытворчасці дзельнічала палова даваеннай колькасці калгасніка, у асноным жанчыны, налічвалася толькі трэць трактаро ад 1941 г. Як вынік, у 1945 г. валавы збор збожжа скла менш паловы ад даваеннага.
Свае асаблівасці мела аграрная палітыка  заходніх абласцях БССР. Яна пачалася з упарадкавання землекарыстання. Уводзілася норма зямлі на адзін сялянскі двор – 10-15 га. З адрэзка ад вялікіх і сярэдніх гаспадарак надзяляліся зямлёй малазямельныя і беззямельныя сяляне, у выніку чаго былі падарваны высокатаварныя сялянскія гаспадаркі. Там жа адналяліся і ствараліся калгасы, пераважна эканамічнымі метадамі. Але на 1945 г. “сацыялістычны сектар” у Заходняй Беларусі склада толькі 0,43% ад колькасці сіх сялянскіх гаспадарак. Заходнебеларуская вёска пакуль яшчэ складалася з сялян-аднаасобніка.
У першыя гады пасля вызвалення толькі пачалося пераадоленне цяжкасцей і нястач акупацыі.
Адналенне і далейшае развіццё прамысловасці і транспарту  1945-50-м гадах
Перад разбуранай эканомікай Беларусі  першыя паслеваенныя гады стаяла задача цалкам аднавіць народнагаспадарчы патэнцыял і эканамічныя сувязі, забяспечыць далейшае развіццё народнай гаспадаркі, правесці канверсію эканомікі, знайсці рэсурсы для паляпшэння мо жыцця людзей.
Пад канец вайны беларускія прадпрыемствы былі вызвалены ад вытворчасці прадукцыі для патрэб фронту, іх перавялі на выпуск тавара народнага спажывання (пастанова Дзяржанага Камітэта Абароны СССР ад 26 мая 1945 г. “Аб мерапрыемствах па перабудове прамысловасці  сувязі са скарачэннем вытворчасці збраення”). Праходзіла пераразмеркаванне рабочай сілы, сыравіны, матэрыяла і грашовых сродка, змяняліся прапорцыі паміж галінамі вытворчасці, адналяліся элементы цывільнага кіраніцтва гаспадаркай – трэсты, глакі, наркаматы. Адналенне гаспадаркі ішло з дапамогай ад цэнтра і часткова за кошт рэпарацый з Германіі.
Пад час адналення акрэсліліся асаблівасці, якія паплывалі на далейшае развіццё гаспадаркі БССР. У прамысловасці больш хуткімі тэмпамі адраджалася машынабудаванне. Марудна адраджалася лёгкая прамысловасць. Асаблівая вага надавалася адналенню энергетыкі. Торфаздабыча была вызначана як аснова палінай базы Беларусі. На пачатак 1946 г. дзейнічала 270 торфапрадпрыемства, аб’ём іх вытворчасці дасягну даваеннага зроню.
Адналяся транспарт, сувязь. На пачатак 1946 г. эксплуатацыйная дажыня чыгунак складала 5 тыс. км, (87% ад даваеннага). Адналяся атамабільны, водны транспарт. Жыллёвае буданіцтва адбывалася згодна з генеральнымі планамі адналення і рэканструкцыі.
З наладжваннем мірнага жыцця была аднолена трыдыцыя пяцігадовага планавання развіцця гаспадаркі. У 1946 годзе пачалася чацьвёртая пяцігодка, якая цягнулася да 1950 г. Яе мэтамі было адналенне народнай гаспадаркі  межах даваеннага зроню і перавышэнне даваеннага зроню вытворчасці на 16%. Прадугледжвалася паскорана развіваць машынабудаванне, стварыць новыя галіны прамысловасці – трактара- і атамабілебудаванне, выпуск лакаматыва, гідратурбін, матацыкла, веласіпеда, швейных машын; аднавіць і развіваць энергетычную гаспадарку, пашырыць паліную базу рэспублікі. Дзеля выранівання эканамічнага патэнцыялу краіны трэбы было павялічыць долю заходніх рэгіёна па выпуску валавай прадукцыі сёй рэспублікі з 9,1% у 1940 г. да 22,6% у 1950 г.
Для выканання гэтых задач былі пашыраны правы рэспубліканскіх і мясцовых органа кіравання гаспадарчай дзейнасцю, у лёгкай прамысловасці водзіліся элементы нутрызаводскага гаспадарчага разліку. Рэспубліка атрымлівала дапамогу ад цэнтра кваліфікаванымі рабочымі, інжынерамі і служачымі; бюджэтнымі датацыямі, тэхнікай і абсталяваннем, сыравінай. Прыходзіла дапамога і па лініі ААН. У 1945-1947 гг. Беларусь атрымала 142 тыс. т груза на суму 61 млн. дол. Гэта прадукты харчавання, адзенне, абутак, лекі, абсталяванне для прамысловасці.
Хуткімі тэмпамі адналяліся і будаваліся новыя прадпрыемствы. У 1947 г. у рэспубліцы ступілі  строй 90 буйных прамысловых прадпрыемства (Мінскі інструментальны завод імя Чкалава, Бабруйскі дрэваапрацочы камбінат, Магілёскі металакамбінат, атамабільны і веласіпедны заводы  Мінску, завод «Рухавік рэвалюцыі»  Гомелі). У 1948 г. валавая прадукцыя прамысловасці заходніх абласцей  1,5 раза перавысіла даваенны зровень. Адналялася паліна-энергетычная гаспадарка. Агульная магутнасць электрастанцый рэспублікі на 1949 г. дасягнула 116,3% ад даваеннага зроню.
Лёгкая, харчовая прамысловасць працягвалі атрымліваць дапамогу па рэшткаваму прынцыпу. У 1950 г. (у парананні з 1940 г.) выпушчана баваняных тканін 17,7%, панчошна-шкарпэткавых выраба – 33%, бялізнавага трыкатажу – 31,6%, макаронных выра- ба – 73%, хлебабулачных – 57,3%, прадукцыі мясаапрацочай прамысловасці – 65%.
У выніку правядзення пяцігодкі змянілася структура прамысловай вытворчасці. Знізілася дзельная вага лёгкай, харчовай, дрэваапрацочай вытворчасці, вырасла доля электраэнергетыкі, машынабудавання і металаапрацокі. Узніклі дыспрапорцыі  структуры народнай гаспадаркі. Адначасова тэхнічнае і тэхналагічнае аснашчэнне прадпрыемства было на высокім узроні, што стварала падставу для хуткіх тэмпа развіцця.
Камандна-адміністрацыйныя метады кіравання гаспадаркай дазволілі вырашыць складаныя праблемы пасляваеннага адраджэння прамысловасці. Але бліжэй да канца чацьвёртай пяцігодкі яны жо сталі тормазам далейшага развіцця эканомікі Беларусі.
Адраджэнне сельскай гаспадаркі. Прымусовая калектывізацыя  заходніх абласцях
Сельская гаспадарка Беларусі  пасляваенныя годы знаходзілася  незвычайна цяжкім становішчы. Амаль цалкам была знішчана матэрыяльная база калектыных гаспадарак і МТС. Была разрабавана асабістая гаспадарка сялян-калгасніка і аднаасобніка. У Германію вывезена 2,8 млн. гало буйной і 5,7 млн. гало дробнай жывёлы.
Пасля вызвалення Беларусі на сходзе і  цэнтры была аднолена калгасная сістэма. Ме месца недахоп рабочай сілы. А засуха 1946 г. і неабходнасць аказваць харчовую дапамогу іншым рэгіёнам СССР паставіла беларуса на мяжу голада.
Згодна з пяцігадовым планам на чацьвёртую пяцігодку (1946-1950 гг.) сельскай гаспадарке БССР трэба было цалкам аднавіць даваенныя пасяныя плошчы і пагалое жывёлы і забяспечыць далейшае развіццё земляробства і жывёлагадолі каб перазысці даваенны зровень сельскагаспадарчай вытворчасці.
У верасні 1946 г. Савет Міністра СССР і ЦК ВКП(б) прынялі пастанову “Аб мерах па ліквідацыі парушэння Статута сельскагаспадарчай арцелі  калгасах”. Згодна з ёй калгасам Беларусі было вернута 100 тыс. га зямлі, а так сама жывёла, якая знаходзілася  карыстанні асобных людзей і стано, адначасова скарачаліся штаты адміністрацыі.
Аднак у калгасніка адсутнічала матэрыяльнае заахвочванне да працы. Працадні ператварыліся  форму кантроля працонай павіннасці на карысць дзяржавы. Калгаснікі не атрымалі за работу грошай, толькі 41% калгасніка на працадзень выдалі па 200 г збожжа. Умацаванне працонай дысцыпліны праводзілі каманднымі метадамі. У чэрвені 1948 г. ВС СССР выда указ «Аб высяленні  аддаленыя раёны асоб, якія злосна хіляюцца ад працонай дзейнасці  сельскай гаспадарцы і вядуць антыграмадскі паразітычны лад жыцця». Сродкі дзяржава выдзяляла толькі на развіццё вытворчых магутнасцей, для матэрыяльнага стымулявання працы сялян мер не прымалася.
У 1948 г. урад СССР прыня пастанову «Аб мерах дапамогі сельскай гаспадарцы Беларускай ССР у 1949 годзе». Згодна з ёй БССР было выдзелена 3 тыс. трактара, 2 тыс. плуго да іх, 1,1 тыс. сеялак, 600 складаных малатарня і інш. У 1949 г. прыняты трохгадовы план развіцця грамадскай жывёлагадолі. Рост пагалоя  гаспадарках Беларусі ажыццяляся  выніку закупак беларускімі калгасамі  рэгіёнах СССР маладняка жывёлы, а потым яе дарошчвання на месцы, і  1950 г. пагалое жывёлы склала 1/3 ад 1940 г.
Масавая калектывізацыя  Заходняй Беларусі
На пачатак 1947 г. там было аднолена і арганізавана 133 калгасы (0,56% сялянскіх гаспадарак). У лютым 1949 г. на XIX з’ездзе КП(б)Б было запатрабавана хутчэй завяршыць калектывізацыю  заходніх абласцях. У студзені 1950 г. пры МТС былі створаны палітычныя аддзелы, а да канца 1950 г. было арганізавана 6.054 калгаса, якія кантралявалі 85% пасяной плошчы. Адначасова былі ліквідаваны кулацкія гаспадаркі, сселены хутары, узмоцнены эканамічны націск на аднаасобніка. У 1952 г. у Казахстан, Сібір выслана 8.953 “кулацкіх сямей”. У 1950 г. адбылося збуйненне калгаса, іх стала 3.852. Паралельна праводзілася ссяленне вёсак у буйныя калгасныя пасёлкі.
У выніку выканання пяцігадовага плана пасяныя плошчы павялічыліся на 28%, але гэта толькі 94,3% ад 1940 г. Пагалое буйной рагатай жывёлы дасягнула зровень 96,5%, коней – 62%, свіней – 64,4%, авечак – 55% ад 1940 г. У 3 разы павялічыліся плошчы пад тэхнічнымі культурамі. Умацавалася матэрыяльна-тэхнічная база – было атрымана 8.612 трактаро, 1.555 камбайна. Дзейнічала 381 МТС. Але слабай заставалася матэрыяльная зацікаленасць калгасніка у выніках сваёй працы, а метад кіравання гаспадаркай на вёсцы – прымус – з’яляся галонай прычынай упадку аграрнай вытворчасці. Планы на развіццё сельскай гаспадаркі на Беларусі выкананы не былі.
Матэрыяльнае становішча насельніцтва. Гандаль і грашовае абарачэнне
Пяцігадовы план на 1946-1950 гг. у сацыяльнай сферы прадугледжва разгортванне тавараабароту; павышэнне дзяржаных выдатка на жыллёвае і культурна-бытавое абслугованне насельніцтва; павелічэнні заработнай платы; перавышэнне даваеннага зроню дабрабыту грамадзян.
Аднак у выкананні гэтых задач былі цяжкасці. Асноныя сродкі выдатковаліся на адналенне народнай гаспадаркі, таму да канца 1947 г. у рэспубліцы заховалася сістэма нарміраванага размеркавання харчовых і прамысловых тавара.
Нарміраванае размеркаванне харчовых і прамысловых тавара існавала разам з уведзеным у 1945 г. камерцыйным дзяржаным гандлем харчаваннем і прамысловымі таварамі. Цэны тут на цукар былі вышэй у 36 разо за нарміраваныя, хлеб з пшанічнай мукі даражэйшы  18 разо. Для задавальнення патрэб завадскіх сталовых і працоных ствараліся па прыкладу першай паловы 30-х гг. падсобныя гаспадаркі пры прадпрыемствах, а так сама калектыныя і індывідуальныя агароды.
Калі рынак пача пакрыху напаняцца таварам (з 1946 г.), урад пача збліжаць камерцыйныя і нарміраваныя цэны. Камерцыйныя цэны зніжаліся, адпаведна павышалі пайкавыя цэны. Паралельна адбывалася павелічэнне пенсій, стыпендый і заработнай платы, бы павышаны неабкладаемы падаткам мінімальны заробак. Гэта змягчала вынікі праведзеных цэнавых ператварэння. У снежні 1947 г. была адменена картачная сістэма на харчовыя і прамысловыя тавары. З гэтага часу гандаль перайшо на адзіныя дзяржаныя цэны, што садзейнічала зніжэнню спекуляцыі. Адначасова была праведзена грашовая рэформа (дэнамінацыя). Адбылася замена старых грошай на новыя па курсу 10:1. Пералічваліся накапленні  ашчадных касах па асобнаму прагрэсінаму курсу. Гэта дазволіла ліквідаваць буйныя грашовыя накапленні спекулятыных элемента, стабілізаваць эканаміку.
У выніку выканання праграмы сацыяльнага развіцця на 1946-1950 гг. вырасла пакупная здольнасць насельніцтва, павялічыся рознічны тавараабарот. Рэальная заработная плата дасягнула даваеннага зроню. Адначасова наглядася рост падатка з грамадзян. Былі ведзены падаткі на халасцяко, адзінокіх і маласямейных грамадзян. Падаткі збіраліся непасрэдна з заработнай платы. Штогадовыя дзяржаныя пазыкі мелі абавязковы характар і з’яляліся скрытай формай павелічэння падатка.
Шырокія памеры набыло жыллёвае буданіцтва, асабліва  буйных гарадах. Было пабудавана 4,2 млн. кв.м жыллёвай плошчы, у тым ліку 2,6 млн. кв.м дзяржанымі прадпрыемствамі і мясцовымі Саветамі. Жыллёвы фонд бы аднолены на 74,5%. На аднаго жыхара горада прыходзілася  сярэднім 5 кв. м плошчы.
Аднавілася сістэма адукацыі. Колькасць навучэнца у агульнаадукацыйных школах, спецыяльных і вышэйшых навучальных установах Беларусі  1950/51 навучальным годзе правысіла патара мільёны чалавек. Вышэйшых навучальных устано было 29 з 31,8 тыс. студэнта. Завяршалася буданіцтва карпусо палітэхнічнага і лесатэхнічнага інстытута, інстытута народнай гаспадаркі, Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі і іншых ВНУ.
У гады чацьвёртай пяцігодкі склалася сістэма, калі  першую чаргу фінансаваліся вытворчыя задачы, а сацыяльныя патрэбы адсоваліся на апошняе месца. Дапускаліся дыспрапорцыі пры размеркаванні капітальных укладання паміж галінамі вытворчасці. Усё гэта вяло да таго, што верх узя астаткавы прынцып вылучэння сродка на сацыяльныя патрэбы.
Кантрольныя пытанні да тэмы№18
Што трымлівалі “сакрэтныя пратаколы” да савецка-германскага дагавору 1939 года?
Хто бы абвінавачаны  хуткім захопе немцамі Беларусі?
Як была арганізавана эвакуацыя гаспадарчых, культурных і людскіх каштонасця з Беларусі?
У якіх дакументах утрымліваеццы інфармацыя аб намерах акупанта на захопленыя тэрыторыі?
Які падзел існава на Беларусі пад час яе акупацыі?
Якія калабанцкія арганізацыі вы ведаеце? Чым яны займаліся?
Колькі этапа наглядаецца  аграрнай палітыке акупанта? Яым яны былі выкліканы?
Калі пачася масавы партызанскі рух? Хто кірава партызанскім рухам на Беларусі?
Якія мэты ставіла Армія Краёва  Заходняй Беларусі?
У выніку якой аперацыі была вызвалена Беларусь?
Якія асаблівасці мела  сваім развіцці беларуская экаерміка пасляваеннага дзесяцігоддзя?
ТЭМА 19. РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ У 1950-1980 гг. АДНАѕЛЕННЕ НАРОДНАЙ ГАСПАДАРКІ І ПЕРАѕТВАРЭННЕ БССР У ІНДУСТРЫЯЛЬНУЮ РЭСПУБЛІКУ. САЦЫЯЛЬНА-ПАЛІТЫЧНАЕ ЖЫЦЦЁ РЭСПУБЛІКІ
Лекцыя 19. Развіццё Беларусі  1950-1980 гг. Адналенне народнай гаспадаркі і ператварэнне БССР у індустрыяльную рэспубліку. Сацыяльна-палітычнае жыццё рэспублікі
Асноныя паняцці:
тайныя таварыствы; “Саюз беларускіх патрыёта”; “Свободная Беларусь”; рэпрэсіі; Цанава; пастанова ЦК КПБ “Аб рабоце пісьменніцкіх арганізацый”, XIX з’езд партыі; выбары  ВС БССР; Арганізацыя Аб'яднаных Нацый; ХХ з'езд КПСС; Праграма партыі; дысідэнты; “Канстытуцыя развітога сацыялізму”; "перабудова"; галоснасць; культ асобы Сталіна; апазіцыйныя грамадскія арганізацыі; Беларускі дэмакратычны блок; Садружнасць Незалежных Дзяржа; навукова-тэхнічная рэвалюцыя; сацыяльная пераарыентацыя народнай гаспадаркі; санаргасы; рэформы  прамысловасці і сельскай гаспадарке; гаспадарчы разлік; меліярацыя; хімізацыя; харчовая праблема; Харчовая праграма СССР на перыяд да 1990 года; “Белаграпрам”; эканамічны крызіс; “застой”; жыллёвая праблема; самафінансаванне; рэспубліканскі гаспадарчы разлік; праграма «500 дзён»; “Праграма пераходу да рыначных адносін у БССР”.
Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 1950-1980-я гг.
Пасля перамогі  Вялікай Айчынай вайне зно у кіраніцтве краінай перамагла жорсткая таталітарная лінія, і спадзяванні шырокіх кола насельніцтва на дэмакратызацыю жыцця былі пахаваныя. Пачаліся новыя масавыя арышты, расстрэлы, высылкі  савецкія канцэнтрацыйныя лагеры. Любы чалавек, які трапі на акупіраваную тэрыторыю  ваенны час, бы пад сумненнем. Ужо  1947 г. па сцэнарыі 30-х гадо былі праведзены новыя сфабрыкаваныя працэсы супраць "нацыяналістычных" беларускіх арганізацый. Перамога  вайне выкарыстовалася як важны козыр для мацавання атарытэту партыі і яе правадыра – Сталіна.
Тым не менш, моладзь актына стварала тайныя таварыствы, абменьвалася думкамі. Тайнае таварыства “Чайка” існавала  сярэднне-спецыяльных і прафесійна-тэхнічных установах у Баранавічах, Брэсце, Жыровіцах. “Саюз беларускіх патрыёта” дзейніча у педвучылішчах Глыбокага і Паста, існавала арганізацыя “Свободная Беларусь”. Гэтыя вучнёскія гурткі не ставілі мэтай здзяйсненне тэрарыстычных акта ці захоп улады, проста ва мовах таталітарызму вучні абменьваліся сваімі думкамі, марылі аб лепшых дэмакратычных часах. Арганізацыі беларускай вучнёвай моладзі былі раскрыты на працягу вясны 1946 і  1947 годзе і адразу над іх дзельнікамі адбыліся трыбуналы.
Але былі на тэрыторыі БССР і сапрадныя бандыцкія фарміраванні. Пасля адступлення нямецкай арміі тут засталіся ваенныя фарміраванні Арміі Краёвай, украінскай пастанцкай арміі, беларускіх паліцая. Толькі  лютым 1946 года яны здзейснілі каля 120 забойства, 190 грабяжо, 18 разбое, спрабавалі дэстабілізаваць сітуацыю пад час выбара у Саветы. Асабліва актывізаваліся бынды пад час калектывізацыі  заходніх абласцях БССР. Так званыя “лясныя браты” грамілі сельсаветы, забівалі кіраніко калгаса. Але паступова бынды страчвалі сацыяльную базу сярод мясцовых жыхаро, бо яны эвалюцыяніравалі ад палітычных працініка улад у бок крымінальных арганізацый, да тагож у гэтых раёнах былі значна павялічаны міліцыйскія фарміраванні. Да сярэдзіны 1952 года  асноным бандфарміраванні “лясных брато” былі ліквідаваны.
У СССР пачася перыяд “закручвання гаек”. У 1949 годзе па так званай “ленінградскай справе” было асуджана шмат партыйных работніка. На Беларусі даваенныя і пасляваенныя рэпрэсіі звязаны з іменем наркома нутраных спра БССР Цанавы (да лістапада 1951 года). Ён бы ініцыятарам шэльмавання тысяч простых людзей і распачынальнікам працэса супраць кіруючых работніка рэспублікі, навуковых дзеяча, культурных работніка. Так,  1951 годзе па абвінавачванню  шпіёнстве на карысць Югаславіі бы рэпрэсіраваны нарком адукацыі БССР, прыхільнік адукацыі на беларускай мове П.Саевіч. Цанава арганізава кампанію па шэльмаванню выдатнага беларускага навукоца А.Р.Жэбрака, прэзідэнта АН БССР. Падставай была публікацыя  амерыканскім часопісе “Навука” артыкула Жэбрака пра савецкую біялогію. 12 лістапада 1947 года А.Жэбрак бы зняты з пасады прэзідэнта акадэміі, а  верасні 1948 года бы зачынены інстытут біялогіі пры акадэміі навук, які значальва навуковец.
У жніні 1946 года выйшла пастанова ЦК кампартыі аб часопісах “Звязда” і “Ленінград”, з якой пачаліся чысткі  асяроддзі культурных дзеяча. Ужо  студзені 1947 года ЦК КП Беларусі прымае пастанову “Аб рабоце пісьменніцкіх арганізацый”, дзе падвяргае рэзкай крытыке беларускіх пісьменніка.
Адначасова з 1947 па 1951 год было ажыццялена выданне збора твора Сталіна на беларускай мове, вялізарным тыражом выйшла бяграфія правадыра, якую павінен бы ведаць кожны савецкі чалавек. У кастрычніку 1952 года пасля перапынку  13 гадо прайшо XIX з’езд партыі, на якім яна атрымала новую назву – КПСС. Усхваленне асобы правадыра набыла на з’езде незвычайныя памеры.
Культ асобы правадыра садзейніча узмацненню ролі партыі як на ідэалагічным фронце, так і  гаспадарчым буданіцтве, і дзяржаным жыцці. Саветы сталі фармальнымі становамі, кандыдаты  дэпутаты праходзілі абавязковае зацверджанне  партыйнага кіраніцтва. У сакавіку 1947 года адбыліся выбары  ВС БССР, у студзені 1948 і снежні 1950 – у мясцовыя саветы, па традыцыі, на безальтэрнатынай аснове і са 100% якай. Аднак аднавілася дзейнасць прафсаюзнай арганізацыі БССР  лістападзе 1948 года. У прафсаюзы ваходзіла 85% працоных Беларусі, толькі калгаснікі не мелі права ступаць у прафсаюзы. Камсамол налічва больш за 400 тыс. юнако і дзячат. Наянасць грамадскіх і палітычных арганізацый стваралі  міжнароднай супольнасці бачнасць адностай дэмакратыі.
Беларусь стала вядомым іграком на міжнароднай арэне. 1 лютага 1944 г. БССР атрымала права знешніх зносін (закон ВС СССР), у сакавіку бы створаны наркамат замежных спра, які значалі К.Кісялё. У 1945 г. БССР стала адной з краін-заснавальніц Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН), а пасля і іншых уплывовых арганізацый. У верасні БССР падпісала пагадненне з Польскім нацыянальным камітэтам аб абмене насельніцтвам – асобы, якія лічылі сябе палякамі, атрымалі права пераехаць з БССР  Польскую Рэспубліку і наадварот. Але вызначальныя справы Масква вырашала без узгаднення з беларускім кіраніцтвам. Так, 16 жніня бы падпісаны савецка-польскі дагавор аб мяжы, па якому БССР страчвала Беластоцкую вобласць. У лютым 1947 года БССР, дзякуючы намаганням К.Кісялёва, падпісала мірныя дагаворы з Балгарыяй, Італіяй, Румыніяй, Венгрыяй і Фінляндыяй. Аднак міжнародная дзейнасць БССР была вельмі абмежавана. Тым не менш гэта паспрыяла росту атарытэту рэспублікі.
Смерць Сталіна (у 1953 г.) мела пераломнае значэнне для сіх сфер жыцця савецкага грамадства. У верасні 1953 года першым сакратаром КПСС, а значыць і кіраніком дзяржавы, бы абраны Мікіта Хрушчо. Пачася перыяд адноснай дэмакратызацыі. Пашыраліся правы Савета – у жніні 1955 года Савет Міністра БССР перада Саветам права выдатковаць фінансавыя сродкі на буданіцтва і сацыяльна-культурную і бытавую сферы. Пераадольвалася рэпрэсінае мінулае. У верасні 1953 года былі ліквідаваны Асобыя нарады пры Міністэрстве унутраных спра. А на ХХ з’ездзе КПСС у 1956 г. бы асуджаны культ асобы. Пачалася рэабілітацыя ахвяр рэпрэсій. А рашэннем XXII з’езда партыі Сталін бы выдалены з Мазалея, пачася дэмантаж шматлікіх помніка, за ноч бы дэмантыраваны вялізарны помнік Сталіну на Кастрычніцкай плошчы  Мінску. У 1956 годзе першыню з сярэдзіны 20-х гадо ЦК кампартыі Беларусі значалі беларус – К.Т.Мазура. Прада, на развіцці нацыянальнай культуры гэта не сказалася – на працягу 1960-1970 гг. беларускамоныя школы пераводзіліся на рускую мову навучання.
У другой палове 1950-х гадо пашырыліся правы рэспублік. У рэспубліканскае падпарадкаванне былі перададзены некаторыя буйныя прамысловыя прадпрыемствы, а з сакавіка 1957 года рэспублікі атрымалі права самастона вырашаць сістэму нутранага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Прымаліся асобныя грамадзянскі, крымінальны, працэсуальны кодэксы.
Без перагіба не абышлося і  гэты перыяд. Прынятая на XXII з’ездзе партыі  1961 г. новая праграма партыі мела намер пабудаваць камунізм у СССР да 1980 г., на працягу жыцця аднаго пакалення. З гэтага моманту партыйнае кіраніцтва афіцыйна атрымала права адміністрацыйнага кантролю над усімі сферамі жыцця краіны і грамадзяніна.
У кастрычніку 1964 года з-за шматлікіх праліка у кіраванні краінай Першы сакратар ЦК Кампартыі М.Хрушчо бы вызвалены ад займаемай пасады, кіраваць партыяй і краінай бы пасталены Л.Брэжне. У 1965 г. на Беларусі кампартыю значалі П.Машэра. Пасля змены кіраніцтва  сакавіку і верасні 1965 г. пленумы ЦК КПСС разгледзелі пытанні аб развіцці сельскай гаспадаркі і паляпшэнні кіравання эканомікай.
Канчаткова былі ліквідаваны апошнія прыкметы савецкага прыгонннага права для калгасніка – яны атрымалі пашпарты, права на пенсію, на гарантаваную аплату працы. Большая свабода была дадзена  развіцці ласнай гаспадаркі. У 1966-1970 гг. у краіне пачася перыяд застою. Узмацніся пераслед інакшдумаючых (дысідэнта). Яшчэ больш узрасла роля партыі  кіраванні сімі сферамі жыцця  краіне. Гэты статус і кіруючая роля кампартыі былі замацаваны  шостым пункце Канстытуцыі СССР 1977 года. Па традыцыі – праз год была прынята Канстытуцыя БССР – “Канстытуцыя развітога сацыялізму”.
У красавіку 1985 г. на пост Генеральнага сакратара ЦК КПСС бы абраны М.С.Гарбачо. Ён хутка абвясці курс рэформа, якія атрымалі назву “перабудова”. Перабудова  СССР была накіравана на маштабныя змены адразу ва сіх сферах, уключаючы дэмакратызацыю грамадства. Ініцыятарам перабудовы была КПСС, на канферэнцыях, з’ездах, пленумах ЦК распрацоваліся мерапрыемствы па яе рэалізацыі  жыцці. Асобнымі мерапрыемствамі перабудовы стала палітыка галоснасці, дзяржразліку, адраджэння прыватнай ініцыятывы  рамках кааператынага руху. Палітыка галоснасці прадугледжвала паступовае адмаленне ад кантролю КПСС за ідэалагічнымі працэсамі  грамадстве. Цэнзура над публікацыямі была зменшана, дазволены сходы для абмеркавання палітычных працэса. Акрамя кантралюемых камуністычнай партыяй і радам грамадскіх арганізацый сталі знікаць самастойныя дыскусійныя клубы і нефармальныя аб’яднанні, у якіх можна было праявіць асабістую грамадскую ініцыятыву.
Першай тэмай для шырокага абмеркавання  прэсе сталі культ асобы Сталіна і палітычныя рэпрэсіі 30 – пач. 50-х гг. Выкрыццё культу асобы Сталіна  найвышэйшых партыйных органах сярэдзіны 50-х гг. мела адносна абмежаваны характар. Аднавіліся працэсы рэабілітацыі бязвінна рэпрэсіраваных. Але яшчэ не дазвалялася рэзка крытыкаваць сучасную палітыку партыі.
Страшэнныя экалагічныя і эканамічныя наступствы для сёй тэрыторыі Беларусі мела аварыя на чацвёртым энергаблоку Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі (ЧАЭС), якая адбылася 26 красавіка 1986 г. На тэрыторыю Беларусі прыпала 70% радыёактынага забруджвання. Асабліва  цяжкім становішчы апынулася насельніцтва паднёвага сходу БССР – усяго 2.100.000 чалавек. З абароту было выведзена 20% сельгасугоддзя і 14% ляснога фонду. Толькі 4 мая 1986 г. было прынята рашэнне аб высяленні жыхаро трыццацікіламетровай зоны вакол ЧАЭС. Вынікі катастрофы сяляк замочваліся. Насельніцтва не атрымовала аператынай інфармацыі. У 1989 г. Вярхоны Савет БССР прыня праграму догатэрміновых дзеяння па ліквідацыі наступства аварыі, разлічаную да 1995 г. Аднак цалкам яна так і не была выканана.
У 1988-1989 гг. ліквідацыя былых атарытарных механізма запалохвання і кантролю прывяла да таго, што  рамках палітыкі галоснасці дэмакратычна настроеныя грамадзяне пачалі крытыкаваць сістэму кіраніцтва партыі над выбарнымі органамі лады. Нарасталі нацыянальныя працэсы  рэспубліках, з’явілася палітычная і нацыянальная апазіцыя, якая пачала заклікаць да выхаду з СССР. Кіраніцтва асобных савецкіх рэспублік прыслуховалася да гэтых закліка, наладжвала кантакты з апазіцыянерамі, збірала рэсурсы, неабходныя для набыцця самастойнасці.
У БССР працэс дэмакратызацыі грамадства ішо значна больш марудна, чым у іншых рэспубліках. Тым не менш, тут таксама знікалі апазіцыйныя грамадскія арганізацыі – “Талака”, “Тутэйшыя”, “Паходня” і інш. У 1990 годзе новы ВС БССР прыня закон аб арганізацыях, які дазволі стварэнне грамадскіх і палітычных арганізацый, партый.
У сакавіку – красавіку 1990 г. у БССР адбыліся выбары  Вярхоны Савет рэспублікі, а таксама  мясцовыя саветы. Упершыню за многія дзесяцігоддзі яны праходзілі на альтэрнатынай аснове. 10 лютага 1990 г. на Усебеларускім дэмакратычным форуме бы створаны Беларускі дэмакратычны блок, які аб’яднова прадстаніко дэмакратычна арыентаваных арганізацый. У выніку  зно выбраным Вярхоным Савеце з'явіліся апазіцыйныя фракцыі БНФ і "Дэмакратычны клуб". 27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет прыня дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце БССР. У тых умовах гэта былo хутчэй толькі пажаданнем. Аднак мела надзвычай важныя наступствы.
Між тым унутрыэканамічная і палітычная сітуацыя  СССР значна пагоршылася. Пачаліся міжнацыянальныя сутыкненні. Фактычна ішла грамадзянская вайна паміж Арменіяй і Азербайджанам. Незалежнасць сваёй рэспублікі абвясці парламент Літвы. Вясной 1991 г. антысавецкія мітынгі прайшлі і на Беларусі. М.Гарбачо рабі непаслядоныя крокі  вырашэнні канфлікта. Так, выкарыстанне ваенных часцей супраць мірнага насельніцтва для вырашэння праблемы апазіцыйных настроя не дало станочых выніка. Атарытэт саюзнага кіраніцтва моцна аслаб. З цяжкасцю ішлі перагаворы з кіраніцтвам рэспублік аб заключэнні новага саюзнага дагавора. Канчаткова лёс Савецкага Саюза вырашыла спроба дзяржанага перавароту  жніні 1991 г.  Маскве, які паказа поную бяздзейнасць цэнтральных улада.
У снежні 1991 г. на сустрэчы кіраніко Беларусі (С.Шушкевіч), Расіі (Б.Ельцын) і Украіны (Л.Крачук), якая праходзіла  Віскулях (Белавежская пушча) было прынята рашэнне аб дэнансацыі дагавора 1922 г. аб стварэнні СССР. Замест яго 8 снежня 1991 г. стваралася Садружнасць Незалежных Дзяржа (СНД), каардынацыйным цэнтрам якой стала сталіца Беларусі – Мінск.
Развіццё гаспадаркі Беларусі  50-я гг. Спробы сацыяльнай пераарыентацыі эканомікі
У паслеваенны перыяд, у 50-я гг., перад гаспадаркай БССР стаялі вялікія задачы, сярод якіх галонымі былі павышэнне матэрыяльнага і культурнага зроню жыцця савецкага народа; актынае ключэнне  навукова-тэхнічную рэвалюцыю; вывад з крызісу сельскай гаспадаркі.
Часткова гэтыя задачы былі закладзены  пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі БССР на пятую пяцігодку (1951-1955 гг.).
На жнівеньскай (1953 г.) сесіі ВС СССР старшыня СМ СССР Г.М. Малянко выступі з абгрунтаваннем эканамічнай палітыкі новага палітычнага кіраніцтва краіны па сацыяльнай пераарыентацыі народнай гаспадаркі. Адначасова з высокімі тэмпамі развіцця цяжкай прамысловасці трэба было больш хутка развіваць вытворчасць тавара народнага спажывання; павялічваць капіталакладанні  сельскую гаспадарку; правесці зніжэнне цэн. У Дзяржаным бюджэце СССР на 1953 г. былі прадугледжаны вялікія датацыі на вытворчасць тавара народнага спажывання.
Для падтрымкі сельскай гаспадаркі прадугледжвалася павысіць нарыхточыя цэны  некалькі разо. Спісваліся нядоімкі з калгаса і калгасніка па сяльгаспадатку за папярэднія гады, адначасова яго памеры зніжаліся, а з 1958 г. ён бы адменены. Была мацавана матэрыяльна-тэхнічная база, павялічаны капіталакладанні на патрэбы вёскі.
У верасні 1953 г. была распрацавана сістэма эканамічных і сацыяльных мер па далейшаму развіццю сельскай гаспадаркі, пачалося асваенне цаліны. Але гэта адзначала, што кіраніцтва адмовілася ад інтэнсіных метада пад’ёму сельскай гаспадаркі, таму замарудзіліся тэмпы росту прадукцыйнасці працы  традыцыйных сельскагаспадарчых рэгіёнах. Тым не менш, у БССР вырасла раджайнасць, павялічылася пагалое жывёлы і нарыхтока мяса, малака. Аднак па шэрагу паказчыка заданні і гэтай пяцігодкі не былі выкананы.
У прамысловасці за гады пяцігодкі вайшло  строй 1.010 новых прамысловых прадпрыемства, у тым ліку каля 150 буйных (падшыпнікавы завод, камвольны камбінат, гадзіннікавы завод і завод буданічых матэрыяла у Мінску, цукровы завод у Скідзелі, завод швейных машын у Оршы, шокаткацкая фабрыка  Віцебску). Вырасла прадукцыйнасць працы, аб’ём прадукцыі прамысловасці за 1951-1955 гг. павялічыся  Беларусі больш чым у 2 разы пры плане 75-80%. Было пераадолена адставанне лёгкай і харчовай прамысловасці, у 1955 г. выраблена  2 разы больш тавара народнага спажывання, чым у 1950 г.
Было лібералізавана працонае заканадаства. Адменены рэпрэсіныя законы 1938-1940 гг., якія забаранялі звальняцца са сваіх прадпрыемства і стано, абмяжовалі правы працыючых.
У гады шостай пяцігодкі (1956-1960 гг.) паскорана развіваліся лёгкая, харчовая, дрэваапрацочая галіны прамысловасці, якія выпускалі тавары народнага спажывання; далей развівалася энергетыка, машынабудаванне, хімічная, радыётэхнічная вытворчасці.
Былі ведзены буйныя прадпрыемствы – Васілевічская ДРЭС, атамабільны завод у Жодзіне, першы калійны камбінат у Салігорску, нафтаперапрацочы завод у Полацку, суперфасфатны завод у Гомелі. Пашыралася караненне элемента НТР (навукова-тэхнічнага прагрэсу) у розных галінах прамысловасці.
10 мая 1957 г. Вярхоны Савет СССР прыня Закон аб ліквідацыі агульнасаюзных прамысловых міністэрства (міністэрства электрастанцый, абароннае, авіяцыйнае, судабуданічае, радыётэхнічнае, хімічнае заставаліся). Замест міністэрства ствараліся санаргасы – саветы народнай гаспадаркі  рамках буйных адміністрацыйных раёна. Так галіновае кіраніцтва мянялася на тэрытарыяльнае. У межах БССР бы створаны адзін санаргас. У выніку рэформы аблегчылася развіццё мясцовай і лёгкай прамысловасці, але складнілася развіцце цяжкай.
Сельская гаспадарка Беларусі з сярэдзіны 50-х гг. упершыню пасля вайны стала рэнтабельнай. У калгасах сталі стварацца грашовыя і прадуктовыя фонды для гарантавання рэгулярнай аплаты працы. З 1956 г. калгаснікі пачалі кожны месяц атрымліваць грашовыя авансы на працадні. У 1958 г. былі ліквідаваны МТС, тэхніка была прададзена калгасам.
50-я гг. былі паспяховымі для эканомікі нашай рэспублікі. Тэмпы эканамічнага росту былі высокімі. Дасягнута гэта за кошт прыросту рэсурса і за кошт лепшага іх выкарыстання. Прадукцыйнасць працы за дзесяцігоддзе зрасла на 62%. Была забяспечана таварна-грашовая збалансаванасць (на здаровую аснову пасталена грашовае абарачэнне і фінансы), зніжаліся цэны. Тэмпы прыросту нацыянальнага даходу склалі каля 10% у год за кошт цяжкай індустрыі разам з галінамі, якія выпускалі тавары народнага спажывання, сельскай гаспадаркі, жыллёвага буданіцтва.
Прамысловасць Беларусі  60-я гг. Гаспадарчая рэформа і яе асноныя вынікі
Першая палова 60-х гг. характэрызуецца пагаршэннем эканамічнай сітуацыі  прамысловасці краіны. Залішняя цэнтралізаванасць кіраваннем эканомікі, крызісны стан у сельскай гаспадарцы СССР, нізкая адукаванасць кіраніцтва  пытаннях эканамічнага развіцця, змены  сусветных цэнах на сыравіну, паліна-энергетычныя рэсурсы – усё гэта паплывала на стан народнай гаспадаркі.
Пад час сямігодкі (1959-1965 гг.) хуткае развіццё павінна была атрымаць хімічная прамысловасць (асабліва вытворчасці мінеральных угнаення). Бы уведзены першы Салігорскі калійны камбінат, будаваліся другі і трэці камбінаты, азотна-тукавы завод у Гродна, суперфасфатны  Гомелі. Пабудаваныя комплекс Светлагорскага завода штучнага валакна, Магілёскі камбінат па вытворчасці ласану, Новаполацкі нафтаперапрацочы завод, Пінскі завод штучнай скуры, Лідскі завод па вытворчасці лака і фарба. Удзельная вага хімічнай прамысловасці  вытворчых фондах прамысловасці Беларусі падвоілася. Апераджальнае развіццё атрымалі новыя неметалаёмістыя галіны – прыборабудаванне і электроніка, высокія тэмпы развіцця захавала машынабудаванне і металаапрацока.
Адбылося павелічэнне  паліным балансе долі нафты і прыроднага газу. Спрыяла гэтаму адкрыццё Рэчыцкага радовішча нафты і пачатак у 1964 г. прамысловай здабычы нафты  БССР. Пачалася газіфікацыя кватэр у гарадах і на вёсцы.
На прыканцы сямігодкі адбылася змена кіраніцтва краіны. З-за праліка бы адхілены ад кіравання краінай Н.Хрушчо, а  кастрычніку 1964 г. Першым сакратаром ЦК КПСС бы абраны Л.І.Брэжне, Старшынёй СМ СССР бы прызначаны А.М.Касыгін. Апошні пача рэфармаванне гаспадаркі.
Вераснёскі (1965 г.) пленум ЦК КПСС прыня пастанову “Аб паляпшэнні кіравання прамысловасцю, удасканаленні планавання і змацненні эканамічнага стымулявання прамысловай вытворчасці”. Удасканальвалася сістэма планавання  прамысловасці, скарачаліся планавыя паказчыкі. Асноным зараз лічыся аб’ём рэалізаванай прадукцыі, а не аб’ём валавай прадукцыі. Уводзіся гаспадарчы разлік. Прадпрыемствам дазвалялася: самастойна распараджацца часткай прыбытку. Былі аднолены міністэрствы па галінах прамысловасці, якія неслі адказнасць за стан галіны, высокі тэхнічны зровень прадукцыі, увядзенне стандартызацыі і ніфікацыі выраба, укараненне НТР у вытворчасць.
Першыя гады рэформы эканоміка станоча адрэагавала на мерапрыемствы рада. Але паступова палітычная сітуацыя мянялася, згортваліся дэмакратычныя працэсы  грамадстве, адначасова згортвалася і эканамічная рэформа. Гэта прывяло да стагнацыі, застою, а потым да самога крызісу.
Сельская гаспадарка Беларусі  60-80-я гады
Сакавіцкі (1965 г.) пленум ЦК КПСС прыня пастанову “Аб неадкладных мерах па далейшым развіцці сельскай гаспадаркі СССР”. Уводзіся цвёрды і нязменны план нарыхтовак на пяць гадо наперад для кожнага калгаса, сагаса, раёна, вобласці, рэспублікі. Павялічваліся закупачных цэн на прадукцыю  сярэднім у 1,5-2 разы. Адмяняліся абмежаванні на трыманне жывёлы  асабістай дапаможнай гаспадарцы калгасніка, рабочых і служачых. Паляпшалася матэрыяльна-тэхначнага забеспячэння калгаса. Пачалося правядзенне меліярацыі, вапнавання кіслых глеб, паляпшэнне луго і паша. Усе гэтыя работы праводзіліся дзяржавай.
Калгасы і сагасы мацоваліся на прынцыпах гаспадарчага разліку, адмянялася рэгламентацыя гаспадарчай дзейнасці (Статут сельскагаспадарчай арцелі 1969 г.). У сельскую гаспадарку караняліся дасягненні навукі і перадавога вопыту, павышалася роля спецыяліста і навукоца. На Беларусі пачалося буданіцтва буйных адкормачных комплекса у жывёлагадолі. У розных раёнах рэспублікі былі пабудаваны птушкафабрыкі на 6 млн. гало птушкі, каронікі на 958 тыс. гало, свінарнікі на 856 тыс. гало.
Праводзілася меліярацыя, асушана 957 тыс. га зямельных плошча. Буйныя памеры набыла хімізацыя – пастакі гнаення сельскай гаспадарцы зраслі амаль у 1,9 раза, у т.л. калійных больш чым у 2,6 разо. Для нясення гнаення і апрацокі палё хімікатамі пачала выкарыстовацца авіяцыя. Як вынік павялічыся валавы збор збожжа  1,5 раза (за пяцігодку), прадукцыя жывёлагадолі зрасла на 34%. Ураджайнасць вырасла з 10 ц/га (сярэдзіна 60-х гг.) да 17-40 ц/г  1970 г.
Сітуацыя  карэнным чынам змянілася. Калгасы цяпер не былі крыніцай, за кошт якой будавалася прамысловасць. Сельская гаспадарка стала адным з буйнейшых аб’екта капіталакладання.
У канцы 1970 гадо у СССР рэзка акрэслілася харчовая праблема. Краіна не забяспечвала сябе прадуктамі харчавання. Агульны кошт імпарту харчавання  СССР павялічыся  6 разо з 1970 г. і дасягну 10 млрд. руб., гэтыя лічбы перавысілі памеры бюджэту БССР.
У маі 1982 г. была прынята Харчовая праграма СССР на перыяд да 1990 года, згодна з якой ствараліся Аграрна-прамысловыя комплексы (у БССР – “Белаграпрам”). АПК аб’ядна у межах аднаго рэгіёну калгасы, сагасы, прадпрыемствы, якія перапрацовалі сельскагаспадарчую прадукцыю, а таксама прадпрыемствы машынабуданічай і хімічнай вытворчасці, што працавалі на сельскую гаспадарку. Але Харчовая праграма не планавала карэннай перабудовы гаспадарчага механізму на вёсцы, таму яна была правалена. Як вынік гэтага, у сярэдзіне 80-х гг. было ведзена нармаванае забеспячэнне па шэрагу прадукта.
Сельскагаспадарчая палітыка партыі  тыя часы не жадала вырашаць дзве галоныя праблемы вескі – адхіленне селяніна ад зямлі і ад выніка сваёй працы.
Супярэчнасці развіцця прамысловасці, транспарце, сувязі  70-я – першай палове 80-х гг. Нарастанне крызісных з’я
У пачатку 70-х гг., з узмацненнем кансерватынай плыні  кіраніцтве партыі, пачалося згортванне гаспадарчай рэформы. Гэта адбілася на тэмпах росту асноных эканамічных паказчыка, аднак планы дзевятай (1971-1975 гг.), дзесятай (1976-1980 гг.) і адзінаццатай (1981-1985 гг.) пяцігодак выконваліся.
За годы пяцігодак было ведзена 170 буйных прадпрыемства, у тым ліку шынны камбінат у Бабруйску, нафтаперапрацочы завод у Мазыры, металургічны  Жлобіне, сінтэтычных валокна у Гродна, інструментальны  Оршы, чацвёрты калійны камбінат у Салігорску, дзесяткі прадпрыемства лёгкай і харчовай прамысловасці. Прадукцыя прамысловасці Беларусі  1985 г. павялічылася больш чым у 3 разы (ад 1970 г.), вытворчасць сродка вытворчасці  3,3 разо, прадмета спажывання  2,6 разо. Валавы грамадскі прадукт і нацыянальны даход узрос у 2,5 разо (гэта адзін з самых высокіх паказчыка у СССР).
Ажыццяляліся агульнасаюзныя комплексныя праграмы па тэхнічным перазбраенні прамысловасці. Але адначасова дзельная вага ручной працы  прамысловасці складала 35-40%, у буданіцтве – 50-55%, у сельскай гаспадарцы – 60-70%.
Фінансавая сістэма БССР заставалася стабільнай. У дзяржаным бюджэце БССР даходы склалі 3,5 млрд. руб. у 1970 г. і 8,1 млрд. руб. у 1985 г.; выдаткі адпаведна 3,3 млрд. руб. у 1970 г. і 7,67 млрд. руб. у 1985 г. Так, даходная частка бюджэта значна перавышала расходную.
Разам з відавочнымі поспехамі трэба адзначыць, што эканоміка страціла былы дынамізм. Асабліва бычна гэта было  парананні з краінамі Захаду, якія далёка выйшлі наперад. Існуючы гаспадарчы механізм ста тормазам на шляху эканамічнага развіцця краіны, што абумовіла паступовы ваход савецкай эканомікі  глыбокі крызіс.
Спробу выправіць эканамічнае становішча зрабі Ю.У.Андропа. 12 лістапада 1982 г. ён узначалі палітычнае кіраніцтва СССР пасля смерці Л.І.Брэжнева. Пад час кіравання Андропава была дадзена рэалістычная ацэнка стану эканомікі, прыняты жорсткія адміністрацыйныя меры па навядзенню парадка і выкараненню карупцыі і перагледзены некаторыя ідэалагічныя догмы. Так сама вырашаліся пытанні аб пашырэнні самастойнасці прамысловых прадпрыемства, калгаса і сагаса. Як вынік, тэмпы развіцця эканамікі выраслі да 4,2%. Але пасля смерці Ю.У.Андропава  1984 г. кіраніцтва вярнулася да ранейшых парадка. Эканамічныя паказчыкі зно знізіліся.

Развіццё сацыяльнай сферы. Жыццёвый узровень беларуса у 60-80-я гады
На працягу 50-60-х гг. значны эканамічны здым суправаджася павышэннем матэрыяльнага і культурнага зроню жыцця беларускага народа і высокімі тэмпамі развіцця сацыяльнай сферы.
1 сакавіка 1951 г. у чацьвёрты раз за пасляваенныя гады было праведзена зніжэнне рознічных цэн (адбыліся так сама  1956, 1957, 1958, 1962 і 1965 гг. на асобныя віды тавара). Вырасла зарплата, а  1957 г. працоны дзень бы скарочаны на 2 гадзіны  перадсвяточныя і пераднядзельныя дні (у выніку чаго фактычна зарплата павялічылася на 12,5%). У 1964 г. павышана зарплата на 25-30% працанікам сацыяльнай сферы (600 тыс. работніка адукацыі, аховы здароя, жыллёва-камунальнай гаспадаркі, гандлю і грамадскага харчавання). Адбывалася паступовае скарачэнне разрыву паміж максімальным і мінімальным узронем зарплаты. Але яно прывяло да раняння  аплаце працы і падзення прэстыжу прафесіі інжынера і настаніка, урача і вучонага. У 1957 г. у краіне бы уведзены пяцідзённы працоны тыдзень з двумя выхаднымі днямі пры захаванні існуючага зроню зарплаты.
Адбыся рост грамадскіх фонда спажывання. Дзяржава аплочвала 2/3 выдатка грамадзян на жыллё, пенсіі, адукацыю, медыцынскае абслугованне і культурную сферу і г.д.
14 чэрвеня 1956 г. новы пенсійны закон павялічы памеры пенсій і пашыры кола асоб, якія сталі мець права на пенсію. Мінімальны памер пенсіі бы устанолены  30 руб., максімальны – 120 руб. Расходы бюджэта на выплаты пенсій выраслі  два разы. У 1965 г. бы прыняты закон аб пенсіях калгаснікам (гэта 500 тыс. чалавек), а  1967 г. бы прыняты Указ ВС СССР «Аб далейшым паляпшэнні пенсійнага забеспячэння», па якому яшчэ 250 тыс. працоных сталі атрымліваць павышаныя ці звычайныя пенсіі.
Хуткае развіццё  50-60-я гг. набыла сферы абслуговання. Рознічны тавараабарот дзяржанага і кааператынага гандлю рэспублікі за 60-я гг. вырас у 5 разо. У 1965 г. у рэспубліцы працавала 22.879 магазіна і 5.874 прадпрыемства грамадскага харчавання. Бытавое абслугованне развівалася згодна з пастановай 6 сакавіка 1957 г. «Аб паляпшэнні бытавога абслуговання насельніцтва». На 1960 г. у рэспубліцы дзейнічала 4.500 майстэрань, цэха і атэлье бытавога абслуговання, а  канцы 60-х гг. было жо 8063 прадпрыемства бытавога абслуговання.
Жыллёва-камунальнае буданіцтва разгортвалася згодна з ліпеньскай (1957 г.) пастановай Урада СССР і лістападаскай – Урада БССР аб паскарэнні жыллёвага буданіцтва. Праводзілася шырокае таннае буданіцтва для насельніцтва (4-5 павярховыя дамы спрошчанай планірокі з мінімумам камунікацый). У 1956 г. у рэспубліке было ведзена  эксплуатацыю 953 тыс. кв.м, у 1958 г. – больш 1,8 млн. кв.м, а за 1959-1965 гг. пабудавана 15,6 млн. кв.м.
У выніку адбылося павелічэнне працягласці жыцця (да 73 гадо), паменьшылася смяротнасць, павысіся прырост насельніцтва (11 на 1000), памяньшылася сацыяльная напружанасць, бо задавальняліся не толькі мінімальныя патрэбы людзей, і вырашалася жыллевае пытанне, а калгаснікі былі ключаны  асноныя мерапрыемствы па паляпшэнню матэрыяльнага становішча насельніцтва рэспублікі.
Разам з тым гэта бы супярэчлівы перыяд. Спробы сацыяльнай пераарыентацыі эканомікі і рэфарматарства 50-х гг. саступілі месца кансерватыным эканамічным поглядам, якія прывялі гаспадарку краіны да стагнацыі, застою і цяжкага эканамічнага крызісу.
Эканамічныя цяжкасці 70-80 гг. адбіваліся на зроні дабрабыту насельніцтва і сацыяльнай палітыкі. Рэальная зарплата не павышалася, а часам нават зніжалася. Зніжалася доля фонду зарплаты  нацыянальным даходзе. Наглядаліся раняльныя тэндэнцыі  аплаце працы. Але бы павышаны мінімальны памер пенсіі рабочых і служачых. У 1971 г. для калгасніка бы устанолены такі ж парадак вылічэння пенсій, як і для рабочых і служачых.
У 1975 г. былі ведзены дадатковыя льготы інвалідам вайны і сем’ям загінушых ваеннаслужачых, устанолена 100% аплата адпачынку па цяжарнасці і родах жанчынам, павялічана колькасць аплатных дзён па догляду за хворым дзіцем. У другой палове 70-х гг. была павялічана дапамога інвалідам з маленства I і II груп, палепшаны матэрыяльна-бытавыя мовы дзельніка Вялікай Айчынай вайны.
Інфляцыя праявіліся на рубяжы 80-х гг. У выніку чаго былі істотна павышаны рознічныя цэны на шэраг прэстыжных тавара (ювелірныя вырабы, крышталь, дываны і інш.), і на многія тавары масавага попыту (мэблю, некаторыя швейныя вырабы, шарсцяныя хусткі, бензін, буданічыя матэрыялы, многія гаспадарчыя тавары, кандытарскія вырабы і інш.). Узраслі тарыфы на паслугі сувязі, бытавыя і камунальныя паслугі.
Узрос агульны дэфіцыт прадмета спажывання. Павелічэнне грашовай масы аперажала вытворчасць тавара спажывання. Паступова нарастала незбалансаванасць рынку. Уводзіліся прывілегіі для партыйна-дзяржанага апарату, што абвастрала сацыяльную напружанасць у грамадстве.
Больш рэзка акрэслілася жыллёвая праблема. Тэмпы воду жылля не паспявалі за ростам гарадскога насельніцтва. Недахоп квартэр выкліка дэфіцыт рабочых, высокую цякучасць кадра, вытворчыя магутнасці прадпрыемства цалкам не выкарыстоваліся. Не адпавядала сучасным патрабаванням сістэма аховы здароя з-за рэшткавага прынцыпу выдзялення рэсурса і састарэлайць матэрыяльна-тэхнічнай базы.
У разглядаемы перыяд эканамічнае развіццё Беларусі праходзіла супярэчліва. 3 аднаго боку зрос эканамічны патэнцыял, эканоміка Беларусі развівалася больш хуткімі тэмпамі  парананні з агульнасаюзнай. Узрос дабрабыт народа. 3 другога боку нарасталі цяжкасці, супярэчнасці  эканамічным і сацыяльным развіцці краіны. Знізіліся тэмпы развіцця сіх галін народнай гаспадаркі. У пачатку 80-х гг. савецкае грамадства апынулася на парозе крызісу. Карэнная перабудова гаспадаркі, а за ёй і грамадства станавілася аб’ектынай неабходнасцю.
Эканоміка БССР у другой палове 80-х гадо, рэформы гаспадарчай сістэмы
Асноная мэта эканамічнага развіцця на другую палову 80-х гг. – гэта пераход да эфектынай эканомікі. На красавіцкім (1985 г.) пленуме ЦК КПСС задачаміы развіцця народнай гаспадаркі СССР былі вызначаны неабходнасць перабудовы гаспадарчага механізму і паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны.
Першы этап рэфармавання мае храналагічныя рамкі 1985-1987 гг. Прадугледжвалася, што на аснове мадэрнізаванага машынабудавання будзе праведзена тэхнічнае перазбраенне сёй народнай гаспадаркі. У 1986-1990 гг. на машынабудаванне выдзялялася двая больш грошай для таго, каб у 1990 г. 90% прадукцыі машынабудавання адпавядала сусветнаму зроню. Планавалася  2 разы павялічыць выкарыстанне новых тэхналогій, у 2,3 раза павялічыць выпуск вылічальнай тэхнікі, парк прамысловых робата павялічыць у 3 разы. Планавалася так сама правесці перабудову кіравання эканамікай, пашырыць правы прадпрыемства, укараніць гаспадарчы разлік, развіваць ініцыятыву  структурах кіравання, павышаць яго эфектынасць.
З 1986 г.  выглядзе эксперыменту было ведзена самафінансаванне. Сутнасць самафінансавання – пасля адлічэння часткі прыбытку згодна з устаноленымі нарматывамі  бюджэт і  міністэрства, большая частка прыбытку заставалася  распараджэнні прадпрыемства. Але адначасова працягвала існаваць старая схема эканамічных рэгулятара і адміністрацыйна-камандная сістэма кіравання. У выніку, да восені 1986 г. відавочных зруха у гаспадарке не адбылося.
Першы этап рэфармавання бы правалены. Прычын было шмат – вялізныя матэрыяльныя страты ад аварыі на ЧАЭС і землятруса у Арменіі і Таджыкістане скарацілі інвестыцыі і выклікалі рэзкі выбух інфляцыі. Скараціліся даходы ад продажу нафты, зніжэнне сусветных цэн на нафту і газ склала 2-3 разы. У выніку антыалкагольнай кампаніі так сама знізіліся паступленні  бюджэт. Непаслядонасць, нерашучасць, палавінчатасць прымаемых мер (дзяржпрыёмкі, дзяржзаказу, барацьбы з непрацонымі даходамі). Савецкія эканамісты былі няздольныя распрацаваць і караніць нетрадыцыйныя падыходы  эканамічную палітыку і сістэму кіравання гаспадаркай краіны.
На другім этапе рэфармавання (з чэрвеня 1987 г.) была пасталена задача правесці радыкальную эканамічную рэформу. Трэба было змяніць сістэму планавання праз пераход да дзяржзаказу, спачатку абавязковага, а потым добраахвотнага. Павысіць самастойнасць прадпрыемства, стымуляваць іх да самастойнасці, самафінансавання, самакіравання, самаакупнасці, увесці  дзеянне дагаварные і самастойна вызначаные цэны, увесці аптовы гандаль сродкамі вытворчасці.
Былі прыняты законы і дакументы: «Аб дзяржаным прадпрыемстве» (ВС СССР), «Аб карэннай перабудове кіравання эканомікай» з 12 асобных дакумента (СМ СССР і ЦК КПСС). Мэты гэтага працэсу – ажыццявіць пераход ад адміністрацыйных да эканамічных метада кіравання гаспадаркай. Першы год радыкальнага рэфармавання адгукнуся павелічэннем тэмпа эканамічнага росту, паскарэннем дынамікі прадукцыйнасці працы. Але адначасова наглядася крызіс спажывецкага рынку і значны рост рознічных цэн. Заховалася традыцыя планавання, і  1988-1990 гг. не далося заменшыць дзяржаны заказ, ён ахопліва 90% вытворчасці. Бы правалены аптовы гандаль рэсурсамі і сродкамі вытворчасці. Захавалася размеркаванне па фондах і нарадах па фіксаваных цэнах. Непаслядонасць наглядалася  вінансавай палітыке. З чэрвеня 1988 г. адбыся пераход да рэгіянальнага ці рэспубліканскага гаспадарчага разліку. Гэты працэс суправаджася канфліктамі паміж цэнтральнымі і мясцовымі рэспубліканскімі ладамі (з сярэдзіны 1990 г.).
Палавінчатасць і непаслядонасць рэформа дало магчымасць гаварыць аб “забалтыванні” рэформы. Прынятыя законы і рашэнні не выконваліся. Народная гаспадарка, як і раней, арыентавалася не на спажыца, а на прамежкавыя валавыя паказчыкі.
З 1990 г. пачалося разбурэнне адзінай эканамічнай прасторы СССР, якое суправаджалася некантралюемым падзеннем вытворчасці. Супрацьстаянне цэнтра і рэгіёна прывяло да правядзення рэгіёнамі асобнай гаспадарчай і цэнавай палітыкі. За 1989-1991 гг. падзенне нацыянальнага прыбытку СССР дасягнула 33 %, што адпавядае зроню вялікай амерыканскай дэпрэсіі 1929-1933 гг. Аднак на Беларусі крызісныя з’явы пачалі наглядацца толькі з 1991 года.
Адзіная альтэрнатыва адміністрацыйна-каманднай сістэме кіравання – гэта рынкавая эканоміка. Да восені 1990 г. склалася тры варыянты пераходу да рынкавых адносін, гэта радыкальная праграма «500 дзён» (атары С.Шаталін і Р.Ялінскі), кансерватыная радавая праграма (атар М.І.Рыжко) і ліберальная прэзідэнцкая праграма (атар М.С.Гарбачо).
Праграмма «500 дзён» прадугледжвала правядзенне шырокай прыватызацыі, закрыццё неэфектыных прадпрыемства, прыняцце заканадачай базы аб рынкавай эканоміке, гарантаванне права прыватнай ласнасці, лібералізацыю цэн, заахвочванне прадпрымальніцтва, стабілізацыю рынку спажывецкіх тавара, ліквідацыю структуры адміністрацыйна-каманднай сістэмы і інш. Ліберальная і кансерватыная праграмы прадугледжвалі паступовы пераход да рынку, мадыфікацыю і захаванне адміністрацыйна-каманднай сістэмы, абмежаванне “шокатэрапіі”, захаванне адзінай эканамічнай прасторы СССР і інш. Ліберальная праграма была падтрымана ВС СССР (19 кастрычніка 1990 г.), радыкальная – рэгіёнамі СССР.
27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР абвясці суверэнітэт БССР, а  кастрычніку 1990 г. ён прыня “Праграму пераходу да рыначных адносін у БССР”, якая была распрацавана СМ БССР на аснове радыкальнай праграмы “500 дзён”. Аснонымі прынцыпамі беларускай урадавай праграмы было гарантаванне свабоды прадпрымальніцтва, свабода эканамічнага выбару, свабоднае цэнатварэнне, максімальная адкрытасць рынкавай сістэмы Беларусі, суверэннае права рэспублікі распрацоваць і ажыццяляць свае законы і нарматына-прававыя акты.
Кантрольныя пытанні да тэмы№19
Чым характаразуюцца першыя пасляваенныя гады ва нутранным жыцці БССР?
Хто такі Цанава і чым ён вядомы  гісторыі Беларусі?
Дзеля чаго БССР было дазволена выходзіць на міжнародныя зносіны?
Калі бы асуджаны культ асобы Сталіна?
Калі беларускую партыйную арганізацыю пасля перапынку значалі беларус? Хто гэта бы?
Якія дадатковыя правы набылі рэспублікі  1950-1960-я гады?
Калі была прынята Канстытуцыя развітога сацыялізму і чым яна адрознівалася ад іншых?
У чым была сутнасць палітыкі “перабудовы”?
Калі на Беларусі прайшлі першыя выбары на безальтэрнатынай аснове  Вярхоны Савет БССР?
Дзеля чаго  канцы 1950-х ствараліся санаргасы? Які вынікі мела гэта рэформа?
У чым была сутнасць гаспадарчых рэформ А.М.Касыгіна? як яны праявіліся  БССР?
ТЭМА 20. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ ѕ ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XX СТАГОДДЗЯ
Лекцыя 20. Культура Беларусі  другой палове ХХ стагоддзя
Асноныя паняцці:
Пастанова ЦК ВКП(б) «Аб часопісах «Звязда» і «Ленінград»; «нацыяналізм» і «касмапалітызм»; дыскусія па мовазнаству 1950 г.; усеагульнае сямігадовае навучанне; “сацыялістычны рэалізм”; ансамбль Плошчы Перамогі; манументалізм – “сталінскі ампір”; генпланы рэканструкцыі гарадо; рэабілітацыя дзеяча навукі і культуры; “адліга”; фундаментальныя даследаванні  навуке; гістарычная праблематыка  літаратуры; кінастудыя «Беларусьфільм»; беларуская школа балета; вакальна-інструментальныя ансамблі; мемарыяльныя ансамблі; фестывалі мастацтва; культура беларускага замежжа.

За гады 2-й сусветнай вайны была знішчана амаль уся матэрыяльна-тэхнічная база стано навукі і культуры, не прыйшлі з вайны многія адукаваныя і прафесійна падрыхтаваныя людзі. У такіх умовах адразу пасля вызвалення пачынаецца культурнае адналенне БССР.
Але першыя пасляваенныя гады адзначыліся новай хваляй шырокамаштабных рэпрэсій на Беларусі, звязаных з дзейнасцю паплечніка Берыі Я.Цанавы. На 25 год лагеро была асуджана Ларыса Геніюш. Зно арыштаваны пісьменнікі А.Александровіч, Б.Мікуліч, А.Пальчэскі, С.Грахоскі, С.Шушкевіч, А.Звонак і інш. У аснову кампаніі супраць інтэлігенцыі была пакладзена пастанова ЦК ВКП(б) Аб часопісах "Звязда” і “Ленінград” (1946) і інш. Для актывізацыі барацьбы з “нацыяналізмам” і “касмапалітызмам” у БССР бы прысланы прадстанік ЦК кампартыі М.Гусара. Крытыкаваліся як асобныя творцы (М.Танк, К.Буйло), так і цэлыя выданні. У скажэнні жыцця беларускай вёскі бы абвінавачаны і зняты з пасады рэдактара часопіса “Маладосць” атар аповесці “Дабрасельцы” А.Кулакоскі. Наступленне накіровалася і на дзеяча беларускай навукі. Ад яго пацярпелі прэзідэнт АН БССР А.Жэбрак (1947), славуты генетык, які не падтрымліва лысенкаскія метады  біялогіі; наркам асветы П.Саевіч (1951), абвінавачаны  “югасласкім шпіянажы”. Ішо працэс падпарадкавання партыі сіх сфер жыцця. Рэальную ладу трымлівалі партыйныя камітэты. Узмацняліся русіфікатарскія тэндэнцыі  палітыцы цэнтральных органа улады, гэтаму спрыяла дзейнасць на Беларусі прысланых з Масквы партыйных і савецкіх работніка, асабліва пасля дыскусіі па мовазнастве  1950 г.
Але адбывалася адналенне сістэмы адукацыі. Да 1950 г. далося аднавіць даваенную сетку агульнаадукацыйных школ, ішло павелічэнне колькасці сярэдніх школ. Да сярэдзіны 50-х гг. бы завершаны пераход да сеагульнага сямігадовага навучання. У 1944-1945 гг. працавалі 22 ВНУ. Хутка адраджалася акадэмічная навука, флагманам якой стала аднавішая сваю работу  1944 г. АН БССР. К канцу 1950 г.  рэспубліцы дзейнічала 77 навуковых устано.
Развіццё беларускай літаратуры ішло  вельмі складаных умовах. Дыктат камуністычнай партыі, перавага стылю “сацыялістычнага рэалізму” прывё да таго, што многія літаратурныя творы вызначаліся бесканфліктнасцю і ідэалізацыяй савецкага ладу (раманы А.Стаховіча, М.Паслядовіча і інш.). Галоная тэма беларускай літаратуры – гэта вайна (І.Мележ, М.Лынько, І.Шамякін і інш). Гэтаму ж былі прысвечаны і першыя пасляваенныя п’есы К.Крапівы, А.Мазона, А.Кучара.
Тэатральнае мастацтва таксама адчувала на сабе ціск партыйнага кіраніцтва. Калі  сезоне 1944-45 гг. у БССР працавала 12 тэатра, то  1950 г. іх засталося толькі 8. У касмапалітызме былі абвінавачаны тэатральныя рэжысёры В.Галачынер, Я.Рамановіч. Пачаліся нападкі на п’есы А.Макаёнка, оперу Я.Цікоцкага “Алеся”, кампазітара П.Падкавырава. У той жа час на сцэне ззялі таленты актора Б.Платонава, Г.Глебава, Л.Ржэцкай, Л.Аляксандроскай.
Адной з галоных тэм мастацтва становіцца гераізм савецкіх людзей у гады вайны, увасабленне героя з багатым унутраным светам. Героіку савецкіх людзей у гады Вялікай Айчыннай вайны васабляюць мастакі Я.Ціхановіч, І.Давідовіч, Я.Зайца, В.Волка. З пачатку 50-х гадо пачынаюць набываць папулярнасць жанравыя карціны (Г.Бржазоскі, А. і І.Ткачовы, П.Гарыленка). Ярка праявіся талент скульптара З.Азгура. Ён стварае цэлую серыю партрэта гістарычных дзеяча і героя сучаснасці. Значным дасягненнем ста ансамбль Плошчы Перамогі (1954), створаны З.Азгурам, А.Бембелем, А.Глебавым, С.Селіханавым.
Манументалізмам адзначаецца і пасляваенная архітэктура (кампазіцыі праспекта Скарыны, Прывакзальнай плошчы). Пануе так званы імперскі стыль – “сталінскі ампір”. Ствараюцца генпланы рэканструкцыі гарадо. Значная вага надаецца адналенню прамысловых прадпрыемства і жылога фонду (пераважна малапавярховыя дамы). Такім чынам, асаблівасцю пасляваеннага развіцця культуры ста партыйны дыктат, барацьба з прагрэсінай інтэлігенцыяй, русіфікацыя. Але важна адзначыць, што адбылося адналенне матэрыяльна-тэхнічнай базы адукацыі, навукі і культуры.
Супярэчлівы характар насіла культурнае жыццё рэспублікі і  далейшы перыяд: 50-80 гады ХХ ст. З аднаго боку, ішла дэмакратызацыя, звязаная з наступленнем “адлігі”, рэабілітацыя дзеяча навукі і культуры, аслабленне партыйнага ціску, а з другога, – русіфікацыя сіх сфер жыцця, абгрунтаваная тэзісам аб пабудове камуністычнага грамадства, дзе будуць зліты мовы і культуры сіх савецкіх народа, ваянічы атэізм, шаблоннасць. У адукацыі  гэты час праходзіць некалькі рэформ. У 1958 г. адбываецца пераход да сеагульнага 8-гадовага навучання і вядзенне  сярэдняй школе адзінаццацігадовага тэрміну з вытворчым навучаннем. Дзесяцігадовае навучанне вярнулася  1964-1984 гг., а  70-я гг. была ведзена сеагульная сярэдняя адукацыя моладзі. У прафесійна-тэхнічнай адукацыі стваралася адзіная сістэма гарадскіх і сельскіх прафесійна-тэхнічных вучылішча. У 1950 г.  БССР працавала больш за сто тэхнікума, 29 ВНУ. Але вышэйшая і сярэдняя спецыяльная адукацыя адзначалася экстэнсінасцю, калі пры пастаянным павелічэнні колькасці выпускніко не засёды заховалася якасць іх навучання.
Адной з адмоных рыс адукацыі таго часу стала звужэнне сферы выкарыстання беларускай мовы. У БССР не было ніводнай сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай навучальнай установы з беларускай мовай навучання. Бацькі атрымалі права вызваляць дзяцей ад вывучэння беларускай мовы  школе. Дапускалася выкладанне беларускай мовы па-руску. У сярэдзіне 80-х гг. усяго каля 19% дзіцячых садко і 23% школ працавалі на беларускай мове. У выніку такой монай палітыкі стварыліся вельмі неспрыяльныя мовы для развіцця беларускай культуры.
Навука гэтага перыяду характарызуецца станаленнем фундаментальных даследавання. У сістэме АН БССР адкрываюцца інстытуты фізікі і матэматыкі, генетыкі, цепла- і масаабмену і інш. Ствараюцца цэлыя навуковыя школы (у галіне звычайных дыфференцыяльных уранення школа Н.П.Яругіна, спектраскапіі і лазера – Б.І.Сцяпанава, цепла- і масапераносу – А.В.Лыкава, тэарэтычнай фізікі – Ф.І.Фёдарава, антрапагенэзу – Г.І.Гарэцкага, кардыялогіі – Г.І.Сідарэнкі, вылічальнай матэматыкі – У.І.Крылова, геалогіі і тэктонікі – Р.Г.Гарэцкага). Шырока вядомымі  свеце сталі біёлаг В.Купрэвіч, матэматык У.Платона, фізік М.Барысевіч. Пераважнае развіццё  рэспубліцы атрымалі тэхнічная і фізіка-матэматычная навукі, што звязана з развіццём навукова-тэхнічнага прагрэсу. Аднак толькі нямногія навуковыя распрацокі знаходзілі прымяненне на практыцы.
У беларускім рэчышчы развіваецца літаратура. Узмацняецца яе сувязь з жыццём. Але заховаецца партыйнае кіраніцтва, цэнзура, асабліва пашыраныя  другой палове 60-х гг. У якасці вядучага жанру прозы сталёваецца раман. Галонай застаецца тэма мінулай вайны, але зараз мастакі слова большую вагу надаюць раскрыццю нутранага свету чалавека  такіх экстрэмальных умовах (раманы А.Адамовіча, В.Быкава, І.Навуменкі, І.Чыгрынава, дакументалістыка С.Алексіевіч і інш.). Гістарычная праблематыка таксама прыцягвае да сябе пільную вагу (раманы Л.Дайнекі, В.Іпатавай, У.Караткевіча, К.Тарасава, п’есы А.Макаёнка, А.Петрашкевіча).
Шмат твора прысвячалася праблемам сацыялістычнай рэчаіснасці (Я.Брыль, Г.Далідовіч, К.Крапіва, І.Мележ, І.Шамякін). Паэзія адзначана творамі Р.Барадуліна, П.Брокі, Н.Гілевіча, П.Глебкі, П.Панчанкі і інш. Беларускія літаратары цесна супрацонічалі з кінастудыяй “Беларусьфільм”, якая аднавіла сваю работу  1944 г. Кожны год на ёй выпускалася каля 70 фільма розных накірунка. Сярод найбольш вядомых – мастацкія стужкі “Міколка-паравоз”, “Белыя росы”, “Крушэнне імперыі”, “Альпійская балада”.
З 60-х гг. беларускія тэатры захапляюцца маральна-этычнай праблематыкай. Ставяцца п’есы беларускіх драматурга (А.Дударава, А.Макаёнка, М.Матукоскага), рускіх і сусветных класіка, савецкіх атара. Сусветнае прызнанне атрымлівае балетная трупа Беларускага дзяржанага тэатра оперы і балета пад кіраніцтвам В.Елізар’ева, свайго роду заснавальніка беларускай школы балета ("Стварэнне свету" А.Пятрова і інш.). К сярэдзіне 80-х гг. у БССР працавалі 2 музычныя, 6 лялечных, 9 драматычных тэатра, але толькі тры з іх былі беларускамоныя.
У музычным мастацтве развіваюцца жанры сімфоніі і інструментальнай музыкі (кампазітары У.Алоніка, М.Алада, А.Багатыро, І.Лучанок, У.Мулявін, П.Падкавыра, Я.Цікоцкі). Наладжваецца цеснае супрацоніцтва з тэатрамі (оперы М.Аладава, Дз.Лукаса, Р.Пукста, Дз.Смольскага, Ю.Семянякі). Кампазітары звяртаюцца да ваенна-патрыятычнай тэматыкі, увасаблення вобраза рэальных гістарычных асоб. Большасць кампазітара працуе  розных жанрах. У 70-80-я гг. з’яляюцца новыя тыпы музычных і танцавальных калектыва (вакальна-інструментальныя ансамблі “Песняры”, “Верасы”, “Сябры”, фальклорна-харэаграфічны ансамбль “Харошкі”).
Дзяржава садзейнічае масаваму развіццю самадзейнай мастацкай творчасці: многія аматарскія калектывы сталі вядомы далёка за межамі рэспублікі. У 1983-1985 гг. у БССР было створана 652 калектывы мастацкай самадзейнасці, якія аб’ядновалі 18 тысяч удзельніка.
У гады “адлігі” пачалі сваю працу таленавітыя мастакі А.Кішчанка, Я.Шчамялё, Г.Вашчанка, У.Стальмашонак, М.Савіцкі. Пашыраецца так званы “суровы стыль”, які прадзіва адлюстровае жыццё (М.Савіцкі цыкл “Лічбы на сэрцы” і інш. работы). Пераважае ваенная (М.Данцыг, В.Грамыка) і гістарычная (А.Марачкін, Я.Шчамялё) тэматыка. Ствараюцца цэлыя серыі партрэта знакамітых людзей Беларусі (З.Палоскі, У.Стальмашонак, І.Ахрэмчык, В.Сахненка). У 50-60 гг. набывае папулярнасць новы жанр гарадскога пейзажа (П.Масленіка, М.Данцыг), развіваецца нацюрморт (В.Жалток, Я.Радзялоская, С.Каткова). Але некаторыя мастакі, нязгодныя з стэрэатыпнасцю  жывапісе, вымушаны былі пакінуць краіну і набылі шырокую вядомасць за яе межамі (В.Бабро, А.Ісачо, Н.Палоскі, г.Хацкевіч). У выяленчым мастацтве замацавалася сістэма творчых заказа, што, безумона, зніжала зровень мастацкіх твора. Беларуская графіка гэтага часу прадсталена серыямі па гісторыі і сучаснасці, з выкарыстаннем розных прыёма (работы У.Басалыгі, С.Геруса, В.Шаранговіча).
Значныя змены адбываюцца  гэты час у архітэктуры. Пачынаецца масавае буданіцтва жылля; распрацоваюцца генпланы забудовы гарадо, у якіх плануецца месца пад цэлыя жылыя раёны і мікрараёны. Распасюджваецца буйнапанэльнае буданіцтва. Хуткія тэмпы, імкненне да зніжэння кошту жылля прывялі да тыпізацыі забудовы; гарады страцілі сваё адметнае аблічча. У 70-я гг. паступова пераадольваецца жорсткі рацыяналізм, выкарыстоваюцца новыя праекты на аснове блок-секцыйных метада. Знешні выгляд гарадо вызначаюць буйныя прамысловыя комплексы. Новым аб’ектам для беларускіх буданіко становіцца сталічны метрапалітэн (з 1977 г.). Архітэктары працуюць над стварэннем мемарыяльных ансамбля і комплекса (манумент “Мінск горад- герой”, комплексы “Хатынь”, “Брэсцкая крэпасць-герой”, “Прары”).
У той жа час у сярэдзіне 50-х гг. узмацнілася палітыка канфрантацыі дзяржавы  адносінах да рэлігіі і верніка, што звязана з ідэяй пабудовы на працягу аднаго пакалення  краіне камунізму, дзе рэлігіі няма месца. Пасля пастановы СМ СССР (1961 г.) пачалася кампанія па масавым закрыцці і нават знішчэнні храма, рэпрэсіі  адносінах да служыцеля культа.
Культура БССР сярэдзіны 50-80 гг. была цесна звязана з культурамі саюзных рэспублік і краін сацыялістычнага лагера. Ладзіліся тыдні і дэкады культуры Беларусі  іншых краінах, фестывалі мастацтва (“Дружба народа”, “Беларуская музычная восень” і інш.), на гастролі выязжалі славутыя беларускія творцы, умацоваліся сувязі творчых саюза і мастацкіх калектыва.
Неад’емнай часткай агульнай беларускай культуры з'яляецца культура беларускага замежжа. Далёка ад радзімы працуюць таленавітыя навукоцы і творцы: нобелескі ларэат, вучоны І.Прыгожын, літаратары Н.Арсеннева, М.Сяднё, М.Галіна (родны брат Я.Коласа), У.Дудзіцкі, Р.Жук-Грышкевіч, архітэктар і мастак М.Навумовіч, гісторыкі Я.Запруднік, В.Жук-Грышкевіч, літаратуразнаца З.Кіпель, дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва  Нью-Йорку В.Кіпель і многія іншыя.
Такім чынам, беларуская культура перыяду 40-80 гг. прайшла вельмі складаны і цяжкі шлях праз празмернае партыйна-савецкае кіраніцтва, класавы падыход. Абмяжовалася свабода творчасці, і, што найбольш цяжка для нацыянальнай культуры, выцісканне беларускай мовы было ведзена  ранг дзяржанай палітыкі. Культура, навука і адукацыя не атрымлівалі дастатковага фінансавання, што сур’ёзна адбілася на іх узроні і якасці. У той жа час увесь свет ведае нашых навукоца, літаратара, мастако, акцёра, што сведчыць аб глыбіні і высокім прафесійным узроні культуры.
Кантрольныя пытанні да тэмы№20
Якая пастанова 1940-х гадо была пакладзена  аснову праследвання савецкай інтэлігенцыі?
Як у 40-я гады адбывалася адраджэнне сістэмы адукацыі?
Якая тэма  беларускай літаратуры 1940-1950-х гадо была галонай?
Якая тэма была галонай у вяленчым мастацтве пасляваеннага дзесяцігоддзя?
Якія адмоныя рысы наглядаліся  развіцці беларускай культуры 50-60-х гадо?
Хто распрацова гістарычную праблематыку  беларускай літаратуры 70-80-х гадо?
Які стыль панава у манументальных пабудовах пасляваеннага дзесяцігоддзя?
Які вядучы жанр прозы акрэсліся  1960-я гады?
Якія вакальна-інструментальныя ансамблі з’явіліся  70-80-я гады?
ТЭМА 21. БЕЛАРУСЬ – НЕЗАЛЕЖНАЯ ДЗЯРЖАВА (1991-2003 ГГ.). ПАБУДОВА БЕЛАРУСКАЙ МАДЭЛІ САЦЫЯЛЬНА-АРЫЕНТАВАНАЙ ДЗЯРЖАВЫ. КУЛЬТУРНАЕ, ЭКАНАМІЧНАЕ, ПАЛІТЫЧНАЕ ЖЫЦЦЁ КРАІНЫ
Лекцыя 21. Беларусь – незалежная дзяржава (1991-2003 гады). Пабудова Беларускай мадэлі сацыяльна-арыентаванай дзяржавы. Культурнае, эканамічнае, палітычнае жыццё краіны
Асноныя паняцці:
Путч; незалежнасць Беларусі; нацыянальныя сімвалы; закон “Аб грамадскіх арганізацыях”; З’езд беларуса свету; Канстытуцыйная камісія; Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь; прэзідэнцкая рэспубліка; рэферэндумы; Першы Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь; “Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця на 1996-2000 гады”; Нацыянальнае Сабранне; Саюз Беларусі і Расіі; Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі; “Беларуская мадэль”; мадэль сацыяльна арыентаванай рынкавай эканомікі; адзіная эканамічная прастора; Праграма неадкладных мер па выхаду эканомікі Рэспублікі Беларусь з крызісу 1994 г.; Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2001-2005 гг.
Абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь. Грамадска-палітычнае жыццё
25 жніня 1991 г. пасля нядалага путча  Маскве нечарговая сесія Вярхонага Савета БССР прыняла закон “Аб наданні статусу канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхонага Савета БССР аб дзяржаным суверэнітэце БССР” і пастанову “Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР”. Такім чынам, фактычна была абвешчана незалежнасць Беларусі. 19 лістапада 1991 г. БССР была перайменавана  Рэспубліку Беларусь (у скарочаным варыянце – Беларусь), былі вызначаны нацыянальныя сімвалы – бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня”. Бы выбраны новы старшыня Вярхонага Савета – С.С. Шушкевіч.
Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі спрыяла далейшаму развіццю дэмакратычных адносін. Хутка развівалася незалежная прыватная прэса. Бы спрошчаны выезд грамадзян за мяжу. Ужо  першыя гады незалежнасці было зарэгістравана 29 палітычных партый і 7 грамадска-палітычных руха, якія з’явіліся пасля прыняцця закона “Аб грамадскіх арганізацыях”. У 1994 г. парламент прыня закон аб палітычных партыях, які гарантава грамадзянам нашай краіны права свабоды палітычных погляда і актынага дзелу  палітычным жыцці.
У 1992 г. былі сталяваны дыпламатычныя адносіны з ЗША, Германіяй, Вялікабрытаніяй, Францыяй, Японіяй, Ізраілем, Польшчай і іншымі краінамі, нармалізаваны адносіны з беларускай дыяспарай, падпісаны найважнейшыя міжнародныя дамовы, якія гарантавалі далейшае развіццё Беларусі як мірнай дэмакратычнай дзяржавы. У 1993 годзе адбыся З’езд беларуса свету.
У верасні 1991 года пачалося стварэнне беларускай арміі, у 1992 годзе было заснавана міністэрства абароны, абвешчана абаронная дактрына Беларусі, згодна з якой Беларусь абвяшчалася безядзернай краінай.
Пасля распаду СССР перад Рэспублікай Беларусь пастала задача пабудовы незалежнай дэмакратычнай дзяржавы. Важнай падзеяй стала распрацока аснонага закона Рэспублікі Беларусь – Канстытуцыі. Канстытуцыйная камісія працавала да 1994 года. 15 сакавіка Вярхоны Савет прыня Канстытуцыю Беларусі, згодна з якой у краіне водзіся пост Прэзідэнта. У гэтых умовах у чэрвені 1994 г. адбыліся выбары прэзідэнта Беларусі. На выбарах у другім туры перамог Аляксандр Лукашэнка, праграма якога прадугледжвала правядзенне радыкальных эканамічных рэформ, пабудову справядлівага грамадства і барацьбу з карупцыяй і цеснае эканамічнае супрацоніцтва з Расіяй. Рэалізацыя праграмы цеснага супрацоніцтва з Расіяй прывяла да падпісання 2 красавіка 1996 г. Дамовы аб стварэнні Саюза Беларусі і Расіі. Расія адкрыла для Беларусі свае рынкі і стала пасталяць сыравіну і энергію па льготных цэнах. Беларусі былі спісаны дагі больш чым на мільярд долара за папярэднія пастакі энергарэсурса.13INCLUDEPICTURE \d "22--РБ после 1991_files/luu.jpg"1415
Канстытуцыя 1994 г. яляла сабой варыянт прэзідэнцкай рэспублікі пры дамінуючай ролі парламента. Гэта не адпавядала палітычнай сітуацыі  краіне, калі большасць насельніцтва выказвала давер прэзідэнту. Ступень даверу да калектынага прадстанічага органа была значна ніжэй. У выніку  1995-1996 гг. адбыся шэраг сутыкнення паміж выканачай і заканадачай галінамі лады, якія заканчваліся нязменна на карысць прэзідэнта. Так, на рэферэндуме 11 мая 1995 г. большасць грамадзян выказалася за змяненне сімволікі дзяржавы згодна з прапанаваным прэзідэнтам праектам. Тады ж было вырашана пытанне аб наданні рускай мове роных право з беларускай, паскорылася інтэграцыя з Расіяй і былі несены некаторыя змяненні  Канстытуцыю, згодна з якімі Прэзідэнт атрыма права распусціць ВС, калі апошні груба парушыць асноны закон краіны. Адначасова з рэферэндумам былі праведзены выбары  Вярхоны Савет новага сазыва. Аднак толькі  снежні, у выніку давыбара, парламент прыступі да работы – адмячалася нізкая яка выбаршчыка на выбары народных дэпутата.
У лістападзе 1996 г. бы праведзены другі рэферэндум па ініцыятыве Прэзідэнта Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі, па выніках якога народам бы адобраны прапанаваны прэзідэнтам варыянт змянення у Канстытуцыі. Улада прэзідэнта – кіраніка дзяржавы была значна пашырана. Замест Вярхонага Савета водзіся новы двухпалатны парламент. Дата нацыянальнага свята пераносілася з 27 ліпеня на 3 ліпеня – дзень вызвалення Мінска ад нямецка-фашысцкіх захопніка. Народ не абодры свабодную, без адмежавання, куплю-продаж зямлі і адмену смяротнага пакарання. У лістападзе адбыся Першы Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь, які адобры “Праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця на 1996-2000 гады”, якая падугледжвала дасягнення  2000 годзе паказчыка эканамічнага развіцця 1991 года – лепшага за гады існавання БССР.
Пачынаючы з 1996 г., адзначаецца рост валавага нацыянальнага прадукта. На парламенцкіх выбарах 2000 г. насельніцтва падтрымала палітыку прэзідэнта, у Нацыянальнае Сабранне прайшлі толькі адзінкі апазіцыйна настроеных дэпутата. Спробы апазіцыі правесці альтэрнатыныя прэзідэнцкія выбары былі беспаспяховымі. У 2001 г. прэзідэнт Беларусі А.Р.Лукашэнка бы абраны на другі тэрмін. Паскорыліся інтэграцыйныя працэсы. 2 красавіка 1997 года  Маскве было падпісана пагадненне аб стварэнні Саюза Беларусі і Расіі, а 8 снежня 1999 года – Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі.
Урад краіны праводзіць палітыку буданіцтва сацыяльна-арыентаванай дзяржавы, якая будуецца на прынцыпах канстытуцыйных гарантый асабістых право і свабод грамадзян, свабоды прадпрымальніцтва, выбару прафесіі і месца працы, ронасці сіх форма уласнасці, гарантыі яе недатыкальнасці і выкарыстання  інтарэсах асобы і грамадства, забеспячэння заемасувязі дабрабыту работніка і выніка яго працы, сацыяльнай абароны непрацаздольных і іншых сацыяльна разлівых пласто насельніцтва, сацыяльнага партнёрства (паміж дзяржавай, прафсаюзамі і саюзамі прадпрымальніка). “Беларуская мадэль” дзяржавы дазваляе, з аднаго боку, захаваць сацыяльныя заваёвы народа, а з другога – выкарыстоваць рынкавыя механізмы для павышэння эфектынасці эканамічнай сістэмы, яе спрымальнасці да навукова-тэхнічнага прагрэсу. Ствараючы мовы для рынкавай эканомікі, дзяржава імкнецца да дасягнення такіх прынцыповых мэта, як рост дабрабыту народа, высокая ступень занятасці, спрыяльная для жыцця навакольнага асяроддзя.
Сацыяльна-эканамічны стан Рэспублікі Беларусі  1991-2003 гг. Праграмы развіцця эканомікі рэспублікі
27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР абвясці суверэнітэт БССР, а  кастрычніку 1990 г. ён прыня “Праграму пераходу да рыначных адносін у БССР”, якая была распрацавана СМ БССР на аснове радыкальнай праграмы “500 дзён”. Аснонымі прынцыпамі беларускай урадавай праграмы было гарантаванне свабоды прадпрымальніцтва, свабода эканамічнага выбару, свабоднае цэнатварэнне, максімальная адкрытасць рынкавай сістэмы Беларусі, суверэннае права рэспублікі распрацоваць і ажыццяляць свае законы і нарматына-прававыя акты.
У кастрычніку 1991 г. паміж Расіяй, Беларуссю, Арменіяй, Кыргыстанам, Таджыкістанам, Туркменістанам і ѕзбекістанам, Украінай, Малдовай і Азербайджанам бы падпісаны дагавор аб адзінай эканамічнай прасторы. Ен прадугледжва правядзенне згодненай палітыкі  галінах транспарту, энергетыкі, інфармацыі, развіцця прадпрымальніцтва, фінанса, падатка і цэн, грашовай і банкаскай сістэм, мытных правіл і тарыфа, стандарта, статыстыкі, бухгалтарскага ліку, развіццё замежных эканамічных адносін; прызнанне прыватнай уласнасці, свабоды прадпрымальніцтва і свабоднай канкурэнцыі.
Была распрацавана дзяржаная праграма па стабілізацыі эканомікі і сацыяльнай абароне насельніцтва. Былі створаны рэспубліканскі фонд стабілізацыі эканомікі, рэфармавалася грашова-крэдытная сістэма. Насельніцтву было дазволена выкупляць ва ласнасць кватэры, дачы, гаражы і г.д. Пачалося стварэнне суб’екта рынкавай эканомікі – незалежных, самастойных, эканамічна адказных таваравытворца, якія павінны былі займацца прадпрымальніцтвам ва мовах здаровай канкурэнцыі. Пачалося раздзяржаленне і прыватызацыя, якія павінны былі скончыцца на на працягу 5-10 гадо.
Утваралася сістэма дзяржанага рэгулявання эканомікі, асноныя элементы якой: ласная банкаская і крэдытная сістэмы (Нацыянальны банк Беларусі, Знешэканомбанк, Ашчадны і шэраг камерцыйных банка); уласны бюджэтны і падатковы механізм; планавае рэгуляванне (комплексны прагноз эканамічнага і сацыяльнага развіцця рэспублікі), абласцей, раёна і гарадо; распрацока механізма цэнатварэння, і сістэмы аплаты працы. Складвалася рынкавая інфраструктура (спажывецкі рынак, рынак сродка вытворчасці, фінансавы рынак, рынак працонай сілы) і механізм яе дзеяння.
Не заставалася забытай і сацыяльная абарона насельніцтва. Яна праводзілася праз вызначэнне мінімума аплаты працы і прыняцце закона «Аб сацыяльнай абароне малазабяспечаных грамадзян», «Аб індэксацыі прыбытка насельніцтва», «Аб абароне право інваліда» і інш. Бы створаны Пенсійны фонд і фонд сацыяльнай абароны насельніцтва.
Асаблівасцю эканамічнага развіцця Беларусі  пачатку 90-х гг. было тое, што крызісныя з’явы тут выявіліся пазней, чым у іншых рэспубліках СССР. У 1990 г. выдаткі дзяржавы на сацыяльна-культурныя мерапрыемствы понасцю пакрываліся прыбыткамі, якія перавышалі выдаткі на 2,6%. Практычна адсутнічалі беспрацое і інфляцыя. У 1991-1992 гг. па індэксу развіцця чалавечага патэнцыялу Беларусь займала 40-е месца сярод 174 краін свету і адносілася да групы краін з яго высокім узронем.
Толькі  1991 г. у Беларусі першыню адбылося абсалютнае падзенне вытворчасці прамысловай і сельскагаспадарчай прадукцыі (ВНП скла 98%, а нацыянальны даход 97% ад 1990 г.). У наступныя гады адбылося рэзкае абвастрэнне эканамічнага крызісу, што супала з першымі гадамі незалежнага існавання Беларусі і наклала негатыны адбітак  масавай свядомасці на ідэю незалежнасці краіны. Народная гаспадарка рэспублікі стаяла на мяжы абвалу.
За 1991-1994 гг. адбылося падзенне выпуску прамысловай прадукцыі на 31%. Спад ме усеагульны характар (закрану усе галіны вытворчасці). Узнікла праблема збыту прадукцыі, рэзка падаражалі матэрыяльные рэсурсы, звычайнай з’явай сталі хранічныя неплацяжы. У спадчыну ад савецкай эканомікі дастася нізкі зровень канкурэнтаздольнасці прадукцыі, што было вынікам скарачэння інвестыцый у навуку і новыя тэхналогіі. Страчваліся традыцыйные рынкі збыту.
У сельскай гаспадарке зніжэнне аб’ёма вытворчасці склала 14% з прычыны дрэннага забеспячэння рэсурсамі, недахопа рэспубліканскіх крыніц фінансавання, негледзячы на тое, што  1990-1994 гг. калгасам выдзялялася 50-60% рэспубліканскага бюджэта, нізкага зроня закупачных цэн, засухі 1994 г.
Праводзілася палітыка штучнага стрымлівання цэн на сельскагаспадарчыя тавары, тавары прамысловасці, паслугі сувязі і транспарту, камунальнай гаспадаркі і г.д. Адбылося рэзкае зніжэнне дахода насельніцтва. На 1994 г. рэальная зарплата склала чвэрць ад узроню снежня 1991 г. Узнікла вялікая знешняя запазычанасць, асабліва перад Расіяй за энергарэсурсы. За 1994 г. яна вырасла  10 разо і дасягнула 500 млн. долара. Наглядалася высокая інфляцыя, асабліва пасля лібералізацыі цэн, праведзенай у 1992 г.
У 1994 г. ВВП у адносінах да 1990 г скла толькі 72%, аб’ём прамысловай вытворчасці 67%, капітальныя кладанні 57%, рэйтынг Беларусі па індэксу развіцця чалавечага патэнцыялу знізіся да 62-га месца сярод 175 краін свету.
Ва мовах жорсткага крызісу былі праведзены першыя прэзідэнцкія выбары. Каманда першага Прэзідэнта Беларусі А.Р. Лукашэнкі прапанавала Праграму неадкладных мер па выхаду эканомікі Рэспублікі Беларусь з крызісу (1994 г.). Яна прадугледжвала аздараленне фінансавай і грашова-крэдытнай сістэм (у першую чаргу), нармалізацыю знешнеэканамічных адносін, стабілізацыю нацыянальнай валюты, сацыяльную падтрымку найбольш неабароненых слаё насельніцтва, узмацненне дзяржанага рэгулявання  эканоміцы, пераадоленне спаду вытворчасці.
Рэалізацыя праграмы дазволіла  1994-1995 гг. на зменшыць інфляцыю, знізіць дэфіцыт дзяржанага бюджэту, затармазіць падзенне зроню жыцця народа, прыпыніць абвальны спад вытворчасці.
Актуальнай стала новая задача – стварыць перадумовы для пераходу ад спаду вытворчасці да яго стабілізацыі і некатораму росту. У гэтых мэтах былі распрацаваны і зацверджаны Асноныя накірункі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996-2000 гг. Прыярытэты праграммы – гэта экспарт, жыллё, харчаванне.
У якасці перспектынай была прынята мадэль сацыяльна арыентаванай рынкавай эканомікі, якая павінна будавацца па прынцыпах канстытуцыйных гарантый асабістых право і свабод грамадзян, свабоды прадпрымальніцтва, выбару прафесіі і месца працы, ронасці сіх форм уласнасці, гарантыі яе недатыкальнасці і выкарыстання  інтарэсах асобы і грамадства, забеспячэння заемасувязі дабрабыту работніка і выніка яго працы, сацыяльнай абароны непрацаздольных і іншых сацыяльна разлівых пласто насельніцтва, сацыяльнага партнёрства (паміж дзяржавай, прафсаюзамі і саюзамі прадпрымальніка). Сацыяльная арыентацыя рынкавай эканомікі дазваляе, з аднаго боку, захаваць сацыяльныя заваёвы народа, а з другога – выкарыстоваць рынкавыя механізмы для павышэння эфектынасці эканамічнай сістэмы, яе спрымальнасці да навукова-тэхнічнага прагрэсу. Ствараючы мовы для рынкавай эканомікі, дзяржава  сваёй эканамічнай палітыцы павінна імкнуцца да дасягнення такіх прынцыповых мэта, як рост дабрабыту народа, высокая ступень занятасці, спрыяльная для жыцця навакольнага асяроддзя.
У канцы 1990-х гг. згодна з апублікаванымі дадзенымі Беларусь па індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу займала жо 57-е месца  свеце. Гэта бы лепшы паказчык сярод дзяржа СНД (Расійская Федэрацыя – 62-е месца, Казахстан – 73-е, Украіна – 78-е), хаця  апошнія гады нас значна апярэдзілі краіны Прыбалтыкі і дзяржавы Усходняй Еропы, якія мелі аднолькавыя з намі стартавыя пазіцыі  пачатку 1990-х гг. і якія правялі рэфармаванне эканомікі метадам “шокавай тэрапіі”.
Уключэнне Беларусі  эфектыны міжнародны працэс падзелу працы патрабуе адпаведных унутраных прадпасылак: развітага навукова-тэхнічнага і прамысловага патэнцыялу, высокага зроню адукацыі насельніцтва, нацыянальнай тэхнічнай і гуманітарнай інтэлігенцыі, доступу да знешніх крыніц інфармацыі, капіталу і рэсурса. Усе гэтыя мовы  той ці іншай ступені прысутнічаюць у Беларусі. Задача складаецца  іх выкарыстанні і найлепшым камбінаванні з мэтай адстояць свае нацыянальныя інтарэсы  глабальнай міжнароднай канкурэнцыі і выкарыстаць канкурэнтныя перавагі для мацавання свайго становішча  сусветнай эканамічнай сістэме.
“Асноныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на перыяд да 2010 г.” зацверджаны СМ РБ у красавіку 2000 г. У дакуменце вызначаны стратэгічныя мэты, задачы, базавыя прынцыпы і асноныя прыярытэты на новае тысячагоддзе. У праграме лічваюцца асаблівасці Беларусі як малой краіны з адкрытай эканомікай, улічваецца працэс глабалізацыі сусветнай эканомікі, адзначаецца неабходнасць удзелу беларускіх прадпрыемства у фінансава-прамысловых групах (ФПГ) і транснацыянальных кампаніях (ТНК) з мэтай прыцягнення  гаспадарку краіны новых тэхналогій і інвестыцый.
Паскарэнне працэса інтэграцыі Беларусі  сусветную эканоміку з’яляецца важнай перадумовай для паспяховай сістэмнай трансфармацыі яе эканомікі і далейшага прагрэсу чалавечага патэнцыялу.
У сацыяльнай палітыке стратэгічнымі мэтамі з’яляюцца: аздараленне народа; павышэнне зроню яго дабрабыту на аснове збалансаванага і стойлівага эканамічнага росту; забеспячэнне мо для себаковага развіцця чалавека.
Іх дасягненне звязана з паскарэннем росту і паляпшэннем якасных параметра усяго народнагаспадарчага комплексу краіны. Неабходна перазброіць вытворчасць на аснове навейшых тэхналогій, каб перайсці на выпуск прадукцыі сучаснага зроню. Толькі дзел у сусветным падзеле працы дасць магчымасць вырашыць  бліжэйшай будучыні стратэгічныя задачы і перш за сё забеспячэнне росту дахода насельніцтва, стварэнне годных умо жыцця і асяроддзя пражывання чалавека.
У адрозненне ад эканамічна развітых краін структура выдатка дамашніх гаспадарак у Беларусі характарызуецца высокай доляй затрат на харчовыя тавары, нізкай – на набыццё тавара культурна-бытавога і гаспадарчага прызначэння і яшчэ больш нізкай – на платныя паслугі. Удзельная вага кошту прадукта харчавання  бюджэце сям’і  1999 г. склала 59,5% спажывецкіх выдатка. Другі па значэнні артыкул выдатка насельніцтва – пакупка нехарчовых тавара. Нязначныя выдаткі  сярэдняй беларускай сям’і на культуру, адукацыю, адпачынак і спорт.
Дзяржава вызначыла асноныя прыярытэты сацыяльнай палітыкі – гэта рост рэальных дахода насельніцтва праз увязванне зарплаты з ростам эфектынасці вытворчасці, распрацока дасканалага пенсійнага заканадаства, калі дзяржава гарантуе пенсійнае забеспячэнне, але грамадзянін так сама нясе асабістую адказнасць за фарміраванне свайго пенсійнага фонду, рэформу сацыльных ільгот, адмену неапраданых сацыльных выплат. Адначасова пашыраюцца платныя паслугі  сферы аховы здароя (акрамя пешай дапамогі і базавага комплекса паслуг) і адукацыі (акрамя абавязковай сярэдняй адукацыі).
На Другім Нацыянальным сходзе была прынята Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2001-2005 гг. Яе выкананне павінна стварыць мовы, якія забяспечваюць стабілізацыю і стойлівы эканамічны рост і на яго аснове – павышэнне зроню жыцця народа. Валавы нутраны прадукт павінен павялічыцца за гэты час у 1,24-1,33 разо, прадукцыя прамысловасці – у 1,24-1,28, у тым ліку спажывецкіх тавара – у 1,28-1,33 разо, сельскай гаспадаркі – у 1,2-1,3, а прадукцыя сфер паслуг – у 1,4-1,5 разо. Палепшыцца галіновая структура ВВП: доля прамысловасці складзе 31-32%, сельскай гаспадаркі – 8,8-9%, буданіцтва – 6-6,3%, а доля сферы паслуг узрасце да 37-37,5%. Прадукцыйнасць грамадскай працы павялічыцца на 28-36%. Матэрыялаёмістасць вытворчасці тавара і паслуг знізіцца на 4-5%, а энергаёмістасць ВВП – на 15-20%. Аснонымі прыярытэтамі на гэты тэрмін вызначаны жыллёвае буданіцтва, пашырэнне экспарту беларускіх тавара, забеспячэнне прадуктовай бяспекі, правядзенне іннавацыйнай палітыкі – мадэрнізацыі вытворчасці, прыцягненне нутраных і замежных інвестыцый, распрацока механізма інтэгрыравання  сусветную эканоміку. У сацыяльнай сферы прыярытэты – гэта здарое нацыі і рост дахода насельніцтва.
Дасягненню прадуктовай бяспекі павінна садзейнічаць выкананне “Праграмы павышэння эфектынасці аграпрамысловага комплексу да 2005 года”. Галоная задача – гэта ліквідацыя зерневай залежнасці краіны. Так, валавыя зборы зерня павінны скласці 8-9 млн. тон штогод, бульбы – 9-10, гародніны – 1,5-1,7, цукровых бурако – 2-2,2 млн.тон, малака – 7-7,5 млн.тон, мяса – 1,3-1,5 млн.тон. Выкананне гэтых паказчыка дазволіць цалкам забяспечыць краіну харчаваннем і пятую частку накіроваць на экспарт. Асноны пор зроблены на захаванне на вёске буйнатаварнай вытворчасці (мадэрнізіраваных калгаса), пашырэння навукаёмкіх тэхналогій, выкарыстованне палепшаных сарто насення і парод жывёлы.
Зразумела, аб тым, што мы зможам жыць у багацці, не можа быць размовы. Але пасля пэнага перыяду, хаця і з мінімальным запасам трываласці, мы сё жа зможам развівацца на ласнай аснове, прыцягваючы крэдыты і інвестыцыйныя рэсурсы.
Кантрольныя пытанні да тэмы№21
У выніку якіх падзей Беларусь абвясціла і замацавала дзяржаны суверэнітэт?
Калі Рэспубліка Беларусь стала прэзідэнцкай рэспублікай?
Якія змяненні былі ненсены  Канстытуцыю па выніках другога народнага рэферэндума  1996 годзе?
Якую мадэль гаспадарчага кладу будуець беларускі рад у Рэспубліке Беларусь? У чым яе сутнасць?
Згодна з якой праграмай развівалася гаспадарка Беларусі  другой палове 1990-х гадо? Ці выкананы яе параметры?
Згодна з якой праграмай развіваецца гаспадарка Беларусі  2001-2005 гадах? Якія яна мае прагнозныя паказчыкі?
Якія асноныя задачы паставі прэзідэнт у правядзенні  Беларусі сацыяльнай палітыкі?
Экзаменацыйныя пытанні

Гісторыя Беларусі – састаная частка сусветнай гісторыі. Фармацыйны і цывілізацыйны падыход да гістрарычнага працэсу.
Гістарычныя крыніцы, гісторыяграфія беларускага мінулага.
Праблема паходжання чалавека. Працэс засялення тэрыторыі Беларусі. "Неалітычная рэвалюцыя".
Фіна-вугорскія плямёны, індаерапейцы. Паходжанне беларуса.
Узнікненне сярэдневяковых дзяржа у Еропе, першыя славянскія дзяржавы. Полацкае і Тураскае княствы.
Эканамічнае развіццё беларускіх зямля у IX – XIII стагоддзях. Асноныя заняткі насельніцтва, развіццё сельскай і гарадской эканомік.
Узнікненне і распасюджанне хрысціянства. Увядзенне хрысціянства  усходніх славян,на тэрыторыі Беларусі.
Знешнепалітычныя і нутрыпалітычныя, эканамічныя мовы знікнення ВкЛ.
Узмацненне і рост ВКЛ, яго паліэтнічны характар. Крыжакі и татара-манголы  яго гісторыі.
Войны ВКЛ с Маскоскай дзяржавай XIV-XVI стагоддзя, іх прычыны і наступствы для ВкЛ.
Уваходжанне ВкЛ у склад Рэчы Паспалітай. Люблінская унія.
Эканоміка Беларусі XVI стагоддзя. Эканамічныя сувязі с Заходняй и Усходняй Еропай.
Эканамічныя рэформы XVI стагоддзя (Валочная памера 1557 года) на беларускіх землях.
Антыфеадальная вайна 1648 – 1651 гг. Вайна Рэчы Паспалітай і Расіі 1654 – 1667 гг. і яе палітычныя і эканамічныя наступствы.
Паночная вайна 1700 – 1721 гг. Спусташэнне Беларусі.
Релігійная сітуацыя на беларускіх земляху у XIII – XVIII стагоддзях у кантэксце ерапейскіх падзей. Рэфармацыя. Берасцейская царконая унія.
Упадак Рэчы Паспалітай і ВКЛ. Шляхецка-магнацкая анархія.
Культура Беларусі XIII – XVIII стагоддзя, яе заемасувязі з культурными традыцыямі іншых краін і народа.
Эканамічнае развіццё беларускіх земля у XVII-XVIII стагоддзях. Адналенне разбуранай падчас война гаспадаркі, яго асноныя перадумовы. Узнікненне мануфактурнай вытворчасці.
Беларускія сярэдневяковыя гарады. Магдэбурскае права.
Падзелы Рэчы Паспалітай. Далучэнне беларускіх зямель да Расіі (1772, 1793, 1795 г.). Пастанне Т. Касцюшка, распасюджанне ідэй французскай рэвалюцыі на Беларусі.
Русіфікатарская палітыка царызма на далучаных тэрыторыях (канец XVIII – XIX стагоддзі).
Напалеонаскія войны і Расія, Беларусь.
Вызваленчая барацьба супраць самадзяржая у 20-е – 50-е гады XIX стагоддзя. Тайныя таварыствы.
Пастанне 1830 – 1831 гг. у кантэксце ерапейскіх падзей.
Эканамічнае развіццё беларускіх зямель у першай палове XIX стагоддзя.
Пастанне 1863 – 1864 гг. у Польшчы, Літве і Беларусі. К. Каліноскі.
Культурнае жыццё Беларусі  складзе Расійскай імперыі (XIX – пачатак XX стагоддзя).
Уваходжанне Беларусі  капіталізм. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі другой палове XIX стагоддзя.
Адмена прыгонніцтва  Расійскай імперыі. Асаблівасці гэтага працэса на Беларусі.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі  перыяд імперыялізма (1900– 1914 гг.).
Выспяванне рэвалюцыйных тэндэнцый у расійскім і беларускім грамадстве  другой палове XIX– пачатку XX стагоддзя. Распасюджанне сацыялістычнай ідэалогіі (Еропа, Расія, Беларусь).
Рэвалюцыя 1905-1907 гг. на Беларусі.
Першая сусветная вайна – нацыянальная катастрофа пачатку ХХ стагоддзя. Беларусь у гады вайны.
Беларусь у Лютаскай і Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. і  гады грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі.
Станаленне Савецкай лады на Беларусі. Ваенна-камуністычная дактрына бальшавізма, курс на сусветную рэвалюцыю (1917 – пачатак 20-х гадо).
Праблема беларускай дзяржанасці, беларускі нацыянальны рух пачатку ХХ стагоддзя. БНР.
Палітычная барацьба вакол стварэння БССР (1918 – 1920 гг.). Савецка-польская вайна, уваходжанне Заходняй Беларусі  склад буржуазнай Польшчы.
Заходняя Беларусь у 20-е – 30-х гадах ХХ стагоддзя. Палітыка польскіх улад, нацыянальна-вызваленчая барацьба.
Эканоміка Заходняй Беларусі як частка сусветнай капіталістычнай эканомікі.
Новая эканамічная палітыка бальшавіко. Уваходжанне БССР у склад СССР. Вяртанне Савецкай Расіяй БССР усходніх беларускіх зямель.
Сусветны гаспадарчы крізіс і бальшавісцкі «вялікі скачок» у канцы 20-х – 30-е гады (калектывізацыя, індустрыялізацыя).
Рэпрэсіныя рэжымы  сусветнай гісторыі. Палітычныя рэпрэсіі  БССР (у 20-х – 30-х гадах ХХ стагоддзя).
Культура Беларусі савецкага часу (1917 – 1991 гг.).
Умацаванне фашызма Еропе. Нацысцкі «новы пападак» на Беларусі (1941 – 1944 гг.). Беларуская калабарацыя і яе крах (1941 – 1945 гг.).
Франтавыя дзеянні на Беларусі  1941, 1943 – 1944 гг.
Партызанская вайна на беларусі  1941 – 1944 гг. Дзейнасць Арміі Краёвай.
Эканамічнае развіццё БССР у 1945 – 80 гг. Спробы гаспадарчых рэформ.
Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 1945 – 1985 гг.
Гаспадарчыя і палітычныя рэформы у СССР (1985 – 1991 гг.) і на Беларусі. Палітычная барацьба рэспубліке у канцы 80-х – пачатку 90-х гг.
Свет і Беларусь у сучасных умовах. Беларусь ва мовах дзяржанай незалежнасці (эканоміка, палітыка, культура).
Буданіцтва Рэспублікай Беларусь мадэлі сацыяльна-арыентаванай дзяржавы. Асаблівасці "беларускай мадэлі".
ЛІТАРАТУРА
Аасвета і педагагічная думка  Беларусі: Са старажытных часо да 1917 г. / М.А.Ткачо, У.С.Пасэ, Г.Р.Сянькевіч і інш.; Пад рэд. М.А.Лазарука і інш. Мн.: Нар. асвета, 1985. 464 с.
Анішчанка Я.К. Беларусь  часы Кацярыны II (1772-1796) / Пад рэд. У.А.Сосна. Мн.: Веды, 1998. 220 с.
Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. Мінск, 1993.
Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: А.А.Воіна і інш. Мн.: БелЭн, 1993. 620 с.
Бектинеев Ш.И. Денежное обращение Великого княжества Литовского XII-XV вв. Мн., 1994.
Белоруссия в эпоху капитализма: Сборник документов и материалов. В 2 т. Мн.: Наука и техника, 1983-1990.
Белоруссия в эпоху феодализма: Сборник документов и материалов. В 4 т. Мн.: Изд-во АН БССР, 1959-1979.
Болбас М.Ф. Развитие промышленности в Белоруссии (1795-1861 гг.) Мн., 1966.
Галубовіч В.І. Эканамічны стан, побыт і гандаль старажытнай Беларусі (IX – XIII стст.). Мінск, 1997.
Гарбачова В.В. Пастанне 1830-1831 гадо на Беларусі. Мн.: БДУ, 2001. 186 с.
Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. / Рэд кал. С.В.Марцале (гал. рэд.) і інш. Мн.: Навука і тэхніка, 1980-1994.
Гісторыя беларускага тэатра: У 3 т. / Рэдкал. У.І.Няфёд (гал. рэд.) і інш. Мн.: Навука і тэхніка, 1983-1987. Т. 1-3.
Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. / Гал. рэд. Калегія: І.М.Ігнаценка (старш.) і інш. Мн.: Навука і тэхніка, 1971-1975.
Гісторыя сялянства Беларусі. У 3 тамах. Т. 1. Гісторыя сялянства Беларусі ад старажытных часо да 1861 г. Мінск, 1997.
Голубе В.Ф. Сялянскае землеладанне і землекарыстанне на Беларусі. XVI-XVIII стст. Мн. 1992.
Грицкевич А.П. Частновладельческие города Белоруссии в XVI-XVIII вв. Мн., 1976.
Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Мн.: АН БССР, 1940-1954. Т. 2-4.
Дакументы па гісторыі Беларусі, якія зберагаюцца  цэнтральных дзяржаных архівах СССР / Рэд.-склад. А.М.Міхальчанка, Т.А.Вараб’ёва. Мн.: БелСЭ, 1990. 261 с.
Довнар-Запольский М.В. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах. Киев, 1901.
Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі / Пер. з рус. Т.М.Бутэвіч і інш.; Прадм. Дз.У.Карава, Я.І.Бараноскага. Мн.: БелЭн, 1994. 510 с.
История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И.Н.Кузнецов, В.Г.Мазец. Мн.: Амалфея, 2000. 672 с.
Канфесіі на Беларусі (канец XVIII – XX ст.) / В.В.Грыгор’ева, У.М.Завальнюк, У.І.Навіцкі, А.М.Філатава; Нав. рэд. У.І.Навіцкі. Мн.: Экаперспектыва, 1998. 340 с.
Копысский З.Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в XVI-первой половине XVII в. Мн., 1966.
Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. Мн.: Экаперспектыва, 1996. 453 с.
Мальдзіс А. Як жылі нашы продкі  XVIII стагоддзі. Мн.: Ліманарыс, 2001. – 384 с.
Мелешко В.И. Очерки аграрной истории Восточной Белоруссии (вторая половина XVII-XVIII вв.). Мн., 1975.
Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. Мн.: БелЭн, 1995. 672 с.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / Рэд. М.П.Касцюк і інш. Мн.: Беларусь, 1994-1995.
Пилипенко М.Ф. Возникновение Белоруссии. Новая концепция. Минск, 1991.
Пичета В.И. Аграрная реформа Сигизмунда Августа в Литовско-Русском государстве. М., 1958.
Рябцевич В.Н. Нумизматика Беларуси. Мн., 1995.
Спиридонов М.Ф. Закрепощение крестьянства Беларуси (XV-XVI вв.). Мн., 1993.
Статут ВкЛ 1529 г. Мн., 1960.
Статут ВкЛ 1588 г. Мн., 1989.
Ткачо М.А. Замкі Беларусі (XIII – XVII cтст.). Мінск, 1977.
Уния в документах: Сборник / Сост. В.А.Теплова, З.И.Зуева. Мн.: Лучи Софии, 1997. 518 с.
Ходзін С.М. Крыніцы гісторыі Беларусі (гісторыка-генетычнае і кампаратынае вывучэнне): Вучэб. дапаможнік. Мн.: БДУ, 1999. 193 с.
Хрестоматия по истории Белоруссии с древнейших времен до 1917 г. / Сост. А.П.Игнатенко, В.Н.Сидорцов. Мн.: Университетское, 1977. 472 с.
Чепко В.В. Сельское хозяйство Белоруссии в первой половине XIX в. Мн, 1966.
Эканамічная гісторыя Беларусі / Пад рэд. В.І. Галубовіча. Мінск, 1996.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1-5; Т. 6. Кн. 1-2. Мн.: БелЭн, 1993-2003.
Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя. Мінск, 1989.
Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. Мн., 1992.


Вучэбнае выданне

Сістэма адкрытага навучання



Шымуковiч Сяргей Фадзеевiч

Гiсторыя Беларусi

Курс лекцый
У дзвюх частках
Частка 2
4-е выданне, стэрэатыпнае


Адказны за выпуск В. М. Салдатава
У атарскай рэдакцыi
Тэхнічны рэдактар Т .У. Жыбуль
Мастак вокладкi А. А. Стасевiч
Камп’ютарная вёрстка Н. М. Азарэвiч

Падпiсана  друк 04.07.2007 г.
Фармат 13 EMBED Equation.3 1415/16. Папера афсетная. Гарнiтура «Таймс»
Друк трафарэтны. Ум.др.арк. 14,4. Ул.-выд.арк. 15,5.
Тыраж 200 экз. Заказ 225.

Выдавец і паліграфічнае выкананне:
Акадэмiя кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь
ЛВ №02330/0056905 ад 01.04.2004 г.
ЛП № 02330/0056837 от 11.05.2004 г.

Надрукавана з арыгiнал-макета заказчыка.
220007, г. Мiнск, вул. Маскоская, 17.








13PAGE 15


13PAGE 14215


13PAGE 14115



13 EMBED CorelDRAW.Graphic.9 1415




Шымуковiч, С. Ф.
Ш61             Гiсторыя Беларусi: курс лекцый: у 2-х ч. Частка 2 / С. Ф. Шымуковiч. – 4-е выд. стэр.  – Мн.: Акад. кiрав. пры Прэзiдэнце Рэсп. Беларусь, 2007. – 247 с. – (Сістэма адкрытага навучання)
ISBN 978-985-457-781-4







Курс лекцый прызначаны для студэнта сістэмы адкрытай адукацыі Акадэмii кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь, якія навучаюцца па спецыяльнасці "Дзяржанае кіраванне і эканоміка".

УДК 338(475)(075.8)
ББК 659я73



Root Entry

Приложенные файлы

  • doc 8914771
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий