Энциклопедия Истории Беларуси

УСТУП
Кожны народ імкнецца ведаць сваю гісторыю, свае гістарычньія карані, той шлях, якім прайшлі папярэднія пакаленні, што было вызначальным на розных этапах ix развіцця стваральная праца, матэрыяльныя i духоныя набыткі ці войны i разбурэнні. Гэта неабходна, каб адчуваць не толькі сувязь часо, сваё дачыненне да няданіх i больш далёкіх падзей, да спра сваіх прашчура, але i каб выкарыстоваць гістарычны вопыт: не патараць иамылак, a браць з мінулага рокі, неабходныя для вырашэння сённяшніх задач.
Ba сім свеце наглядаецца стойлівая цікавасць не толькі да мінулага насельніка той ці іншай мясцовасці, але i імкненне максімальна захаваць, збсрагчы сведчанні розных эпох археалагічныя матэрыялы, пісьмовыя i іншыя крыніцы, каб мець документальную аснову для адналення  памяці гістарычных падзей. Беражлівыя адносіны да сваёй спадчыны характэрны фактычна для сіх нацый i народа. Гэта з'яляецца аксіёмай, наказчыкам цывілізаванасці, абсалютна неабходнай умовай паспяховага развіцця. У наш час фактычна сюды гістарычнае бяспамяцтва лічыцца вялікай заганай, хібай, непанацэннасцю. Таму i прымаюцца захады на дзяр-жаным, грамадскім, іншых узронях, каб пераадолець яго i выкарыстоваць гістарычны вопыт у сённяшнім жыцці.
Асабліва актуальнай з'яляецца гэта задача для надый i народа, якія маюць багатую гістарычную спадчыну, але на тых ці іншых прычынах дрэнна ведаюць яе. Такая неадпаведнасць не толькі зніжае ix атарытэт сярод суседзя ці наогул у свеце, але моцна збядняе ix духона. Гэтыя народы страчваюць самабытнасць, багацце свайго мінулага, каларыт традыцый i звычая.
У такім жа становішчы апынуся і беларускі народ. Яго гістарычная спадчына надзвычай багатая i разнастайная. Аднак у апошйія стагоддзі з яе зместу вельмі шмат страчана. Спробы адналення, вяртання  гістарычную скарбонку сваіх бясцэнных рэліквій змяняліся новымі нерыядамі гістарычнага забыцця i свядома, на дзяржаным узроні насаджаемага бяспамяцтва.
Тамустварэнне намяжы XX i XXI стст., атым больш 2-га i 3-гатысячагоддзя адпаведных гістарычных прац, у якіх шматвяковы вопыт беларускага народа атрымае неабходнае адлюстраванне, задача надзвычай актуальная i адказная. Максімальна понае, аб'ектынае, непалітызаванае даследаванне мінулага беларускага народа з яго павучальным стваральным вопытам, а таксама цяжкімі выпрабаваннямі, вялікімі людскімі стратамі, знішчэннем матэрыяльных i духоных каштонасцей, a затым ix адналеннем i далейшым развіццём усё гэта дапаможа зналенйю гістарычнай памяці сучаснага i будучых пакалення, паспрыяе павышэнню атарытэту беларускага народа сярод сваіх суседзя, а таксама  Еропе і свеце.
Агульнавядома, што гісторыя кожнага народа иераважна выкладаецца як у форме артыкула, манаграфій, так i калектыных абагульняючых прац. Пры гэтым калі артыкулы i манаграфіі прысвячаюцца асобным тэмам ці праблемам, то сістэматызаванае i паслядонае адлюстраванне гістарычнага працэсу  абагульняючых работах з'яляецца лагічным працягам i неабходнай формай яго асэнсавання. Характэрна, што абагульняючыя нрацы, якія грунтуюцца на матэрыялах i вывадах, што трымліваюцца  артыкулах, манаграфіях i іншых формах гістарычнага даследавання, разам з тым уключаюць самастойны творчы пошук сваіх стваральніка. Пры гэтым суадносіны раней вядомага i новага матэрыялу вызна-
5


чаюцца як ступенню раснрацаванасці тых ці іншых сюжэта, так i творчымі магчымасцямі даследчыка.
Падрыхтока абагульняючых прац па гісторыі Беларусі вялася практычна на працягу сяго XX ст. Найбольш раннія з ix грунтаваліся на тых найрацоках, што былі зроблены папярэдпікамі. У першую чаргу гэта тое, што напісалі гісторыкі выкладчыкі Віленскага універсітэта, а таксама іншыя даследчыкі мінулага беларускага народа, у тым ліку расійскія i нольскія.
Работа па стварэнні непасрэдна абагульняючых прац у пачатку XX ст. была распачата В. Ластоскім. У 1910 г. ён выда "Кароткую гісторыю Беларусі" першую популярную кнігу, у якой адлюстрава погляд беларуса на мінулае сваёй Бацькашчыны. Дадзеную нрацу прадожы У. Ігнатоскі, які напрацягу 1919 - 1926 гг. зрабі чатыры выдашіі "Кароткага нарыса гісторыі Беларусі" (пятае выданне гэтай кнігі выйшла  1992 г.). У ix мінулае беларускага народа пададзена больш шырока. У аснове выкладання ляжыць прынцып дзяржанай прынадежнасці Бсларусі. Яшчэ больш падрабязным даследаваннем, выкананым на аснове нацыяпальна-дзяржаных надыходу, з'явілася "Гісторыя Беларусі" М. Д онар-Запольскага, напісаная  сярэдзіне 20-х гадо. Аднак яна магла иабачыць свет толькі  1994 г. i то  няпоным выглядзе.
Дадзеныя абагульняючыя працы з'явіліся на ініцыятыве ix атара, якія разумелі неабходнасць такіх даследавання і стараліся стварыць ix, абапіраючыся на працы сваіх папярэдніка i актына праводзячы пры гэтым свой уласны творчы пошук.
У сярэдзіне 30-х гадо у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук БССР былі зроблены некаторыя захады'да пачатку падрыхтокі новай абагульняючай працы па гісторыі Беларусі. Аднак у надзвычай складаных грамадска-палітычных абставінах, у якіх даводзілася працаваць у той час гісторыкам, справа рухалася всльмі мару дна. Яна зацягнулася i на пасляваеннае дзесяцігоддзе. Толькі  1954 г. пабачы свет nep-шы том "Истории Белорусской ССР". У 1955 г. ёнвыйша з друку на беларускаймо-ве. У 1958 г. бы надрукаваны другі том выдання. Аднак праца працягвалася i  1961 г. было ажыццёлена другое, даноненае выданне "Истории Белорусской ССР" у двух тамах. У ім на значным для таго часу фактычным матэрыялс зроблена сістэматызаванае выкладанне гісторыі Беларусі ca старажытных часо. Зразумела, што вывады i ацэнкі  гэтым выданні понасцю адпавядалі афіцыйным партый-на-дзяржаным падыходам.
Характэрна, што жо  сярэдзіне 60-х гадо была пасталена задача стварэння больш шырокай абагульняючай працы па гісторыі Беларусі, Яна была выдадзена  5 тамах на працягу 19721975 гг. пад назвай "Гісторыя Беларускай ССР". Першыя два тамы прысвечаны шматвяковай дасавецкай гісторыі Беларусі, а тры апошнія надзвычай шырока раскрывалі жыццё беларускага народа на працягу крыху больш чым 50 гадо савецкай улады. У выданні на вялікім фактычным матэрыяле з улікам напрацовак беларускай гістарыяграфіі раскрыты гістарычны шлях беларускага народа ад старажытнасці да пачатку 70-х гадо XX ст. Ацэнкі гэтага шляху  розныя гістарычныя перыяды сугучныя афіцыйным устанокам. Па дасавецкай гісторыі гэта адмаленне самабытнасці  развіцці беларускага народа, па савсцкім перыядзе яго мінулага надзвычай шырокае адлюстраванне станочага вопыту і вельмі скупа пададзены ці зусім адсутнічаюць метады усталявання новага жыцця, цяжкасці і выпрабаванні народа на гэтым шляху.
У дадзеных абагульняючых працах на гісторыі Беларусі у двухтомніку і пяцітомніку понасцю праігнаравана тое, што было зроблена  гэтых адносінах адзначанымі вышэй папярэднікамі стваралыгікамі першых абагульняючых даследавання. Як вядома, гэтыя працы былі забаронены, a прозвішчы ix атара выкрэслены з навуковага i грамадскага жытку.
Толькі з канца 80 пачатку 90-х гадо у сувязі з вялікімі грамадска- палітычнымі зменамі, што адбыліся на Ерапейскім i Азіяцкім кантынентах, распадам сацы-
6


ялістычнага лагера, спынсннем існавання КПСС i Саюза ССР, узнікнсннсм разам з іншьші самастойнай дзяржавы Рэспублікі Беларусь стварыліся пэныя магчымасці для доступу даследчыка да новых дакументальных матэрыяла, напісання з ix улікам абагульняючай працы па гісторыі беларускага народа, у якой но пераважалі б ідэалагічныя падыходы, дзе можна было б выкарыстоваць без абмежаваішя ранейшыя работы, не ігнаруючы пры гэтым той матэрыял, што трымліваецца  двухтомнай i пяцітомнай гісторыі Беларусі, a таксама  шматлікіх індывідуальных манаграфіях савецкага часу. Такім чынам, узніклі нэныя мовы для напісання новай абагульняючай прады па гісторыі беларускага народа з самых старажытных часо да сярэдзіны 90-х гадо XX ст.
Такім даследаваннем з'явіліся "Нарысы гісторыі Беларугі"  дзвюх частках, якія пабачылі свет у 19941995 гг. У ix адлюстравапа гісторыя Беларусі з нацыянальна-дзяржанага пункту гледжання. Пры гэтым атары зыходзілі з факта щматвяковага існавання беларускага этнасу як суб'екта гісторыі. Па шэрагу напрамка пераасэнсаваны гістарычны шлях бсларускага народа. Тэта  першую чаргу датычыцца прабл'ем этнагенезу беларуса, станалснпя І развіцця беларускай дзяржанасці, на-цыянальнай культуры, рэлігійнага жыцця, вызваленчай барацьбы, уэаемадачынення беларускага народа ca сваімі суседзямі. Адлюстраваны некаторыя маладаследавапыя старонкі з гісторыі беларускага нацыянальнага руху, грамадска-палітычпых абставін, бсларускай дыяспары. Раскрыты шлях бсларускага грамадства ва мовах складваішя, развіцця i крызісу савецкай сістэмы арганізацыі жыцця, паказаны супярэчлівы характар развіцця грамадства. У выданні разам з вядомымі райей дзеячамі аднолена гістарычная прада пра многіх іншых выдатных прадстаніко беларускай зямлі i падзеі, у якіх яны прымалі дзел.
У пэным сэнсе абагульняючымі нрацамі на сістэматызаваным выкладанні гіс-торыі беларускага народа або тых ці іншых яе перыядах з'яляюцца падручнікі для вышэйшых ці сярэдніх навучальных устано. На працягу 90-х гадо ix з'явілася  Рэспубліцы Беларусь значная колькасць. У большасці ix атары імкнуцца адлюстраваць мінулае Беларусі з улікам новых дакументальных матэрыяла i навуковых распрадовак аношняга часу.
У дадзенай новай абагульняючай працы па гісторыі Беларусі зроблена спроба сістэматызаванага i паслядоунага яс выкладання са старажытных часо да канца XX ст. Пры гэтым атары і рэдактары, абапіраючыся на вышэй адзначаныя абагульняючыя даследаванні, а таксама шматлікую літаратуру манаграфічнага і іншага характару розных часо, вялі свой самастойны творчы пошук з выкарыстаннсм новых дакументальных матэрыяла.
Выданне ключае шэсць тамо, першыя чатыры з якіх адлюстроваюць гісторыю беларускага народа па працягу вялікага адрэзку часу ад старажытнасці да падзей кастрычніка 1917 г. Толькі два апошнія тамы ключаюць гісторыю Беларусі з 1917 г. i дапачатку 3-га тысячагоддзя. У яляецца, што такія суадносіны  размеркаванні гістарычнага матэрыялу  асноным адпавядаюць гістарычнаму працэсу на нашых землях.
Першы том прысвечаны найстаражытнейшаму перыяду  гісторыі нашага краю i ахонлівас надзвычай вялікі адрэзак часу ад нершапачатковагазасялення да фарміравапня i развіцця першых дзяржаных утварэння. Асаблівасцю кнігі з'яляецца тое, што яна нанісана  асноным на падставе асэнсавання шматлікіх археалагічных матэрыяла, здабытых пры раскопках. Атары раскрываюць пра-цэс асваення тэрыторыі Беларусі  ледавіковую эпоху i эвалюцыю яе насельніка у настунныя эпохі сярэдні i новы каменны, а затым у бронзавы i жалезны вякі. Значная вага нададзена узаемадзеянню чалавека i прыроды, развіццю матэрыяльнай i духонай культуры тагачаспых супольнасцей, гаспадарчых занятка ад прысвойваючых да вытвараючых, прадсталеных найперш земляробствам, жывёлагадоляй, шахтавайкрэмнездабычай, а таксама сацыялыіым узаемадачы-
7


ненням, спробам этнічных вызначэння носьбіта асноных археалагічных культур.
Гісторыя першабытнага грамадства пастае як шматгранны i складаны працэс, абумолены  значнай ступені размяшчэннем Беларусі  цэнтры Ералейскага кантынента. Сюды пранікалі культурныя плывы, a нярэдка i само йасельніцтва: з захаду i подня з прастора лесастэпу, a  жалезным веку наглядалася жыватворнае здзеянне антычнага Прычарнамор'я.
Пры напісанні гісторыі плямён жалезнага веку паказаны тыя сацыяльна-эканамічныя зрухі, якія вялі да фарміравання мо для знікненіія першых дзяржаных утварэння на тэрыторыі Беларусь Гэта падзеі, што адбываліся  рашіім сярэдпявеччы, з VI да сярэдзіны XIII ст. У кнізе паказана, як у выніку асваення славянамі тэрыторыі, дзе раней жылі балцкія плямёны, склаліся этнічна роднасныя паміж сабой супольнасці сходнеславянскага насельніцтва крывічы, дрыіавічы, радзімічы. Гэтыя супольнасці ці саюзы плямён далі з другой паловы X ст. пачатак дзяржанасці на беларускіх землях. Племянное княжанне крывічо-палачан з'явілася гістарычным ядром Полацкага княства. На аснове княжання дрыгавічо у паднёвай частцы Беларусі тварылася Тураскае кііяства, якое мела больш цесныя сувязі з Кіевам.
Істотным элементам сярэднявечнага грамадства з'ялялася сельская абшчына. Пры гэтым грамадства ранняга сярэднявечча характарызуецца як шматукладнае, дзе суіснавалі тры эканамічныя уклады першабытнаабшчынны, рабаладальніцкі (на зроні хатняга рабства) i феадальны. Значнае месца адведзена  кнізе гісторыі гарадо, якіх на беларускіх землях у X XIII стст. налічвалася 35. Асвятляецца развіццё культуры архітэктуры, пісьменства, фальклору.
Яркаму этапу  развіцці Беларусі феадальнай эпохі прысвечаны другі том, які ахонлівае XIII XVI стст. перыяд фарміравання i развіцця буйнсйшай i плыво-вай дзяржавы Цэнтральнай i Усходняй Еропы Вялікага княства Літоскага (ВКЛ), што яляла сабой сунольнасць літоскіх i пераважна сходнеславянскіх (беларускіх, украінскіх i частковарускіх) зямель. 3 выкарыстаннем новых гістарычных крыніц даследуюцца галоныя сферы жыцця. Гісторыя Беларусі першыню разглядаецца  значнай ступені праз прызму гісторыі ВКЛ. Гэта дазволіла абгрунтавана паказаць першарадную ролю беларускіх зямель у працэсах эканамічнага, грамадска-палітычнага, сацыяльнага, духонага, этнаканфссіянальнага, дэмафафіч нага развіцця ВКЛ, у фарміраванні i абароне яго тэрыторыі, утварэнні новага культурна-гаспадарчага ландшафту.
Уиершыню на шырокім гістарычным фоне асвятляюцца асноныя этапы гісто-рыі Беларусі i Літвы, паказваецца сувязь знешпяй палітыкі ВКЛ са зменамі  яго геапалітычным становішчы, унутраньш развіцці, эвалюцыя i суадносіны цэнтралі-затарскіх i цэнтрабежных тэндэнцый; складванне саслона-прадстанічай манархіі  канцы XV XVI ст.; кансалідацыя пануючых стана Беларусі, Літвы, Украіны на аснове агульнасці саслоных i дзяржана-палітычных іптарэса; прычыны i значэнне фарміраванпя Рэчы Паспалітай "двух народа".
Даслсдуюццапрацэсы сацыяльнага, этнакультурнагаразвіцця Беларусі, фармі-раванне канфесіянальнай структуры, этнічнай свядомасці, роля хрысціянскай царквы  духоным i грамадска-палітычным жыцці. Значна шырэй прадстаулены слаба асветленыя  гістарыяграфіі праблемы Рэнесансу  Беларусі, раззіццё нетрадыцый-ных напрамка культуры, сувязя з суседнімі краінамі. Асаблівая вага нададзсна фарміраванню пэных форм агульнадзяржанай культуры ВКЛ, дзе выразна прасочваюцца плывы гістарычных традыцый, уласна беларускай культуры i новых рэнесансава-гуманістычных павева ( у мове, заканадастве, праве, кнігадрукаванні, справаводстве i інш.).
Трэці том прысвечаны гісторыі беларускіх зямель у часы Рэчы Паспалітай з канца XVI па XVIII ст. уключна. У адпаведнасці з найболып важнымі этапамі эвалюцыі грамадства  кнізе прадстаулены аспекты нутры- i знешнепалітычнага, у
8


першую чаргу сацыяльна-эканамічнага, развіцця зямель Беларусі, рэлігійнага і культурнага жыцця.
Адзначаюцца эканамічны здым на беларускіх землях у першай палове XVII ст. І разам з тым паступовае аслабленнс каралескай улады, a таксама мацаванне магнацкіх уплыва. Разглядаецца пераход ад адноснай рэлігійнай талерантнасці да наступлення каталіцтва i ператварэння яго  пануючую канфесію.
Асвятляецца нутрыпалітычная нестабільнасць у Рэчы Паспалітай, звязаная з барацьбой магнацкіх груповак i анархіяй. Палітычны хаос дапаняся спусташаль-нымі войнамі сярэдзіны XVII пачатку XVIII ст., у выніку якіх беларускія землі былі цягнуты  зацяжны дэмаграфічпы i эканамічны крызіс, пераадолены толькі к сярэдзіне XVIII ст. Раскрываецца палітыка паланізацыі, якая прывяла да страты афіцыйнага статуса беларускай мовы i расколу грамадства па рэлігійнай прыкмеце. Гэта дало магчымасць суседнім краіпам выкарыстоваць рэлігійнае пытанне для мяшання ва нутраныя справы Рэчы Паспалітай.
Атары таксама паказваюць стабілізацыю эканомікі i яе здым у другой палове XVIII ст., пераход ад сарматызму да асвстніцтва, спробы рэформ, зробленыя з мэтай нармалізацыі палітычнага жыцця. Адзначаецца, што ix рэалізацыі перашкодзіла мяшальніцтва больш магутных суседніх дзяржа, у залежнасць ад якіх трапіла Рэч Паспалітая і якія былі зацікалены  захаванні тут палітычнай анархіі. Бынікам за-хопніцкіх памкнення Расіі, Астрыі i Прусіі, а таксама недальнабачиай палітыкі кансерватыуных кола Рэчы Пасналітай сталі падзелы гэтай дзяржавы i далучэнне беларускіх зямель да Расійскай імперыі.
Чацвёрты том ахоплівае перыяд з канца XVIII ст. да кастрычніка 1917 г., г. зн. час знаходжання Беларусі  складзе Расійскай імперыі. Зыходзячы з сучаснага зрошо развіцця гістарычнай навукі, атары  многім па-новаму асвятляюць саслоную, нацыянальную палітыку царызму  заходніх губернях, аграрна-сялянскія рэформы, зараджэіше i развіццё розйых плыня грамадскага руху, нацыянальна-вызваленчай i класавай барацьбы, утварэнне i дзейнасць палітычных партый i арганізацый. Значная вага нададзена працэсу фарміравання беларускай нацыі, гісторыі беларускага нацыянальнага руху, барацьбе за адналелне дзяржанасці Беларусі.
Паказаны зрухі  развіцці прамысловасці, транспарту, сельскай гаспадаркі на аснове распасюджання буржуазных адносін. Раскрыты працэс дыферэнцыяцыі грамадства i фарміравання грамадзянскай сунольнасці. Адлюстравана развіццё адукацыі i культуры, дэмаграфічныя працэсы. Вызначаны ix асаблівасці  Беларусі  парананні з іншымі рэгіёнамі.
Разгледжаны пытанні капфесіяналыіай палітыкі царызму i становішча асобных капфесій. Зроблены высновы, што менавіта  гэты перыяд правасланая царква заняла  Беларусі, як i  Расійскай імперыі  цэлым, пануючас становішча. Паказаны пачатак фарміравання беларускай дыяспары,
Пяты том прысвечаны гісторыі беларускага народа  час намагання на ства-рэнні новага грамадства i  перыяд Вялікай Айчынпай вайиы, У ёй раскрываюцца асаблівасці Кастрычніцкай рэвалюцыі, замежнай ваеннай інтэрвенцыі i грамадзянскай вайны на Беларусі. Адлюстравана нацыянальна-дзяржанае буданіцтва, звязанае  першую чаргу з Усебеларускім з' ездам, абвяшчэннем БНР i тварэннем БССР.
Адпаведная вага нададзена мірнаму буданіцтву, адналенню i развіццю эканомікі на аснове НЭПа. Паказана роля Беларускай ССР у стварэнні Саюза ССР. Адлюстраваны працэс вяртання рэспубліцы сходнебеларускіхтэрыторый. Раскрыты сутнасць палітыкі беларусізацыі i асаблівасці яе ажыццялення. Гісторыя беларускага народа на працягу 20-х гадо раскрываецца з улікам аснонай супярэчнасці гэтага часу развіцця эканомікі i іншых сфер жыцця на аснове адносна дэмакратычнай новай эканамічнай палітыкі і нарастання адміністрацыйна-камандных, атарытарных тэндэнцый у кіраванні грамадствам.
9


У кнізе адлюстраваны ажыццяленне палітыкі індустрыялізацыі, адміністрацыйна-камандны шлях правядзення калектывізацыі сельскай гаспадаркі, поспехі  развіцці культуры. Адпаведная вага нададзена раскрыццю прая адміністрацыйна каманднага кіравання  грамадскім жыцці, масавым неабгрунтаваным палітычным рэпрэсіям.
Раскрыта становішча насельніцтва Заходняй Беларусі лад уладай Польшчы на працягу 1921 1939 гг. Паказаны барацьба за сацыяльнас i нацыянальнае вызвалсн-пе, супрацьдзеяіше беларускага насельніцтва, палітычных партый i арганізацый са-цыяльнаму ціску, за захаванне нацыянальнай культуры.
Адлгастравана гісторыя беларускага народа  перыяд другой сусветнай вайны. Уз'яднанне беларускага народа  адзінай сям'і наказана як нераадолснне гістарычнай несправядлівасці. Значная вага засяроджана на раскрыцці гераічнай гісторыі беларускага народа  гады Вялікай Айчыинай вайны. Раскрыты не толькі размах партызанскага i падпольнага руху, удзел жыхаро Беларусі  барацьбе з ворагамі на шматлікіх франтах вайны, але i жыццё ва мовах нямецка-фашысцкай акупацыі. Значна шырэй, чым у напярэдніх выданнях, наказана трагсдыя народа у час ваеннага ліхалецця.
Апошні, шосты том выдання прысвечаны пасляваеннай гісторыі Беларусі. Раскрыты пераход беларускага народа да мірнага жыцця, цяжкасці i зрухі  адналенні i развіцці прамысловасці, транспарту, сельскай гаспадаркі, сацыялькым становішчы народа. Паказана правядзенне калектывізацыі  заходніх абласцях. Адлюстравана высокая ступень заарганізаванасці грамадска-палітычнага жыцця, ідэалагізацыя духонай сферы. Нададзепавага выхаду Беларускай ССР на міжнародную арэну.
Раскрыты працэсы, што адбываліся  рэспубліцы  перыяд рэформ другой паловы 5060-х гадо, адзначакы ix пазітыны плы на розныя бакі жыцця грамадства, супярэчлівасць i незавершанасць. Паказаны дасягненні  развіцці экапомікі, матэрыяльным i духоным становішчы народа, а таксама зрастаючы рост міграцыі сельскіх жыхаро у гарады. Адлюстравана развіццё навукі i культуры.
Значная вага нададзена аналізу працэса, што адбываліся  жыцці беларускага народа на працягу 70-х нершай паловы 80-х гадо. Паказана развіццё нрамысло-вай вытворчасці, буданіцтва, транспарту, сельскай гаспадаркі, поспехі і праблемы на гэтым шляху. Вызначана месца Беларускай ССР у гаспадарчым комплексе Саюза ССР. Адлюстравана паступовае запавольванне тэмна навукова-тэхнічлаг а пра-грэсу, абвастрэнне  рэспубліцы экалагічнай сітуацыі. Раскрыты грамадска-палітычнае жыццё, поспехі  развіцці навукі i культуры.
Адпаведная вага нададзена гісторыі беларускага народа ва мовах перамен другой паловы 80-х 90-х гадо. Асветлены змены  палітычным жыцці, звязаныя з дэмакратызацыяй грамадскага развіцця, пераходам да шматпартыйнасці, утварэн-нем незалежиай дзяржавы Рэспублікі Беларусь. Адлюстравана нарастание крызісных з'я у эканоміцы, паніжэнне жыццсвага зроню народа, рэзкае абвастрэнне экалагічнага становішча  выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Раскрыты складанасці грамадска-палітычнага, навуковага, культурнага жыцця. Пэная вага нададзена адлюстраванню знешнепалітычнай дзейнасці Рэспублікі Беларусь. Паказаиы стан беларускай дыяспары.
Дадзенае выданне выканана на аснове нацыянальна-дзяржанай канцэнцыі гіс-торыі Беларусі. Гэта значыць, што атары i рэдактары разглядаюць беларускі этнас як самабытны суб'ект гістарычнага развіцця i самастойны аб'ект гістарычнага даследавання. Зразумела, што пры гэтым беларускі этнас выступае як аснойая, кансалЬ дуючая частка сяго беларускага народа.
Заканамерна, што нацыянальны пункт гледжання на мінулае Беларусі арганічна спалучаецца з асвятленнем тысячагадовай гісторыі яе дзяржанасці. (Пры гэтым заважым, што факт існаваіння шматвяковай дзяржанасці на беларускіх землях адзначаны  Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.). Такое спалучэннне нацыянальнага i
10


дзяржанага зусім натуральнае, таму што кожная нацыя i кожны народ могуць атрымаць неабходныя магчымасці для свайго развіцця і самасцвярджэння толькі  суверэпнай краійе, якая стварае для гзтага адпаведныя мовы, развівае заемавыгадныя дачыненні з суседнімі i іншымі дзяржавамі. Для Рэспублікі Беларусь гэта супрацопіцтва  першую чаргу з Расійскай Федэрацыяй, а таксама Украінай, Польшчай, Літвой, Латвіяй, іншымі краінамі.
Сучасны этап беларускага нацыянальна-дзяржанага адраджэння нры сіх цяжкасцях i складаііасцях па гэтым шляху яляецца сур'ёзным i працяглым працэсам. Істотнае месца  ім займае вяртанне беларускаму народу яго гістарычнай свядомасці. Атары i рэдактары дадзенага выдання спадзяюцца, што яно адыграе сваю пазітыную ролю  гэтай высакароднай справе i народ Бсларусі войдзе  XXI ст. i 3-е тысячагоддзе сазначна больш глыбокім веданнем сваіх гістарычных каранё, сваёй мінушчыны, што дапаможа яму  стваральнай працы, дасягненні адметных выніка, каб заняць пачэснае месца сярод іншых народа.
11


УВОДЗІНЫ
У першым томе "Гісторыі Беларусі" разглядаецца мінулае нашай Бацькашчыны  першабытны i раннесярэднявечны перыяды (каля 100 тыс. гадо назад першая палова XIII ст.). Гэты вялізныпрамежакчасу забяснечаны пісьмовымі крыніцамі, ды i то рыкавымі, толькі для апошніх чатырох стагоддзя. Папярэднія ж тысячагоддзі вядомыя выключна дзякуючы археалагічным даследаванням.
Гістарыяграфія гісторыі Беларусі першабытнага перыяду. Раскопкі старажытнейшых помніка стаянак, селішча i гарадзішча, могільніка, гаспадарчых аб'екта дазваляюць даволі пона паказаць матэрыяльнуіо i духоную культуру старажытнага насельніцтва Беларусі, рэканструяваць характар тагачаснай гаспадаркі i сацыяльных адносін, выявіць дынаміку этнакультурных працэса.
Ціканасць да старажытнага мінулага  Беларусі існавала здана. У эпоху Адраджэння (XVI першая палова XVII ст.) яна пачала праяляцца найперш у форме гістарычнага краязнаства, калі  зборах беларускіх магната, асвечайай часткі шляхты i гараджан пачалі заховацца не толькі старыя рукайісы, зброя, рэчы побыту, але i некаторыя археалагічныя знаходкі, найперш шліфаваныя каменныя вырабы i косці выкапнёвых жывёлін, якія трапляліся выпадкова  час земляных работ. Болып мэтанакіраваныя, хоць яшчэ i спарадычныя, пошукі, а часам i раскопкі археалагічных помніка, пераважна курганных могільніка, у нашай краіне пачаліся з канца XVIII пачатку XIX ст. (3. Даленга-Хадакоскі i інш.). У сярэдзіне XIX ст. у беларускай навуковай думцы жо сталявалася перакапанне (Я.Тышкевіч, К.Тышкевіч), што першабытнае грамадства басейнах Прыпяці, верхніхцячэннях Дняйра, Нёмана i Дзвіны прайшло тры этапы каменны, бронзавы i жалезны вякі.
У Беларусі асабліва змацнілася цікавасць да мінушчыны  сувязі з праведзе-нымі археалагічнымі з'ездамі, найперш IX з'ездам, які адбыся  Вільні  1893 г. У гэты час праводзіліся абследаванні некаторых тэрыторый, складаліся археалагічныя карты. Увагі заслуговаюць даследаванні В.Шукевіча (з пачатку 80-х гадо XIX ст. i да пачатку першай сусветнай вайны) паночнага захаду Беларусі i E. Раманава (тых жа гадо) на сходзе1.
Ужо  дарэвалюцыйны час стала агульнапрызнаным, найбольш на иадставе вывучэння тапанімікі, што тэрыторыя Беларусі, асабліва яе цэнтральная i падневая часткі, была здана заселена старажытньші славянскімі плямёнамі. Несумненным лічылася i тое, што славяне суседзілі з балцкім насельніцтвам, якое найбольш дамінавала на Панямонні. 3 балтамі ж некаторыя даследчыкі (A. Спіцын) звязвалі i гарадзішчы жалезнага веку. Аднак з-за недаследаванасці помніка гэты перыяд першабытнага грамадства бы, бадай, найменш вядомы навукоцам, у ix пераважна адсутнічалі даныя пра матэрыяльную i духоную культуру тагачаснага насельніцтва, яго этнічную гісторыю.
________________
1Каханоскі Г.А. Археалогія i гістарычнае краязнаства Беларусі  XVIXIX стст. Мн., 1984.
12


Некалькі больш мелася звестак пра жыццё людзей папярэдніх часо бронзавага i каменнага вяко, Паселішчы эпох каменю i бронзы таксама амаль не дасдедаваліся шляхам раскопах, аднак было вядома даволі шмат добра захаваных каменных выраба, найбольш сякер-кліно i сякер з прасвідраванымі адтулінамі, а таксама пэная колькасць медных i бронзавых выраба.
Археалогія  дарэвалюцыйны час рабіла пачатковыя крокі, таму інфармацыя, якую яна магла даць даследчыку, была фрагментарная. Па гэтай прычыне першабытная гісторыя (або дагісторыя) у першых абагульняючых працах па мінуламу Беларускага краю пададзена скупа або адсутнічае зусім (Т. Нарбут, 1835; А. Кіркор, 1882; В.Ластоскі, 1910).
Два дзесяцігоддзі развіцця археалагічнай навукі на Беларусі паміж дзвюма сус-ветнымі войнамі дазволілі з улікам пайярэдніх набытка зрабіць спробы болын грунтоных гістарычных абагульнення. Найперш на падставе даследавання стаянак Юравічы i Бердыж на паднёвым усходзе краіны (К. Палікарповіч) была наву-кова пацверджана думка Е. Раманава аб першапачатковым засял'енні Беларусі яшчэ  палеаліце. У тэты ж міжваенны час выялена некалькі соцень паселішча стаянак каменнага ібронзавага вяко, сабрана багатая калекцыя пераважна пад'ёмнага матэрыялу крамянёвых i каменных выраба, фрагмента керамікі. Знаходкі праходзілі пэны тыпалагічны аналіз, што дазвол іла аб'ядноваць ix у канкрэтныя археалагічныя культуры i  некаторьгх выпадках вызначаць дынаміку развіцця апошніх.
Прыкметных поспеха дасягнула i вывучэнне старажытнасцей жалезнага веку. Да 1941 г. у тагачасных межах БССР былі выялены i часткова даследаваны 864 гарадзішчы, больш за 100 немацаваных насялення селішча, каля двух дзесятка могільніка1. На падставе аналізу археалагічных факта некаторыя археолагі (найперш A. Ляданскі) пачалі пераходзіць і да гістарычных абагульнення, спрабуючы разглядаць не толькі матэрыяльную культуру, але i гаспадарку, сацыяльнае ладкаванне плямён жалезнага веку, ix этнічную прыналежнасць. А. Ляданскі вылучы тры зоны гарадзішча з рознымі тыпамі керамікі, якія адпавядалі тром археалагічным культурам, што затым было абгрунтавана навукоцамі пасляваеннага часу. Ён справядліва сцвярджа, што гаспадарчае i сацыяльнае развіццё тагачаснага насельніцтва выклікала неабходнасць ствараць умацаваньш паселішчы-гарадзішчы як цэнтры родавых су нольнасцсй. Шмат увагі ім надавалася i гаспадарцы, асабліва жалезаапрацочай вытворчасці. Знаходкі пры раскопках помніка (пераважна гарадзішча) рэштка жыллёвых i іншых збудавання, зерня i костак жывёлін дазволілі даследчыкам упэнена гаварыць пра аседлы характар жыцця насельніцтва эпохі жалеза i пераважна вытвараючыя формы яго гаспадаркі ляднас (падсечнае) земляробства i жывёлагадолю, з захаваннем пэнага значэння палявання i рыбалоства. Да этнічнай інтэрпрэтацыі археалагічных матэрыяла тагачасныя даследчыкі адносіліся даволі асцярожна, справядліва спасылаючыся на недастатковасць факта. I сё ж жыхаро гарадзішча Цэнтральнай i Паночнай Беларусі яны лічылі старажытнымі літоцамі, а прыход у наш край славян адносілі толькі да канца 1 -га тысячагоддзя.
Аднак з-за дамінавання  тагачасных савецкіх грамадазначых навуках дагматычнай тэорыі стадыяльнага развіцця фарміраванне i пераемнасць архсалагічных культур тлумачыліся амаль выключна сацыяльна-гаспадарчымі фактарамі. I вогуле, калі першабытнаму мінуламу Беларусі  міжваенныя гады археолагі надавалі значігую вагу, то  абагулыіяючых працах гісторыка япо займала сціплае месца i пачыналася, як правіла, не далей эпохі першых славянскіх плямён (У. Ігнатоскі, М. Донар-Запольскі).
У Заходняй Беларусі, якая да 1939 г. (каля двух дзесяцігоддзя) знаходзілася  складзе Польскай дзяржавы, археалагічныя даследаванні мелі значна меншы размах. Аднак пэ ныя наву ковыя абагульненні, я кія можна было зрабіць па даволі сціплых матэрыялах, прадсталялі гістарычныя працэсы як дынамічную змену культур
__________________
1Вяргей B.C. Археалагічная навука  Беларускай ССР. 19191941 гг. Мн., 1992.
13


i плямён, дзе з'яленне  неаліце матэрыяла з грабеньчатай керамікай звязвалася са старажьггным фіна-угорскім этнасам, што пазней не знайшло свайго пацвярджэння. У этнакультурных схемах даследчыка Заходняй Беларусі (В. Антаневіч, Г. Цэгак-Галубовіч) знайшлося месца i першым індаерапейцам, старажытным балтам i славянам.
У пасляваенны час, асабліва з сярэдзіны 50-х гадо, пачынаецца інтэнсінае развіццё беларускай археалогіі, заснаванае найперш на раскопках i аналізе шматлікіх калекцый рэчавых знаходак, Шырока публікуюцца i аналізуюцца матэрыялы  асобных артыкулах i амаль трох дзесятках манаграфій, большасць якіх напісана ай-чыннымі навукоцамі (Ю. Кухарэнка, 1962, 1964; I. Арцёменка, 1967; В. Мельнікоская, 1967, У. Ісаенка, 1968; К. Палікарповіч, 1968; Г.Штыха, 1971; Л. Побаль, 1971,1973; I. Русанава, 1973; Л. Побаль, 1974; У. Ісаенка, 1975,1976, Н.Гурына, 1976; А.Мітрафана, 1978; М. Чарняскі, 1979; М. Гурын, 1982; Л. Побаль, 1983; А.Калечыц, 1984; В.Шадыра, 1985; А.Калечыц, 1987; У.Ксяндзо, 1988; В.Капыцін, 1992; А.Егарэйчанка, 1996; А.Мядзведзе, 1996; М.Чарняскі, В. Кудрашо, В. Ліпніцкая,1996; А.Мядзведзе, 1998; М.Крывальцэвіч, 1999). Важнае значэнне для асэнсавання зробленага  археалагічным вывучэнні краіны мелі мапаграфіі гістарыяграфічнага характару Г. Каханоскага (1984), В. Вяргей (1992), Л. Аляксеева (1996), а таксама калектыныя працы.
Манаграфічныя даследаванні археолага маюць сваю спецыфіку яны прысве-чаны пераважна аналізу матэрыяльнай культуры. Аднак у большасці ix атары зак-ранаюць з рознай ступешію грунтонасці i нытанні першабытнай гісторыі найбольш гаспадарчага развіцця, светапогляду, праблем этнагенезу. Пры гэтым у манаграфіях, якія пабачылі свет аношнім часам, улічваючы багатую факталагічную аснову, гістарычным працэсам, як правіла, удзяляецца злачна болын месца. У некаторых даследаваннях гісторыі першабытнага грамадства цалкам прысвечаны асобныя раздзелы (А. Егарэйчанка, 1996). Прыкметнай з'явай стала апублікаванне  1977 г. Э. Загарульскім нарыса па гісторыі першабытнага грамадства Беларусі (Э.Загарульскі, 1977). Даследчык сканцэнтрава сваю працу на ранняй этнічнай гісторыі нашага краю, станаленні i развіцці гаспадаркі i першабытнай тэхнікі, эвалюцыі жытла i паселішча. Пры гэтым ен надае шмат увагі гістарыяграфіі, асабліва пры асвятленні этнагенетычных пытан ня. 3 навейшых падобных публікацый асаблівай увагі варты артыкул А. Мядзведзева, прысвечаны дынаміцы этнакультурных працэса на тэрыторыі Беларусі на працягу сяго жалезнага веку (Мядзвсдзе, 1996).
Таксама было апублікавана некалькіх брашур папулярнага характару, якія разлічаны на шырокае кола чытачо i набліжаюцца да гістарычных нарыса пэных эпох або рэгіёна Беларусі (Э.Загарульскі, Э. Зайкоскі, У. Ісаенка, А. Калечыц. М. Чарняскі, Г. Штыха, В.Капыцін). Пры гэтым калі  спецыяльных мапаграфіях археолагі стараліся рабіць гістарычныя абагульненні на строгай факталагічнай аснове, то  папулярных публікацыях яны шырока выкарыстовалі i этнаграфічныя паралелі.
Даволі разгорнуты агляд першабытнага грамадства, напісаны фактычна толькі на аснове даваенных археалагічных даследавання, дадзены  першым томе Гісторыі Беларускай ССР" (1954 ). У 1972 г. бы анублікаваны псршы том пяцітомнай гісторыі Беларусі. Дапісьмоваму часу  ім прысвечаны два даволі грунтоныя раздзелы, напісаныя найбольш актынымі на той час даследчыкамі мінулага Беларусі (У.Будзько, У.Ісаенка, І.Арцёменка, А.Мітрафана, Л.Побаль)1. Атары выкарыс-талі набыткі амаль 15 гадо пасляваеннагаразвіцця беларускай археалогіі. У раздзелах разглядаецца першапачатковае засяленне краю першабытным чалавекам, яго існаванне  позналалеалітычны час, матэрыяльная i часткова духоная культура, занято i побыт плямён новакаменнага, бронзавага i жалезнага вяко. Гістарычны працэс паказваецца на фоне развіцця прыроды, з якой першабытны чалавек бы звяза-
__________________
Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. Mн., 1972. Т 1. С. 15-64.
14


ны самым непасрэдным чынам. Звяртае на сябе вагу i той факт, што атары яшчэ амаль нс вылучаюць мезалітычную эпоху як важны прамежак часу наміж палянічымі ледавіковай эпохі i земляробамі пазнейшай эпохі. У той жа час гісторыя плямён жалезнага веку, ix гаспадарка i сацыяльнае ладкаванне лададзсны дастаткова шматгранна i пона. Гэта было абумолена ступенню даследаванасці розных тэрыторый i храналагічных перыяда.
Значна абноленым, з улікам апошніх дасягнення выглядае раздзел "Старажытнае грамадства" (У. Ісаенка, Г. Штыха) у першай частцы "Нарыса гісторыі Беларусі” (1994), дзе першабытная эпоха пастае перад чытачом як працэс эвалюцыі канкрэтных этнакультурных супольнасцей.
Эпоха першабытнага грамадства знаходзіла i знаходзіць неабходнае месца i  падручніках, i  навучальных дапаможніках па гісторыі Бсларусі, асабліва анойшіх гадо, для вучня, абітурыента i студэнта. Пры гэтым у шэрагу новых выдання япа пастае сё больш разгорнутай i насычанай канкрэтным зместам.
Набытак больш як стогадовага развіцця археалагічнай навукі Беларусі, велізарныя калекцыі рэчавых матэрыяла, якія дазваляюць разглядаць самыя розныя бакі жыццядзейнасці першабытнага чалавека, асэнсаванне ix у аналітычных публікацыях, асабліва  такіх, як "Археалогія Беларусі. Т. 1. Каменны i бронзавы вякі" (1997) i " Археалогія Белару сі. Т. 2. Жалезны век" (1999), дазволілі рэшце падысці i да гэтай абагульняючай працы па старажытнай гісторыі Беларусі.
Гістарыяграфія гісторыі Беларусі ранняга сярэднявечча. У дарэвалюцыйныя часы гістарычнас развіццё Бсларусі не было самастойиым нрадметам даследавання. Пытанні гісторыі беларускіх зямель закраналіся  абагульняючых працах i курсах гісторыі В.Тацішчава, М. Карамзіна, С. Салаёва, В. Ключэскага i іншых гісторыка. Беларусь яны разглядалі выключна як частку Расійскай імперыі.
"Нараджэнне беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі было цяжкім, штучна стрымлівалася імнерскай палітычнай сістэмай. Але ж у канцы XIX ст. яна сё ж нарадзілася. Пачынаецца пара напружанага роздуму аб месцы беларуса сярод іншых народа, аб пройдзеным гістарычным шляху i яго перспектывах", піша знаца гістарыяграфіі Беларусі прафесар Дз. Кара. Паступова вылучыліся такія аддзелы гістарычнай навукі, як крыніцазнаства, гістарычная геаграфія, археаграфія, архівазнаства i іншыя спецыяльныя гістарычпыя дысцыпліны.
У канцы ХІХст.з'явіліся першыя абагульняючыя работы аб старажытных княствах на тэрыторыі Беларусі выхаванца навуковай школы кіескага прафесара У. Антановіча (1830-1908). Гэта працы М. Донар-Запольскага (18671934) "Очерк истории кривичской и дреговичской земель до конца XII столетия" (Кіе, 1891), У. Дашлевіча (18721936) "Очерк истории Полоцкой земли до конца ХІУ столетия" (Кіе, 1896), у якой сабрана шмат крьпіц, што дазволіла атару стварыць сур'ёзнае даследаванне. П. Галубоскі (18571907) выда грунтоную працу "История Смоленской земли до начала XV столетия" (Кіс, 1895), якая ахоплівала i сучасную Усходнюю Беларусь.
Украінскі гісторык A. Грушэскі (18771943), атар спецыяльнай работы "Пинское Полесье", у якую ваходзіць "Очерк истории Турово-Пинского княжества XIХШ вв." (1901), вызначы граніцы гэтага княства, выкла гісторыю заемадачынення мясцовых князё з Кіевам. Вядомы краінскі гісторык М. Грушэскі  сваіх творах (буйпейшы з ix "Історія Украінй Русі") увё тэрмін "украінска-руская народнасць", якую лічы стваральніцай Кіескай Русі, прапанава вывучаць асобна гісторыю кожнай з усходнеславянскай народнасцей, у тым ліку беларускай. У сваіх працах ён закрана гісторыю беларуса у паранальным аспекце, неправамерна лічы украінскімі Берасцейскую зямлю i Турава-Пінскае Палессе.
Важнай вяхой у станаленні нацыянальнай гістарыяграфіі стала "Кароткая гіс-торыя Беларусі" В. Ластоскага (1883 1938), якая была надрукавана  Вільні 
___________________
1Кара Дз. Беларуская гістарыяграфія XX ст. адка з крыніц фарміравання ментадітэту лацыі // Беларускі гістарычны часопіс. 1995. Х. С 99 107.
15


1910 г, Кніга заснавана  значнай ступені на апублікаваных вьщаннях расійскіх, польскіх і краінскіх гісторыка. Разам з тым В. Ластоскі першым паказа, што беларускі народ гэта не толькі аб'ект гісторыі, залежньг ад волі суседніх народа, але i творца сваёй гісторыі, гаспадар свайго лёсу.
Значнай падзеяй у гістарыяграфіі Беларусі стала праца У. Ігнатоскага (1881 1931) "Кароткі нарыс гісторыі Беларусі" (1919), якая нанісана з нацыянальных пазіцый. У ёй даволі падрабязнахарактарызуецца гісторыя Беларусі  "Полацкі перыяд" IXХШ стст. 3 пачатку 30-х гадо кпіга У. Ігнатоскага была забаронена савсцкімі ладамі i надоіа трапіла  спецсховішча. Зно яна была перавыдадзсна толькі  1990 г.
У пачатку 20-х гадо напіса сінтэтычную працу па гісторыі Беларусі М. Донар-Запольскі (яна не была дапушчана да друку тагачасным камуністычным рэжымам i пабачыла свет толькі  1994 г.)1. Атар разгледзе палітычную гісторыю Полацкай зямлі, Смаленскага i Турава-Пінскага княства. Адной з асаблівасцей палітычнага ладу сходнеславянскіх зямель i княства вучопы лічы так званую валасную сістэму кіравання, калі горад бы арганічнай часткай сваёй воласці (акругі) i  адміністрацыйных адносінах не аддзяляся ад яе. Органам кіравання сёй воласцю было веча.
Асноныя моманты сярэднявечнай гісторыі Беларусі коратка абагулі У. Пічэта  раздзелах" Полацка-Мінскае княства" i "Турава-Шнскае кі іяства", змешчаных у калектынай працы "Очерки истории СССР. Период феодализма IXXV стст." (Ч. 1,1953). Двайныя назвы княстваён лічы апраданымі таму, што Мінск i Пінск адыгрывалі важную ролю  старажытнай гісторыі Беларусі. У. Пічэта выкарыста навукова абгрунтаваныя, правераныя даты падзей, якія адбываліся на тэрыторыі Беларусі, што лічвалі, аднак, не усе беларускія гісторыкі.
ГІсторыя Полацкага княства з выкарыстаннем пісьмовых крьшіц i даных археа-логіі выкладзена Л. Аляксеевым у грунтонай манаграфіі "Полоцкая земля в IXXIII вв.: Очерки истории Северной Белоруссии" (1966), a гісторыя зямель Смаленскага княства у кнізе "Смоленская земля в IX XIII вв.: Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии" (1980). Атар зрабі выснову, што Полацкае княства  раннім сярэднявеччы было самастойнай палітычнай адзінкай з арыгінальнай культурай. Дадзены вывад маскоскага даследчыкаатрыма падтрымку і далейшае развіццё  новых працах беларускіх вучоных.
Вялікую цікавасць выклікала канцэпцыя маскоскага даследчыка В. Сядова аб субстратным паходжанні беларуса у выніку змешвання славян з балтамі, выкладзеная  манаірафіі "Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья" (1970). Шырокае даследаванне кургано на тэрыторыі Полацкай зямлі пацвердзіла правільнасць гэтай гіпотэзы2.
Этнічныя ирацэсы на тэрыторыі Беларусі  IXXIII стст., якія адстойваюць ідэю існавання адзінай старажытнарускай народнасці, разглядае Э. Загарульскі, аб чым сярод даслсдчыка існуюць альтэрнатыныя ногляды. Г. Штыха лічыць, што старажытнаруская народнасць канчаткова пе сфарміравалася i сам тэрмін спрэчны3.
У поглядах на статус Тураскай зямлі  складзе Кіескай Русі назіраецца істотнае разыходжанне паміж поглядамі П. Лысенкі i краінскіх гісторыка. П. Лысенка адстойвае правамернасць тэрміна "Тураская зямля", выказвае думку, што яна склалася  канцы X ст. i заховала еваё значэнне  XI ст. П. Талочка i іншыя краінскія гісторыкі пішуць пра "адносную" самастойнасць Тураскага княства толькі з 1160-х гадо4.
1Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. Мн., 1994.
2Штыха Г.В. Крывічы. Мн„ 1992. С 106,107.
3Там жа. С 101-104.
4Толочко П.П. Киев и Киевская земля в эпоху феодальной раздробленности XII ХШ веков. Киев, 1980. С.121.
16


У працах беларускіх гісторыка, прысвечаных сацыяльна-эканамічным адносінам ва сходніх славян, выказаны думкі, адрозныя ад стэрэатьша, якія панавалі  савецкай гістарыяграфіі. В. Гарамыкіна сцвярджала, што Старажытнай Русі, як i  іншых краінах, спачатку існавала  IXXI стст. рабаладальніцкая фармацыя i толькі  XIIXIII стст. яе пача замяняць феадалізм1.
А. П'янко з улікам матэрыяла археалагічных даследавання на Беларусі раз-глсдзе пераход ад родавых саюза да сельскай абшчыны  нершыя стагоддзі н.э. Вучоны лічыць, што УІУ Ш стст. у славян панаварабаладальніцкі лад, a  IXХП стст. ужо сталяваліся феадальныя адносіны, у чым ён не нагаджаецца з В. Гарамыкінай, але думкі абодвух атара аб рабаладальніцтве блізкія паміж сабою2.
У абагульняючых працах, прысвечаных усходняму славянству, выдадзеных за межамі Беларусі, не звярталася належнай увагі на гісторыю Полацка, Турава i іншых гарадо беларускага арэала. Выключэннем з'яляецца кніга М. Ціхамірава, прысвечаная пастанням на Русі, у якой апісаны падзеі  Полацкай зямлі, зроблены абгруйтаваны вывад, што " ХП ст. у Полацку складвася той палітычны лад, які знаёмы нам паводле Ногарада Вялікага"3. Гэта ж самае можна сказаць пра кнігу I. Фраянаваі А. Дварнічэнкі аб гарадах-дзяржавах, дзе ёсць раздзел пра знікнеішеі развіццё горада-дзяржавы  Полацкай зямлі. Атары след за М.Ціхаміравым сцвярджаюць, што гісторыя Полацка  многім надобная да гісторыі Ногарада: тут даволі рана, як i  "волхаскай сталіцы", выявілася імкнешіе пазбавіцца ад панавання Кіева4. Але I. Фраяна крытычнаставіццадаацэнкі М. Ціхаміравьш ролі класаі класавай барацьбы  гісторыі Полацкай i іншых зямель. На думку I. Фраянава, класа у тыя часы нe існавала, бо працэс класатварэння бы незавершаны, мелі месца народныя рухі i хваляванні, а не класавая барацьба5.
М. Ермаловіч, выкарыстоваючы дапыя летапіса, тацішчаскіх звестак, тапа-німікі, археалогіі, выкла гісторыю беларускіх зямель пачынаючы са старажытных часо i каичаючы тварэшіем Вялікага кпяства Літоскага6. М.Ермаловіч выказа шэрагслушных меркаваіпш, згадак i заваг, понасцюадхілітэзіс шэрагу гісторыка нра заваяванне літоцамі бсларускіх зямель у другой наловс XIII ст. Аднак яго сцвярджэнне аб летапіснай Літве на прасторы паміж Мінскам, Маладзечнам, Слонімам нельга лічыць дастаткова абгрунтаваным.
Г. Штыха выказа думку аб тым, што ва сходніх славян у IXXI стст. гаспадарка была шматукладнай i  ёй суіснавалі тры гаспадарчыя уклады: першабытнаабшчынны, які сыходзі з гістарычнай арэны; рабаладальніцкі, які не атрыма значнага развіцця, i новы феадальны, якІ нараджася i пракладва свой шлях у будучыню7. Ён распрацава йытанні гарадскога кіравання, дзейнасці полацкага веча, яго складайых адносін да княжацкай улады. Новыя падыходы i набыткі васоблены  "Нарысах гісторыі Беларусі. Ч. 1" (1994).
Беларускімі навукоцамі распрацавана некалькі варыянта перыядызацыі гісторыі Беларусі. Вылучаюцца чатыры падыходы да перыядызацыі: 1) дзяржаніцкі (замацаваны У. Ігнатоскім); 2) фармацыйны, які панава у савецкі нсрыяд; 3) ерацэнтрысцкізаходнеерапейскі (уведзены  школьныя праграмы  1991 1995 гг.); 4)храналагічна-тэрытарыяльны (разгляд па стагоддзях). Усе яны рананраныя, бо адзінай агульнапрызнанай перыядызацыі як сусветнай, так i гісторыі Беларусі пакуль не існуе.
____________________
1Горемыкин В.И. К проблеме истории докапиталистических обществ (на материале Древней Руси). Мн, 1970. С. 22,31,74.
2Пьянков АЛ. Происхождение общественного и государственного строя Древней Руси. Мн„ 1980.
3Тихомиров М.Н. Древняя Русь. М, 1975. С. 184-192.
4Фроянов ИЯ., Дворнтенко А.Ю. Города-государства Древней Руси. Л., 1988. С. 196.
5Фроянов И.Я. Древняя Русь. Опыт исследования истории социальной и политической борьбы. М.; СПб., 1995. С. 513-530.
6Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды,Мн.,1990.
7Штыхое Г.В. Старажытныя дзяржавы на тэрыторыі Беларусь Мн., 1999. С. 4350.
17


Пісьмовыя крыніцы. Шэраг важнейшых звестак на гісторыі беларускіх зямель X пачатку XII ст. змяшчае "Аповесць аб мінулых часах" ("Повесть временных лет"). Найбольш старажытны летапісны звод бы складзены  Кіеве пры князю Яраславе Мудрым (10191054).
Пачатковы звод усходнеславянскага летапісу бы дапонены каля 1113 г. манахам Кіева-Пячэрскага манастыра Нестарам. "Аповесць аб мінулых часах" пачынасцца словамі: "Се повести времяньных лет..." Гэты помнік захавася  пазнейшых летапісных зборніках: Ларэнцьескім (1377), Іпацьескім (пачатак XV ст.) із'яляецца выключнай важнасці гістарычна-мастацкім творам усходняга славянства.
Апавядаючы пра паходы па Візантыю князё Алега, Ігара, Святаслава, летапісцы карысталіся паданнямі. Фальклорнае паходжанне маюць легенды пра смерць Алега ад свайго каня, пра помету княгіні Вольгі дралянам за забойства Ігара, які збіра даніну (945). Народнапаэтычныя матэрыялы пра князя Уладзіміра Святаславіча ключаны  летапіс. Язычнік Уладзімір характарызуецца летанісцамі адмопа. Ен забівае полацкага князя Рагвалода i двух яго сыно, гвалтона бярэ сабе  жонкі яго дачку Рагнеду (у "Аповесці..." 980 г.). Уладзімір пасля прыняцця новай веры  летапісе ідэалізуецца як хрысціянін, a таксама як воін, цесна звязаны з дру-жынай.
У" Ановесці аб мінулых часах" многа гаворыцца аб сутыкненнях кіескіх князё з полацкімі. Летапісец расказвае аб барацьбе полацкага князя Усяслава (10441101) з трыма князямі сынамі Яраслава Мудрага, апісвае крывавуіо бітву на Нямізе (1067), гаворыць пра здрадніцкі захои Усяслава  палон i яго вяртанне з Кіева  родны Полацк. У летапісе знайшлі адлюстраваннс падзеі, звязаныя з гісторыяй гарадо Менска, Турава, Друцка, Берасця (Бярэсця), Смоленска.
Працягам "Аловесці..." з'явіліся пазнейшыя мясцовыя летапісы: Кіескі, Галіцка-Валынскі, Нагародскі, Суздальекі (Ларэнцьескі спіс, складзены манахам Ларэнціем для суздальскага князя). Кожны з гэтых летапіса пачынаецца з перапіскі тэкста " Аповесці аб мінулых часах", а потым змяшчаецца запіс мясцовых па-дзей у храналагічным парадку1. Кіескі летапіс адлюстровае жыццё Кіескай зямлі-княства i зрэдку паведамляе пра іпшыя землі. У летапісе расказваецца аб аргані-заваным кіескім князем Мсціславам находзе на Полацкую зямлю  1127 г. Вык-лючна важныя звссткі аб узаемаадносінах паміж полацкімі князямі, аб дзейнасці  Полацку веча падае летапісец пад 1159 i 1167 гт. Кіескі летапіс даводзіць апісанпе падзей да 1200 г.
Галіцка-Валынскі летапіс самабытны твор, які мае таксама шэраг звестак, звязаных з гісторыяй Беларусі XIII ст. Ідэйны змест летапісу праслаленне Галіцка-Валынскага княства, супрацьпасталенне яго іншым княствам. У гэтым летапісе вялікае месца занялі падзеі, звязаныя з заходняй часткай Беларусь У цэнтры вагі летапісцагарады Гародня, Пінск, Наваградак, Берасце, Слонім, Вакавыск. Тут расказваецца пра Міндога, яго сына Войшалка i іншых князс. У Галіцка-Валынскім летапісе змешчаны звесткі, на аснове якіх можна меркаваць аб иачатку стварэння беларуска-літоскай дзяржавы.
"Аповесць аб мінулых часах", Кіескі і Галіцка-Валынскі летапісы складаюць тры часткі летапіснага зводу, які называецца Іпацьескім летапісам (спісам). Ён бы знойдзены  XVIII ст. у Іпацьескім манастыры каля Кастрамы, Іпацьескі летапiс найважнейшая крыніца па гісторыі Кіескай, Галіцка-Валынскай, Полацкай зямель i пачатку тварэння Вялікага княства Літоскага. Менавіта  ім змешчана найбольшая колькасць паведамлення па гісторыі беларускіх зямель XIIXIII стст.
Узнікаюць пытанні  вызначэнні храналогіі падзей, пра якія паведамляюць усходнеславянскія летапісы, у тым ліку Іпацьескі. Найбольш ранняя дата, названая  Іпацьескім летапісе, 6360 г. Паводле сучаснага летазлічэння ад нараджэнпя Хрыста, тэта 852 г. (6360 5508 = 852). Асабліва важным з'яляецца перавод дат на
_____________________
1Чамярыцкі В.Л. Летапісы// Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1986. Т. 3. С. 244-245.
18


сучасную сістэму летазлічэння. Справа у тым, што  часы складання летапіса выкарыстоваліся два стылі летазлічэння; вераснсскі,калі начаткам года лічылі 1 верасня, i сакавіцкі 1 сакавіка. Бы яшчэ адзін спосаб вылічэння візантыйскіх гадо, які вучоныя назвалі ультрасакавіцкім ("ультрамартовским")1. Пачынася ультрасакавіцкі год таксама 1 сакавіка, але нумарацыя гадо звычайна перавышала нумарацыю гадо паводле сакавіцкага стылю на адзінку. Пры вызначэнні пытання храналогіі неабходна кожны раз улічваць, на якой сістэме зроблсны запіс.
Ёсць звесткі аб існаванні Полацкага летапісу, які страчаны  XVIII ст. Гэтым летапісам карыстася вядомы расійскі гісторык В. Тацішча. Не дайшо да нас i Сма-ленскі летапіс. Летапісныя запісы, магчыма, вяліся  Тураве i Навагрудку.
Незвычайным творам усходнеславянскага летапісання з'яляецца Радзівіласкі летапіс. Летанісны звод складаецца з "Аповесці аб мінулых часах" i летапісу за XIII ст. Вядомы адзіны яго cnie канца XV ст. У Радзівіласкім летапісе змешчаны 617 рознакаляровых мініяцюр, якія тэматычна звязаны з тэкстам. Шэраг ix прысвечаны гістарычнаму мінуламу беларускіх зямель. Сярод мініяцюр "Замах Рагнеды на Уладзіміра", "Узяцце Ногарада князем Усяславам Полацкім" (1066), "Бітва на Нямізе", "Бітва Святаполка (Акаяннага) i Яраслава (Мудрага) на р. Альце" (1019). Стыль мініяцюр блізкі да традыцый беларускага мастацтва. Мяркуюць, што летапіс зроблены  Полацку ці Смаленску2.
У складзе Ларэнцьескага спіса пад 1096 г. захавалася "Павучанне" князя Уладзіміра Манамаха (10531125). Манамах здзейсні иачынаючыз 1072 да 1117 г. 74 паходы. Сярод ix названы чатыры паходы  Полацкую зямлю з кароткім апісаннем ix выніка.
Устаная грамата смаленскага князя Расціслава каля 1136 г. важны помнік гісторыі Смаленскай зямлі. Да гэтага княства адносілася  XIIXIII стст. паночная частка Пасожжа з Мсціславам, Крычавам, Слагарадам i  ёй змешчаны звесткі аб гэтых гарадах.
Надзвычай важным дакументам па гісторыі беларускіх зямель з'яляецца Смаленская прада (дагавор) 1229 г., які дае яленне аб арганізацыі гандлю Смаленска, Полацка, Віцебска з Рыгай, Гоцкім берагам i нормах права, якое тады існавала. Тэкст граматы мае прыкметы бсларускай мовы.
Адным з выніка шматлікіх война, падчас якіх разбураліся, спальваліся гара-ды, была гібель каштонейшых заканадачых i актавых помніка сярэднявечных зямель Беларусі. Толькі нямногія дакументы i матэрыялы дайшлі да нашых дзён3.
Раннімі крыніцамі па гісторыі славян з'яляюцца паведамленні візантыйскіх гісторыка VI ст. Пракопа Кесарыйскага, Марыкія. Гэтыя крыніцы з'яляюцца унікалышмі i дано сталі хрэстаматыйнымі, набылі класічную каштонасць.
Звесткі па сярэднявечнай гісторыі Беларусі захаваліся  нямецкіх i польскіх хроніках, скандынаскіх сагах (гістарычных аповесцях). Сярод ix - "Эймундава сага", якая апавядае аб надзеях, што адбываліся  XI ст., "Вялікапольская хроніка", "Хроніка Лівоніі" Г. Латвійскага, "Хроніка" Я.Длугаша.
Археалагічныя крыніцы. Недахоп пісьмовых крыніц, кароткі характар ix паве-дамлення робяць археалагічныя матэрыялы незаменнай крьшіцай па гісторыі Беларусь асабліва раннесярэднявечнага нерыяду. У першую чаргу гэта датычыць матэрыяльнай культуры i этнічнай прыналежнасці насельніцтва. Натэрыторыі Беларусі захаваліся гарадзішчы i селішчы, якія маюць сярэднявечныя напластаванні, а таксама курганный i бескурганныя могільнікі. На аснове археалагічных крыніц вырашаюцца пытанні сацыяльна-эканамічнага развіцця, характеру занятка насельніцтва, эканамічных i культурных сувязя.
__________________
1Каменцева Е.И. Хронология. М., 1967. С 53,149.
2Чернецое А.В. Радзивилловская летопись// Свіцязь. Альманах бібліяфіла Беларусі. Мн., 1989.
3Полоцкие грамоты XIII начала XVI в. /Сост. АЛ.Хорошкевич. Вып. I. M., 1977.
4 Документы i матэрыялы па гісторыі Беларусі  сярэднія вякі (VIXV стст.). Мн., 1998.
19


Археолагамі дакладна станолена існаваннс помніка славянскай пражскай культуры на подні Беларусі  VVIII стст. Складанай з'яляецца праблема этнічнай прыналежнасці іншых культур гэтага часу (банцараскай, калочынскай), вывучэнне заемасувязі сходнеславянскіх i леталітоскіх плямён, перадумо фарміравання беларускага этнасу. Гэта ключавыя пытанні рассялення славян у раннім сярэднявеччы. Вывучэнне гарадзішча, ix тапаграфіі, абарончых умацавання пацвярджае, што тады беларускія землі знаходзіліся на этапе ваеннай дэмакратыі1.
Курганныя могільнікі XXII стст. І немацаваныя паселішчы даюць матэрыялы для вывучэння гісторыі сходнсславянскай вёскі, аб чым да нас дайшло таксама вельмі мала пісьмовых крыніц.
Існуе спрэчнае навуковае пытанне пра яцвяга на тэрыторыі Брэсцкай i Гродзенскай абласцей i этнічнай нрыпалежнасці так званых каменных кургапо i каменных магіл.
Найболыныя поспсхі дасяшуты  справе археалагічнага даслсдавання стара-жытных гарадо Беларусі, якіх налічвалася прыкладна 35. Шматлікія знаходкі з раскойак даюць магчымасць узнавіць эканамічнае жыццё гарадо, вывучыць рамес-ную вытворчасць, блізкі i далёкі гандаль, рэлігійныя вераванні. Знойдзены выдатныя рэчы дробнай пластыкі (абразкі i крыжы, шахматныя фігуры), рэшткі манументальнага дойлідства, помнікі эніграфікі, сфрагістыкі, нумізматыкі i інш.
Пры даследаванні беларускіх гарадо i іншых сярэднявечных помніка рабіся комплексны аналіз археалагічных матэрыяла І іншых крыніц, уключаючы паведамленні летапіса, картафафічныя даньш (В. Тарасенка, Л. Аляксее, Г. Штыха, Э. Загарульскі, П. Лысенка, Я. Звяруга, В. Ляко, Ю. Заяц, С. Тараса, I. Хозера, М. Гурын, А. Труса, Т. Каробушкіна, Л. Дучыц, I. Ганецкая, Я. Рыер, I. Русанава, Ф. Гурэвіч, М. Варонін i інш,),
Беларускія даследчыкІ штогод нашыраюць кола рэчавых крыніц, імкнуцца высветліць сутнасць гістарычных з'я, якія адбываліся на тэрыторыі Беларусі, i атрымаць магчымасць мадэліраваць гістарычны працэс каля яго вытока. Тым самым здзяйсняецца нрьшцып гістарызму  археалагічнай навуцы.
___________________
1Археалогія Беларусі: У 4 т. Т 2. Жалезны век i ранняе сярэднявечча, Мн., 1999.
20


РАЗДЗЕЛ 1
ПЕРШАБЫТНАЯ ЭПОХА
Асаблівасці першабытнай эпохі гісторыі Беларусі
Першабытны перыяд нашай гісторыі не толькі самы працяглы, але i надзвычай важны, бо  ім закладваліся асновы будучага развіцця краю, размешчанага на памежжы Заходняй i Усходняй Еропы, на водападзелах рэк Балтыйскага i Чарнаморскага басейна.
У гэты час адбылося засяленне тэрыторыі Беларусі чалавекам ад першага пранікнення на яе паднёва-сходні край у палсаліце i да асваення ім узбярэжжа вадаёма i нават водападзела  жалезным веку. У першабытную эпоху чалавек дасягну вызначальнейшых поспеха у сваім развіцці, заклашы асновы для большасці адкрыцця пазнейшых часо:
ад кароткачасовых стаянак да паселіш ча і мацаваных гарадзішча, на якіх жылі многія сотні гадо;
ад буданіцтва лёгкіх прытулка з жэрдак, кары i скур да звядзення складаных жыллёва-гаспадарчых, культавых i фартыфікацыйных збудавання;
ад прыкрыцця скурамі цела ад холаду да шыцця рознага тьшу вопраткі i абутку, не толькі са скур, але i з тканага палатна;
ад выкарыстання расшчэпленых камянё, прымітына апрацаваных костак i палак да бронзаліцейнай вытворчасці, здабычы жалеза з балотнай руды, кавальства, зачатка шкларобства i ювелірнай справы;
ад начыння з кары i прутко да высакаякаснага рознатыповага посуду з абпаленай гліны;
ад палявання, рыбацтва i збіралыііцтва да вытвараючай гаспадаркі з жывёлагадоляй i земляробствам, з наборам культурных раслін i свойскіх жывёл, характэрных i для пазнейшых часо;
ад збірання паверхневага крэменю да распрацокі залежа гэтай сыравіны шахтавым спосабам;
ад перамяшчэння пяшком ляснымі сцежкамі да вынаходніцтва чано, лыжа, саней i калясніц;
ад першабытнай стаднасці першапасялснца да родаплемянной арганізацыі i зараджэння элемента дзяржанасці;
ад калектывізму i раняльнасці  сацыяльным уладкаванні да маёмаснай дыферэнцыяцыі i родаплемянной арыстакратыі;
ад першых прым ітыных узора на камя нях i костках да складанай i распрацаванай арнаментацыі, гравіровак, высокамастацкіх узора аб'ёмнай пластыкі; ад падвесак з зубо да біжутэрыі са шкла i метала;
ад напажывёльнага спрымання асяроддзя i сябе да спроб ix асэнсавашія праз мастацтва i рэлігію, да зачатка навуковых веда батанікі, заалогіі, астраноміі, медыцыны, кліматалогіі i інш.
У першабытную эпоху на нашай тэрыторыі адбываліся складаныя этнічныя працэсы, яе неаднаразова краналі вялікія міірацыі плямён, пастаянна дзейнічалі фактары змешвання i асіміляцыі, ажно да фарміравання гістарычных суполыіасцей балта і славян, якое адбывалася пры дзелс пэных груп фіна-угра, індаіранца, кельта, германца.
21


Размяшчэнне тэрыторыі Беларусі  цэнтры Еропы, на мяжы хваёвых i лісцёвых зон, а таксама зон атлантычнага i кантынснтальнага клімату, на сумежжы  познім каменным веку рэгіёна з прысвойваючай i вытвараючай гаспадаркай стваралі надзвычай своеасаблівую i пленную сістэму заемашіыва, спрыялі ста-наленню этнакультурных сувязя паміж Усходняй i Заходняй Еропай, 3 часу ж бронзавага веку пачынае праяляцца фактар размяшчэння паміж Балтыйскім i Чарнаморскім басейнамі, дзе пераважавалі плывы з антычнага свету.
Пры адсутнасці пісьмовых крынід цяжка рэканструявань сацыял ьныя адносіны  першабытных супольнасцях. Пагэтых прычынах больш распасюджанай з'яляецца археалагічная (тэхналагічная) перыядызацыя, якая падзяляе мінулае па характары сыравіны, што ішла на выраб прылад працы, - на каменны (каля 100 000 4 000 гадо назад), бронзавы (каля 4 000 2 800/2 700 гадо назад) i жалезны (каля 2 800/2 700 i 500 гадо назад) вякі. У сваю чаргу  гэтых нерыядах існуе i драбнейшы падзел, які наказвае асаблівасці і этапы ix развіцця. Археалагічная перыядызацыя не такая фармальная, як можа падацца на першы погляд, бо дасканалеіше прылад працы адлюстровае эвалюцыю вытворчасці, а з апошняй можна звязваць з рознай ступенню верагоднасці сацыяльную, культурную i нават пэным чынам этнічную гісторыю.
Пры археалагічных даследаваннях заважана, што на пэных тэрыторыях, найчасцей у басейнах буйных рэк, рэшткі жыццядзейнасці першабытных людзей жытло, прылады працы i зброя, рэчы побыту, упрыгожанні, сляды рэлігійііых культа утвараюць характэрныя комплексы, якія адрозніваюцца ад археалагічных матэрыяла з суседніх тэрыторый. Такія комплексы, якія існавалі на акрэсленых тэрыторыях i  пэны прамежак часу, навукоцы аб'ядноваюць у археалагічныя культуры. Ім надаюцца розныя, як правіла, умоныя назвы па тэрыторыі распасюджання (неманская, паночнабеларуская), характэрных рэчах (шарападобных амфар, баявых сякер), асаблівасцях арнаментацыі глінянага посуду (грабеньчата-накольчатай керамікі), пахавальным абрадзе (культура адзінкавых йахавання), назве мясцовасці, дзе першыню выялены характэрныя паселішчы або могільнікі (нарвенская, сосніцкая), назве народа, які пакіну насля сябе гэтыя номнікі (гота-гепідская), i інш.
Лічыцца, што носьбітамі пэнай археалагічнай культуры былі роднасныя між сабой плямёны, якія размалялі на адной мовс або на блізкіх дыялектах. Але тэта назіралася далёка незасёды. Аднак комплексны i параначы разгляд матэрыяла археалагічнай культуры з улікам старажытных назва вадаёма i даных пісьмовых крыніц, калі яны жо маюцца, пакуль што адзіная магчымасць выялення этнічных супольнасцей эпохі першабытнага грамадства.
ГЛАВА 1
НАСЕЛЬНІЦТВА БЕЛАРУСІ ѕ КАМЕННЫМ ВЕКУ
Асаблівасці каменнага веку на Беларусь. Найбольш працяглы, складаны, а нярэдка i драматычны перыяд мінулага чалавецтва каменны век. На яго прыпадаюць i максімальнае пахаладанне апошняй сотні тысяч гадо, кал i 2018 тысячагоддзя назад наш край палкам ста непрыдатиым для існавання тут чалавека, i найбольшае пацяпленне 6 тысячагоддзя назад з асабліва спрыяльнымі мовамі для сяго жывога. У ім былi i адчайная барацьба за выжыванне  ледавіковую эпоху i, мабыць, гармонія з прыродай у цёплыя часы.
Са зменай умо жыцця  працэсе працонай дзейнасці мяняся і чалавек эвалюцыянірава яго інтэлект, удасканальваліся прылады працы i зброя, ускладняліся заняткі i побыт. З улікам гэтага навукоцы падзяляюць каменны век на тры перыяды старажытны каменны век палеаліт (з гр. мовы палеа старажытны, літас камень), сярэдні каменны век мезаліт (з гр. меза ся-
22


рэдні) і новы каменны век неаліт (з гр. неа новы). Праз увесь каменны век пераважаюць вырабы з каменю (крэменю), аднак у кожным перыядзе маюцца свае адметнасці, а таксама з'яуляюцца новыя вызначальныя асаблівасці  іншых праявах матэрыяльнай i духонай культуры i занятках.
Галонай асаблівасцю палеаліту (каля 100 11/10 тысячагоддзя назад) было існаванне першабытнага чалавека ва мовах ледавіковай эпохі, засяленне ім тэрыторыі краю, удаска-наленне выраба ад ручнога рубіла да наканечніка стрэл i касцяных гapпуно, пераважна палянічы характар гаспадарання. У сваю чаргу i палеаліт з улікам дынамікі тагачаснага грамадства падзяляюць на ранні (так званая эпоха мусцье), які заканчваецца каля 4035 тысячагоддзя назад i адпавядае сярэдняму палеаліту  агульнаерапейскай перыядызацыі, i позні. Апошнія тысячагоддзі старажытнакаменнага веку лічаць палеалітам фі-нальным, калі знікаюць маманты, чалавек вынаходзіць лук ca стрэламі, цалкам i канчаткова засяляе амаль усю тэрыторыю сучаснай Беларусі.
На змену палеаліту прыходзіць мезаліт (9 5-е тысячагоддзі да н.э.), час істотнага пацяплення клімату, развіцця флоры i фауны сучаснага выгляду, шырокага распасюджання састаных укладышавых прылад, выпрацокі пераважнай большасці тыпа крамянёвых i касцяных выраба, максімальнай прадукцыйнасці прысвойваючай гаспадаркі палявання, рыбалоства i збіральніцтва.
Заключны перыяд каменнага веку неаліт (53-е тысячагоддзі да н.э.). Ён характарызуецца пастуновым набліжэннем клімату да сучасных парамет-ра, значным павелічэннем колькасці рубячых прылад, у тым ліку i з зашліфокай пад канец неаліту, пасюдным з'яленнем глінянага посуду керамікі. Зараджаюцца i распасюджваюцца цалкам новыя i надзвычай важііыя для чалавека вытвараючыя формы гаспадаркі земляробства i жывёлагадоля, якія істотна дапанялі традыцыйныя заняткі жыхаро лесу. Прыкметнае павелічэнне аб'ёма харчавання, яго большая разнастайнасць прывялі да значнага росту колькасці насельніцтва, якое пачало асвойваць новыя землі на берагах рэк i азёр. У неаліце жыхарства тэрыторыі Беларусі адчувала i спрымала моцныя плывы сярэднеерапейскіх супольнасцей з данімі традыцыямі гадолі свойскай жывёлы i вырошчвання акультураных раслін.
1. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі
Прыродныя мовы ледавіковай эпохі. Фарміраванне чалавека як біялагічнага віду адбывалася ва мовах прыкметнага пахаладання клімату, а яго распасюджанне  Еропе прыпала i вогуле на ледавіковую эпоху. Зацяжныя халады, што дожыліся многія дзесяткі тысяч гадо, змяняліся пацяпленнямі, калі наступа больш спрыяльны клімат. Гэтыя кліматычныя ваганні аб'ектына спрыялі эвалюцыі чалавека, вучылі яго прыстасовацца да розных экалагічных умо, развівалі інтэлект, прымушалі вынаходзіць спосабы захаваць сваё жыццё.
23


Калі прыкладна 100 тысячагоддзя назад з'явіліся першыя прыкметы наступления апошняга паазерскага зледзянення, на тэрыторыі Беларусі паступова пачалі знікаць шыракалістыя лясы. Іх замянілі хваёва-бярозавыя пушчы, аз наступленнем большых халадо, калі са Скандынавіі пасунуся ледавік, пераважалі бярозавыя рэдкалессі. Часам халады на некалькі тысячагоддзяу адсту-палі i сталёваласячасовае пацяпленне, калі распасюджваліся больш цепла-любівыя расліны, але затым ледавік зно рухася на подзень. Нарэшце 18 тысячагоддзяу назад ён дасягну максімальнай мяжы, якая пралягала ад раёна г. Гродна, на понач ад Вілейкі, на сход у раён Оршы.
Зямлю Беларусі  гэты час сковала вечная мерзлата, а сярэднегадавая тэмпература была на некалькі градуса ніжэйшая за сучасную. Перад ледавіком існава шырокі пас прыледавіковай пустэльні. На подзень прасціраліся тундра i халодны стэп з адпаведнай чэзлай расліннасцю. Толькі  далінах рэк заховаліся рэднія пералескі з карлікавай бярозы, верба, кустоя. Адпаведным клімату i расліннасці  час паазерскага зледзянення бы i жывёльны свет, які складася з тыповых прадстаніко тундры i лесатундры (паночныя алені, пясцы, лемінгі, белыя курапаткі), лесу (высакародныя алені, бурыя мядзведзі, казулі, расамахі), стэпу (зубры, коні, зайцы-русакі, лісы, суслікі), а таксама жывёлін, што маглі існавацьу розных зонах. Асаблі-вахарактэрнымі для прыледавіковай фауны былі маманты i валасатыя насарогі асноны аб'ект палявання палеалітычных жыхаро.
У выніку прыкметнага пацяплення 15 тысячагоддзяу назад ледавік пача адступаць на понач, а да 14-га тысячагоддзя ён цалкам пакіну тэрыторыю Беларусі. Наступі позналедавіковы перыяд, калі, хоць i здараліся зацяжныя пахаладанні, усё мацнейшыя хвалі цяпла мянялі клімат, а аднаведна яму раслінны i жывёльны свет. У цёплыятысячагоддзі на тэрыторыю нашага краю наступаюць лясы, з пахаладаннямі часова вяртаюцца тундра i лесатундра.
Каля 12 тысячагоддзяу назад выміраюць або адступаюць на понач хо-ладалюбівыя жывёлы, асабліва такія, як мамант. Валасаты насарог знік яшчэ раней. Позналедавіковы перыяд час панавання на Беларусі паночных аленя, што становяцца асноным палянічым аб'ектам людзей, якія зно пачалі засяляць нашу тэрыторыю.
10 тысячагоддзяу назад з канчатковьш таяннем ледавіковага покрыва нават на гарах Скандынавіі заканчваецца і ледавіковая эпоха.
Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам. Прарадзімай старажытнейшага чалавека з'яляецца Усходняя Афрыка, магчыма, Паднёвая Азія. Адсюль ён паступова распасюдзіся па сім зямным шары, а каля 1 млн гадо і на подзень Усходняй Еропы. Каля 250100 тысячагоддзяу назад чалавечыя супольнасці асвойваюць тэрыторыі на понач ад Каказа. I толькі каля 100 тысяч гадо назад яны пранікаюць да 55-й паралелі паночнай шыраты, а значыць, подзень Беларусі могтрапляць у зону ix распасюджання. Гэтыя апошнія падзеі звязваюцца з панаваннем у Еуроие палеаантрапа (неандэртальца).
Палеаантрапы (неандэртальцы) з'явіліся на зямлі больш за 100 тысячагоддзяу назад i праіснавалі  Еропе каля 70 тысяч гадо. Ix рэшткі першы-ню былі выялены  1856 г. у мясцовасці Неандэрталь паблізу Дзюсельдорфа  Германіі.
Ва Усходняй Еропе да гэтага часу выялена каля 600 стаянак i месцазнаходжання прылад працы неандэртальца. Найбліжэй да тэрыторыі Беларусі знаходзілася стаянка каля в.Хатылёва на Браншчыне.
На паднёвым усходзе Беларусі знойдзена некалькі крамянёвых выраба архаічнага выгляду (каля вёсак Бердыж Чачэрскага, Абідавічы Быхаскага, пас. Свяцілавічы Веткаскага раёна), якія можна адносіць да ран-
24


непалеалітычнага (у адносінах да тэрыторыі Беларусі) часу. Калі гэта сапрады так, то першымі жыхарамі Беларусі можна лічыць неандэртальца.
Вельмі верагодна, што некаторыя групы неандэртальца у адно з пацяплення маглі пранікнуць на паднёвыя абшары Беларусь Але да часу выялення рэштка саміх паселішча рана гаварыць аб ix догачасовым знаходжанні тут.
Па прапорцыях цела неандэртальцы был i блізкія да сучаснага чалавека, але ix чарапы яшчэ захавалі шмат прымітыных рыс. Яны мелі невялікі рост (155165 см), галовы з пакатым ілбом, выступаючымі надвочнымі валікамі
25


i скошанай ніжняй сківіцай. Аб'ём ix мозга дасяга у сярэднім 1500 см3, што адпавядае паказчыкам сучаснага чалавека.
Неандэртальцы, якія наследавалі культуру папярэдняй эпохі, развівалі яе адпаведна патрабаванням часу. Найбольш распасюджанымі  ix крамя-нёвымі прыладамі працы был i скрэблы, востраканечнікі i ручныя рубілы.
Галоным заняткам тагачаснага чалавека былі паляванне і, магчыма, збіральніцтва. Здабывалі маманта, валасатых насарога, ацабыко, паночных аленя, бізона, пясцо i іншых жывёл, якія прызвычаіліся існаваць у суровых умовах прыледавіковай зоны, У той час ужо мелі будаваць жытло, абаграваць яго агнішчамі, шыць вопратку са скур пушных звяро. Нават пачалі свядома хаваць памерлых суродзіча з адлаведнымі магічнымі рытуаламі. Існуюць і доказы зараджэння мастацкай творчасці, найперш арнаментальнай.
Культурна-гістарычныя працэсы  познім палеаліце. Першыя паселішчы краманьёнца. 40 35 тысячагоддзя назад неандэртальцы знікаюць з гістарычнай сцэны. Ix выцеснілі людзі сучаснага антрапалагічнага тыпу краманьёнцы.
У парананні з папярэднікамі краманьёнцы выраблялі значна больш разнастайныя i дасканалыя прылады працы, нарыхтокамі для якіх служылі пераважна крамянёвыя пласціны. Гэта былі наканечнікі коп'я, нажы, скраокі i скоблі, разцы, праколкі i свердлы, сякеры i цёслы i некаторыя ін-шыя вырабы. Часам асобныя прылады вырабляліся з костак або раго.
Маюцца несумненныя сведчанні, што краманьёнцы працяглы час засялялі паднёвы сход Беларусі, гэта рэшткі ix паселішча-стаянак.
Самае старажытнае паселішча выялена  1928 г. Ю.Попелем на тэрыторыі сучаснай в. Юравічы Калінкавіцкага раёна. Каля 26 тысяч гадо назад невялікі калекты першабытных палянічых пасяліся тут на высокі м левым беразе Прыпяці. Стаянка размясцілася  нязначным, але заціліным ад халодных паночных вятро паніжэнні на мысе, утвораным схілам рачной даліны i ярам. Мясцовыя жыхары выраблялі свае прылады працы з высакаякаснага крэменю. Ад крамянёвых канкрэцый яны мелі адшчапляць пласціны i адшчэпы, a з ix майстравалі скрабкі, якімі апрацовалі скуры паляваных звяроу, пакрытыя плоскай рэтушшу нажы для мяса i расчлянення скур. Разца-мі апрацовалі рогі i косткі i выраблялі з ix прылады. Некаторыя крамянёвыя вырабы былі дробных памера. Гэта прымушае думаць, што яны маглі быць укладышамі  састаныя прылады з касцяной або дралянай асновай, а некаторыя замацоваліся  рукаяткі.
Калі меркаваць па адкапаных археолагамі на стаянцы касцяных рэштках, то вынікае, што яе жыхары палявалі на маманта, дзікіх коней, першабытных быко, пясцо. Пры гэтым асноным аб'ектам здабычы былі маманты. У даследаваных археолагамі раскопах (а гэта толькі невялікая частка паселішча) знойдзены рэшткі ад 20 такіх асобін. Буйныя кос-ткі біні, тазавыя, лапаткі, рэбры выка-рыстоваліся пры буданіцтве жытла, у якасці паліва, з ix выраблялі некаторыя прылады працы сякеры, цёслы, дола тападобныя інструменты, глянцавальнікі, іголкі і нават тлушчавыя свечкі.
26


Мяркуючы па характары крамянёвых выраба, першыя жыхары юравіцкай стаянкі перасяліліся на бераг Прыпяці з суседніх раёна Украіны.
3 больш позніх часо знаходжання краманьёнца на Беларусі паходзіць іншая стаянка, знойдзеная  1926 г. К. Палікарповічам на Пасожжы каля в. Падлужжа Чачэрскага раёна. У навуцы яна атрымала назву Бердыжскай. Яе жыхары выбралі для пасялення сухі частак высокага берага ракі.
Дакладнае датаванне вугалю са стаянкі, зробле-нае з дапамогай радыевугляроднага аналізу, паказала, што людзі тут жылі каля 23 24 тысяч гадо назад у самым канцы пацяплення, якое адбылося на-пярэдадні новага максімальнага наступу ледавіка.
Бердыжцы мелі даволі разнастайны набор крамянёвых прылад працы i палянічай зброі нажы розных тыпа, кінжалы, разцы, скрабкі, пласцінкі з рэтушаваным краем, сякерападобныя інструменты. Яны, калі меркаваць пазнойдзеныхпадчас раскопак стаянкі костках, палявалі на маманта, валасатых насарога, паночных аленя, мядзведзя, зубро, коней, вако, а таксама на драбнейшых жывёл.
Прылады працы мясцовага насельніцтва, i асабліва масіныя вострака-нечнікі з бакавой выемкай, падобныя на вырабы, якімі карысталіся чалавечыя супольнасці на значных прасторах Усходняй i Сярэдняй Еропы. Яны былі распасюджаны ад басейна Дона на сходзе i да Цэнтральнай Польшчы, Чэхіі i Астрыі на захадзе. Вучоныя аб'ядноваюць гэтыя супольнасці  касцёнкаска-вілендорфскую археалагічную культуру.
Дакладна вызначыць, як былі спланаваны стаянкі каля Бердыжа i  Юравічах, а таксама рэканструяваць выгляд жытла, якое там знаходзілася, не яляецца магчымым. Справа  тым, што летнімі часамі адтайвалі верхнія пласты зямлі i пачыналі павольна спазаць па вечнай мерзлаце на ніжэйшыя часткі. Разам з імі перамяшчаліся i рэшткі жытла, у выніку чаго касцяныя канструкцыі i агнііячы понасцю разбурыліся. 3 улікам даследавання адначасовых палеалітычных стаянак Чарнігашчыны i Браншчыны можна меркаваць, што жытло будавалася пераважна з буйных костак маманта. У аснову акруглых або аваль-ных канструкцыи клалі масіньш чарапы, тазавыя косткі, сківіцы. Каркас даху ладзіся з біня, жэрдак і злучаных між сабой рэбра. Зверху ён, верагодна, накрывася звярынымі скурамі. У жытле знаходзіліся догачасовыя адкрытыя агнішчы, на якіх палілі я к дровы, так i свежыя косткі. Па-за жытлом размяшчаліся гаспадарчыя ямы-лядоні, у якіх трымаліся запасы мяса.
Плошчы жыллёвых збудавання был i розныя ад 15 да 50 м2. Некато-рыя падзяляліся на асобныя камеры. Такім чынам у ix магла памяшчацца адна вялікая або некалькі малых сем'я. Некаторыя збудаванні, мяркуючы па знаходках, маглі служыць для выканання рэлігійных абрада.
З'яленне плямён палянічых на паночных аленя. Каля 15 тысячагоддзя назад пачалося адступанне апошняга ледавіка з тэрыторыі Беларуси аднак клімат яшчэ заставася суровым i сярэднегадавыя тэмпературы былі на 24° С ніжэйшыя за сучасныя. Адпаведна i расліннасць мела элементы лясной, стэпавай i тундравай зон. Змены клімату i расліннасці вялі да змен у жывёльным свеце. Знікаюць такія буйныя жывёлы ледавіковай эпо-хі, як мамант i валасаты насарог, аднак паночныя алені не толькі застаюцца, але робяцца дамінуючым відам у фауне канца ледавікоя.
27


Перыяд валдайскага (паазерскага) позналедавікоя  гісторыі чалавецтва навукоцы-археолагі адносяць дафінальнага палеаліту. Паселішчы (стаянкі) гэтага часу адлюстроуваюць пачатак новага этапу засялення нашага краю  старажытнасці. Ix культурныя пласты, як правила, залягаюць у пясчаных адкладах рачных i азёрных тэрас, на пясчаных дзюнах, што стала прычынай дрэннай захаванасці рэштка жыццядзейнасці тагачаснага чалавека. Таму пры раскопках археолап знаходзяць на ix толькі каменныя прылады працы.
Існаванне тагачаснага насельніцтва адбывалася  непарынай сувязі з навакольным асяроддзем. Асабліва вялікі плы на чалавека аказва клімат, пры гэтым як праз непасрэднае здзеянне цяплом, холадам, ападкамі, так i праз расліннасць i жывёльны свет, якія былі аснонымі крыніцамі здабывання ежы.
Насельніцтва фінальнапалеалітычнага часу на тэрыторыі Беларусі адносілася да розных культурных супольнасцей (археалагічных культур). Першымі пасля адстулання з тэрыторыі Беларусі ледавіка Падняпрое засялілі найстаражытнейшыя плямёны грэнскай культуры, названаи так па стаянцы каля в. Грэнск Чачэрскага раёна на Гомельшчыне. Найбольш значныя паселішчы, пакінутыя імі, знойдзены на правабярэжжы Дняпра каля Берасценава Аршанскага, Кісцянё Рагачоскага, Лудчыц Быхаскага раёна, а таксама на суседняй Смаленшчыне. Пакуль што няма пэнай думкі пра тое, адкуль жа на Паднянрое прыйшло грэнскае насельніцтва. Адны
28


даследчыкі лічаць, што яго прарадзімай была Паднёвая Прыбалтыка, іншыя Паночная Украіна (Сярэдняе Падняпрое). Сярод палянічай зброі грэнца асабліва вылучаліся вырабленыя з адшчэпа асіметрычныя наканечнікі стрэл, Шырока яны карысталіся разнастайнымі разцамі, якімі апрацовалі пераважна рогі i косці, невялікімі канцавымі i акруглымі скрабкамі. Сярод ix крамянёвага інвентару былі таксама праколкі, скоблі, авальныя сякеры i некаторыя іншыя тыпы прылад. Усё гэта выраблялася з мясцовага крэменю, які зоіралі на рачных узбярэжжах i крэйдавых адкладах. Некаторыя прылады былі кварцытавымі. Несумненна, што ва жытку грэнца былі i касцяныя прылады, але яны не захаваліся да нашых дзён.
Паднёвы захад i захад Беларусі  фінальнапалеалітычны час засялілі плямёны свідэрскай культуры (названа па даследаванай стаянцы каля в. Свідры Бельке на Сярэднім Павісленні  Польшчы). Рэшткі ix паселішча знойдзены на берагах Верхняй Прыпяці, на Сярэднім i Ніжнім Панямонні, у Паднёвай i Паднёва-Заходняй Літве, у Цэнтральнай i Усходняй Полынчы, на паночным захадзе Украіны. Найбольш значныя помнікі даследаваліся каля сучас-ных вёсак Бабровічы Івацэвіцкага, Валека Навагрудскага, Заазер'е Пінскага, Опаль Іванаскага раёна у Беларусі, Нобель Зарэчненскага раёна на Украіне. Асобныя групы свідэрца даходзілі ажио да Дняпра. Пра гэта сведчыць выяленая ix стаянка каля в. Янава Быхаскага раёна.
Калі грэнцы звычайна свае прылады працы выраблялі пераважна з крамянёвых адшчэпа, то свідэрцы для гэтых мэт выкарыстовалі пласцінкі. У выніку прылады працы  ix часам атрымліваліся значных памера. Сярод палянічай зброі свідэрца звяртаюць на сябе вагу догія лазалістай формы наканечнікі стрэл, нярэдка з выяленымі чаранкамі, з дапамогай якіх яны замацоваліся  драляных стрэлах. У ix інвентары было таксама шмат разнастайных пласціначных нажо, разцо, скрабко, праколак. Для апрацокі дрэва i разбірання туш дзічыны служылі крамянёвыя авальныя i ca звужэннем на корпусе сякеры.
У фінальнапалеалітычны час на захад Беларусі пранікалі групы насельніцтва i іншых археалагічных культур. Так, насярэднім цячэнні Poci  наваколлі сучаснага пасёлка Краснасельскі Вакавыскага раёна пэны час жылі носьбіты лінгбійскай i арэнсбургскай культур. Лінгбійцы сюды трапілі з Паднёвай Прыбалтыкі. Ix асноным палянічым узбраеннем былі лукі са стрэламі, наканечнікамі для якіх служылі масіныя лістападобныя вастрыі з тостымі чаранкамі, падпраленымі рэтушшу толькі са спінкі. Для ix крамянёвых прылад працы былі характэрны таксама сярэдзінныя разцы на масіных адшчэпах, акруглыя скрабкі. Лінгбійскае паселішча выялена i на Верхняй Прыпяці каля в. Опаль Іванаскага раёна.
Групы арэнсбургскага насельніцтва трапілі на захад Беларусі пазней за лінгбійскае. Для яго старажытнасцей характэрны больш разнастайны i некалькі драбнейшы крамянёвы інвентар. Больш дасканалымі сталі і наканечнікі стрэл.
Для сваіх стаянак людзі фінальнапалеалітычнага часу выбіралі сухія месцы на карэнным беразе або на участках надпоймавых тэрас буйнейшых рэк Дняпра, Немана, Прыпяці. На гэты час археолагі знайшлі крыху больш за 20 такіх паселішча. Такая невялікая ix колькасць тлумачыцца надзвычай слабым засяленнем тэрыторыі краіны. Гэта бы час, кал i пасля догага перапынку чалавек толькі пача зно засяляць нашы землі, дзе існавалі яшчэ даволі суровыя прыродныя мовы. Адсутнасць на стаянках тостых культурных напластавання, рэштка вялікіх догачасовых збудавання i невялікая колькасць знаходак сведчаць, што чалавечыя калектывы былі не толькі малалікімі, але i часта перамяшчаліся з месца на месца. Таму стаянкі был i пераважна месцамі ix кароткачасовага знаходжання.
29


Плошчы паселішча былі невялікія. Жытло будавалася з жэрдак, накрывалася, відавочна, карой або скурамі i было  плане авальным або акруглым. У прыватнасці на стаянцы Берасценава Аршанскага раёна выялены рэшткі двух авальныхзбудаванняшюшчай 3x2,5 І2,5х2,15 м, побач знаходзілася дажэйшае жытло (5,25 х 2,5 м). На стаянцы каля в. Лудчыцы Бы-хаускага раёна зноидзены рэшткі жытла, блізкага да акруглай формы Усе даследаваныя археолагамі збудаванні на 20-30 см заглыбляліся  зямлю. Навокал размяшчаліся агнішчы і гаспадарчыя ямы, у якіх, верагодна, заховаліся харчовыя запасы.
На добра захаваных стаянках пры раскопках выяляюцца скапленні крамянёвых прылад працы i адыхода ix вытворчасці. Пры гэтым у кожным скапленні сустракаецца поны набор прылад, а гэта сведчыць, што такія скапленні тварыліся на месцы пражывання асобнай сям'і. Кожная такая ячэика магла налічваць у сярэднім 5-7 чалавек. Некалькі такіх сем'я (каля 57) складалі першабытную абшчыну з колькасцю члена у 2530 асоб.
У фінальнапалеалітычны час чалавек асвоі узбярэжжы буйнейшых вадаёма. У вярхоі рэк i на водападзелы ён яшчэ не трапля. Не было заселена пакуль што i Падзвінне.
2. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі палянічых, рыбако і збіральніка
Пацяпленне клімату. Асабліаасці эпохі. Мезаліт (сярэднекаменны век) у лясной зоне Усходняй Еропы датуецца 9 5-м тысячагоддзямі да н.э. i  археалагічнай перыядызацыі займае месца паміж палеалітам i неалітам.
Гэта бы час далейшых змен прыроднага асяроддзя, калі адбыся паступовы гтераход ад позналедавікоя да максімальна спрыяльных кліматычных умо, якія наступілі 7-6 тысячагоддзя назад у так званы кліматычны оптымум. На змену халоднаму тундраваму стэпу прыйшлі лясныя масівы. У ix спачатку пераважалі бярэзнікі і хвойнікі, потым з'я-віліся шыракалістыя лясы. Змяніся i жывёльны свет. Паночныя алені адышлі на понач услед за адступаючай тундрай. Ix месца занялі ласі, мядзведзі, дзікі i іншыя лясныя жывёлы. Шырока вядомыя  гэты час высакародныя алені i туры. Значна павялічваецца колькасць птушак, асабліва вадапланых. У Паднёвай i Цэнтральнай Беларусі  цэлым гідраграфічная сетка была надобная на сучасную, на поначы знікаюць шматлікія азёры, рэкі выпрацоваюць свае рэчышчы.
Змены клімату, расліннага i жывёльнага свету моцна паплывалі на се бакі жыццядзейнасці мезалітьгчнага чалавека. Мяняюцца спосабы палявання, з'яляюцца новыя формы ітыпы палянічай зброі i прылад працы, удасканальваецца тэхніка ix апрацокі. Большае месца  жыцці чалавека займае рыбалоства. Ba мовах максімальна спрыяльнага клімату, які сталявася к канцу эпохі, значнага росту аб'ёма біямасы асабліва эфектынай робіцца прысвойваючая, у тым ліку i збіральніцкая гаспадарка.
30


На сённяшні час на тэрыторыі Беларусі знойдзена больш за 120 мезалітычных паселішча. А гэта значыць, што засяленне краю значна лавялічылася  парананні з фінальналалеалітычнай эпохай. Большасць такіх помніка выялена на збярэжжах Дняпра, Прыпяці, Нёмана i на ix буйнейшых прытоках. Менш стаянак вядома  Цэнтральнай Беларусі i на Падзвінні.
Мезалітычны чалавек свае паселішчы-стаянкі ладзі на краях надпоймавых рачных тэрас або карэннага берага, атаксама на папланых пясчаных узвышэннях непадалёку ад рачных старыц i заток. Прыцягвалі яго вагу i збярэжжы некаторых буйнейшых азёр. Адным з галоных патрабавання пры выбары месца жыхарства была блізкасць багатага рыбай вадаёма i радовішча крэменю, на якіх атрымлівалі сыравіну для вырабу прылад працы.
Стаянкі адрозніваліся паміж сабой па памерах i характары выкарыстання першабытным чалавекам. Пэная родавая абпгчына будавала аснонае базавае паселішча з догатэрміновым жытлом, дзе магло знайсці прытулак некалькі дзесятка чалавек. Такія пастаянныя паселішчы знойдзены каля сучасных вёсак Барока Быхаскага, Ворнака Кармянскага, Берагавая Слабада Рэчыцкага, Горкі Чэрыкаскага раёна і  іншых мясцінах. Сезонныя стаянкі былі невялікія па плошчы i ix выкарыстовалі кароткі час нешматлікія групы палянічых або асобныя сем'і. У месцах, багатых крамя-нёвай сырав інай, ствараліся с пецыял ьныя майстэрні, н a якіх вялася крэмнеапрацока. Тут сустракаецца мноства крамянёвых адыхода розных аб-ломка, адшчэпа, нявыкарыстаных пласцінак, а таксама крамянёвыя ядрышчы-нуклеусы, з якіх атрымлівалі нарыхтокі для вырабу прылад працы.
Жытлом мезалітычных людзей на Беларусі былі даволі лёгкія збудаванні, аснову якіх складалі канструкцыі з жэрдак. Яны былі акруглыя  плане дыяметрам каля 5 м (стаянка Стасека Бабруйскага раёна) або падпрамавугольныя. Такое жытло выялена на паселішчы каля Берагавой Слабады. Яно мела памеры 4,3x3,8 м i было апушчана  зямлю на глыбіню 0,3 м. Каля жытла знаходзіліся агнішча i не-калькі, мабыць, гаспадарчых ям.
Мезалітычныя плямёны на тэ-рыторыі Беларусь У мезалітычны час на тэрыторыі Беларусі адбываліся этнакультурныя працэсы значна больш складаныя, чым у папярэднюю эпоху.
У пачатку мезаліту Падняпрое працягвала засяляць насель-ніцтва грэнскай культуры. На сён-ня знойдзена больш за 10 паселішча, пакінутых ім, пры гэтым адно ва Усходнім Падзвінні, што гаворыць аб пранікненні часткі грэнца у басейн суседняй ракі.
Матэрыяльная культура грэн-скага мезалітычнага насельніцтва на раннім этапе свайго развіцця шмат у чым наследавала традыцыі фінальнапалеалітычнагачасу. Сярод палянічай зброі па-ранейшаму найбольш характэрнымі былі асіметрычныя (з аднабаковай вы-емкай на чаранку) наканечнікі
31
стрэл. Адначасова пачалі выкарыстоваць i наканечнікі іншыхтыпа. Адыход паночных аленя прывё i да знікнення касцяных гарпуно i наканечніка коп'я з пазамі для крамянёвых укладыша. У сувязі з гэтым меншая вага пачала надавацца апрацоцы костак i раго, адпаведна зменшылася i колькасць крамянёвых разцо. Адначасова  крамянёвым інвентары павялічваецца значэнне скрабко, скобля, сякер. Ix, асабліва скоблі i сякеры, выкарыстовалІ пры апрацоцы дрэва.
Грэнскія паселішчы раннемезалітычнага часу знойдзены на Дняпры каля вёсак Барока i Дальняе Ляда Быхаскага раёна, пад Оршай, на Бярэзіне каля Гуты Бярэзінскага раёна, на Сожы каля Ворнакі (Грэнск) Кармянскага раёна.
У познамезалітычны час (65-е тысячагоддзі да н.э.) пры захаванні болынасці з традыцыйнага набору крамянёвага інвентару грэнцы пачынаюць шырока выкарыстоваць дробныя крамянёвыя кладышы, якім з дапамогай рэтушы нярэдка надаваліся геаметрычныя формы. Укладышы выка-рыстоваліся для вы рабу састаных лрылад з касцяной асновай.
Рэшткі жыццядзейнасці познамезалітычнага грэнскага насельніцтва захаваліся на дняпроскіх стаянках каля г. Рэчыца, в. Рэкорд Лоескага раёна, а таксама  некаторых іншых месцах.
Гістарычны лёс грэнскага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі пакуль што не высветлены. Вядоматолькі, што часткаягояшчэ каля 10 тысячагоддзя назад прасунулася па Верхнім Дняпры  Волга-Окскае міжрэчча, дзе сфарміравала некалькі адметную супольнасць, названую археолагамі іенескай культурам. Пазней іншыя групы грэнца праніклі на падйёвы сход i пасяліліся  ба-сейне Дзясны, дзе культура ix таксама пэным чынам змянілася.
Праз увесь мезалітычны час на Беларускім Падняпроі i ва Усходнім Палессі жылі плямёны днепра-дзяснінскай культуры (культуру часткі гэтага насельніцтва некаторыя даследчыкі называюць сожскай). Гэтыя плямёны пачалі складвацца  супольнасць яшчэ каля 10,5 тысячагоддзя назад у выніку змешвання нашчадка лінгбійскага насельніцтва i носьбіта свідэрскай культуры.
На тэрыторыі Беларусі знойдзена бол ьш за 30 стаянак, на якіх калісьці жыло насельніцтва днепра-дзяснінскай культуры. Найбольш багатыя знаходкамі паселішчы на Сожы Арама Бугор Веткаскага, Кліны-2 Слагарадскага, Горкі Чэрыкаскага раёна, на Дняпры Баркалабава Быхаскага, Берагавая Слабада Рэчыцкага раёна i інш. Асабліва характэрнымі знаходкамі пры раскопках гэтых стаянак был i наканечнікі стрэл з перажытачнымі свідэрскімі i лінгбійскімі рысамі, рознатьгповыя разцы i скрабкі, авальныя i з перахопам на корпусе сякеры. Большасць прылад выраблялася з пласцшак.
На позняй стадыі свайго развіцця днепра-дзяснінскае насельніцтва пры вырабе прылад працы i зброі пачынае сё часцей выкарыстоваць прылады дробных памера, асабліва трапецыі і прамавугольнікі.
У пэных рэгіёнах Падняпроя днепра-дзяснінцы суседзілі з грэнскім насельніцтвам, аднак характар ix узаемадачынення пакуль што не высветлены. А вось гістарычны лёс познамезалітычных жыхаро стаянак паміж Дняпром i Дзясной больш вядомы яны засталіся тут i  наступную неалі-тычную эпоху, а ix культура  значнай ступені стала асновай для фарміравання верхнедняпроскай неалітычнай супольнасці.
Понач Беларусі  мезаліце засялялі плямёны кундскай культуры (названа так пахарактэрнай стаянцы каля г.Кунда Эстоніі). На Беларускім Паазер'і знойдзены пакуль што толькі тры кундскія стаянкі на збярэжжах Дзвіны каля вёсак Замошша Верхнядзвінскага і Крумплева Полацкага раёна, а таксама на возеры Суя каля в. Плусы Полацкага раёна. Большасць даследчыкау лічыць, што кундская культурная супольнасць у значнай ступені сфарміравалася  выніку міграцыі свідэрскіх плямён у Паднёва-Усходнюю Прыбалты-
32

ку. Аб гэтым сведчыць ужыванне кундскімі палянічымі пласціначных наканечніка стрэл з перажытачнымі свідэрскімі рысамі. Выкарыстовалі яны i некаторыя іншыя наканечнікі, разцы на спецыяльна зламаных пласцінках, пакарочаныя скрабкі. На вогуле бедных на крамянёвыя запасы тэрыторыях кундскае насельніцтва шырока выкарыстовала для вырабу прылад працы i зброі рогі i косткі. У прыватнасці майстраваліся рагавыя кінжалы, наканечнікі коп'я i стрэл з пазамі, у якія сталяліся апрацаваныя па краях дробныя пласцінкі.
Пакуль што невядома, якія пахавальныя абрады існавалі сярод большасці мезалітычных плямён Беларусь А вось кундскія магілы  Прыбалтыцы знойдзены. Мясцовае насельніцтва сваіх нябожчыка хавала  ямах у выпрастаным становішчы з рознай арыентацыяй. У яму клася адзін памерлы або нават некалькі. Калі ж магіла выкарыстовалася шматразова, то пахаванні маглі размяшчацца нават ярусамі. Нябожчыка часта пасыпалі вохрай. Клалі  магілы i прылады працы.
Кундскае насельніцтва як у Прыбалтыцы, так i на Беларусі датрывала ажно да канца мезаліту i стала асновай стратам для мясцовай неалітычнай супольнасці.
На працягу сяго мезаліту захад Беларусі, а таксама пэныя рэгіёны подня i поначы засялялі плямёны нёманскай культуры, якія месцамі суіснавалі з іншакультурнымі групамі. Яны сфарміраваліся з нашчадка атах-тоннага познасвідэрскага насельніцтва i груп перасяленца з больш заходнiх тэрыторый.
Нёманцы карысталіся лістападобнымі i чаранковымі наканечнікамі стрэл, блізкімі да свідэрскіх, ланцэтападобнымі вастрыямі, а таксама прыладамі, тыповымі для іншых мезалітычных плямён Беларусі. У пазнейшыя перыяды развіцця насельніцтва нёмаискай культуры пачало шырока карыстацца рознымі мікралітамі, у тым ліку i укладышамі-трапецыямі. Мяркуючы па знаходках са стаянак, дзе захавалася арганіка, яно жывала i вырабы з косці i pora выцягнутыя наканечнікі стрэл, гарпуны з зубцамі па краях, розныя вастрыі, кінжалы. На Панямонні стаянкі носьбіта нёманскай культуры выялены каля Беліцы i Зблян Лідскага, Нясілавіч Дзятласкага раёна. на Дзвіне каля Сямёнавага Хутара Полацкага раёна. Трапляла гэта насельніцтва i на Верхнюю Прыпяць. Усяго на сёння археол агамі дасл едавана бол ып за 10 ix пасел i шча.
Носьбіты нёманскай культуры на захадзе Беларусі жылі да самага канца мезаліту і прымалі затым удзел у фарміраванні супольнасці нёманскай неалітычнай культуры.
У познім мезаліце нападнёвы сход Беларусі з тэрыторыі суседняй Украіны праніклі даволі нешматлікія групы носьбіта кудлаескай культуры (названа па стаянцы Кудлаека на Сярэднім Падняпроі). Яны  цэлым карысталіся інвентаром, характэрным i для іншых познамезалітычных плямён, аднак у ix ужытку былі i асаблівыя тыпы прылад скошаныя крутой рэтушшу па краі адшчэпы (вастрыі кудлаескагатыпу), пласцінкі з затупле-ным рэтушшу краем. Найбольш ранняй на Беларусі кудлаескай стаянкай лічыцца Азярное  Любанскім раёне. Матэрыял жаз паселішча Рэчыца-2 на
33


Дняпры характарызуе завяршальную стадыю знаходжання гэтага насельніцтва на нашай тэрыторыі.
Лічыцца, што кудлаеская супольнасць сфарміравалася на аснове нашчадка носьбіта камарніцкай культуры, якія  раннім мезаліце знаходзіліся на тэрыторыі Полыпчы i Заходняй Беларусі, а пазней часткова перасяліліся  паднёва-сходнім кірунку.
На значнай тэрыторыі Беларусі, асабліва  яе паднёвай частцы, жыло насельніцтваяніславіцкай культуры (названа па пахаванні каля Яніславіцы  Цэнтральнай Польшчы). Яніславіцкія стаянкі вядомыя на Дняпры (Старая Лутава Лоескага раёна), Бярэзіне (Краснока Светлагорскага раёна), Прыпяці (Ляскавічы Петрыкаскага раёна), у басейне Немана (Дабрынёва Івацэвіцкага, Нясілавічы Дзятласкага, Беліца Лідскага раёна). Усяго на Беларусі вядома больш за 10 паселішча яніславіцкага насельніцтва.
Найбольш характэрнымі для яніславіцкіх крамянёвых выраба з'яляліся ланцэтападобныя вастрыі, якія найчасцей ужываліся як наканечнікі стрэл, догія трохвугольныя уклады шы са стромкай краявой рэтушшу.
Яніславіцкае насельніцтва  некаторых рэгіёнах i асабліва на перыферыі свайго рассялення жыло пярэмешку з супольнасцямі іншых культур, усту-паючы з імі  розныя формы заемаадносін, Яго паходжанне звязваецца з маглемозскім мезалітычным насельніцтвам Паднёвай Прыбалтыкі, а гістарычным лесам ста удзел у фарміраванні некаторых неалітычных культур Цэнтральнай i Усходняй Еропы.
Месцамі, як, напрыклад, на Нарачанскіх азёрах, жылі трупы насельніцтва са сваімі асаблівасцямі культуры, якія зніклі  выніку складаных працэса змешвання i заемаасіміляцыі.
3. Плямёны на тэрыторыі Беларусі  новым каменным веку (неаліце)
Асаблівасці эпохі. Каля 6 тысячагоддзя назад у развіцці грамадства каменнага веку на Беларусі пачынаецца заключны этап неаліт, новы каменны век, характэрны радыкальнымі зменамі  гаспадарцы, матэрыяльнай i духонай культуры.
Лічыцца, што тыповае неалітычнае грамадства Еропы вызначаецца ча-тырма галонымі асаблівасцямі з'яленнем земляробства, жывёлагадолі, глінянага посуду i шліфаваных каменных выраба. Але, як паказва-юць даследаванні археолага, гэтыя складальнікі неалітычнай культуры далека не засёды выступаюць адначасова. Вядома, што на сходзе і поначы Прыбалтыкі мясцовае насельніцтва мела шліфаваць свае каменныя сякеры, долаты i цёслы яшчэ з пачатку сярэдняга каменнага веку (мезаліту), а з вытвараючымі формамі гаспадаркі пазнаёмілася толькі  эпоху бронзы. I наадварот, некаторыя супольнасці Міжземнамор'я, якія рана перайшлі да жывёлагадолі i земляробства, догі час не выраблялі керамічны посуд.
Свае асаблівасці былі i на Беларусі. Тут вытвараючыя формы гаспадаркі на подні краіны сталі шырока вядомыя  сярэдні перыяд неаліту, a можа, i раней, а на Падзвінні у позні. Шліфаванне крэменю таксама распасюдзілася  канцы эпохі, найперш са з'яленнем тут цэнтральнаерапейскіх находніка. А вось гліняным посудам (керамікай) на нашай тэрыторыі пачалі карыстацца з першай паловы 4 - га тысячагоддзя да н.э., а на Палессі i раней з канца папярэдняга тысячагоддзя.
Менавіта з факту з'ялення керамікі, як лічаць даследчыкі, i пачынаецца новы каменны век на Беларусі. Такой жа думкі прытрымліваецца пры выз-
34


начэнні пачатку неалітычнай эпохі i большасць даследчыка-археолага суседніх усходнеерапейскіх краін1.
З'яленне глінянага посуду стала паказчыкам важных гаспадарчых змен у грамадстве палянічых i рыбалова. Справа  тым, што 76 тысячагоддзя назад, калі клімат на Беларусі дасягну найболыд спрыяльных для жывёльнага i расліннага свету параметра, у распараджэнні чалавека з'явілася вялікая колькасць дзікарослай расліннай ежы лясных i вадзяных арэха, жа-лудо, прыдатных да яды каранё i іншых частак раслін, грыбо, ягад i т.д., большасць якой найлепш спажываеццапрыгатаваным у посудзе выглядзе. Акрамя таго, большыя пасудзіны сталі зручным начыннем для заховання сыпучых раслінных прадукта, такіх, як арэхі і ягады.
Догая традыцыя вядзення збіральніцкай гаспадаркі прывяла да выпрацокі яе рацыянальных форм, калі  прыватнасці пачалі аберагаць багатыя пладамі ягаднікі i арэшнікі, участкі рэк i азёр з зараснікамі водных ядомых раслін.
Вельмі багатая i разнастайная флора канца мезаліту пачатку неаліту дадатна паплывала на развіццё жывёльнага свету адзінай крыніцы мясной ежы чалавека. К гэтаму часу  паляванні і рыбалостве таксама выпрацаваліся рацыянальныя формы ix вядзення, напрыклад захаванне маладняку, незабіванне цельных самак жывёл i г.д.
__________________
1Неолит северной Евразии. М., 1996. С. 6.
35


Багацце расліннага i жывёльнага свету, удасканаленне палянічай зброі i рыбацкіх прыстасавання, развіццё спосаба здабычы спажывы  суме давал i такую колькасць ежы, што не было патрэбы водзіць земляробства i жывёлагадолю, тым больш што для занятка імі  лясной зоне патрабавалася значна больш намагання, чым для прысвойваючых форм гаспадарання.
Такім чынам, найпершай адзнакай неалітызацыі старажытнага грамадства на Беларусі стала з'яленне керамічнага посуду. Што ж датычыць земляробства i жывёлагадолі, то на подні Беларусі ix прымітынейшыя формы маглі распасюджвацца жо з пачатку неаліту, на Падзвінні ж i, мабыць, на Верхнім Дняпры гэтыя заняткі сталі вядомыя толькі  позні перыяд эпохі.
Пакуль не зусім зразумела, якім менавіта чынам сярод ранненеалітычнага насельніцтва Беларусі з'явілася кераміка. Першыя гаршкі з розных рэгіёна нашага краю між сабой даволі падобныя, Яны се вастрадонныя, маюць у сценках валакністыя раслінныя дамешкі, над краем венца аздоблены поясам глыбокіх круглых ямак, а па сценках сціплымі зорамі з гарызантальных паясо грабеньчатых адбітка, насечак, пракрэсленых рысак i розных накола. Пэнае адасабленне адчуваецца на поначы Беларусі, дзе нарвенскае насельніцтва карысталася посудам з дамешкай точаных ракавін.
Калі меркаваць па гліняным посудзе, вынікае, што  заходняй частцы Усходняй Еропы  ранненеалітычны час існавала зона распасюджання  рознай ступені роднасных між сабою плямён з блізкімі рысамі матэрыяльнай культуры, што найбольш праялялася  кераміцы, рэшткі жыццядзейнасці якіх утваралi вобласць культур з грабеньчата-накольчатай керамікай1. Паночны сход гэтай зоны займалі плямёны верхняволжскай культуры, усход верхнедняпроскай, захад нёманскай, подзень днепра-данец-кай, понач нарвенскай. Апошнія, як адзначалася, былі некалькі культурна адасоблены ад сваіх больш паднёвых i паднёва-сходніх суседзя. У цэлым уся гэта вобласць 6 5 тысячагоддзя назад займала тэрыторыі ад Фінскай затокі на поначы да дняпроскіх парога i правабярэжных прытока Прыпяці на подні i ад Прыпяцка-Бугскага міжрэчча на захадзе да левабя-рэжных прытока Верхняга Дняпра i да Верхняй Волгі на сходзе.
Калі парановаць кераміку плямён адзначанай зоны i суседніх падоб-ных зон, у лрыватнасці Паночнага Прычарнамор'я, дзе найбольш рана ад-былася неал ітызацыя, то нябачна прамых запазычання, асабліва  тэхналогіі вырабу посуду, у ix арнаментыцы. А гэта сведчыць, што ранненеалітыч-ныя жыхары Беларусі i суседніх зямель найперш самастойна падышлі да керамічнай вытворчасці.
У неаліце дасягнула росквіту апрацока крэменю. 3 яго выраблялі высака-якасньш прылады працы i зброю: нажы i кінжалы, скрабкі, скоблі i скрэблы, праколкі i свердлы, разцы, наканечнікі стрэл i коп'я, долаты, сякеры. Крамянёвымі ж былі i некаторыя прыстасаванні для яго апрацокі рэтушоры, адціскальнікі i нават адбойнікі. Большасць форм прылад i зброі была распраца-вана яшчэ  мезаліце i нават раней, але новы час прынёс пэнае пашырэнне асартыменту i дасканаленне тэхналогіі. Найперш звяртае вагу распасю-джанне трохвугольных наканечніка стрэл, што стала вынікам паднёвых i паднёва-заходніх уплыва i сведчыла пра пашырэнне зброеных сутыкнення. У той жа час кансерватыныя неалітычныя супольнасці Падзвіння i Верхняга Падняпроя па-ранейшаму карысталіся найбольш прыдатнымі для па-лявання лістападобнымі наканечнікамі стрэл, хоць i пачалі ix апрацовацьрэтушаваць па сёй паверхні. У неаліце, асабліва  яго пазнейшыя перыяды, вельмі распасюджанымі сталі рубячыя прылады, без якіх было не абысціся пры занятках земляробствам у зоне суцэльных лясо i хмызняко. Форма сякер становіцца функцыянальна выверанай. Яны набываюць выпук-
_________________
1Телегін Д.Я. Дніпро-донецька культура. Киів, 1968. С. 223.
36


лае пашыранае лязо, ахайна апрацаванае падчэсваннем, i патончаны абушок, якім прылада замацовалася  драляным або касцяным дзяржанні. Павялічваецца колькасць i розных цёсла і долата, якія служылі чалавеку пры вырабе чона-аднадрэвак i дралянага начыння. Некаторыя сякеры i цёслы, асабліва ix лёзы, у познім неаліце пачалі прышліфовацца.
I  неаліце некаторыя прылады, а таксам а частка палянічай зброі майстраваліся з pora i косці. Гэты матэрыял асабліва выкарыстовася для вырабу розных побытавых рэча.
У познім неаліце некаторыя супольнасці, што жылі на захадзе Беларусі, упершыню перайшлі да здабычы крэменю з зямных глыбінь, Крэмнездабыныя шахты гэтага часу выдатнейшая з'ява вытворчай культуры тагачасных насельніка Беларусі.
Спрыяльны клімат, максімальна паспяховае развіццё паляніча-рыбацка-збіральніцкай гаспадаркі самым дадатным чынам паплывалі на прырост насельніцтва, што заважылася жо  раннім неаліце. Распасюджанне  пазнейшыя часы вытвараючых форм гаспадаркі паскорыла гэту з'яву. Дэмаграфічныя працэсы наглядна праявіліся  рэзкім павелічэнні колькасці неалітычных паселішча, якіх на сёння беларускімі археолагамі выялена да патары тысячы. У асабліва багатых зверам i рыбай месцах яны тваралі цэлыя скапленнні.
Пры даследаванні старажытнейшых стаянак пакуль што не вылена, каб на мяжы мезалітьгчнай i неалітычнай эпох на тэрыторыю Беларусі пранікла нейкае новае насельніцтва. Матэрыяльная культура, а найперш крамянёвыя вырабы, якімі карысталіся ранненеалітычныя жыхары на Падняпроі, Прыпяці, Нёмане i Дзвіне, шмат у чым падобная да той, якая была характэрнай для мясцовага насельніцтва і  папярэдні познамезалітычны час. Таму вынікае, што грамадства канца сярэднекаменнага веку натуральным шляхам, пад уздзеяннем не  апошнюю чаргу кліматычных змен i магчымых уплыва з больш развітых у гаспадарчых i культурных адносінах рэгіёна Сярэдняй i Паднёвай Еропы, трансфармавалася  грамадства ранненеалітычнае.
Такім чынам, познамезалітычныя плямёны Паднёва-Усходняй Беларусі дняпроска-дзяснінскай (сожскай) культуры былі прамымі продкамі насельніцтва верхнедняпроскай неалітычнай культуры, плямёны Усходняга Палесся мясцовага варыянта днепра-данецкай культуры. На захадзе Беларусі познамезалітычная культура трансфармавалася  нёманскуго неалітычную. А на поначы краю, як i ва сёй Паднёва-Усходняй Прыбалтыцы, на аснове плямён кундскай культуры сфарміравалася ранненеалітычная супольнасць нарвенскай культуры.
На позніх этапах неаліту назіраецца пранікненне на тэрыторыю Беларусі моцных іншакультурных уплыва i нават інвазія пэных груп новага на-сельніцтва. У цэлым гэта садзейнічала неалітызацыі краю, уключала яго грамадства  агульнаерапейскі гістарычны працэс.
Прыроднае асяроддзе. Ранненеалітычнае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі жыло ва мовах вельмі спрыяльнага клімату, які існава у так званы кліматычны оптымум. Тымі часамі сярэднегадавая тэмпература была на 1,5 2 °С вышэй за сучасную, ды i ападка выпадала прыкметна больш. Цяпло i вільгаць спрыялі бурнаму развіццю расліннасці.
Марэнныя звышшы Паазер'я  тыя часы пакрывалі яловыя i ялова-шыракалістыя лясы з багатымі дамешкамі вяза i ліп. На міжмарэнных нізінах дамінавала хвоя. Хваёва-шыракалістыя лясы былі характэрныя для Цэнтральнай i Заходняй Беларусі. На ранінах i нізінах Палесся i Панямоння было шмат хваёвых i шыракалістых лясо. У Падняпроі значныя плошчы займа дуб, а на захадзе граб. Цяплей за сё было на Палессі. Тут амаль пасюдна пераважалі грабавыя лясы i дубровы.
37


У познанеалітычны час клімат ста больш халодным. Па гэтай прычыне зона яловых лясо з Паазер'я прасунулася ажио да Ашмянскага, Мінскага i Аршанскага звышша. Больш на подзень па-ранейшаму значнае месца  лесаскладзе займалі шыракалістыя пароды.
На працягу сяго неалітычнага перыяду был i шырока распасюджаны зараснікі ляшчыны, якія давалі чалавеку шмат лясных арэха. У цёплых рачных затоках i  азёрах пасюдна рос чылім вадзяны арэх, які таксама спажывася  вялікай колькасці.
У лясах знаходзіла прытулак разнастайная фауна высакародныя алені, туры i зубры, ласі, дзікі, казулі, мядзведзі i іншыя жывёлы, большасць якіх станавілася палянічай здабычай чалавека. Шматлікія балоты былі ба-гатыя птушкай, вадаёмы рыбай.
Першабытны чалавек, які бра усё неабходнае для свайго жыцця з навакольнай прыроды, тым самым i здзейніча на яе. Асабліва гэта стала назірацца  познанеалітычны час з развіццём земляробства i жывёлагадолі, калі пачалося намыснае вынішчэнне лясо, вытаптванне расліннага покрыва паблізу паселішча, празмерная эксплуатацыя фауны i флоры навокал ix. 3 гэтага пачыналіся эрозія ландшафта, збядненне расліннага і жывёльнага свету.
Неалітычныя плямёны Усходняга Палесся. Больш за два тысячагоддзі (з канца 5-га да пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э.) тэрыторыю Усходняга Палесся засялялі неалітычныя плямёны, культура якіх атрымала назву днепра-данецкай.
Першапачаткова днепра-данецкая супольнасць пачала фарміравацца на збярэжжах Дняпра на Кіешчыне, Чаркашчыне і Палташчыне, на Ніжняй Пр'ыпяці, а таксама на верхнім цячэнні Северскага Данца (з другой паловы 5-га тысячагоддзя да н.э.).
Мясцовае ранненеалітычнае насельніцтва яшчэ не было шматлікім. Яго невялікія паселішчы знаходзіліся звычайна на значнай адлегласці адна ад другой. Аднак, нягледзячы на гэта, матэрыяльная культура жыхаро утварала дастаткова цэльны комплекс, аб'яднаны шэрагам агульных рыс, Тутэй-шы ранненеалітычны посуд складася з даволі прымітыных слаба абпаленых вастрадонных гаршко, якія ляпіліся з гліны з дамешкамі валакністых раслінных рэштка. Гаршкі першапачаткова мелі сціплы арнамент з паясо грабеньчатых адбітка i з пракрэсленых рысак. Крамянёвыя вырабы яшчэ мел i шмат рыс папярэдняй мезалітычнай эпохі. Сярод іхбылі тыповымі розныя мікраліты трапепыі, дробныя скошаныя вастракі, маленькія пласцін-кі з прытупленым краем, а таксама архаічныя сякеры з асімеірычным лязом. У другі перыяд развіцця (першая палова 4-га тысячагоддзя да н.э.) днепра-данецкая культура дасягнула свайго росквіту. Яе шматлікае насельніцтва шляхам вьщяснення або асіміляцыі тубыльца заняло Надпарожжа, a месцамі нават дасягнула збярэжжа Азоскага мора, закладаючы на асвоеных тэрыторыях свае паселішчы. Частка яго рабіла спробы прасунуцца нават на паночны захад Украіны, на Верхняе Дняпро i  Пасожжа. На нашай тэрыторыі днепра-данецкія плямёны
38


рассяліліся па сім басейне Ніжняй Прыпяці, за выключэннем верхняга цячэння Пцічы, дзе ix паселішчы пакуль не знойдзены, i па правабярэжжы Дняпра да Бярэзіны. Усяго  Беларусівядома кал я 150 днепра-данецкіх стаянак, размешчаных невялікімі група-мі  далінах рэк. Найбольш археалагічна даследаваныя знаходзяцца каля Юравіч Ка-лінкавіцкага, Слабодкі i Пхова Мазырскага, Юркавіч іАзярнога Любанскага, Ломыша i Краснаселля Хойніцкага раёна.
Жыхары днепра-данецкіх паселішча Бел ару ci будавалі пераважна наземнае жытло падпрамавугольнай формы памерамі каля 4,5 х 8 м з агнішчамі, часам выкладзенымі камянямі. На стаянцы каля Юравіч знойдзена i авальная пазямлянка, аднак яна, верагодна, адносіцца да самага позняга часу, бо падобныя збудаванні былі мала характэрныя для лясной зоны.
На Беларусі могільніка днепра-данецкай культуры пакуль не знойдзена. Паводле даследавання на Украіне, яе носьбіты сваіх памерлых хавалі на спіне  выцягнутым становішчы. Нябожчыка пасыпалі вохрай, клал i ім сціплыя дарункі. Пахаванні былі пераважна калектыныя.
Вывучэнне касцявых рэштка антраполагамі паказала, што жыхары падняпроскіх неалітычных паселіпгча вылучаліся высокім ростам, шырокім тварам i модным целаскладам i з'яляліся тыповымі паночнымі ерапеоідамі.
Сярод насельніцтва днепра-данецкай культуры высокага зроню дасягну-ла крэмнеапрацока. Ужьшаліся двухбаковая абіка i рэтушока, значна зрасла колькасць тыпа прылад рознага прызначэння. Была характэрнай наянасць значнай колькасці мікраліта. Разнастайны крамянёвы інвентар уключа плас-ціначныя i трохвугольныя наканечнікі стрэл, шматлікія скрабкі, шырокія i вуз-кія нажы, a таксама разцы, скоблі, праколкі, сякеры, цёслы, розныя востраканечнікі. Для вырабу некаторых прылад працы выкарыстоваліся рогі i косткі. 3 pora або дрэва былі зроблены асновы сярпо, у пазы якіх укладаліся крамянёвыя лёзы. 3 крышталічных парод каменю майстраваліся шліфаваныя сякеры-цёс-лы. На тэрыторыі Украіны былі вядомыя i каменныя булавы, якія маглі выкарыстовацца як ударная зброя i быць адзнакамі родаплемянной улады.
Днепра-данецкае насельніцтва Беларусі карысталася пераважна вастрадоннымі гаршкамі. На Прыпяці  самым канцы неаліту пачынаюць з'яляцца пласкадонныя формы, на больш паднёвых тэрыторыях яны з'явіліся значна раней. У цесце сценак шмат раслінных дамешак, знешнія паверхні  болыпасці гладкія, унутраныя часта маюць сляды грабеньчатага расчэсвання. Пад краем венца практычна засёды наносіся пояс глыбокіх круглых ямак, рэшта паверхні аздаблялася пераважна грабеньчата-накольчатымі зорамі. Яны часам дапаняліся насечкамі, лапчастымі адбіткамі. У самым канцы існавання культуры на посудзе дадаткова з'яляюцца адбіткі нгнура і лінейнага штампа. Узоры на посудзе складаліся  гарызантальныя зоны, у якіх паскі арнаментальных элемента была гарызантальнымі, вертыкальнымі або нахільнымі, чым утвараліся трохвугольнікі, прамавугольнікі і ромбы. На адным з гаршко з Юравіч была наколамі выгравіравана кампазіцыя з фігур чалавека i качкі, якая, верагодна, з'яляецца ілюстрацыяй да нейкага міфалагічнага сюжэта.
39


Сярод днепра-данецкага насельніцтва У краіны, асабліва Надпарожжа, рана распасюдзіліся вытвараючыя формы гаспадаркі, на Беларусі ж пераважалі традыцыйныя паляванне, рыбалоства i збіральніцтва. I мусіць, толькі  познім неаліце прыкметнае месца тут пачалі займаць жывёлагадоля i земляробства. Мяркуючы па знаходках з Кіешчыны i іншых мясцін Украіны, у статках былі каровы i свінні, а на невялікіх палях ужо вырошчвалі ячмень.
Экспансія на шырокія прасторы лесу, лесастэпу i нават у стэпах прывяла  выніку да аслаблення днепра-данецкай супольнасці. Яе асобныя часткі, адарвашыся ад аснонага этнакультурнага асяродка, змешваліся з тубыльцамі i набывалі новыя асаблівасці матэрыяльнай i духонай культуры. Гэта прывяло да таго, што на трэцім этапе развіцця (другая палова 4 першая палова 3-га тысячагоддзя да н.э.) супольнасць пачынае распадацца на асобныя культуры i лакальныя групы. Да таго ж узмацніліся суседнія плямёны і пачалі наступ на днепра-данецкае насельніцтва. Носьбіты земляробчай трыпольскай культуры занялі радлівае правабярэжжа Дняпра амаль да сучаснага Кіева, у левабя-рэжжы пачалі націск стэпавікі-жывёлаводы, якія прасунуліся сюды з паднёвага сходу. I таму пасля сярэдзіны 3-га тысячагоддзя да н.э. рэшткі днепра-данецкай супольнасці трымаліся толькі  лясной зоне на понач ад Кіева i на сходзе Беларускага Палесся. Тут яны працягвалі існаваць ажио да пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э., развіваючы сваю культуру, якую навукоцы вызначылі як усходнепалескі варыянт днепра-данецкай культуры.
Неалітычнае населыііцтва ІІадняпроя. На працягу сёй неалітычнай эпохі сход Беларусі засялялі плямёны верхнедняпроускай культуры, якая сфарміравалася  асноным у выніку развіцця мясцовай познамезалітычнай культуры. Сваю неалітычную адметнасць тутэйшае насельніцтва пачало набываць яшчэ  канцы 5-га тысячагоддзя да н.э., найперш на Ніжнім i Сярэднім Пасожжы. Пазней, у 43-м тысячагоддзях да н.э., яно распасю-дзілася на збярэжжы Дняпра i яго левабярэжныя прытокі.
На цяперашні час на сходзе Беларусі выялена не менш 500 стаянак верхнедняпроца, каля 40 з ix даследавалася шляхам археалагічных раско-пак. Месцапасяленні размяшчаліся пераважна на дзюнных узвышэннях рачных паплаво i на краях тэрас. Каля сучасных вёсак Гронава Чэры-каскага, Вець Быхаскага, Струмень Кармянскага, Лучын i Ходасавічы Ра-гачоскага, Залессе, Петраполле, Сябровічы Чачэрскага, Дубовы Лог, Дзям'янкі Добрушскага раёна паселішчы тваралі скапленні. Некаторыя паселішчы дасягалі плошчы  10 тыс. м2.
Верхнедняпроскае насельніцтва, трывала трымаючыся асвоеных месца, было даволі кансерватынае, i  развіцці яго культуры не назіраецца асабліва рэзкіх скачко, што сведчыць аб паступовай эвалюцыі i адсутнасці радыкальных змен этнакультурнай сітуацыі.
На раннім этапе мясцовае насельніцтва  сваёй культуры яшчэ заховае шэраг перажыткавых адзнак папярэдняй эпохі. Па-ранейшаму яно жывае лістападобныя крамянёвыя наканечнікі стрэл, сярод прылад працы шмат разнастайных разцо. Аднак з'яляюцца i вырабы, характэрныя для ранненеалітычнага часу. Першыя гаршкі тут тастасценныя, ляпіл іся з гліны, у якой было шмат раслінных дамешак. Арнаменты сціплыя з авальных ямкавых паглыб-лення i адбітка буйназубчастага грэбеня. Часам посуд зусім не аздабляся.
На познім этапе  крамянёвым інвентары верхнедняпроца зменшыла-ся колькасць скрабко i разцо, у той жа час ва жытку стала больш рубячых прылад, зробленых пераважна з масіных адшчэпа. Такія змены сведчаць аб пэных пераменах, якія адбыліся  гаспадарчай дзейнасці. Разам з пласціначнымі наканечнікамі стрэл шырока распасюдзіліся трохвугольныя, ромбападобныя, міндалепадобныя з двухбаковай апрацокай паверхні. Частка прылад працы i палянічай зброі была зроблена з косці.
40


Іншай стала i кераміка. Пачалі вырабляць шыракагорлыя вялікія акруглабокія гаршкі, у гліняных сценках якіх заважаюцца дамешкі пяску i дробнай жарствы, расліннасці ж мала. Посуд аздабляся адбіткамі грэбеня, рознымі ямкавымі паглыбленнямі, насечкамі, нарэзкамі, лапчастымі элементамi, Арнамент складася з гарызантальных, дыяганальных i больш складаных кампазіцый зігзагападобных, трохвугольных, у выглядзе шахматнай дошкі. Значна лепшым ста і абпал керамікі. У тэхналогіі і арнаментыцы посуду верхнедняпроскага насельніцтва на познанеалітычным этапе развіцця адзначаюцца плывы з суседніх тэрыторый.
Ускладненасць гаспадарчага i грамадскага жыцця праявілася i  харак-тары паселішча. Жытло было па-ранейшаму драляным, але яно пачало некалькі заглыоляцца  зямлю, мела круглы або авальны план, У цэнтры жытла  невялікіх паглыбленнях падлогі знаходзілася агнішча, тут жа меліся i ямы глыбінёй да 1 м, верагодна, нейкага гаспадарчага прызначэння. Назіраецца i пэная планірока паселішча, на якіх збудаванні выцягваліся  пас каля грэбеня найболыд высокага участка дзюны або тэрасы. Вакол жытла таксама выяляюцца агнішчы і гаспадарчыя ямы.
У познанеалітычны час на сход Беларусі пачынаюць пранікаць уплывы культур насельніцтва, якое займала Паночна-Усходнюю Украіну i Волга-Окскі рэгіён. Гэта найперш адлюстравалася  тэхналогіі i аздабленні керамікі. У сваю чаргу i верхнедняпроцы пэным чынам уздзейнічалі на суседзя, напрыклад жыхаро Падзясення.
Плямёны Заходняй Беларусі  ранненсалітычны час. На прасторах Усходняй Еропы, занятых плямёнамі з грабеньчата-накольчатай керамікай, ужо з самага пачатку праяляліся i рэгіянальныя асаблівасці, што дало падставу гаварыць пра існаванне тут розных, хоць i блізкіх між сабой археалагічных культур.
У басейнах Немана i Верхняй Прыпяці з самага ранняга неаліту жылі плямёны нёманскай археалагічнай культуры.
Свае паселішчы нёманцы размяшчалі на мысах рачных тэрас, утвораных рэчышчамі прытока, на дастаткова высокіх дзюнах поплаву або тэрасы,
41


якія не затапляліся паводкамі. Падыходзілі для засялення i краі тэрас, дзе меліся пясчаныя добра дрэніраваныя звышэнні. У месцах, багатых назалежы крамянёвай сыравіны, асабліва побач з крэйдавымі адорвенямі, закладаліся крэмнеапрацочыя майстэрні.
У найбольш зручных для рыбалоства мясцінах, каля старыц i заток, на участках поплаву з групамі дзюн стаянкі нёманца утваралі гнёзды, якія часам налічвалі да 10 такіх помніка. На значнай частцы ix жыццё адбывалася інтэнсіна i працяглы час. Пра гэта сведчаць вялікія памеры некаторых па-селішча (нярэдка больш за 5000 тыс. м2), значная ташчыня напластавання з рэшткамі жыццядзейнасці старажытных людзей (да 0,5 м i больш), шматлікія знаходкі крамянёвых выраба i фрагмента керамікі (больш за 1000 адзінак). Побач з такімі базавымі асяродкамі жыхарства, звычайна на перыферыі скаплення, знаходзіліся невялікія стаянкі-выселкі. Такая асаб-лівая канцэнтрацыя пасялення існавала  раёне сучасных вёсак Сверынава i Русаковічы Стабцоскага, Ярэмічы Карэліцкага, Панямонь i Чарэшля Навагрудскага, Русакова Слонімскага, Добры Бор Баранавіцкага раёна у Панямонні, каля Каменя Пінскага i Моталя Іванаскага раёна у басейне Верхняй Прыпяці. Магчыма, тут існавалі племянныя цэнтры з некалькіх родавых паселішча, дзе  спрыяльных тапаграфічных умовах хапала дзічыны, рыбы i дзікарослай спажывы для вялікай колькасці жыхаро.
Па канцэнтрацыі стаянак на адносна вялікіх участках рачных далін можна акрэсліць племянныя тэрыторыі. Асабліва выразныя скапленні існавалі  вярхоях Немана, на Сярэдняй Шчары, Poci i Зальвянцы, у верхнім басейне Котры на беларуска-літоскім памежжы, на Ясельдзе, Бобрыку i  вярхоях Прыпяці. Паміж гэтымі густа заселенымі тэрыторыямі знаходзіліся памежныя зоны, дзе сустракаюцца адзінкавыя рэшткі паселішча. Такое назіраецца  нізоях Шчары, Котры, у некаторых іншых месцах.
Пры раскопках стаянак нёманскай культуры пакуль што не выялена верагодных слядо жытла. Сустракаюцца толькі адкрытыя агнішчы  невялікіх паглыбленнях, у запаненні якіх часам трапляюцца перапаленыя камяні, але адсутнічаюць рэгулярныя каменныя выкладкі. На плошчы паселішча выяляюцца асобныя скапленні знаходак i даволі вялікія плямы асаб-ліва гумусаванай зямлі. Усё гэта магчымыя сляды жытла, якое было несумненна наземным i не мела нейкай заглыбленасці  грунт, магло яляць кан-струкцыі зтонкага дрэва, жэрдак, плеценага галля, кары i трыснягу.
Набор крамянёвых выраба панямонца ме свае рэгіянальныя асаблівасці. Ужо на раннім этапе неаліту яны пачалі апраляць стрэлы трохвугольнымі наканечнікамі. Імі ж служылі па яшчэ мезалітычнай традыцыі некаторыя ланцэтападобныя вастрыі i мікралітычныя кладышы, асабліва трапецыі. Лістападобныя наканечнікі коп'я апрацоваліся рэтушшу са спінкі. Былі вядомыя нажы, блізкія па форме да наканечніка. Сякеры мелі асіметрычныя профілі, што надавала ім цеслападобную форму, а ix лёзы нярэдка фармаваліся архаічным бакавым сколам. Звяртае на сябе вагу тое, што крамянёвы інвентар панямонца на першапачатковым этапе ix гісторыі ме шмат асаблівасцей, захаваных з сярэднекаменнага часу.
У ранненеалітычны час носьбіты нёманскай культуры карысталіся слаба абпаленымі i даволі няякасна вырабленымі вастрадоннымі пасудзінамі, злепленымі з гліны, у якую дабалялі пераважна валакністыя раслінныя рэшткі. Абястлушчвальнікам у гліне даволі рана ста i шамот, для якога трушчыліся чарапкі пашкоджанага i непрыдатнага для выкарыстання посуду. Паверхні сценак раняліся расчэсваннямі зубчастым (грабеньчатым) штампам, ад чаго заставаліся характэрныя сляды. Пераважнай формай гліняных выраба бы вастрадонны гаршчок з выпуклым корпусам i крыху зведзеиым верхам. Пад краем венца прысутніча абавязковы пояс з глыбокіх круглых ямак, Павер-
42


хні ранненеалітычных гаршко аздабляліся сціпла i пераважна  верхніх частках паясамі з грабеньчатых адбітка, насечак, накола, пракрэсленымі рыскамі. Значная частка накола наносілася  адступаючай скарапіснай манеры нахіленай палачкай або дробнай трубчастай костачкай.
Увогуле па сваім посудзе панямонцы вельмі мала адрозніваліся ад суседзя з Ніжняй Прыпяці, Падняпроя i Паднёвага Падзвіння, а асобныя чарапкі па тэхналогіі i арнаментыцы пракгычна ідэнтычныя. Аднак маюцца i пэныя асаблівасці. Панёманскі ранні посуд даволі разнастайны. Ды не толькі вострыя, але бываюць прыкругленымі або шьшастымі. Некаторыя гаршкі маюць тостыя сценкі, часам лёгкую рабрыстасць на корпусе. Краі венца пераважна злёгку адагнутыя, часам зведзеныя сярэдзіну. Зрэзы ix прыкругленыя, але некаторыя рабіліся плоскімі або нават мелі наплы. У арнаментыцы прыкметнае месца займалі пракрэсленыя рыскі, якія тваралі касыя або сеткавыя кампазіцыі. Такім чынам, ранненеалітычная кераміка Заходняй Беларусі выглядае некалькі рознастылёвай. Магчыма, гэта вынік пошука свайго стылю, характэрны пры зараджэнні кожнай канкрэтнай з'явы, у дадзеным выпадку "гаршкалепства". Не выключаны i плывы з боку розных іншых культур, якія маглі стаць імпульсам для мясцовай вытворчасці керамікі.
Усе рэшткі жыццядзейнасці ранненеалітычнага насельніцтва Заходняй Беларусі прылады працы, зброя, адыходы крэмнеапрацокі, чарапкі посуду, сляды жытла i агнішча навукоцы аб'ядноваюць у першы дубічайскі этап нёманскай культуры (названы па стаянцы Дубічай на літоска-беларускім памежжы).
Размяшчэнне паселішча на асабліва рыбных участках рачных далін ускосна сведчыць пра важную ролю рыбалоства  прысвойваючай гаспадарцы нёманскага неалітычнага насельніцтва. Прада, сярод здабытых падчас раскопак матэрыяла няма прамых сведчання гэтага занятку. Толькі зрэдку сустракаюцца авальныя камяні, якія маглі служыць грузіламі да се-так, меншыя акруглыя каменьчыкі як грузілы да плеценых рыбацкіх пры-стасавання. Падобныя рэчы, аплеценыя бяростай ці спалучаныя з пруткамi, знойдзены на тарфянікавых стаянках Прыбалтыкі, а таксама на поначы Беларусь Вынікае, што на рэках Нёманскага i Верхняпрыпяцкага басейна аснонымі рыбацкімі снасцямі былі не сеткі, больш прыстасаваныя да шырокіх азёрных узбярэжжа, а розныя лавушкі-пасткі з пруто або жэрдак з нацягнутымі невялікімі сеткавымі палотнамі тыпу кломлі, якімі пры зарос-лых старычных берагах ловяць рыбу на Панямонні i сёння. Распасюджана было i вуджэнне рыбы, пра што, напрыклад, сведчаць знаходкі касцяных кручко на дне рэчкі каля в.Камень Пінскага раёна1.
Сведчанні палявання больш пераканачыя. Гэта разнастайныя наканечнікі стрэл i коп'я, крамянёвыя нажы. Аднак саміх крамянёвых наканечніка коп'я знойдзена мала, верагодна, значная частка ix рабілася з рога або косці. На інтэнсінае паляванне казвае і вялікая колькасць разнастайных скрабко, якія пасля рэжучых інструмента займалі другое месца  мясцовым вытворча-палянічым інвентары i якія найперш выкарыстоваліся для апрацокі скур.
Значную вагу жыхары заходнебеларускіх стаянак надавалі апрацоцы крэменю, што зразумела, калі лічваць велізарнае багацце мясцовых запаса гэтай сыравіны як на паверхні зямлі, так i  яе глыбіні, асабліва каля крэйдавых паклада. На некаторых паселішчах, размешчаных побач асабліва багатых на крэмень мясцін, адыходы яго апрацокі перавышаюць 90% усіх расшчэпленых камянё. Меліся i сезонныя майстэрні крэмнеапрацошчыка, дзе амаль не сустракаюцца кераміка i закончаныя вырабы. Крэ-
___________________
1Исаенко В.Ф. Древнее рыболовство в Полесье // Рыболовство и морской промысел в эпоху мезолита раннего металла в лесной и лесостепной зоне Восточной Европы. Л., 1991.
43


мень здабывася не толькі для мясцовых патрэб, але i для імпарту на сусед-нія бедныя на такую сыравіну тэрыторыі, асабліва дзе жылі роднасныя плямёны найболын на Сярэднюю Вілію i Паазер'е.
Мяркуючы па выразным падабенстве крамянёвага інвентару ранненеалітычных панямонца да мясцовых матэрыяла папярэдняй мезалітычнай эпо-хі, яны з'яляліся  пераважнай большасці атахтонамі, a навацыі, характэрныя для новакаменнага веку, успрынялі ад сваіх паднёвых i паднёва-заходніх суседзя. Не выключана, калі мець на вазе пэную рознастылёвасць кера-мікі, што на тэрыторыі Верхняй Прыпяці Панямоння магло часткова пра-нікнуць i прышлае насельніцтва з Сярэдняга Падняпроя, дзе рана сфарміравалася роднасная неманскай днепра-данецкая неалітычная культура.
Найбольш характэрныя рысы нёманскай культуры мела насельніцтва, якое жыло  басейне Немана ад яго вярхоя да Poci на захадзе, а таксама на левабярэжных прытоках Верхняй Прыпяці. У Паднёвай Літве і частцы Паночна-Усходняй Польшчы жылі перыферыйныя групы нёманца. Ран-ненеалітычнае насельніцтва Паночна-Заходняй Украіны таксама мела культуру, блізкую да нёманскай. Аднак некаторыя краінскія даследчыкі вылучаюць яе  асобную валынскую культуру.
На сход ад плямён нёманскай культуры Верхняй Прыпяці жыло роднас-нае ім насельніцтва днепра-данецкай культуры, Ix падзялялі Пінскія балоты i водападзелы паднёвых прытока Прыпяці. Нёманца, што займалі вярхоі Нёмана i яго правабярэжжа, аддзялялі лясістыя водападзелы ад Верхняга Падняпроя, занятага насельніцтвам верхнедняпроскай культуры, i басейна Віліі, дзе была перыферыя нарвенца. На подні і паднёвым захадзе носьбіты нёманскай культуры суседзілі з жывёлагадоча-земляробчым насельніцтвам культуры лінейна-стужкавай керамікі, якое ca сваёй падунаискаи прарадзімы перайшло на понач ад Карпат. Прышлае насельніцтва з-за Карпат i атахтоннае познамезалітьгчнае i ранненеалітычнае насельніцтва лясістых ранін, якія прымыкалі да Балтыкі, было зусім розным па гаспадарчых занятках, матэрыяльнай i духонай культуры, мове. Па гэтай прьгчыне кантакты між імі былі мінімальнымі, што не спрыяла міжкультурнаму абмену.
Плямёны Заходняй Беларусі  познім неаліце. У 3-м тысячагоддзі да н.э. у даволі спакойным развіцці неалітычнага грамадства Заходняй Беларусі наступілі істотныя змены  матэрыяльнай культуры, гаспадарцы і, вера-годна, у духоным жыцці. Заважана, што менавіта з пачатку 3-га тысячагоддзя да н.э. мясцовае жыхарства пачынае вырабляць гладкасценны гліняны посуд з выдзеленай шыйкай i адагнутым венцам, упрыгожваючы яго пе-раважна  верхняй частцы пасудзін рознымі штампаванымі зорамі, сярод якіх з'яляюцца i адбіткі невядомага раней лінейнага штампа. У крамянёвым інвентары пачынаюцьдамінавацьтрохвугольныя наканечнікі стрэл, распасюджваюцца пласціны са стромкай рэтушшу па перыметры. Павялічваецца колькасць крамянёвых сякер.
Хутчэй за сёгэтыя змены  культуры заходнебеларускага неалітычнага насельніцтва наступілі пад уплывам плямён цэнтральнаерапейскай культуры лейкападобных кубка. Яны догі прамежак часу, прыкладна ад сярэдзіны 4-га тысячагоддзя да трэцяй чвэрці 3-га тысячагоддзя да н.э., дамінавалі напоначы Сярэдняй Еропы, займаючы пераважна ранінныя прасто-ры паміж Балтыкай i Карпатамі, назахадзедаходзілі да Цэнтральнай Германіі, Ютландыі i Паднёвай Скандынавіі, на сходзе Заходняга Палесся. Лейкападобнікі карысталіся характэрным гладкасценным посудам з лейкападобна разгорнутымі венцамі, умелі здабываць крэмень шахтавым спосабам, культывавалі даволі развітыя формы земляробства i жывёлагадолі.
Носьбіты культуры лейкападобных кубка непасрэдна суседзілі з раннянёманскім насельніцтвам на Валыні, паступова яго асімілявалі, а частко-
44


ва і выцеснілі на збярэжжа Прыпяці, Магчыма, пэныя яго групы пранікалі i на паднёвы захад Беларусі. Па крайняй меры на некаторых неалітычных стаянках Брэстчыны сустракаюцца адзінкавыя фрагменты характэрнай ім керамікі. Аднак ужо сёння можна сказаць, што яны аказалі прыкметны плы на развіццё нёманскай культуры, у выніку чаго i сфарміраваліся яе новыя асаблівасці, якія праяляюцца на помніках, характзрных для другога, лысагорскага, этапу яе развіцця (названы па характэрнай стаянцы Лысая Гара каля в. Кругліца Стабцоскага раёна).
Не выключана, што на вярхоі Немана i яго правабярэжныя прытокі пранікалі пльшы i з паночнага сходу, з недалёкага Беларускага Паазер'я, занятага  3-м тысячагоддзі да н.э. як носьбітамі познанарвенскай культуры, так i культуры з тыповай грабеньчата-ямкавай керамікай. Гэта магло праявіцца  з'яленні вусеневых адбітка (палачкі з накручаным шнурам) на посудзе i кароткіх ліставатых наканечніка стрэл з суцэльнай рэтушшу на плоскасцях.
Паселішчы з матэрыяламі тыпу Лысай Гары найдажэй праіснавалі на Верхнім Немане на тэрыторыі Карэліцкага i Стабцоскага раёна.
На паднёвым захадзе Панямоння i на Верхняй Прыпяці  хуткім часе, можа, нават у сярэдзіне 3-га тысячагоддзя да н.э., назіраюцца далейшыя змены  мясцовай неалітычнай культуры. Ва жытку насельніцтва распасюджваецца посуд з выразна заштрыхаванымі паверхнямі сценак, у якіх прысутнічаюць дамешкі толькі пяску i жарствы. У арнаментацыі амаль цалкам знікаюць грабеньчатыя зоры, адначасова пачынаюць пераважаць адбіткі розных лінейных штампа, з'яляюцца пад краем венца i шнуравыя адбіткі. У крамянёвым інвентары распасюджваюцца серпападобныя нажы, сякеры набываюць дасканалыя формы ca звужаным абушком i пашыраным выпуклым лязом, якое часам нават прышліфоваецца. Помнікі позняга этапу нёманскай культуры дас-ледчыкі аб'ядноваюць у тып Добрага Бору, па назве стаянкі з асабліва характэрнымі матэрыяламі каля аднайменнай вёскі  Баранавіцкім раёне на Шчары. Яны характарызуюць позні (дабраборскі) этап развіцця плямён нёманскай культуры.
Яшчэ больпі сведчання таго, што дабраборскі этап культуры сфарміравася пад уплывамі, што ішлі з Цэнтральнай Еропы, Пры гэтым відавочна, што такія плывы адбываліся  выніку найперш пранікнення з Павіслення i Валыні новага насельніцтва.
У лясных i пясчаных раёнах паднёвабалтыйскай раніны жылі плямёны з хультурай "ляснога неаліту". Ix вытокі знаходзіліся  мясцовым мезаліце. Характэрна, што нават пры інвазіі на понач ад Карпат дунайскага земляробчага насельніцтва мясцовае жыхарства, хоць i адсунутае на пясча-ныя i балоцістыя нядобіцы, усё ж трымалася  басейнах Сярэдняй i Ніжняй Віслы, у правабя-рэжжы ніжняга цячэння Одэра. На Ніжнім Па-бужжы яно нават дамінавала. Выпрапавашы мясцовую форму глінянай пасудзіны вастрадоннага гаршка з крьгху выдзеленай шыйкай i злёгку адагнутым венцам, з лёгкай заштрыхокай паверхні, з неарганічнымі дамешкамі  гліне носьбіты польскага "ляснога неаліту"  яго арнаментацыі запазычылі ад земляробчых плямён некаторыя элементы, найболын паскі адступаючых накола i адбіткі лінейнага штампа.
45


Займаючыся спачатку пераважна прысвойваючымі формамі гаспадарання, носьбіты культуры "ляснога неаліту" рана спрынялі ад сваіх больш высокаразвітых суседзя земляробства i жывёлагадолю. Гэта давала ім болыдыя запасы ежы, a значыць, садзейнічала прыросту насельніцтва, Аднак прыросту не хапала, каб пераламаць дэмаграфічную i палітычную сітуацыю на Павісленні i правабярэжжы Одэра на сваю карысць, але было дастаткова, каб пачаць паступовую міграцыю на сход у басейны Сярэдняга i Верхняга Нёмана i на Верхнюю Прыпяць. На захадзе Беларусі яны змешваліся з жыхарамі паселішча тыпу Лысай Гары, надаючы мясцовай культуры новыя асаблівасці.
Пад канец 3-га тысячагоддзя на захад Беларусі накацілася новая хваля міграцыі. У гэты час тут з'явіліся групы носьбіта вельмі дынамічнай культуры шарападобных амфар, для посуду якой былі таксама характэрныя лёгкая заштрыхока і арнаментацыя лінейным штампам. Аднак усё ж асноная культуратворчая роля тут належала не шарападобнікам, a менавіта носьбітам польскага "ляснога неаліту".
Увогуле  культуры неалітычнага насельніцтва Заходняй Беларусі лысагорскі і дабраборскі этапы блізкія між сабой, маюць шмат пераходных рыс. Гэтыя этапы выглядаюць гарманічнымі звёнамі эвалюцыі. У той жа час яны значна адрозніваюцца ад ранейшай мясцоваи культуры, матэрыялау дубічайскага этапу. I калі  ранненеалітычнай культуры праялялася несумненная роднаснасць з плямёнамі астатняй тэрыторыі Беларусі, то на другім і асабліва трэцім этапе мы бачым, як распалася колішняе адзінства зоны культур з грабеньчата-накольчатай керамікай, на захадзе пад уплывам культур з Павіслення, на поначы з-над Фінскай затокі.
На лысагорскім і дабраборскім этапах развіцця неалітычнага грамадства Заходняй Беларусі назіраецца павелічэнне колькасці насельніцтва, адбываецца сапрадны дэмаграфічны выбух, што было выклікана развіццём вытвараючай гаспадаркі. Памеры паселішча значнапавялічыліся, напластаванні на ix з рэшткамі жыццядзейнасці робяцца больш тостымі i насычанымі значнай колькасцю крамянёвых прылад, адьгхода крэмнеапрацокі, абломка посуду. Павялічваюцца i скапленні паселішча на асобных участках рачных далін.
На дабраборскім этапе жо практычна не захавалася насельніцтва нёманскай культуры на правабярэжных прытоках Верхняй Прыпяці. Тут яно было цалкам выцеснена спачатку насельніцтвам культуры лейкападобных кубка, якое заняло даволі радлівыя землі Паднёва-Заходняга Палесся, а затым i шарападобнікамі. У іншых жа рэгіёнах свайго спрадвечнага арэала неманцы трымаліся ажио да пачатку бронзавага веку.
На мяжы 3-га i 2-га тысячагоддзя да н.э. на лес познанеалітычнага насельніцтва Заходняй Беларусі выпадаюць новыя выпрабаванні, якія плываюць на яго культурна-духонае жыццё і этнічны склад. У гэты час тут з'яляюцца носьбіты адной з культур шнуравой керамікі. Пры гэтым прышлае насельніцтва не змагло выцесніць з тутэйшых лясістых узбярэжжа супольнасці познанеалітычных абарыгена, але істотна змяніла ix культуру.
Пакуль што мала сведчання, што земляробства i жывёлагадоля на захадзе Беларусі былі вядомы жо  раннім неаліце. Аднак верагодна, што на
46


лысагорскім этапе мясцовыя плямёны жо паспелі запазычыць у сваіх паднёва-заходніх суседзя носьбіта культуры лейкападобных кубка сакрэты вырошчвання культурных раслін i гадолі свойскай жывёлы. Так, на зараджэнне земляробства, звязанага з высечкай лясо, можа казваць прыкметнае павелічэнне колькасці сякер. На кераміцы з Валыні, якая належыць да позніх матэрыяла дубічайскага тыпу, знойдзены адбіткі ячменю. Я шчэ больш верагоднымі яляюцца заняткі вытвараючымі формамі гаспаларкі сярод насельніцтва дабраборскага этапу. Гэтаму мог садзейнічаць уп-лы шарападобніка, асабліва  жывёлагадолі, a затым i шнуравіко. На дабраборскім жа этапе шырока распасюджваюцца крамянёвыя сярпы, якія выкарыстоваліся на жніве, яшчэ больш павялічваецца колькасць i сякер.
Экспансія з Павіслення. Плямёны з шарападобнымі амфарамі  3-м тысячагоддзі да н.э. засялялі тэрыторыю Паночна-Усходняй Германіі, амаль усю Польшчу, Паночна-Заходнюю Украіну. Асобныя трупы шарападобніка пранікалі  Чэхію, Паночна-Усходнюю Румынію, а таксама  Беларусь, на Кіескае Падняпрое i нават на вярхоі Дняпра.
Шарападобнікі ладзілі свае паселішчы на прырэчных узвышэннях, дзе будавалi наземнае жытло слупавой канструкцыі, якое часам дзялілася на асобныя памяшканні. Агнішчы  жытле былі каменныя або гліняныя. У некаторых рэгіёнах жылі  пазямлянках. Побач з жытлом размяшчаліся шматлікія гаспадарчыя ямы, некаторыя з ix был i сметніцамі.
Сваіх нябожчыка насельніцтва культуры шарападобных амфар хавала на невялікіх могільніках у неглыбокіх ямах, абкладзеных, як правіла, камянямі. Часам акрамя трупапалажэння практыкавася i абрад няпонай крэмацыі. Адзін з найбольш значных могільніка гэтай культуры меся на Сярэднім Пароссі на тэрыторыі Краснасельскіх шахта. Могільнік пашкоджаны пры земляных работах, аднак адна магіла захавалася практычна понасцю. У ёй знахо-дзілася рытуальнае пахаванне свойскіх жывёл дзевяці быко, дзвюх авечак або коз, частак свінні i каня. Жывёліны былі забітыя дарам у лоб, адзін з быко дзвюма стрэламі, касцяныя наканечнікі якіх знойдзены сярод костак грудной клеткі. Рэшткі жывёлін знойдзены i  іншых пахаваннях. У суседняй жа магіле знаходзіліся i паабпаленыя чалавечыя косткі, тут была i амфара. Япгчэ адзін могільнік з косткамі свінні, керамічнымі, крамянёвымі i касцянымі вырабамі знойдзены каля в.Малыя Едкавічы Бераставіцкага раёна. Асобныя знаходкі характэрных прышліфаваных крамянёвых сякер шарападобніка спарадычна сустракаюцца па сім захадзе Беларусь Сенсацыйным выглядае адкрыццё могільніка гэтага народа пад Смаленскам, які пакуль што адзначае самую паночна-сходнюю мяжу яго экспансіі.
Раскопкі паселішча і асабліва могільніка культуры шарападобных амфар (а гэта работа была найбольш выніковай у Польшчы i Германіі) дазволілі дастаткова пона рэканструяваць матэрыяльную i духоную культуру, а таксама заняткі i пооыт мясцовага насельніцтва. Характэрным бы посуд шарападобніка, зусім не па-
47


добны да таго, які меся ва жытку мясцовага познанеалітычнага насельніцтва Беларусь Яны карысталіся разнастайнымі глінянымі вырабамі гаршкамі, кубкамі, міскамі. Асабліва выразнымі былі амфары з шарападобным тулавам (адсюль i назва культуры), простай кароткай шыйкай i прылепленымі вушкамі. Посуд арнаментавася пераважна зорамі з адбітка лінейнага штампа, шнура, насечкамі, наколамі, націскамі пальца, Сярод крамянёвых выраба акрамя характэрных для ляснога неаліту форм ужываліся чатырохгранныя шлі-фаваныя сякеры-кліны, вузкія дол'аты. 3 косці часам выраблялі кінжалы i долаты, верацёнападобныя вастрыі для стрэл i лёгкіх дроціка.
Любімымі прыгожаннямі шарападобніка был i касцяныя фігурныя "спражкі" i бурштынавыя аздобы падвескі, гузікі, трубачкі-пранізкі. На Павісленні i  Германіі жываліся i медныя прыгожанні.
Насельніцтва культуры шарападобных амфар займалася сельскай гас-падаркай, у якой, мабыць, пераважала жывёлагадоля. Вядомыя ім былі i традыцыйныя заняткі каменнага веку паляванне, рыбалоства i збіральніцтва. Ад сваіх папярэдніка у Цэнтральнай Еропе носьбіта культуры лейкападобных кубка шарападобнікі перанялі таямніцы крэмнездабынай справы  падземных выпрацоках. Яны сталі першымі шахцёрамі i на захадзе Беларусі, у прыватнасці на Краснасельскіх шахтах.
Лішкі крамянёвай прадукцыі шарападобнікі маглі абменьваць з плямёнамі суседніх культур на неаоходныя матэрыялы i рэчы. Такім чынам яны атрымлівалі бурштын з узбярэжжа Балтыкі i медзь, верагодна, з Прыкарпацця.
Пэна, там, дзе з'яляліся групы носьбіта культуры шарападобных амфар, узнікалі складанасці  адносінах з мясцовым насельніцтвам, асабліва з носьбітамі нёманскай неалітычнай культуры. На гэта можа, напрыклад, указваць практычная адсутнасць позніх матэрыяла нёманца на сярэднім Пароссі  раёне Краснасельскіх шахта, рана занятым прышлым насельніцтвам. Аднак з-за істотнай розніцы  гаспадарчых занятках гэтыя дзве адменныя культурна-этнічныя супольнасці  пэныя перыяды, асабліва калі з цягам часу наступала заемнае "прывыканне", маглі i суіснаваць. Вынікам такога суіснавання сталi прыкметныя змены  пазнейшай мясцовай нёманскай культуры. Менавіта пры дзеле шарападобніка аформіся яе завяршальны дабраборскі этап.
Неалітычнае насельніцтва Паночнай Беларусі. Паночная Беларусь край тысяч азёр, нездарма называецца Паазер'ем. Азёры  сваю чаргу злучаюцца мноствам пратока. Існуе разгалінаваная рачная сетка. Такая надзвычайна багатая колькасць вадаёма наклала свой адбітак на развіццё мясцовага неалітычнага грамадства.
У раннім неаліце, а гэта як мінімум усё 4-е тысячагоддзе да н.э., понач нашага краю засялялі плямёны нарвенскай культуры, названай так па характэрным паселішчы каля Нарвы  Эстоніі. Сваё иаходжанне яны вялі ад мясцовага насельніцтва кундскай мезалітычнай культуры.
Асноны масі нарвенскіх плямён займа тэрыторыі Латвіі i Эстоніі. На тэрыторыі ж Беларусі яны жылі па сім Падзвінні, за выключэинем яго паднёва-сходняга скрайку, а таксама на Нарачанскіх азёрах i па верхнім цячэнні Віліі. Асобныя групы нарвенца пранікалі нават на Бярэзіну Дняпроскую, у межы сучасных Лагойскага i Барысаскага раёна. Такім чынам, наша Паазер'е складала паднёвую частку арэала, занятага нарвенскім насельніцтвам. На сходзе i паночным усходзе ix паселішчы знаходзіліся на захадзе Пскошчыны i  Ленінградскай вобласці, вядомыя яны былі i  пры-морскай i Усходняй Літве.
Паселішчы нарвенца размяшчаліся блізка каля вады, займаючы няз-начныя звышэнні звычайна пры вытоку рэчак з азёр, каля плыткіх зарослых узбярэжжа вадаёма, багатых рыбай i азёрнай ядомай расліннасцю,
48


асабліва вадзянымі арэхамі. Таксама выбіралі, каб побач былі баравыя i змешаныя лясы, a непадалёку балоты. Усё гэта давала магчымасць выкарыстоваць багатыя i разнастайныя прыродныя запасы мясной i расліннай ежы. У той жа час нарвенцы пазбягалі гліністых узбярэжжа, а таксама буйных рэк з каньёнападобным рэчышчам, нязручньш для рыбалоства.
Некаторыя стаянкі  выніку наступнагазвільгатнення клімату аказаліся пазней затопленымі i затарфянелымі. На такіх тарфянікавых паселішчах да нашых дзён захаваліся не толькі мінеральныя, але i разнастайнейшыя арганічныя рэшткі жыццядзейнасці чалавека вырабы i прыгожанні з рога, косці i дрэва, рэшткі збудавання. Найбольш ранняя нарвенская тарфянікавая стаянка знойдзена каля в.Зацэнне  Лагойскім раёне. Арганічныя рэчывы захаваліся i на паселішчы Асавец-4 на краі Крывінскага тарфяніку  Бе-шанковіцкім раёне на Віцебшчыне. Тут культурны пласт залягае на жвіровым пагорку, дзе шмат вапняку. Вапна прапітала вырабы з рогаі косці i захавала ix ад гніення.
На нарвенскіх паселішчах Беларусі знойдзены невыразныя рэшткі драляных канструкцый, якія, магчыма, засталіся ад жытла, а таксама адкрытыя агнішчы. На прыбалтыйскіх стаянках выялены сляды чатырох-вугольнага выцягнутага жытласа сценамі, зробленага з вертыкальнабітых у зямлю завостраных кало, з двухсхільнай страхом, у якім знаходзілася агнішча на пясчанай падсыпцы.
Нарвенцы, якія знаходзіліся на подзень ад Дзвіны, непадалёку ад крэме-няносных радовішча вярхоя Віліі, шырока выкарыстовалі для прылад працы i зброі крэмень. Сярод крамянёвых выраба выдзяляліся кароткія лістападобныя наканечнікі i догія йаканечнікі коп'я, апрацаваныя двухбаковай рэтушшу звычайна па сёй паверхні. Населы-ііцтва ж болыц паночных бедных на крэмень мясцін нярэдка паспяхова замяняла яго рогам i косцю. Нарвенцы жывалі касцяныя разнастайныя накансчнікі стрэл, у тым ліку біканіч-ныяі іголкападобныя, кінжалы, сякерыі цёслы, інструменты для здымання кары з дрэ, пешні для падлёднага лову рыбы, рыбацкія кручкі і гарпуны. Яны мел i нават матыкі з ласінага рога з прасвідраванымі для рукаятак адтулінамі, Матыкі служылі для выкопвання каранё ядомых дзікарослых раслін.
Посуд, якім карысталіся нарвенцы, бы некалькі іншы, чым у астатняга не-алітычнага насельніцтва Беларусі. Яны ляпілі пераважна шырокаадкрытыя
49


вастрадонныя гаршкі з гліняных стужак, якія змацоваліся тарцамі. Пры гэтым у фармовачную гліну дабалялі раслінныя рэшткі i драбнаточаныя ракавіны. Паверхні раняліся расчэсваннем зубчастай пласцінкай грэбенем, а затым, яшчэ перад абпалам, упрыгожваліся штампаваным арнаментам. Посуд аздабляся напачатку даволі сціпла паясамі насечак, накола, грабеньчатымі адбіткамі i рыскамі, размешчанымі пераважна  верее начыння. На паднёвай перыферыі культуры гаршкі даволі часта мел i пад краем пояс глыбокіх круглых ямак. Затым вырабы абпальваліся на агнішчах, Абпал, як i тэх-налогія вырабу керамікі, бы недасканалы. Таму посуд бы даволі крохкі і часта біся. Пашкоджанае начынне рамантавалася шляхам накладання на трэшчыны бярэсты i сшывання яго праз прасвідраваныя адтулінкі. У такім выглядзе яно не жывалася для гатавання стравы на агнішчах, але заставалася прыдатным для заховання сыпучых рэчьша, иапрыклад ягад або арэха.
Акрамя гаршко нарвенцы зрэдку выкарыстовалі і авальныя місачкі не зусім зразумелага прызначэння, часам арнаментаваныя i сярэдзіне.
Насельніцтва нарвенскай культуры выкарыстовала прыгожанні-падвескі ca звярыных зубо, а на пазнейшых этапах сваёй гісторыі бурштынавыя аздобы. Ix імкненне да арнаментальнай творчасці не абмяжовалася аздабленнем керамікі. Гравіраванымі узорам i яны пакрывалі i некаторыя касцяныя вырабы. Арнаменты дапаняліся і пэнымі выяленчымі матывамі стылізаванымі фігурамі звяро i птушак. У пазнейшыя часы  мастацтве нарвенца з'яляецца і аб'ёмная пластыка.
Знаходзячыся на перыферыі нарвенскай супольнасці, плямёны Беларускага Паазер'я падтрымлівалі кантакты са сваімі паднёвымі i паднёва-заходнімі суседзямі носьбітамі верхнедняпроскай i нёманскай культур. Гэта найбольш адчуваецца  асаблівасцях арнаментацыі посуду. На нарвенскіх гаршках з Беларусі часцей, чым у больш паночных рэгіёнах, сустракаюцца грабеньчатыя адбіткі i пракрэсленыя рыскі, a таксама ямкі пад краем венца. Акрамя фармокі гаршко спосабам тарцовага прылепу тут шырока прымяняся касы прылеп гліняных стужак. У сваю чаргу пад уплывам нарвенца верхне-дняйроскае насельніцтва часам аздабляла свае гаршкі i сярэдзіне.
У сярэдзіне 3-га тысячагоддзя да н.э. у развіцці супольнасці нарвенскай культуры наступілі значныя складненні, якія зніклі па прычыне экспансіі  Прыбалтыку i часткова на понач Беларусі плямён культуры з тыповай грабеньчата-ямкавай керамікай. Аднаку Літвеі нанашым Паазер'і прышлае насел ьніцтва было нешматлікім, што прывяло даяго асіміляцыі нарвенцамі. Аднак знаходжанне ix на працягу некалькіх стагоддзя на Беларускім Падзвінні не прайшло бясследна. Мабыць, пад ix уплывам мясцовае насельніц-тва пачало ляпіць гладкасценны посуд ca скошанымі i патошчанымі краямі венца. Да традыцыйных ранненарвенскіх узора дабавіліся i новыя элементы паясы глыбокіх круглых ямак i ромбападобных фігур з адбітка шыраказубчастага штампа.
Зразумела, што такія плывы мацнелі пры непасрэдных кантактах тубыльца i перасяленца. Гэта найбольш праявілася на захадзе Паазер'я.
На культуры нарвенца адчувальнае i здзеянне цэнтральнаералейскай традыцыі, якая магла пранікнуць на понач Беларусі яшчэ  час даміна-вання на Павісленні плямён культуры лейкападобных кубка, але найбольш носьбіта культуры шарападобных амфар, якія даходзілі ажно да Верхняга Дняпра і, паводле некаторых меркавання, нават у Латвію. Гэта найперш праявілася  з'яленні арнаментальных элемента у выглядзе ад-бітка лінейнага штампа i кампазіцый з зігзага.
Прышэльцы з-над Фінскай затокі. Прыкладна  другой чвэрці 3-га тысячагоддзя да н.э. у Паднёва-Усходнюю Прыбалтыку з тэрыторый, прылеглых з усходу да Фінскай затокі, пачынае пранікаць насельніцтва зусім чужой нар-
50


венцам культуры Яно таксама займалася выключна прысвойваючымі формамi гаспадаркі і, мабыць, асаблівую вагу надавала рыбалоству. Таму для сябе прышлае насельніцтва выбірала прыбярэжныя часткі вадаёма, багатыя рыбай, побач са стаянкамі абарыгена, a нярэдка пасялялася i на саміх гэтых стаянках. Такім чынам, шмат дзе рознакультурныя этнасы трапілі  аднолькавыя экалагічныя мовы, што непазбежна павінна было выклікаць вострыя міжпляменныя сутычкі. Па нейкіх прычынах прышэльцы з паночнага сходу аказаліся мацнейшымі. Магчыма, яны выпрацавалі болып разнастайныя прыёмы выкарыстання прыродных запаса ежы i былі таму больш шматлікія. Як бы там ні было, але яны даволі хутка запанавалі на большасці тэрыторый, асво-еных перад гэтым носьбітамі нарвенскай культуры. Ім удалося нават пранікнуць на понач Беларусі i заняць адносна вузкі пас паміж Нараччу i Лепельскімі азёрамі. Гэту экспансію не зведалі толькі перыферыйныя тэрыторыі Ус-ходняе Паазер'е Беларусі, узбярэжжа Віліі, Цэнтральная Літва i левабярэжжа Ніжняга Немана. Аднак пэныя трупы прышлага насельніцтва пранікалі i сюды, у прыватнасці ажно на паночны сход Польшчы.
Прышэльцы найболын выдзяляліся сваёй керамікай. Яны карысталіся даволі аднастайнымі гаршкамі яйцападобнай формы з прыкругленымі днамi. Сценкі пасудзін былі тостыя, моцна абпаленыя, мелі дамешкі жарствы. Краі венца паташчаліся i скошваліся вонкі. Добра загладжаныя паверхні сценак ад гарлавіны ажно да дна шчыльна пакрываліся пачарговымі паясамі з глыбокіх круглых ямак i адбітка шыраказубчастага штампа або вусене-вых узора. Гэтыя арнаментальныя элементы нярэдка кампанаваліся i  ромбы, злучаныя вугламі. Менавіта па такім посудзе, невядомьш дагэтуль па сваёй тэхналогіі i аздабленню мясцовым плямёнам, рэшткі жыццядзей-насці находніка, выяленыя археолагамі, атрымалі назву культуры тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі.
Для вырабу прылад працы i зброі прышлае насельніцтва выкарыстовала не толькі крэмень, часам i сланец, але косць i рог. Пры гэтым некаторыя формы касцяных выраба яно запазычыла ад нарвенца. Ад ix жа яно зяло звычай упрыгожваць цела i вопратку бурштынавымі вырабамі падвескамі, трубачкамі, кольцамі, нашыванымі гузікамі.
51


На тэрыторыі Беларусі стаянкі насельніцтва культуры тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі выялены напратоцы паміж Нараччу i Мястрам, на Лепельскіх i Ліснянскіх азёрах, каля Паста. Такім чынам, вынікае, што прышэльцы праніклі толькі на Заходняе Паазер'е. Стаянкі ix на Беларусі невялікія па памерах, утрымліваюць даволі тонкія напластаванні са слядамі жыццядзейнасці чалавека i вельмі слаба насычаны знаходкамі.
3-за сваёй малалікасці прышлае насельніцтва з поначы не змагло культурна i этнічна асвоіць наша Паазер'е. Ужо к канцу 3-га тысячагоддзя да н.э., яно было асімілявана мясцовым нарвенскім насельніцтвам, хоць i паспела пэным чынам паплываць на культуру апошняга.
Носьбіта культуры тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі шэраг даследчыка залічвае да старажытнейшых продка прыбалтыйскіх фіна, найперш эстонца.
Мабыць, яшчэ з тых познанеалітычных часо на поначы Беларусі засталося некалькі назва рэк i азёр, што паходзяць з эстоискай мовы.
4. Гаспадарчыя заняткі
Прысвойваючыя формы гаспадарання. Старажытныя людзі  выкарыс-танні прыроднага асяроддзя мала адышлі ад сваіх жывёльных продка. Новым у гэтым занятку наначатку стала бадай што толькі жыванне прылад.
Мяркуючы па форме зубо, першыя чалавекападобныя істоты астралапітэкі хутчэй за сё былі сёеднымі. Няма таксама сумнення  тым, што неандэртальцы, якія, магчыма, самымі першымі пачалі пранікаць на тэрыторыю Беларусі, ужо здабывалі сабе ежу паляваннем i збіральніцтвам.
Значна больш маецца сведчання гаспадарчых занятка краманьёнскіх насельніка Юравіцкай i Бердыжскай познапалеалітычных стаянак. Мяркуючы парэштках касцей, штозахаваліся на гэтых помніках, палявалі амаль на сё, што складала навакольную фауну i магло даць мяса, скуру, тлушч i косці. Найбольш спажывы прыносіла паляванне на маманта. Акрамя мяса ад ix атрымлівалі косці для паліва i буданіцтва жытла. Жытло маглі накры-ваць i кавалкамі мамантавых скур. Палявалі таксама на валасатых насарога, паночных i высакародных аленя, мядзведзя, зубро, коней, казуль, вако, зайца i інш. Найперш длявопраткі выкарыстоваліся скуры пушных звяро пясцо і лісіц. 3 некаторых костак выраблялі i прылады, асаб-ліва праколкі i іголкі, землекапалкі i інш.
Пераважная частка крамянёвых выраба першабытнага чалавека была зброяй або прыладамі для разбірання туш, апрацокі скур i касцей. Так, ручное рубіла служыла для бліжняга бою, сячэння i капания, востраканечнікі прымацовалі да коп'я, якімі калолі або забівалі дзічыну на адлегласці, часам нават з дапамогай касцяной або дралянай коп'екідал кі. Кінжалы i нажы служылі для рэзання мяса i скур, скрабкі для апрацокі скур, разцы для работы з косткамі. Паколькі вопратка была амаль выключна скураная, то пры яе сшыванні выкарыстовалі праколкі.
Памеры i паводзіны дзічыны шмат у чым вызначалі i палянічую стратэ-гію. Мабыць, першапачаткова найбольш эфектыным спосабам здабычы буйной жывёлы была аблава, у тым ліку з выкарыстаннем агню, калі дзічыну гналі да абрыва, багністых месца, лочых ям. На драбнейшыхжывёлін можна было паляваць i індывідуальна, у тым ліку з выкарыстаннем розных пастак.
Другой крыніцай забеспячэння палеалітычнага чалавека ежай было збіральніцтва, хоць рэчавых доказа яго існавання існуе вельмі мала. Нават у лесатундры прыледавіковай зоны, асабліва каля рачных узбярэжжа, раслі пералескі i хмызнякі, дзе можна было знайсці ядомыя расліны, ягадныя i
52


грыбныя мясціны. Няма сумнення, што вясной шырока практыкавася збор птушыных яек. Маглі жывацца  ежу і розныя малюскі i інш,.
Напэна, пры магчымасці лавілі i рыбу, асабліва  час яе нерасту. Але для гэтага, мусіць, яшчэ не былі вынайдзены адпаведныя прылады i прыстасаванні. Рыбу маглі калоць коп'ямі, глушыць добнямі, лавіць рукамі.
Асновай гаспадаркі фінальнапалеалітычнага чалавека заставалася паляванне.Яно давала яму ежу, вопратку, абутак, матэрыялы для вырабу прылад працы, буданіцтва жытла. Са зменай прыроднага асяроддзя мянялася фауна, a адпаведна i характар палявання. Галоным аб'ектам палявання ста-новіцца паночны алень. Мабыць, па гэтай прычыне, а таксама з распасюджаннем лука i стрэл стараданяя загонна-абланая сістэма палявання паспяхова дапаняецца высочваннем, праследаваннем i забіваннем дзічыны кап'ём або страстей. Як сведчыць этнаграфія народа, у культуры якіх да мінулага стагоддзяяшчэзаховаліся першабытныя рысы, паколка паночнага аленя праводзілася калектына восенню i вясной у час масавых перапра праз водныя перашкоды. Для гэтага выкарыстовалі коп'і i гарпуны. Зімой і летам галоным відам палявання станавілася індывідуальнае высочванне з забоем дзічыны стрэламі. Паночных аленя маглі здабываць i з дапамогай пастак-ям, выкапаных у снезе i замаскіраваных, а таксама траншэй, дзе бездапаможная жывёліна станавілася лёгкай здабычай. Напэна, лавілі дзічыну i петлямі, пасталенымі на аленевых сцежках. Здабычай тагачаснага чалавека станавіліся i іншыя жывёлы, а таксама птушкі.
Паляванне на паночных аленя давала шмат мяса, таму не было сэнсу шмат часу аддаваць рыбалоству. 3-за беднасці расліннага свету ва мовах тундры няшмат спажывы магло даць чалавеку i збіральніцтва.
Асновай гаспадаркі мезалітычнага насельніцтва па-ранейшаму заставалася паляванне. Пры гэтым ва мовах лясной зоны яно вялося асноным з дапамогай лука. Пра гэта найперш сведчыць тое, што на кожнай мезалітычнай стаянцы сстракаюцца пласціначныя наканечнікі стрэл. Розньш геаметрычныя мікраліты трапецыі, трохвугольнікі i іншыя, а таксама ланцэтападоб-ныя вастрыі таксама большасці з'яляліся наканечнікамі. Мяркуючы па знаходках на тарфянікавых паселішчах суседніх краін, у мезаліце лукі майстравалі з цвёрдых парод дрэ вяза, дуба, ціса. Яны мелі засечкі на канцах для прывязвання цецівы, a пасярэдзіне невялікае паглыбленне для рукі. Дажыня лука рэдкаперавышала 150180 см. Стрэлы былі драляныя, трысняговыя і, магчыма, касцяныя. Дажыня ix разам з наканечнікам дасягала 70 90 см. На адным канцы рабілі выемку для пору на цеціву, на другі мацавалі наканечнік крамянёвы, касцяны (рагавы) або драляны. Былі стрэлы i больш прымітыныя з суцэльнай дралянай нарыхтокі, з якой выразася нават наканечнік. Эфектынай палянічай зброяй з'ялялася i кап'ё.
Спосабы палявання на буйных жывёл у мезаліце былі разнастайныя. Найбольш часта жывася гон праследаванне адным або некалькімі палянічымі жывёліны да яе знясілення, Асабліва эфектыным гэты спосаб бы па свежым снезе, тым больш з выкарыстаннем лыжа.
Практыкавалася i высочванне, вядомае яшчэ з палеаліту. Карыстаючыся маскай з рагамі, палянічы мог даволі блізка падабрацца да здабы.ны i забіць або раніць яе. Пра такі спосаб палявання сведчаць наскальныя малюнкі Францыі i Іспаніі, а таксама знаходкі саміх масак на стаянках Германіі i Вялікабрытаніі.
Ужываліся i розныя пасткі, з якіх, мабыць, найбольш распасюджанымі былі лочыя земляныя ямы з камянямі або вастракамі на дне.
Распасюджанай здабычай мезалітычнага чалавека была i драбнейшая лясная дзічына зайцы, лісіцы, барсукі і іншыя, а таксама птушкі качкі,
53


гyci, цецерукі i інш. На ix палявалі пераважна лукамі. Несумненна, што вы-карыстоваліся таксама розныя петлі, сеткі і іншыя прыстасаванні. Не выклікае  навукоца сумнення i тое, што мезалітычны чалавек на паляванні выкарыстова свойскіх сабак.
Значную ролю  сярэднекаменны час адыгрывала i рыбалоства. Аб гэтым найперш сведчыць той факт, што менавіта  мезаліце з'явіліся ттершыя спецыялізаваныя рыбалоныя прылады кручкі з лескай. Здабывалі рыбу таксама касцянымі гарпунамі i восцямі. У познамезалітычны час пачалі выкарыстоваць сеткі, што значна павялічыла прадукцыйнасць рыбацкіх намагання, тым больш што з'явіліся i выдзебаныя з камля дрэва чоны. У самым канцы эпохі  вузкіх рачных месцах з кало i жэрдак пачалі будаваць заколы, у якіх рыбу лавілі бучамі. Аналіз касцявых рэштка на тарфянікавых стаянках паказвае, што рыбакі найбольш спажывы атрымлівалі са здабычы шчупако.
Мяса складала аснову харчавання мезалітычнага чалавека. Яно  некаторай ступені дапанялася расліннай ежай, якую атрьгмлівалі збіральніцтвам. Але менавіта збірал ьніцтва пачало займаць важнае месца  тагачаснай гаспадарцы толькі пад канец эпохі,
Акрамя здабычы ежы  лесе, на балоце або вадаёме чалавек каменнага веку ме шмат іншых клопата апрацока скур i шыццё з ix вопраткі i абутку, буданіцтва жылля, выраб рознага хатняга дралянага начыння i найбольш майстраванне з крэменю, pora i косці, а таксама дрэва прылад працы i палянічай зброі.
У раннім неаліце яшчэ назірася росквіт прысвойваючай гаспадаркі палявання, рыбацтва i збіральніцтва, але  гэтых занятках к канцу эпохі пачалі адчувацца крызісныя.з'явы  сувязі з цагаршэннем клімату i празмерным выкарыстаннем нрыродных рэсурса шматлікім насельніцтвам. Для кампенсацыі недахопу харчу яно пачало шукаць альтэрнатывы, што привяло да з'ялення земляробства i жывёлагадолі.
Багатыя фауна i флора, якія квітнелі ва мовах цёплага i вільготнага клімату ранненеалітычньі час, спрыялі далейшаму развіццю прысвойваючых форм гаспадаркі. Аб гэтым шмат сведчання на тагачасных помніках, асабліва калі на ix захаваліся арганічныя рэчывы. Так, ранненеалітычныя жыхары стаянак Крывінскага тарфяніка на Віцебшчыне найбольш палявалі на ласё i дзіко, здабывалі яны таксама мядзведзя i бабро. Для вырабу футры забіваліся выдры. На захадзе Палесся  наваколлі сучаснай вёскі Камень Пінскага раёна  ранненеалітычны час палявалі  асноным на дзіка, лася i высакароднага аленя, бабро, зубро. Мядзведзя i казуль здабывалі менш.
Паляпшаецца палянічая зброя, наканечнікі стрэл i коп'я набываюць больш дасканалыя формы i ахайна апрацоваюцца рэтушшу. У месцах, бедных на крамянёвую сыравіну, шырока распасюдзіліся касцяныя i рагавыя наканечнікі стрэл i кінжалы.
У раннім неаліце асабліва на багатым азёрамі Падзвінні росквіту дасягнула i рыбная лоля. Пра тэта сведчыць размяшчэнне тагачасных паселішча паблізу рыбных вадаёма, знаходкі на тарфянікавых помніках кручко, гарпуно, грузіла i паплако ад сетак, костак i лускі рыбы. Месцамі сустракаюцца фрагменты чона-дзябёнак i вёсла. Для вырабу чона служылі крамянёвыя цёслы, колькасць якіх у неаліце значна узрастае. Найбольш сведчання рыбалоства выялена на стаянках Крывінскага тарфяніку на Віцебшчыне i на стаянцы Камень-8 у Пінскім раёне на Брэстчыне.
I  неаліце сярод гаспадарчых занятка прыкметнае месца працягвала займаць збіральніцтва.
Зараджэнне земляробства i жывёлагадолі. У неалітычную эпоху, асабліва  яе пазнейшыя перыяды, старажытнае насельніцтва Беларусі па-
54


чало авалодваць значна больш прагрэсінымі ад прысвойваючых вытвараючымі формамі гаспадарання земляробствам i жывёлагадоляй.
Земляробства зарадзілася на Блізкім Усходзе вельмі дано каля 87-га тысячагоддзя да н.э., калi на Беларусі толькі сталёвалася мезалітычнае грамадства. Праз пару тысячагоддзя гэты занятак распасюдзіся на паднёва-сходні край Ерапейскага кантынента. Потым ён пашырыся на басейн Дуная, на подзень Польшчы i Украіны.
3 земляробчай практыкай карэннае насельніцтва Украіны пазнаёмілася дзякуючы пашырэнню плямён дунайскай культуры з лінейна-стужкавай керамікай. У Сярэдняе Падняпрое навыкі земляробства праніклі  4-м тысяча-годдзі да н.э. з плямёнамі трыпольскай культуры, якія аказалі непасрэднае здзеянне на днепра-данецкае насельніцтва. Яшчэ адзін імпульс пашырэння вытвараючай гаспадаркі ва Усходняй Еропе ішо ад супольнасці ямнай культуры, якая прасовалася на левабярэжжа Ніжняга i Сярэдняга Дняпра.
Амаль на кожным неалітычным паселішчы подня Беларусі знойдзены крамянёвыя сярпы i масіныя жніныя нажы. У старажытнай глебе каля паселішча новага каменнага веку выялены пылок акультураных злака. У познанеалітычных арнаментах з'яляюцца адпаведныя фігуры трох- i чатырохвугольнікі, ромбы, звязаныя з земляробчай культавай сімволікай.
Жывёлагадоля зарадзілася i распасюджвалася прыкладна адначасова з земляробствам. Аднак асвойваць некаторых дзікіх жывёл пачалі  розных месцах, у тым ліку i  Еропе. Самыя раннія рэшткі свойскай жывёлы, знойдзеныя на паселішчах днепра-данецкай культуры, датуюцца пачаткам 5-га тысячагоддзя да н.э. У познанеалітычны час на стаянцы нёманскай культуры Камень-2 на захадзе Палесся, а таксама на стаянцы Бур'яка на сходзе Палесся былі вядомы каровы, свінні, козы i авечкі, сабакі.
Носьбіты культуры шарападобных амфар, якія пад канец 3-га тысячагоддзя да н.э. пачалі пасяляцца на захадзе Беларусі, валодалі развітай жывёлагадоляй. Мяркуючы па матэрыялах Краснасельскага могільніка, у ix статку знаходзілася буйная i дробная рагатая жывёла, свінні, коні.
Здабьгча i апрацока крамянёвай сыравіны, першабытныя шахцёры. У познім неаліце i асабліва  наступную эпоху у бронзавым веку з пашырэннем земляробства знікла неабходнасць высечкі лясо. Для гэтай мэты патрабавалася вялікая колькасць высакаякасных крамянёвых сякер.
55


Крэменю, што залягае на паверхні, даволі шмат у Беларусі, асабліва на захадзе краю i  Пасожжы. Аднак такі матэрыял высахлы i падыходзі пераважна для дробных прыладпрацьі. Для вырабу такіх вялікіх рэча,як сякера або цясла, больш падыходзіла сыравіна, якая залягала  зямной тошчы. Яе здана знахбдзілі  рачных абрывах або на краях яро, аднак асабліва цаніся крэмень, што заляга у глыбіні крэйды або вапняку.
У тошчы крэйды крамянёвыя канкрэцыі-жалакі размяшчаюцца плас-тамі, ланцужкамі або россыпам. Памеры жалако ад некалькіх сантыметра да вялікіх утварэння у 30 40 см у папярочніку. Больш буйныя крамяні асабліва шукалі людзі позняга неаліту i бронзавага веку. У шэрагу месца перайшлі ад ix паверхневага збору да здабычы шахтавым спосабам. Такія шахты па здабычы крэменю, якія зніклі  канцы неаліту, існавалі на сярэд-нім цячэнні Poci  Вакавыскім раёне.
Кал i групы познанеалітычнага насельніцтва культуры шарападобных амфар праніклі на захад Беларусі, i  прыватнасці на Пароссе  ваколіцы сучаснага пасёлка Краснасельскі, яны адразу ж звярнулі вагу на паклады багатай на крэмень крэйды. Тым больш што яна месцамі залягала амаль на самай паверхні.
Археалагічныя даследаванні каля Краснасельскага паказалі, што спачатку крэмень тут здабывалі невялікімі ямамі і траншэямі. Гэта магло рабіць i насельніцтва мясцовай познанеалітычнай нёманскай культуры. Аднак яно яшчэ не валодала тэхнікай шахтавай горнараспрацокі. Першымі ж сапраднымі шахцёрамі тут сталі шарападобнікі.
Для здабычы крэменю  крэйдавай тошчы спачатку выкопвалі калодзеж-ствол дыяметрам да 1,5 м i глыбінёй у адпаведнасці з заляганнем сыравіны  сярэднім 23 м. Часам выпрацокі былі глыбейшыя, асобныя ж паглыбляліся на 58 м. Дасягнушы пласта канкрэцый, старажытныя шахцёры пачыналі распрацоваць ix па ходу залягання падбоямі. Яны былі невялікія, рэдка дасягалі больш чым метру дажьшю. Гэта абумолівалася як тэхнікай бяс-пекі, так i тым, што было больш рацыянальна побач выкапаць новую шахту, чым высякаць у крэйдавай глыбіні цесныя падбоі, дзе прадукцыйнасць працы была невялікай. Калі пры паглыбленні калодзежа траплялі на некалькі крэменяносных пласто, шахты атрымлівалі два або нават больш яруса падбоя.
Калі крэйдавы частак бы асабліва насычаны канкрэцыямі, то на ім выпрацокі размяшчалі густа, i яны нярэдка злучаліся пралазамі-штрэкамі або невялікімі адтулінамі.
У месцах, дзе крэмень утвара у крэйдавай тошчы россыпы, шахты мелі мехападобную форму. Пры скошаным заляганні сыравіны яны таксама рабіліся нахільнымі. Часам выпрацокі набывалі форму глыбокіх шчылінапа-добных траншэй.
Шахта праходка i здабыча канкрэцый вялася разнастайнымі шахцёрскімі інструментамі з poraj дрэва i каменю. Яны мелі розную форму i прызначэнне. Глыбей жа  справу ішлі матыкападобныя кіркі-кайлы. Для ix вырабу выкарыстоваліся фрагменты пераважна алёневых раго з адросткамі. Пры гэтым ствол рога бы рукаяткай, а адростак рабочай часткай. Адростак загладжвася, каб на яго не наліпала крэйда, а канец завастрася касым счэсваннем. Некаторыя кайлы майстраваліся з шырокіх фрагмента пераважна ласінага pora i мелі прасвідраваныя адтуліны для насаджвання на рукаятку. Часам рабочай часткай капальных інструмента былі кінжалападобныя стакі з адшчапаных рагавых пласцін.
У вузкіх месцах, дзе нельга было працаваць з замахам, выкарыстовалі-ся розныя вастракі-капачы, зробленыя з рагавых адростка. Капачамі былі i
56


адчлененыя каронныя часткі рагоаленя i розныя іншыя завостраныя фрагменты.
Пры здабычы крэменю выкарыстовалі i розныя дарныя інструменты рагавыя дабешкі, камяні, магчыма, i каменныя свідраваныя сякеры, якія часам таксама сустракаюцца  шахтах.
Пры археалагічных раскопках шахта у крэйдавым друзе шахцёрскіх інструмента сустракаецца даволі шмат, Пераважная большасць ix пашкоджаныя экземпляры, выкінутыя намысна. Аднакзрэдку сустракаюцца i цэ-лыя экземпляры, пакінутыя па няуважлівасці.
Перагледжаную пароду з падбоя i штрэка выграбалі лапаткамі буйных звяро або пашчапанымі дошчачкамі, адбіткі якіх захаваліся на крэйдавым друзе. Здабытыя канкрэцыі i сам друз, калі толькі ён не ссыпася  ніжэйшыя выпрацокі або не зграбася  суседнія пустыя падбоі, выцягваліся на паверхню хутчэй засё плеценых кошыках i скураныхмяхах. Прынамсі, тостая іголка для сшывання грубых скур знаходзілася  шахтавым паха-ванні аднаго з крэмнездабытчыка.
У друзавым запаненні некаторых выпрацовак выялены пустоты, што засталіся ад невялікіх ствало з коратка абсечанымі сукамі. Гэта былі лесвіцы. Для лажання  шахты выкарыстоваліся i палкі, якія гарызантальна сталяліся  адпаведныя паглыоленні сцеиак выпрацовак.
Па тым, як выдатна захаваліся шахты, сценкі якіх спрэс пакрыты слядамі ад капальных інструмента, маюць пісагі ад гарэлых лучын, a вузкія месцы зацёртыя вопраткай, можна меркаваць, што яны адразу ж пасля заканчэння распрацокі засыпаліся друзам з суседніх шахта. Гэта рабілася з-за ашчадных ад-носін мясцовых жыхаро да сваей працы, ix жадання рацыянальна выкарыстаць тэрыторыю, якую стараліся не зафувашчваць перагледжанай пародай.
Першапачатковая праца над здабытымі крамянёвымі канкрэцыямі вялася жо непасрэдна  шахце. Здабытчык найперш выбракова дробны матэрыял, канкрзцыі з дэфектамі, збіва з жалако непатрэоныя нарасты. Далейшая ж i асноная апрацока вялася  размешчаных пооач з шахтамі майстэрнях.
Майстэрні ладзіл іся каля камянё, у прывусцевых частках напазасыпаных шахта у месцах зацішных i зручных для працы i кароткачасовага побыту. Тут засталіся пласты адыхода крэмнеапрацокі, сапсаваныя i адбракаваныя нарыхтокі прадукцыі, некаторыя прылады працы, атаксама рэшткі агнішча.
Майстэрні, што дзейнічалі на аснове Краснасельскіх шахта, спецыялізаваліся на вырабе пераважна крамянёвых сякер. На крэйдавых адорвенях Сярэдняга Паросся, (а некаторыя з іх перавышалі дажыні два кіламетры), знаходзілася некалькі тысяч шахта. Таму ca здабытага  ix крэменю, верагодна, было змайстравана незлічонае мноства сякер, якія затым шляхам абмену распасюджваліся на сё Панямонне i маглі экспартавацца нават  больш аддаленыя рэгіёны.
Краснасельскія шахты, звязаныя з імі крэмнеапрацочыя майстэрні, сезонныя пасёлкі шахцёра, суседнія стаянкі тваралі унікальны вытворча-пасяленчы комплекс, які фукцыянірава каля тысячы гадо, задавальняючы неабходнымі  тагачасным земляробстве, ды i  побыце рубячымі прыладамі многія пакаленні жыхарства Заходняй Беларусі. Прадуманасць канструкцыі шахта, адпрацаванасць тэхнікі горнай праходкі i здабычы сыравіны, дасканаласць шахцёрскіх інструмента, некаторыя тыпы якіхзахаваліся амаль да Навейшага часу, стандартызацыя апрацокі крэменю i спецыялізацыя вырабу прадукцыі сведчаць аб незвычайна высокім узроні мясцовай першабытнай вытворчасці, у якой існава i прафесіны надзел працы шахцёра, майстро па крэменю, распасюджвальніка канечнай прадукцыі.
57


Падобных шахта у іншых мясцінах Беларусі пакуль не знойдзена. А вось майстэрні па апрацоцы крэменю дзейнічалі на тэрыторыі рассялення многіх плямён i размяшчаліся яны пераважна каля крэйдавых радовішча, на паверхні якіх было шмат сыравіны, дзе яе можна было здабываць i неглыбокімі выпрацокамі. Такія майстэрні, напрыклад, знойдзены  нізоях Дзітвы. Тут яны функцыяніравалі на базе мясцовых крэйдавых радовішча i абслуговалі патрэбы насельніцтва нёманскай культуры, якое займала рачныя збярэжжы на Лідчыне. Існавалі майстэрні  ваколіцах сучаснага Гродна, на Верхнім Павіленні. Вядомыя яны i на Заходнім Палессі i  Падняпроі.
Алрацока арганічных рэчыва. Выраб глінянага посуду. Камень у каменным веку бы аснонай сыравінай для вырабу прылад працы. Аднак у такіх мэтах, а таксама для іншых патрэб выкарыстоваліся i арганічныя рэчывы дрэва, косці, рогі i інш.
Дрэва дрэнна заховаецца, асабліва пясчаным асяроддзі. Аднак несумненна, што яно было палівам ужо самаму старажытнейшаму чалавеку. Практычна на сіх стаянках каменнага веку Беларусі сустракаюцца сляды або нават рэшткі драніннага вугалю. Дрэва было незаменным пры буданіцтве жытла, як самых прымітыных першых будано, так i неалітычных. 3 яго вырабляліся розныя рукаяткі, дрэкі коп'я, стрэлы, некаторыя рыба-лоныя пасткі. Ужо мезаліце былі вядомыячоны-дабенкі. 3 дрэваі кары рабілі посуд. Цяжка знайсці сферу жыцця чалавека каменнага веку, дзе б не выкарыстовалася дрэва.
На палеалітычных стаянках Паднёва-Усходняй Беларусі, а таксама суседніх тэрыторый Украіны i на Браншчыне даволі шырока вядомы вырабы з косці, асабліва мамантавай. Гэта наканечнікі коп'я, праколкі, іголкі, земле-капалкі, расцірачы i інш. Буйныя кості маманта i рэбры шырока вьікарыстоваліся пры буданіцтве жытла. Пры адсутнасці  ледавіковую эпоху дас-татковай колькасці дрэва косці ішлі i на паліва.
Няма дакладных сведчання таго, як выкарыстовала косці i рогі фінальнапалеалітычнае насельніцтва Беларусі. Па выпадковых знаходках у балотах i вадаёмах, раскопках некаторых помніка на суседніх тэрыторыях вядома, што  тэты час былі шырока распасюджапы масіныя рагавыя гарпуны i сякеры. Жыхары мезалітычных стаянак выраблялі з рога i костак, акрамя вядомых з папярэдніх часо тыпа прылад, плоскія кінжалы i разнастайныя наканечнікі стрэл з пазамі для крамянёвых укладыша, сякеры з круглымі або авальнымі адтулінамі для рукаятак, дробназубчастыя гарпуны. Яшчэ больш сведчання выкарыстання арганічных рэчыва захавалася на неалітычных тарфянікавых стаянках, а таксама на Краснасельскіх шахтах, дзе жывалі рагавыя шахцёрскія інструменты.
Косць i рог апрацоваліся рознымі спосабамі. Спачатку матэрыял награвалі, каб ён страці натуральную цвёрдасць, а потым яго шчапалі, рассякалі, пілавалі, абстругвалі, паліравалі. Акрамя сякеры i нажа найбольш распасюджанымі i спецыялізаванымі інструментамі  рабоце з рогам былі крамянёвыя разцы.
Ужо  сярэднім неаліце чалавек з валокна дзікарослых раслін навучыся рабіць ніткі, якія выкарыстоваліся для шыцця і, мабыць, ткацтва. Мяркуючы па адбітках на кераміцы, у канцы неаліту ніткі рабілі i з воны свойскай дробнай рагатай жывёлы.
Чалавек яшчэ з часо палеаліту бы знаёмы з нластычнымі ласцівасцямі гліны і яе абпалам, у выніку чаго яна якбы камянелa і неразмакала адвады. Таму, калі знікла патрэба  трывалым i асабліва вогнетрывалым посудзе, глінай пачалі абмазваць розныя плеценыя з арганічных рэчыва змесцівы, a затым ляпіць i абпальваць адмысловы посуд.
58


Гліна, прызначаная для вырабу посуду, працяглы час апрацовалася. Яна найперш ачышчалася ад непатрэбных дамешак, здрабнялася i догі час вытрымлівалася пры розных тэмпературах. На завяршальным этапе падрыхтокі фармовачнага цеста гліну размочвалі i старанна перамешвалі, дабаляючы розныя дамешкі валакністыя раслінныя рэшткі, здробненыя ракавіны, шамот, пясок, a  познім неаліце i жарству. Дзякуючы дамешкам посуд рабіся больш моцным i не трэскася пры абпале.
Гаршкі найчасцей ляпіліся з даволі шырокіх гліняных стужак, якія змацоваліся касым або тарцовым прылепам. Стык паміж стужкамі дадаткова мацавася накладаннем тонкіх гліняных пласто. У ранненеалітычны час край венца неабпаленай пасудзіны для моцы сцягвалі стужкай кары лубу. У познім неаліце  краявы жгут закатвалі тостую нітку. Затым усе няронасці сценак саскрабаліся зубчастымі пласцінкамі, загладжваліся касцянымі глянцавальнікамі. У выніку на паверхнях посуду заставаліся характэрныя сляды расчэсвання або заштрыхока. Але каб кераміка мела лепшы выгляд, звонку яна абмазвалася моцна разбаленай глінай пакрывалася ангобам,
Неалітычны посуд Беларусі, асабліва на раннім этапе, даволі аднастайны па форме. Гэта былі пераважна яйцападобныя гаршкі з вострым дном, а часам прыкругленым. Такая форма дна абумолівалася тым, што страву га-тавалі на звычайных агнішчах, Толькі краі венца гаршко был i больш разнастайныя яны маглі быць простымі, крыху зведзенымі да сярэдзіны, але найчасцей злёгку адагнутымі. У адзінкавых выпадках ужывалі злёгку рабрысты посуд. Ранненеалітычныя жыхары Паночнай Беларусі акрамя гаршко выкарыстовалі авальныя місачкі.
У познім неаліце  сувязі з больш разнастайным харчаваннем (не толькі мяса-раслінным, але i малочным), павелічэннем спосаба гатавання ежы, а таксама пранікненнем на нашу тэрыторыю іншакультурных прышлых людзей, якія прыносілі свае керамічныя традыцыі, сярод посуду з'яляюцца новыя адмысловыя формы. Так, акрамя традыцыйных яйцападобных гаршко пачалі ляпіць пасудзіны з выдзеленай шыйкай i адагнутым венцам, міскі, амфары, мініяцюрныя змесцівы i інш. У тэты ж час упершыню з'яляецца i пласкадонная кераміка, што сведчыць пра наянасць агнішча з роным подам, стало i паліц для посуду.
Перад абпалам практычна весь посуд пакрьшася штампаванымі i наразнымі арнаментамі з адбітка грэбеня, насечак, розных накола, паглыблення, наразных (пракрэсленых) рысак. У познім йеаліце сталі выкарыстовацца таксама адбіткі лінейнага штампа i шнура. Самая старажытная кераміка аздаблялася даволі сціпла i пераважна  верее пасудзіны. Пазней арнаментацыя становщца больш насычанай, набывае складнёнасць. Часам з'яляюцца нават выяленчыя элементы. Пад краем венца пераважнай большасці неалітычных гаршко з Беларусі традыцыйны пояс з глыбокіх круглых ямак. Часам, у прыватнасці на Палессі, паверхня посуду націралася рудымі або чырвонымі фарбавальнікамі.
Абпал керамічных выраба праводзіся на агнішчах, таму ён бы не вельмі якасным паверхні часам станавіліся плямістымі, сярэдзіна злому мела цямнейшы праслоек. У познім неаліце тэрмічная апрацока стала больш дасканалай, a сценкі посуду мацнейшымі.
5. Духоная культура  каменным веку
У эпоху палеаліту зровень інтэлектуальнага развіцця старажытных людзей дасягну такой ступені, калі знікае патрэбнасць як у пэных эстэтычных адчуваннях, так i  поглядах, якія б давалі яленне пра агульную
59


карціну свету i тлумачылі месца чалавека  ім. Так узніклі першабытнае мастацтва i рэлігійныя вераванні. Паколькі на тэрыторыі Беларусі адсутнічаюць выхады горных парод, то не маглі стварацца i наскальныя роспісы накшталт сустрэтых у іншых краінах або выявы на сценах пячор. Даступнымі спосабамі адлюстравання акаляючага асяроддзя, змяшчэння магічных выя, перадачы праз матэрыяльныя вырабы тагачасных міфалагічных погляда для палеалітычных палянічых Г збіральніка з'яляліся выраб упрыгожання, нанясенне выя на такі распасюджаны  той час матэрыял, як косці здабытых на паляванні маманта, стварэнне касцяных статуэтак.
Шырока вядомыя на многіх палеалітычных стаянках Еропы вырабленыя з косці фігуркі жанчын, празваных "палеалітычнымі Венерамі". Адна такая змайстраваная з біня маманта статуэтка знойдзена непадалёку ад тэрыторыі Беларусі на стаянцы Елісеевічы  Бранскай вобласці. Яна адрозніваецца ад аналагічных знаходак Усходняй Еропы больш дасканалай прапорцыяй форм. Галава  елісеевіцкай статуэткі была, магчыма, адбітая або адсутнічалаз самага пачатку. Намногіх іншых палеалітычных статуэтках галовы, асабліва твар, выялены вельмі схематична.
Наконт прызначэння "палеалітычных Венер" існуе некалькі гіпотэз. Многія лічаць, што гэта характэрныя для часо мацярынскай родавай абшчыны (матрыярхату) выявы мацярынскіх продка, сімвалы адзінства i кронай сувязі члена роду, увасабленне плоднасці. Іншыя сцвярджаюць, што статуэткі адлюстроваюць веру  ix магічную здольнасць садзейнічаць поспеху палявання або з'яляюцца сведчаннем грамадскай павагі да жанчын. Аднак найбольш пераканачай выглядае думка, што "палеалітычныя Венеры" помнікі культу звышна-туральнай усемагутнай істоты, погляду якой баяліся, таму i паказвалі без твару. Гэтыя істоты маглі адначасова васабляць паняцці нараджэння i смерці, спрыялі як размнажэнню дзікіх звяро, так i паляванню на ix. Яны маці-парадзіхі i  той жа час злосныя, жорсткія, каварныя, не адрозніваюць дабра ад зла, як сляпая сіла прыроды, погляд ix забівае. Гэта правобраз міфалагічнага персанажу, вядомага  некаторых пазнейшых народа як Вялікая багіня.
Цела i вопратку людзі каменнага веку яшчэ з часо позняга палеаліту прыгожвалі рознымі амулетамі з зубо вака, лісіцы, пясца i іншых звяро. Пра існаванне жо  старажытным каменным веку культу вака сведчаць выяленыя на некаторых тэрыторыях яго рытуальныя пахаванні i экспанаванне вачыных чарапо. Я к паказана многімі даследчыкамі, пазней вок увасабля хтанічнае (падземнае) бажаство. Такая повязь міфалагічных персанажа з жывёламі мае вытокі  татэмных уяленнях, надзвычай характэрных для палеаліту i мезаліту. Як мяркуюць даследчыкі па матэрыялах з суседняй Літвы, у тыя эпохі  рэлігійных уяленнях дамінава вобраз “Гаспадара звяро", які яляся  вобразе лася i іншых дзікіх жывёлін.
Вядома, у дачыненні да палеаліту яшчэ завельмі рана жываць тэрміны "бог" або "бажаство". Міфалагічныя персанажы таго часу былі толькі ix правобразамі.
60


Старажытныя жыхары тых жа Елісеевіч на Браншчыне  магічных мэтах выкарыстовалі так званыя чурынгі пласціны з біня маманта, аздобленыя геаметрычнымі арйаментамі, сярод якіх вядомы паралельныя лініі, зігзагі, шасцівугольнікі. На адной пласціне сярод геаметрычнага арнаменту маюцца дзве схематычныя выявы канічных чума, на іншай пласціне "жытло" паказана з пакруглым дахам.
На мезалітычных стаянках Беларусі амаль не маецца знаходак pora i косці, якія был i адпаведным матэрыялам для арнаментавання i дробнай пластыкі. Па гэтай прычыне цяжка што-небудзь сказаць пра рэлігію i мастацтва таго часу. Толькі пад Смаргонню  жвіровым кар'еры знойдзены масіны выраб з рога, пакрыты нарэзкавым i кропкавым узорам.
На падставе археалагічных раскопак, асабліва тарфянікавых стаянак, значна больш можна даведацца пра духоную культуру неалітычнага насельніцтва Беларусі. Мяркуючы па касцяных (фiгурках жывёл, ушановаліся лось, качкі, чайлі, змеі. Існава i культ лася, які, верагодна, паходзі яшчэ з фінальнага палеаліту мезаліту. Выявы качак маглі быць адлюстраваннем як хтанічных веравання, так i культу сонца. Па-ранейшаму шырока былі вядомыя амулеты, у тым ліку i з прасвідраваньгх зубо мядзведзя i дзіка. Хутчэй за сё яны павінны былі перадаць людзям сілу i спрыт адпаведных звяро. Невыключана, што амулетамі маглі быць i зубы звяротатэма роду.
У новакаменны час пашыраюцца выявы антрапаморфных істот. Такая выява знойдзена на адной з пасудзін з паселішча Юравічы  Калінкавіцкім раёне ("мужчына з качкай"). На косці з возера Вячэра  Любанскім раёне былі выгравіраваны мужчьшскія, таксама схематычныя выявы, адна з ix трымае  руцэ рэч, падобную на сякеру.
Майстэрства старажытных скульптара найболыл праявілася  антрапаморфных выявах з Асаца Бешанковіцкага раёна, дзе знойдзены дзве выявы людзей драляная i касцяная. Абедзве скульптуркі яляюць ерапе-оідны антрапалагічны тып. Звязана гэта з тым, што старажытныя майстры стваралі абагульненыя вобразы сваіх супляменніка.
Калі  мастацтве палеаліту антрапаморфныя выявы прысвечаны пераважна жанчынам, то  неаліце Беларусі сустракаліся толькі мужчынскія выявы вобразы нейкіх шфічных героя i духа. Гэта было выклікана складваннем патрыярхальных родавых калектыва, дамінаваннем у гаспадарцы палянічых i пастухо. У той час як палеалітычныя жаночыя статуэткі адлюстровалі перш за сё біялагічны пачатак у чалавеку пры схематычным паказе галавы i твару, то неалітычныя мастакі асноную вагу надавалі твару з індывідуальным i асаблівасцямі. Чалавек у гэты час усё больш асэн-сова сябе мыслячай істотай.
Такія адносіны  выяленчым мастацтве да чалавека звязаны са зменамі  рэлігійных вераваннях. Побач з захаваннем міфалагічных уялення пра хтанічныя (падземныя) персанажы знікае вера  апекуна (валадара) грому i маланкі. У досыць зачаткавай форме, мабыць, існавалі вераванні i  апекуна сонца.
У неаліце або нават некалькі раней пачалі шановаць некаторыя крыніцы. Пра гэта сведчаць назіранні латвійскіх археолага, якія выявілі, што з
61


адной з крыніц бралі вохру для рытуальнага пасыпання нябожчыка, каля другой знаходзіліся каменныя сякеры. Не выключана, што  каменным веку жо шановаліся і некаторыя асаоліва вялікія валуны.
Гліняны посуд, што з'явіся  неаліце, пакрывася разнастайнымі арнаментамі, якія мелі магічны сэнс, а таксама задавальнялі эстэтычныя патрэбы чалавека. Элементамі арнамента былі адбіткі грабеньчатага i лінейнага штампа, наколы, насечкі, ямкі, пракрэсленыя рысы, якія тваралі паясы, вертыкальныя лініі, касыя i рамбічныя кампазіцыі. Асабліва насычанымі арнаменты на посудзе становяцца  познім неаліце.
На тэрыторыі Беларусі знойдзены толькі адзінкавыя пахаванні каменнага веку. Таму мы не ведаем тагачасных пахавальных абрада i не можам рэканструяваць вераванні, звязаныя з культамі мёртвых. Толькі з позняга неаліту паходзіць некалькі пахавання на Poci  Вакавыскім раёне, пакінутых носьбітамі культуры шарападобных амфар. Мяркуючы па канструкцыі магіл i тым, што  ix змяшчалася, шарападобнікі практыкавалі як культы памерлых, так i плоднасці. Як мяркуецца, рэшткі свіпей у магілах сімвалізавалі багіню зерня, урадлівасці, жыцця i смерці. Буйная рагатая жывёла звязвалася з месяцам, месяцавым бажаством жыцця i смерці, была гарантам уваскрашэння.
ГЛАВА 2 ПЛЯМЁНЫ БЕЛАРУСІ ѕ БРОНЗАВЫМ ВЕКУ
Асаблівасці эпохі. Бронзавы век эпоха  гісторыі чалавецтва, калі знікае i ак тына пашыраецца металургія, апрацока i выкарыстанне бронзы. Раннія металічныя вырабы, якія жываліся разам з каменнымі i крамянёвымі, уносілі прыкметныя змены  жыццё тагачасных людзей i спрыялі асабліва паскоранаму развіццю грамадства. Наступленне новай эпохі  першую чаргу адзначалася зрухамі  гаспадарчай, сацыяльнай i духонай сферах жыцця.
На Беларусі першыя металічныя вырабы пачынаюць выкарыстовацца на Верхнім Падняпроі з пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э. насельніцтвам сярэднедняпроскай культуры. Але яшчэ пэны час на тэрыторыі нашай краіны  значнай ступенi заховася неалітычны уклад жыцця. У сувязі з гэтым некаторыя даследчыкі прапановаюць вылучаць адмысловы перыяд на пераломе неаліту i бронзавага веку, які адлюстровае працэс культурных змен у межах нізін Сярэдняй i У сходняй Еропы.
62


Паводле традыцыйнай археалагічнай перыядызацыі, якая заснавана на вызначэнні агульных змснуразвіцці культуры, бронзавы век падзя ляецца на ранні, сярэдні i позні перыяды.
Ранйі перыяд на подні i паднёвым усходзе Беларусі ахоплівае час ад першых стагоддзя 2-га тысячагоддзя да н.э. да XVI/XV стст. да н.э. i найперш звязваецца з развіццём культур i груп шнуравой керамікі. Паводле Р.Рымантэне, культуры са шнуравой керамікай на тэрыторыі Беларусі і Усходняй Прыбалтыкі ваходзілі  сферы двух асноных культурнавызначальных рэгіёна прыбалтыйскага i падпяпроскага. На аодні Беларусі (щупа палескай шнуравой ксрамікі i прыпяцкая група сярэднсдняпроскай культуры) назіраліся сувязі з прыкарпацкім культурным кругам.
Побач з прышлым шнуравым культурным кампанентам у ранні перыяд бронзавага веку назіраецца паралельнае існаванне i заемапранікненне іншых культурных з'я: перажыткавага неаліту (эпінеаліту) і, не выключала, трансфармаваных пад мясцовым уплывам позніх элемента культуры шарападобных амфар.
Сярэдні нсрыяд бронзавага веку прыпадае на XVI/XV - XII/XI стст, да н.э. У гэты час на большай частцы подня і захаду Беларусі жыло йассльніцтва тшцінсцка-сосніцкай культурнай супольнасці. Магчыма, працэс яго знікнення адбывася
____________________
1Римантене Р.К. Культура шнуровой керамики в Прибалтике // Новое в археологии СССР и Финляндии. Л., 1984. С.34-40.
63


шляхам кансалідацыі розных культурных прая часо равняй бронзы на нізінах ад Вісла-Одэрскага міжрэчча да Падзясення i Падняпроя1. Тшцінецка-сосніцкія культурныя плывы даходзілі да цэнтральных i нават йакочных раёна Беларусі, дзе адзначаецца кераміка з ружанцавым арнаментам. Аднак разам з тым пайочны рэгіён Беларусі па-ранейшаму бы далучаны да культур Прыбалтыкі.
У позні перыяд (ХІІ/ХІ VIII стст. да н.э.) подзень Беларусі засяляла насельніцтва, археалагічныя помнікі якога адносяцца да познасосніцкага або лебядоскага тыпу. Аднак пакуль што маладаследаванай застаецца праблема яго ролі  генезісе культур ранняга жалезнага веку. На поначы ж Беларусі  канцы эпохі з'яляецца тэкстыльная i штрыхаваная кераміка i пачынае, верагодна, складвацца рашіі этап днепра-дзвінскай культуры2.
3 усталяваннем культур ранняй бронзы вытвараючая гаспадарка на нашых землях пачынае займаць вядучае становішча. Аднак дынаміка i суадносіны форм гаспадараіпія  гэты час на Беларусі пакуль не з'яляліся прадметам спецыялыіых даследавання.
Актывізуецца абмен, найперш па пабыцці металу i выраба з яго, а таксама высакаякасным крэменем, бурштынам.
Тагачаснае грамадства, што асабліва бачна на падставе даследавання на суседніх тэрыторыях, перажывала бурныя гаспадарчыя, сацыяльныя i палітычйыя ператварэнні. Прынамсі, заховаючы эгалітарызм (ураняльнасць), асабліва пачатку эпохі бронзы, супольнасці пачынаюць структурна надзяляцца паводле зроста-вых, палавых адзнак, далучанасці да асноных матэрыяльных каштонасцсй, удзелу  абменных аперацыях, адведзенай ролі пры выкананні абрада i г.д. Ужо  раннім перыядзе бронзы вызначаецца вядучае становішча мужчыны  грамадстве, прыкметна праяляюцца патрыярхальныя адносіны.
Бурлівыя міграцыйныя працэсы, якія ахапілі большую частку Еропы  3-м пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э., назіраліся i на тэрыторыі Беларусі. У гэты час на пашы землІ пранікае населыііцтва з выразнымі індаерапейскімі асаблівасцямі. Аднак трэба адзначыць, што мясцовы этнічны пласт спрадвечныя неалітычныя насельнікі, мяркуючы па матэрыялах да- i раннетшцінецкага часу, актына ключылі-ся  этнакультурныя працэсы. Лесастэпавы паднёвы этнічны элемент мог мець пэнае дачыі іеп не да фармі раваш ія тагачаснага насельніцтва  Верхнім П адпяпроі i на Ніжняй Прыпяці. Сваё адмысловае месца  этнаразвіцці на поначы Беларусі заня фіна-угорскі кампанент.
У эпоху бронзы  духоным жыцці вялікае значэнне набьшаюць культы агню, сонца, вады, што абумолсна найперш большай размеранасцю i рэгулярнасцю працы, якая цяпер засновалася на сезонна-гаспадарчай цыклічнасці пры развядзенні свойскіх жывёл i вырошчванні раслін. Фарміравайне культа у многім залежала ад прытоку новых індаерапейскіх светапоглядных традыцый.
1. Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку
Старажытныя індаерапейцы. У 3-м тысячагоддзі да н.э. у Еропе адбываюцца выключныя па сваім значэнні змены, важнейшым вынікам якіх стала з'яленне на прасторах кантынента носьбіта індаерапейскіх мо i складванне многіх ерапейскіх супольнасцей, у тым ліку i тых, якія існавалі на тэрыторыі Беларусі  эпоху бронзы i  наступныя часы.
У першапачатковай гісторыі індаерапейца яшчэ шмат нявысветленага. Спрэчкі навукоца найбольш вядуцца вакол пошука ix першапачатковай лакалізацыі аб "прарадзіме", а таксама аб вызначэнні шляхо, часу i
__________________
lCzebreszuk J. Spo
·eczno
·ci Kujaw w pocz
·ntkach epoki br
·zu, Poznac,1996. S. 152158.
2Зайковский Э.М. Неолит и бронзовый век Белорусского Подвинья: Автореф. дис.... канд. ист. наук. Вильнюс, 1985. С. 16.
64


механізму распасюджання індаерапейскіх дыялекта i ix носьбіта. У пачатку асваення Еропы індаерапейцы верагодней за сё займалі паночнапрычарнаморскія i прыволжскія стэпы або нават i шырэйшую прастору, куды яны, па меркаванні некаторых даследчыка, трапілі з Паднёвага Каказа, Усход-няй Анатоліі i Паночнай Месапатаміі, дзе, магчыма, i знаходзілася  5 4-м тысячагоддзях да н.э. ix "прарадзіма.
Індаерапеізацыя нашага кантынента, верагодна, адбывалася шляхам пранікнення індаерапейскіх дыялекта разам з нейкай часткай насельніцтва, якое змешвалася з мясцовымі этнічнымі групамі i перадавала ім з большим або меншым поспехам сваю гаворку.
Існуе даволі распасюджанае меркаванне, што першапачатковыя імпульсы індаерапейскага пранікнення  Еропу маглі зыходзіць найперш з асяроддзя стэпавай ямнай культурнай сушльнасці. Аднак высвятляецца, што менавіта тэрыторыя ямнай супольнасці стала месцам абасаблення інда-іранскай дыялектнай групы, а таму "ямнікі" маглі толькі плываць на мясцовыя культуры Сярэдняй Еропы2.
Якім бы чынам ні адбываліся працэсы індаерапеізацыі, зараз амаль не выклікае сумнення, што  2-м тысячагоддзі да н.э. большасць Еропы жо была заселена насельніцтвам, якое размаляла на індаерапейскіх мовах.
3 адным з этапа індаерапеізацыі значных прастора Сярэдняй i Усходняй Еропы звязваюць распасюджванне культур шнуравой керамікі, найбольш раннія праявы чаго заважаюцца яшчэ  3-м тысячагоддзі да н.э. У канцы 3-га першай палове 2-га тысячагоддзя да н.э. у перыяд свайго найбольшага пашырэння носьбіты "шнуравых" i вытворных з ix "эпішнуравых" культур асвоілі прасторы ад Рэйна на захадзе да Волгі на сходзе i ад Фінляндыі на поначы да Сярэдняга Падняпроя i Карпат на подні, Першапачатковыя этапы гісторыі шнуравіко звязваюць з так званым "агульнаерапейскім гарызонтам", матэрыяльныя сведчанні якога сустракаюцца пры вывучэнні тагачасных паселішча і могільніка пераважна Сярэдняй Еропы.
"Агульнаерапейскі гарызонт", на думку некаторых даследчыка, мог утварыцца  выніку вельмі хуткага распасюджання пэных груп насельніцтва ca старажытнымі "шнуравымі рысамі. Культуры пазнейшых шнуравіко.паводле меркавання большасці навукоца, сфарміраваліся  выніку вельмі складаных працэса (акультурацыі, асіміляцыі, інфільтрацыі i інш.) з удзелам як нашчадка "агульнаерапейскага гарызонту", так i мясцовых груп насельніцтва i адзначаюцца на вялікіх прасторах Сярэдняй i Усходняй Еуропы, у тым ліку і на Беларусі.
Насельніцтва культур шнуравой керамікі на Беларусі. З'яленне груп насельніцтва ca шнуравой керамікай на тэрыторыі Беларусі, верагодна, было адной з істотнейшых падзей індаерапеізацыі нашага краю. Якія ж шнуравікі праніклі  межы Беларусі звязаныя з культурай "агульнаерапейскага гары-
_____________________
1Гамкрелидзе Т, Иванов В. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Тбилиси, 1984.
2История Европы. М., 1988. Т.1. С. 106.
65


зонту" або ix пазнейшыя нашчадкі "эпішнуравікі"? Паводле даследавання літоскага навукоца Р. Рымантэне, носьбіты "агульнаерапейскага гарызонту" мелі дачьшенне да фарміравання прыморскай супольнасці ca шнуравой керамікай ва Усходняй Прыбалтыцы. Вельмі верагодна, што яна  сваю чаргу пашыралася i на заходнія раёны Беларусі, у прыватнасці на Панямонне, а таксама уплывала на генезіс плямён паночнабеларускай культуры.
Цяжэй пакуль вызначыць, як складвалася супольнасць плямён падняпроскай шнуравой керамікі, культуру якіх называюць сярэднедняпрощскай.
Па меркаванні Я.Махніка, актынаму распасюджванню ранніх шнуравіко васходнім кірунку перашкаджалі групокі насельніцтва культуры шарападобных амфар. Таму генезіс раннябронзавай супольнасці Верхняга i Сярэдняга Падняпроя мог адбыцца  'познашнуравым" асяроддзі пры значным удзеле сходніх груп культуры шарападобных амфар, пры плыве стэпавых культур i адначасова з вялікай роллю  яе фарміраванні мясцовага познанеалітычнага насельніцтва.
Паводле заключэння I. Арцёменкі, першапачаткова сярэднедняпроская супольнасць шнуравіко пачала фарміравацца на невялікай тэрыторыі правабярэжжа Сярэдняга Падняпроя. Гэты самы ранні этап яе існавання займа XXVIXXIV стст. да н.э. На сярэднім этапе (XXIVXVIII стст. да н.э.) сярэднедняпроцы рассяліліся на левабярэжжа Сярэдняга Дняпра, на Дзясну, Прыпяць, Верхняе Падняпрое. Адначасоваадбываецца працэс асіміляцыі мясцовага насельніцтва, вынік чаго выразна праяляецца на познім этапе (XVIIIXV стст. да н.э.)1.
На тэрыторыі Беларусі плямёны сярэднедняпроускаи культуры распасюджваліся па Верхнім Падняпроі, у Прыпяцкім Палессі, верагодна, пры гэтым пашыраючы свой уплы на суседнія рэгіёны Верхняга Панямоння i Пінскага Загароддзя. На Беларусі паселішчы і пахаванні сярэднедняпроца адносяцца да сярэдняга i позняга этапа развіцця ix культуры.
Насельніцтва сярэднедняпроускаи культуры звычайна сялілася на пясчаных пагорках сярод рачных i азёрных паплаво, на краях рачных тэрас. Тут яно зводзіла (Ксяндзова Гара Выхаскага, Завалле Рагачоскага, Лоша-1 Кармянскага, Азярное-1 Любанскага раёна) наземнае жытло ел у павой канструкцыі з агнішчамі  ямах, часам абкладзеных камянямі. Побач сустракаюцца i рэшткі гаспадарчых ям. Мясцовыя жыхары жывалі кухон-ны i сталовы ляпны посуд: вялікія шіаскадонныя пасудзіны з адагнутымі прамымі гарлавінамі, танкасценнае начынне з прамымі венцамі або  вытлядзе слоіка, звонападобнай i біканічнай форм, а таксама гаршкі з паташчэннямі-канерыкамі пад краем венца, чашы з плоскімі або акруглымі днамі. Посуд багата арнаментавася традыцыйнымі для сярэднедняпроца радамi пракрэсленых трохвугольніка, ліній, насечак, адбіткамі шнура або па-
_____________________
1Артеменко И. И. Культуры раннего бронзового века южной полосы лесов Европейской части СССР // Эпоха бронзы лесной полосы СССР. М., 1987. С.38.
66


лачкі з накручанай ніткай. На больш стара-жытных гліняных вырабах арнаменты тваралі адну-дзве зоны, пазней распасюдзілася больш ускладненае шматзоннае аздабленне,
Жыхары паселішча таксама карысталіся крамянёвымі скрабкамі, нажамі, сякерамі, наканечнікамі стрэл, коп'я, каменнымі свідраванымі сякерамі, зерняцёркамі, адбойнікамі, вырабамі з косці. Вядомы ім былі i металічныя вырабы найперш зброя i прыгожанні.
Знойдзены i могільнікі, якія адносяцца да сярэднедняпроскай культуры (Ходасавічы Рагачоскага, урочышча Страліца каля Рудні Шлягінай Веткаскага, Сябровічы Чачэрскага раёна).
На месцы пахавання звычайнараспальвалі вогнішчы, мабыць, каб ачысціць ix магічнай сілай агню. Затым выкопвалі ямы даволі рознай арыентацыі, дно якіх пасыпалі вуголлем або попелам, пакрывалі падсцілкай. На падсцілку нябожчыка клалі  скурчаным стане. Аднак у некаторых выпадках змяшчалі i спаленыя рэшткі памерлага. Пахавальныя ямы перакрываліся дралянымі плашчакамі, зрэдку яны мелі павеці або агароджы. Затым над магіламі насыпалі курганы, якія абкопваліся ракамі, часам абносіліся агароджай.
Аднак найчасцей сярэднедняпроцы хавалі памерлых на бескурганных могільніках, пры гэтым па абрадзе як трупаспалення-крэмацыі, так i трупапалажэння-інгумацыі. Нябожчыка клалі бокам у скурчаным стане, зрэдку на спіне. Некаторыя магілы або ix групы мелі драляныя агароджы, часам аддзяляліся ад астатняга могільніку ракамі.
Памерлым клал i разнастайныя падарункі: гліняны посуд, каменныя, крамянёвыя, металічныя вырабы, упрыгожанні і іншыя рэчы з косці, бурштыну, фаянсу. Пры гэтым посуд з магіл звычайна адрознівася ад кухоннага i сталовага некаторымі тэхналагічнымі, арнаментальнымі і марфалагічнымі асаблівасцямі. Найчасцей гэта былі гаршкі, амфары, кубкі. Пахавальныя гаршкі пераважна мелі акруглае ці плоскае дно, высокія або кароткія гарлавіны i акруглае тулава. Зрэдку  пахаванне ставілі гаршкі складанага (S-падобнага) профілю з плоскімі днамі, а таксама кубкі невялікія, з ак-руглым тулавам i высокай гарлавінай пасудзіны цыліндрычнай або звонападобнай формы. Жыхары Сярэдняга Падняпроя i Падзясення таксама змяшчалі  магілы біканічныя або з выцягнута акруглым тулавам амфары.
Акрамя керамікі  пахаваннях маглі быць крамянёвыя нажы, лукі са стрэламі, коп'і або дроцікі з крамянёвымі наканечнікамі, крамянёвыя шліфаваныя сякеры. Звычайна памерлым клалі каменныя шліфаваныя сякеры са свідраванымі адтулінамі, а часам іншыя каменныя рэчы: шліфавальныя пліткі, булавы, матыкі, зерняцёркі, адбойнікі, грузілы i інш.
У некаторых выпадках на целе i вопратцы нябожчыка меліся розныя прыгожанні: бурштынавыя падвескі, касцяныя пацеркі, каралі з вачыных i аленевых зубо, медныя акулярападобныя падвескі i скроневыя кольцы, трубчастыя пранізкі, бранзалеты, грыні i дыядэмы. Памерлым, якія пры жыцці займалі высокае сацыяльнае становішча, клалі медныя i бронзавыя прылады працы i зброю нажы, шылы, сякеры, коп'і з металічнымі наканечнікамі.
67


Вельмі распасюджаным бы звычай змяшчаць у пахаванні ахвярных жывёлін або ix часткі.
Знамянальна, што на могільніках побач з надзвычай багатымі на рэчы пахаваннямі сустракаліся i безынвентарныя магілы.
Насельніцтва сярэднедняпроскай культуры займалася жывёлагадоляй іземляробствам. Гадавалі каро, авечак i коз, свіней, коней. Значная роля належала паляванню, рыбалоству i збіральніцтву.
Сярэднедняпроскае грамадства мела прыкметы структурнага падзелу, найперш па палавой i зроставай адзнаках. Назіраюцца адрозненні  наборы пахавалъных падарунка, выбары месца для магілы, прызначанай для мужчыны, жанчыны або дзіцяці. Некаторыя мужчынскія пахаванні трымлівалі багатыя наборы металічнай зброі, адмысловыя прыгожанні, рэдкія прывазныя рэчы. Магчыма, такія нябожчыкі пры жыцці мелі высокі сацыяльны статус, асаблівыя вайсковыя абавязкі, што дазваляе канстатаваць развіццё патрыярхальных адносін. Асобныя ж пахаванні мужчын утрымлівалі самыя дасканалыя па тых часах, а значыць, вельмі дарагія наборы зброі (металічныя сякеры, коп'і), што можа сведчыць пра асабліва значную ролю, якую яны адыгрывалі  грамадстве пры жыцці.
Верагодна, такіязмены  грамадскай структуры  пэнай ступені маглі адбывацца не толькі  выніку нутранага сацыяльнага развіцця, але i пад уздзеяннем паднёвых суседзя, напрыклад супольнасці катакомбнай культуры.
Большасць металічных рэча або сыравіну для ix вырабу сярэднедняпроцы праз пасрэдніка атрымлівалі з Балкана-Карпацкага i Каказскага металургічных цэнтра. Верагодна, мясцовае насельніцтва i само валодала сакрэтамі метал аапрацокі, на што казваюць некаторыя непаторныя па сваёй форме рэчы, атаксамазнаходкі сасплава, у якіх прысутнічаюць металы з аддаленых між сабой рэгіёна1.
Пра развітыя абменныя сувязі сведчаць не толькі прывазныя металіч-ныя вырабы, але i прыгожанні з бурштыну, фаянсавая шматсегментная пацерка. Бурштынавыя рэчы маглі трапіць на Верхняе Падняпрое ад плямён Прыбалтыкі па дзвінскаму шляху, Вытворчасць фаянсавых пацерак у той час ужо існавала  Цэнтральнай i Паднёвай Еропе2.
Сярод насельніцтва сярэднедняпроскай культуры былі шырока распасюджаны культы агню i сонца, пра што сведчаць пахавальныя абрады крэмацыі, звычаі абпальвання месца пахавання i звядзення курганных насыпа, з'яленне якіх, верагодна, адлюстровала яленні пра сувязь зямнога жыцця з нябесным. Пашыраюцца анімістычныя вераванні, у якіх вялікае значэнне надаецца культу продка, Шмат увагі надаецца пахавальнай абраднасці. Могільнікі маглі функцыяніраваць на працягу некалькіх стагоддзя, з'яляючыся месцам апошняга спачыну не аднаго пакалення суродзіча. Магчыма, культавае значэнне набываюць каменныя свідраваныя сякеры як неад'емны атрыбут i сімвал мужчыны-воіна. У пашане застаюцца некаторыя татэмныя жывёлы, пра што сведчаць, напрыклад, знаходкі  пахаваннях звяро або ix зубо.
Праблемы знікнення і распасюджання супольнасці сярэднедняпроскай культуры застаюцца i да сённяшняга дня дыскусійнымі. Яе асноны даследчык І.Арцёменка лічы, што культура пачала складвацца на мясцовай аснове  выніку складанага працэсу, у якім удзельнічалі носьбіты старажытнаямнай, сярэднястогаскай i познатрыпольскай культур3. Аднак гэта меркаванне выклікае пярэчанні шэрагу навукоца.
________________________
1Артеменхо И.И. Племена Верхнего и Среднего Поднепровья в эпоху бронзы, М.г 1967. С.39, 40.
2Kadrow S. Gospodarka i spo
·ecze
·stwo. Wczesny okres epoki br
·zu w Ma
·opolsce. Krakуw, 1995. S. 86-89.
3Артеменко И.М. Культуры раннего бронзового века южной полосы лесов Европейской части СССР // Эпоха бронзы лесной полосы СССР. С.41,42.
68


На познім этапе развіцця  культуры сярэднедняпроца праявіліся вынікі асіміляцыі імі мясцовага неалітычнага насел ьніцтва. У яе складзе таксама выяляецца прысутнасць кампанента культур шарападобных амфар i катакомбнай, вылучаецца i прыпяцкі варыянт.
У раннябронзавы час Заходняе Палессе i Панямонне займалі плямёны іншых культур ca шнуравой керамікай. Асобныя групы шнуравіко траплялі i на Падзвінне.
Адмысловая група насельніцтваса шнуравой керамікай займала Заходняе Палессе. Мясцовая група шнуравіко вылучалася багата аздобленым керамічным посудам, выраб якога засновася на спалучэнні традыцый не толькі сярэднеерапейскага шнуравога гарызонту, але i культуры шарападобных амфар i мясцовага насельніцтва нёманскай культуры. Паселішчы ix размяшчаліся на пясчаных узвышшах сярод забалочаных паплаво, дзе, верагодна, узводзіліся пазямлянкавыя жылыя збудаванні.
Паходжанне i развіццёшнуравіко Панямоння, відаць, былі цесна звязаны не толькі з прыбалтыйскім насельніцтвам прыморскай культуры, але i з мясцовай нёманскай культурай. Тутэйшае насельніцтва раннябронзавага часу хавала сваіх памерлых на бескурганных могільніках. У пахавальныя ямы змяшчалі цела нябожчыка або яго спаленыя рэшткі, посуд з высокімі шыйкамі, арнаментаваны адбіткамі шнура, лінейнага штампа, пракрэсленымі рысамі. У магілу часта клалі каменныя свідраваныя сякеры, крамянёвыя i касцяныя вырабы. Панёманскія шнуравікі працягвалі шахтавую здабычу крэменю на вядомым Краснасельскім радовішчы. На дне аднаго з шахтавых калодзежа выялена скурчанае пахаванне старажытнага шахцёра з тыловым для культуры шнуравой керамікі гаршком i касцяной іголкай.
Плямёны Паазер'я  раннябронзавы час. Тыповы прыклад радыкальных этнакультурных змен, якія распачаліся  самым канцы неаліту на сёй тэрыторыі Беларусі і былі звязаны з пранікненнем груп носьбіта культур шарападобных амфар, а затым i плямён культур шнуравой керамікі, лес жыхаро Беларускага Паазер'я.
Як ужо вядома, гэты рэгіён Беларусі  канцы неаліту займала насельніцтва познанарвенскай культуры, аднак у пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э., а можа, i некалькі раней сюды пачынаюць перасяляцца з Падняпроя групы мігранта, што адступалі пад націскам ваянічых шнуравіко. Яны прынеслі  азёрны край некаторыя свае традыцыі, што найперш праявілася  вырабе характэрнай керамікі. Незабаве на Паазер'е пранікаюць i самі носьбіты культур шнуравой керамікі як з Падняпроя, так i з боку Прыбалтыкі. 3 імі ж сюды трапляюць i пэныя элементы культуры шарапа-добніка. У выніку адбыся сінтэз некалькіх этнакультурных кампанента мясцовага познанарвенскага i прышлых, у выніку чаго тут сфарміравалася надзвычай самабытная паночнабеларуская культура, што вабрала  сябе самыя разнародныя пачаткі, стала мастом паміж эпохамі
69


познакаменным і рання-бронзавым вякамі, паміж старажытнымі цывілізацыйнымі зонамі: цэнтральнаерапейскай земляроба i жывёлавода i лясной палянічых, рыбалова i збіральніка.
Плямёны паночнабела-рускай культуры з самага пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э. i да яго другой паловы займалі амаль усё Беларускае Паазер'е ажио да Нарачанскіх азер на захадзе, подзень Пскошчыны i паночны захад Смаленшчыны. Асобныя ix паселішчы сустракаліся нават на вярхоях дняпроскай Бярэзіны i Друці, г.зн. выходзілі на Падняпрое.
Паночнабеларуская культура прадсталена пераважна стаянкамі, часткова асобнымі выпадковымі знаходкамі, верагодных яе могільніка пакуль не выялена. Мясцовае насельніцтва найбольш ахвотна сялілася на невысокіх пясчаных узбярэжжах азёр пры вусцях або вытоках невялікіх рэк. Вядомы таксама стаянкі на астравах i пясчаных узвышэннях паплаво. Заважана, што людзей прыцягвала памежжа розных глеб, лясо з адменным відавым складам. У такіх месцах бы значна багацейшы выбар фауны i флоры, a значыць, i багацейшыя запасы неабходнай чалавеку спажывы.
Найбольш значныя паселішчы насельніцтва паночнабеларускай культуры выялены на Крывінскім тарфяніку на мяжы Бешанковіцкага i Сен-ненскага раёна, гэта стаянкі Крывіна-1,2,3, Асавец -2,5.
Жыхары крывінскіх стаянак будавалі наземнае жытло выцягнутай формы з двухсхільным дахам. Ад яго захаваліся ніжнія завостраныя часткі жэр-дак, абкораных i з карой, якія былі пераважна нахільна вагнаныя  мацярык або торф. У цэнтры жытла па падожнай восі размяшчаліся моцна заглыбленыя  мацярык вертыкальныя завостраныя слупы з развілкамі-расохамі наверсе. Відавочна, што на расохі мацавалася гарызантальная кладзь, якая i трымала каркас даху. Пры раскопках стаянкі Крывіна-1 выялена, што жытло было выцягнутапрамавуголъным у плане. Я но магло накрывацца трыснягом, рэштка якога шмат траплялася пры раскопках. У інтэр'ер жытла ваходзілі і нейкія элементы з расшчэпленых хваёвых дошак. Часам дошкі бы л i акуратна абчасаны з двух бако.
У жыллёвых збудаваннях на Асацы-2 знаходзідіся адкрытыя агнішчы, аснову якіх складалі пласты пяску на вымастках з яловай кары. Так было найбольш пажарабяспечна ва мовах тарфяніку. У агнішчах захаваліся скапленні попелу i вуголля, аднак каменных выкладак не знойдзена. Падобныя аб'екты з камянямі сустрэты  самым верее напластавання, калі жыццё на стаянках Крывінскага тарфяніку набліжалася да завяршэння.
Лічыцца, што насельніцтва тарфянікавых стаянак паночнабеларускай культуры на подні Пскошчыны ладзіла сваё жытло на палях'. Аднак на Крывінскіх паселішчах, пры наянасці шматлікіх дранінных рэштка, усё ж дастатковых сведчання існавання палевых канструкцый не выялена.
__________________
1 Микляев A.M. Каменный железный век в междуречье Западной Двины и Ловати // Петербургский археологический вестник. СПб., 1995. № 9.
70


Беларуская понач бедная на крамянёвыя запасы, таму гэта сыравіна трапляла да мясцовых людзей пераважна з суседніх тэрыторый, часам нават далёкіх не толькі з вярхоя Віліі або Немана, але i з Пасожжа i вярхоя Волгі. Крэмень бераглі i выкарыстовалі эканомна. Ды i саміх крамянёвых выраба на стаянках паночнабеларускай культуры, калі паранаць, напрыклад, з Панямоннем, мала. Паазерцы збройвалі свае стрэлы i коп'і лістападобнымі наканечнікамі, мелі крамянёвыя кінжалы, нажы, праколкі,
Крэмнеапрацока вялася пераважна  ранейшых неалітычных традыцыях.Аднакуёй ужо праялялася i тое новае, што было характэрна для бронзавага веку струменістая рэтуш, шліфаванне. Адначасоваз мясцовымі неалітычнымі тыпамі наканечніка стрэл усё часцей выкарыстовалі трохвугольныя вастрыі, у тым ліку з шыпамі паабапал увагнутай асновы.
Мясцовае насельніцтва было знаёма i з каменнымі сякерамі, долатамі i цёсламі. 3 каменю былі таксама розныя паліравальныя пліты, некаторыя грузілы для рыбалоных прыстасавання.
Недахоп крамянёвай сыравіны паспяхова кампенсавася рогам i косцю. 3 гэтых матэрыяла вырабляліся самыя разнастайныя рэчы палянічая зброя (наканечнікі стрэл, кінжалы), рыбацкія прыстасаванні (кручкі i гарпуны), інструменты штодзённага жытку (сякеры, цёслы, долаты, шылы i іголкі, скрабкі для апрацокі скуры, рэтушоры для працы па крэменю, інструменты для апрацокі паверхні гліняных гаршко, лыжкі i т.д.).
Шырока выкарыстовалася i дрэва, з якога рабілі міскі, днішкі для расколвання арэха, муфты для насаджвання сякер, розныя побытавыя рэчы, а таксама чоны і дошкі. У Асацы-2 нават знойдзена дралянае кап'ё з адмыслова выразаным вастрыём.
У карыстанні жыхаро Паазер'я бы гліняны посуд значна больш разнастайны па формах i памерах, чым у папярэднюю эпоху. Найбольш распасюджанымі былі вялікія гаршкі ca зведзеным верхам i вострым дном. Яны ляпілі-ся з гліны, у якую па-ранейшаму дабаляліся точаныя ракавіны, аднак паверхня керамікі была не гладкая, як раней, а спрэе заштрыхаваная. Пача выкарыстовацца i пласкадонны посуд, асабліва  пазнейшы час. Амаль усе гэтыя гаршкі, міскі, кубкі, у тым ліку і зусім мініяцюрныя, шчыльна, па сёй паверхні, аздабляліся насечкамі, адбіткамі тонкага грэбеня, ямкавымі i накольчатымі элементамі, адбіткамі тарца лапаткі лінейным штампам. Бы вядомы i шнуравы арнамент. Некаторыя вырабы аздабляліся толькі  верхняй частцы, у чым цалкам праявіліся плывы традыцыі культур шарападобных амфар i шнуравой ке-рамікі. Часам узоры на посудзе былі асабліва складанымі i адмысловымі i зашыфровалі нейкія магічныя паняцці. Характэрна, што гліняны посуд бы розным па прызначэнні сталовым, кухонным, а таксама выкарыстовася як начынне для захавання прадукта. Кухонныя гаршкі мелі нагар.
Жыхары паселішча паночнабеларускай культуры карысталіся адмыслова арнаментаваным посудам, любілі прыгожыць сваю вопратку рознымі аздобамі, тым ліку і з бурштыну, валодалі высокші мастацкімі здольнасцямі. Сведчанні гэта-
71


га творы першабытнага мастацтва, сярод якіх сапраднымі шэдэрамі з'яляюцца касцяныя статуэткі звяро, птушак i асабліва чалавека. У Асацы-2 знойдзены i музыкальныя, падобныя да жалейкі інструменты з труочастых костак буйных птушак.
Заляганне рэштка шэрагу паселішча ланочнабеларускай культуры пад торфам садзейнічала добрай захаванасці арганікі. Па гэтай прычыне тут мы маем, як нідзе на Беларусі, мноства рэчавых доказа характару i асаблівасцей гаспадарчых занятка тагачаснага чалавека.
Асноную вагу  пасядзённым жыцці мясцовае насельніцтва дзяляла традыцыйным неалітычным заняткам паляванню, рыбалоству i збіральніцтву. Гэтаму самым спрыяльным чынам садзейнічала акаляючае асяроддзе лясы, шматлікія азёры, густая рачная сетка, неабсяжныя балоты. Аднак тут несумненна практыкаваліся i вытвараючыя формы гаспадарання жывёлагадоля i земляробства. I натуральна, што ix роля з цягам часу сё больш узрастала.
Каля сярэдзіны 2-га тысячагоддзя i  трэцяй яго чвэрці, г. зн. у канцы існавання супольнасці плямён паночнабеларускай культуры, мясцовае насельніцтва жо было знаёмае з некаторымі, хоць i нешматлікімі, меднымі i бронзавымі вырабамі. Так, на стаянцы каля Кастык Вілейскага раёна знойдзена плоская бронзавая сякера, a  Асацы-2 меднае шыла. У гэты ж час усё больш пачынае распасюджвацца пласкадонная гладкасценная, а таксама заштрыхаваная кераміка, якая к канцу бронзавага веку у першых стагоддзях 1-га тысячагоддзя да н.э. стала дамінуючай.
Носьбіты паночнабеларускай культуры валодалі складаным светалоглядам, у якім спалучаліся яленні пра сябе i навакольны свет палянічых і збіральніка з уяленнямі земляроба i жывёлавода, дзе перакрыжовалася палянічая магія з рытуаламі, звязанымі з плоднасцю, моцай агню i нябеснымі свяціламі. Пра гэта сведчаць культавыя выявы ласё, качак, змей, мужчын-палянічых i стылізаваныя фігуры  арнаментах трохвугольнікі, ромбы, кры-жы  сонцападобных акружнасцях, дугападобныя кампазіцыі з кропкавымі запаненнямі, якія маглі выяляць нябесную сферу i дождж.
Мясцовае насельніцтва паступовапераадольвала ізаляванасць жыхарства, прывязанага да канкрэтньгх азёрных мікрарэгіёна. Яно уступала  кантакты з блізкімі i далёкімі суседзямі найперш шляхам абмену рэчамі, вытворчымі здабыткамі i асаблівасцямі ідэалогіі. Так, на наша Падзвінне трапля бурштын з Прыбалтыкі, крэмень з Панямоння, Пасожжа i нават з Валдайскага звышша, а медныя i бронзавыя вырабы, як вынікае, з Сярэдняга Паволжа. У той жа час лішкі здабытага крэменю падзвінцы маглі перапраляць  Прыбалтыку, a бурштыну на Падняпрое. Мастацкі стыль пластычных i гравіраваных выя, тыпы прыгожання шмат чым блізкія аналагічным вырабам Паднёва-Усходняй i Паднёвай Прыбалтыкі i нават Паднядроя. Toe ж можна гаварыць i пра рэчы, што адлюстроваюць тагачасныя рэлігійныя вераванні. Такое значнае пашырэнне кантакта, верагодна, найперш трэба звязваць з міграцыямі, якія змацніліся  канцы неаліту i  пачатку бронзавага веку.
2. Плямёны на тэрыторыі Беларусі  сярэднім i познім перыядах бронзавага веку
Плямёны тшцінецка-сосніцкай супольнасці. Гісторыя насельніцтва Паднёвай Беларусі, пасля якога засталіся помнікі тшцінецка-сосніцкага тыпу, звычайна разглядаецца  рамках тшцінецка-камароска-сосніцкай агульнасці, якая  эпоху бронзы распасюджвалася на прасторах Еропы ад
72



басейна Одэра на захадзе да Падзясення на сходзе. Храналогія яе вызначаецца  межах XVXI стст. да н.э.
На шырокай прасторы адзначанай агульнасці выдзяляюццасходні i заходні рэгіёны. Заходні займалі плямёны, культуру якіх вызначаюць як тшцінецкую або заходнетшцінецкую, якія распасюджваліся  Польшчы і, напэна, у суседніх раёнах Заходняга Палесся, Беларускага Панямоння i Заходняй Валыні1. Ва сходнім рэгіёне жылі плямёны сходнетніцінецкай культуры2. Яны займалі прастору на сход да Падзясення i тваралі шэраг груп, з якіх сосніцкая, на думку некаторых археолага, утварала самастой-ную культуру i ахоплівала тэрыторыі Сярэдняга i Верхняга Падняпроя, заходзячы  Прыпяцкае Палессе i нават цэнтральныя раёны Беларусі3.
Картаграфаванне тшцінецка-сосніцкіх паселішча i могільніка, асоб-ных знаходак дае яленне нра даволі значнае ix распасюджанне на тэры-торыі Беларусь Найбольш ix на Беларускім Палессі, у нізоях правых прытока Прыпяці, прынамсі, у Сцвіга-Гарынскім міжрэччы. На поначы Верхняга Падняпроя паселішчы сосніцкага тыпу, паводле меркавання I. Арцёменкі, распасюджваліся да Аршанска-Магілёскай раніны, а асобныя знаходкі характэрнай керамікі сустракаюцца, на яго думку, нават у некаторых месцах Беларускага Паазер'я. Посуд i асобныя рэчы, характэрныя для сосніцкай культурнай супольнасці, былі знойдзены таксама на паночным захадзе Беларусі  басейне Немана, пераважна на яго левабярэжжы, а месцамі нават i на правых прытоках.
Тшцінецка-сосніцкае насельніцтва сялілася на пясчаных узвышэннях сярод рачных i азёрных паплаво ці зрэдку на мысападобньгх выступах на краях рачных тэрас. У некаторых рэгіёнах прасочваецца "гнездавы" спосаб рассялення, калі на пэных участках даліны размяшчалася да 56 i больш паселішча.
__________________
1 D
·browskiJ. Powi
·zania ziem Polskich z terenami wschodnimi w epoce br
·zu. Wroc
·aw, 1972.
2Березанская С.С. Средний период бронзового века в Северной Украине. Киев, 1972.
3Артеменко И.И. Культуры раннего бронзового века южной полосы лесов Европейской части СССР // Эпоха бронзы лесной полосы СССР. С.106 113.
73


Напрыклад, рэшткі пяці паселішча каля в.Лішшны Лельчьщкага раёна знаходзіліся на участку даліны Убарці працягам да 2 км, дзе было шмат старыц.
Некаторыя паселішчы былі кароткатэрміновымі, на іншых жа жылі працяглы час. Пры раскопках каля в. Пустынка на Чарнігашчыне выялена 35 будынка, сярод якіх 20 з'яляліся жытлом, 2 культавымі, а рэшта гаспадарчымі збудаваннямі. Жытло i іншыя будынкі размяшчаліся  некалькі радо на выспе здож старарэчышча i займалі частак дажынёй каля 250 м.
Жыхары гэтага пасёлка зводзілі наземныя або паглыблення зямлю на 0,51,4 м збудаванні плошчай ад 2440 да 72120 м2. У аснове ix канструкцыі былі вертыкальныя слупы, а сцены рабіліся з бярвення або пераллеценага галля, абмазанага глінай. Жытло складалася з аднаго або часцей двух памяшкання жылой "святліцы" i кухні. У інтэр'ер уваходзілі печкі з камянё або адкрытыя агнішчы, гаспадарчыя ямы. Падлога  "святліцах" магла выкладацца глінянымі валікамі. На скраіне пасёлка знаходзілася наземная будыніна слупавой канструкцыі, якая служыла месцам адпралення нейкіх земляробчых культа. Другая культавая пабудова пазямлянка магла быць адмысловым "домам памерлых", дзе апрача агнішча знаходзілася шэсць пахавання з крэмацыяй1,
Сярод тшцінецка-сосніцкага насельніцтва існавалі разнастайныя пахавальныя вераванні. Памерлых хавалі на курганных i бескурганных могільніках па абрадзе крэмацыі або інгумацыі. Сустракаюцца магілы з вялікай колькасцю спаленых нябожчыка.
На Верхнім Падняпроі бескурганныя магілы з трупаспаленнем знойдзены пад Ходасавічамі Рагачоскага, Гарошкавам Рэчыцкага, Сябровічамі Чачэрскага раёна. Пахаванні зроблены  ямах, арыентаваных па лініі сходзахад. Зверху яны, верагодна, мелі перакрыцці. У ямах побач з крэміраванымі рэшткамі памерлых знаходзяцца адмысловыя пасудзіны, крамя-нёвыя вырабы, іншыя рэчы. Пахаванне з крэмацыяй у яме i пасудзінай выялена нават на верхнім цячэнні Немана каля Апечак у Стабцоскім раёне.
Да курганных пахавання сосніцкага тыпу, магчыма, можна адносіць адзін з кургано ва рочышчы Міліцкае каля в. Прыбар Гомельскага раёна. Тут пад насыпам кургана на зроні старажытнай паверхні знаходзіліся абломкі посуду, крамянёвыя вырабы, атаксама крэміраваныя косці нябожчыка.
Насельніцтва тшцінецка-сосніцкай супольнасці практычна на сёй тэрыторыі свайго распасюджання на Беларусі карысталася вельмі характэр-ным гладкасценным посудам з дамешкамі жарствы  гліняным цесце. Найбольш тыповымі былі высокія гаршкі цюльпанападобнай формы i слоікападобныя пасудзіны. Краі ix венца былі патошчаныя i скошаныя вонкі. Ужывалі таксама міскі, а часам i друшлякі.
Большасць посуду аздаблялася пракрэсленымі i баразнаватымі лініямі, рыскамі, насечкамі, наколамі, ямкамі, адбіткамі шнура. У Прыпяцкім Палессі, на Верхнім Падняпроі i Панямонні шырока выкарыстовася арнамент у выглядзе ружанца, які атрымлівася пры націску на неапаленую сценку гаршка пласцінкі з накручанай ніткай. Менавіта шырокае распасюджанне  аздабленні ружанца  спалучэнні з іншымі адзнакамі стала падставай для вылучэння керамікі сосніцкага тыпу. Некаторыя пасудзіны мелі на шыйках наляпныя гліняныя валікі. Арнаментальныя кампазіцыі тшцінецка-сосніцкай керамікі складаліся з трохвугольніка, зігзага, гарызантальных ліній, фуп нахіленых рысак у спалучэнні з наколамі, ямкамі i г.д. Аздаблялася ся паверхня або толькі верхняя палова пасудзіны.
На паселішчах сустракаюцца таксама гліняныя біканічныя i так званыя "рагатыя" багата арнаментаваныя праслачкі.
1Березанская С.С. Пустынка. Поселение эпохи бронзы на Днепре. Киев, 1974.
74


Тшцінецка-сосніцкае насельніцтва карысталася крамянёвымі сярпамі, сякерамі, нажамі, трохвугольнымі i чаранковымі з двухбаковай рэтушшу наканечнікамі стрэл, наканечнікамі дроціка, каменнымі сякерамі i інш. Зерне расціралася на каменных зерня цёрках.
Жыхарам паселішча сярэднябронза-вага часу Паднёвай Беларусі i Паночнай Украіны был i вядомыя i металічныя (медныя i бронзавыя) вырабы. Аднак накуль што не да канца вырашана пытанне, ці валодалі яны самі сакрэтамі металургіі або карысталіся толькі імпартнымі рэчамі.
Вывучэнне тшцінецка-сосніцкіх старажытнасцей у Беларускім Палессі дазволіла прыйсці да высновы, што  сярэднябронзавы час тут жылі групы насельніцтва, якія некалькі адрозніваліся між сабой па матэрыяльнай культуры. На сярэднім i ніжнім цячэнні Прыпяці, а таксама  нізоях Гарыні, Сцвігі, Убарці i некаторых іншых прыпяцкіх прытока вылучаецца турава-мазырская (прыпяцкая) група помніка, якія, заховаючы пэную сама-бытнасць, маюць найбольшае падабенства з кіескай i ровенскай групамі сходнетшцінецкай культуры. Далей на сход турава-мазырскія помнікі паступова набываюць рысы, тыповыя для сосніцкіх старажытнасцей.
У турава-мазырскім рэгіёне варта вылучыць паселішчы тыпу Бухліцкага Хутара  нізоях Стыра, Гарьші i Сцвігі. Гэты раён Прыпяцкага Палесся бы адкрыты для непасрэднага культурнага здзеяння з паднёвага захаду i подня, a высокарадлівыя перагнойна-карбанатныя глебы асабліва прыцягвалі земляробчае насельніцтва.
На поначы Палесся вылучаецца паночнапалеская група паселішча тыпу Зярное-1 (Любанскі раён). У парананні з турава-мазырскім рэгіёнам тут мацней праяляліся раннябронзавыя i нават познанеалітычныя традыцыі, а таксама адчуваліся плывы з поначы. Гэта, мабыць, было часткова абумолена i адасобленасцю ад узбярэжжа Прыпяці забалочанымі i малазаселенымі нізінамі паміж нізоямі Пцічы i Ясельды.
Паводле даследавання, праведзеных на Паночным Палессі, дапускаецца, што людзі перыядычна i паранальна часта мянялі свае месцапасяленні. Падобнае назіраецца таксама на Панямонні i Верхнім Падняпроі. Такі характар пасяленства можа быць сведчаннем пераважна жывёлагадочага кірунку гаспадаркі мясцовага насельніцтва. Пацвярджэннем гэтаму могуць служыць вынікі паліналагічных даследавання, праведзеных Г.Сімаковай на тарфяніку побач з паселіпгчам Азярное-1. Тут у ад кладах, якія датуюцца 2000500 гг. да н.э., выялены пылок раслін, які сведчыць пра існаванне жывёлагадолі. Пылок жа культурных раслін і спадарожнага ім пустазелля адзначаны толькі для канца эпохі бронзы пачатку жалезнага веку.
Заходняе Палессе i Верхняе Панямонне былі памежжам плямён усход-нетшцінецкай ізаходнетшцінецкай культур. На понач жа ад Палесся ix уплы значна слабе, a наяныя некаторыя тшцінецка-сосніцкія элементы  кераміцы хутчэй за сё з'явіліся  выніку пераймання.
Большасць даследчыка тшцінецка-сосніцкай супольнасці лічыць, што яна сфарміравалася на аснове груп раннябронзавага насельніцтва са шнура-
75


вой керамікай, у фарміраванні культуры якога прынялі актыны дзел нашчадкі познанеалітычных абарыгена з грабеньчата-накольчатай керамікай, а таксама носьбіты культуры шарападобньгх амфар. Не выключала, што ва У сходнім Палессі на фарміраванне сосніцкай групы маглі паплываць мігранты з подня культуры шматвалікавай керамікі (другая палова XVII XV ст. да н.э.), якія эпізадычна пранікалі на тэрыторыю сучаснай Гомельшчыны.
Аднак дыскусійнай застаецца праблема характару знікнення "Тшцінца" i форм яго існавання. На думку адных даследчыка, тшцінецка-камароска-сосніцкая агульнасць уяляла сабой цыкл культур з цэлым шэрагам тоесных адзнак1. Паводле меркавання іншых вучоных, стык Усходняй i Заходняй Еропы ад нізін басейна Віслы да лясных i лесастэпавых зон правабярэжжа Дняпра  неаліце становіцца нестабільнай "супольнасцю памежжа". У ёй ідзе працэс цыркуляцыі рознакультурных труп населыгіцтва, якія  выніку працяг-лых i заемных кантакта і плыва зблізіліся адзін да другога, утвараючы "Тшцінец" гарызонт агульна сходных i паранача адначасовых комплекса2.
Існуюць i іншыя погляды на "тшцінецкі гарызонт". Напрыклад, мяркуецца, што асноныя тшцінецкія элементы першапачаткова з'явіліся на тэрыторыі сярэднеерапейскіх нізін, ідэя якіху выглядзеадмысловага "пакета адзнак" распасюдзілася па восі захадусход у асяроддзі рознакультурных прая, якіх аб'яднова па сутнасці неалітычны уклад жыцця. Верагодна, пазней "тшцінецкі гарызонт" у некаторых рэгіёнах ператвараецца  стабільныя культурныя згрупаванні, такія, як лужыцкая культура3.
Насельніцтва Беларусі на завяршальным этапе бронзавага веку. Перыяд позняй бронзы адзін з самых загадкавых i маладаследаваных этапа нашай першабытнай гісторыі i  асноным з-за малавядомасці старажытнасцей гэтага часу.
Пакуль што цяжка адказаць на пытанне, якімі былі лёс тшцінецка-сосніцкай супольнасці на тэрыторыі Беларусі i роля згаданага насельніцтва  працэсе знікнення некаторых культур эпохі ранняга жалеза. Паводле даных І.Арцёменкі, сосніцкая група на завяршальным этапе бронзавага веку перажывала свой позні этап (XIIX стст. да н.э.) i з'явілася асновай для складвання падняроскіх культур эпохі жалеза. С. Беразанская мяркуе, што на Падняпроі і  суседніх усходніх раёнах Палесся  XIIX/VIII стст. да н.э. на аснове сосніцкай групы i пад уплывам стэпавых культур узнікла самастойная лебядоская культура, якая дзельнічала  генезісе культур ранняга жалезнага веку.
На тэрыторыі Беларусі познасосніцка-лебядоскія старажытнасці адкрыты на цэлым шэрагу помніка Верхняга Падняпроя i Усходняга Палесся. Найперш гэта рэшткі кароткачасовых паселішча (Канатоп, Хільчыцы i інш.) з асобнымі знаходкамі абломка характэрнага посуду: гаршко цюльпанападобнай формы з вузкімі днамі i патошчанымі краямі венца, слоіка з нярэдка патошчанымі венцамі i інш. Кераміка часта аздаблялася ямкамі пад краем венца.
Курганныя пахаванні познасосніцка-лебядоскага тыпу раскопваліся каля в.Прыбар (Гомельскі раён). Рэшткі спаленых нябожчыка, найперш фрагменты крэміраваных касцей, змяшчаліся на зроні старажытнай паверхні або  невялікай ямцы. Побач сустракаюцца аоломкі характэрных па-
_____________________
lGardawskiA. Plemiona kultury trzcinieckiej w Polsce// Materia
·y staro
·ytne. T.V. 1959; Бе-резанская CC. Средний период бронзового века в Северной Украине.
2Ko
·ko A. Specyfika rozwoju kulturowego spo
·ecze
·stwa Ni
·u Polskiego w dobie schy
·kowego neolitu i wczesnej epoki br
·zu. Zarys problematvki // Lubelskie Materia
·y Archeologiczne. VI. Lublin, 1991. S.36,37.
3Czebreszuk J. Trzciniec koniec pewnej tradycji // "Trzciniec". System kulturowy czy interkulturowy proces? Spo
·ecze
·stwa pogranicza ba
·tycko pontyjskiego w pocz
·tkach epoki br
·zu. Streszczenia referatуw lniendzynarodowegosympozjuma. Pozna
·-Obrzycko, 1997. S. 1314.
76


судзін, крамянёвыя вырабы. У адно з пахавання былі пакладзены i каменныя зерняцёркі. Над пахаваннямі зводзіліся пясчаныя насыпы, якія за мінулы час ператварыліся  расплывістыя нізкія курганы. На Прыбарскім могільніку сустракаюцца курганы, якія, верагодна, былі насыпаны над раннемілаградскімі пахаваннямі  прамежку часу ад IX да VII ст. да н.э.
Лес тшцінецка-сосніцкаганасельніцтва назахадзе Палесся i  Панямонні застаецца невядомым. Не выключана, што i тутяго нашчадкі маглі нейкім чынам удзельнічаць у фарміраванні мясцовых супольнасцей эпохі жалеза.
У канцы бронзавага веку, паводле даных А.Мітрафанава, скончылася складванне супольнасці плямён культуры штрыхаванай керамікі, якія  жалезным веку займалі значную частку Беларусі і большасцю даследчыка атаясамліваюцца з раннябалцкім этнасам. На думку М.Чарняскага, у позні перыяд бронзавага веку на Беларускім Панямонні жо існавалі паселішчы з ранняй штрыхаванай керамікай (Латышы Дзятласкага, Вакелі Лідскага раёна i інш.). Штрыхаваны посуд канца эпохі бронзы адзначаецца таксама на Беларускім Паазер'і (Дубавое, Сцюдзяніца, Скема-1, Рыбкі Мядзельскага, Лакі Чашніцкага раёна)1. У канцы 2-га тысячагоддзя да н.э. на некато-рых паселішчах Паазер'я (Крывіна-1,2 Сенненскага, Сцюдзяніца Мядзельскага раёна) распасюджваецца так званая тэкстыльная кераміка, надзвычай характэрная  гэты час для насельніцтва, што рассялілася ад нізоя Камы i Акі да Усходняй Прыбалтыкі.
У VIIIVII стст. да н.э. на Віцебшчыне пачынаюць з'яляцца раннія паселішчы насельніцтва днепра-дзвінскай культуры, якое мела атахтоннае паходжанне i таксама атаясамліваецца з пэнай групай усходнябал цкіх плямён. Паводле меркавання В.Шадыры, днепра-дзвінская культура  VIIIV стст, да н.э. перажыла свой першы этап, калі яе носьбіты жылі на слаба мацаваных або нават немацаваных паселішчах, яшчэ не карысталіся жалезам, a па-ранейшаму жывалі вырабы з каменю, косці, рога, ляпілі посуд слоікападобнай формы, актына займаліся не столькі лядным земляробствам, як жывёлагадоляй, паляваннем i рыбалоствам.
Насельніцтва Беларусі  познабронзавы час значна шырэй, чым  папярэднія стагоддзі, было знаёма з бронзавымі вырабамі. Найбольшай увагі сярод ix заслуговаюць утульчатыя сякеры, так званыя кельты, у тым ліку i меларскага тыпу, якія выкарыстоваліся i  пачатку эпохі жалеза. Больш за 10 ix знойдзена  Цэнтральнай i Паночнай Беларусі. Аналогіі ім вядомы  Скандынавіі, Ютландыі, Усходняй Прыбалтьщы, цэнтральных раёнах Расіі. Крыніцай сыравіны для некаторых з ix маглі быць радовішчы Цэнтральнай Еропы2. Мелі пашырэнне некаторыя іншыя бронзавыя вырабы, якія жываліся  гэты ж час насельніцтвам Літвы, Латвіі, Польшчы, у тым ліку i жыхарамі ранніх паселішча лужыцкай культуры.
3. Гаспадарчыя заняткі насельніка
Металаапрацока. Металургія, апрацока i выкарыстанне медзі i бронзы адна з асноных адзнак бронзавага веку. На Беларусі адсутнічаюць радовішчы руды, неабходнай для атрымання медзі i бронзы, што прымушала нашых продка імпартаваць сыравіну i металічныя вырабы з іншых рэгіёна.
Увогуле вядома, што Усходняя Еропа  бронзавым веку не ваходзіла  кола старажытнейшых цэнтра станалення i развіцця металургіі. Навыкі
____________________
1Зайковский Э.М. Неолит и бронзовый век Белорусского Подвинья. Мк., 1985. С. 15,16.
2Зайкоскі Э.М., Цыркунова ВА. Металічныя прылады бронзавага веку Цэнтральнай i Паночнай Беларусі // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн. 1996. № 9. С.5760.
77


абыходжання з металам тагачасныя жыхары сходнеерапейскіх ранін перанялі ад населыгіцтва Балкан i Каказа. На подзень ад Беларусі на тэрыторыі Украіны пад уздзеяннем Балканскіх цэнтра ужо  4-м тысячагоддзі да н.э. з'яляюцца ласная металургія i металаапрацока, a  3-м тысячагоддзі да н.э. тут пачынаюць атрымліваць першы штучны спла мыш'яковістую бронзу1. У другой палове 3 пачатку 2-гатысячагоддзя да н.э. у ранні перыяд бронзавага веку насельніцтва культур шнуравой керамікі Украінскага Перадкарпацця, Падоліі i Валыні жо карыстаецца алавяністай бронзай2.
Самыя раннія сведчанні выкарыстання медзі i бронзы на тэрыторыі Беларуси адносяцца да ранняга перыяду бронзы. На помніках насельніцтва сярэднедняпроскай культуры, найперш у курганах пад Ходасавічамі (Рагачоскі раён) i  бескурганных пахаваннях ва рочышчы Страліца (в. Рудня Шлягіна Веткаскага раёна) знойдзена вялікая колькасць металічных выраба, такіх, як шылы, нажы, віслаабушная сякера так званага калантаескага тыпу, утулкавая сякера, скроневыя кольцы, дыядэмы, грыні, бранзалеты, трубчастьгя пранізкі, утулкавыя наканечнікі коп'я. Болыпасць ix зроблена з чыстай медзі i мыш'яковістай бронзы. Для вырабу двух рэча (нажа i бранзалета) выкарыстовалася алавяністая бронза.
На думку І.Арцёменкі, насельніцтвасярэднедняпроскай культуры карысталася металам як каказскага, так i балкана-карпацкага паходжання. Знойдзены таксама рэчы, зробленыя са змешанага каказска-карпацкага металу, што можа сведчыць пра ix мясцовую вытворчасць. Пацвярджэннем існавання мяс-цовай металаапрацокі з'яляецца i той факт, што некаторыя вырабы сярэднедняпроскай культуры не маюць прамых аналогій ні на Каказе, ні  Карпацкім басейне, a таму маглі быць адліты паводле мясцовых узора. Кавадламі, якімі карысталіся для апрацокі металу, маглі служыць некаторыя каменныя вырабы, адшуканыя  курганах сярэднедняпроскай культуры, у тым ліку і пад Ходасавічамі. С.Беразанская звязвае з сярэднедняпроскай культурай некаторыя знаходкі гліняных формачак для адлікі клінападобных сякер.
Паводле даследавання на суседніх тэрыторыях Украіны  час знаходжан-ня там плямён сярэднедняпроскай культуры тэхналогія металаапрацокі дасягнула даволі высокага зроню. Акрамя кавальскай апрацокі металу выкарыстовалася таксама тэхніка ліцця  гліняных i каменных формах, гатаваліся сплавы, у тым ліку не толькі мыш'яковістыя, але i алавяністыя3.
Знойдзеныя  Страліцы i Ходасавічах (урочышча Мошка) наканечнікі коп'я з літымі незамкнутымі тулкамі, магчыма, з'яляюцца найстаражытнейшымі  Еропе наканечнікамі з адлітай утулкай i тэарэтычна маглі быць зроблены раней, чым у XVII ст. да н.э.4 Вядома, што адліка наканечніка коп'я і кельта з так званай "сляпой" утулкай i шырокае выкарыстанне ала-вяністай бронзы адзнака новага этапу  развіцці металургіі ва Усходняй Еропе, якіпачасяз XVI ст. да н.э. (паводле меркавання Е.Чарных), акрамя таго, распасюджанне рэча з класічнай (так званай алавяністай) бронзы пачынаецца  Заходняй i Сярэдняй Еропе каля 1600 г. да н.э.5
Пасля XVII ст. да н.э. змяншаецца роля каказскіх металургічных традыцый i  Еропе вялікае значэнне набывае Карпата-Трансільванскі металургіч-
______________________
1 Ремесло эпохи энеолита-бронзы на Украине. К., 1994. С.98.
2Рындиш Н.В. Металл в культурах шнуровой керамики Украинского Предкарпатья, По-долии и Волыни // СА. 1980. №3. С.24-41,
3Ремесло эпохи энеолита бронзы на Украине.С. 129,130; РындинаН.В. Металл в культурах шнуровой керамики Украинского Предкарпатья, Подолии и Волыни. С. 2441.
4Klochko V. Weapons of the Treibs of the Northern Pontic Zone in the 16 th 10 th centuries B.C. // Baltic - Pontic Studies. Vol. i. Pozna
·, 1993. P. 53.
5Prahistoria Ziem Polskich. T. III. Wczesna epoka br
·zu. Wroc
·aw; Warszawa; Krakуw; Gda
·sk, 1979. S. 28, 29.
78


ны цэнтр. Выключную ролю ат-рымлівае алавяністая бронза i тэхніка ліцця  высокавытворчыя каменныя формы, у тым ліку па метадзе "сляпой" утулкі. Пачынаюць актына фарміравацца мясцовыя металаапрацочыя традыцыі. На думку В. Клочкі, мясцовая металавытворчасць магла знікнуць у асяроддзі сходнетшцінецкага i сосніцкага насельніцтва, пра што сведчаць, як лічыць даследчык, некаторыя знаходкі ліцейных форм у правабярэжных раёнах Украіны i асаблівасці тутэйшай вытворчасці металу.
Колькасць металічных выраба, знойдзеных пераважна  цэнтральных i паночных раёнах Беларусі, дазваляе меркаваць, што вялікае значэнне  позні перыяд эпохі бронзы мелі так званыя кельты сякеры, у якіх утулка размяінчалася  абушковай частцы перпендыкулярна лязу. У Скандынавіі кельты датуюцца  межах 1000600 гг. да н.э. На Беларусі шырока рас-пасюджваліся бронзавыя кельты меларскага тыпу, большасць якіх выкарыстовалася  першай чвэрці 1-га тысячагоддзя да н.э. i мела пашырэнне не толькі на прасторах Скандынавй i Беларусі, але i Усходняй Прыбалтыкі, Ютландыі, Фінляндыі, Цэнтральнай Расіі1. Паводле даных спектральнага аналізу, кельт, знойдзены недалёка ад р. Чарніца (Віцебская вобласць), бы адліты з алавяністай бронзы, сыравінай для якой маглі быць радовішчы Цэнтральнай Еропы2.
Сярод адзінкавых i выпадковых знаходак сярэдняга перыяду эпохі бронзы на Беларусі даследчыкі адзначаюць сякеры з бакавымі закраінамі, ці пальштабы (Пінск, Кальвішкі Брасласкага раёна, Новы Быха), якія ма-юць аналогіі  Скандынавіі i Прыбалтыцы. Ёсць таксама звесткі пра іншыя вырабы эпохі бронзы: бронзавыя мячы, уступчатую сякеру, наканечнік стралы, меднае плоскае цясла i г.д.
Вытвараючая гаспадарка жывёлагадоля i земляробства. Працэс актынага авалодання вытвараючымі формамі гаспадаркі земляробствам i жывёлагадоляй, які пачася яшчэ  неаліце, з пачаткам бронзавага веку ста пасюдным.
Носьбіты культур шнуравой керамікі был i аселымі жывёлаводамі i земляробамі. Ix статкі складаліся з буйной i дробнай рагатай жывёлы, свіней i коней, а на полі вырошчвалі пшаніцу, ячмень, авёс, сачавіцу i інш.3
На паселішчах раннябронзавага часу, на якіх жылі нашчадкі неалітычнага насельніцтва, а таксама прышлае насельніцтвашнуравікі, у пахаваннях, а тым больш на пазнейшых помніках захавалася даволі шмат сведчання існавання земляробства. Найперш гэта крамянёвыя сякеры, асабліва з прышліфаванымі лёзамі або запаліраваныя спрэе. Для высечкі лясо i хмыз-няку пад палі выкарыстоваліся i зашліфаваныя каменныя сякеры-кліны,
1Зайкоскі Э. М„ Цыркунова В. А. Металічныя прылады бронзавага веку Цэнтральнай i Паночнай Беларусі. С. 57, 58.
2Там жа. С. 58.
3Артеменка И. И. Культуры шнуровой керамики //Эпоха бронзы лесной полосы СССР. М, 1987. С.35.
79


магчыма, i некаторыя сякерьгса свідраванымі адтулшамі, хаця апошнія многімі даследчыкамі вызначаюцца як зброя. Зямлю рыхлілі каменнымі, рагавымі i нават дралянымі матыкамі. Мяркуецца, што тагачаснае насельніцтва Паночнай У краіны жо апрацовалa зямл ю з дапамогай i цяглавых жывёл - вало1. Падобнае магло існаваць i на Беларускім Палессі. Для жніва служылі масіныя крамянёвыя пласціны з рэтушаваным краем, а таксама серпападобныя нажы. На подні Бел ару ci з сярэднябронзавага часу начал i выкарыстоваць масіныя крамянёвыя сярпы з двухбаковай буйной рэтушшу ляза. На тэрыторыях, размешчаных на подзень ад Беларусі, бліжэй да старажытных металургічных цэнтра, былі вядомы і бронзавыя сярпы. Але яны на беларускіх помніках пакуль не знойдзены. Некаторыя каменныя плі-ты i акруглыя камяні маглі служыць для расцірання зерня.
Наянасць земляробства  насел ьніцтва бронзавага веку станаліваецца таксама па адбітках зерня на кераміцы i па пылку акультураных раслін і пустазелля.
У лясной зоне магло быць перспектыным толькі падсечна-агнявое (ляднае) земляробства, якое патрабавала вялізнай колькасці сякер. Менавіта  бронзавым веку назірася росквіт дзейнасці Краснасельскіх крамянёвых шахта i майстэрань, якія спецыялізаваліся на вырабе такіх прылад.
Значнае месца  гаспадарцы займала жывёлагадоля. Так, сярод астэалагічнага матэрыялу на крывінскіх паселішчах паночнабеларускай культуры косці свойскіх жывёлін займаюць каля 25 %. Значыць, каля чвэрці мяснога харчавання тутэишае жыхарства жо атрымлівала не з палявання, а з гадолі быдла. Прыкладна трэцюю частку статка на Асацы-2 складалі каровы i свінні, коней было каля 17%, значна менш разводзілі коз i авечак. Апошнія, мабыць, яшчэ не паспелі адаптавацца  лясной зоне. Памочнікам чалавека  выпасе жывёлыбы сабака.
Такіх жа свойскіх жывёл гадавалі i плямёны сярэднедняпроскай культуры, аднак вынікае, што  ix жывёлагадоля жо пачала пераважаць над паляваннем. Сярод тшцінецкага населыгіцтва на поначы Украіны, a напэна, i на подні Беларусі была асабліва распасюджана гадоля буйной рагатай жывёлы. Гэта, відаць, было абумолена выкарыстаннем вало у земляробстве.
Захаванне прысвойваючых форм гаспадаркІ. I з наступленнем новай эпохі на тэрыторыі Беларусі  многіх рэгіёнах заставаліся нашчадкі мясцовага познанеалітычнага насельніцтва, якія, ужо валодаючы навыкамі земляробства i жывёлагадолі, па-ранейшаму шырока практыкавалі традыцыйныя для лясной зоны заняткі паляванне, рыбалоства i збіральніцтва. Прысвойваючая гаспадарка яшчэ мела істотнае значэнне i для прышлага на-сельніцтва культур шнуравой керамікі.
Найбольш сведчання аб прысвойваючай гаспадарцы, асабліва ранні перыяд бронзавага веку, зно жа маецца на стаянках Крывінскага тарфяніку.
На важную ролю інтэнсінага палявання казвае не толькі наянасць зброі наканечнікі стрэл i коп'я, нажы i кінжалы, але i астэалагічны матэрыял. Сярод яго каля 75 % складаюць косткі дзікіх жывёлін. Найбольш рас-пасюджаным аб'ектам палявання бы лось. На яго прыпадала трэцяя частка ад усіх здабытых млекакормячых, а сярод мясных гэтыя суадносіны яшчэ болын узрастаюць. Другое месца  мясным рацыёне крывінскага на-сельніцтва займа дзік. На трэцім знаходзіся мядзведзь. Значна менш спажывы давала паляванне на высакароднага аленя. На апошніх месцах знаходзіліся тур, казуля, зубр. Натуральна, што гэтыя паказчыкі былі  прамой залежнасці ад колькасці канкрэтнага віду  наваколлі. Мясцовыя мовы найбольш спрыялі для размнажэння ласё i дзікіх свіней.
1Береэанская С.С. Средний период бронзового века в Северной Украине, С. 183.
80



Каб здабыць пушніну, палявалі на куніц, барсуко, лісіц, выдра. Аднак костак гэтых жывёлін на паселішчах сустракаецца мала, таму бачна, што здабытчыка цікавіла найперш шкура. Шмату культурных напластаваннях костак бабра. Ен дава не толькі футра, але i спажыву.
Калі меркаваць па памерах костак, забіваліся дарослыя асобіны фауна выкарыстовалася рацыянальна.
У балотна-азёрным краі важным аб'ектам палявання з'яляліся птушкі, пераважна вадапланыя. Мяркуючы па матэрыялах Крывіны-1,2, здабывалі найбольш кракву, сярод костак траплягоцца рэшткі гусі звычайнай i гу-менніка, шыраканоскі, шэрай качкі, шылахвосткі, чырка-траскунка, гогаля, паганкі вялікай, гагары. Жыхары Асаца-2 таксама палявалі пераважна на вадапланых птушак, асабліва на розныя віды качак.
Шмат на Крывінскіх паселішчах i сведчання рыбалоства. Гэта гарпуны i кручкі, грузілы i паплакі да сетак, рэшткі пастак з пруто i лучынак, пешні для падлёднай лолі з масіных трубчастых костак, фрагменты чона. Важнейшыя сведчанні рыбалоствакосткі рыбы i луска. Скапленні апошняй у Асацы-2 утвараюць лінзы ташчынёй да 10 см i больш. Кал i меркаваць па наяных костках, тут найбольш лавілі акунё, крыху менш шчупако. Здабычай рыбака былі таксама ляшчы, плоткі, ліні. А вось костак сама, карася i ярша вылена зусім мала.
Важнай галіной гаспадарчай дзейнасці чалавека лясной зоны нават у бронзавым веку, асабліва  яго пачатку, заставалася збіральніцтва. У напластаваннях крывінскіх стаянак даволі шмат рэштка лясных i вадзяных арэха, жалудо, насення жотай лілеі, карнявішчы якой таксама ішлі  харч. Багата на помніках і ракавін перлавіцы. Яны  здробненым выглядзе выкарыстоваліся пры лепцы посуду, аднак запасы малюска у развалах некаторых гаршко даюць магчымасць дапусціць, што ix мяса спажывалася чалавекам.
Апрацока каменю, костак, раго i дрэва. Выраб керамікі. Большасць зброі i прылад працы жыхары Беларусі  бронзавым веку па-ранейшаму выраблялі з каменю. Пры гэтым у асноным захаваліся неалітычньш прыёмы крэмнеапрацокі. Аднак у ёй ужо праялялася і тое новае, што было характерным для бронзавага веку. Kpai некаторых рэжучых i колючых выраба пачалі пакрываць ахайнай струменьчатай або пільчатай рэтушшу. Распасюдзілася шліфаванне крамянёвых сякер, асабліва на лёзах. Усё часцей пачалі выкарыстоваць трохвугольныя наканечнікі стрэл з шыпамі паабапал увагнутай асновы.
Акрамя крэменю  бронзавым веку шырока выкарыстоваліся іншыя пароды каменю. 3 ix шляхам абабівання і наступнага шліфавання па сёй паверхні рабілі плоскія сякеры-кліны, долаты, цёслы, матыкі. Шліфаванне праводзілі на каменных плітах. Майстравалі таксама сякеры i булавы з пра-свідраванымі адтулінамі для рукаятак. Большасць матык таксама мела такія ж адтуліны. Свідраванне выконвалася з дапамогай свідравальнага станка, аснонай рабочай часткай якога была трубчастая костка з пяском. Сярод знаходак на помніках бронзавага веку часам знаходзяць стрыжні-высвідравіны, а таксама прылады з незакончаным свідраваннем. Каменнымі былі большасць грузіла для сетак i іншых рыбалоных прыстасавання.
У канцы бронзавага веку з больш значным пашырэннем металічных выраба у крэмнеапрацоцы назіраецца заняпад. А вось каменнымі сякерамі карысталіся яшчэ i  наступную эпоху у жалезным веку.
Людзі эпохі бронзы па-ранейшаму выкарыстовалі для сваіх патрэб i іншыя матэрыялы, асабліва косці, рогі i дрэва. 3 косці i pora майстравалі зброю наканечнікі стрэл i нават коп'я, кінжалы; прыстасаванні для рыбалоства кручкі i жэрліцы, гарпуны, пешні для падлёднага лову, нажы для разборкі рыбы; прылады працы праколкі, іголкі, нажы, рубячыя i колю-
81


чыя прылады, інструменты для апрацокі крэменю, скуры, керамікі; побытавыя рэчы лыжкi, шпількі для вопраткі; упрыгожанні розныя падвескі, плоскія кольцы, пранізкі. 3 pora i косці рабілі духавыя музыкальный інструменты, выявы людзей, звяро i птушак.
Рогі i косці выкарыстовалі пасюдна. Але для жыхаро нашай поначы, беднай на крамя-нёвую сыравіну, гэты матэрыял ме асабліва вялікае значэнне.
З'яленне шліфаваных рубячых прылад дало новыя магчымасці для выкарыстання дрэ-ва. 3 яго рабілі жытло, гаспадарчыя i культавыя збудаванні бажніцы, чоны.
Асноныя прыёмы вырабу керамікі былі выпрацаваны яшчэ  неалітычны час, асабліва  яго пазнейшы перыяд. Жыхары бронзавага веку Бел ару ciляпілі пераважна пласкадонны посуд, найбольш распасюджаны тып якога складалі гаршкі з выдзеленай шыйкай. Выкарыстовалі таксама розныя слоікі, місы, кубкі і інш. З'явіліся раней зусім невядомыя друшлякі.
Кераміка была звычайна танкасценная i добра выпаленая. У сценках не заважаюцца дамешкі арганікі, асабліва валакністай, яе замянілі пясок, жарства i шамот. Паверхні пасудзін былі гладкія або заштрыхаваныя, у некаторых вьшадках яны звонку пакрьшаліся ангобам. У арнаментах часам заховаліся элементы з папярэдняй эпохі, асабліва ямкі пад краем венца. Аднак у цэлым стыль аздаблення керамікі бронзавага веку істотна мяняецца. Узоры пераважна канцэнтруюцца  версе пасудзін, з'яляюцца амаль невядомыя  папярэдні час элементы наляпныя карбаваныя валікі i вушкі. У канцы эпохі назіраецца заняпад керамічнай арнаментацыі,
Абмен. Далейшае эканамічнае развіццё  эпоху бронзы прыводзіла да фарміравання некаторай спецыялізацыі асобных раёна i груп насельніцтва на вытворчасці тых або іншых віда прадукцыі, што спрыяла абмену. У бронзавым веку такая спецыялізацыя развівалася пераважна  залежнасці ад геаграфічных асаблівасцей пэных рэгіёна, у прыватнасці ад наянасці сыравіны i матэрыяла, якія карысталіся попытам, арыентацыі рэк, распасюджвання унікальнай флоры i фауны i г.д. У меншай ступені скіраванасць на пэную вытворчасць магла залежыць ад культурных традыцый, палітычнай арыентацыі і некаторых іншых прычын. Абмену спрыяла таксама фарміраванне груп людзей, якія спецыялізаваліся на апрацоцы метала, здабычы крэменю i інш. У выніку пашырэння вытвараючай гаспадаркі назіраецца арыентаванасць некаторых чалавечых супольнасцей на жывёлагадочыя заняткі, a іншых на захаванне паляніча-рыбалавецкага укладу жыцця, што таксама прыводзіла да пашырэння практыкі абмену.
Предметам абмену становіцца метал, радовішчы і кампаненты для атры-мання сплава з якога знаходзіліся толькі  пэных рэгіёнах. Адсутнасць сваіх радовішча меднай i іншых руд, неабходных для выплакі медзі i брон-
82


зы, вымушалі старажытных жыхаро Беларусі карыстацца, як i раней, крамянёвымі i касцянымі прыладамі або наладжваць абменныя сувязі для атрымання метала ад суседзя. У ранні перыяд бронзы на подзень Беларусі металічныя вырабы або сыравіна для ix вытворчасці маглі трапляць праз пасрэдніка з Каказскага i Балканам Карпацкага металургічных рэгіёна. На пэным этапе такімі пасрэднікамі пры распасюджванні металу i металаапрацочых традыцый на понач у асяроддзе сярэдне-дняпроскай культуры маглі выступаць плямёны катакомбнай культуры, а таксама насельніцтва са шнуравой керамікай Украінскага Перадкарпацця, Падолля i Валыні. 3 пашырэннем вытворчасці металічных выраба i пастуттовым складваннем у сярэдні i позні перыяды бронзавага веку іншых рэгіянальных цэнтра металавытворчасці насельніцтва тэрыторыі Беларусі пашырае геаграфію абменных сувязя. Металічныя прылады, упрыгожанні  гэты час трапляюць у межы нашага краю не толькі з Каказа, Украіны i Цэнтральнай Еропы, але i ca Скандынавіі, Ютландыі, Прыбалтыкі, цэнтральных раёна Расіі,
Аднак выяленне канкрэтных ніляхо i сувязя пэных рэгіёна, дынаміка i час наступления металу застаюцца дагэтуль нявырашанымі.
Важным i даволі прэстыжным прадметам імпарту  эпоху бронзы бы бурштын. Бліжэйшыя ад Беларусі і буйнейшыя  свеце радовішчы бурштыну знаходзяцца на паднёвым узбярэжжы Балтыйскага мора. Адсюль па Дзвіне, Неману, Вісле i Бугу гэта выкапнёвая смалатрапляла на тэрыторыю Беларусі, Украіны, Верхняга Паволжа, Усходняга Міжземнамор'я. Вялікае зиачэнне  ранпябронзавы перыяд для насельніцтва Беларусі набыва дзвінскі бурштынавы шлях з яго адгалінаваннем на Падняпрое. Шмат бурштынавых упрыгожання знойдзена на Падзвінні на паселішчах паночнабеларускай культуры (Крывінскі тарфянік на мяжы Сенненскага i Бешанковіцкага раёна). Бурштынавыя вьфабы пранікалі таксама на Верхняе Падняпрое  асяроддзе насельніцтва сярэднедняпроскай культуры.
У адным з пахавання сярэднедняпроскай культуры на могільніку Страліца знойдзена фаянсавая пацерка. Картаграфаванне падобных выраба, знойдзеных у Еропе, паказвае, што найбольш ix канцэнтруецца  Цэнтральнай i Цэнтральна-Усходняй Еропе1. Апошнім часам даследчыкі схіляюцца да меркавання аб цэнтральнаерапейскім паходжанні фаян-савых пацерак ранняга перыяду бронзы, тэхналогія вытворчасці якіх прыйшла сюды на хвалі плыва цывілізацыі Бліжняга Усходу адначасова з пашырэннем металургіі бронзы2. Аднак пакуль нявызначанымі застаюцца шляхі ix распасюджвання  Еропе. Найбольш верагодна, што такая пацерка на бераг Сожа магла трапіць з бліжэйшых цэнтральна-сходнеерапейскіх раёна.
Harding A. The earliest glass in Europe//Archeologtckerozhledy, T. XXIII., 1971. S.190,191.
2Kadrow S. Gospodarka i spo
·ecze
·stwo. Wczesny okres epoki br
·zu w Ma
·opolsce. S. 189191, 193.
83


Прадметам абмену  эпоху бронзы, асабліва на раннім этапе, бы высакаякасны крэмень. Некаторыя вырабы, такія, як крамянёвыя шліфаваныя сякеры, наканечнікі дроціка, сярпы, маглі трапляць у цэнтральныя i сходнія раёны Палесся, дзе адсутнічаюць радовішчы якаснага крэ-меню, з суседняй Валыні i За-ходняга Палесся. Менавітана Валыні жыхары многіх пасе-лішча бронзавага веку спецыялізаваліся на здабычы i апрацоцы мясцовага шэрага крэменю, які разыходзіся на суседнія тэрыторыі. У бронзавым веку квітнела шахтавая крэмнездабыча на Краснасельскіх радовішчах пад Вакавыскам. Тут жа дзейнічала i мноства спецыялізаваных майстэрань па вырабу нарыхтовак сякер, якія пераважна ішлі на абмен.
4. Духоная культура
У бронзавым веку  светапоглядзе насельніцтва Беларуci адбыліся досыпь значныя зрухі, выкліканыя як зменамі  гаспадарцы, так i прыходам новага насельніцтва. У выніку гэтага духоная культура, заховаючы многае з набытка каменнага веку, узбагацілася шэрагам новых рыс. Заняткі земляробствам прывялі да пашырэння культу сонца, паколькі ад гэтага свя-ціла залежалі прарастанне i рост раслін. Распасюджвалася таксама шана-ванне дажджу i звязаных з ім навальніц i маланак.
У сувязі з прысутнасцю  бронзавым веку на тэрыторыі Беларусі індаерапейца, якія тут маглі з'явіцца i раней, несумненна, што для мясцовага жыхарства был i характэрныя некаторыя агульныя рысы індаерапейскай міфалогіі. Адна з такіх рыс, на думку шэрагу даследчыка, ушанаванне  якасці вярхонага бажаства дзёниага азоранага неба. Гэтаму нябеснаму "бацьку" адпавядала "апладняемая" небам таксама абагалёная зямля як жаночае бажаство "маці". Існавала таксама вера  бога-грамавіка, пэным чынам падобнага на пазнейшаіга Перуна. Важнае значэнне ме культ агню.
Пры разглядзе светапогляду чалавека бронзавага веку неабходна ліч-ваць, што  канкрэтных умовах Беларусі, калі яшчэ заховалася прыкметная роля палявання, i асабліва  больш паночных рэгіёнах, важнейшае месца  міфалогіі яшчэ з часо каменнага веку адводзілася хтанічнаму бажаству, апекуну звяро, вытока рэк i крыніц, замагільнага свету i памерлых. Пасля з'ялення жывёлагадолі тэта бажаство разглядалася i  якасці апекуна свойскіх жывёл, i таму да ранейшых увасаблення яго  выглядзе змяі, вака або мядзведзя дадася вобраз быка.
У вераваннях насельніцтва эпохі бронзы важнае месца займала, хоць i з пэнымі трансфармацыямі, жаночае бажаство хтанічяага паходжання (Мара пазнейшага беларускага фальклору). Па рэштках міфа можна меркаваць, што гэта бажаство было звязана як з нараджэннем i плоднасцю, так i ca смерцю, хваробамі i эпідэміямі, а таксама з жывёльным светам (здольнасць прымаць воблікі розных жывёл). У латышскай міфалогіі блізкая па
84


назве i паходжанню Mara лічыцца апякункай каро. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Mapa рэлікт вобраза Вялікай Багіні.
3 верай у мужчынскае хтанічнае бажаство звязана шанаванне некаторых культавых камянё. У шэрагу месца Беларусі захаваліся "камяні кахання" або "камяні нявест", якія маюць дачыненне да культу старажытнай Вялікай Багіні. Верагодна, у бронзавым веку сталі шановаць камяні-следавікі. Некаторыя шведскія даследчыкі сцвярджаюць, што  бронзавым веку існавала строгая забарона рабіць выявы божаства. Таму на камянях высякаліся ix сляды як знакі прысутнасці
Мяркуючы па даследаваннях у Латвіі, дзе  бронзавым веку жыло насельніцтва, даволі блізкае па культуры насельніцтву Паночнай Беларусі, i на нашай тэрыторыі магло існаваць пакланенне святым крыніцам, якое хутчэй за сё зарадзілася яшчэ  папярэдні час. Тым больш што  розных час-тках нашагакраю наберагах азёрз назвай "Святое" выялены паселішчы неалітубронзавага веку.
Для правядзення пэных магічных абрада, звязаных з вераваннямі, існавалі адпаведныя збудаванні. Так, насельніцтва тшцінецкай культуры будавала круглыя бажніцы са слупо i жэрдак, у сярэдзіне якіх знаходзіліся ахвярнікі i нават пахаванні.
У бронзавым веку працягва існаваць культ жывёл. Пра гэта найперні сведчыць звычай нашэння амулета з прасвідраваных зубо дзіка, мядзведзя, вака, лася, бабра, a таксама скульптурныя выявы звяро, птушак i змей. Магчыма, некаторыя плямёны практыкавалі i канібалізм. На гэта могуць указваць знаходкі на паселішчах насельніцтва паночнабеларускай культуры патрушчаных фрагмента чалавечых чарапо.
У бронзавым веку істотна мяняюцца пахавальныя абрады. Распасюджваюцца звычаі спальваць нябожчыка i насыпаць над пахаваннем курган. Сам абрад трупаспалення бы складанай часткай культу агню, веры  ачышчальную моц полымя. Але звычай крэмацыі бы характэрны для паднёвабеларускіх плямён. У паночнай частцы краіны, як уяляецца, панава абрад трупапалажэння, прынамсі  ранні перыяд бронзавага веку.
Мастацтва бронзавага веку, як i сёй першабытнай эпохі, спалучала эстэтычныя i магічныя функцыі, Насельніцтва ранняга бронзавага веку па-ранейшаму аздабляла посуд арнаментам, але іншым, чым у неалітьгчны час. У ім адлюстраваліся змены светапогляду, выкліканыя найперш распасюджаннем вытвараючых форм гаспадаркі i з'яленнем салярнага культу. Адлюстраваннем гэтага маглі быць радыяльныя зоры на донцах пасудзін. Заштрыхаваныя трохвугольнікі з'яляліся як сімвалам багіні неба, так i знакам зямлі. Арнамент у выглядзе пакруго з кропкамі па перыметры, знойдзены на ад ной са стаянак насельніцтва паночнабеларускай культуры, мог абазначаць зерне, якое ара-шаецца нябеснай вільгаццю. Нябесную вільгаць сімвалізава і такі папулярны сярод раннябронзавых шнуравіко арнаментальны матьг, як зігзаг. Сімваламі салярных божаства былі крыжападобныя фігуры, адзінарныя або двайныя кругі на днах пасудзін, шматпрамянёвыя выявы. Даследчыкі адзначаюць, што некаторыя матывы арнаменту керамікі  перыяд ранняй бронзы захаваліся да нашага часу  беларускай народнай вышыцы.
85


У другой палове 2-га тысячагоддзя да н.э. на вялікай тэрыторыі Сярэдняй i Паночнай Еропы арнамент на кераміцы робіцца бяднейшым, а потым амаль цалкам знікае. Для Цэнтральнай i Паночнай Беларусі гэта супала са знікненнем слядо пахавальнага абраду, што характэрна i для амаль усёй наступнай эпохі жалезнага веку. Можна меркаваць, што прычынай усяго гэтага былі нейкія змены  рэлігійных уяленнях, нешта накшталт "рэлігійнай рэформы", якая прывяла да значнай пераацэнкі ранейшых духоных каштонасцей.
Для розных культавых мэт выкарыстоваліся мініяцюрныя арнаментаваныя пасудзінкі, гліняныя рагатыя праслачкі і некаторыя іншыя рэчы.
Пры шырокім распасюджанні арнаментальнага мастацтва i кананізацыі знака-сімвала у той жа час наглядася заняпад выяленчай культуры. Выключэнне складае хіба што схематычная выява чалавечай постаці на абломку гаршка з Асаца. Гэта гравірока выканана  ранейшым неалітычным стылі.
Новым крокам у дэкаратына-прыкладным мастацтве бы выраб упрыгожання з медзі i бронзы. Сярод ix выдзяляюцца медныя прыгожанні з па-хавання сярэднедняпроскай культуры, а таксама грыні, акулярападобныя падвескі i скроневыя кольцы. Частка прыгожання рабілася з косці i прыбалтыйскага бурштыну. У бронзавым веку прыгожанні паступова пачалі губляць магічны сэнс, усё больш набываючы эстэтычныя i сацыяльныя функцыі.
Ужо  часы дамінавання  прыбалтыйскім рэгіёне плямён са шнуравой керамікай тут былі вядомыя даволі разнастайныя духавыя інструменты жалейкі i свістулькі з птушыных костак, казіныя ражкі, берасцянкі. Напэна, існавалі i дарныя музычныя інструменты.
ГЛАВА 3
РАЗВІЦЦЁ ГРАМАДСТВА ѕ ЖАЛЕЗНЫМ ВЕКУ
Агульная характарыстыка эпохі. Заключным перыядам першабытнай гісторыі ста жалезны век (з VIIIVII стст. да н.э. па IVV стст. н.э.), які найперш характарызавася з'яленнем i шырокім распасюджаннем металургіі жалеза, вырабам з яго прылад працы i зброі. Навыкамі вытворчасці i апрацокі жалеза Беларусі першымі  другой чвэрці 1-га тысячагоддзя да н.э. авалодалі плямёны мілаградскай культуры, якія засялялі подзень ішшай краіны, a  другой палове гэтага ж тысячагоддзя з сакрэтамі яго здабычы i кавальства пазнаёмілася насельніцтва культур штрыхаванай керамікі i днепра-дзвінскай, якое засяляла цэнтральную i паночную частку Беларусі. Нямногія дасягненні адной эпохі змаглі  такой ступені паскорыць нрагрэс васіх сферах чалавечай дзейнасці, як атрыманнс i выкарыстанне жалеза. У Еропе вытворчасць жалеза пачалася каля рубяжа 2-га i 1 -га тысячагоддзя да н.э. у Грэцыі i на Эгейскіх астравах, а на больш паночных тэрыторыях у XIVIII стст. да н.э. Насельніцтва Паднёвай Бсларусі авалодала навыкам i жалезаробчай вытворчасці амаль адначасова з многімі іншымі ерапейскімі народамі.
Пашырэнню чорнай металургіі спрыялі дастуішасць сыравіны i адносна нескладаная тэхналогія варкі жалеза, якое атрымлівалі з балотных i азёрньгх руд (бурых жалезняко), адклады якіх маюцца па сёй тэрыторыі краіны. Старажытныя майстры  адной асобе сумяшчалі прафесію металурга i каваля, а ix сацыяльны статус бы даволі высокім i абумолівася стойлівай патрэбай грамадства  прадуктах ix вытворчасці.
З'яленне жалеза стала важнай вяхой у гісторыі старажытных плямён. Яго выкарыстанне значна паплывала на характар матэрыяльнай культуры i гаспадаркі,
86


стварыла вялікія магчымасці для новых тэхналагічных ідэй, практычна зраняла шанцы сіх рэгіёна Еропы на прагрэс у галіне вытворчасці. Аснову гаспадаркі насельніцтва эпохі жалеза складалі земляробства i жывёлагадоля, якія дапаняліся рыбалоствам, паляваннем, збіральніцтвам i інш, Пераважала падсечнае земляробства. Жалезная сякераі сахазжалезнымйарогам, ралаз наральнікам, сярпы i косы дазволілі значна павялічыць плошчы, занятыя пасевамі, забяспечыць прадуктамі харчавання людзей i грамадскі статак і, акрамя таго, стварыць пэныя запасы. Удасканальваліся i іншыя заняткі насельніцтва, з'явіліся неабходныя  вытворчасці i побыце такія рэчы, як нажніцы, абцугі, нанільнікі, пілы i інш. Палспшы-лася апрацока дрэва для мэт домабуданіцтва, вытворчасці сродка транспарту, розных прыстасавання i начыння, з'явіся новы больш дасканалы інструментарый, пашырыся тавараабмен. 3 ростам прадукцыйнасці працы  асобных рода i плямён назапашвалася маёмасць, што вяло да война з мэтаю грабежніцтва i заня-волення. Каб абараніць жыццё суродзіча i накопленае дабро, насельніцтва пачало сяліцца  цяжка даступных месцах, сярод балот i лясо, умацоваючы свае паселішчы штучньші абарончымі збудаваннямі равамі i землянымі ааламі. Так узнікалі гарадзішчы, якія сталі асноным тыпам паселішча на працягу амаль усёй эпохі жалеза.
Жыццё чалавека эпохі жалеза адбывалася  цесным узаемадзеянні з навакольным асяроддзем. На сіх этапах сваёй гісторыі чалавецтва залежала ад прыродных умо, не зважаючы на тос што развіццс прыроды i грамадства адбывалася сваімі шляхамі. Па меры дасканалення сацыяльнай арганізацыі грамадства непасрэдны плы прыродных умо на яго змяншася. Будуючы жытло, шыючы адзенне, удас-канальваючы вытвараючыя формы гаспадарання i сацыяльнае асяроддзе пражывання, чалавек эпохі жалеза дасягну значна большых поспеха у парананні з папярэднікамі  адаптацыі да фізіка-геаграфічных i кліматычных умо існавання.
Рэльеф Беларусі мае ранінны характар. Захад i понач яе вышэйшыя, з няроным узгорыстым ландшафтам, на подні распасціраецца роная балоцістая Палеская нізіна. Найбольш высокім месцам краіны з'яляецца Беларуская града, якая пачынаецца каля Гродна i цягнецца на сход за Оршу. Беларусь, якая знаходзіцца на водападзеле Балтыйскага i Чорнага мора, займае верхнія часткі водазбора вялікіх рэк Еропы Дняпра, Нёмана, Дзвіны, праз Бугадкрываецца шлях у басейн Віслы. У цэлым гідраграфічная сетка краіны налічвае звьші 20 тыс. рэк i 10 тыс. азёра. Рэкі мелі всльмі важнае значэнне  жыцці старажытнага насельніцтва. Па ix прасоваліся групы людзей, асвойваючы новыя тэрыторыі, тут пралягалі асноныя кірункі нутрыплемянных i знешніх кантакта. На берагавых тэрасах i надпоймавых узвышшах размяшчалі палі i будавалі паселішчы. Ix прымеркаванасць да рэк i азёра яскравы прыклад асэнсаванага выбару найбольш спрыяльнага ландшафту. На багатых травамі абалонных наплавах пасвілі жывёлу i нарыхтовалі сена. У вадаёмах лавілі рыбу, а на ix берагах палявалі на бабро, вадапланых птушак i іншую дзічыну. На тэрасах i паплавах звычайна расце шмат дзікарослых дрэ i кусто з пладамі (яблыні, рабіны, парэчкі, маліны, ажыны i інш.).
У межах Беларусі вылучаюць дзярнова-падзолістыя глебы, пашыраныя на звышшах i плоскіх водападзелах. У ніжэйшых мясцінах, дзе назіраецца скаплснне атмасферных ападка i блізка залягаюць грунтавыя воды, сфармаваліся дзярнова-падзолістыя забалочаныя i тарфяна-балотныя глебы. У далінах рэк, асабліва  цэнтры i на подні краіны, пашыраны папланыя глебы. Па механічным складзе яны раздзяляюцца на гліністыя, суглінкавыя, пясчалыя І супясчаныя. Болын высокай прыроднай урадлівасцю адзначаюцца гліністыя i суглінкавыя глебы, а больш лёгкімі для апрацокі з'яляюцца пясчаныя i супясчаныя. У цэлым глебы Беларусі не вельмі радлівыя i патрабуюць адпаведных захада пры ix выкарыстанні.
Вялікае здзеянйе на рассяленне старажытных людзей i характар ix гаспадаркі засёды мелі кліматычныя мовы. Клімат Беларусі мерана кантынентальны пры значным уздзеянні паветраных мае Атлантыкі, даволі цёплы i вільготны. Цеплавы
87


рэжым характарызуецца паступовым зніжэннем сярэднегадавой тэмпературы з паднёвага захаду на паночны сход. Вегетацыйны псрыяд дожыцца ад 180 сутак на поначы да 208 сутак на подні. Такім чынам, клімат Беларусі дастаткова спрыяльны для гаспадарчай дзейласці чалавека. Аднак вызначана, што прыродныя мовы краіны  эпоху жалеза пэным чынам змяніліся1. Па распрацаванай даследчыкамі схеме кліматычных вагаішя жалезнаму веку адпавядае канец другога, заключнага этапу суббарэальнага перыяду (SB-2 XX-V стст. да н.э.) i першы этап субатлантычнага перыяду (SA-1 - V ст. да н.э. IV ст. н.э.). У SB-2 клімат бы цёплым i крыху больш вільготным, чым зараз, а сярэднегадавыя тэмпературы практычна нагадвалі сучасныя. Сярэднегадавая тэмпература SA-1 была меншай за сучасную на 0,51,5 °С, клімат бы умерана прахладны і вільготны, у спора-пылковых спектрах пастаянна адзначаюцца хлебныя злакі і элементы расліннасці, якая спадарожнічала чалавеку (трыпутнік, крапіва i інш.). Напераломе паміж этапамі SA-1 i SA-2 (абсалютная дата 1440 ±70 гадо назад) фіксуецца пахаладанне, калі сярэднегадавая тэмпература знізілася на 1,51° С, a ападка выпадала на 5075 мм менш, чым у сучасны перыяд. 3 другога этапу субатлантычнага перыяду  паліналагічных комплексах узрастае колькасць нылку травяністых раслін. Гэта можна растлумачыць скарачэннем лясных масіва і пашырэннем плошча вьшаса і палс.
Вывучэние археалагічных даных дазваляе сцвярджаць, што старажытнае грамадства  жалезным веку знаходзілася на стадыі разлажэння родавага ладу. Рост вытворчых магчымасцей комплекснай гаспадаркі, павелічэнне абмепу, ваенная здабыча садзейнічалі змацненню ролі асобных сем'я i адасабленню родаплемянной знаці. Нарастаючыя працэсы расслаення грамадства прыводзілі да складнення са-цыяльных адносін i сувязя. Эпоха жалеза характарызуецца таксама складанымі этнакультурнымі працэсамі, якія выявіліся  значных нерамяшчэннях плямён, узаемадзеяннях розных этнічных груповак, знікненпі адных i з'яленні іншых археалагічных культур. Тагачаснае насельніцтва не жыло ізалявана, мела прамыя i апасрэдаваныя кантакты i сувязі з блізкімі i далёкімі народамі, адчувала i спрымала культурныя імпульсы, якія надыходзілі з боку Прычарнамор'я i Скіфіі, Прыбалтыкі, Волга-Окскага рэгіёна, гальштацка-латэнскіх i правінцыяльна-рымскіх культур Сярэдняй Еропы.
__________________
1Еловичева Я. Л. Палитология позднеледниковья и голоцена Беларуси. Мн., 1993.
88


Гістарычнае жыццё асобных груп плямён на тэрыторыі Беларусі, ix культурныя лакальныя i храналагічныя асаблівасці прасочваюцца перш за сё па матэрыялах старажытных паселішча i могільніка, таму што пісьмовыя крыніцы па перыядзе эпохі жалеза практычна адсутнічаюць. Аднак рэчавыя археалагічныя крыніцы маюць сваю спецыфіку i ix магчымасці абмежаваныя  асвятленні праблем этнічнага i духонага жыцця, дэталёвай структуры грамадскіх адносін старажытнага нассльніцтва, алс даюць добрыя вынікі для вывучэння асаблівасцей яго матэрыяльнай культуры, буданічых традыцый, характару i зроню гаспадаркі  цэлым i асобных яе галін.
Пры распрацоцы перыядызацыі жалезнага веку Беларусі сустракаюцца пэныя цяжкасці, звязаныя з малой колькасцю датаваных рэча, знойдзеных на тагачасных номніках. Таму для вызначэння абсалютнай i адноснай храналогіі з'я i падзей часта выкарыстоваюцца схемы, распрацаваныя для Сярэдняй i Заходняй Еропы.
Самы ранні перыяд эпохі жалеза  Еропе, які дожыся з VIII ст. i прыкладна да 400 гадо да н.э., атрыма назву гальштацкага (ад назвы паселішча Гальштат у Астрыі). Ён вызначася плывамі з усходнеальпійскіх тэрыторый, дзе знаходзіліся цэнтры жалезаапрацочай металургіі i солездабычы.
Другі перыяд, які датуецца прыкладна ад 400 гадо да н.э. i па рубеж эр, называецца латэнскім (ад назвы вядомага асяродка старажытных кельта, што размяшчася непадалёку ад сучаснага паселішча Ла Тэн у Швейцарыі). Гэты перыяд характарызусцца модным уплывам кельцкіх традыцый у розных галінах культуры i гаспадаркі старажытнага насельніцтва Еропы. У навуковай літаратуры сустракаецца i іншая назва гэтага перыяду перадрымскі.
Трэці перыяд эпохі жалеза, які расначася на рубяжы эр i працягвася прыкладна да 476 года н.э. (да падзення Рымскай імперыі), атрыма назву рымскага, або перыяд рымскіх уплыва. Ён вызначаецца моцнымі плывамі Рыма i яго ерапейскіх правінцый на культурнае, сацыялыіа-эканамічнае і палітычнае становішча народа, што жылі гіа понач ад імперыі.
Канец жалезнага веку i пачатак ранняга сярэднявечча, якія прыпадаюць на IV VI стст., вылучаюцца  асобны перыяд эпоху Вялікага перасялешш народа. Гэты перыяд иачьшаецца ca з'ялення  Ероне  канцы IV ст. азіяцкіх плямсн гуна i дожыцца да сярэдзіны або нават i канца VI ст. Канец гэтага перыяду звычайна звязваюць з нашэсцем авара i ix асяданнем у Карпацкай катлавіне  567568 гт.
Усе надзеі i працэсы, якія  эпоху жалеза адбываліся  Паднёва-Усходняй i Сярэдняй Еропе, у рознай ступені плывалі i на лес плямён, якія засялялі тэрыторыю Беларусі, што i лічваецца пры асвятленні ix гісторыі.
1. Плямены жалезнага веку. Паселішчы i матэрыяльная культура
У пачатку жалезнага веку на тэрыторыі Беларусі склаліся тры стойлівыя групы плямён, якія добра вылучаюцца на аснове археалагічных даных, На понач ад басейна Прыпяці, на берагах Нёмана i яго прытока, на Верхняй i Сярэдняй Бярэзіне рассяліліся носьбіты культуры штрыхаванай керамікі. Тэрыторыю Сярэдняга Падзвіння i прылеглыя раёны Верхняга Падняпроя занял i плямёны днепра-дзвінскай культуры. У басейне Прыпяці, паднёвай частцы Верхняга Дняпра i Ніжнім Пасожжы размясцілася насельніцтва мілаградскай культуры. Акрамя таго, у ранні перыяд жалезнага веку крайні паднёвы захад нашага краю ваходзі у арэал распасюджання плямён паморскай культуры.
Характэрна, што Паночнай i Сярэдняй Беларусі праз усю эпоху жалеза не назіралася асабліва радыкальных этнакультурных змен. У той жа час
89


на подні нашага краю гістарычныя працэсы былі больш разнастайнымі і дынамічнымі. Пад канец 1-га тысячагоддзя да н.э. тэрыторыі, да гэтага заселення мілаградцамі i паморцамі, заняло насельніцтва зарубінецкай культуры, a  позні перыяд жалезнага веку тут ужо вядомы носьоіты кіескай культуры, а на Пабужжы i вярхоях Прыпяці вельбарскай. Подзень Беларусі раней за сіх адчу і працэсы славянізацыі.
На тэрыторыі Беларусі вядома каля 1000 гарадзішча i некалькі сотня селішча жалезнага веку, на якіх жылі носьбіты названых вышэй культур.
Плямёны Паднёвай Беларусі. Пачынаючы з VIIIVII стст. да н.э. большасць тэрыторыі Паднёвай Беларусі i частку Паночнай Украіны займалі плямёны мілаградскай культуры. На поначы яны рассяляліся да сярэдняга цячэння Бярэзіны, Рагачова i Крычава, на подні да р. Рось на Украіне, на захадзе амаль да вярхоя Прыпяці, на сходзе распасюджваліся на заходнюю частку Браншчыны. Ix культура сваю назву атрымала па назве тыповага гарадзішча каля в. Мілаград Рэчыцкага раёна.
Для мілаградскага насельніцтва характэрны два тыпы паселішча: гарадзішчы i адкрытыя селішчы. Пераважная колькасць гарадзішча канцэнтруецца ва сходняй частцы арэала. Яны зводзіліся на невысокіх узвышшах або роных месцах паблізу балот, на пагорках, а таксама на мысах рачных i азёрных тэрас. Гарадзішчы на звышшах або каля балота характэрны толькі для Палесся.
90


Пляцокі гарадзішча у залежнасці ад рэльефу мясцовасці, дзе яны зводзіліся, мелі круглую, авальную, трох-, чатырох-, пяцівугольную форму. Нярэдка гарадзішчы складаліся з дзвюх i больш пляцовак, аддзеленых адна ад другой валамі. Некаторыя мысавыя гарадзішчы мацоваліся валамi i ровам толькі з напольнага боку (Майсеека Мазырскага раёна), але большасць гарадзішча гэтага часу, асабліва на подні Беларуci, абнесена адной i больш лініямі мацавання (Мілаград, Ліскі Рэчыцкага, Ястрабка Лоескага раёна i інш.). Частка мілаградскіх гарадзішча не мае культурнага пласта i, відаць, выкарыстовалася як сховішчы, куды падчас ваеннай небяспекі жыхары прылеглай акругі заганялі статкі жывёлы, зносілі свой пажытак i за сценамі якіх баранілі сваё жыццё. Найбольшая колькасць падобных умацавання знаходзіцца сярод балот Прыпяцкага Палесся.
Немацаваныя селішчы распасюджаны па сёй тэрыторыі, занятай плямёнамі мілаградскай культуры. У Падняпроі яны звычайна прымыкалі да гарадзішча, а на Палессі існавалі незалежна ад ix. Пляцокі гарадзішча забудоваліся жытлом уздож умацавання, са свабоднай прасторай у цэнтры або размяшчаліся кучна. Апошні прынцып забудовы характэрны i для селішча. Асноным тыпам жылля былі наземныя або паглыбленыя  зямлю пабудовы плошчаю 1216 м2, якія мелі слупавую канструкцыю сцен. Дах такога жытла часта апірася на цэнтральны слуп. У адзінкавых выпадках у Падняпроі выялены зямлянкі. Мілаградскія жылыя пабудовы  многіх выпадках маюць вельмі характэрную прыкмету, якая вылучае ix сярод сінхронных i наступных культур: спецыфічны выступ прамавугольнай, авальнай або круглай формы  адной са сцен або  куце. Агнішчы змяшчаліся воддаль ад ваходу, на зроні пясчанай падлогі або  невялікіх круглых ці авальных ямках. Гаспадарчыя пабудовы прадсталены невялікімі наземнымі асобна размешчанымі збудаваннямі або ямамі-скляпамі розных форм.
Мілаградскае насельніцтва карысталася керамічным посудам, які мае своеасаблівы i выразны характар. Ён прадсталены гаршкамі з яйцападобнай i шарападобнай формы тулавам i прамою альбо крыху адагнутаю вонкі шыйкаю. Сустракаецца начынне чашападобнай формы без шыйкі, з прамымі або загнутымі нутр краямі, трапляюцца таксама мініяцюрныя пасудзінкі. Значная колькасць посуду мае не плоскае, а закругленае дно, што вылучае мілаградскі керамічны комплекс сярод сінхронных культур лясной зоны. Большасць керамікі арнаментавалася па шыйцы або плечыках круглымі ямкамі, насечкамі, пазногцевымі або пальцавымі адбіткамі, выпуклінамі "жамчужынамі", якія былі негатывамі ямак, нанесеных на нутраную паверхню сценкі, i інш.
Распасюджанай знаходкай на мілаградскіх паселішчах з'яляюцца гліняныя грузікі разнастайных форм: крыжападобныя, у выглядзе шара або шпулькі. Іншыя нагадваюць мініяцюрны кругладонны посуд. Шмат якія грузікі арнаментаваныя заштрыхаванымі трохвугольнікамі, зоркамі, кры-жыкамі i інш. Многія даследчыкі лічаць, што падобныя гліняныя рэчы былі культавымі прадметамі, таксама як i гліняныя фігуркі жывёл, пераважна коней.
Комплекс металічных выраба, якімі карысталіся мілаградцы, багаты i разнастайны. Ён нясе на сабе яскравы адбітак традыцый паднёвых суседзя скіфскіх
плямен. Адчуваюцца таксама плывы гальштацка-латэнскіх
91


культур Сярэдняй Еропы. Рэчамі, безумона, скіфскага паходжання з'яляюцца бронзавыя трохлопасцевыя i трохгранныя наканечнікі стрэл i меч-акінак з Асарэвіцкага гарадзішча, некаторыя тыпы прыгожання завушніцы з грыбападобным шчытком, цвікападобныя шпількі i інш.
Аб высокім развіцці металургічнай вытворчасці  мілаградскага насельніцтва сведчаць шматлікія знаходкі сякер, сярпо, матык, нажо з гарбатай спінкай, брытва, шыла, наканечніка дзід i стрэл. Металічнымі былі многія дэталі касцюма i прыгожанні фібулы, бляшкі, бранзалеты, грыні, пярсцёнкі, скроневыя кольцы i іншыя прадметы. Аздобы мясцовай вытворчасці дапаняліся прывазнымі пацеркамі з бурштыну, халцэдону, шкла i бронзы.
Насельніцтва мілаградскай культуры хавала сваіх памерлых на фунтавых i курганных могільніках. Курганы выялены  басейне р.Гарынь, каля в.Дубай Столінскага раёна. Там знойдзены рэшткі нябожчыка, пахаваныя па абрадзе трупапалажэння на старажытным гарызонце, часам у драляных скрынях або  неглыбокіх прамавугольных ямах. Звёрху насыпаліся невысокія пасферычныя, круглыя  плане курганы дыяметрам ад 2 да 22 м. Пахавальны інвентар складася з аднаго або некалькіх гаршко, зрэдку сустракалася зброя (наканеч-нікі коп'я) або прыгожанні, у тым ліку і залатая завушніца скіфскага тыпу.
Бескурганныя могільнікі размяшчаліся на невялікай адлегласці ад паселішча або непасрэдна прымыкалі да вало гарадзішча. Даследавана звыш 150 нахавання. Нябожчыка спальвалі па-за межамі могільніка. Невялікую колькасць кальцыніраваных костак ачышчалі ад вугольчыка i попел у i змяшчалі на дне невялікіх круглых альбо авальных у плане ям глыбінёю 0,51 м. Пахавальны інвентар больш сціплы, чым у курганах, або вогуле адсутнічае.
Заходняе Палессе  IVIII стст. да н.э. засялялі плямёны паморскай культуры, арэал распасюджання якіх распасцірася на тэрыторыю Польшчы, Паночна-Заходняй Украіны і Паднёва-Заходняй Беларусі. На поначы ix паселішчы займалі збярэжжа Балтыйскага мора, на захадзе дасягалі Одэра, на подні вярхоя Віслы i Днястра, на сходзе i паночным усходзе Гарыні, Ясельды i Мазурскіх балот. Асноная тэрыторыя, якую займалі паморцы, знаходзілася натэрыторыі Польшчы. Тут ix суполыіасць сфарміраваласяяшчэ VII ст. да н.э., нааснове мясцовых традыцый лужыцкіх плямён эпохі позняй бронзы, на сход жа ад Буга яны праніклі толькі  IV ст., на завяршальным этапе сваёй экспансіі.
Паморцы жылі толькі на немацаваных паселішчах, забудаваных пазямлянкамі або наземнымі пабудовамі слупавой канструкцыі з адным
92


або двума памяшканнямі i адкрытымі агнішчамі, выкладзенымі камянямі. Аднак паселішчы пакуль што даследаваны мала, лепш вывучаны могільнікі гэтага насельніцтва, прадсталеныя пераважна бескурганнымі некропалямі. Курганы пакуль што выялены толькі на Гданьскім Памор'і.
Пахаванні паморскай культуры на тэрыторыі Беларусі даследаваліся каля вёсак Ратайчыцы, Трасцяніца  Камянецкім, Аздамічы  Столінскім раёнах, каля Драгічына i Пінска i  некаторых іншых месцах. Пахаванні адбываліся па абрадзе трупаспалення за межамі могільніка. Перапаленыя кос-ткі ссыпалі проста на дно магільнай ямкі альбо  вялікую гліняную пасудзіну клёш, якую зверху накрывалі міскай або гаршком. Часам рэшткі ня-божчыка змяшчал i  гліняную урпу або абсталялі па перыметры камянямі.
Асноная маса знаходак у пахаваннях i на паселішчах ляпны гліняны посуд, прадсталены глянцаванымі з бліскучай паверхняй гаршкамі, міскамі, вазамі, кубкамі, накрыкамі. Пашыраны былі таксама грубаляпныя вялікія пасудзіны-клёшы i гаршкі з бугрыстай паверхняй. 3 упрыгожання знойдзены фібулы раннелатэнскага выгляду, спіральныя i рубчастыя бранзалеты, кольцы, шкляныя i каменныя пацеркі.
На мяжы IIIII стст. да н.э. на тэрыторыі, да гэтага занятай мілаградскім i часткова паморскім насельніцтвам, пачынае фарміравацца супольнасць плямён зарубінецкай культуры. Зарубінецкія старажытнасці цалкам пера-крываюць тэрыторыю мілаградскай культуры на Беларусі. Яе носьбіты занял пабудаваныя  ранейшы час гарадзішчы i селішчы. Жылыя збудаванні выялены на паселішчах каля вёсак Велямічы, Рубель, Давыд-Гарадок, Хотамель Столінскага, Чаплін, Моха Лоескага раёна i інш. Па асаблівасцях канструкцыі яны падзяляюцца на тры групы: пазямлянкавыя, з паглыбленай у зямлю падлогай i наземныя. Першыя з ix сустракаюцца толькі на Палессі, апошнія у Прыдняпроі. Усе яны маюць невялікія памеры (1024 м2), квадратную або прамавугольную  плане форму. Пазямлянкавае жытло мела зрубавую канструкцыю сцен, ацяплялася глінабітнымі агнішчамі або печамі. Наземныя i злёгку паглыбленыя збудаванні з адкрытымі агнішчамі i ca слупавой канструкцыяй сцен выялены на ломніках Падняпроя. Пераемнасці буданічых традыцыях мілаградскага i зарубінецкага насельніцтва не назіраецца. Калі мілаградцы зводзілі дамы слупавой канструкцыі, то зарубінецкае насельніцтва будавала i зрубавыя пазямлянкі. Мілаградскія жылыя памяшканні ацяпляліся агнішчам, месца якога зрэдку аб-кладвалася камянямі, зарубінцы выкарыстовалі агнішчы i печы з камянё i гліны.
Дастаткова добра вывучаны таксама пахавальныя звычаі зарубінецкіх плямён. На 11 могільніках даследавана каля 750 пахавання. Могільнікі не маюць знешніх прыкмет. Пахаванні адбываліся па абрадзе трупаспалення за межамі некропаля. Рэшткі нябожчыка змяшчалі  круглых або падожаных у плане ямках глыбінёю 0,21 м. У Верхнім Падняпроі выялены ямныя пахав анні i кенатафы, a  Прыпяцкім Палессі ямныя i урнавыя трупаспаленні i пахаванні няспаленых чарапо. Пахавальны інвентар даволі багаты i разнастайны.
Ён складаецца з ляпных глянцаваных гаршко, місак, кубкау, радзей сустра-
93


каецца грубаляпны, неглянцаваны посуд. У вялікай колькасці знойдзены спецыфічныя, так званага зарубінецкага тыпу фібулы з трохвугольным шчытком, сярэднелатэнскія i позналатэнскія фібулы, посахападобныя i ca спіральнай галокай шпількі, кольцы, падвескі, пранізкі, шкляныя i бурштынавыя пацеркі, прылады працы i зброя, косткі хатніх жывёлін, рэшткі рытуальнай стравы. У некаторых пахаваннях палескіх могільніка знаходзяць вялікія бронзавыя шпількі са спіральным навершам, якія не сустрака-юцца  іншых рэгіёнах зарубінецкай культуры. Своеасаблівасцю вызначаецца пахавальны інвентар могільніка каля в.Сямурадцы Жыткавіцкага раёна, у пахаваннях якога выялены мініяцюрныя пасудзінкі, якія па сваёй форме падобныя на вялікія начынні зарубінецкай культуры.
На даследаваных паселішчах выялены прыгожанні, прылады працы, бы-тавы інвентар сякеры-кельты i абушковыя сякеры, нажы, сярпы, іголкі, тылы, прабойнікі, долаты, наканечнікі дзід, стрэл i дроціка, гліняныя біканічныя i шайбападобныя праслачкі, грузікі i інш. На паселішчах пераважае грубаляпны посуд у адрозненне ад могільніка, дзе пахаванні звычайна суправаджаюц-ца глянцаванымі пасудзінамі чорнага, карычневага або шэрага колеру.
Увесь комплекс знаходак, выяленых на паселішчах i могільніках, сведчыць аб тым, што насельніцтва зарубінецкай культуры валодала адпаведнымі навыкамі i прыёмамі атрымання i апрацокі жалеза i каляровых метала i мела сталыя абменныя сувязі з блізкімі i далёкімі суседзямі. У I ст. н.э. класічная зарубінецкая культура спыняе сваё існаванне.
У IIIV стст. н.э. тэрыторыю Заходняга Палесся, абмежаваную рэкамі Буг, Ясельда i Гарынь, займала насельніцтва велъбарскай культуры, якая сфарміравалася на польскім Памор'і  I ст. н.э. УII ст. адбылося значнае перамяшчэнне носьбіта гэтай культуры на паднёвы сход, праз палескія балоты далей на Украіну i  Прычарнамор'е. У Беларусі адкрыты паселішчы i бескурганныя могільнікі вельбарца каля вёсак Вялічкавічы i Кругель Камянецкага, Блювінічы Брэсцкага, Струга, Велямічы Столінскага раёна i інш. Найбольш пона даследаваны могільнік Брэст-Трышын, выялены на скрайку Брэста каля р.Мухавец. Пахаванні адбываліся па абрадзе трупаспалення  невялікіх ямах глыбінёю да 1 м, Перапаленыя косткі, нярэдка з рэшткамі вогнішча, ссыпаліся на дно паглыблення. Пэйая колькасць урнавых пахавання выялена толькі на могільніку Брэст-Трышын. Найбольш тыповы набор прадмета у пахавальным інвентары гліняны посуд, касцяныя грэбені, металічныя фібулы. Зброю  магілы ніколі не клалі.
Керамічны комплекс прадстале-ны гаршкамі, вазападобнымі пасудзінамі, збанамі, кубкамі, міскамі, мініяцюрнымі пасудзінкамі. Гаршкі звычайна маюць шурпатую або сітаватую паверхню тулава i загладжаныя шыйкі i прыдонныя часткі. Усе астатнія формы посуду глянцаваліся. Практычнася кераміка зроблена рукам і. Ганчарны гаршчок, ваза i міска знойдзены толькі  трох выпадках. Акрамя керамікі на вельбарскіх помніках Беларусі сустракаюцца разнастайныя
94


рэчы з металу, шкла, косці, pora рознатыповыя фібулы, бранзалеты, падвескі, наясныя спражкі, шпількі, пацеркі, фрагмент брытвы, часткі замко i фрагменты шклянога посуду.
У IIV стст. н.э. паднёвы сход Беларусі ад р. Пціч i да мяжы з Расіяй займала насельніцтва кіескай культуры, якое жыло таксама на тэрыторыі Чарнігаскай, Сумскай i на поначы Кіескай абласцей на Украіне, на подні Бранскай i захадзе Курскай абласцей Расіі.
Культура прадсталена толькі немацаванымі селішчамі, якія размяшчаліся па берагах рэк i азёр на невысокіх узвышшах поплаву або на надпоймавых тэрасах. Ix памеры вагаюцца ад 1 да 7 гектара. Тапаграфія паселішча адлюстровае асноны напрамак гаспадарчай дзейнасці: ураджайныя глебы на тэрасах выкарыстоваліся пад палі, a попла пад пашу. Зрэдку паселішчы размяшчаліся  12 км адзін ад аднаго i складалі кампактныя групы-гнёзды. Напрыклад, такое гняздо даследавалася каля в.Адаменкі на Дняпры  Быхаскім раёне.
На паселішчах кіескай культуры выялены разнастайныя жылыя i гас-падарчыя збудаванні, якія твараюць розныя тыпы планірокі. Часам жытло будавалася кампактна адно каля другога, а гаспадарчыя пабудовы размяшчаліся крыху воддаль ад ix. У некаторых выпадках хаты знаходзіліся на большай адлегласці між сабой, пры такой планіроцы гаспадарчыя аб'екты памяшчаліся паміж імі і вакол ix. Вылучаюцца і асобныя сядзібы, якія ключаюць комплекс жылых i гаспадарчых пабудо. Болыиасць жылых пабудо
95


насельніцтва кіескай культуры яляла сабой аднакамерныя канструкцыі прамавугольнай формы, блізкай да квадрата, памерам 820 м2, з паглыбленай падлогай. Падлогі был i пясчаныя, зрэдку падмазаныя глінаю, часам вымошчваліся дралянымі плашкамі. У цэнтры памяшкання на падлозе або  неглыбокай ямцы будаваліся з камянё, гліны або чарапко посуду агнішчы. Сцены жытлатрымаліся на слупах, у шэрагу выпадка прасочаны центральны слуп, які падпіра дах. Акрамя пазямлянак на паселішчах кіескай культуры на Беларусі адзначаюцца наземныя слупавыя збудаванні. Разнас-тайнасць жылых пабудо сярод насельніцтва кіескай культуры  пэнай ступені сведчыць аб незавершаным працэсе складвання домабуданічых традыцый.
Пахавальны абрад вядомы па раскопках бескурганных могільніка каля Абідні, Тайманава Быхаскага раёна, Новага Быхава i інш. Трупаспаленне адбывалася замежамі могільніка. Косткі, часам ачышчаныя ад рэштка пахавальнага вогнішча, ссыпаліся  круглыя або авальныя  плане ямкі глыбінёю 0,20,6 м. Сустракаюцца i урнавыя пахаванні. У магілах выялены цэлыя i разбітыя пасудзіны i зрэдку рэчы побыту i прыгожанні.
Жыхары паселішча кіескай культуры карысталіся грубаляпнымі тастасценнымі пасудзінамі. Сярод глінянага начыння  невялікай колькасці сустракася таксама глянцаваны i прыгожаны расчосамі посуд. Функцыянальна вылучаюцца гаршкі, міскі, падстакі-дыскі, мініяцюрныя пасудзіны. Яскравай адметнасцю керамічнага комплексу з'яляецца наянасць у ім масіных пасудзін вышынёй да 50 см, якія выкарыстоваліся для зберагання харчовых прыпаса.
На паселішчах i могільніках жыхаро кіескай культуры знойдзены разнастайныя рэчы, якія адлюстроваюць характар занятка насельніцтва, узровень хатніх рамёства i тэндэнцыі развіцця моды, Знойдзены жалезныя сярпы, сякеры, нажы, шылы, крэсівы, кавальскі інструментарый, высокай мастацкай вартасці прыгожанні з выемістай эмаллю, падвескі, бляшкі, шкляныя пацеркі.
96


Плямёны Сярэдняй i Паночнай Беларусь Праз увесь жалезны век асноным насельніцтвам Сярэдняй i Паночна-Заходняй Беларусі былі плямёны культуры штрыхаванай керамікі. На подні i паднёвым усходзе яны пранікалі да раёна Слуцка i вярхоя Ясельды, на сходзе пераходзілі за Бярэзіну, у межы тэрыторыі ix панавання ваходзіла таксама Паднёва-Усходняя i Усходняя Літва.
Самыя старажытныя паселішчы носьбіта культуры штрыхаванай керамікі першапачаткова не мелi абарончых умацавання i ялялі сабою адкрытыя селішчы i амаль не адрозніваліся ад стаянак эпохі бронзы. Яны датуюцца VIIIV стст. да н.э. i выялены каля вёсак Гатавічы i Занарач Мядзельскага, Яселевічы Шчучынскага, Такуны Дзятласкага раёна.
Пазней асноным тыпам паселішча штрыхавіко стал i гарадзішчы. Яны будаваліся на звышшах або мысападобных выступах тэрас, каля рэк i іншых вадаёма, у месцах, звычайна добра абароненых самой прыродай, Найбольш раннія гарадзішчы (Агустова Лепельскага раёна) умацоваліся па краі пляцовак толькі дралянай сцяной, а схілы мыса альбо пагорка штучна зразаліся, чым дасягалася ix большая стромкасць. Пазней у IVI стст. да н.э. плямёны культуры штрыхаванай керамікі пачалі зводзіць добра мацаваныя гарадзішчы, аранейшыя перабудоваць, Пляцокі ix павялічваліся, а па краях, з боку поля насыпалі земляныя валы i выкопвалі равы (Аздзяцічы, Навасёлкі Барысаскага раёна). Па нутраным перыметры пляцовак будавалі догія дамы слупавой канструкцыі, падзеленыя на 36 асобных жылых памяшкання. Унутры кожнага памяшкання змяшчалася агнішча круглай, авальнай або падковападобнай формы, абкладзенае камя-нямі ці глінянымі валікамі. У першай палове 1-га тысячагоддзя н.э. гарадзі-шчы насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі набываюць яшчэ больш складаную сістэму абарончых умацавання. Равы i земляныя валыз моцнымі дралянымі сценамі на ix грэбенях з усіх бако акружаюць пляцокі. Цяпер уся ix плошча забудовалася невялікімі чатырохвугольнымі наземнымі жылымі збудаваннямі слупавой канструкцыі, з адкрытымі агнішчамі  сярэдзіне (Малышкі Вілейскага, Васількока Лагойскага раёна).
На паселішчах культуры штрыхаванай керамікі выялены разнастайныя рэчы, якія адлюстроваюць шматвяковы працэс сацыяльна-эканамічнага развіцця яе насельніцтва. У ранні перыяд існазання культуры яе носьбіты яшчэ не былі знаёмыя з металургіяй жалеза i прылады працы i зброю выраблялі з ка-меню, косці, рога, дрэва. Знойдзены каменныя сякеры, цёслы, жніныя нажы, зерняцёркі, тачыльныя брускі, касцяныя i рагавыя прыгожанні. Найбольш масавай знаходкай з'яляюцца абломкі глінянага посуду, які рабіся метадам стужкавага налепу без прымянення ганчарнага кола Вырабляліся розных па-мера слоікападобныя, конусападобныя i з выпуклым тулавам пасудзіны, уп-рыгожаныя па шыйцы ямкавымі цісканнямі. Паверхня аснонай масы посуду была пакрыта вельмі характэрнай штрыхокай, якая, магчыма, наносілася пучком саломы або травы. 3-за гэтай характэрнай штрыхокі керамікі культура мясцовага насельніцтва i атрымала сваю назву.
У другой палове 1-га тысячагоддзя да н.э. плямёны культуры штрыхаванай керамікі авалодваюць навыкамі вытворчасці жалеза, якое да рубяжа эр канчаткова выцясняе камень як сыравіну для вырабу прылад працы i зброі. Асартымент выраба пашыраецца, яны робяцца больш дасканалымі і сведчаць аб больш высокім эканамічным патэнцыяле грамадства. Жалезныя прадметы таго часу, якія вырабляліся кавалямі, разнастайныя па сваім прызначэнні i характарызуюць шматлікія гаспадарчыя заняткі насельніцтва, яго побыт, дэталі касцюма i ваенную справу. Выкарыстоваліся жалезныя сякеры з вузкім і выгнутым лязом, долаты, зуоілы, сярпы i нажы для жніва, брытвы з выпуклым ля-
97


зом, розных памера гаспадарчыя нажы, шылы, іголкі, наканечнікі коп'я, дроціка i стрэл, падковападобныя i латэнскага тыпу фібулы, паясныя спражкі, посахападобныя шпількі. Многія аздобы вырабляліся з бронзы пярсцёнкі, скроневыя кольцы, спіралькі, бранзалеты з разамкнёнымі кан-цамі, трапецападобныя i акулярападобныя падвескі, бляшкі i інш. У гэты час у кераміч-ным комплексе з'яляюцца рабрыстыя штрыхаваныя гаршкі, упрыгожаныя па рабру зашчыпамі або ямкавымі паглыбленнямі. 3 гліны вырабляліся i шматлікія праслачкі, якія надзяваліся на канец дралянага верацяна, тыглі i тыглі-льячкі, у якіх плавілі каляровыя металы, рыбалоныя грузілы, грузікі i інш. Знойдзены таксама рэчы немясцовага паходжання, якія трапілі на паселішчы культуры штрыхаванай керамікі  выніку абмену з насельніцтвам іншых тэрыторый.
За межамі нашых веда застаецца пахавальны абрад штрыхавіко, які археала-гічна не прасочваецца.
Паночны сход Беларусі  жалезным веку займалі плямёны днепра-дзвінскай культуры. У арэал ix распасюджання ваходзілі таксама паднёвая Пскошчына i значная частка Смаленшчыны да вярхоя Дняпра i Дзвіны.
Насельніцтва днепра-дзвінскай культуры, як i штрыхавікі, узводзіла свае гарадзішчы назгорках i мысах, Пры выбары месца для паселішча, з аднаго боку, улічвалася яго абароненасць прыроднымі фактарамі балотамі, рэчкамі, ярамі, стромкімі схіламі, a з другога наянасць на невялікай адлегласці зарослых травою йаплаво i значных плошча надпоймавых тэрас або схіла карэнных бераго, зручных для земляробства. Сістэма штучных умацавання старажытных гарадзішча стваралася з мэтай эфектынай абароны з усіх бако пляцокі, з размешчанымі на ёй пабудовамі i маёмасцю. Яна складалася з земляных вало i раво. На працягу існавання мацаваных паселішча характар абарончых збудавання на ix мяняся ад простых форм да больш складаных. Пляцокі гарадзішча мелі авальную, круглую, трохвугольную або прамавугольную форму i дасягалі плошчы ад 500 да 2500 м2. Самыя раннія з ix (VIIIV стст. да н.э.) мелі толькі драляную сцяну па перыметры пляцокі (Кастрыца Лепельскага раёна), пазней (IVI стст. да н.э.) па краі пляцовак насыпаліся земляныя валы i выкопвалісяравы (Мазуры Міёрскага раёна). Уздож унутранага схілу вала будаваліся вялі-кія дамы слупавой канструкцыі, падзеленыя на асооныя памяшканні з каменнымі агнішчамісярэдзіне, На познім этапе існавання днепра-дзвінскай культуры (IIV стст. н.э.) значна дасканальваецца сістэма абароны гарадзішча. Плошча пляцовак узрастае ад 2000 да 7000 м2. Вакол ix узводзіцца двайная i трайная сістэма вало з дралянымі сценамі на ix i раво. Уся пра-стора гэтых моцных крэпасцей забудоваецца невялікімі наземнымі жылы-мі збудаваннямі слупавой канструкцыі з адкрытымі каменнымі агнішчамі сярэдзіне (Паддубнікі Міёрскага, Заронава Віцебскага раёна i інш.).
Як i насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі, у ранні перыяд развіцця днепра-дзвінскай культуры яе носьбіты не валодалі вытворчасцю жа-
98


леза і неабходныя ва сіх сферах жыцця рэчы выраблялі пераважна з каменю, косці i рога. Гэта сякеры, матыкі, астрогі, качадыкі, праколкі, іголкі, рукаяткі, зерняцёркі, наканечнікі стрэл i дроціка, шпількі, пранізкі, падвескі-амулеты i інш. У сярэдзіне 1-га тысячагоддзя да н.э. i пазней усё шырэй распасюджваюцца вырабы з жалеза, а на пасел ішчах гэтага часу дастаткова яскрава прасочваюцца сляды чорнай метал ургіі  выглядзе метал урпчнага жужаля, кавалка крыц і гліняных рэштка домніц, пафабрыката. На ру-бяжы эр i да канца існавання днепра-дзвінскай культуры асартымент металічных выраба становіцца даволі шматлікім i разнастайным. Гэта  ас-ноным прылады працы i зброя: нажы, сякеры, сярпы, шылы, іголкі, наканечнікі кол'я i стрэл. Сустракаецца кавальскі інструментарый кавадла, накавальня, зубілы, прабоі i інш. 3 жалеза вырабляліся i некаторыя тыпы прыгожання: гладкія, вітыя i рубчастыя бранзалеты, нашыйныя грыні, шпількі.
Даволі часта старажытныя майстры выкарыстовалі для вырабу прыгожання бронзу. Гэты прыгожы жотага колеру метал прывозіся з-за меж арэаладнепра-дзвінскай культуры, а разнастайныя прыгожанні з яго адліваліся на месцы  каменных i гліняных формачках, якія знойдзены пры раскопках паселішча. 3 бронзы вырабляліся разнастайныя па форме шпількі посахападобныя, ca спіральнай або ажурнай галокай, бранзалеты, пярсцёнкі, кольцы, грын, фібулы. Бронза выкарыстовалася таксама для вырабу некаторых прылад працы, такіх, як сякеры-кельты, іголкі, брытвы, шылы.
Адным з найбольш характэрных элемента днепра-дзвінскай культуры з'яляецца яе гліняны посуд, які прадсталены ляпнымі гладкасценнымі слабапрафіляванымі i слоікападобнай формы гаршкамі, зрэдку арнаментаванымі перакрэсленымі касымі лініямі, ямкамі i насечкамі. Гліна выкарыстовалася не толькі для вырабу посуду. 3 яе рабілі ліцейныя формы, тыглі, льячкі, праслачкі, рыбалоныя грузілы, грузікі.
У сярэдзіне І-га тысячагоддзя н.э. у жыцці насельніцтва Беларусі адбы-ваюцца значныя змены. У IVV стст. спыняюць сваё існаванне помнікі днепра-дзвінскай, штрыхаванай керамікі, кіескай i вельбарскай культур. На поначы Падзвіння фарміруецца культура догіх кургано, у Паночнай i Цэнтральнай Беларусі складваецца супольнасць банцараскай культуры, а на подні з'яляецца насельніцтва пражскай i калочынскай культур.
2. Этнакультурная гісторыя насельніцтва Беларусі  жалезным веку
Жалезны век у гісторыі Еропы гэта перыяд складаных працэса фарміравання розных племянных i этнічных груповак, частка якіх у далейшым склала аснову пазнейшыхсярэднявечных народнасцей продка сучасных народа. Удзел у ix брала i насельніцтва тэрыторыі Беларусі.
Сучасны стан даследавання дазваляе выдзеліць на Беларусі каля 10 культур1. Сярод вывучаных можна адзначыць наступныя: мілаградская, культура ішрыхаванай керамікі, днепра-дзвінская, паморская, зарубінецкая, вельбарская, кіеская i інш. Выялены i іншыя лакальныя i храналагічныя комплексы помніка эпохі жалеза: старажытнасці заходніх балта V ст. да н.э. VIII ст. н.э. (грунтавыя могільнікі тыпу Начы, каменныя курганы), лужыцкая культура, але се яны да аиошняга часу не разглядаліся  абагульняючых публікацыях.
__________________
1 Археалогія Беларусі: У 4 т. Т. 2. Жалезиы век i ранняе сярэднявечча. Мн., 1999.
99


Неглыбокая распрацока праблем этнакультурнага развіцця i пытання датавання прывяла да таго, што храналагічны падзел на ранні жалезны век (VIII ст. да н.э. V ст. н.э.) i ранняе сярэднявечча (ці, як лічылася раней, проста жалезны век (VVIII стст.)) недастатковы i вельмі недакладны. Так, пачатак перыяду звязваюць з пачаткам выкарыстання насельніцтвам выраба з жалеза. Але  гэты час пачалі вырабляць жалеза пля-мёны толькі мілаградскай культуры, а шырокае распасюджванне выраба з жалеза  Цэнтральнай i Паночнай Беларусі мела месца толькі  час каля рубяжа н.э.
У Цэнтральнай Еропе падзел на перыяды жалезнага веку больш дробны i дакладны. Таму, разглядаючы пытанні развіцця насельніцтва Беларусі, знешніх кантакта i дзелу насельніцтва  гістарычных падзеях, якія ахоплівалі значныя часткі Еропы, i мы будзем прытрымлівацца больш дробнай храналогіі.
Першая палова 1-га тысячагоддзя да н.э. Тэрыторыю Беларусі  гэты час засялялі плямёны трох асноных археалагічных культур. Значныя аб-шары поначы i сходу займала насельніцтва днепра-дзвінскай культуры. Арэал распасюджання плямён культуры штрыхаванай керамікі ахоплівае Усходнюю Літву i значную частку Заходняй i Сярэдняй Беларусі.
Паводле многіх рыс (паселішчы, жытло, прылады працы i збраенне), матэрыяльная культура насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі падобная да культуры днепра-дзвінскай i іншых балцкіх плямён лясной паласы Усходняй Еропы. Для абедзвюх культур невядомы пахавальныя помнікі. Адрозненні выялены  кераміцы. Штрыхавікі выраблялі посуд слоіка-падобнай ці слабапрафіляванай формы ca штрыхаванай паверхняй, колькасць якога значна большая за колькасць іншых тыпа керамікі гладкасценнай, глянцаванай i шурпатай.
Плямёны мілаградскай культуры займалі Паднёва-Усходнюю Беларусь i паночную частку Украіны.
У заходняй частцы Беларусі (Наваградак, Здзіта і інш.) былі знойдзеныя рэчы, якія могуць сведчыць аб сувязях з насельніцтвам лужыцкай культурай. Але тэта выпадковыя знаходкі, якія не дазваляюць дакладна мерка-ваць аб пранікненні носьбіта гэтай культуры на Беларусь.
Паводле этнічнай прыналежнасці балцкім можна лічыць насельніцтва трох асноных культур Беларусі гэтага часу: днепра-дзвінскай, мілаградскай i культуры штрыхаванай керамікі. Усе яны знікаюць як вынік развіцця культуры насельніцтва бронзавага веку. Асаолівасці складання i розны напрамак кантакта абумовілі ix узаемаадрозненні.
Мілаградская культура знікла на аснове развіцця старажытнасцей лебядоскай культуры i з самага пачатку існавання мела значныя кантакты з больш паднёвымі арэаламі. Гэта можна бачыць як у асаблівасцях абарончых умацавання, так i  знаходках. Так, частка рэча з кургано каля в. Дубай мае сувязі з галыптацкай (наканечнікі дзід) i высоцкай культурамі (ляпныя гаршкі). На паселішчах гэтай культуры знойдзены некаторыя рэчы (наканечнікі стрэл, люстэркі), якія датуюцца  межах VIIV стст. да н.э. i адно-сяцца да скіфскіх выраба1. Аднак неабходна адзначыць, што размова тут можа ісці аб гандлёвых кантактах ці запазычаннях ад суседніх культур (пачатак апрацокі жалеза), якІя не выклікалі змены этнасу мілаградскай культуры, хоць надавалі ёй адметныя рысы. Існавалі сувязі i з культурамі балцкага тыпу (днепра-дзвінскай i юхнаскай), пра што сведчыць распасюджванне рэча (падвесак, галовак шпілек), выкананых у ажурным стылі.
_____________________
1Рассадин С. О. О находках из Белоруссии свидетельствах контактов ее жителей с лесостепью скифской эпохи // Гомельщина: археология, история, памятники. Гомель, i 991. С.13-І5.
100


Культуры днепра-дзвінская і штрыхаванай керамікі з'явіліся на аснове развіцця культур бронзавага веку, якія адрозніваюцца ад старажытнасцей Паднёвай Беларусі. Так, насельніцтва днепра-дзвінскай культуры паходзіць ад носьбіта узменьскай культуры1, якія з'яляюцца нашчадкамі шнуравіко. Паходжанне культуры штрыхаванай керамікі таксама выводзяць з арэала шну-равіко. Але  яе рэчавым інвентары адчувальныя традыцыі яшчэ познанеалі-тычнай нарвенскай культуры2. Такім чынам, i днепра-дзвінцы, i штрыхавікі з'яляюцца нашчадкамі культуры шнуравой керамікі: да стварэння розных культур прывяла наянасць рознага субстрату. Трэба адзначыць таксама, што для насельніцтва днепра-дзвінскай культуры характэрныя знаходкі прыго-жання, выкананых у ажурным стылі; ёсць таксама знаходкі, якія маюць аналоги на помніках чарналескай, лужыцкай i скіфскай культур, у той час як на помніках культуры штрыхаванай керамікі падобныя знаходкі невядомыя.
I днепра-дзвінцы, і штрыхавікі таксама мелі сувязі з іншым культурным асяроддзем, Кантакты адбываліся дзякуючы размяшчэнню ix паселішча уздож гандлёвага шляху, што звязва Паволжа па Дзвіне з Прыбалтыкай i далей ca Швецыяй. Гэты шлях можна вызначыць па знаходках розных пры-лад працы, асабліва кельта меларскага ці акозінска-меларскага тыпу, якія датуюцца 900700 гг. да н.э. Такія кельты знойдзены на помніках Днепра-дзвінскай культуры (Наквасіна, Жарынь) i, магчыма, культуры штрыхаванай керамікі  Беларусі (Мінск, Смалявіцкі раён) i Усходняй Літве (Варкунай, Вазгеляй), прычым на апошніх былі выялены i майстэрні па вырабу гэтых прылад (абломкі ліцейных форм).
Для насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі  тэты час прасочваюцца сувязі з паднёва-заходнімі суседзямі, з мазурска-вармінскай групай лужыцкай культуры (продкі заходніх балта). Так, на гарадзішчы Тарлакі Сувалкскага ваяводства знойдзены ліцейныя формы сякер-кельта тыпу Мелар.
Такім чынам, асаблівасці балцкіх культур Беларусі першай паловы 1-га тысячагоддзя да н.э. з'явіліся  выніку як развіцця мясцовых традыцый папярэдняга часу, так i дзякуючы розным кірункам ix сувязя.
Трэцяя чвэрць 1-га тысячагоддзя да н.э. (перыяд да знікнення зарубінецкай культуры). Сярэдзіна 1-га тысячагоддзя да н.э. зяляецца значнай мяжой у гісторыі насельніцтва Еропы. Наступае пагаршэнне клімату, звязанае з павелічэннем вільготнасці і зніжэннем тэмпэратуры, у выніку ча-го павысіся зровень вады i значка пагоршыліся мовы апрацокі зямлі. Пачынаецца суоатлантычны заняпад земляробства. У Цэнтральнай Еропе знікае лужыцкая культура, змяняюцца напрамкі культурных сувязя. З'яляюцца новыя культуры (паморская, заходнебалтыйскіх кургано), новыя этнічныя супольнасці латэнскія (кельцкія) культуры. Адну з узнік-лых тады культур можна адносіць да плямён заходніх балта. Гэта культура заходнебалтыйскіх кургано у Паднёвай Прыбалтыцы (Паночна-Усходняя Польшча, Калінінградская вооласць, Заходняя Літва), якая падзяляецца на лакальныя групы: заходнемазурская (галінды), усходнемазурская (яцвягі), самбійская (прусы), заходнелітоская (куршы). Усе астатнія балцкія культуры можна аднесці да сходніх балта.
Значныя эканамічныя змены праявіліся i  развіцці культур Беларусі. Так, на помніках днепра-дзвінскай культуры фіксуюцца перамены  матэрыяльнай сферы (трансфармацыя керамікі, з'яленне жалезных выраба ва сходняй част-
______________
1Короткевич В. С, Мазуркевич А. М. Пять вариантов днепро-двинской культуры // Петербургский археологический вестник. СПб., 1992. Вып. 2, С. 7578.
2Гиришнкас А. К вопросу о формировании культуры штрихованной керамики в Литве // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 9193.
101


цы арэала). Сярод старажытнасцей насельніцтва мілаградскай культуры молена выдзеліць дзве лакальныя групы (Усходняе Палессе i Верхняе Падняпрое), якія адрозніваюцца па тыпу паселішча i жытла. Адбылося скарачэнне арэала гэтай культуры (далей на захад, у раёне Пінска яе помнікі адсутнічаюць).
У заходняй частцы Палесся з'яляюцца помнікі (грунтавыя могільнікі і селішчы) насельніцтва паморскай культуры, якое існавала тут да IІІ/ІІ стст. да н.э. да з'ялення першых зарубінца.
У паночна-заходніх раёнах Беларусі і Паднёвай Літве (Занямонне), г. зн. у паночна-заходняй частцы арэала культуры штрыхаванай керамікі, з'яляюцца грунтавыя пахаванні (Нача, Павейснінкай і інш.), якія адлюстроваюць міграцыю насельніцтва заходнябалцкіх кургано i змяншэнне арэала культуры штрыхаванай керамікі.
У гэты час змяняюцца напрамкі кантакта насельніцтва Беларусі з нава-кольным светам. У матэрыяльнай культуры мілаградскіх i днепра-дзвінскіх (ва сходняй частцы) плямён зно фіксуюцца гандлёвыя сувязі са скіфамі. Узмацняюцца кантакты з латэнскім светам (латэнскія бранзалеты)1. У выніку днепра-дзвінская культура падзяляецца на дзве групы: заходнюю дзвінскую, больш кансерватыную, і сходнюю дняпроскую.
Насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі было больш замкнёнае  сваіх сувязях. Яно мела кантакты толькі з заходнімі балтамі, ад якіх у заходнюю частку арэала (Усходняя Літва з сумежнымі помнікамі Веларусі, напрыклад, Гарані Смаргонскага раена) пераходзяць некаторыя рысы матэрыяльнай культуры (з'яленне шурпатай керамікі).
Аднак усе гэтыя кантакты i частковае скарачэнне арэала некаторых культур не вялі да змен у этнічных адносінах. На тэрыторыі Беларусі дамі-навалі сходнія балты. Значныя перамены  культурным складзе насельніцтва Беларусі адбыліся  наступны перыяд.
IIIII стст. да н.э. пачатак I ст. н.э. У гэты час пры эвалюцыйным раз-віцці большасці культур (штрыхаванай керамікі, днепра-дзвінскай, помніка тыпу Начы) дайшло да знікнення старажытнасцей мілаградскай культуры i з'ялення зарубінецкай.
Зарубінецкія плямёны займалі тэрыторыю Паднёвай Беларусі (сучаснае Палессе i частка Верхняга Падняпроя) i Паночнай Украіны. На дадзены момант ix старажытнасці падзяляюцца на пяць лакальных рэгіёна, тры з якіх (Прыпяцкае Палессе, Верхняе i Сярэдняе Падняйрое) з'явіліся  пачатку існавання культуры. На тэрыторыі сучаснай Беларусі размяшчаюцца дзве групы: палеская правы бераг сярэдняга цячэння Прыпяці i нізоі прытока Гарыні i Стыры i верхнедняпроская басейн Дняпра ад вусця Бярэзіны да падзення Прыпяці i частка цячэння Сожа.
Зарубінецкая культура мае складанае паходжанне. Узнікла яна амаль адначасова  трох трупах на мяжы IIIII стст. да н.э. Некаторыя даследчыкі (Л.Побаль, Я.Максіма) лічаць яе носьбіта славянамі. Але  складзе гэтай культуры выяляюцца рысы шэрагу рознаэтнічных кампанента: ястор-фскай (германцы), паморскай культур пры сувязях з культурай ПаянештыЛукашока (дакі або ілірыйцы) i значным уплыве кельцкіх традыцый. Гэта не дазваляе прыняць гіпотэзу аб славянскай прыналежнасці носьбіта дадзенай культуры. Ix можна атаясаміць з бастарнамі2. Да таго ж розныя лакальныя групы зарубінца асімілявалі носьбіта розных культур, што унесла дадатковыя асаблівасці  ix старажытнасці. Так, уплы мілаградскай
______________________
1 Шмидт Е. А. Племена верховьев Днепра до образования Древнерусского государства. М., 1992 (табл. 9:8-20; 10:3-4; 32).
2Каспарова К. В. К вопросу о происхождении и этнической принадлежности зарубинец-кой культуры // Гомельщина: археология, история, памятники. Гомель, 1991. С. 2225.
102


культуры (балты) на насельніцтва верхнедняпроскай трупы бы вельмі грунтоны. Менавіта ад ix зарубінцы спрынялі тыпы жытла (наземныя слупавыя дамы, пазямлянкі з апорным слупам), тэхналогію вырабу посуду (з дамешкай жарствы) i інш.
Асіміляцыя мясцовага насельніцтва была складаным працэсам. Ва Усходнім Палессі помнікі мілаградскай культуры існавалі яшчэ  II першай палове I ст. да н.э., кал i побач (па даліне Дняпра) размяшчаліся жо зарубінецкія гарадзішчы. I тэта насельніцтва не дало магчымасці носьбітам зарубінецкай культуры прасовацца на понач, па правым беразе Дняпра i па Бярэзіне. Насельніцтва верхнедняпроскай трупы мела сувязі i з носьбітамі культуры штрыхаванай керамікі, што прывяло да фарміравання змешанай фупы помніка тыпу ЧачэрскКісцяні. Падобная трупа (але з перавагай штрыхавіко) знаходзілася  нізоях Бярэзіны (Шчаткава, Пятровічы)1.
Рубеж н.э. трэцяя чвэрць I ст. н.э. У тэты час у матэрыяльнай культуры Цэнтральнай i Паночнай Бел ару ci ад бывал іся значныя змены, зно жа эвалюцыйнага характеру з'явіліся добра мацаваныя гарадзішчы, новы тып жытла (слупавыя дамы па краі пляцокі), пасюдна жываліся вырабы з жалеза. Для носьбіта культуры штрыхаванай керамікі аснонай формай посуду сталі рабрыстыя гаршкі. Вынікам знешняга уплыву з захаду на штрыхавіко можна лічыць з'яленне невялікай колькасці посуду з аблітай паверхняй (з I ст. н.э.).
Значныя перамены адбыліся на подні Беларусі, дзе жылі носьбіты зарубінецкай культуры. Помнікі зарубінца знікаюць амаль што адначасова (4070-я гады н.э.) на сёй тэрыторыі. Верагодна, гэта былЬ вынікам палітычных падзей (разгром сарматамі бастарна i адыход апошніх да меж Рымскай імперыі, да Мезіі). У гэтых падзеях прыняло дзел i насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі. Пад яго ціскам частка зарубінца пайшла на подзень, у Падзясенне, дзе дала пачатак новым культурным трупам. У той жа час помні-кі позназарубінецкага гарызонту на тэрыторыі Беларусі невядомы.
На рэштках былой зарубінецкай культуры пры дзеле носьбіта пшэворскай i вельбарскай культур фарміруецца новы культурны гарызонт помнікі тыпу РахныПочап. Напрацягу амаль што цэлага стагоддзя (да сярэдзіны II ст. н.э.) гэта насельніцтва знаходзілася  нестабільнай сітуацыі, у рухомым стане, што дазваляла яму быць звяном для перадачы культурных імпульса з Сярэдняй Еропы. Этнас гэтага тварэння немагчыма вызна-
___________________
1Лашанко М. I. Помнікі ранняга жалезнага веку на ніжняй Бярэзіне // Усебеларуская канферэнцыя гісторыка. Мк., 1993. С 1214.
103

чыць, таму што яго носьбіты сталі кампанентам фарміравання розных культур (кіескай i мошчьшскай праз почапскую групу) ці былі нават асіміляваны мясцовым насельніцтвам.
Шляхі міграцыі носьбіта гарызонту РахныІІочап праз Палессе i здож Бярэзіны былі перакрыты насельніцтвам культуры штрыхаванай керамікі (пра тэта сведчыць адсутнасць уплыву  масавым матэрыяле i толькi імпарт гатовых рэча, што было вынікам ці гандлёвых сувязя, ці ваеннай здабычы). Таму асноныя напрамкі плыву з подня можна пракласці здож Дняпра i Дзясны  кірунку ix вярхоя1. У матэрыяльнай культуры днепра-дзвінскіх плямён гэты працэс адлюстроваецца  распасюджванні  невялікай колькасці керамікі з расчосамі. Пры гэтым у міграцыі прынялі дзел носьбіты культуры штрыхаванай керамікі з усходняй часткі арэала (Падняпрое), абчым сведчыць адначасовае распасюджванне штрыхаванага посуду. Прыход новага насельніцтва не прывё да змены культуры i з цягам часу яно было асімілявана мясцовым асяроддзем.
Другая палова II ст. IV ст. н.э. У гэты час склалася стабільная сітуацыя. Працягвалася эвалюцыйнае развіццё шэрагу мясцовых культур (штрыхаванай керамікі, днепра-дзвінскай, помніка тыпу Начы). Штрыхавікі адчувалі моцны ціск з захаду толькі  IIIIV стст., што прывяло да знікнення ix культуры i з'ялення помніка усходнелітоскіх кургано (выкарыстовалі посуд з аблітай паверхняй) ва Усходняй Літве2. Але насельніцтва Беларуci да рубяжа IVV стст. не адчула гэтых перамен, хоць заходні шіы праяляся i тут (новыя тыпы збраення, упрыгожання, павелічэнне колькасці шурпатай керамікі). Днепра-дзвінская культура Смаленшчыны паступова трансфармавалася  культуру тыпу Акатава, Тушамля3, фарміраванне завяршылася  IV ст. н.э. Не выключана, што адным са знешніх штуршко да гэтага было здзеянне з подня. Так, паводле пісьмовых кры-ніц (Іардан), маюцца звесткі пра паход караля гота Германарыха на эсція (старажытных балта), што пражывалі  Верхнім Падняпроі.
3 сярэдзіны II ст. н.э. у Заходнім Палессі адзначаны помнікі вельбарскай культуры (Брэст-Трышын i інш,), якія належалі готам i адлюстровалі ix міграцыю з нізоя Віслы  Пабужжа, Падняпрое i Падунае. Тады ж наас-нове часткі помніка гарызонту Рахны Почап фарміруецца новая культура кіеская, адна з лакальных груп якой заняла Верхняе Падняпрое (Абідня, Тайманава). Міграцыя была выклікана моцным культурным уп-лывам з Цэнтральнай Еропы, штуршком да якога i было перамяшчэнне гота. На гэтых помніках выялены шэраг рэча, якія маюць аналогіі  Цэнтральнай Еропе (два тыпы крэсіва, паясны набор спражкі, накладкі i наканечнікі паясо), правінцыяльна-рымскія рэчы i прыгожанні з выёмістай эмаллю (лунніцы). Частка ix (крэсівы, наканечнікі паясо, лунніцы) вядомая на помніках дзякаскай культуры i нават у Паволжы, але не сустрэта на паселішчах балцкіх культур Беларусі, якія не былі пад уплывам гэтага паднёвага імпульсу. Такім чынам, змены мелі месца толькі для невялікай часткі Беларусі (частка Верхняга Падняпроя). У той жа час на помніках Абідня і Тайманава можна адзначыць асаолівасці матэрыяльнай культуры (сумеснае выкарыстанне пазямлянак і наземных слупавых жылых збудавання, посахападобныя шпількі з рамбічным сячэннем верхняй часткі, шпоры з адагнутымі кручкамі), якія сведчаць пра плы на тэта насельніцт-
_______________________
1Шмидт Е. А. Племена верховьев Днепра до образования Древнерусского государства. С. 134.
2Лухтан А. Селище в Кярнаве на берегу р. Нярис // Научные труды вузов ЛитС С Р. История. Вильнюс, 1987. С. 3-21.
3Шмидт Е.Л. Племена верховьев Днепра до образования Древнерусского государства. С. 137-138.
104


ва балцкага асяроддзя. Усё гэта, з улікам складанага працэсу фарміравання кіескай культуры, пярэчыць версіі аб славянскай этнічнай прыналежнасці яе носьбіта, асабліва яе паночных лакальных груп.
Эпоха стабільнасці  развіцці насельніцтва Беларусі хутка скончылася, i з рубяжа IVV стст. яно было цягнута  гістарычныя працэсы Вялікага перасялення народа. Спачатку гэта адчулі носьбіты культуры штрыхаванай керамікі, на якіх адбіліся тры хвалі міграцыі: з захаду, з Паночна-Усходняй Польшчы (старажытныя яцвягі). Першая хваля, якая прывяла да знікнення гэтай культуры ва Усходняй Літве і з'ялення там помніка культуры сходнелітоскіх кургано (пахаванні па абрадзе трупапалажэння), мела месца  IIIIV стст. н.э. На рубяжы IVV стст. н.э. другая хваля міграцыі прывяла да знікнення культуры штрыхаванай керамікі і з'ялення помніка новай культуры (селішчы i курганы з паха-ваннямі паводле абраду трупаспалення) у частцы басейна Віліі i каля возера Свір1. Трэцяя хваля захапіла першую палову V ст. н.э. У яе выніку сфарміравалася культура пскоскіх догіх кургано, якую лічаць славянскай культурай i адносяць дастаражытных крывічо2. Апошніяпадзеі мо-гуць быць ахарактарызаваны напрамкам распасюджвання жалезных В-падобных спражак з рыфлёнай рамкай (германскія культуры Сярэдняй Еропы Паночна-Усходняя Польшча (яцвягі) Усходняя Літва (заходнія балты з субстратам усходніх балта Пскошчына)3. Аднак этніч-ная прыналежнасць культур, праз якія праходзіла дадзеная міграцыя, не дазваляе адносіць носьбіта культуры догіх кургано да славян. Даныя мовазнаства i антрапалогіі (балцкі пласт у гідраніміі Пскошчыны4, антрапалагічная еднасць крывічо i латгала5) даюць падставы ідэнтыфіка-ваць яе носьбіта з балтамі.
У астатняй частцы арэала культуры штрыхаванай керамікі, днепра-дзвінскай, кіескай i вельбарскай культур жыццё працягвалася да сярэдзіны V ст. н.э., кал i  выніку палітычных падзей (міграцыі розных груп насельніцтва пасля навалы качэніка на подні Усходняй Еропы) помнікі гэтыхплямён знікаюць. Аб ваенных сутыкненнях сведчаць знаходкі трохло-пасцевых чаранковых наканечніка стрэл (узбраенне качэніка са стэпу) i выраба, аздобленых выявамі галавы арла (спражка з Дзямідакі, накладкі да пояса з Хотышча). Аналогіі апошнім вядомыя сярод гоцкіх старажытнас-цей Крыма (тып Суук-Су) VVII стст. У наступе качэуніка бралі дзел, відаць, i готы.
Аналагічныя падзеі адбываліся  балцкіх культурах Польшчы, Калінінградскай вобласці Расіі i  Літве. Але на тэрыторыі апошняй маштаб нашэс-ця бы значна меншы, чым у Беларуси
Такім чынам, развіццё насельніцтва Беларусі  жалезным веку трэба разглядаць як развіццё культур, што  этнічных адносінах належалі да сходніх балта (культура штрыхаванай керамікі, днепра-дзвінская i мілаградская). 3 V ст. да н.э. з'яляюццапомнікі заходніх балта (могільнікі тыпу Начы, якія пазней трансфармаваліся  культуру каменных кургано VXIII стст.). Апрача таго, прыйшло насельніцтва, якое належала да гер-манскага этнасу (вельбарская культура готы) або асяроддзя, этнас якіх
____________________
1Зверуго Я. Г. Верхнее Понёманье в IXXIII вв. М, 1989. С. 21-29, 54-57.
2Седов В. В. Восточные славяне в VI-XIII вв. М., 1982. С. 52-53.
3Бажан И. А., Каргополъцев С. В. В-образные рифленые пряжки как хронологический индикатор синхронизации // КСИА. 1989. Вып. 198. С. 28 -35.
4Агеева Р. А. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. М., 1989.
5Беневоленская Ю. О кранио-серологическом параллелизме на территории Псковщины и Прибалтики // Проблемы этнической истории балтов. Рига, 1985.
105


пры сучасным стане вывучэння цяжка вызначыць з неабходнай дакладнасцю (зарубінецкая культура бастарны, кіеская культура).
Плямёны жалезнага веку натэрыторыі Беларусі спрымалі культурныя плывы, якія зыходзілі з суседніх рэгіёна: мілаградцы з подня са Скіфіі i паднёвага захаду з гальштацкага свету, зарубінцы з захаду ад супольнасцей латэнскіх культур Сярэдияй Еропы. Тыяж мілаградцы, а таксама носьбіты днепра-дзвінскай культуры Падняпроя адчувалі плывы з усходу, а насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі з захаду. У выніку культуры дзяліліся на драбнейщыя лакальныя трупы, якія, магчыма, адпавядалі канкрэтным плямёнам, Падзеі Вялікага перасялення народа (перамяшчэнні насельніцтва пасля навалы на подні, міграцыя з захаду) прывялі да значных змен у развіцці мясцовых грамадства (фарміраванне на большай частцы тэрыторыі Беларусі банцараскай культуры, a таксама падобных ёй культур тушамлянскай, калочынскай). I толькі  V VI стст. у Заходнім Палессі з'яляецца насельніцтва пражскай культуры, у славянскай прына-лежнасці якога навукоцы не сумняваюцца.
3. Гаспадарчыя заняткі  жалезным веку
Земляробства i жывёлагадоля. Асновай гаспадаркі насельніцтва Беларусі з пачатку жалезнага веку з'яляліся вытвараючыя яе галіны земляробства i жывёлагадоля. Аб значэнні гэтых занятка сведчаць як даныя археалогіі: знаходкі рэштка культурных раслін (як асобна, так i адбітка на гліняных гаршках), прылады працы (сярпы, косы, зерняцёркі, жорны), кухонныя рэшткі ад жывёлагадолі i палявання), так i даныя палеагеаграфіі (паліналагічныя даследаванні). Трэба адзначыць, што на развіццё гаспадаркі вялікі плы аказвалі знешнія мовы (рэльеф, клімат), знешнія сувязі i этнаграфічныя асаблівасці. Таму можна сцвярджаць, што  гаспадарцы носьбіта канкрэтных культур або нават ix частак (лакальных культурных труп) значэнне земляробства i жывёлагадолі было розным.
Так, у Паночнай і Цэнтральнай Беларусі  гаспадарцы насельніцтва культур днепра-дзвінскай i штрыхаванай керамікі значную ролю адыгрывала падсечнае (ляднае) земляробства, аснонай зерневай культурай у якім была пшаніца. Прычым для падсекі лясо пры ix выпальванні маглі шырока выкарыстовацца i каменныя сякеры. Аднак можна адзначыць i асаблівасці. Так, для заходнядзвінскага варыянта днепра-дзвінскай культуры на раннім этапе пераважала жывёлагадоля. Але для насельніцтва смаленскага варыянта гэтай культуры большае значэнне мела земляробства (вялікія высечкі i асвоеныя прасторы вакол гарадзішча)1. Так i для культуры штрыхаванай керамікі пераважае падсечнае земляробства. Прыродныя мовы (модная забалочанасць тэрыторыі) у Палессі таксама мелі вынікам тое, што  гаспадарцы насельніцтва мілаградскай культуры вялікую ролю адыгрывала жывёлагадоля2.
У сярэдзіне 1-га тысячагоддзя да н.э. у сувязі з пагаршэннем кліматычных умо (пахаладанне, вялікая вільготнасць) на Беларусі, як i ва сёй Еропе, пачынаецца заняпад земляробства, што выклікала неабходнасць прыстасавання. Насельніцтва пачало выкарыстоваць землі на звышшах і водападзелах. Глебы там былі больш урадлівыя, але патрабавалася больш
___________________
1 Шмидт Е. Л. Племена верховьев Днепра до образования Древнерусского государства. С.55-61.
2Лошенков М. И. Городища милоградской культуры восточной части Белорусского Полесья: Автореф. дис.... канд. ист. наук. Киев, 1990. С.16,17.
106


намагання для падрыхтокі поля для пасеву. Паселішчы пачынаюць канцэнтравацца каля частка з урадлівай глебай.
Яшчэ адным са спосаба выжывання стала інтэнсіфікацыя жывёлагадолі, прычым i  гэтым занятку можна вызначыць рэгіянальныя асаблівасці. Так, можна сцвярджаць, што для сіх культур жывёлагадоля мела пры-сядзібны характар. У статку носьбіта мілаградскай, днепра-дзвінскай і штрыхаванай керамікі культур асноным відам была буйная рагатая жывёла, аднак іншыя віды жывёл мелі рознае значэнне. Так, у мілаградца пасля буйной рагатай жывёлы на другім месцы бы конь, потым свіння i дробная рагатая жывёла1. Для днепра-дзвінскага насельніцтва значную ролю адыфывала развядзенне дробнай рагатай жывёлы (авечак i коз), а потым амаль аднолькавымі па значэнні былі свіння і конь. Для плямён культуры штрыхаванай керамікі на другім месцы па значэнні была свіння, потым дробная рагатая жывёла i конь. Але тут мелі месца лакальныя асаблівасці. Так, на гарадзішчы Івань Слуцкага раёна (подзень Беларусі, Перадпалессе) большую частку статка хатніх жывёл складалі авечкі і козы (дробная рагатая жывёла 39%)2. Перавага  статку коз i авечак (як больш непатрабавальных да знешніх умо) характэрна для часо пагаршэння клімату (1-е тысячагоддзе да н.э.) ці адзначаецца на помніках, якія размешчаны на перыферыі арэала культуры, дзе існавалі i фактары знешняй пагрозы, неспрыяльных умо для гаспадаркі.
Трэба адзначыць, што лакальныя трупы апошніх дзвюх культур (у Літве i на Смаленшчыне) мелі зусім іншы склад статка (пераважае свіння, потым буйная i дробная рагатая жывёла). Гэтыя асаблівасці маглі скласціся  вышку як унутранага развіцця насельніцтва, так i пры знешнім уплыве (для мі-лафадскай культуры з лесастэпу). Можна таксама адзначыць тэндэнцыю для насельніцтва днепра-дзвінскай культуры Беларусі, а потым i насельніцтва гэтай тэрыторыі  наступны перыяд да павелічэння колькасці свіней у складзе статка на помніках бліжэй к захаду Беларусі (уплы жыхаро Прыбалтыкі).
На подні Беларусі  апошняй чвэрці 1 -га тысячагоддзя да н.э. з'яляюцца плямёны зарубінецкай культуры i земляробства з канца 1-га тысячагоддзя да н.э. начало тут адыгрываць вядучую ролю. Прыродныя мовы Палесся (вялікія паплавы, лёгкія для апрацокі i адносна радлівыя глебы, асабліва  Пагарынні i на тэрыторыі Турашчыны, мяккі клімат) спрыялі развіццю вытвараючых форм гаспадарання.
Сярпы i ix фрагменты знойдзены на шэрагу паселішча 1 -га тысячагоддзя н.э. (Лемяшэвічы, Абідня i Тайманава). Глебу апрацовалі дралянымі ворнымі прыладамі, якія  насельніцтва Усходняй Еропы былі вядомы яшчэ з эпохі бронзы. Так, крываградзільн ае рала знойдзена  тарфяніку каля в, Капланавічы Нясвіжскага раёна i адносіцца даследчыкамі да мяжы н.э.3 Апрацока зямлі мела экстэнсіны характар, выкарыстоваліся пералог, ляднае i ворнае земляробства. Гэтыя сістэмы суіснавалі на працягу сяго 1-га тысячагоддзя н.э. Поле алрацовалі i засявалі да таго часу, пакуль глеба радзіла. Затым яно зарастала i адпачывала да адналення сваёй прыроднай урадлівасці. Не зважаючы на неабходнасць частайзмены дзялянак, такі спосаб вядзення гаспадаркі бы досыць прадукцыйным. Вырошчвалі проса, пшаніцу, ячмень, якія добра растуць нават на дрэнна апрацаванай глебе.
___________________
1Лошешов М. И. Городища милоградской культуры восточной части Белорусского Полесья: Автореф. дис.... канд. ист. наук. С.16.
2Егорейченко АА. Древнейшие городища Белорусского Полесья. Мн„ ІЭЭ6. С. 54 (табл. 4).
3Побалъ Л. Д. Древнее рало из торфяника у дер. Каплановичи // Acta Baltico-Slavica. Bia
·ystok, 1967. С.117-124.
107


3 гародніны найбольш распасюджанай была рэпа вядомая  Цэнтральнай Еропе з 1-га тысячагоддзя да н.э. Адбіткі яе насення знойдзены на зарубінецкім посудзе. Вырошчвалі таксама лён i каноплі1.
На працягу сяго 1 –га тысячагоддзя Н.э. у насельніцтва Паднёвай Беларусі пераважала буйная рагатая жывёла i свінні. Вало выкарыстовалі як цяглавую сілу пры ворыным земляробстве. Мёнш было дробнай рагатай жывёлы i коней. Такі склад статка сведчыць пра прысядзібны характар жывёлагадолі, калі чарада насвілася на поплаве паблізу селішча. Зімой жывёлу трымалі  абароненых ад непагоды месцах, падкормлівалі яе сенам.
Такія ж перамены адбываліся з пачатку 1-га тысячагоддзя н.э. i на астатняй частцы Беларусі. На рубяжы эр пачынаецца шырокае раснасюджванне культуры жыта, якое найбольш прыстасавана да вырошчвання  лясной паласе Усходняй Ёропы. Сярод прылад шырокае распасюджанне атрымліваюць вырабы з жалеза, якія дазвалялі зрабіць працу больш прадукцыйнай. Да таго ж даныя паліналогіі сведчаць, што  першыя стагоддзі н. э. пачынае шырока распасюджвацца лядна-пераложнае i нават ворнае земляробства. Маглі таксама выкарыстовацца драляныя ралы, a  якасці цяглавых жывёл, верагодна, конь. Інтэнсінасць гаспадаркі зрастае і павялічваецца колькасць прадукта. Так, ао вялікай колькасці зямных пладо у эсція (старажытных балта) пішуць антычныя гісторыкі жо  III стст. н.э.
У сярэдзіне 1-га тысячагоддзя н.э. адбываюцца змены  рассяленні. Асноным тыпам паселішча становяцца невялікія немацаваныя селішчы. Тэта стала вынікам таго, што асобныя невялікія сем'і жо маглі паспяхова весці сваю гаспадарку.
Паляванне i рыбалоства, Здабываючыя галіны гаспадаркі (паляванне i рыбалоства) на працягу жалезнага веку маюць значную дзельную вагу  гаспадарцы старажытнага насельніцтва Беларусі. Аднак астэалагічныя калекцыі не прадсталены з помніка усіх культур, што частазвязана як з аб'ёмам даследавання на аб'ектах, так i з умовамі захавания костак у культурным пласце (так, на мілаградскім гарадзішчы косткі амаль не заховаюцца).
Па складзе астэалагічных калекцый з помніка розных культур можна бачыць, што колькасць дзікіх жывёл (падлікі па асобінах) складае ад 13,7% (мілаградская культура)3 да больш паловы на помніках культуры штрыхаванай керамікі Сярэдняй Беларусі3.
Аб'ектамі палявання былі многія дзікія жывёлы, што вадзіліся  Беларусь. У калекцыях вызначана да 12 розных віда. Таму па спецыялізацыі палявання насельніцтва розных культур можна вызначыць два асноныя напрамкі: з-за мяса (лось, зубр, тур, алень, кабан i мядзведзь) i з-за футра (астат-
___________________
1Пачкова СЛ. Господарство східнослов'янскіх племен на рубежи нашоі ери. Кйів, 1974.
2Мельниковскет О.Н. Племена Южной Белоруссии в раннем железном веке. М., 1967. С. 137.
3Митрофанов А.Г. Железный век средней Белоруссии (VII в до н.э. VIII в. и. э.). Мн., 1978."С. 44.
108


нія віды, перш за сё бабёр). Для большасці плямён асноным было паляванне з мэтай здабычы мяса.
Але розныя плямёны мелі i тут свае асаблівасці. Так, на Гарошкаскім гарадзішчы (мілаградская культура) пераважае паляванне з мэтай здабычы мяса (асноныя аб'екты лось, дзік i толькі потым бабёр). Насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі Сярэдняй Беларусі па-лявалаасноным на аленя (Кімія, Лабеншчына, Навасёлкі), і толькі жыхары Навасёлак болын здабывалі бабра (да 28,56% ад колькасці дзікіх жывёл)1. На паселішчах культуры штрыхаванай керамікі Беларускага Панямоння таксама бачна спецыялізацыя па аб'ектах палявання (жыхары Кашчэліч на аленя, Малышак на дзіка, Васькаца на дзіка і лася). Для жыхаро некаторых гарадзішча днепра-дзвінскай культуры таксама характерна перавага палявання з-за мяса (Урагава, Заронава, Кастрыца)2. Верагодна, гэта звязана з асаблівасцямі навакольных ландшафта вакол пом-ніка. Але несумненна, што калі лічыць значную вагу жывёл (зубр 700900 кг, лось 400500 кг, дзік да 300 кг, алень 200 кг), то можна сцвярджаць, што доля мяса дзікіх жывёл у харчаванні старажытнага насельніцтва была даволі значнай.
У той жа час была важнай роля палявання на жывёл, футра якіх магло выкарыстовацца для менавага гандлю. Так, на здабыванні бабра i лісіцы спецыялізаваліся жыхары гарадзішча днепра-дзвінскай культуры (Буракова Верхнядзвінскага, Кублічы Ушацкага раёна) на поначы Беларусі3. Паляванне на бабра пераважала i на раннім этапе засялення гарадзішча Кашчэлічы Валожынскага раёна. Акрамя таго, тут неабходна лічыць і тую акалічнасць, што часта на паселішча прыносілі толькі.шкуру, якую здымалі яшчэ  лесе, а таксама тое, што косткі невялікіх пушных звярко (бабёр, заяц, барсук) маглі выкарыстовацца  ежу i нават з'ядацца сабакамі.
У культурным пласце паселішча жалезнага веку амаль не захавалася рэштка рыбы, як i рэштка большай часткі прылад рыбалоства з арганічных матэрыяла (сетак, еза). Толькі на Чаплінскім гарадзішчы (але  недакладна датаваных пластах) знойдзены косткі сама, акуня, плоткі, ляшча, ліня4. Толькі знаходкі некаторых прылад (кручкі, астрогі) (Агустова і Кастрыца Лепельскага, Кублічы і Загаваліна Ушацкага, Мазурына Міёрскага, Замошша Полацкага раёна)5, а таксама грузіл да сетак на помніках культур штрыхаванай керамікі i днепра-дзвінскай могуць сведчыць аб занятках рыбалоствам. У той жа час В. Мельнікоская сцвярджала аб нязначнай яго ролі  гаспадарцы носьбіта мілаградскай культуры.
_______________
1 Митрофанов А.Г. Железный век средней Белоруссии (VII в до н .э. VIII в. н. э.). С. 44.
2Шадыро В. И. Ранний железный век Северной Белоруссии. Мн„ 1985. С. 96 (табл. 9).
3Там жа.
4Мелъниковская ОМ. Племена Южной Белоруссии в раннем железном веке. С. 139.
5Шадыро В.И. Ранний железный век Северной Белоруссии. С. 97.
109


Пэнае значэнне для чалавека жалезнага веку заховала i збіральніцтва, асабліва грыбо, ягад, арэха, a таксама здабыча мёду i воску лясных ішол.
Хатнія заняткі. Да ліку найбольш жыццёва важных занятка насельніцтва эпохі жалеза адносяцца наступныя віды рамёства: чорная металургія i металаапрацока, бронзаліцейная справа, лепка посуду, апрацока дрэва, каменю, косці, прадзенне i ткацтва. Кожны з пералічаных віда рамеснай дзейнасці з'яляся неад'емнай часткай патрыярхальнага укладу жыцця разнастайных плямён на працягу амаль больпі яктысячагадовага адрэзку часу. Узровень хатніх рамёства у цэлым заставася яшчэ прымітыным.
Цяжка ацаніць усю значнасць укаранення i выкарыстання жалеза для многіх першабытных калектьша. Для насельніцтва тага часу гэты працэс бы догім. Ён расцягвася не на адно стагоддзе. Так, на подні рэспублікі людзі сталі выкарыстоваць жалезныя прылады працы недзе з VIIVI стст да н.э., a  цэнтральнай i паночнай яе частках толькі  апошнія (III) стагоддзі да н.э.
Выключнае значэнне для атрымання жалеза мелі прыродныя мовы Беларусь Вядома, што сыравінай для такой вытворчасці з'яляецца жалезная (балотная) руда. Шмат балотнай руды было на Палессі і  іншых мясцінах краю на нізінах узбярэжжа рэк, азёр i балот. Вокіснае жалеза бурыя жалезнякі, ліманіты залягалі блізка да паверхні, што рабіла ix лёгкадаступнымі радовішчамі сыравіны. Звычайна для металургіі жалеза старажытныя майстры рабілі i выкарыстовалі спецыяльныя печьцдомніцы. Шахту печы загружалі пластамі драніннага вугалю, сушанай i здробненай балотнай руды, вапнай у якасці флюсу. У ніжняй частцы печы меліся адтуліны для дзімання паветра. Паветра дзімалі  домніцу праз гліняныя трубкі соплы i  камеры гарэння стваралі тэмпературу да 1200 ° С. Жалеза атрымлівалася з руды шляхам адналення. У выніку хімічных ператварэння яно  выглядзе дробных размякчаных зярнят, якія спякаліся паміж сабой, асядала на дно печы. Аднак жалеза не плавілася, таму што тэмпература  домніцы была ніжэй за тэмпературу плалення. Калі печ астывала, яе разбуралі, каб узяць порыстую крыцу чорнага металу на далейшую апрацоку. Такі спосаб атрымання жалеза некаторыя даследчыкі называюць сырадутным. Рэшткі сырадутных печа археолагамі зафіксаваны на мацаваных паселішчах насельніцтва розных археалагічных культур: днепра-дзвінскай (Кастрыца Ле-пельскага, Кублічы Ушацкага, Канькі Віцебскагараёна), штрыхаванай ке-рамікі (Кісцяні Рагачоскага, Аздзяцічы, Слабодка Барысаскага, Свідна Лагойскага, Лабеншчына Мінскага раёна), зарубінецкай культуры (Чаплін Лоескага раёиа). У той жа час насельніцтва мілаградскай культуры на паднёвай ускраіне Беларусі вытворчасцю жалеза займалася за межамі гарадзішча, у мэтах супрацьпажарнай бяспекі.
Старажытныя майстры-металургі з'яляліся адначасова i кавалямі. Атрыманае крычнае жалеза было яшчэ не прыгоднае, каб з яго рабіць вырабы. Порыстую крыцу зно разагравалі, а потым праковалі, каб выдаліць з яе шлакі і зраоіць кавалак жалеза больш шчыльным, ператварышы яго такім чынам у нарыхтоку. Археалагічныя матэрыялы сведчаць, што молаты i накавальні  металурга-кавалё былі каменныя. Такія прылады знойдзены на двух гарадзішчах: Буракова Гарадоцкага i Малышкi Вілейскага раёна. Мноства разнастайных жалезных выраба на археа-лагічных помніках сярэдзіны 1-га тысячагоддзя да н.э. сярэдзіны 1-га тысячагоддзя н.э. сведчыць аб паранача высокай тэхніцы апрацокі жалеза кавалямі. Яны выраб.лялі асноныя прылады працы (сякеры, сярпы, цёслы, нажы), узбраенне (коп'і, дроцікі, наканечнікі стрэл), упрыгожанні (шпількі, бранзалеты, кольцы, фібулы), прадметы побыту (шылы, іголкі).
110


У гэтым асартыменце ёсць не толькі простыя, але i складаныя па тэхніцы выканання прадметы.
Металаграфічнае вывучэ-не М. Гурыным1 шасці сярпо з помніка днепра-дзвінскай культуры i больш за 60 прадме-та мілаградскай культуры даюць некаторае яленне аб кавальскім майстэрстве мясцо-вых майстро. Устанолена, што большасць прадмета выраблена с а звычайнага жалеза, а значная частка металічных выраба мілаградца з сырцовай (нізкаякаснай) сталі і невялікая колькасць з высокавугляродзістай сталi. Больш за 10 мілаградскіх выраба мелі даволі складаныя тэхналагічныя схемы: пакеціраванне нарыхтовак, цэментацыю, зварку жалеза са сталлю, загартоку. Несумненна, што прымяненне складаных тэхналогій значна паляпшала якасць прадмета. I можна сцвярджаць, што некаторыя старажытныя кавалі добра валодалі складанымі тэхналогіямі вытворчасці дабраякасных прылад. Тым не менш большую частку кавальскай прадукцыі складалі рэчы, зробленыя шляхам свабоднай гарачай кокі па прасцейшай тэхналогіі.
Жанчыны  жалезным веку шырока выкарыстовалі разнастайныя бронзавыя прыгожанні. Да такіх выраба адносяцца бранзалеты, грыні, завушніцы, пярсцёнкі, скроневыя кольцы, шпількі, фібулы, трапецападобныя падвескі, карал i i г. д. На кожным даследаваным помніку археолагі засёды знаходзяць бронзавыя рэчы. Адказаць жа на пытанне, адкуль да нас трапляла бронза або гатовыя вырабы, складана. Большасць даследчыка схіляецца да думкі, што галоныя пастакі ішлі з паднёва-заходніх i паднёвых тэрыторый. Гэтай думцы не пярэчыць i хімічны склад некаторых выраба насельніцтва мілаградскай i зарубінецкай культур. У той жа час сустракаюцца прадметы, якія прама сведчаць аб мясцовым характары бронзаліцейнай справы. Пацвярджаецца гэтазнаходкамітыгля невялікіх керамічных пасудзін для плакі металу, льячак невялікіх гліняных лыжачак для ix разлікі, абломкамі ліцейных форм. Тым не менш трэба адзначыць, што на тэрыторыі Беларусі няма радовішча зыходных кампанента для вытворчасці бронзы (медзі, волава, свінца, цынку). Таму хутчэй за сё сыравіна трапляла да мясцовага насельніцтва  выглядзе злітка гатовай бронзы або асобных яе састаных частак: медзі, волава, свінцу. Мясцовыя майстры бронзаліцейнай справы маглі адліваць вырабы i з рэча, якія жо прыйшлі  нягоднасць ці зламаліся.
Бронза плавіццапры невысокай тэмпературы (700 900 °С). Само ліццё адбывалася некалькімі спосабамі  залежнасці ад канструкцыі форм. Так, плоскія прадметы адліваліся  аднастворкавых формах, зробленых з каменю або гліны. Больш складаныя патрабавалі састаных форм з некалькіх створак, якія трэба было звязваць паміж сабой. I нарэшце, больш распасюджаным было ліццё па васковай мадэлі. У апошнім выпадку для атрымання
________________
1Гурин М.Ф. Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.). Мн., 1982.
111


прыгожання форму абавязкова разломвалі. Ліцей-ныя формы па васковых узорах былі толькі аднаразовага карыстання.
Амаль пасотні бронзавых i медных прадмета з помніка Паднёвай Бела-русі былі прааналізаваны з дапамогай спектральнага аналізу. Устанолена, што пераважная болыдасць вы-раба складаецца з алавяна-свінцовай, затым з ала-вяна-свінцова-мыш' яковай i парону з алавянай i алавяна-мыш'яковай бронзы.
Калі з насельніцтвам мілаградскай i зарубінецкай культур сітуацыя з атры маннем бронзы больш-менш зразумелая, то  дачыненні да плямён штрыхаванай керамікі i днепра-дзвінскай культур можна выказваць толькі мер-каванні. Відаць, гэта йасельніцтва бронзу ці вырабы з яе атрымлівала праз паночна-заходні (прыбалтыйскі) шлях.
Выраб глінянага посуду займа значнае месца  працонай дзейнасці старажытнага чалавека. Яго шырокае выкарыстанне пачалося яшчэ  канцы каменнага веку (у неаліце). Таму такі від рамяства, як лепка посуду, сфармі-равася яшчэ да жалезнага веку, Нягледзячы на тое што майстэрства ганчаро ужо абапіралася на вопыт папярэдніка, у эпоху ж&пеза былі свае адметныя асаблівасці i  гэтага віду дзейнасці. Вытворчасць посуду  разглядаемы час, як чорная, так i каляровая метал ургія ялялі сабой складаны працэс. Ён уключа шэраг паслядоных тэхналагічкых ступеня: падрыхтоку сыравіны, фармоку выраба, апрацоку паверхня i абпальванне. Майстры-ганчары карысталіся звычайна радовішчамі тых глін, што знаходзіліся паблізу паселішча. Гэтабылі пераважнанятлустыя гліны азёрна-алювіяльнага паходжання. Трэба адзначыць, што зровень майстэрства ганчаро у насельніцтва розных археалагічных культур бы прыкладна аднолькавы. Яны добра ведал i зыходную сыравіну і  час прыгатавання цеста дасыпалі  гліну патрэбную колькасць дамешак, каб зменшыць растрэскванне i дэфар-мацыю выраба у час ix абпалу. Такімі дамешкамі з'яляліся здробнены ва-лунны камень (жарства), бітая кераміка (шамот), a іншы раз i балотная руда. Безумона, што яны даоаляліся ганчаром у пэнай прапорцыі. Посуд ляпілі стужказым метадам. Месца злучэння стужак загладжвалі. Потым апрацовалі паверхні гаршко, місак, кубка. Частка гаршко аздаблялася зорамі з ямкавых уціскання. Некаторая частка посуду пакрывалася штрыхамі. Малая колькасць пасудзін глянцавалася. Абпальвалі майстры-ганчары посуд у адкрытых вогнішчах пры тэмпературы ад 500 да 750 ° С
Калі сам працэс лепкі бы аднолькавы, то формы пасудзін у розных плямён былі неаднолькавымі. Так, у днепра-дзвінца, штрыхавіко і зарубінца увесь посуд бы з плоскім дном, а вось у мілаградца з акруглым. Плямёны зарубінецкай культуры шмат ляпілі глянцаваных місак і гаршко.
112


Днепра-дзвінскія плямёны карысталіся пераважна пасудзінамі слоікавай і слабапрафіляванай формы. Менавіта  формах посуду яскрава адлюстровалася стойлівасць традыцый керамічнай вытворчасці.
Чалавек пача выкарыстоваць дрэвадля сваіх мэт з даніх часо. У пяс-чанай глебе яно дрэнна заховаецца, таму пры раскопках помніка жалезнага веку амаль не сустракаецца. Безумона, што з дрэва рабілі рукаяткі для нажо, сярпо, шыла i сякер. Выкарыстовалася яно i для стрэл i дрэка колючай зброі. Амаль выключна з дрэва будаваліся жытло i гаспадарчыя па-мяшканні, узводзіліся абарончыя канструкцыі.
Людзі добра ведалі якасці розных парод дрэва. На буданічыя мэты пераважна ішлі сасна i елка. Пасудзіну выразалі з лісцевага дрэва. 3 яго ж выдзёбвалі i чоны-аднадрэкі. А вось з цэлай дубовай расохі зроблена старажытнейшая на Беларусі ворная прылада працы крываградзільнае рала.
Пры даследаванні паселішча жалезнага веку атрыманы пераканачыя доказы, што ix жыхары валодалі даволі разнастайнымі прыёмамі апрацокі каменю i асабліварога, пралі з воны i раслінныхвалокна ніткі, ткалі тканіны, якія ішлі пераважна на шыццё вопраткі.
Абмен і гандаль. Асаблівасці знешніх сувязя насельніцтва Беларусі характарызаваліся некаторымі акалічнасцямі. Тут існавала патрэбнасць у сыравіне каляровых метала з-за адсутнасці мясцовых крыніц, праз Беларусь у тэты час i амаль да VIIIIX стст. н.э. не нраходзілі вядомыя старажытныя гандлёвыя шляхі, на Беларусі адсутнічаюць радовішчы якіх-небудзь каштонасцей для гандлю, як, напрыклад, бурштын на збярэжжы Балтыйскага мора. Таму паступленне рэча з іншых тэрыторый было найперш вышкам міжпляменных кантакта i можа служыць важным індыкатарам як гандлёвых, так i культурных сувязя.
Так, на раннім этапе (IXVII стст, да н.э.) вядомы знаходкі двух скарба i некалькіх асобных бронзавых рэча, пераважна прылад працы. Значную частку ix складаюць бронзавыя сякеры тыпу Мелар, якія маглі трапляць на Беларусь праз гандлёвы шлях, што звязва Швецыю, Прыбалтыку i Паволжа па Дзвіне.
На сходзе існавала адгалінаванне гэтага шляху, якое звязвала Вер-хняе Падняпрое (Смаленшчыну) праз басейн Дзясны з Сярэднім Падняпроем, адкуль наступалі каляровы метал (з Карпацкіх радовішча) і прыгожанні бранзалеты ca спіралямі. Некал ькі пазней натэрыторыях, занятых насельніцтвам падгорцаскай, юхнаскай і днепра-дзвінскай (Смаленшчына) культур, сустракаюцца прыгожанні, зробленыя  ажурным стылі. Са Смаленшчыны яны (падвескі, шыйная грыня) траплялі i на Беларусь.
Пазней, у VIIIII стст. да н.э., сустрэта вялікая колькасць рэча (14 месцазнаходжання), якія трапілі ад плямён скіфскай культуры. Сярод ix нераважаюць прадметы збраення, перш за сё бронзавыя наканечнікі стрэл i рыштунку конніка i баявога каня, прылады працы, сустракаюцца вырабы пасядзённага жытку, нават бронзавыя люстэркі. Асноная частка знойдзена на тэрыторыі Паднёвай Беларусі  арэале мілаградскай культуры.
Да насельніцтва астатніх культур скіфскія вырабы траплялі  выніку міжпляменнага абмену (для днепра-дзвінскай культуры Беларусі праз Смаленшчыну, для культуры штрыхаванай керамікі праз Полыичу). Па рас-пасюджванні найбольш масавых знаходак, якімі з'яляліся наканечнІкі стрэл, можна сцвярджаць, што рэчы ад скіфа траплялі  два асноныя перыяды: ранні VIIVI/V стст. да н.э. i позні IVIII стст. да н.э. Цікава,
113


што перыяды пранікнення скіфскіх рэча на Беларусь супадаюць з перыядамі ix паступлення  Польшчу. Такое чаргаванне актывізацыі і заняпаду кантакта сведчыць, што гэтыя сувязі звязаны з перыядамі актынасці на подні (набегі качэніка напаночных суседзя) i не мелі значнага плыву на развіццё культур Беларусь
Ca знікненнем скіфскай культуры  IVIII стст. да н.э. усталёваюцца сувязі з латэнскім светам (10 месцазнаходжання). Першапачаткова трапляюць фібулы ранніх тыпа (духцаскага тыпу), а таксама бранзалеты, упрыгожаныя нарэзкамі i выступамі (так званага латэнскага тыпу). Гэты уплы абмяжоваецца  асноным толькі поднем i сходам Беларуci, дзе жылі плямёны мілаградскай i днепра-дзвінскай культур. Месцазнаходжанні такіх рэча дазваляюць гаварыць аб існаванні шляху зносін па р. Сож на понач.
УII ст. да н.э. на подні Беларусі з'яляюцца помнікі зарубінецкай культуры. Сярод імпартных рэча, што пастуналі да яго насельніцтва i потым да суседзя, варта адзначыць шкляныя пацеркі. Найбольшая ix колькасць вя-дома з могільніка Чаплін (больш за 1000 пацерак).
У рымскі час (IV стст. н.э.) інтэнсінасць знешніх сувязя павяліч-ваецца (вядома 67 месцазнаходжання), што звязана з вялікім уплывам Рымскай імперыі на тагачасны варварскі свет. Асноная частка знаходак (правінцыяльна-рымскія рэчы i рымскія срэбраныя манеты) адносяцца да IIII стст. н.э.1 Знойдзена больш як 30 месцазнаходжання рымскіх манет, сярод якіхасабліва вылучаецца скарб з Клімавіча (1815 манет). У гэты час складваюцца два рэгіёны з рознымі напрамкамі сувязя. Так, значная колькасць знаходак размяшчаецца  заходняй і паночна-заход-няй частках Беларусі, у асноным уздож Немана. Гэта сведчыць пра заходні i паднёва-заходні кірунак сувязя праз адгалінаванні Бурштынавага шляху, які звязва правінцыі Рымскай імперыі (Норык i Панонію) з Прыбалтыкай (Прусіяй i Заходняй Літвой). У паднёва-сходнюю частку Беларусі рэчы i манеты маглі трапіцьтаксама выніку міжпляменнага абмену з подня, ад гарадо Паночнага Прычарнамор'я. Пазней, з сярэдзіны III ст.н.э. колькасць знаходак рэзкаскарачаеццазпрычыны крызісу Рымскай імперыі.
У больш позні час сустракаюцца толькі асобныя знаходкі залатых рымскіх манет IVV стст. н.э. на паночным захадзе Беларусі. Але  многіх культурах Усходняй Еропы (таксама сустракаюцца  Полыпчы, нават Фінляндыі i Швецыі) у IIIV стст. н.э. распасюджвагоцца рэчы, упрыгожаныя выемістымі эмалямі. Было некалькі рэгіёна скаплення такіх знаходак, дзе магла існаваць i ix вытворчасць (Мазурыя i Усходняя Літва, Сярэдняе Падняпрое, Эстонія, цэнтральная частка Расіі (па р. Ацэ)). На Беларусі вядома толькі шэсць месцазнаходжання рэча з эмалямі, сярод якіх вылучаецца скарб з Чырвонага Бору Лагойскага раёна (частка параднай вупражы каня срэбраныя пласціны і рэчы з эмалямі). Па тэхніцы выканання гэтыя рэчы падобныя на знаходкі з Усходняй Літвы. Астатнія знаходкі на Беларусі прадсталены прыгожаннямі (фібулы, падвескі-лунніцы), значная частка якіх знойдзена на помніках кіескай культуры Верхняга Падняпроя. Вядомы тут i знаходкі (фібулы воінскага тыпу IV ст. н.э. і, верагодна, жорны), якія трапілі ад населыпцтва чарняхоскай культуры з Паночнага Прычарнамор'я, Такім чынам, i  IIIV стст. н.э. заховаюцца два асноныя напрамкі кантакта насельніцтва Беларусі ( з захаду i паднёвага сходу).
______________
1 Кропоткин В.В. Клады римских монет. М., 1961; Ён жа. Римские импортные изделия. М., 1970.
114


4. Сацыяльныя адносіны i грамадскі лад
Археалагічныя матэрыялы дазваляюць меркаваць, што се плямёны, якія засялялі тэрыторыю Беларусі з самага пачатку жалезнага веку, жылі ва мовах патрыярхату. Вялікая патрыярхальная сям'я з'ялялася аснонай гаспадарчай адзінкай. Аб'яднанне некалькіх такіх кроных сем'я насіла родавы характар, i гэта злучэнне мела сваю тэрыторыю для пражывання i гаспадарання. Мяркуюць, што на кожным паселішчы (гарадзі-шчы), якія месціліся адно паолізу другога, пражывала адна патрыярхальная сям'я колькасцю  5070 чалавек. На Беларусі, як i на сумежных тэ-рыторыях, гарадзішчы групуюццазвычайна гнёздамі па два-тры-чатыры. Хутчэй за сё гэтыя групы гарадзішча належалі аднаму кронаму роду. У грамадскім ладзе плямён Беларусі жо  самым пачатку жалезнага веку вызначаюцца прыкметы раскладання першабытнаабшчынных адносін. Сведчанне гэтаму працэс распадзення рода на вялікія патрыярхальныя сем'і (асобнае гарадзішча). I гэты факт з'яляецца першым этапам у раскладзе родавых адносін. Зыходзячы з прыкладнай колькасці паселішча-гарадзішча на Беларусі  канцы 1-га тысячагоддзя да н.э. (800 1200), можна сцвярджаць, што насельніцтва нашага краю  гэты пе-рыяд складала прыблізна 5070 тыс. чалавек, якое аб'ядновалася  патысячы рода. Некалькі рода утваралі племя, a некалькі плямён аб'яднанні плямён (саюзы).
Працэс раскладу першабытнаабшчынных адносін можазасведчыць i пa-будоваабарончыхзбудаваннянагарадзішчах. Вядома, штопаселішчы пер-шапачаткова не мел i штучных умацавагшя і абгароджваліся толькі драля-най сцяной. Але з цягам часу, калі супярэчнасці паміж родамі i плямёнамі змацніліся, узнікла неабходнасць у дадатковым умацаванні паселішча шляхам насыпкі вало, выкопвання раво, павелічэння стромкасці схіла i т.д. Бесперапынны рост прадукцыйных сіл, i асабліва жывёлагадолі i земляробства, паступова пача забяспечваць людзям накапленне матэрыяль-ных каштонасцей і, акрамя таго, вымуша ix шукаць новыя землі для свай-го гаспадарання. Гэтапрыводзіладазнікнення супярэчнасцей паміж родамi, плямёнамі, частых ваенных сутыкнення паміж імі. Гаспадарчая дзейнасць у гэты час дасягнула такога зроню, што дазваляла пракарміць лішніх людзей i, магчыма, патрабавалададатковай рабочай сілы. Таму  гэты перыяд палонныхужо не забівалі, а выкарыстовалі як хатніх рабо. Хутчэй за сё колькасць такіх рабо (някроніка) была невялікай, і рабства насіла хатні патрыярхальны характар. Пра наянасць рабства можа сведчыць пры-сутнасць на гарадзішчах нязначнай дамешкі керамікі, характэрнай для су-седніх груп. Такая кераміка, відаць, выраблялася палоннымі чужынцамі, па-кулІГяны не засвойвалі новай для ix тэхналогіі i прыёма вырабу мясцовага посуду1.
Войны i ваенныя набегі сталі распасюджанай i звыклай слравай. У гэтых умовах асноная роля  сацыяльным жыцці належала мужчынам, як воінам, так i старэйшынам роду. Вярхонай уладай у родзе i плёмені становіцца агульны сход мужчын-воіна, які выраша пытанні вайны i міру, а таксама выбіра старэйшын i правадыра племені. Такі грамадска-палітычны лад, які знікае на апошняй стадыі першабытнаабшчыннага ладу, атрыма назву ваеннай дэмакратыі.
Як канкрэтна бы арганізаваны патрыярхальны род i асобная сям'я, з-за адсутнасці матэрыяла пакуль сказаць немагчыма. Але наянасць аднастай-
_________________
1Шмидт Е.Л. Племена верховьев Днепра до образования Древнерусского государства. С. 111,112.
115


ных элемента на паселішчах, аддаленых адно ад другога, аднолькавых рыс у тыпе пабудо, канфігурацыі гарадзішча i сістэме абарончых збудавання, падабенстве гаспадаркі сведчаць аб тым, што асобныя роды i плямёны  межах кожнай культуры мелі паміж сабой цесныя сувязі. Адзінства гэтых плямён дае падставу гаварыць аб узнікненні  ix саюза плямён, якія хутчэй за сё не былі пастаянна дзеючымі, a знікалі перыядычна  час значнай ва-еннай небяспекі. Такія, нават кароткачасовыя, ваенныя саюзы садзейнічалі змацненню эканамічных сувязя, абмену вопытам i дасягненнямі  галіне гаспадарчай i ваеннай дзейнасці.
Працэс змянення сацыяльна-эканамічнага жыцця з пачатку 1-гатысячагоддзя н.э. звязаны з распадам патрыярхальна-сямейнай абшчыны на малыя сем'і. Развіццё земляробства патрабавала засваення новых плошча, больш аддаленых ад месца пастаянных пасялення. Земляробства давала магчымасць існаваць больш дробным гаспадарчым адзгакам малым сем'ям. Тэты працэс можна прасачыць па змяненні тыпу жылых пабудо на гарадзішчах. Вялікія (догія) абшчынныя дамы, якія адпавядалі сумеснаму пражыванню адзінага калектыву, саступаюць месца індывідуальнаму жыллю адной сям'і адпаведных асобных жылых пабудовах меншых памера. У розных рэпёнах Беларусі працэс гэты праходзі неаднолькава. На подні, дзе адчувася плы скіфска-сармацкіх плямён, ёи иачауся значна раней, у канцы 1 -га тысячагоддзя да н.э., i ме больш інтэнсіны характар. Археалагічныя помнікі сведчаць, што  гэтых плямён ужо знікла маёмасная няронасць. Так, у Чаплінскім могільніку (Лоескі раён) знойдзены багатыя пахаванні з мноствам розных рэча і бедныя з адсутнасцю ix.
У цэнтральнай i паночнай частках Беларусі патрыярхальна-родавыя сувязі трывала падтрымліваліся амаль да пер шых стагоддзя нашай эры, Вялікія абшчынныя дамы тут існавалі да I III стст. н.э. (гарадзішчы Лабеншчына Мінскага, Збаровічы Рагачоскага, Урагава Верхнядзвінскага раёна і інш.). Дамы меншых намера, якія прыйшлі на змену ім (гарадзішчы Вязынка Маладзечанскага, Малышкі Вілейскага, Кастрыца Ленельскага, Барсукі Верхнядзвінскага раёна i інш.), былі яшчэ шматкамернымі, але жо прызначаліся для меншых сем'я.
На подні Беларусі  пачатку 1-га тысячагоддзя н.э. насельніцтва пакідае мацаваныя гарадзішчы i пасяляецца на адкрытых месцах на селішчах. 3 узнікненнем племянных аб'яднання знікла неабходнасць умацоваць паселішчы для кожнай асобнай сямейнай абшчыны.
На поначы гэты працэс адбывася на некалькі стагоддзя пазней. К сярэдзіне 1-га тысячагоддзя месцам пастаяннага жыхарства насельніцтва становяцца селішчы, а некаторыя мацаваныя паселішчы ператвараюцца  гарадзішчы-сховішчы. 3 цягам часу гэты працэс інтэнсіна пашырася. Гэта было прагрэсінай з'явай, паколькі распад патрыярхальна-родавых адносін садзейніча развіццю ініцыятывы асобных члена роду, засваенню новых зямель пад пашу i распасюджанню ворнай сістэмы земляробства. Відаць, утварэнне сямейных гаспадарак прывяло дазнікнення прыватнай уласнасці на зямлю.
У першых стагоддзях н.э. малыя сем'і, высяляючыся з былых цэнтра, асвойваюць суседнія тэрыторыі i твараюць новыя вытворчыя адзінкі. Гэтым тлумачыцца факт з'ялення  дадзены час адкрытых паселішча, якія размяшчаліся не толькі паблізу гарадзішча, але i на значнай адлегласці ад ix. Так паступова адбываецца трансфармацыя патрыярхальна-родавай абшчыны, у аснове якой ужо былі не крэныя (кронароднасныя), а тэры-
______________
1Косвен М.О. Очерки истории первобытной культуры. М., 1953. С 185.
116


тарыяльныя сувязі, хоць роднасныя яшчэ не страчваюць свайго значэння. Пераход у другой палове 1-га тысячагоддзя н.э. ад родавай абшчыны да тэрытарыяльнай з'яляецца адным з важнейшых моманта у сацыяльна-структурных зменах насельніцтва Беларусі.
Другім важным момантам з'яляюцца змены ва заемаадносінах паміж родамі i плямёнамі. Перабудовы нутры родавай арганізацыі прывялі да аслаблення родавых сувязя i страты некаторых функций, уласцівых у папярэдні час толькі роду. Відаць, племянная арганізацыя пачала больш рашуча мешвацца  справы рода i браць на сябе функцыі абароны агульных інтарэса i асобных члена розных рода, якія ваходзілі  племя. Акрамя таго, у пле-мянныя функцыі ваходзіла абарона родавых пасёлка (тэрытарыял ьных абшчын) ад нападу з боку як роднасных, так i чужародных калектыва.
Уладжванне спрэчных пытання паміж роднаснымі плямёнамі патрабавала мацавання сувязя паміж імі, а абарона ix тэрыторый прыводзіла да стварэння міжпляменных саюза. Такім чынам, узмацненне лады племянных арганізацый i стварэнне міжпляменных саюзау зрабіла непатрэбным умацоваць кожнае асобнае паселішча.
Далейшы працэс развіцця вё да дыферэнцыяцыі члена суседскіх абшчын, выдзялення асобных груп абшчынніка, якія набывалі розныя багацці як за кошт свайго асабістага становішча, так i за кошт рабавання іншых плямён падчас ваенных акцый. 3 такіх людзей паступова фарміравалася ваенная дружына. Пацвярджэннем гэтай з'явы можна лічыць шматлікія знаходкі  матэрьіялах трэцяй чвэрці 1-гатысячагоддзя да н.э. разнастайнай зброі (наканечнікі коп'я, стрэл). Аснову дружьшы складалі воіны-коннікі, аб чым сведчаць прадметы рыштунку конніка (цуглі, шпоры, спражкі і інш.). Яскравым пры-кладам гэтых працэса з'яляюцца матэрыялы з шэрагу археалагічных помніка Бел арусі. Пры гэтым трэба заважыць, што падобныя прадметы  папярэднюю эпоху амаль не сустракаюцца ці знаходзяцца вельмі рэдка.
Ваенныя набегі  перыяд Вялікага перасялення народа былі звыклай падзеяй не толькі  нашых суседзя на подні ці захадзе, але i на тэрыторыі самой Беларусь Таму мясцовае насельніцтва, нягледзячы нанаянасць пле-мянной арганізацыі i дружыны, усё ж было вымушана зводзіць умацаваныя сховішчы ці выкарыстоваць пакінутыя старыя гарадзішчы. У выпадках, калі вораг бы мацнейшым, людзі мел i магчымасць захаваць сваю маёмасць i жыццё дзякуючы гэтым сховішчам.
Размяшчэнне гарадзішча-сховішча i адначасовых ім селішча, унутраная структура пабудовы некаторых сховішча (Свіла-1 Глыбоцкага ра-
117


ёна) даюць падставы для меркавання, што  большасці выпадка на адным гарадзішчы-сховішчы знаходзіла паратунак насельніцтва даволі значнай акругі. Прычынай пабудовы сховішча был i не сацыяльныя супярэчнасці нутры абшчын i нават не заемаадносіны паміж блізкімі суседнімі абшчынамі, а войны i сутычкі паміж рознымі плямёнамі цііх аб'яднаннямі, Гэта з'я-ва была звязана з агульным палітычным становiшчам ва Усходняй Еропе таго часу.
5. Духоная культура
У жалезным веку разам з прагрэсам у матэрыяльнай культуры насельніцтва Беларусі развівалася i дасканальвалася (ускладнялася) i яго ду-хоная культура, міфалагічна-рэлігійныя яленні, дэкаратына-прыкладное i музычнае мастацтва, зачаткі навуковых веда пра акаляючы свет. Міфалагічныя яленні i першабытная рэлігія  тагачасных умовах з'яляліся важнымі чыннікамі не толькі  спробах тлумачэння сусвету, але i праз пасрэдніцтва гэтага гарманізацыі адносін чалавека з прыродай i адносін паміж людзьмі, а таксама індыкатарам захавання этнічнай адметнасці.
Міфалагічна-рэлігійныя яленні непарына былі звязаны з асяроддзем пражывання i гаспадарчымі заняткамі людзей, адлюстровалі ix гісторыю i менталітэт. Практычна ся прырода жывёльны свет, расліннасць, важнейшыя прыродныя аб'екты i стыхіі знаходзілі сваё адлюстраванне  міфах i абрадах.
На думку вядомага даследчыка міфалогіі М.Эліадэ, любы рытуальнае сваю сакральную мадэль (свяшчэнны зор), архетып (першавобраз, першазор, арыгінал). У помніку старажытнаіндыйскай культуры "Чытападха Брахмана" казваецца:"Мы павінны рабіць тое, што рабілі сйачатку багі". Зыходзячы з гэтага мяркуецца, што сім рэлігійным актам далі пачатак багі, культурныя героі ці міфічныя продкі. У шэрагу першабытных на-рода любы чалавечы чынак, не кажучы жо пра рытуалы, становіцца паспяховым толькі тады, калі дакладна патарае дзеянні, якія выконваліся спачатку багамі, героем або продкам. Згодна логіцы міфалагічнай свядомасці, уяныя акты стварэння космасу неабходна было паутараць у выглядзе рытуальных абрада у час важнейшых свята, звязаных з кругаваротам прыроды ці важнейшымі падзеямі жыцця чалавека, такімі, як нараджэнне, вяселле, пахаванне i г.д.1 Назіранні за нябеснай сферай i прыроднымі цыкламі на зямлі былі звязаны як з практычнымі, гаспадарчымі патрэбамі, так i з імкненнем браць прыродныя з'явы  якасці прыкладу для патарэння  рытуалах.
Асаблівасць археалагічных матэрыяла заключаецца  тым, што яны адлюстроваюць не весь комплекс рэлігійных веравання, а пераважна культавы бок рэлігіі.
Адным з самых старажытных культа, які вядзе пачатак з глыбінь каменнага веку, з'яляецца культ жывёл. Гэты культ пакіну свае сведчанні i сярод археалагічных знаходак жалезнага веку. Так, на мілаградскіх гарадзішчах Паднёвай Беларусі знойдзена больш за 100 фігурак жывёл, асабліва ix шмат (каля 90) было на гарадзішчы каля в. Гарошка Рэчыцкага раёна. Выявы жывёл звычайна сустракаюцца  жылых i гаспадарчых пабудовах, а таксама  комплексах, звязаиых з культам. Большасць фігурак у абломках i звычайна яны выкананы схематычна. Па вызначаных вырабах
________________
1Элиаде М. Космос и история. М., 1987. С.112.
118


можна меркаваць, што большасць фігурак гэта выявы каня, радзей буйной рагатай жывёлы i сабак. Як лічыць В. Мельнікоская, мілаградскія фігуркі маюць стылістычнае падабенства з аналагічнымі рэчамі лесастэпавай паласы. У апошнія дзесяцігоддзі на мілаградскіх помніках знойдзены гліняныя фігуркі каро, а на гарадзішчы Падгор'е Добрушскага раёна фігурка бабра i падвеска з мядзведжага клыка1. В. Мельні-коская паведамляла пра знаходкі падвесак з зубо мядзведзя, дзіка, вака. У мілаградца сустракаліся таксама ахвярныя пахаванні дзікіх i свойскіх жывёл. Так, на Гарошкаскім гарадзішчы i за яго валамі выялена некалькі такіх пахавання (два сабакі, бабёр, свіння, парасё). Косці ляжалі  анатамічным парадку, a  адным з пахавання сабакі знаходзілася разбітая пасудзіна2.
Культ жывёл ме распасюджанне i  плямён зарубінецкай культуры. Пры раскопках могільніка Атвержычы  Столінскім раёне  адным з пахавання трапіліся абгарэлыя косці мядзведзя3, а на могільніку Чаплін у Лоескім раёне  пахаваннях былi трубчастыя косці казулі, зубсабакі, зуб каровы. У культурным пласце Чаплінскага гарадзішча знойдзены прасвідраваныя клыкі вака, зуб мядзведзя i зуб бабра4.
Для плямён Цэнтральнай i Паночнай Беларусі былі характэрныя амулеты з ікла мядзведзя i дзіка, што сведчыць пра існаванне культу гэтых жывёл. Аналагічныя амулеты выялены на гарадзішчах Усходняй Літвы. На некаторых штрыхаваных пасудзінах (Пятровічы Бабруйскага, Паліцкае Асіповіцкага раёна) маюцца адбіткі зерня як сляды земляробчых культа.
У насельніцтва днепра:дзвінскай культуры, акрамя таго, сустракаліся бронзавыя фігуркі коней. Існавалі свяцілішчы чатырохвугольнай у плане формы, з падмазанай глінай падлогай i спецыяльнымі глінянымі агнішчамі-ахвярпікамі. Пазлей распасюдзіліся круглый у плане гарызантальныя пляцокі - свяцілішчы.
Пахавальныя помнікі насельніцтва культуры штрыхаванай керамікі i днепра-дзвінскай культуры невядомыя. Аналіз летапіснай устакі "Легенда пра Совія"  "Хроніцы Іаана Малалы" (1261) i пазнейшых фальклорных паданняу супасталенні з археалагічнымі матэрыяламі дае падставы меркаваць, што для насельніцтва Цэнтральнай i Паночнай Бела-русі i прылеглай часткі Літвы  перыяд ад позняга неаліту ранняй бронзы i да ранняга сярэднявечча была характэрная наступная паслядонасцьзмены пахавальных абрада: 1) звычай трупапалажэння; 2) па-хаванні  "дрэве" (хутчэй за сё  дуплах дрэ); 3) абрад трупаспалення. НаТюзні бронзавы i жалезны вякі якраз прыпадала панаванне звычаю пахавання памерлых у дуплах дрэ ці нейкім іншым спосабам "в древо и положи".
Верагодна, з магіяй плоднасці трэба звязваць некаторыя знаходкі драляных рал. Пакуль што на сучаснай тэрыторыі Беларусі выялена толькі адна такая прылада. Гэта дралянае крываградзільнае рала, знойдзенае  тарфяніку каля в.Капланавічы Клецкага раёна i датаванае Л. Побалем першымі стагоддзямі н.э. Ралы такога тыпу ва Усходняй Еропе вя-
____________________
1 Рассадин СЕ. К вопросу о религиозных верованиях жителей Белорусского Посожья в скифское время // Тезисы докладов конференции "Религиозные представления в первобытном обществе". М., 1987. С.185.
2Мелъншовская О.Н. Племена Южной Белоруссии в раннем железном веке. С 149.
3Поболь Л. Д. Славянские древности Белоруссии (могильники раннего этапа зарубинецкой культуры). Мн., 1975. С.40.
4Поболь Л.Д. Славянские древности Белоруссии (ранний этап зарубинецкой культуры). Мн., 1971. С.85,149.
119


домыя яшчэ па знаходках у Бранскай вобласці (Расія) i  Сумскай вобласці (Украіна). Капланавіцкае рала Ю, Красно лічыць найбольш абгрунтаваным датаваць на падставе аналогій перыядам паміж нершай паловай 1-га тысячагоддзя н.э. i да сярэднявечча. Гэтаму не супярэчыць i храналогія размешчанага паблізу селішча.
У старажытнасці акрамя чыста земляробчага ралы мелі i сакральнае прызначэнне.
У сэнсе рэканструкцыі палеа-астранамічных уялення старажытнага насельніцтва Беларусі цікавасць уяляе збудаванне каля в.Бікульнічы Полацкага раёна на Паднёвым беразе возера Янава. Помнік размешчаны на адкрытай пляцоцы згорка пад назвай Бікульніцкі Poг i яляе адкрыты з аднаго боку квадрат памерамі 15 х 15 м, выкладзены з валуно. Адкрытым бокам квадрат скіраваны  бок возера. Пры вывучэнні збудавання з валуно было станолена, што аснова гэ-тага квадрата знаходзіцца па азімуту 52° на паночны сход ад кірунку на понач. Якраз паміж 50° i 52° на паночны сход ад збудавання, на процілеглым беразе возера размешчана гapa Гарадзец.
Як вядома, у перыяд летняга сонцастаяння, на Купалле, сонца зыхо-дзіць на паночнымсходзе, i таму Гарадзец мог быць адным са звёна у ланцужку культавых аб'екта, звязаных з найбольш вялікім язычніцкім святам. Штучных умацавання на згорку няма, лляцока даволі роная. Раскопкі паказалі, што культурны пласт зусім тонкі, але  мацерыку знаходзіцца шмат ям рознай глыбіні i канфігурацыі, нават самай вычварнай. У многіх ямах траплялася вутолле. Ямы хутчэй за сё з'яляліся геогліфамі (рэльефнымі выявамі на паверхні зямлі нейкіх міфалагічных істот). Выялена ляп-ная гладкасценная кераміка, у асноным насельніцтва днепра-дзвінскай культуры.
У мясцовасці Разтолты (на Усходнім Падляшшы) бы раскапаны курган насельніцтва вельбарскай культуры, Унутры кургана выялена цікавая структура, якая яляла сабой выкладзены з камянё крыж у коле. Аналагічныя структуры вядомы з некаторых кургано на захадзе Польшчы i  Мекленбургу  Германіі. Як лічы З.Кжак, ва сіх згаданых курганах былі пахаванні жрацо, а крыж прадсталя у дадзеным выпадку космас, сакральную прастору, а таксама цэнтральнае бажаство. У свой час яшчэ Карл Густа Юнг спрабава даказаць, што крыж з'яляецца затоеным у чалавечай псіхіцы архетыпам Бога, звязвалі крыж таксама з так званым астрабіялагічным светапоглядам чалавека. Разамзтым крыж сімвалізуе зыходжанне духа, імкненне да Бога, да вечнасці.
Пачаткам найіай эры датуюцца самыя раннія на тэрыторыі Беларусі выявы свастык, якія даследчыкамі звычайна лічацца сімваламі агню ці сонца. Праслачкі і іншыя прадметы ca свастыкамі знаходзяць на гарадзішчах насельніцтва культур штрыхаванай керамікі, днепра-дзвінскай i кі-
120


ескай, на заходнябалцкім могільніку каля Начы  Воранаскім раёне. Амаль усе гэтыя свастыкі, у адрозненнс ад больш нозніх, правабаковыя, г.зн. павернутыя канцамі па гадзіннікавай стрэлцы.
Звяртае вагу тое, што каля падножжа некаторых гарадзішча са штрыхаванай керамікай (Крынічкі Барысаскага, Навасады Дзяржынскага раёна, г. Капыль) знаходзяцца культавыя крыніцы.
На паасобных гарадзішчах Беларусі (Малынікі, Кастрыца) знойдзены гліняныя праслачкі, пакрытыя знакамі, якія не адносяцца да арнамента. Магчыма, у дадзеным выпадку прадсталены нейкія зачаткавыя формы пісьма.
Няма сумнення, што  жалезным веку, ва сякім разе  яго канцы, у асноным сфарміравася пантэон баго. У сувязі з разлажэннем родавага ладу сё больш узрастае значэнне бога-грамавіка, распарадчыка навальніц, маланак i дажджу, апекуна ваеннай справы, які адначасова ме i пэныя аграрныя функцыі. Важнае месца  пантэоне займа i бог сонца. Але паводле сярэднявечных пісьмовых крыніц, так i паводле пазнейшых фальклорна-этнаграфічйых i лінгвістычных даных можка меркаваць, што аж да афіцыйнага прыняцця хрысціянства найбольш разнастайным па функцыях i самым уплывовым лічылася традыцыйнае хтанічнае бажаство, якое ялялася апекуном як дзіісіх, так i свойскіх жывёл, звязвалася з абрадавымі песнямі i паэзіяй, было таксама апекуном памерлых i міфічных волата, распараджалася зямнымі водамі, уключаючы крыніцы i вытокі рэк, было богам багацця i сакралізаванай традыцыйнай улады перша-бытных жрацо. Бажаство гэтаз глыбокай старажытнасці магло яляцца  вобразах вака, мядзведзя, змея, вала, хаця з часам яму сё больш надавалі антрапаморфныя рысы. 3 нябесных свяціл гэтаму бажаству, які адпавяда славянскаму Вялесу, балцкаму Вяльнясу (Велсу), бы прысвечаны месяц. Аб'ектамі пакланення яму з'яляліся найбольш адметныя неапра-цаваныя валуны, а таксама крыніцы. Сакральная пара ("жонка") гэтага бажаства характарызавалася волатаскім ростам i сілай, сувяззю з вадой, мела дачыненне да жывёльнага свету, асабліва да мядзведзя, была апя-кункай парадзіх і шлюба. Сваюшлюбную пару меі бог-грамавік. Акрамя гэтых персанажа у рэлігіях насельніцтва жалезнага веку істотнае месца займалі багі i духі, звязаныя з іншымі сферамі чалавечага жыцця i прыроды.
Акрамя рэлігіі i міфалогіі духоная культура ахоплівала першабытнае мастацтва, рацыянальныя веды, фальклор. У арнаментыцы керамічных выраба, нягледзячы на лакальныя адрозненні, найбольш часта патараліся салярныя знакі (канцэнтрычныя кругі, праменепадобныя лініі, крыжы), вуглы, трохвугольнікі, ламаныя лініі, ромбы. Устойлівыя агульныя матывы геаметрычнага арнаменту, асабліва такія, як двайны i трайны зігзаг, можна знайсці  арнаментыцы насельніцтва культур штрыхаванай керамікі i днепра-дзвінскай. 3 іншага боку, гэтыя матывы маюць аналогіі  арнаментыцы несумненна балцкіх раннесярэднявечных плямён Літвы i Латвіі.
121


Эстэтычныя ідэалы жалезнага веку васабляліся таксама  дэкоры металічных (жалезных i бронзавых) упрыгожання i прыналежнасцей адзення (фібулы, шпількі i т.д.). Гэтыя прадметы мелі функцыянальна апраданую форму.
Упрыгожанні на тэрыторыі Беларусі былі як мясцовай вытворчасці, так i імпартныя, латэнскія або правінцыяльна-рымскія. Як сведчаць знаходкі падчас раскопак тыгля са слядамі шкляной масы, мясцовае насельніцтва i само мела вырабляць шкляныя прыгожанні.
Тагачасныя рацыянальныя веды ключалі гаспадарчы вопыт, веды  галіне медыцыны, астраноміі, метэаралогіі, геаграфіі сваіх i суседніх зямель, прыродазнаства.
122




РАЗДЗЕЛ 2
БЕЛАРУСКІЯ ЗЕМЛІѕ РАННІМ СЯРЭДНЯВЕЧЧЫ (VI ст. першая палова XIII ст.)
Прынцыпы перыядызацыі
Вучонымі распрацаваны розныя варыянты перыядызацыі гісторыі. Адны даследчыкі кіруюцца сацыяльна-эканамічнымі крытэрыямі, другія шукаюць ix у галіне палітыкі, права, дзяржанасці ці  сферы культуры i інш. У XIX пачатку XX ст. у расійскай гістарыяграфіі была распасюджана так званая дзяржаніцкая каи-цэицыя гісторыі Расii. Яе прытрымлівася буйнейшы гісторык С. Салас, які лічы галонай рухаючай сілай гісторыі дзяржаву. На гэтым прынцыпе засновалася гіс-тарычная перыядызацыя, якую ёы распрацава.
Менавіта дзяржаніцкі прынцып перыядызацыі бы устанолены  гістарыяграфіі Беларусі У. Ігнатоскім. У сваёй працы "Кароткі нарыс гісторыі Беларусі" (1919) ён піса: "Па асаблівасці палітыка-сацыяльнага i культурнага жыцця беларускага народа гісторыю Беларусі можна падзяліць на чатыры перыяды: Полацкі, Літоска-Беларускі, Польскі i Расійскі". Яшчэ адзін псрыяд ён назва "Беларусь пасля звяржэння царызму". У.Ігнатоскі разгляда гісторыю Беларусі  залежнасці ад таго, у склад якой дзяржавы ваходзіла тады Беларусь. Такая перыядызацыя выкарыстоваецца некаторымі гісторыкамі i цяпер.
У савецкай гістарыяфафіі панавала фармацыйная канцэпцыя перыядызацыі гісторыі (слосабы вытворчасці першабытнаабшчынны, рабаладальніцкі, феадальны, капіталістычны, сацыялістычны). Пры гэтым засёды падкрэслівалася, што сходнія славяне перайшлі ад першабытнаабшчыннага ладу да феадалізму, мінуючы стадыю рабаладальніцкага грамадства. Гэта сцвярджалася i адносна Беларусі. Фармацыйная канцэпцыя перыядызацыі гісторыі, з'яляючыся навуковай, мае свае хібы i супярэчнасці'.
На пераломе 1980 1990-х гадо з'явілася магчымасць адраджэння i далейшага развіцця нацыянальнай канцэпцыі гісторыі Беларусі, у распрацоку якой унеслі клад навуковыя сунрацонікі Інстытута гісторыі НАНБ, асабліва М. Біч.
У 1991 г. была апублікавана новая канцэпцыя гістарычнай адукацыі  сярэдняй школе2. На яе аснове створаны i выдадзены  19931995 гг. базавыя праграмы i вучэбныя дапаможнікі па айчыннай гісторыі. Была ведзена новая перыядызацыя гicторыі Беларусі, узгоднсная з перыядызацыяй сусветнай гісторыі паводле схемы: "Старажытны свет сярэднія вякі Новы час".
У заходнеерапейскай гістарыяграфіі пераважала думка, што тэрміны "Старажытны свет", "сярэднія вякі", "Новы час" пазбалены пэнага зместу i прыняты для зручнасці выкладання гісторыі, як традыцыйны падзел гістарычнага матэрыялу, які бы зроблены яшчэ гуманістамі эпохі Адраджэння. Савецкая (марксісцка-ленінская) гістарычная навука таксама карысталася гэтай традыцыйнай адносна краін Заходняй Еропы перыядызацыяй, але кладвала  яе зусім іншы змест. Гісторыкі-марксісты вызначылі сярэднія вякі як час панавання феадалізму, які змяні рабаладальніцтва, а затым Новы час перада гістарычігую эстафету капіталізму.
__________________
1Штыха Г.В. Перыядызацыя гісторыі Беларусі: Беларусь у свеце i часе // Беларуская мілуушчына. 1997. № 3. С. 4849
2Настаніцкая газета. 1991. 30 лістап.
123


Манаграфічныя даследаванні па пытаннях перыядызацыі гісторыі Беларусі адсутнічаюць. У апошнія гады з'явіліся асобныя артыкулы. У навуковым часопісе "Беларускі гістарычны агляд" Г.Сагановіч надрукава артыкул, дзе ён крытычна ставіцца да "пераноса у заходнеерапейскай перыядызацыі на мінулае Беларусі"1. Атар лічыцъ, штосам тэрміп "сярэднія вякі" непрыдатны для Беларусі. У сувязі з гэтым трэба нагадаць, што пачатак сярэднявечча звычайна гісторыкі вызначаюць Вялікім пе-расяленнсм народа i падзеннем Рымскай імперыі. Гэты працэс цягнуся некалькі стагоддзя у сярэдзіне 1-га тысячагоддзя н.э. i дата 476 г. (звяржэнне апошняга рымскага імнератара) вельмі моная. Вялікім перасяленнем народа называюць перасяленне германскіх, славянскіх, сармацкіх i іншых плямён на тэрыторыю Рымскай імнсрыі  IVVII стст., якое  значнай стунені садзейнічала яе падзенню. Менавіта  гэты час славяне з'явіліся ка тэрыторыі Беларусі. Праз суседнія з Беларуссю землі праходзі гандлёвы шлях з рымскіх уладання да Бурштынавага берага Балтыйскага мора. Шматлікія рымскія манеты, якія знаходзяць на тэрыторыі Беларусі, сведчаць, што прабеларускае насельніцтва, якоетут пражывала, падтрымлівала гандлёвыя сувязі з насельніцтвам Рымскай імперыі
Археолагамі даказана, што канцы VVI ст. натэрыторыі Беларусі з'явіліся славяне2. Да гэтага каранным насельнiцтвам тут былі балты продкі літоца i латышо. З'яленне славян на тэрыторыі Беларусі мела найвялікшае значэнне для гістарычнага лесу гэтага краю, дзе цяпер размешчана сходнеславянская дзяржава Рэспубліка Беларусь. Яно прывяло да больш хуткага i пераадолення многіх інстытута першабытнаабшчыннага ладу, садзейнічала знікненню гарадо i паскарала развіццё раннефеадальных адносін. Тут як бы  мініяцюры назіралася тое, што адбывалася некалькі стагоддзя раней на граніцах Рымскай імперыі i Візантыі, дзе з'яленне варвара садзейнічала ліквідацыі старых грамадскіх адносін i зацвярджэнню новых. Тэмпы грамадскага i гаспадарчага развіцця  славян былі больш інтэнсінымі, чым у балта. Таму славяне здолелі ix асіміляваць. Вось чаму важна браць за важнейшую вяху  гісторыі Беларусі VI ст. i шэраг наступных стагоддзя i лічыць ix раішім сярэднявеччам на Беларусі.
У сярэднія вякі феадалізацыя грамадства развівалася рознымі шляхамі, прычым яны мелі свае рэгіяналыіыя асаблівасці  асобных землях i краінах. Таму гісторыкі вылучаюць у Еропс лакальныя мадэлі цывілізацыі (заходнесранейская, цэнтральна-ерапейская, усходнеерапейская) i рэгіены з рознымі формамі i тэмпамі грамадскага развіцця3.3 улікам гэтага i трэба разглядаць гісторыю Беларусі  сярэднія вякі.
У гістарыяграфіі Беларусі, асабліва  аношнія гады, усё часцей ужываецца перыядызацыя "па стагоддзях". Гэта самая простая перыядызацыя  няпростых умовах нераходнага нерыяду. Толькі гэта павінна быць не "арыфметычнае стагоддзе"і. Стагоддзі павінны аб'ядновацца пэныя перыяды адрэзкі часу, калі адбываліся падзеі, абмежаваныя пачаткам i заканчэинем шэрагу звязаных паміж сабой з'я. Па такому прынцыпу перыядызацыі пайшо атарскі калекты гісторыка Бсларускага дзяржанага універсітэта пры стварэнні дапаможніка "Гісторыя Беларусі" (1998), дзе раздзелы называюцца "Беларусь у IX сярэдзіне XIII ст.", "Беларускія землі  сярэдзіне XIII першай палове XVII ст." i г.д. Гэты прынцып перыядызацыі можна назваць храналагічна-тэрытарыяльным. Такі падыход непазбежны таму, што агульнапрызнаная перыядызацыя адсутнічае.
Па іншаму дазваляе разглядаць сусветна-гістарычны працэс цывілізацыйны падыход. Цывілізацыя гэта  дадзеным вьшадку зровень грамадскага развіцця, яго матэрыяльнай i духонай культуры. Над цывілізацыяй трэба мець на вазе буйное аб'яднанне чалавечага грамадства на иэунай тэрыторыі, якос знікае  выніку рознабаковай
______________
1 Сагановіч Г. У пошуках Сярэднявечча // Бсларускі гістарычны агляд. 1997. Т. 4. Сш. 12. С. 9-17.
2Археалогія Беларусі. Т.2. С. 317-319,449,450.
3Риер Я.Г. Очерки истории средневековых цивилизаций. Могилев. 1997. С. 753.
4Кошале У.С. Гістарычная перыядызацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мн., 1996. Т. 3. С. 10.
124


дзейнасці людзей. Гэта дзейнасць уключае се сферы жьщця: гаспадарку, рэлігію. І вогуле сю культуру чалавека, a таксама дзяржаву. Сутнасць кожнай цьшілізацыі най-перш праяляецца  духоных асновах i каштонасцях. Таму цывілізацыі застаюцца на догі час устойлівымі гістарычнымі рэаліямі. Дастаткова абгрунтаваным уяляецца вылучэнне сходнеславянскай цывілізацыі i вызначэнне яе асаблівасцей.
ГЛАВА І
УЗНІКНЕННЕ ДЗЯРЖАѕНАСЦІ.
ЭТНІЧНАЯ СІТУАЦЫЯ
(VI-XIctct.)
1. Балты i славяне  VIVIII стст.
Плямёны банцараскай культуры. У сярэдзіне 1-га тысячагоддзя н.э. у жыцці насельніцтва Цэнтральнай і Паночнай Беларусі адбываюцца значныя змены, якія выявіліся  матэрыяльнай культуры. Культуры штрыхаванай керамікі і днепра-дзвінская змяняюцца помнікамі тыпу верхняга пласта Банцарашчыны. Упершыню яны сталі вядомымі  канцы 20-х гадо па ма-тэрыялах, атрыманых з верхняга культурнага гарызонту Банцараскага гарадзішча пад Мінскам.
Банцараскае гарадзішча (назва па хутару Банцарашчына) размешчана палевым беразе р. Свіслач (цяпер вадасховішча Дразды) на тары вышы-нёй 20 м. Авальная пляцока мае памер 50 х 35 м. Гарадзішча мацавана валамі i равамі. На гарадзішчы-сховішчы збіраліся людзі адной абшчыны, верагодна, з некалькіх немацаваяых паселішча падчас ваеннай небяспекі.
Пры археалагічных раскопках Банцараскага гарадзішча  верхнім гарызонце, які датуецца VVIII стст., знойдзена 20 гліняных пасудзін, вылепленых без прымянення ганчарнага круга. У некаторых гаршках было абвугленае зерне пшаніцы, гароху i проса. Сярод пасудзін ёсць такія, якія маюць пашырэнне  верхняй частцы (так званую "плячыстасць"), што характэрна для выраба славян, але большасць мелі форму слоіка ці былі слабапрафіляванымі і, на думку даследчыка, належал i балтам1.
Атрыманы значныя i разнастайныя звесткі аб аналагічных помніках Цэнтральнай i Паночнай Беларусі. У паночна-заходняй частцы дняп-роскага басейна i  Панямонні выялена некалькі дзесятка паселішча VVIII стст. (Равячка, Гуры, Дзядзілавічы, Гарадзішча, Мікольцы, Хведзічы  Мінскай вобласці). Матэрыялы гэтага ж часу i адпаведнага культурнага аблічча знойдзены  Віцебскай вобласці на селішчах паблізу населеных пункта Варганы i Лукомль, на гарадзішчаху Полацку i Віцебску. Такія ж старажытнасці выялены на гарадзішчах каля в. Цясты Верхнядзвінскага, Пруднікі Міёрскага раёна, у Беларускім Падзвінні.
Спачатку насельніцтва банцараскай культуры, відаць, пражывала толькі на паселішчах, размешчаных на берагах рэк i азёра. Да ранніх належаць паселішчы каля вёсак Курчына i Равячка Мядзельскага, Варонеч Полацкага, Гуры i Сосенка Вілейскага, Малое Стахава Барысаскага раёна. Найбольш рашгі комплекс рэча знойдзены пры раскопках паселішча i грунтавога могільніка каля в. Равячка2. Тут выялены наземньы i пазямлянкавыя жылыя збудаванні з печкамі-каменкамі. Да VVI стст. н.э. можна аднесці i селішча  в. Гуры Вілейскагa раёна. Гэта помнікі першага перыяду банцараскай культуры.
___________________
1Археалопя Беларусі. Т 2. С 418 (мал. 121).
2Митрофанов А.Г. Железный век средней Белоруссии (VIIVI вв. до н.э. - VIII в н. э.) С. 112, 119.
125


Паселішча другога храналагічнага перыяду знаходзілася  непасрэднай блізкасці ад ранніх гарадзішча, ужо запусцелых да таго часу. Гарадзішчы культуры штрыхаванай керамікі i днелра-дзвінскай былі значна перабудава-ны i ператвораны  добра мацаваныя сховішчы, дзе хавалася насельніцтва  час небяспекі. Гарадзішчы-сховішчы i паселішчы каля ix выялены каля вёсак Дзядзілавічы Барысаскага, Гарадзішча, Мікольцы, Некасецк Мядзельскага, Урагава Верхнядзвінскага, Буракова (Новы Болецк) Гарадоцкага раёна1.
Селішча Дзядзілавічы ляжыць на схілах узгорка, на вяршыні якога знаходзілася невялікае гарадзішча, заснаванае плямёнамі культуры штрыхаванай керамікі. Тут даследаваны 54 жылыя збудаванні двух тыпа наземйыя збудаванні слупавой i зрубавай канструкцыі. Звычайна жытло паглыблена  грунт амаль на 0,5 м. Ацяплялася яно з дапамогай адкрытых ачаго або пячэй-каменак, размешчаных у адным з кутко пазямлянак. Печы будаваліся з камянё велічынёй 840 см, пры гэтым гліна не выкарыстовалася.
Значныя даныя атрыманы пры раскопках гарадзішча i паселішча  в. Гарадзішча Мядзельскага раёна. Гарадзішча неаднаразова перабудоувалася. Яно было заснавана старажытнейшым насельніцтвам, культура якога блізкая да мілаградскай. Паселішча апусцела канцы III пачатку IV ст. н.э. У V або VI ст. каля гарадзішча знікла селішча. Яго насельніцтва ператварыла пакінутае гарадзішча  магутнае мацаванае сховішча. Па краі пляцокі была зведзена абарончая сцяна. Гарадзішча было абнесена валам i ровам. Але  трэцяй чвэрці 1 -га тысячагоддзя н.э. на ім ніхго не жы пастаянна. Я но выкарыстовалася як сховішча, месца для заховання гаспадарчых прыпаса і, відаць, як свяцілішча. Немацаванае пасяленне размяшчалася на пакатьгх схілах узгорка вакол гара-дзішча, дзе пры раскопках выялены 42 пазямлянкі2.
3 насельніцтвам банцараскай культуры звязаны могільнікі VVII стст. Грунтавыя пахаванні выялены на паселішчы паблізу в. Равячка. Адно трупаспаленне змешчана  урне, два іншыя у ямках. Падобны абрад пахавання прасочваеццана могільнікаху Смаленскім Падняпроі i Падзясенні.
Шматлікія пахаванні  курганных могільніках гэтага часу былі выялены  Паночнай Беларусі. Курганы даследаваны  вёсках Янкавічы Расонскага, Дараи Гарадодкага, Гаравыя Полацкага, Старое Сяло Віцебскага раёна. Насыпы  плане догія, падожаныя, круглыя. Пахавальны абрад надобны иары-туал апісаных вышэй грунтавых могільніка. У насыпы кургано змяшчаліся рэшткі крэмацыі  урнах ці без ix. У курганах канца V сярэдзіны VIII ст. інвентар бедны. Сустракаюцца знаходкі дэталя касцюма, упрыгожанні, адзінкавыя рэчы (сінія шкляныя пацеркі, невялікія бронзавыя выпуклыя бляшкі, жалезныя спражкі, цуглі, фрагменты арнаментаваных касцяных выраба), У якасці урн i накрываючых ix пасудзін выкарыстоваліся ляпныя гаршкі слоі-кавай, слабапрафіляванай або цюльпанападобнай формы.
У Беларускім Падзвінні знік лакальны (атокінскі) варыянт банцараскай культуры, які характарызуецца паяленнем побач з круглы.мі курганамі догіх валападобных насыпа. Даследчыкі лічаць такія могільнікі крывіцкімі3.
Археалагічныя даследаванні паказалі, што на паселішчах V VIII стст. вядучымі галінамі гаспадаркі былі ляднае земляробства i жывёлагадоля. Дапаможную ролю  забеспячэнні насельніцтва харчаваннем адыгрывалі прысвойваючыя формы гаспадаркі паляванне i рыбалоства. Былі развіты дамашнія рамёствы, чорная i каляровая металургія, ганчарства, апрацока шкур, дрэва, прадзенне, ткацтва.
________________
1Археалогія i нумізматыка Беларусі: Энцыклаледыя. Мн., 1993.
2Митрофанов А.Г. Железный век средней Белоруссии(VIIVI вв. до н.э. VIII в. н.э.). С. 88,89.
3Штыха Г.В. Крывічы. С. 21-40.
126


Час існавання банцараскай культуры вызначаецца VVIII стст. Выказаны погляд, згодна якому помнікі ранняга сярэднявечча  Сярэдняй i Паночнай Беларусі сфарміраваліся на аснове культур штрыхаванай керамікі i днепра-дзвінскай, пры дзеле элемента кіескай культуры. Асаблі-васці здзеяння паднёвых культур праявіліся  распасюджванні адкрытых паселішча, буданіцтве пазямлянак, пахавальным абрадзе, з'яленні гаршко з паверхняй, упрыгожанай так званымі расчосамі.
Банцараская культура займала тэрыторыю Сярэдняй i Паночнай Беларусі, a таксама некаторыя суседнія раёны. Роднаснай ёй была тушамлін-ская культура на Смаленшчыне. Некаторыя даследчыкі лічаць гэтыя культуры балцкімі1. Аднак можна назваць некалькі аргумента на карысць таго, што славяне маюць адносіны да банцараскай культуры: выяленне  некаторых выпадках на гарадзішчах славянскай керамікі, своеасаблівага жытла з печамі-каменкамі, жорнавых камянё, нажо з "валютападобным" паверхам, трупаспалення у круглых курганах VIVII стст., наянасць бясспрэчна славянскай гідранімікі  Беларускім Падзвінні, культурнага пласта VVIII стст. з керамікай тыпу Банцарашчыны на гарадзішчах і паселішчах старажытных гарадо Полацка, Віцебска, Лукомля.
Верагодна, у гэты час славяне рассяліліся на землях балцкіх плямён. Археалагічныя матэрыялы дазваляюць меркаваць, што  фарміраванні банцараскай культуры дзельнічалі таксама славянскія плямёны. Яны з'явіліся
________________
1Шмидт Е.А. Племена Смоленского Подненровья и Подвинья в эпоху Великого переселения народов // Социально-экономическое развитие России и зарубежных стран. Смоленск, 1972.
127


на тэрыторыі, дзе раней жылі балты, і  значнай ступені самі асіміляваліся. Пры далейшым рассяленні славяне канчаткова засялілі Верхняе Падняпрое i Падзвінне.
Плямёны калочынскай культуры (назва паходзіць ад паселішча Калочын Рэчыцкага раёна). Яны займалі вялізную прастору паднёвай часткі лясной зоны Усходняй Еропы1. Тэрыторыя ix распасюджвання ключала Беларускае Падняпрое, Пасожжа, Падзясенне, вярхоі Сулы i Сейма, басейн Ніжняй Прыпяці. Калочынская культура датуецца сярэдзінай V пачаткам VIII ст.
Для пасяленчай структуры сяго арэала калочынскай культуры характэрна "гнезда-вое" распасюджванне паселішча на невялікай адлегласці адзін ад аднаго. Канцэнтрацыя паселішча назіраецца па р. Адро, на і правазбярэжжы Сожа каля вёсак Шарсцін і Прысно, па Іпуці, каля в. Дзям'янкі, каля в. Тайманава на Дняпры i інш. Селішчы плошчай ад 0,50,7 га да 1,52,5 га размяшчаліся па краі надпоймавай тэрасы, радзей на выспах карэннага берага паблізу ад вады. 3 гнёздамі йаселішча звычайна звязаны гарадзішчы-сховішчы на вьшадак ваеннай небяспекі і свяцілішчы. У Беларусі даследаваны гарадзішчы Калочын, Нікадзімава, Вежкі, Чырвоная Зорка, на Сожы Залатоміна i інш.2 Гарадзішчы адрозніваюцца магутнай сістэмай драляна-земляных умацавання, якая складаецца з вало i драляных сцен, што абкружалі пляцоку.
Асноным тыпам жытла з'яляліся прамавугольныя  плане пазямлянкі плошчай 624 м2, са слунавой або зрубавай канструкцыяй сцен. Ацяпляльныя прыстасаванні  выглядзе адкрытых, зрэдку абкладзеных ка-мянямі агнішча размяшчаліся побач з цэнтральным апорным слупам або  адным з вугло жытла. У шэрагу выпадка агнішча замяняла печ-каменка. Да ліку такіх пабудо адносіцца жытло № 1, даследаванае А. Макупшікавым на паселішчы Нісімкавічы-2. Пазямляпка блізкая да падквадратнай формы памерамі 3,4 х 3,5 м была паглыблена  мацярык на 0,3 м. Уздож унутра-ных сцен на вышыню двух вянко захаваліся абгарэлыя бярвёны, рубденыя  "лапу". Печ-каменка прамавугольнай формы вышынёй 0,4 м, памерамі 1,01,1 х 0,951,2 м размяшчалася  паночна-сходнім вугле на зроні падлоті. Уваход у выглядзе прыступка размяшчася каля заходняй сценкі. Печы-каменкі знойдзены таксама  пазямлянкавых жылых збудаваннях у Шчаткаве, Тайманаве, Юравічах. Для гарадзішча-сховішча характэрны догія наземныя шматкамерныя пабудовы са слупавой канструкцыяй сцен (Калочын-1, Нікадзімава, Вежкі, Панізое і інш.).
Пахавальны абрад насельніцтва калочынскай культуры прадсталены як грунтавымі (Новы Быха, Ніжняя Тошчыца, Тайманава i іншД так i курганнымі (Колас, Вароніна) пахаваннямі па абрадзе крэмацыі. Абодва тыпы пахавання маюць шмат блізкіх рыс. Крэмацыя памерлага праводзілася па-за месцам пахавання разам з пахавальным інвентаром. Рэшткі крэмацыі (кальцыніраваныя косці, попел, вуглі, рэшткі пахавальнагаінвентару) засыпаліся  яму (грунтавыя пахаванні) або змяшчаліся на гарызонце, а потым узводзіся курганны насып. Сярод грунтавых пахавання пераважаюць ур-
________________
1Тэкст "Плямёны калочынскай культуры" напіса Ю. Каласоускі.
2Археалогія i нумізматыка Беларусі.
128


навыя. У курганах пахаванні суправаджаліся пасудзінамі-прыстакамі на гарызонце або  насыпе. У кургане каля в. Кол ас Жлобінскага раёна пахаванне VIVII стст. было абкружана агароджай з вертыкальных кало.
Важным вынікам вывучэння калочынскай культуры  Беларусі з'яляецца выдзяленне адміністрацыйна-гаспадарчых, племянных цэнтра, вакол якіх канцэнтраваліся гнёзды паселішча. Адміністрацыйна-гаспадарчыя цэнтры прадсталены як адкрытымі паселішчамі плошчай да 2,5 га, якія налічвалі некалькі дзесятка жылых і гаспадарчых пабудо (Тайманава), так i гарадзішчамі (Нікадзімава Горацкага, Вежкі Дубровенскага раёна).
Ва мовах перасялення плямён i каланізацыі зрастала пагроза рабанічых набега, што прымушала мясцовае насельніцтва будаваць гарадзішчы з магутнымі абарончымі мацаваннямі. Вельмі цікавым археалагічным помнікам VVII стст., які адначасова можна разглядаць як помнік эпохі ваеннай дэмакратыі гэтага часу, з'яляецца гарадзішча, выялекае  апошнія гады каля в. Нікадзімава на Магілёшчыне, якое даследава А. Седзін1.
Нікадзімаскае гарадзішча знаходзіцца на беразе р. Быстрая, якая падае  Проню. Яно мае дзве пляцокі, добра мацавана валамі. Адна пляцока выконвала абарончую і, відаць, культавую функцыі. На другой пляцоцы пры археалагічных даследаваннях з унутранага боку вала выялены рэшткі догай пабудовы слупавой канструкцыі. Такія пабудовы вядомы на гарадзішчах Смаленшчыны. Пабудова была падзелена на жылыя i гаспадарчыя памяшканні. У значнай колькасці знойдзены прыналежнасці збраення воі-на i рыштунку конніка: шпоры, цуглі i іншыя дэталі конскай збруі. Своеасаблівымі прыгожаннямі з'яляюцца бронзавыя пальчатыя фібулы, якіх знойдзена б экземпляра.
Паселішча каля в. Вежкі ключала гарадзішча, пабудаванае на высокім узгорку, i прылеглае да яго з усходняга боку селішча-спадарожнік. Уздож краю пляцокі гарадзішча размяшчалася высокая драляная сцяна. 3 унутранага боку пляцокі да яе прымыкалі наземныя драляныя пабудовы гаспадарчага прызначэння. На гарадзішчы заховалася найбольш каштоная маёмасць аошчыны (запасы харчавання, гаспадарча-бытавы інвентар i інш.). Радавыя члены абшчыны жылі на адкрытым немацаваным селішчы-спадарожніку, размешчаным побач з гарадзішчам. У час раскопак на селішчы былі даследаваны дзве невялікія пазямлянкавыя жылыя пабудовы плошчай 16 м2. У цэнтры пабудо, якія мелі зрубавую канструкцыю сцен, побач з цэнтральным апорным слупам размяшчаліся адкрытыя агнішчы. Запасы харчавання жыхары заховалі  ямах-скляпах побач з жытлом.
Шматлікія знаходкі гаспадарча-бытавога інвентару (жорна, сярпо, крэсіва, шыла i інш.), прадмета бронзаліцейнага i ювелірнага рамёства (тыгля, л'ячак) сведчаць аб адносна высокім узроні развіцця сельскагаспадарчай прамысловасці i рамяства. Найвялікшую цікавасць уяляе калекцыя жаночых упрыгожання. Упрыгожанне галавы складалі спіральныя венчыкі, скроневыя кольцы з пашыранымі серпападобнымі канцамі з бронзы i срэбра. Шыю i грудзі прыгожвалі бронзавыя грыні i маністы ca шкляных i бурштынавых пацерак, невялікія ажурныя падвескі са срэбра На запясці рук адзяваліся бронзавыя бранзалеты з філігранна выкананай арнаментацыяй.
Высокі зровень развіцця рамяства, арыентаванага на абслугованне як племянной арыстакратыі, так i простага насельніцтва прылеглай акругі, бататы i прэстыжны набор ювелірных упрыгожання, зброя сведчаць аб тым, што паселішчы Нікадзімава i Вежкі  VIVII стст. з'яляліся важнымі племяннымі цэнтрамі, якія кантралявалі значную тэрыторыю.
_____________________
1 Седин А.Л. Новые городища Восточной Беларуси // Магілёшчына. Вып. 3. Магілё, І992. С. 19.
129


Своеасаблівая гістарычная мяжа для насельніцтва калочынскай культуры Беларускага Падняпроя ггрыходзіцца на канец VII пачатак VIII ст. Аснонай рысай гэтага перыяду з'яляецца складанне на вялізнай прасторы ляс-ной i лесастэпавай зон Усходняй Еропы новых этнакультурных утварэння, вядомых па "Аповесці аб мінулых часах". Што тычыцца тэрыторыі Беларусі, то гэта племянныя саюзы крывічо, радзіміча, дрыгавічо. Прыток новага насельніцтва з паднёвых раёна Падняпроя прывё да рэзкіх змен у матэрыяльнай культуры i лесе насельніцтва рэгіёна. У выніку ваенных сутычак з пры-шэльцамі  агні пажара на мяжы VIIVIII стст. гінуць старыя племянныя цэнтры: гарадзішчы Калочын, Нікадзімава, Вежкі  Беларускім Падняпроі, Тушамля i Дзямідака на Смаленшчыне i многія іншыя. Частка насельніцтва, якое ацалела  ходзе ваенных сутыкнення з прышэльцамі, была выцеснена далей на понач, на тэрыторыю віцебскага Падзвіння, другая, якая засталася на месцы, прыняла дзел у фарміраванні новых этнакультурных супольнасцей у Падняпроі крывічо і радзімача.
Усе даследчыкі аднадушныя  вывадах, што паходжанне калочынскай культуры звязана з помнікамі папярэднягачасу нагэтай тэрыторыі, у прыват-насці з кіескай культурай IIIV стст. Пытанне аб этнічнай прыналежнасці калочынскай культуры застаеццадыскусійным. Некаторыя даследчыкі ключаюць яе  балцкі этнічны масі. Яны казваюць на адсутнасць генетычных сувязя з мясцовымі сходнеславянскімі старажытнасцямі наступнага перыяду i на распасюджанне балцкіх назва рэк у Верхнім Падняпроі1, другія даследчыкі гавораць аб славянскім характары калочынскіх помніка. Трэція лічаць, што калочынская культура балцкая, але знаходзілася пад моцным уплывам славян. Не выключала, што менавіта гэта адпавядае сапраднасці2.
Плямёны пражскай культуры. На подні Беларусі выялены бясспрэчна славянскія помнікі пражскай археалагічнай культуры. Упершыню такія помнікі былі адкрыты  Чэхіі  наваколлі Прагі i таму атрымалі назву культуры
___________________
1Мядзведзе А.М. Насельніцтва Беларусі  жалезкым веку (VIII ст. да н.э. VIII ст. н.э.) // Беларускі гістарычны агляд. 1994. Т. 1. Сш. 1.
2Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1994. Ч. 1. С. 55.
130


пражскага тыпу. Гэта самыя раннія помнікі, славянская прыналежнасць якіх даказана археалапчным шляхам. На тэрыторыі Усходняй Еропы выялены помнікі тыпу Карчак па назве сяла  Жытомірскай вобласці, каля якога яны шырока вывучаліся1. Адсюль узнікла і рабочая назва культуры ПрагаКарчак. Найбольш істотныя прыкметы культуры славян выяляюцца  формах ляпных пасудзін, домабуданіцтве і пахавальнай абраднасці.
Помнікі пражскай культуры адкрыты  паднёвай частцы Беларусі па рэках Прыпяць i Ясельда. Сярод ix ёсць паселішчы, якія існавалі жо  V ст.2 На Украіне i  паднёвай частцы Беларусі славянскія помнікі прадсталены пераважна паселішчамі плошчай ад 0,3 да 1,5 га. Яны размешчаиы звычайна групамі па 34 паселішчы блізка адно ад аднаго. Пазямлянкі былі заглыб-лены  грунт на 0,5 1,2 м. На паселішчы яны размяшчаліся групамі або бессістэмна. У VIIIIX стст. паселішчы забудоваліся паралельнымі радамі. У сярэдзіне жытла, у далёкім ад увахода куце знаходзіліся печы-каменкі авальнай або круглай формы.
Добра даследаваным славянскім помнікам другой паловы 1-га тысячагоддзя н.э. з'яляюцца гарадзішча i селішча каля в. Хатомель (Хотамель) Столінскага раёна. Невялікае гарадзішча авальнай формы мацавана двума валамі i ровам. У культурных напластаваннях вылучаюцца два гарызонты. У ніжнім гарызонце знойдзены толькі ляпныя пасудзіны карчакскага тыпу. Тут былі выялены неарнаментаваныя слабапрафіляваныя гаршкі i невялікія гліняныя патэльні, тыповыя для старажытнасцей славян. Датаванне VII ст. пацвярджаецца знаходкай жалезнага наканечніка аварскай стралы.
У верхнім больш познім гарызонце культурнага слоя гарадзішча Хатомель на участках, якія прымыкаюць да вала, прасочаны рэшткі наземных слупавых пабудо. Побач з карчакскай керамікай знойдзена шмат ляпной славянскай керамікі VIIIIX стст., у меншай колькасці пасудзін, зробле-ных з дапамогай ганчарнага круга.
У другім перыядзе свайго існавання гарадзішча належала болып заможнай частцы абшчыны. Аб гэтым сведчаць знаходкі рэчы ваеннага побыту жалезныя наканечнікі дзід i стрэл, пласцінкі ад панцыра, бляшка ад партупеі, цуглі. Такія рэчы звычайна належалі да збраення старажытных дружынніка. Гарадзішча магло быць месцам схода старэйшын i дружынніка, калі  славян адбывася працэс выдзялення абшчыннай знаці.
Простае насел ьніцтва знаходзілася побач на немацаваным даволі вялікім паселішчы, дзе адкрыта 16 заглыбленых у грунт жылых пабудо. Кожная з ix дажынёй ад 3 да 6 м. Падлога  жылым памяшканні была земляная. У адным з кутко яго засёды знаходзілася глінабітная печ, узведзеная на драляным каркасе.
На паселішчы  час раскопак не выялена прадмета узбраення i каштоных упрыгожання. Был i знойдзены жалезныя наральнікі ад рала, якое жывалася для апрацокі зямлі, сярпы, восці для лолі рыбы, тачыльныя брускі, праслачкі для прадзіва. Такія знаходкі характэрны для вясковага па-селішча, жыхары якога займаліся земляробствам, жывёлагадоляй, рыбнай лоляй. Жыхары паселішча карысталіся вылепленымі рукамі глінянымі пасудзінамі на працягу сяго IX ст. У канцы IX ці пачатку X ст. з'явіся посуд, зроблены з дапамогай ганчарнага круга3.
Археалагічныя помнікі каля Хатомеля сведкі паступовага распаду патрыярхальна-родавага ладу. У апошні перыяд існавання гарадзішча на ім
______________________
1Рисанова И.Л. Славянские древности VIVII вв. Культура пражского типа. М., 1976. С. 5-54.
2Вяргей В.С. Актуальный праблемы археалогіі славян 510стст. у Беларускім Палессі// Актуальныя пытанні гісторыі Беларусі ад старажытных часо да нашых дзёи: 36. артыкула. Мн„ 1992. С. 13-22.
3Кухаренко Ю.В. Средневековые памятники Полесья. М., 1961. С. 2227.
131


знаходзіліся прадстанікі зна-ці i сярод ix узброеныя дру-жыннікі, Побач на паселішчы жылі тыя, хто ара, сея i збіра збожжа, гадава жывёлу.
Помнікі славян VIIX стст. у Беларусі займаюць тую ж тэ-рыторыю, што i старажытнасці пражскай культуры, выходзячы за яе межы толькі на поначы1. Археалагічныя даныя сведчаць, штоапошняйчвэрці 1-га тысячагоддзя н.э. адбываліся значныя змены  гаспадарчым i грамадскім развіцці славян.
Васнная дэмакратыя i зародкі дзяржанасці  славян. Старажытныя летапісы перадаюць паданні, з якіх вынікае, што славяне не былі абарыгенамі на абшарах лясной зоны Усходняй Еропы. Паводле паведамлешія летапіса, славяне пачаткова жылі на Дунаі. Адны даследчыкі лічаць, што спачатку славяне знаходзіліся  Вісла-Одэрскім міжрэччы, i ншыя адстойваюць думкі аб лакалізацыі славян у прыпяцка-сярэднедняпроскім рэгіёне, трэцяя група вучо-ных змяшчае славян на шырокіх прасторах ад Одэра да Дняпра2. У VI ст. славяне ключыліся  працэс Вялікага нерасялення народа. Яны сяліліся на землях Візантыйскай імперыі, з'явіліся на Балканах. На сходзе славяне паступова выйшлі да вярхоя Дняпра, Дона i Акі, Ладажскага возера. Роз-ныя славянскія плямёны мелі шмат агульнага  гаспадарцы, грамадскім жыцці, побыце i культуры. Таму сацыяльна-эканамічныя з'явы ва сіх славян у раннім сярэднявеччы адбываліся прыкладна аднолькава.
Візантыйскі гісторык VI ст. Пракоп Кесарыйскі піса: 'Тэтыя плямёны не кіруюцца адным чалавекам, але здана жывуць у народапраустве, i таму  ix шчасце i няшчасце  жыцці абмярковаюцца разам"3. Адсюль вьшікае, што  славян у VIVIII стст. яшчэ заховася родавы лад, яны жылі родавымі абшчынамі. Гэга пацвярджаецца звесткамі пра славян Марыкія: "Ix ніякім чынам нельга схіліць да рабства ці падпарадкавання  сваей краше... Тых, хто знаходзяцца  ix у палоне, яны не трымаюць у рабстве, як іншыя плямёны, на працягу неабмежаванага часу, але абмяжоваіоць (тэрмін рабства) пэным часам i прапановаюць ім на выбар: ці жадаюдь яны за пэны выкуп вярнуцца дадому ці жадаюць заставацца там (дзе яны знаходзяцца) у станов i шчы свабодных і сябро".
Няма сумнення  тым, што  славян існавалі рабства i гандаль рабамі. Колькасць рабо папанялася за кошт палонных, якіх славяне забіралі сотнямі i тысячамі  выніку ваенных пахода на землі Візантыйскай імперыі. Славяне звычайна бралі палонных для таго, каб прадаць ix у рабства ці атры-маць за ix выкуп. Калі гэта не давалася, то праз пэны час палонныя заставал іся сярод славян як свабодныя.
У славян адбывася працэс разлажэння родавых адносін. Змяненні  жыцці славян адлюстрова "Земляробчы закон", які бы складзены  другой палове VIII ст. i прымяняся на тэрыторыі Усходняй Рымскай імперыі
__________________
1Археалогія Беларусі. Т. 2. С. 337-348.
2Седов ВМ. Происхождение и ранняя история славян. М., 1979. С. 7-44
3Белоруссия в эпоху феодализма. Ми., 1959. Т. 1. С. 23.
132


пасля засялення яе славянамі. Гэта помнік звычаёвага права, які стварася на працягу догага часу. Паводле яго даных, у славян вярхоным уладальнікам зямлі з'ялялася суседская абшчына. Але ворныя землі был i  прыватным уладанні абшчынніка. Лугі, лясы i іншыя годдзі заставаліся  агульным карыстанні. Пашыраючы свае палі, земляробы рабілі заімкі, выпальваючы дрымучыя лясы. У славян працягвала існаваць сельская абшчына1.
Ворныя землі, якія апрацоваліся земляробамі паасобку, ужо сталі адасабляцца як уласнасць асобных абшчынніка. "Земляробчы закон" забараня паруіпэнне мяжы чужога валодання. Селянін, які заара чужую зямлю, пазбаляся расчышчанага участка, але не прысуджася да пакарання. Уласнасць на зямлю яшчэ понасцю не замацавалася.
Славянскай абшчыне бы уласцівы дуалізм, характэрны для сялякай суседскай абшчыны, Гэты дуалізм заключася  супрацьлегласці паміж старымі правамі абшчыны як калектыва i правамі селяніна-ласніка, які паступова вызваляся з-пад кантролю абшчыны. Земляроб бы i непасрэдным вытворцам, які працава назямлі, i яе ладальнікам. Паміж членамі абшчыны знікала расслаенне. 3 асяроддзя збяднелых людзей утваралася залежнае сялянства, якое яшчэ не страціла сваёй свабоды, але жо стаяла на сацы-яльнай лесвіцы ніжэй, чым свабодныя абшчыннікі.
"Земляробчы закон" ведае i рабскуюпрацу. Рабы названы  пяці артыкулах гэтага закона  якасці пастухо. Цяжка сказаць, ці выкарыстовалася праца пастухо толькі  жывёлаіадолі, ці яна прымянялася таксама  іншых сферах гаспадарчай дзейнасці.
У славянскім грамадстве  VIVII стст., паводле пісьмовых крыніц паведамлення Пракопа Кесарыйскага i Марыкія, вызначаліся тры сацыяльныя групы. Першая rpyna свабодных i  маёмасна-сацыяльным сэнсе ранапраных абшчынніка, якія складалі выключную большасць родапле-мянных славянскіх аб'яднання. Другая rpyna рабы. Трэцяя трупа кіру-ючая вярхушка племянная славянская знаць2.
Тады  славян існавала малая сям'я, нра што сведчаць памеры жытла. Квадратныя пазямлянкі мелі плошчу ад 6 да 20 м2. Сярэдняя плошча складала 1012 м2. Вакол жытла размяшчаліся гаспадарчыя пабудовы. Тут заховаліся прылады працы, асабістыя рэчы. Гэта сведчыць аб вядзенні малой сям'ёй самастойнай гаспадаркі. Адначасова  славян заховалася таксама вялікая сям'я. Пазямлянкі  шэрагу выпадка размяшчаюцца групамі ("кустамі" ці "гнёздамі") на невялікай адлегласці. Яны звычайнаналічваюць ад 4 да 10 пабудоу у групе3. Гаспадары гэтых пазямлянак члены вялікай сям'і (патраніміі), былі звязаны агульнымі гаспадарчымі інтарэсамі, відаць, кронароднаснымі сувязямі, культам аднаго продка.
У часы засялення Балканскага павострава  славян заховалася родаплемянная арганізацыя. Занятая тэрыторыя размярковалася  адпаведнасці з племянным прынцыпам. Кожнае племя атрымлівала ласную вобласць, дзе асядала i стварала свае паселішчы. Аднак у выніку вялікага перамяшчэння славянскіх мае, якія розньші шляхамі траплялі на Балканскі павостра, адбываліся значныя перамяшчэнні асобных плямён, i нярэдка здаралася так, што  адной вобласці абасноваліся групы розных плямён. Тут родаплемянныя прынцыпы саступалі месца тэрытарыяльным. Гэтым тлумачыцца тое, што назвы некаторых славянскіх плямён былі новымі. Яны звязаны не з імем
________________
1Липшиц Е.Э. Византийское крестьянство и славянская колонизация (преимущественно по данным земледельческого закона) // Византийский сборник. М.;Л., 1945. С. 122123.
2Литаврин ГТ. Этносоциальная структура славянского общества в эпоху поселения на Балканах (VI- VII стст.) // Этносоциальная и политическая структура раннефеодальных славянских государств и народностей. М., 1987. С. 34.
3Русанова ИЛ. Славянские древности VIVII вв. М., 1976. С. 49.
133


якога-небудзь роданачальніка, a з мясцовай названы. У візантыйскіх крыніцах VIIVIII стст. занятая кожным асобным племем вобласць звычайна носіць назву "славінія", што мае этнічна абагульняючы сэнс. На балканскіх землях з'явілася значная колькасць "славіній", якая адпавядала расселеным тут славянскім плямёнам. На чале асобных плямён, г. зн. асобных славіній, працягва знаходзіцца племянны правадыр.
Захоп вялікіх абласцей вык-ліка сур'ёзныя змены сацыяльнай структуры славянскіх плямён. У першую чаргу памнажае свае багацці ваенна-племянная вярхушка. У яе рукі трапляла ільвіная доля здабычы рабы, зброя, жывёла, каштонасці. Потым яна становіцца ладальнікам найболын пладародных зямель на захопленай тэрыторыі. У выніку перасялення бы дадзены новы штуршок працэсу маёмасна-сацыяльнага рас-слаення, што па сутнасці азначала крок у бок дзяржанай арганізацыі1.
Ваеннае кіраніцтва звычайна дазваляла правадырам вылучыцца з асяроддзя астатняй родаплемянной арыстакратыі. Ix апорай станавілася дружына аб'яднанне прафесійных воіна, якія страцілі сувязь са сваімі родамi i абшчынамі. У дружыне адзіным сувязным звяном станавілася асаоістая адданасць правадыру i зацікаленасць у яго поспехах.
Фарміруецца асобная палітычная арганізацыя. Яе органы кіравання вярхоны правадыр, савет старэйшын, народны сход. Пры гэтым народны сход складася з усіх свабодных мужчын, здольных насіць зброю. Такая форма арганізацыі грамадства i яго кіравання з часо надрукавання выніка даследавання Люіса Моргана атрымала назву "ваеннай дэмакратыі"2.
Эпоха ваеннай дэмакратыі гэта час несупынных міжпляменных война. Ваенныя сутыкненні заканчваліся рабаніцтвам. Пераможцы заховалі жывёлу, зерне, футры i рабо. Пасядзённая пагроза ваеннага нападу з боку чужых плямён выклікала неабходнасць у абарончых збу даваниях. Па-сёл кіразмяшчаліся на мысах стромкагаберага ракі i мацоваліся з напольнага боку валам i ровам. Плошча мацаваных гарадзішча звычайна невялі-кая (45 х 85 м). На тэрыторыі Беларусі вядомы дзесяткі гарадзішча банца-раскай археалагічнай культуры VVII стст., аб чым гаварылася вышэй. Пасюдна ваенная дэмакратыя была формай пераходнага перыяду да класавага грамадства, да тварэння дзя ржавы. Месца ваеннай дэмакратыі  агульнай перыядызацыі першабытнага грамадства знаходзіцца на яго заключным этапе, напярэдадні знікнення дзяржавы.
Узнікалі племянныя органы кіравання, а з імі племянная арыстакратыя. 3 яе асяроддзя вылучаліся правадыры, адной з галоных функцый якіх
_________________
1Ангелов Д. Проблемы предгосударствелного периода на территории будущего Болгарского государства // Этносоциальная и политическая структура раннефеодальных славянских государств и народностей. М., 1987. С. 9.
2Морган Л.Г. Древнее общество. Л., 1934. С. 74, 87,177.

134


становіцца кіраванне ваеннымі мерапрыемствамі. У племянных аб'яднан-нях звычайна вылучаліся два тыпы ваенных кіраніко. У адных грамадствах імі былі племянныя правадыры. Яны выконвалі грамадзянскія, ваен-ныя, a таксама жрэчаскія функцыі. У іншых выпадках разам з грамадскім правадыром бы асобны ваенны кіранік. 3 цягам часу паміж старой арыстакратыяй, якая абапіралася на традыцыйныя інстытуты, i ваеннымі правадырамі знікла барацьба за ладу. Старая вярхушка часцей за сё аказвалася адсунутай на задні план. Вынік гэтай барацьбы  многім вызнача формы будучай дзяржанасці.
Некаторыя даныя ао грамадскім ладзе  славян можна атрымаць з мовазнаства. Мовазнацы лічаць, што распад праславянскай мовы адбывася  сярэдзіне 1-га тысячагоддзя н.э. 3 гэтых даных вынікае, што  часы Вялікага перасялення народа у славян на чале роду стая рэальны старэйшына самы стары, воиытны, а таму паважаны прадстанік роду. Магчыма, тэта бы дзед, а на чале племя станавіся правадыр ("вождь"). Вельмі верагодна, што такі галава першапачаткова выбірася на савеце ці вечы, Ён бы часовым правадыром для выканання якой-небудзь канкрэтнай задачы, напрыклад ваеннай.
У праславянскім слоніку былі тэрміны, якія адлюстровалі ваенную лексіку. Так, існавала некалькі абазначэння бітвы "бітва", "бой", "вайна". Таксама было некалькі сло для абазначэння войска "войска", "дружына", "полк". Можна нагадаць некалькі назва воіна "воін", "лучнік", "коннік". Выкарыстовалася слова "меч", запазычанае з германскай мовы. Гэта сведчыць аб тым, што племянным княжанням была ласціва i некаторая ваенная функцыя абароны сваёй тэрыторыі, сваёй маёмасці i захопу чужога дабра1.
У славянскай мове да VIVII стст. н.э. склад вал ася элементарная тэрмі-налогія, з вязаная з правам: "рад", "парадак", "судзіць", "закон", "віна", "кара". Аднак у ёй няма агульнаславянскага слова для абазначэння дзяржавы. Найбольш старажытны тэрмін "держава"  гэтым значэнні прысутнічае не ва сіх мовах. Паказальна, што запазычанымі з'яляюцца назвы амаль усіх прадстаніко пануючага слоя i асабліва кіраніко дзяржавы: слова "князь" паходзіць з гоцкай мовы "кунінг", "кесар" ад рымскага імя Цэзар, "кароль" ад імя франкскага кіраніка Карла Вялікага (у славян для абазначэння сваіх уладаро пачало выкарыстовацца не раней X ст.). Славянскае па паходжанні слова "вождь" азначала племяннога кіраніка, і толькі слова "владыка" магло азначаць кіраніка буйнога калектыву людзей тыпу дзяржавы ці рэгіёна2.
Як бачна, у праславянскай мове да VIVII стст. існавала лексіка, якая сведчыць аб сацыяльнай дыферэнцыяцыі  грамадстве, але лексіка для абазначэння асноных дзяржаных паняцця яшчэ не склалася. Гэта звязана з тым, што найбольш старажытныя славянскія дзяржавы тварыліся жо пасля распаду праславянскага адзінства  выніку рассялення славян i ваходжання ix у кантакты з прадстанікамі іншых народа.
Такім чынам, у славян VIVIII стст, адбывася распад родавых адносін. Яшчэ заховаліся такія рэшткі родавых адносін, як, напрыклад, вялікая пат-рыярхальная сям'я. Аднак славянскія плямёны, як аб гэтым гавораць ix назвы, складваліся на тэрытарыяльнай аснове i былі аб'яднаннем тэрытары-яльных абшчын. Неаднаразова даследчыкі адзначалі, што  парананні ca старой родавай арганізацыяй дзяржава адрозніваецца перш-наперш падзелам падданых дзяржавы па тэрытарыяльных дзяленнях. Такі тэрытарыяльны падзел складася  славян у выглядзе тэрытарыяльна-племянной арганізацыі, якая аб'ядновала суседскія сельскія абшчыны.
__________________
1Супрук А.Е. Введение в славянскую филологию. Мн., 1980. С. 163.
2Там жа. С. 64.
135


2. Усходнеславянскія саюзы плямён
У Верхнім Падняпроі i Падзвінні на тэрыторыі Беларусі  VIIIX стст. сфарміраваліся некалькі аб'яднання усходніх славян. Яны ялялі сабой даволі стойлівыя этнічныя супольнасці дрыгавічо, крывічо-палачан, радзіміча. У аснове гэтых супольнасцей ляжалі не столькі родаплемянныя, колькі тэрытарыяльныя, эканамічныя і палітычныя сувязі. Цяпер гісторыкі звычай-на лічаць ix "саюзамі плямён". У этнаграфічных адносінах гэтыя супольнасці можна называць пранароднасцямі. Адначасова яны былі пачатковымі дзяр-жанымі тварэннямі тэрытарыяльна-палітычнага характару ці прадзяржавамі, у летапісе абазначаньші тэрмінамі "княжанні"1. На чале племянных княжання стаялі правіцелі, якія мелі тытул "светлы князь", паводле паведамлен-ня "Аповесці аб мінулых часах" ("Повесть временных лет).
Стварэнню княжання садзейнічалі развіццё мірных сувязя паміж плямёнамі, ці ваенныя перамогі адных плямён над другімі, ці, нарэшце, не-абходнасць барацьбы з агульнай знешняй небяспекай. У час заняпаду родаплемянного грамадства i  перыяд ваеннай дэмакратыі складваліся сацыяльна-палітычныя супольнасці, аб'яднаныя адзінай уладай, адноснай агульнасцю гаспадарча-культурнага жыцця, тэрыторыі i інш. Утварэнне та-кіх супольнасцей садзейнічала змацненню моных i культурных сувязя паміж асобнымі плямёнамі, ix змешванню i трансфармацыі  новыя этнасацыяльныя супольнасці народнасці,
Памылковым з'яляецца сцвярджэнне аб тым, быццам паводле археалагічных даных немагчыма прасачыць станаленне сходнеславянскіх аб'яднання i засведчыць рэальнае існаванне "племянных саюза, якія мелі свае акрэсленыя прыкметы, што адрознівалі б ix адзін ад аднаго"2. Разважаць так значыць зусім адкінуць важнейшыя дасягненні славяна-рускай археалогіі за увесь час яе існавання 3.
Крывічы-палачане. Крывічы займалі значныя абшары Усходняй Еропы. Гэта вялікае аб'яднаяне плямён, якія жылі. вярхоях Дняпра, Заходняй Дзві-ны, Волгі, наподні Чудскага возера. Звесткі аб іхзмешчаны  "Аповесці аб мінулых часах"пры апісанні падзей IXX стст. i папярэдняга часуУПра крывічо шса таксама візантыйскі гісторык X ст. Канстанцін Парфірародны.
Па-рознаму выводзяць гісторыкі назву "Крывічы": ад прозвішча старэй-шагароду Кры (Крыва), што найболып верагодна, ад сло "крэныя" (олізкія йа крыві, у сэнсе парадненыя), ад імя язычніцкага першасвяшчэнніка Крыва Крывейтэ, ад "крывізны" гарыстай мясцовасці i min.4
Даследчыкамі вывучаліся на тэрыторыі рассялення крывічо-палачан гарадзішчы i паселішчы  Віцебску, Полацку, Лукомлі5. Але найболып значны матэрыял на гісторыі насельніцтва выялены  Віцебскай вобласці  курганных могільніках, Дакладна станолена, што для полацкіх крывічо характэрна археалагічная культура догіх кургано Паночнай Беларусі, у якой прысутнічае шмат элемента матэрыяльнай культуры сходніх балта. Смаленскія крывічы вельмі блізкія да полацкіх па мове i культуры. Таму  этнаграфічных адносінах яны звычайна разглядаюцца як полацка-смаленская група плямён.
У некаторых пісьмовых крыніцах старажытныя курганы названы "валатокамі". На Віцебшчыне сярод мясцовага насельніцтва такая назва рас-
________________
1Очерки по археологии Белоруссии. Ми., 1972. Ч. 2. С. 8.
23агарульскі Э.М. Заходііяя Русь IXXIII стст. Мн., 1998. С. 19.
3Седов В.В. Восточные славяне в VIXIII вв. С. 58.
4Рогалей А.Ф. Да питания аб паходжанні крьшічо // Весці АНБ. Сер. трамад. навук. 1992. № 1.С. 116-118.
5Штыхов ГЛ. Города Полоцкой земли (IXXIII вв.). Мн, 1978. С. 2655.
136


пасюджана дагэтуль. Паводле народных падання, тут як быццам пахаваны волаты (волат персанаж беларускай міфалогіі, асілак высокага росту). Назва "валатокі" пашырана на поначы Беларусі i  сумежных раёнах Смаленшчыны, Пскошчыны, Латвіі, у мінулым карэнных землях крывічо.
Могільнікі крывічо другой паловы 1-га тысячагоддзя складаюцца з догіх (валападобных), падожаных i круглых у плане насыпа вышынёй 12 м, у якіх змешчаны рэшткі крэмацыі памерлых. У Віцебскай вобласці вывучаны курганы VVII стст. а токінскага варыянта банцараскай культуры. На беразе возера Сенніца Гарадоцкім раёне каля в. Дарахі выялена 11 курганных могільніка трох перыяда: трэцяй чвэрці 1-га тысячагоддзя н.э. банцараскай культуры, IX ст. з крэмацыяй памерлых i канца X пачатку XI ст, з трупапалажэннем.
Фарміраванне крывічо вынік асіміляцыі прышлымі славянамі мясцовых балцкіхі. заходняфінскіх плямён, паступова славянізаваных. Гэта пацвярджаюць выразныя археалагічныяматэрыялы. Курганныя могільнікі лоладкіх крывічо VIIIX стст. даследаваліся на Віцебшчыне каля вёсак Баркі, Глінішча, Рудня (Полацкі раён), Бяскатава, Вышадкі, Смалькі (Гарадоцкі раён). Трупаспаленне амаль заусёды знаходзілася пад насыпам, на гарызонце. Часта перапаленыя косці сабраны  неглыбокай ямцы, зверху якой змешчаны перакулены верх дном невялікі ляпны гаршчок1. Большасць кургано бедныя на інвентар ці зусім яго не маюць. Зрэдку сустракаюцца курганы з вялікан колькасцю пашкоджаных агнём упрыгожання, распасюджаных у балта, характэрных таксама для культуры смаленскіх догіх кургано: бронзавыя трапеца-падобныя падвескі, шыйныя грыні, бранзалеты, маністы, у якіх чаргуюцца шкляныя сінія пацеркі з бронзавымі спіралепадобнымі трубачкамі-пранізкамі дэталямі вянко, што насіліся на галаве, касцяныя птушкі. Славянскімі рысамі кургано IXX стст. з'яляюцца абрад трупаспалення i наянасць ляп-
______________
1Штыха Г.З. Крывічы. С 41-60,115-126.
137


ных гаршко з акруглым плячом у верхняй частцы тулава, акое захавана i у кераміцы зробленай пазней на ганчарным крузе.
Курганныя могільнікі VIIIIX стст. адлюстроваюць другую стадыю ці хвалю славянскай каланізацыі  Беларускім Падзвінні. Але гэта не прывяло да канчатковай славянізацыі насельніцтва. Лета-літоскія элементы  культуры догіх кургано Паночнай Беларусі, як i на Смаленшчыне, займаюць значнае месца. Каланізуючы лясную зону, уступаючы  цесную сувязь з мясцовым насельніцтвам, славяне перанялі  большай ці меншай ступені культурна-этнаграфічныя асаблівасці балта, унаследавалі элементы ix матэрыяльнай культуры. Новая этнічная супольнасць, якая фарміравалася  працэсе змешвання славян з мясцовымі балтамі, была, відаць, славянамонай.
У канцы Х ст. паяляюцца круглыя курганы з пахавальным абрадам трупапалажэння, які канчаткова выцесні крэмацыю. Такія помнікі вывучаліся археолагамі каля вёсак Пуцілкавічы, Бельчыца, Чарневічы, Лісна, Сінчукі, Кублішчына, Плусы i іншыху Віцебскай вобласці1.Для полацкіх і смаленскіх крывічо у XIXII стст. характэрны пэны тып упрыгожання бранзалетападобныя драцяныя кольцы з завязанымі канцамі дыяметрам 511 см, якія насілі жанчыны каля скроня на павязцы.
Акрамя скроневых бранзалетападобных кольца ёсць іншыя этнавызначальныя прыкметы  матэрыяльнай культуры крывічо-палачан. Для ix касцюма характэрна шматлікасць упрыгожання гэта.падковападобныя спражкі (фібулы)І зааморфныя оранзалеты., вітыя шыйныя грыні з петлепадобнымі канцамі, пазалочаныя шкляныя. пацеркі, мноства бразготак, пласціначныя падвескі-конікі. Характэрнай рысай жаночага касцюма крывічо былі маністы, у якіх пацеркі спалучаліся з металічнымі бразготкамі.
У Беларускім Паазер'і пры раскопках кургано у пахаваннях выялены тыпова балцкія галаныя вяночкі вайнагі, якія састаляліся са спіральных пранізак пры дапамозе бляшак, звычайна з цісненым арнаментам, Падобныя вяночкі знойдзены  Брасласкім, Міёрскім, Талачынскім, Шклоскім раёнах. Да некаторых вайнага падвешваліся скроневыя кольцы, якія лічацца славянскімі прыгожаннямі2.
Своеасаблівасцю вызначаецца таксама касцюм крывічо-мужчын. Аб шматлікасці яго прыгожання сведчаць падковападобныя спражкі (фібулы), лірападобныя спражкі, пярсцёнкі, абшыванне адзення i галаных убора металічнымі пранізкамі.
У летапісе крывічы названы пад 859 г. Паводле летапіснага паведамлення, яны плацілі даніну варагам. У 862 г. крывічы разам з плямёнамі прагналі варага за мора, адкуль яны прыйшлі. Аднак потым, як паведамляе летапіс, чудзь, нагародскія славяне, крывічы заклікалі да сябе нарманскіх князё. Тут гаворыцца пра Полацк, пра тое, што заснавалі яго крывічы, a варагі (нарманы) у ім прышлыя3.
Вялізнае аб'яднанне крывічо. у канцы 1-га тысячагоддзя распалася на групы полацкую, смаленскую, пскоскую (паводле назва ix галоуных гарадо).
Крывічы прымалі дзел у паходах князя Алега (907) i Ігара (944) супраць грэка. На аснове племяннога княжання крывічо-палачан склалася буйное Полацкае княства самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі. Насельніцтва Полацкай зямлі i прадстанікі мясцовай дынастыі князё названы "крывічамі"  летапісах пад 1127,. 1129, 1140,
1Штыха Г.В. Крывічы. С. 1619.
2Дучыц Л.У. Брасласкае Паазер'е  IXXIV стст.: Гісторыка-археалагічны нарыс. Мн., 1991. С 74 (мал. 37).
3Полное собрание русских летописей (далей ПСРЛ). М., 1962. Т. 2. С. 14.
138


1162 гг. Да яе належалі гарады Полацк, Віцебск, Менск, Лукомль, Брасла, Ізяслаль (Заслае), Лагойск, Орша, Копысь, Барыса.
У старажытных летапісах насельніцтва Полацкай зямлі называецца таксама "палачанамі". Летапісцы лічылі, што гэта назва паходзіць ад назвы ракі Палата правага прытоку Заходняй Дзвіны, ля вусця якой заснаваны першапачатковы Полацк. Палачане трупа плямён, што вылучылася з крывіцкага аб'яднання з цэнтрам у Полацку, ад якога атрымала першапачатковую сваю назву  XIXII стст. i  больш познія часы палачанамі называлі жыхаро Полацка або сёй Полацкай зямлі.
На славяна-балцкім сумежжы знік тапонім "крывічы", размешчаны ланцугом на заходняй ускраіне Полацкай зямлі. Ад этноніма "крывічы" паходзяць назвы вёсак у Зэльвенскім, Іескім, Салігорскім, Глыооцкім, Пінскім, Докшыцкім, Ашмянскім, Мядзельскім, Смаргонскімраёнах Беларусі,
Тапанімічныя даныя сведчаць аб тым, што крывічы-палачане  IX XI стст. праніклі  Верхняе Панямонне. Тут на паночным захадзе сучаснай беларускай тэрыторыі фіксуецца асноная колькасць тапоніма, утвораных ад этноніма "крывічы". Гэты этнонім уснрымася менавіта этнічным сэнсе  адрозненне ад назвы "палачане", якая была палітыка-геаграфічным абазначэннем крывіцкага насельніцтва з ix цэнтрам у Полацку1.
У некаторых выпадках назва "крывіцкія землі" заховалася за тэрыторыяй Беларусі да першай чвэрці XIV ст. У латышскай мове тэрмін "крывічы" замацавася для вызначэння сходніх славян.
Дрыгавічы. Гэта адно з усходнеславянскіх летапісных племянных аб'яднання, што  IX-XIII стст. займала вялікую тэрыторыю сучаснай Беларусі i  пазнейшым часе разам з крывічамі i радзімічамі з'явілася асновай для фарміравання беларускай народнасці.
Дрыгавічы рэдка згадваюцца  старажытных пісьмовых крыніцах. У самым атарытэтным i даставерным старажытным летапісе "Аповесці аб мінулых часах" ("Повесть временных лет") яны пачынаюць упамінацца  шэрагу летапісных плямён (паляне, драляне, севяране, славене), у яе ранняй, не датаванай частцы. Найбольш ранні памін гаворыць аб рассяленні славян, што прыйшлі з Падуная: "...те же словене пришедше седоша по Днепру и нарекошася поляне, а друзии деревляне, зане седоша в лесех, а друзии седоша межи Припетью и Двиною и нарекошася дреговичи, а инии седоша на Двине и нарекошася полочане, речкы ради, яже втечь в Двину, именем Полота, от сея прозвашася полочане"2.
У прыведзеным паведамленні летапісца перш за сё трэба звярнуць увагу на месцы рассялення асобных летапісных плямён. Яны наказаны летапісцам на вялікім абшары (што сведчыць аб шырокім кругаглядзе атара) і прыстасаваны да мясцовасці  агульных рысах, па выразных геаграфічных
________________
1Рогале А.Ф. Крывіцкія "сляды"  тапаніміі Беларусі // Весці АНБ, Сер, грамад. навук. 1987. №3. С 109-115.
2ПСРЛ. Т. 2. С 5.
139


арыенцірах. Для дрыгавічо гэта гучыць вельмі прыблізна "...седоша межи Припетью и Двиною»."
Другая акалічнасць першага летапіснага паміну дрыгавічо заключаецца  тым, што змешчаны яны у ліку несумненна славянскіх плямён. Гэта адразу вызначае ix этнічнае паходжанне i прыналежнасць. Дадзенаму важнейшаму пытанню прысвечаны i другі летапісны памін дрыгавічо: "...се бо токмо словенеск язык в Руси поляне, деревляне, новегородьци, полочане, дьрьговичи, северо, бужане, зане седять по Бугу, послеже (не) волыняне..." Крыху ніжэй летапісец зно пералічвае плямёны сходнеславянскага сусве-ту: "...и живяху в мире поляне, и деревляне, и северо, и радимичи, и вятичи, и хорвати, дулеби же живяху по Бугу, где ныне волыняне, а уличи, тиверци седяху по Бугу и по Днепру..."1
Як паказваюць летапісныя паведамленні, летапісец вялікую вагу дзяля этнічнаму вызначэнню плямён як аднаму з важнейшых i актуальнейшых у гісторыі плямён i народа крытэрыю. Такая вага летапісца да гэтага ітытання дае нам магчымасць i на сённяшні дзень вызначыць этнічныя карані i этнічную прыналежнасць нашых продка i адпаведна сучасных нашчадка i сучаснага насельніцтва Беларусі.
У адным з ранейшых летапісных паведамлення летапісей зно згадвае дрыгавічо у адным шэрагу з найбольш развітымі сходнеславянскімі плямёнамі:"... И по сей братьи (кіескія князі Кій, Шчэк, Хары i сясгра ix Лыбедзь. ПЛ.) почаша держати род их княжение в полях, а в деревлях свое, а дрьговичи свое, а словене свое в Новегороде, а другое на Пологе, иже и полочане, от сих же и кривичи,... также северо..."2
Такім чынам, на падставе летапісных паведамлення старажытнейшым насельніцтвам Паднёвай, Цзнтральнай i Заходняй Беларусі з'яляліся дрыгавічы, якія паходзілі ад старажытных славян, што прыйшлі з Падуная, належалі да усходнеславянскай монай групы ("...се бо токмо словенск язык..."), займалі значную тэрыторыю сучаснай Беларусі ("...межи Припетью и Двиною...") i былі  ліку найбольш развітых усходнеславянскіх плямен, мелі сваё "княжение"). Прыведзенымі вышэй паведамленнямі леталісца пракгычна вычэрпваюцца звесткі пісьмовых крыніц аб дрыгавічах. Ix кароткі, урыкавы характар не дазваляе стварыць понага ялення аб жыцці гэтага летапіснага племені i прымушае шукаць i выкарыстоваць даныя іншых крыніц. Такімі крыніцамі на землях рассялення дрыгавічо з'яляюцца археалагічныя помнікі, матэрыялы даследавання, якіх значна дапаняюць пісьмовыя паведамленні. Археалагічныя даныя сталі аснонай крыніцай веда аб тэрыторыі рассялення дрыгавічо, іх сацыяльна-эканамічным развіцці, гаспадарцы, развіцці культуры, культурных i эканаміяных сувязях з суседнімі i аддажным.і.земдямі
На тэрыторыі рассялення дрыгавічо засталіся шматлікія археалагічныя помнікі курганныя могільнікі, селішчы, гарадзішчы, вывучэнне якіх працягваецца на працягу XIXXX стст.3
Раскопкі курганных могільніка дрыгавічо дазваляюць вылучаць характэрныя для ix рысы пахавальнага абраду i інвентару. Па ix распасюджанні акрэслена тэрыторыя рассялення дрыгавічо, што значна дакладняе агульныя паведамленні летапісу.
Пахавалыіыя курганы дрыгавічо круглыя  плане i маюць пасферычнyю форму. Ля падножжа яны абкружаны невялікай канакай. Часцей за сё іх вышыня 1 1,5 м i дыяметр 9 12 м., Аднак бываюць курганы вышынёй 0,150,20 м, дыяметрам 3,54 м i вышынёй да 3 м, дыяметрам 1718 м. У
______________________
1ПСРЛ. Т. 2 С 8,9.
2Там же. С 8.
3Лысенко П.Ф. Дреговичи. Мн., 1991. С. 11-17.
140


кожным кургане звычайна выялена адно пахаванне. Аднак сустракаюцца i па тры нябожчыкі у адным кургане.
Звычайна  могільніку некалькі дзесятка кургано. Буйныя могільнікі  некалькі соцень кургано сустракаюцца рэдка (каля в. Моха 620 кургано, в. Рычо 270, в. Лянека 300, в. Валасовічы 267, в. Марулін 500). Moгільнікі часта разворваюцца i нават понасцю зносяцца.
Найбольш ранні пахавальны абрад дрыгавічо трупаспаленне. Зверху вогнішча і рэштка спалення насыпалі курган. Часам рэшткі спалення памяшчалі  гліняную пасудзіну урну, ставілі яе  насыпе кургана. Датуецца гэты пахавалыіы абрад канцом X - начаткам XI ст. Пахаванні вельмі бедныя на інвентар, бо рэчы гінулі  вогнішчы.
3 прыняццем хрысціянства язычніцкі (паганскі) звычай крэмацыі нябожчыка змяняецца трупапалажэннем. Знычайна нябожчыка клалі галавой на захад на дзённую паверхню зямлі, ачышчаную рытуальным вогнішчам, i паверх яго насыпалі курган. Часам нябожчыка змяшчалі на земляной падсыпцы, а  больш познія часы у падкурганнай магіле.
Пахаванні з трупападажэннсм значна багацейшыя на інвентар, пакладзены нябожчыку  магілу. Звычайна гэта самыя неабходныя  жыцці рэчы, што, на думку родзіча, будуць неабходныя памерламу i на тым свеце. Часцей за сё клалі гліняныя гаршкі, нажы, жаночыя прыгожаннк Зрэдку сустракаюцца прылады працы (сярпы, сякеры), узбраенне (коп'і). Некаторыя знаходкі вельмі карысныя у вызначэнні асобных рыс жыцця дрыгавічо. Манеты  складзе жаночых упрыгожання даюць даволі блізкую дату пахавання, у тым ліку i час пахавальнага абраду.
Асобныя жаночыя прыгожанні ласцівы толькі жанчынам пэнага племені. Па ix распасюджанні можна вызначыць тэрыторыю рассялення гэтага племені больш канкрэтна i дэталёва, чым агульньгх i недакладных паведамленнях летапісу. Для дрыгавічо характэрным упрыгожаннем з'яляліся вялікія металічныя пацеркі, ажурныя (з дроту) або суцэльныя цьіліндрычнай ці авальнай формы (радзей круглыя), упрыгожаныя напаянымі шарыкамі металічнай (срэбранай) зерні. Ix называюць буйназярністымі і прызнаюць этнавызначальным прадметам дрыгавічо. Іх насілі па адной альбо некалькі штук у
141


складзе нізкі пацерак. Яны был i распасюджаны па сёй тэрыторыі дрыгавічо, а часам i за яе межамі, куды траплялі гандлёвым шляхам або як здабыча  час ваенных набега ці захопу  палон жанчын-дрыгавічанак.
На падставе распасюджання дрыгавіцкіх этнавызначальных пацерак тэрыторыя рассялення дрыгавічо выглядае наступным чынам: на поначы мяжа (паласа) ix рассялення праходзіць ад Заслая на Лагойск i Барыса, адкуль па міжрэччы Бярэзіны i Друді ідзе  напраму на Рагачо (Кісцяні, Задруццё) на усходзе мяжа з радзімічамі праходзіць у асноным па Дняпры да нізоя Прыпяці; на подні мяжа з палянамі i дралянамі (да Гарыні) пралягае блізка ад сучаснай дзяржанай граніцы, а налевабярэжжы Гарыні з валынянамі верагодней за сё па лініі РонаЛуцк; на захадзе дрыгавічы засялялі левабярэжжа Нёмана i Сярэдняе Пабужжа (да Драгічына Надбужнага).
Мяркуючы па распасюджанні найбольш ранніх дрыгавіцкіх кургано з абрадам трупаспалення i найбольш ранняй ляпной керамікай, можна сказаць, што рассяленне дрыгавічо на асноную ix тэрыторыю адбывалася з подня, у асноным папячэнні рэк. Раннія пахаванні дрыгавічо вядомы на Дняпры, Бярэзіне, у Панямонні, Сярэднім Пабужжы. На правабярэжжы Прыпяці выялены таксама помнікі славянскай пражскай культуры (VIVII стст.) i славянскай культуры Лукі-Райкавецкай, што змяніла яе (VIIIX стст.), на якіх прасочваецца паслядоны працэс развіцця бытавой керамікі ад VI да IXX стст. Дрыгавіцкі гліняны посуд,, несумненна, паходзіць ад керамікі паселішча  тыпу Лукі-Райкавецкай (Хатомель Гарадзішча, Радасць, Дружба), што дазваляе гаварыць аб генетычным паходжанні дрыгавічо ад насельніцтва культуры Лукі-Райкавецкай, а праз яе ад папярэдняга насельніцтва пражскай культуры тыпу Карчак.
Асноная частка насельніцтва. дрыгавічо пражывала  сельскай мясцовасці на селішчах і гарадзішчах, У XXI стст. у дрыгавічо пачынаюць узнікаць гарады (Тура 980 г., Берасце 1019 г., Меньск 1067 г., Пінск 1097 г., Случаск 1097 г., Клечаск 1127 г., Гародня 1127 г., Драгічын Надбужны 1142 г., Рагачо 1142 г., Мазыр 1155 г.). Да Х-ХІ стст. адносіцца знікненне Наваградка, Вакавыска, Слоніма. У XIII ст. узнікаюць Камянец (1276), Кобрын (1287). ѕзнікненне i развіццё гарадо з'яляецца яркім сведчаннем высокага зроню эканамічнага і сацыяльнага развіцця дрыгавічо.
Аснову гаспадаркі дрыгавічо складалі земляробства i жывёлагадоля. Аб гэтым сведчаць матэрыялы археалагічнага вывчэння кургано, селішча, гарадо. Землярооствам i жывёлагадоляй займалася насельніцтва сельскіх паселішча i гарадо. Разам з тым раскопкі Турава, Брэста, Пінска, Мінска, Давыд-Гарадка, Гродна, Навагрудка, Вакавыска, Слоніма, Клецка, Слуцка сведчаць аб высокім узроні мясцовага жалезаапрацочага, ювелірнага, касцярэзнага, скураапрацочага, дрэваапрацочага i ганчарнага рамёства. Мясцовыя майстры выраблялі жалеза i сталь, рабілі наварку на рэжучы край жалезных выраба (сярпы, сякеры, нажы, дажнідьі), складаную слясарную падгонку дэталя складаных вы раба (замкі,, ключы), выраблялі прылады працы (сярпы, косы, сякеры, нажы, нажніцы i г.д.), узбраенне (наканечнікі дзід, стрэл), прадметы хатняга жытку.
У матэрыяльнай культуры археалагічных помніка дрыгавічо у першую чаргу звяртае на сябе вагу арыентаванасць мясцовай вытворчасці на выраб прылад працы, інструмента і прадмета пасядзённага жытку, а не раскошы i аздаблення. Другая характэрная рыса агульнасць сыравіны, тэхналагічпых працэса i зора выраба у дрыгавічо з шырокім колам усходнеславянскіх плямён X – ХІІ стст.
Знаходкі прадмета мясцовага і замежнага паходжання сведчаць аб гандлёвых сувязях з Валынню, Сярэднім Падняпроем, Паночным Прычар-
142


намор’ем, прыбалтыкай (валынскія праслачкі, кіескія шкляныя бранзалеты, прычарнаморскія амфары, прыбалтыйскі бурштын i г.д;).
Дрыгавічы займаліся таксама паляваннем, рыбалоствам, прадзеннем, ткацтвам.
Аб высокім узроні сацыяльнага развіцця дрыгавічо сведчаць існаванне свайго "княжання" яшчэ да ключэння  склад Кіескай Русі  X ст., вылучэнне дрыгавіцкіх зямель у Тураскае княства пры першым жа падзеле Кіескай Русі Уладзімірам Святаславічам (вялікі князь кіескі) у 988 г., існаванне мясцовай дружыны  тураскіх князё. Сацыяльную няронасць пацвярджаюць бедныя i багатыя інвентаром курганныя пахаванні.
На падставе летапісных паведамлення i матэрыяла археалагічных раскопак дрыгавічы пастаюць як адно з найбольш развітых усходнеславянскіх плямён, што знаходзіліся на шляху інтэграцыі усіх усходнеславянскіх плямён у адзіную супольную сходнеславянскую народнасць.
Радзімічы. У летапісе паведамляецца, што радзімічы, як i вяцічы, прыйшлі з прапольскіх зямель ("родимичи бо и вятичи от ляхов"), назву сваю атрымалі ад імя Радзім, які значальва ix, i рассяліліся  Пасожжы ("седоста Радим на Сьжю"). Летапісец адзначае, што жылі  міры паміж сабой паляне, драляне, севяране, радзімічы i іншыя плямёны. Але побыту радзіміча, таксама як вяціча i севяран, ён дае адмоную характарыстыку з пункту гледжання хрысціянскай маралі. Жылі яны  лясах быццам дзікуны, спажывалі брудную ежу, было  ix брыдкаслое перад бацькамі i нявесткамі. На язьгчніцкіх "бесаскіх ігрышчах" танцавалі i спявалі, выкрадалі сабе жонак, якіх мелі па дзве-тры. Летапісец, відаць, згусці фарбы, супрацьпасталяючы "дзікунскі" побыт радзіміча i іншых жыхаро лясной паласы побыту кіескіх палян.
Цікавыя звесткі паведамі летапісец пра пахавальныя звьгчаі:" A калі хто паміра, тварылі трызну над ім... спальвалі мерцвяка, а потым, сабрашы косці, укладвалі  малы сасуд i ставілі на слупах пры дарогах, што робяць вяцічы i цяпер. Гэтага ж звычаю трымаліся крывічы i іншыя паганыя, што не ведаюць закону Божага, a самі сабе станаляюць закон..."1
3 летапіснага паведамлення, датананага 885 г., мы даведваемся, што  канцы IX ст. радзімічы плацілі даніну спачатку хазарам (Хазарскаму каганату), а потым кіескаму князю Алегу. У радзіміча існавала свая племянная вярхушка ваенная арганізацыя. У 907 г. яны дзельнічалі  паходзе на грэка у складзе рознаплемяннога войска князя Алега. Пасля смерці Алега радзімічы, мабыць, адмовіліся падпарадковацца кіескаму князю. Летам 984 г. ваявода кіескага князя Уладзіміра, якога празвалі Вочы Хвост, на p. Пяшчань перамог войска радзіміча i яны былі канчаткова ключаны  склад Кіескай дзяржавы.
Летапісец лaкaлiзaвa paдзіміча на p. Coж. Больш дакладна тэрыторыю ix размяшчэння можна акрэсліць з дапамогаю археалагічных матэрыяла. Вывучэнне старажытнасцей радзіміча пачалося  XIX ст. Але першая абагульняючая праца па ix гісторыі была апублікавана Б. Рыбаковым у пачатку 30-х гадо XX ст, i не страціла значэння да нашага часу2.
У пасляваенныя гады вывучэнне радзіміча было працягнута археолагамі. Накоплены археалагічны матэрыял да магчымасць удакладніць тэрыторыю ix рассялення. Радзімічы займалі прастору  міжрэччы Дняпра i Дзясны па берагах Сожа і ягопрытока. На поначы граніца перассялення праходзіла наподзень ад Гарадка, Мсціслава, Чавус, Новага Быхава. Тут ix межы шчыльна сутыкаліся з межамі крывічо. На паднёвы сход ад радзі-
1ПСРЛ.Т. 2. С. 9,10; Дакументыі матэрыялы па гіеторыі Беларусі VIXVctct. Mh„ 1998. С 13.
2Рыбако БА. Радзімічы // Працы секцыі археалогіі Беларускай Акадэміі навук. Мн., 1932. Т.З. С 81-151.
143


міча жылі севяране. На захадзе граніца заходзіла на правы бераг Дняпра i сутыкалася з межамі дрыгавічо. Граніца паміж радзімічамі i вяцічамі праходзіла на захад ад р. Судасць.
Курганы радзіміча маюць пасферычную форму, сярэднюю вышыню 1 1,5 м. дыяметр 610 м. Могільнікі налічваюць звычайпа некалькі дзесятка насыпа, зрэдку кекалькі соцень кургано. Курганны могільнік каля в. Гадзілавічы налічва да 400 насыпа. Яго лічаць некропалем старажытнaгa Рагачова.
Курганны могільнік каля в. Дзям'янкі Добрушскага раёна пакуль адзіны натэрыторыі радзімічау некропаль, які існава на працягу некалькіх соцень гадо (VIIXII стст.). Раннія пахаванні зроблены па абрадзе трупаспалення на месцы насыпання кургана або непадалёку ад яго. Зрэдку нябожчыка спальвалі  зрубавай дамавіне.
3 XI ст. у радзіміча пахавальны абрад трупаспалення паступова пача змяняцца трупапалажэннем у дамавінах, кал одах або трупах. Перад пахаваннем месца ачышчалі агнём альбо тут рассыпалі прынесены попел. Пахаванні зроблены на гарызонце i  падкурганных ямах, Звычайна хавалі аднаго нябожчыка  кургане, здараліся і двайныя пахаванні1. Нябожчыка змя-шчалі галавой на захад, але сустракаецца i сходняя арыенцірока, якая  радзіміча трапляещда часцей, чым у іншых усходніх славян.
У мужчынскіх пахаваннях анрача гліняных гаршко знаходзілі нажы, крэсівы, паясныя кольцы i спражкі.
Аснову галанога жаночага прыгожання складалі сяміпрамянёвыя скроневыя кольцы, якіх насілі ад аднаго да васьм. Характэрнай асаблівасшо жаночага касцюма з'яляюцца шкляныя рознакаляровыя пацеркі  спалучэшии з прывескамі рознай формы. Так, у кургане каля в. Шапчыцы Рагачоскага раёна  жаночы м пахаванні выялены тры ніткі дробнага бісеру, дзве ніткі шкляных пацерак i адна нітка срэбраных металічных прывесак з выявай галавы быка. Шыйныя грыні радзімічанак мелі розную форму (пласціначныя, круча-ныя, ромбападобііыя, з заходзячымі адзін за другі канцамі). Срэбраныя арабскія манеты X ст. іншы раз выкарыстоваліся  якасці прывесак. Рэдкая для курганных старажытнасцей знаходка гліняная льячка, у якой плавілі каляровы метал, знойдзена  кургане каля в. Юдзічы Рагачоскага раёна. Гэта было пахаванне ювеліра 3 рэдкіх знаходак кеабходна нагадаць бязмен з кургана каля в. Гадзілавічы. У кургане каля в. Каласы  скураным мяшэчку, які насіся на поясе нябожчыцы, знаходзілася пяпь шыракарогіх лунніц, бронзавы пярсцёнак i 143 шкляныя дробныя пацеркі. Гэта асоона пакладзены дар памёршай.
У навуцы дано абмярковаецца пытанне аб ляшскім паходжанні радзіміча. У наш час спецыяльна i шырока даследаваны заходнеславянскі плы на раннесярэднявечную Беларусь паводле рэчавых крыніц. Устанолена, што такі плы адбывася на працягу VIIIXIII стст. у розных формах i ахопліва непасрэдна ці скосна практычна сю тэрыторыю беларускіх зямель. Спачатку нераважалі этнічныя кантакты VIIIX І нават XI стст., якія не выключалі магчымага перасялення груп заходніх славян. Аднак арэал радзіміча не вылучаецца пераважнай ирысутнасцю заходнеславянскіх элемента у парананні з іншымі абласцямі Беларусі. Ён нават саступае  гэтьгх адносінах заходнім раёнам міжрэчча Дняпра i Немана, басейна Заходняга Буга i Панямоння, якое знаходзілася на паграніччы з Польская дзяржавай i яцвягамі2.
Цяпер даказана, што панярэднікамі радзіміча у Пасожжы былi плямёны калочынскай культуры VViii стст. Генетычная сувязь паміж куль-
________________
1Богомальников В.В. Курганы радимичей // Гістарычяа-археалагічны зборнік. Мн.,1994. № 4. С. 23.
2Перхавко В.Б. Западнославянское влияние на раннесредневековую культуру Белоруссии // Древнерусское государство и славяне. Мн., 1983. С. 26.
144


турамі гэтых дзвюх туп насельніцтва не прасочваецца. А вось на паднёвым усходзе Беларусі добра адчуваецца п.іы славянскан раменскай культуры VIIIX стст., у сувязі з чым выказана меркаванне, што прарадзіму радзіміча трэба шукаць на тэрыторыі раменскай культуры1.
Зародкі сходнеславянскіх народа на землях радзіміча узнікаюць у канцы 1-га тысячагоддзя н.э.: Гомель, Чачэрск, Крыча, Прупой (Слагарад). Выказваюцца меркаванні, што Гомель мог выконваць ролю племяннога цэнтра радзіміча. У выніку шырокага археалагічнага вывучэння Гомеля станолена, што паселішча калочынскай культуры на яго тэрыторыі існавала  VIVII стст. Яно ключала невялікае гарадзішча каля надзення рэчкі Гамеюк у Сож i значны немацаваны пасёлак. У VIIIX стст. на паселішчы адбылася змена жыхаро. Замест плямён калочынскай культуры сюды праніклаіншае славянскае насельніцтва. Паселішча  Гомелі начало выконваць ролю племяннога цэнтра радзіміча. У XXI стст. вакол яго пачынае засяляцца сельская акруга. У XII ст. Гомель ператвараецца  буйны ваенна-адміністрацыйны цэнтр Ніжняга Пасожжа і  цэнтр хрысціянскай культуры. У XII пачатку XIII ст. Гомель бы самы буйны горад у Пасожжы2,
На тэрыторыі радзіміча размяшчася добра вывучаны археолагамі феадальны замак канца XI першай паловы XIII ст. каля в. Вішчын, дзе знойдзены багаты скарб. Немацаваныя населішчы вывучаліся на берагах р. Покаць каля в. Нісімкавічы Чачэрскага раёна.
Аснову эканомікі радзіміча складала земляробства, аб чым сведчаць матэрыялы раскопак сельскіх i гарадсліх паселішча. У радзіміча былі развіты разнастайныя рамёствы, сярод якіх першарадным з'ялялася кавальскае. Аб гэтым можна меркаваць па знаходках на паселішчы X ст. горна для атрымання жалеза каля в. Нісімкавічы i кавальскіх выраба з прымяненнем складаных тэхналогій.
Аб сувязях радзіміча сведчаць імпартныя рэчы: бронзавая чаша, якая выраблена на Ніжняй Эльбе (в. Збopa), фігурка конніка са Скандынаскіх дзяржа (в. Калодзецкая), шкляны бранзалет візантыйскай вытворчасці (каля г. Чавусы). Унікальны для тэрыторыі Беларусі скарб, у які ваходзілі 7 шыйных срэбраных грыня XII ст., вырабленых у гарадской ювелірнай майсгэрні, знойдзены каля пасёлка Козі Рог Буда-Кашалёскага раёна.
________________
1Шынаков Е.Л., Гурьянов В.Н. Русско-радимичское пограничъе // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мв., 1994. № 3. С. 256.
2Шакуиашков О.А. В поисках древнего Гомия. Гомель, 1994. С. 5962.
145


Большасць упрыгожання з каштонага металу, якія ваходзяць у склад унікальнага скарба, схаванага  XIII ст. на тэрыторыі замка каля в. Вішчын, таксама не мясцовага паходжання.
3 тэрыторыі радзіміча вядомы манетныя скарбы, сярод якіх ёсць раннія (IXX стст.). У 15 пунктах у пахаваннях радзіміча знойдзены арабскія срэбраныя манеты XXI стст. У двух пунктах выялены срэбранікі кіескага князя Уладзіміра канца X ст., што выклікае выключную цікавасць нумізмата.
У часы феадальнай раздробленасці (з канца XI ст.) тэрыторыя радзіміча была падзелена паміж чарнігаскімі і смаленскімі князямі. Пры гэтым асобныя населеныя пункты  выніку міжусобнай барацьбы неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. У летапісе радзімічы названы  апошні раз пад 1169 г. як этнаграфічная адзінка сходняга славянства.
Славянская каланізацыя  землях Панямоння. На працягу другой паловы 1 -га тысячагоддзя н.э. славяне асвоілі амаль усю тэрыторыю Беларусі, паступова асімілявалі балтамонае насельніцтва, якое тут пражывала. Асіміляцыя балта Верхняга (Беларускага) Панямоння адбывалася  IX XI стст. Частка балцкага насельніцтва была, відавочна, выціснута на паночны захад, невялікая яго частка, верагодна, была знішчана, але ас-ноная маса заставалася жыць на ранейшых месцах, утвараючы часам даволі значныя астравы сярод прышлых славян. Яшчэ  XII XIII стст. такія астравы меліся  раёне Докшыц, Радашковіч, Пяршай, Дзятлава, Ружан. Пастаяннай этнічнай граніцы паміж славянамі i балтамі  раннім сярэднявеччы не было. Адсутнічала яна i на заключи ым этапе каланізацыі1.
На думку буйнейшага польскага даследчыка Г.Ламяньскага, літоска-рускую (усходнеславянскую) палітычную граніцу  XIIXIII стст. вызначалі памежныя гарады: Гродна, Вакавыск, Слонім, Наваградак, Заслае, Лагойск. Тут, па яго словах, была старажытная палітычная граніца Кі-ескай Русі, а да гэтага праходзіла племянная граніца дрыгавічо i крывічо у перыяд завяршэння каланізацыі. Усходнюю граніцу кампактнага лета-літоскага насельніцтва Г.Ламяньскі лраводзіць па лініі Мерач Эйшышкі Ашмяны возера Свір вярхое Дзісны2.
На аснове пераважна лінгвістычных i этнаграфічных даных, а таксама звестак археалогіі этнічную славяна-балцкую граніцу  канцы 1-га тысячагоддзя большасць сучасных даследчыка праводзіць прыблізна па лініі Дзісна Пліса БудслаЗаслае Рубяжэвічы Дзераная Беліца Слонім Вакавыск3. Да XIIXIII стст. гэта граніца адсунулася на захад i паночны захад. Славяне асвоілі значную частку правага берага Немана. Акружаныя балцкім насельніцтвам астракі славян зафіксаваны здож усяго правага берага Немана ад вусця Бярэзіны да Гродна.
Да няданяга часу пытанне аб вытоках славянскай каланізацыі Панямоння вырашалася па-рознаму. Полацкай калоніяй лічылі панёманскі край М. Любаскі, У. Бяляе, У. Пічэта.
На думку А. Андрыяшава i Я. Карскага, каланізацыя Панямоння ішла з зямель дрыгавічо. М. Барса піса, што яцвягі Верхняга Немана былі адціснуты за Нара i Бобр "дзякуючы ваянічай дзейнасці Яраславіча" і славянскай каланізацыі з карэнных зямель крывічо, дрыгавічо, дралян i палян. Паводле меркавання У. Антановіча, гарады, што існавалі на землях яцвяга, былі заснаваны валынскімі князямі4.
_______________
1Зверуго Я.Г. Верхнее Понемонье в IXXIII вв. С. 17,197.
2Lowmia
·ski H. Pocz
·tki Polski. Т. III. Warszawa, 1967.
3Крацэвіч A.K. Стварэнне Вялікага княства Літоскага. Мв., 1998. С, 8081.
4Любавский М.К, Очерк истории Литовского государства. М,, 1915. С. 18; Барсов Н.П. Очерки русской исторической географии. Варшава, 1885. С. 133; Антонович В.Б. Очерк истории Великого княжества Литовского до половины XV в. Киев, 1885. СИ.
146


На аснове даных гідранімікі лінгвісты прыйшлі да высновы, што сходнія славяне, якія асвойвалі тэрыторыю на понач ад Прыпяці да вярхоя Немана, прыйшлі сюды з усходу (з дняпроскага Левабярэжжа) і толькі пазней сталі распасюджвацца на понач, выціскаючы або асімілюючы больш старажытнае насельніцтва1. Прысутнасць у басейне верхняга цячэння Немана р. Рось, якая патарала назву "Росі дняпроскай", пацвярджае думку аб пранікненні сюды славянскай каланізацыі з подня.
Да вырашэння пытання аб вытоках славянскай каланізацыі панёманскага краю рашаючае значэнне маюць даныя археалагічных даследавання і перш за сё раскопак гарадо i курганных могільніка. Падчас археалагічных раскопак было станолена, што  Вакавыску першыя жыхары Шведскай гары (будучага дзядзінца), Замчышча (акольнага горада) i Муравельніка (трэцяга звышша  Вакавыскім археалагічным комплексе) будавалі пазямлянкавае жытло з каркасна-слупавой i зрубавай канструкцыяй сцен i печамі-каменкамі. Пазямлянкі са зрубавай канструкцыяй сцен у другой палове XXI ст. былі характэрны галоным чынам для паднёва-заходніх тэрыторый усходніх славян, што дазваляе лічыць першых пасяленца Вакавыска выхадцамі з паднёвых зямель усходняга славянства.
Больш пэна вытокі і напрамкі каланізацыйнага патоку вызначаюцца на аснове керамічнага матэрыялу. У Вакавыску, Навагрудку i Гродне выялены гаршкі так званага "ранняга валынскага тыпу", з рэзка адагнутым вонкі венцам i пакатымі плечыкамі. Прысутнасць такіх гаршко у гарадах Беларускага Па-нямоння сведчыць аб удзеле нейкай групы (абогруп) валынян разам з іншымі плямёнамі  каланізацыі краю ля Наваградка. М. Малеская лічыць магчымым бачыць перасяленца з Валыні  ліку першых насельніка горада2.
Аб тым, што каланізацыя басейна Немана ішла  першую чаргу з паднёвых i паднёва-заходніх зямель, сведчаць дакладна зафіксаваныя праявы  пахавальным абрадзе i пахавальным інвентары курганных могільніка Навагрудчыны рыс, характэрных для дрыгавічо, дралян i валынян3.
Верагодна, аснонае насельніцтва ваколіц Наваградка  XXI стст. складалі драляне, дрыгавічы i валыняне, якія перасяліліся сюды  другой палове X ст. У могільніках наваколля Наваградка XIIXIII стст. найбольш выразна i  большай колькасці выступаюць пахаванні валынян (в. Суляцічы) i носьбіта культуры каменных кургано Бугска-Нёманскага міжрэчча (в. Батарока). Гэтыя могілыгікі адлюстроуваюць другую хвалю рассялення славянскіх плямён у Верхнім Панямоння.
У славянскіх курганах паночнай часткі басейна Верхняга Немана рысы, характэрныя для пахавальнага абраду i інвентару дралян і валынян, зусім не прасочваюцца. Курганныя могільнікі  басейне Верхняй Віліі (вёскі Нары, Кастыкі i інш.) належалі змешанаму крывіцка-дрыгавіцкаму насельніцтву5.
В. Сядо выключае Верхняе Панямснне са складу дрыгавіцкай тэрыто-рыі. Да ласна дрыгавіцкіх зямель ён адносіць толькі тую частку басейна Немана, якая непасрэдна прымыкае да басейна Дняпра. Уся астатняя тэрыторыя, на яго думку, была першапачаткова асвоена крывічамі і толькі  XIXII стст. да крывіцкага насельніцтва далучылася дрыгавіцкае6. Аднак у
________________
1Топоров В.Н., Трубачев О.Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднеп-ровья. М., 1962. С. 244.
2Малевская М.В. Некоторые исторические связи Новогрудка в X в. (по материалам керамики) // Краткие сообщения Института археологии (далей КСИА). Вып. 129. М., 1972. С. 15-17.
3ЗверугоЯ.Г. Верхнее Понеманьев IXXIII вв. С. 197.
4Лавлова К.В. Погребальные памятники окрестностей Новогрудка // КСИА. Вып. 166. М„ 1981. С. 83.
5ЗееругоЯ.Г. Верхнее Понеманьев IXXIII вв. С. 106107.
6Седов В.В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. М., 1970. С. 81,107.
147


сувязі з гэтым звяртае на сябе вагу тое, што асноны арэал культуры догіх кургано, з якімі звязваюць гісторыю крывічо, паводле даследавання Г. Штыхава, на захад далей верхняга цячэння Немана не заходзіць1.
Аналіз пахавальнага абраду i рэчавага інвентару паказвае, што славянскае насельніцтва Верхняга Панямоння былозмешаным. Тут выразна выступаюць розныя эті гічныя элементы, Гэта сведчыць аб тым, што асваенне краю славянамі ішло з розных бако. Разам з тым як у абрадзе, так i  інвентары некаторых славянскіх курганных пахавання паночна-заходняга Панямоння прасочваюцца этнічнмя прыкметы балцкіх (лета-літоскіх) плямён. Гэта сведчыць аб прысутнасці сярод славянскага  сваёй масе насельніцтва балта, якія зведалі славянскі культурны плы i адначасова нес-лі  славянскае асяроддзе элементы сваей матэрыяльнай i духонай культуры. Такім чынам, на рубяжы 1-га i 2-га тысячагоддзя землі Верхняга Панямоння былі асвоены славянами У XIXII стст. тут ужо існавалі сходнесла-вянскія гарады Гародня, Вакавыск, Слонім, Навафадак, Турыйск, Свіслач i інш. ПІто датычыць летапісных звестак, то яны (у нрыватнасці паведам-ленні аб паходах Уладзіміра i Яраслава на яцвяга i Літву) таксама скосна сведчаць аб наянасці  Панямонні значнага славянскага насельніцтва i жаданні кіескіх князё замацаваць за сабой гэтыя землі.
3. Полацкае княства  IXXI стст.
Полацк у IX 60-х гадах X ст. Гісторыю Полацкага княства трэба адлічваць ад пачатку існавання горада Полацка. Гістарычнае ядро горада сфарміравалася да IX ст. на аснове гарадзішча,дкое знаходзілася на беразе р. Палаты, каля падзення яе  Заходнюю Дзвіну2. Да гарадзішча далучаліся перадграддзе на правым беразе Палаты i даволі вялікае селішча на левым беразе гэтай ракі3.
Ужо  IX ст. Полацк актына ключаецда  па.іітычнае жыццё сходне-славянскіх плямён. Гэтаму перш за сё спрыяла яго размяшчэнне на заходнядзвінскім адгалінаванні гандлёвага шляху "з варага у грэкГ. Шлях гэты злуча Чорнае i Балтыйскае моры праз сістэму волака паміж рэкамі Днепр, Заходняя Дзвіна i Вялікая. Росквіт шляху прыпадае на IXX стст., што садзейнічае эканамічнаму росквіх Шлацка, атаксама выспяванню  Полацкім княстве тэндэнцыі да незалежнага існавання ад улады Кіева, князі якога імкнуліся мець кантроль над усім шляхам "з варага у ірэкі".
Першыя летапісныя звесткі аб Полацку прыпадаюць на 862 г. Пад гэтай датай у "Аповесці аб мінулых часах" запісана, што скандынаскі князь Рурык, які прыня уладу  Ногарадзе, пача раздаваць "мужам сваім" гарады, у тым ліку i Полацк. Мы не ведаем імя першага князя, прынятага палачанамі, але верагодна, што па этнічным паходжанні, як "муж" Рурыка, ён бы
______________
1Штыха Г.В. Крывічы. С. 7.
2Штыхов Г.В. Древний Полоцк IXXIII вв. С. 26. Тараса С.В. Полацк IXXVII стст.: Гісторыя i тапаграфія. Мн., 1998. С. 36. 4Повесть временных лет. М.; Л., 1950. Ч. 1. С. 18.
148


скандынавам. Такім чынам, Полацк трапляе пад уплы палітыкі, якую праводзі Рурык з мэтай понага падларадкавання паночнай часткі шляху "з варага у грэкі". Таму  гарадах, у тым ліку  Полацку, з'явіліся падначаленыя яму князі. В. Ляко лічыць, што пасля гэтага Полацкае княства ваходзіць у федэрацыю паночных дзяржа Усходняй Еропы, чым аддаляецца ад тэрыторыі крывічо віцебскага Падзвіння1.
Сітуацыя, якая тварылася  выніку дзеяння Рурыка, паставіла пад пагрозу эканамічныя інтарэсы Кіескага княства. Кіескія князі Аскольд i Дзір у 865 г. (па некаторых звестках у 867 г.) здзяйсняюць ваенны паход на крывічо, a дакладней пад Полацк. Вынікі гэтага паходу для нас засталіся невядомымі, бо летапісныя крыніцы абмежаваліся толькі паведамленнем, што кіескія князі ваявалі палачан i шмат шкоды ім нарабілі2.
3 882 г. Полацк i землі, якія яму падпарадковаліся, знаходзіліся  пастаянных палітьгчных i эканамічных сувязях" з Кіёскім княствам. Аб гэтым ёсць некалькі паведамлення летапісу. У першым з ix апавядаецца пра дзел крывічо у сумесным паходзе 882 г. кіескага князя Алега на Смаленск. Паводле другога паведамлення, Алег устанаві даніну крывічам. Нккаторыя з даследчыка лічаць, што пад паняццем "уставі дані" трэба разумець не накладанне даніны на заваяваныя плямёны, а рэгламентацыю даніны жо падначаленага ладзе Алега племені, у якасці якога i выступалі крывічы3. Безумона, што пры пераходзе Алега, нашчадка лады Рурыка, з Ногарада  Кіе Полацкае княства, якое знаходзілася  сферы інтарэса Ногарада, трапляла  такія ж адносіны да Кіескага княства.
Звесткі аб паходзе князя Алега 907 г. на Царград, у якім удзельнічалі палачане, дазваляюць атрымаць больш дакладнае яленне аб тых адносінах, што склаліся паміж Кіескім i Полацкім княствамі  гэты час. ІІасля заключэння міру паміж Кіескай дзяржавай (Русь) i Візантыяй кожны з удзельніка паходу атрыма па 12 грыня, a асобныя гарады, у тым ліку i Полацк дадатковыя знагароджанні або "уклады". Б. Грэка, разглядаючы дадзенае питание, указа на магчымасць уключэння Полацка  шэраг удзельніка паходу  пазнейшай рэдакцыі летапісу, каб адзначыць падначаленне Полацкага княства ладзе Кіева яшчэ пры праленні князя Алега1. Большасць даследчыка прыйшла да думкі, што само згадванне  дадзеным выпадку крывічо пацвярджае дзел Полацка  паходзе на Царград. Разам з тым трэба прызнаць магчымасць пазнейшага рэдагавання летапісу на карысць Кіева  частцы тэксту, дзе даецца тлумачэнне, чаму некалькі гарадо, у тым ліку і Полацк, атрымалі "уклады". У летапісе гэта тлумачыцца тым, што "по темь бо городомъ седяху князья под Олегом суще..." Такім чынам, можна меркаваць, што Полацкае княства ваходзіла  склад Кіескай дзяржавы, але адносіны з апошняй былі намінальнымі і абмяжоваліся толькі стасункамі, якія прадугледжвалі дзел ва заемавыгадных ваенных мерапрыемствах.
Пасля 907 г. i да 980 г. няма ніякіх звестак аб падначаленым стане Полацка Кіеву Да 80-х гадо Х ст. Полацк не згадваецца  пераліку падзей, што разгортваліся вакол Кіева. Вядомы паведамленні аб удзеле крывічо у паходзе кіескага князя Ігара на Візантыю  944 r. i згадка аб крывічах, да якіх кіескія князі хадзілі  "палюддзе", змешчаны  трактаце "Пра кіраванне дзяржавай" візантыйскага імператара Канстанціна VII Парфірароднага. Але жо  X ст. крывічы не ялялі сабой агульнага саюза плямён, так як падзя-
_____________
1Левко О. Начальный этап формирования Полоцкого государства // Полацк: карані нашага радавода. Полацк, 1996. С. 39.
2Ипатьевская летопись// ПСРЛ. Т. 2. С. 9.
3Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 64.
4Греков Б.Д. Киевская Русь. М., 1953. С. 295.
5Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 22.
149


ляліся на полацкіх, пскоскіх i смаленскіх. У дачыненні да апошніх i магла быць ужыта агульная назва "крывічы". У трактаце Канстанціна Парфірароднага згаданы таксама некалькі гарадо, што выплачвалі даніну Кіеву. Сярод ix пазначаны Смаленск, але адсутнічае Полацк. Гэта дало падставу Б. Рыбакову лрыйсці да высновы, што Смаленск з'яляся самым аддаленым i паваротным пунктам палюддзя кіескіх князё, якое ажыццялялася "па колу" (было кругавым аб'ездам зямель)1.
Выхад Полацкага княства з-пад улады Кіева неабходна адносіць да перыяду 907947гг. У947 г," кіеская княгіня Вольга пачынае  землях, залежных ад Кіева, ставіць пагосты i становішчы, рэгламентуючы памер даніны, гэта дзейнасць закранула Дралянскую зямлю, Пскошчыну, Нагародчыну, Падняпрое i Падзясенне, але не датычылася Полацкага княства. Паднёвая накіраванасць палітыкі кіескага князя Святаслава, сына княгіні Вольгі, у 6070-я гады X ст. не спрыяла збліжэнню паміж Полацкім i Кіескім княствамі. I як слушна падкрэслі яшчэ  XIX ст. М. Барса, імкненне замацавацца на заходнядзвінскім адгалінаванні вялікага воднага шляху "з варага у грэкі" i неабходнасць падтрымліваць каланізацыйны рух крывічо адштурховалі полацкіх князё ад інтарэса Кіева i з'яляліся прычынай адасобленасці Полацкага княства2. У падзеях 980 г. Полацкае княства выступае як незадежная дзяржава.
Падзеі  Полацкім княстве  970-х 1003 гт. Прыкладна  70-я гады X ст. у Полацку ста княжьщь Рагвалод, які, як сказана у летапісе, "Прыйшо з-за мора". Да гэтага часу навукоцы спрачаюцца аб яго этнічнай прыналежнасці, якая выводзіцца з тлумачэння імені князя. Адны сцвярджаюць, што гэта славянскі князь i імя яго чытаецца як "уладар рога", у значэнні "ладар мыса"3, іншыя ж прытрымліваюцца пункту погляду аб скандынаскім паходжанні імя,
__________________
1Рыбаков Б. А. Мир истории. Начальные века русской истории. М., 1987. С. 78.
2Барсов Н.П. Очерки русской исторической географии начальной летописи. Варшава, 1873. С. 158.
3Ермаловіч М. Старажытиая Беларусь: поладкі і новагародскі перыяды. С. 70; Ігнатоскі У. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1925. С. 25.
150

што больш верагодна1. Без выялення археолагамі пахавання князя Рагвалода вырашэнне гэтай праблемы немагчыма.
Бясспрэчным застаецца той факт, што Рагвалод адзіналадна кірава усёй Полацкай зямлёй, да саюзу з якой імкнуліся і нагародскі князь Уладзімір і кіескі князь Яраполк. Як сведчыць летапіснае паданне, князь Уладзімір, каб заручыцца падтрымкай з боку Полацка  барацьбе сулраць Яраполка, пасватася да дачкі Рагвалода Рагнеды. Апошняя, нібыта ведаючы аб нараджэнні Уладзіміра  выніку пазашлюбных адносін паміж ключніцай Малушай i князем Святаславам, адказала словамі: "Не хочю розути робичича, но Ярополка хочю". Праз смугу стагоддзя да нас дайшо асноны сэнс падзеі 980 г. На гэтым этапе сваёй палітычнай гісторыі Полацкае княства  спрэчцы двух князё за ладу зяло бок Яраполка. Яно імкнулася да саюза з кіескім княствам, але падзеі разгарнуліся не на карысць Полацка.
Летапіс паведамляе пад 980 г., што нагародскі князь Уладзімір сабра вялікае войска, у якое былі запрошаны скандынавы, i выступі у паход на Полацк. Горад бы захоплены прыступам. Князь Рагвалод i яго абодва сыны былі забітыя, a Рагнеда гвалтам узята Уладзімірам у жонкі і, калі ён ста кіескім князем, адвезена у сяльцо Прадславіна каля Кіева.
Асноным вынікам падзей 980 г. длд Полацкага княства стала страта незалежнасці i ваход яго на пэны час у склад Кіескай дзяржавй. Як факт страты незалежнасці, так i факт вяртання Полацкаму княству дынастыі  летапісе пададзены праз паданне. Згодна з ім, Рагнеда, каб адпомсціць Уладзіміру за крыду, нанесеную ей у 980 г., аднойчы, калi князь спа, зрабіла нядалы замах на яго жыццё. Князь цудам пазбег смерці і адразу вырашы забіць жонку, але за Рагнеду заступіся ix сын Ізясла і княгіня засталася жыць. Пасля рады з баярамі Уладзімір сасла Рагнеду з сынам у крэпасць, якая пазней стала вядомай як горад Ізяслаль (Заслауё).
Можна меркаваць, што  паданні пра Рагнеду адбылося сумяшчэнне рэальных факта i пазнейшых здагадак. Так, яшчэ М.Донар-Запольскім было слушна заважана, што яно магло нарадзщца з дружыннага эпасу  Кіеве  XII ст. як тлумачэннетаго, чаму Полацк змагаецца супраць Кіева2. Да гэтага часу памяць пра Рагнеду i Рагвалода застаецца васобленай у некалькіх
________________
1Тараса С.В. Чарадзей сёмага веку Траяна: Усясла Полацкі. Мн., 1991. С. 10.
2Довнар-Заполъский М. Очерк истори Кривичской и Дреговичской земель до конца XII столетия. Киев, 1891. С. 71.
151


мікратапонімах на тэрыторыі Беларусь Асаблівую цікавасць уяляе гapa Рагвалода i Рагнеды  Расонскім раёне, дзе, згодна з мясцовым паданнем, яны быццам пахаваны1.
Аднак не сё  паведамленні пра Рагнеду міфалагізавана. Адпавядаючым рэчаіснасці трэба прызнаць існаванне сяльца Прадславіна, щто змяшчалася на левым беразе ракі Лыбедзь, за два кіламетры ад гістарычнага цэнтра горада Кіева. Сама ж назва гэтага сяльца, як лічыць П.Талочка, паходзіць ад імя адной з дачок, народжанай Рагнедай ад шлюбу з Уладзімірам2.
Дакладным фактам ca звестак пра Рагнеду таксама з'яляецца існаванне горада Ізяслаля, часткай якога было мацаванне гарадзішча Замэчак, дзе маглі  канцы X ст. знаходзіцца Рагнеда i Ізясла3. Сапрадным неабходна прызнаць i факт вяртання Рагнеды i Ізяслава  Полацкуто зямлю, а таксама запрашэнне Ізяслава на княжанне  Полацку.
Адносна характару гэтай падзеі нельга пагадзіцца з думкай Б. Рыбакова, які тлумачы княжанне Ізяслава  Полацку як праяву распасюджвання Уладзімірам новай адміністрацыйнай сістэмы, у межах якой кожны з сыно кіескага князя атрыма па гораду4. Больш правільна тлумачыць з'яленне Ізяслава  Полацк як адналенне дынастыі Рагвалодавіча.
Пры гэтым пісьмовыя крыніцы нам нічо.га не паведамляюць аб дзейнасці Ізяслава на пасадзе полацкага князя, Станочая характарыстыка Ізяслава, змешчаная  пісьмовых крыніцах, складзеных пад уплывам царквы, можа сведчыць ао тым, што  час яго кіравайня адбывася працэс распасюджвання хрысціянства на тэрыторыі Полацкай зямлі. У 1001 г. Ізясла памёр. Ен пакіну пасля сябе двух сыно Усяслава i Брачыслава. Першы з ix пражы да 1003 г. Пасля гэтага Брачысла робіцца адзіным нашчадкам княжацкай улады  Полацку.
Полацкае княства  час княжання Брачыслава Ізяславіча (1003 1044). Полацкім князем у 1003 г. становіцца Брачысла, сын Ізяслава, пранук Рагвалода. Мае сэнс меркаваць, шго да 1015 г. года смерці кіескага князя Уладзіміра асноная дзейнасць Брачыслава была скіравана на вырашэнне нутрыпалітычных пытання, якія не закраналi інтарэса суседніх княства. Адсутнасць звестак аб знешнепалітычнай актынасці Полацкага княства  гэты час можа тлумачыцца дзвюма акалічнасцямі. Па-першае, Брачысла як сын Ізяслава (год нараджэння якога трэба адлічваць ад 980 г.) у пачатку XI ст. бы яшчэ падлеткам i не ме вопыту  дзяржаных справах. Па-другое, пакуль у Кіеве княжы Уладзімір, Полацкае княства не магл'о праяляць сваю ваенную актынасць, бо адразу б сустрэла арганізаваны адпор з боку княства, дзе правілі яго сыны.
Пасля смерці Уладзіміра стабільнасць у Кіескай дзяржаве была пару-шана i паміж сынамі былога кіескага князя разгариулася барацьба за ладу  Кіеве. З 1015 г. сын ы Уладзім іра аспрэчвалi прастол бацькі да тага часу, пакуль ініцыятар міжусобіцы, былы тураскі князь Святаполк, у 1019 г. не цёк у Польшчу. Менавіта гэта сітуацыя стварыла спрыяльныя мовы для Брачыслава  вырашэнні пытання аб поньгм кантролі Полацка над заходнядзвінскім адгалінаванні шляху "з варага у грэкі".
3 дадзенай гэтай у 1021 г. Брачысла ажыццяві імклівы паход на Ногарад. Горад бы захоплесны i разрабаваны. Калі Брачысла вяртася з Ногарада  Полацк, яго сустрэлі войскі кіескага князя Яраслава. i  бітве
___________
1Дучыц Л.У. Археалагічныя помнікі  назвах, вераваннях i паданнях беларуса. Мн., 1993. С 28.
2Толочко П.П. Древний Киев. Киев, 1976. С 90.
33аяц Ю.А. Заславль в эпоху феодализма. Мл., 1995. С. 17.
4Рыбаков Б А. Мир истории. М., 1987. С. 132.
152


на р. Судаміры, як паведамляюць крыніцы:"... и победи Ярослав Брячислава и новгородце (в) вороти Новугороду, э Брячислав бежа (к) Полотьску"1. Пасля псрагавора паміж Брачыславам i Яраславам апошні заключае з Полацкім княствам мір і аддае ва ладанне полацкага князя два населеныя пункты, якія кантралявалі волакі паміж Заходняй Дзвіной i Дняпром, на шляху "з варага у грэкі" Віцебск i Усвяты. Маючы не вельмі трывалае становішча  Кіеве  якасці вялікага князя, Ярасла вымушаны бы заключыць мір з Полацкам, каб пазбегнуць вайны з апошнім i мацаваць сваё становішча,
Перадачай Віцебска i Усвят Полацкаму княству Ярасла зня пытаі-ше аб далейшай барацьбе Полаідка за мацаванне сваіх пазіцый на гандлёвым шляху, a таксама заручыся падтрымкай усіх сваіх ваенных дзеяння з боку Брачыслава. Лтрымашы кантроль над волакамі, Полацкае княства экана-мічна замацоувае сваю незалежнасць.
Вышзй разгледжаныя падзеі знай'шлі адліоетраванне  скандынаскай сазе (гістарычнай аіювесці) аб Зймундзе. 3 ітгай сагі вьшікае, што Брачысла пасля заключэння міру паміж ім ГЯраславам тры гады праві у Кіеве2. Адны з даследчыкаадносяць магчымасцызтай падзеі да 10191021 гг.3, іншыядату-юцьяе 1024--1026 гг.4 Л. Аляксее зусім адмаляе магчымасць удзелу Брачыслава  кіраванні Кіескім княствам i лічыць, што "двор Брачиславль" (так ён названы  летапісе) мог быць пабудаваны не кіескім, a полацкім князем Брачыславам для сваіх купцо5. На самай справе пытанне аб княжанні  Кіеве Брачыслава застаецца не вырашаным. Усе вядомыя крыніцы дакладна паведамляюць толькі ад мірнай дамове паміж Брачыславам i Яраславам у 1021г.
Звесткі ж сагі маюць пэную тэндэнцыйнасць, што вынікае пры больш уважлівым аналізе тэксту гэтай крыніцы.
Ca звестак "Эймундавай сагі мы даведваемся, што князь Эймунд з дружынай воіна-скандынава перайшо на службу да Брачыслава (у сазе названы Вартылавым). Падчас найбольшай канфрантацыі паміж Брачыславам i нагародскім князем Яраславам (паводле сагі, Ярыцлей) Эймунд нібыта спрыя заключэнню мірнай дамовы паміж князямі, згодна з якой Ярасла (пазней празваны Мудрым) заставася князем у Ногарадзе, Эймунд атрыма ва ладанне Полацк, a Брачысла Кіе6. Па меркаванні даследчыка, звесткі, пададзеныя  сазе, пераклікаюцца са звесткамі, выкладзенымі  "Аповесці аб мінулых часах", з той толькі розніцай, што  сазе перабольшваецца роля скандынава у палітычнай гісторыі Полацкага княства.
Безумона, нельга адмаляць прысутнасць скандынава у пачатку XI ст. на тэрыторыі Полацкай зямлі, што добра прасочваецца па пісьмовых i археалагічных даных. У скандынаскіх геаграфічных творах сярод невялікай колькасці сходнеславянскіх гідронімаі тапоніма неаднаразовазгадваецца р. Заходняя Дзвіна (у скандынава Duna) i Полацк (у ix жа Palteskja)7.
У скандынаскіх сагах налічваецца некэлькі сюжэта, якія датычацца полацкай гісторыі8, Рэчы скандынаскага паходжання выялены пры археалагічных даследаваннях Полацка i Віцебска, паселішча Пруднікі i
______________
1Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 133.
2 Дакументы i матэрыялы па гісторыі Беларусі  сярэднія вякі (VIX V стст.), Mн., J998. С 23.
3Ермоловіч М. Сгаражытная Беларусь: полацкі i новагародскі перыяды. С. 94.
43аяц ЮА. Полоцкие события "Саги об Эймунде" // Полоцкий летописец. Ук 1. 1993. С. 10.
5Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 245.
6Дакументы и матэрыялы па гісторыі Беларусі  сярэднія вякі (VIXV стст.). С. 2324.
7Рыдзевская ЕЛ. Древняя Русь и Скандинавия 9 14 вв. М., 1978. С. 103; Мельникова ЕЛ. Древнескандинавские географические сочинения. М., 1986. С. 35,36, 38.
8Дзярювіч С Д. Аб знаходжанні ларманау Полацку  XIXII стст.// Гісторыя і археалогія Полацка i Полацкай зямлі. Полацк, 1998. С. 92.
153


Маскавічы1. Разам з тым адсутнічаюць непасрэдныя сведчанні таго, што  падзеях 1015-1026 гг. скандынавы адыгрывалі рашаючую ролю. У XI ст. варага можна было сустрэць сярод гандляро, воіна або воіна-найміта. Аднак ні у адным з усходнеславянскіх княства ім не пашчасціла  XI ст. зрабіцца князямі, што імкнуліся даказаць у "Эймундавай сазе" у дачыненні да Полацкага княства.
Перыяд пралення князя Брачыслава Ізяславіча з 1021 па 1044 г. застаецца адным з самых недаследаваных у беларускай гісторыі. Адсутнасць якіх-небудзь крыніц пакідае магчымасць толькі для гістарычных рэканструкцый i гіпотэз. Адным з падобных дапушчэння лічыцца тое, што менавіта Брачысла заснава горад Брасла, змешчаны на мяжы балцкай i славянскай супольнасцей. Аднак археалагічныя даныя толькі казваюць на XI ст. як на час заснавання горада i не даюць канкрэтызацыі дакладнага часу пабудовы Браслава  межах стагоддзя2, але паходжанне назвы горада ад імя заснавальніка князя Брачыслава выглядае пераканачым.
Падобнае меркаванне мае сэнс, калі лічыць, што адсутнічаюць якія-небудзь звесткі аб удзеле Брачыслава  гэты час у кіескіх справах. Задаволішы свае памкненні на сходзе княства, Брачысла развівае заходні напрамак дзейнасці падтрыманне крывіцкай каланізацыі і распасюджванне сваёй улады на балцкія плямёны. Аб маштабах гэтай дзейнасці Брачыслава таксама казаць цяжка, але, відаць, заснаваннем Браслава як крэпасці на балта-славянскім памежжы бы пакладзены пачатак умацавання Полацкім княствам сваёй заходняй мяжы. Аб неабходнасці гэтых мерапрыемства могуць сведчыць сляды пажарышча першай паловы XI ст. на гарадзішчы Браслава3 i перапыненне жыццядзейнасці на умацаваным паселішчы Гарадзец на р. Мнюта, датаванае тым жа часам4, што можа казваць на ваенныя сутыкненні з заходнімі балтыйскімі суседзямі. Далейшыя мерапрыемствы  гэтым кірунку трэба звязваць са свядомым планаваннем Полацкам абарончай лініі на мяжы з балтамі, вынікам чаго было заснаванне мацаваных населеных пункта Маскавічы, Рацюнкі, Дрысвяты5.
Адным са спрэчных пытання, што знікаюць пры аналізе часу кіраван-ня Брачыслава, з'яляецца пытанне абдалучэнні Менскай воласці да. Полацкага княства. Па гэтым пытанні выказваліся даволі спрэчныя меркаванні. Адны з навукоца без залішняй канкрэтызацыі імкнуліся сцвердзіць думку, што Полацк распасюдзі даніну на паночных дрыгавічо (аснонае насельніцтва Менскай воласці) жоу канцы X ст.6, іншыя ж, наадварот, лічылі, што  адносінах даніны гэтыя землі з'яляліся спрэчнымі паміж Тураскім i Полацкім княствамі, i да часу кіравання Усяслава Чарадзея тураскія князі тут нават не збіралі даніны, таму канчаткова далучы да Полацкага княства землі, што знаходзіліся на понач ад Менска, толькі Усясла i  перыяд, што папярэдніча 1063 г.7 Найболын абгрунтавана гэта пытанне выкла Ю. Заяц, які даказа, штоваенная прысутнасць крывічо у вярхоях р. Свіслач назіраецца жо  першай палове сярэдзіне Хст. Пасля
________________
1Гуревич Ф.Д. Скандинавские находки Х-XI вв. на территории Белоруссии // Скандинавский сборник. Таллинн, 1990. № 33. С. 111-117.
2Семянчук Г. Гарадзішча "Замкавая гара"  Браславе// Гісторыя Беларусі: жалезны век i сярэднявечча. Мн., 1997. С. 63-65.
3 Алексеев Л.В. Раскопки Древнего Браслава // КСИА. I960. Вып. 81. С. 105.
4Штыха Г.З. Гарадзішча Гарадзец на рацэМнюта//Помнікі культуры: Новыяадкрыцц). Мн., 1985. С. 174.
5ДучыцЛ.У. Брасласкае Паазер'е у IXXIV стст.: Псторыка-археалагічны нарыс. С. 86.
6Семенчук Г.Н. Формирование границ Полоцкой земли в XI в. // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1990. С. 54.
7Алексеев Л.В. Минск и Друцк// Славяне и их соседи: Археология, нумизматика, этнология. Мн., 1998. С. 13.
154


падзей 980 г. гэта тэрыторыя часова адыходзіць пад адміністрацыйнае кіраванне Уладзіміра, які дадаткова будуе тут крэпасць Замэчак, што паклала пачатак гораду Ізяслалю. Ізяслаль пры вяртанні Ізяслава  Полацк адыходзіць да апошняга1. А вось су-седняя з Ізясласкай Менская воласць трапляе пад уладу Полацка пасля яе перадачы Яраславам Брачыслав  1024 г., каб замацаваць з ім саюз для супрацьстаяння Мсціславу2. Уключэнне Менскай воласці  склад Полацкага княства, безумона, адбылося  час княжання Брачыслава, але з такой жа доляй ве-рагоднасці гэта падзея магла мець месца як у 1026 г., так i  перыяд 10381044 гг., калі кіескі князь Ярасла ажыццяві некалькі пахода супраць Літвы i яцвяга, у якіхудзел Брачыслава дапускаецца некаторымі з навукоца3. І калі лічыцца з тэзісам аб тым, што паходы Яраслава супярэчылі інтарэсам Полацка на Панямонні4, то зразумела, што  першым з выпадка як паплечнік Яраслава па барацьбе з балтамі Брачысла мог атрымаць Менскую воласць у якасці своеасаблівага знагароджання за дзел у паходах, у другім выпадку перадача Менскай воласці выглядае як жаданне пазбегнуць вайны с Полацкім княствам ва мовах узнікнення супярэчнасцей на Панямонні.
У 1044 г. заканчваецца перыяд княжання Брачыслава, пры якім Полацкае княства вырасла тэрытарыяльна i замацавала сваю неізалёжнасць эканамічна праз усталяванне кантролю над волакамі каля Віцебска і Усвят. 3 1044 г. пачынаецца новы этап у полацкай гісторыі, спалучаны з дзейнасцю яго сына Усяслава Брачыславіча.
Час Усяслава Чарадзея (10441101). З'яленне Усяслава Брачыславіча на палітычнай арэне XI ст. было незвычайным. Само нараджэнне князя знайшло водгук у крыніцах таго часу. У летапісе гаворыцца аб тым, што маці нарадзіла яго ад чаравання i "бысть ему язвено на главе его"3. Застаецца невядомым, якая прыкмета была  князя на галаве, але яна падкрэслівала асаблівае становішча Усяслава сярод іншых усходнеерапейскіх князё таго часу. Гэта своеасаблівасць была адзначана i  пазнейшай мянушцы князя Чарадзей, якая стала вынікам міфалагізацыі сучаснікамі далейшай палітычнай дзейнасці князя.
Аналізуючы пачатковы этап княжання Усяслава Чарадзея, трэба казаць аб тым, што ён з'явіся прадажальнікам палітыкі свайгобацькі. Можна таксама меркаваць, што працяг яе закрану у першую чаргу заходні кірунак,
__________________
13аяц Ю.Л. Заславль в эпоху феодализма. С. 108-112.
23аяц Ю.Л. Менская земля: этапы фармавання // Беларускі гістарычны часопіс. 1993. №З.С. 11.
33агарулыжі Э.М. Заходняя Русь: IXXIII стст. Мн., 1998. С. 62.
4Ермаловіч М. Старажытиая Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 100.
5Повесть временных лет. Ч. 1. С. 168.
155


што знайшло васабленне ва мацаванні лады Полацкага княства на тэрыторыі Ніжняга Падзвіння. Прамым адлюстраваннем гэтага працэсу трэба лічыць настугіныя факты: па-першае, даннікамі Русі  шэрагу пісьмовых крыніц называюцца балтыйскія плямёны латгалы, лівы, земгалы, куршы i ceлы па-другое, існаванне Герцыке (Герсіке) i Кукенойса, якія развіваюцца з ХІХІГ стст. як гарады-цэнтры ніжнепадзвінскіх княства, што знаходзіліся  залежнасці ад Полацка, сведчыць аб спросе каланізацыі Ніжняга Падзвіння з боку полацкай княжацкай адміністрацыі2. Згодна з меркаваннем В. Булкіна, заснаванне Герцыке і Кукенойса дазволіла полацкім князям кантраляваць не толькі Ніжняе Падзвінне, але i pyx па Балтыйскім моры3.
Некаторыя з даследчыка, аналізуючы пахавальны інвентар, прыйшлі да высновы аб магчымасці ваенна-адміністрацыйнага пранікнення славян у Ніжняе Падзвінне  больш ранні перыяд у канцы X пачатку XI ст.4
Э, Мугурэвіч дапускае, што землі Усходняй Прыбалтыкі ваходзілі  сферу данінных адносін з боку"усходнеслааянскіх князё пачынаючы з XI ст.э Мэтаз годна лічыць, што канчатковае афармленне данінных адносін з боку Полацка  дачыненні ніжнейадзвінскіх балта адбылося  XI ст. i толь-Ki пасля замацавання Брачыславам славяна-балцкай мяжы i заснавання Усяславам Герцыке i Кукенойса.
Характар падпарадкавання балта Ніжняга Падзвіння Полацку праяляся як у выплаце даніны, так i  форме аб'яднання дружын6. У час княжання Усяслава Чарадзея адносіны з балцкімі плямёнамі насілі мірны, дамоны характар, сведчаннем чаго з'яляецца адсутнасць у старажытнарускіх летапісах звестак аб ваекных сутыкненнях дружыны Усяслава з балтамі. Да таго ж ажыццяленне актынай знешняй палітыкі Усяславам Чарадзеем у другой палове XI ст. было б немагчымым пры існаванні пагрозы з боку балцкіх плямён, што вымагала б неабходнасць канцэнтрацыі дружыны на заходнім рубяжы Полацкага княства. Паражэнне полацкіх войска, нанесенае ім земгаламі  1106 г., калі загінула каля 9 тыс. палачан7, сведчыць на карысць таго, на колькі значныя ваенныя сілы магло адцягнуць супрацьстаянне балтам ва мовах вайны. Падтрыманне міру з балтамі стала вынікам працягу Усяславам балцкай палітыкі Брачы слава, якая грунтавалася на двух прынцыпах захаваіші мірных адносін з балтамі і распасюджанні на балцкую тэрыторыю дамона-данінных адносін.
У першыя два дзесяцігоддзі свайго княжання Усясла не носі змен і  паднёвы напрамак палітыкі Брачыслава, развіваючы мірныя стасункі з Кіескім княствам, палітычная стабільнасць i моц якога да 1054 г. падтрымлівалася Яраславам Мудрым, a пазней Ізяславам, які са сваімі братамі Усеваладам i Святаславам не дапуска міжкняжацкіх усобіц і  ваенных справах выступау з імі заадно. Да харус з' паднёварускімі князямі бы прыцягнуты i Усясла Чарадзей, які прыпя удзел у 1060 г. у сумесным пераможным паходзе з імі супраць торка.
Для нас застаюцца невядомымі мовы, на якіх полацкі князь згадзіся выступіць у сумесным паходзе. Некаторыя з даследчыка не адмаляюць у магчымасці перадачы Усяславу паднёварускімі князямі Копысі і Оршы,
_____________
1Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 293.
2Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли (IX-X1II вв.). С. 60-62.
3Булкин В. А. Герцике и Кукенойс (к постановке проблемы) // Генезис и развитие феодализма в России. С. 133.
4Казакова Н.А. Полоцкая земля и прибалтийские племена в X начале XIII века // Проблемы истории феодальной России. Л., 1971. С. 85.
5Мугуревич Э.С. Восточная Латвия и соседние земли в XXIII вв. Рига, 1965. С. 94.
6Дучыц Л.У. Брасласкае Паазср'еІХXIV стст.: Псторыка-археалапчны л ары с. С. 85.
7Повесть временных лет. С. 388.
156


якія належалі Смаленскаму княству1. Асноным аргументам на карысць гэтага з'яляецца тое, што  1116 г. Оршa i Копысь былі адваяваны паднёва-рускай кааліцыяй у Менскага княства, якое  другой палове XI ст. уваходзіла  склад Полацкай зямлі. У дачыненні Оршы i Копысі  гэты час магчыма сцвярджаць, што яны з'яляліся немацаванымі населенымі пунктамі2, якія займалі стратэгічнае палажэнне на Дняпры. Але аб ix уключэнні  склад Полацкага княства ні адна з летапісных крыніц не паведамляе.
Палітычная стабільнасць Полацкага княства  гэты час абумовіла тэрытарыял ьны рост самога Полацка. К сярэдзіне XI ст, адбываецца перанос дзядзінца Полацка з гарадзішча на р. Палаце да Верхняга замка (узвышша), змешчанага сутоцы Заходняй Дзвіны i Палаты. Згодназ высновай С. Тарасава, распасюджанне на Верхні замак функций дзядзінцаяк цэнтра горада адбылося не раней 50-х гадо XI ст.3 Прыкладна  гэты час началося i буданіцтва Сафійскага сабора як адлюстраванне моцы дзяржавы i незалежнасці Полацкага княства. Усе гэтыя мерапрыемствы вымагалі значных матэрыяльных выдатка, што, безумона, паплывала на мірны характар палітыкі Полацкага княства  50-я пачатку 60-х гадо XI ст.
1065 годста паваротным у палітычнай гісторыі Полацкага княства, Гэтым годам датуецца ваенны паход Усяслава Чарадзея на Пско, што азначала пераход Полацкага княства ад мірнага суіснавання з суседзямі даваси-ных адііосін. У леташсе гэта знайшло адлюстраванне  трапным выразе: "За-ратйёя Всеславь сын Брячиславль Иолотьский..."4
Гісторыкі да гэтага часу спрачаюцца наконт прычын агрэсіных дзеяння Полацка. Можна прывесці некалькі меркавання, каб даць уяуленне аб рознасці падыхода да вырашэння гэтага пытання. Так, С. Тараса сцвярджае, што ваенныя дзеянні 10651066 гг. з боку Усяслава Чарадзея з'яляліся заступніцтвам за правы князё-сірот, якія прыходзіліся полацкаму князю пляменнікамі i былі абдзедены Яраславічамі пры вырашэнні пытання аб спадчыннасці Смаленска5. Не згодны з падобным пыдаходам Ю. Заяц падкрэслівае, што Усясла у дадзенай сітуацыі дзейніча у інтарэсах полацкага купецтва i баярства, якое жадала атрымаць уладанні на Дняпры, i пa прыватных меркаваннях уключыся  барацьбу за права княжання  Кіеве6.
Аднак выказаныя версіі не могуць растлумачыць прычыны паночнай накіраванасці пахода Усяслава спачатку на Пско, а потым на Ногарад. Гэта не выглядае як заступніцтва за чые-небудзь правы i зусім не стасуецца з жаданнем замацавацца на Дняпры, куды  іншым выпадку і былі б накірава-ны паходы. Не яляецца натуральным i памкненне Полацка далучыць да сябе два паночныя княствы. Можна зрабіць дапушчэнне, што выправы i ю-лдщсага князя на Пско у 1065 г. i на Ногарад у 1066 г. мелі над сабой экана-мічны шта'рэс і з'явіліся найбольш простым спосабам барацьбы Полоцка
Snpaub сваіх паночнаерапейскіх гандлёвых канкурэнта. Менавіта праз огарад i Пско ва Усходнюю Еропу ішо асноны паток заходнеера-пейскіх дынарыя. У другой палове XI ст. гэтыя гарады з'яляліся самымі актынымі дзельнікамі гандлю з Заходняй Еропай. Манапалізацыя Ногарадам гандлёвых паставак футра  Заходнюю Еропу адмона адбіва-
__________________
1Ермаловін М. Старажытная Беларусь: полацкі i новагародскі перыяды. С 111; Тараса СВ. Парадней сёмага веку Траяна: Усясла Полацкі. С. 29.
2Зшорутский Э.М. Открытие в Копыси // Неман. 1973. № 1. С. 191; Лееко О.Н. Средневековая Орша и ее округа (историко-археологический очерк). Орша, 1993. С. 19.
3Тараса С.В. Полацк IXXVII стст.: Гісторьш і тапаграфія. С, 37.
4Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 155.
5Тарасай С.В. Чарадзей сёмага веку Траяна; Усясла Полацкі. С. 31.
6Заяц Ю.Л. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065-1066 гг.; от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1994. № 4. С. 9192.
157


лася нават на кіескім гандлі1. 3 другой паловы XI ст. інтэнсінасць наступления заходнеерапейскіх дынарыя па Заходняй Дзвіне рэзка зрастае i складае 80% ад колькасці сіх заходнеерапейскіх манет, знойдзеных на тэ-рыторыІ Ніжняга Падзвіння2. Гэта сведчыць аб узрастанні ролі Заходняй Дзвіны  гандлі з Заходняй Еропай. У такіх умовах палачане, каб павялічыць гандлёвы паток па Заходняй Дзвіне, паспрабавалі змагацца з канкурэнтамі па заходнеерапейскім гандлі шляхам рабавання ix маёмасці.
У 1065 г. Усясла Чарадзей з войскам нападае на Пско. Для настуггу на Пскоскае княства ён выбра зручны момант. У тэты час паднёварускія князі былі заняты барацьбой з князем Расціславам за ладу  Тмутаракані. Аблога Пскова з боку полацкага войска не мела поспеха i палачане был i вымушаны вярнуцца назад3.
У сувязі з паходам Усяслава Чарадзея на Пско уяляецца малаверагод-най магчымасць выступления супраць Полацкага княства літоскіх князё Кернуса i Пмбута  1065 г., з чым пагаджаюцца некаторыя з гісторыка4. Калі прааналізаваць само паведамленне, дзе казваецца, што літоскія князі "...сабралі сілы свае літоскія i жамойцкія, i пайшлі на Русь пад Брасла і пад Полацак, i батата шкоды чынілі, і землі ix спустошылі, і людзей мноства  палон павялі.,."5, то становіцца зразумела, што пасля такога спусташэння планаванне полацкім князем ваенных дзеяння за сотні кіламетра ад княства спачатку пад Псковам, a потым пад Ногарадам было б немагчымым.
Адсутнасць суирацьдзеяння з боку паднёварускіх князё на паход 1065 г. схіліла Усяслава Чарадзея да ваеннай выправы на Ногарад у 1066 г, Згадка  летапісе аб ваенным паражэнні нагародскага князя Мсціслава Ізяславіча  бітве на р. Чарэсе i бегстве яго  Кіе стала звязвацца гісторыкамі з перамогай Усяслава  1066 г. над нагародскім войскам6. Пасля разгрому натародца Усясла бесперашкодна авалода Нотарадам, аб чым у "Аповесці аб мінулых часах" сказана лаканічна: "Заратися Всеславь, сын Брячиславль, Полочске и зая (захапі) Новгородь". Захоплены Ногарад бы разрабаваны, у палон былі зяты жанчыны i дзеці, a з Сафійскага сабора зняты званы i панікадзілы7. Гэта рабаванне было такім памятным, што нават узгадвалася  пісьмовых крыніцах ад поена полацка-нагародскага канфлікту, які ме месца  1178 г.8 Катастрафічны характар для нагародца гэта падзея мела яшчэ i таму, што палачане падпалілі горад, як аб гэтым паведамляюць пскоскія летапісцы. Пажар 1066 г. прасочваецца i археалагічна. У 23-м ярусе (10551076) Нярэскага раскопу (на тэрыторыі Ногарада XI ст.) назіраецца наибольшая колькасць спаленых пабудо за храналагічны прамежак з 972 па 1194 г.9 Такім чынам, усе прыведзеныя даныя сведчаць аб рэальнасці паходу Усяслава на Ногарад, пасля чаго ён бесперашкодна з войскам i палонам вярнуся  Полацк.
Гэтыя дзеянні палачан не маглі застацца незаважанымі з боку паднёва-рускіх князё, і апошнія пачалі рыхтавацца да нападу на Полацкае княства У склад антыполацкай кааліцыі вайшлі кіескі князь Ізясла Яраславіч, чарнігаскі князь Святасла Яраславіч, пераясласкі князь Усевалад Яраславіч.
_______________
1ДаркевтВ.П. К истории торговых связей Древней Руси// КСИА. 1974.Вып. 138. С. 101.
2Муяревич Э.С. Восточная Латвия и соседние земли в XXIII вв. Рига, 1965. С. 28.
3Псковская вторая летопись // ПСРЛ. СПб., 1851. Т. 5. С. 8.
4Семянчук А, Полацк у польскіх хрокіках // Гісторыя і археалогія Полацкай зямлі. Полацк, 1998. С. 276-277.
5Хроніка Быхаца // Беларускія летапісы i хронікі. Мн., 1997. С. 74.
6Насонов А.Н. "Русская земля" и образование территории Древнерусского государства. М., 1951. С. 152; Заяц ЮА. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 10651066 гг.: от Пскова до Белгорода. С. 95.
7Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. М.;Л., 1950. С. 17.
8Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 607.
9Колчин Б.А., Черных Н.Б. Дендрохронология Восточной Европы. М., 1977. С. 106.
158


Выступленне кааліцыі было паскорана зачаснай смерцю Расціслава, барацьба з яе і падцягвала ваенныя сілы паднёварускіх князе. У лютым 1066г. войскі Яраславіча рушылі да меж Полацкага княства. Першым пад удар трапі Менск. Яго жыхары закрыліся  горадзе, чакаючы дапамогі  Усяслава. Па меркаванні Л. Аляксеева, з якім можна цалкам пагадзіцца, полацкі князь не бы падрыхтаваны да хуткага вылучэння варожых войска да меж княства i даведася пра ix паход ca спазненнем1, таму дапамога Менску не была ажыццёлена. Горад бы узяты прыступам, разрабаваны i знішчаны.
Абцяжараныя здабычай, войскі трыумвірату Яраславіча выйшлі да р. Нямігі, дзе ix перанялі войскі Усяслава Чарадзея. Закащка 1067 г. каля Нямігі паміж двума войскамі адбылася жорсткая бітва. Вось як аб гэтых падзеях паведамляе летапіс: "... Браты (Ізясла, Усевалад, Святасла) ж узялі Менск, перабілі сіх мужчын, a жанчын i дзяцей узялі  палон i пайшлі да Нямігі. I пайшо Усясла супраць ix. I сустрэліся працінікі на Нямізе месяца сакавіка  3-і дзень, бы снег вялікі, i пайшлі адзін на аднаго. I была лютая сеча, i многія паляглі  ёй i перамаглі Ізясла, Святасла i Усевалад, Усясла жа цёк"2. Іншымі словамі, паднёварускія войскі не здолелі канчаткова акружыць i знішчыць палачан i захапіць Усяслава Чарадзея.
Некаторыя з даследчыка імкнуцца даказаць, што бітва адбылася каля горада Нямігі, які нібыта існава побач з Менскам3, у доказ чаго прыводзіцца згадка назвы горада  "Спісе гарадо рускіх дальніх i бліжніх". Адсутнасць іншых звестак аб горадзе Нямізе i апісанне бітвы  "Слове пра паход Ігаравы", дзе сказана аб Нямізе як аб рацэ: "...Нямігі крававыя берагі"4, сведчыць на карысць таго, што бітва праходзіла каля ракі, а не каля горада Нямігі.
Звяртае на сябе вагу той факт, што войскі палачан здолелі супрацьстаяць аб'яднаным войскам трох княства. Гэты факт разам са сведчаннем упартай барацьбы двух войска ("лютай сечы") указвае на тое, што  бітве з боку палачан прымалі дзел не толькі прафесійныя воіны дружыны князя, але i апалчэнне, якое складалася з вольных сялян i гараджан. Калі пагадзіцца з I. Фраянавым, які каза на выкарыстанне антыполацкай кааліцыяй апалчэнца-"воя"5 i лічыць, што толькі войскі Святаслава  1068 г. (пасля бітва нар. Нямізе i нар. Альце) складалі 3000 воіна6, стане зразуме-
________________
1Алексеев Л.В. Полоцкая земля. М., 1966. С. 243.
2Дакументы i матэрыялы па гісторыі Беларусі  сярэднія вякі (VIXV стст.). С 2021.
3Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі i новагародскі перыяды. С 120.
4Слова пра наход Ігаравы / Пер. Р.Барадуліна. Мн., ІЭ86. С 144.
5ФрояновИЯ. Киевская Русь. Л., 1980. С. 200.
6Повесть временных лет. С. 115.
159


лым, што для супрацьстаяння такой колькасці войска Усясла абавязкова павінен бы абапірацца на апалчэнне. Па падліках Г.Ласкавага, к пачатку XII ст. Полацкае княства магло выставіць да 1516 тыс. "рубленай раці" (сялянскага апалчэння) i 1,51,7 тыс. гарадскіх апалчэнца1. Асэнсаванне гэтага моманту дае тлумачэнне таму, якім чынам Усяславу давалася хутка зналяць страчаны  бітвах ваенны патэнцыял.
Адносна падзей, якія разгарнуліся з 3 сакавіка па 10 ліпеня 1067 г., калі Усясла бы запрошаны на перагаворыз паднёварускімі князямі каля Ршы, крыніцы мачаць. Толькі  Б. Тадішчава трымліваюцца звесткі аб тым, што пасля Нямігскай бітвы "... Ярославичи оласть Полоцкую разоряли"2. Можна дапусціць, што паднёварускія князі нязначна паглыбіліся на тэрыторыю Полацкага княства i  хуткім часе вымушаны былі пакінуць межы Полаччыны, бо набліжэнне вясновага бездарожжа, страты на Нямізе i небяспека, што яшчэ зыходзіла ад У сяслава Чарадзея, рабілі далейшую затрымку  межах варожага княства немэтазгоднай. I Яраславічы павярнулі на подзень.
Няма понай яснасці i  дзеяннях Усяслава Чарадзея паміж сакавіком і ліпенем 1067 г. Паводле адной з самых абгрунтаваных гінотэз, да ліпеня 1067 г. Усясла паспе ажыццявіць ваенны паход у левабярэжныя землі Кіескай Русі, у Чарнігаскае або Пераясласкае княствы3. Але гэта застаецца толькі гіпотэзай, якуго цяжка прыняць, калі прыняць пад увагу тыя абставіны, што Усяс-ла не ме магчымасці хутка знавіць ваенныя сілы за кошт апалчэння з гараджан i сялян, якія вясной i летам былі звязаны  большай ці меншай ступені сельскагаспадарчымі працамі. A весці ваенныя дзеянні на чужой тэрыторыі малыш сіламі не ялялася магчымым нават для авантурі іай палітыкі Усяслава, які за сё сваё княжанне не рабі за год больш аднаго паходу.
Новае летапіснае паведамленне сведчыць, што 10 ліпеня 1067 г.4 Ізясла, Святасла i Усевалад выклікалі Усяслава Чарадзея на перагаворы, гарантуючы яму бяспеку прысягай на крыжы, Полацкі князь"... перееха в лодьи чересь Днепръ. Изяславу же в шатеръ предъидущю (увайшо), тако яша (захапі) Всеслава на Рши у Смолиньска (Смоленска), преступивше кресть...", як ана-вядае легапіс. Іншымі словамі, Яраславічы парушылі прысягу, схапілі кпязя разам з яго двума сынамі i пасадзілі ix у вязніігу поруб у Кіеве. Прысутнасць на перагаворах сыно Усяслава, што выглядала як прадстаніцтва сёй Полацкай зямлі, сведчыць аб тым, што тут маглі закранацца i тэрытарыяльныя пытанні, вырашэнне якіх на карысць Полацкага княства (як гэта было  1021 г.) i падштурхнула полацкага князя да дзелу  перагаворах.
Пераход тактыкі паднёварускіх князё ад вайны да гвалтонага захопу Усяслава, як адзначае большасць гісторыка, сведчанне таго, што Яраславічы не жадалі весці працяглую вайну з Полацкім княствам. Галонай прычынай гэтага, на нашу думку, з'яуляецца тое, што акрамя барацьбы з Полацкам перад паднёварускімі князямі  60-я гады пастала новая небяспека полацы, якія ужо у 1061 i 1064 гг. спрабавалі рабаваць паднёвыя абшары Кіескай дзяржавы. Уцягваючыся  барацьбу з Полацкам", Ізяслаі "я го браты пакінулі о безабароннымі перад полацамі паднёвыя межы сваіх княства, што было малаверагодна.
Аб перыядзе полацкай гісторыі, калі Усясла з сынамі знаходзіся  кіескім порубе, нічога невядома. Адносна вырашэння кіескім князем пытання
__________________
1Ласкавы Г. Да иытання аб арганізацыі i складзе зброеных сіл Полацкай зямлі  канцы XI пачатку XIII ст. // Гістарыіна-археалагічны зборнік. Мн., 1993. Ч. 2. № 2. С. 15.
2Татищев В.Н. История Российская: В 7 т. М.;Л„ 1963. Т. 2. С. 84.
3Заяц Ю.Л. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065 г1066 гг.: от Пскова до Белгорода. С. 100.
4У Іпацьескім, Уваскрэсенскім і Ніканаскіх летапісах гэта падзея датуецца 10 чэрвеня 1067 г.
160


полацкага княжання магчыма казаць пра два варыянты падзей: Ізясла адразу пасадзі у Палацку свайго сына Мсціслава або накірава туды часова свайго пасадніка. I першае і другое меркаванні застаюцца не даказанымі.
Пастанне 15 верасня 1068 г., якое паднялі  Кіеве гараджане, патрабуючы  Ізяслава абароны ад полаца, што разбілі войска Яраславіча на р. Альце, стала паваротным у лёсе Усяслава i яго сыно. Не атрымашы ад Ізяслава коней i зброі для абароны ад полаца, пастанцы, як згадваецца  летапісе: "... сташа у двора Брячиславля и реша: пойдем, высадим (вызвалім) дружину свою ис погреба..."
·, вызвалілi Усяслава Чарадзея з сьшамі з поруба. Ён бьг абвешчаны кіескім князем, a Ізясла збег з горада. Паводле меркавання Л. Аляксеева, актьгны дзел у пастанні прынялі палачане, якія знаходзіліся  Кіеве, таму згадка двара Брачыслава  дадзеным паведамленні не падаецца выпадковай2. Бок полацкага князя зялі і кіеляне, пазней пакараныя  вялікай колькасці Мсціславам Ізяславічам (толькі непасрэдных вызваліцелей Усяслава было забіта каля 70 чалавек)3. Таму можна сцвярджаць, што звядзенне Усяслава Чарадзея на кіескі.трон было сенародным.
Вялікім кіескім князем Усясла бы усяго 7 месяца i летапісы нічога не паведамляюць аб яго дзейнасці на гэтай пасадзе. Толькі  "Слове пра паход Ігаравы" трымліваюцца наступныя звесткі:
Усясла князь людзям чыні суды,
Радзі князям гарады,
А сам уночы ваком рыска.
3 Кіева насшша да пеня да Тмутаракани,
Хорсу вялікаму шлях пераціна.
Сціслыя звесткі "Слова..." ствараюць цяжкасці пры інтэрпрэтацыі падзей 10681069 гг. Сведчанне "Слова..." аб тым, што князь людзям "чыні суды", указвае на пераход да Усяслава функцыі кіравання судовым працэсам, што абараняла апошні ад зложывання з боку цівуно.
Ад апекі цівуно, на думку М. Ціхамірава, бы вызвалены i гандаль, a кіеляне атрымалІ гандлёвыя ільготы4. Перамяшчэнне Ізяславам пасля падалення пастання торгу месца гандлю на "гару" непасрэдна пад свой нагляд можа скосна сведчыць аб гэтым напрамку палітыкі Усяслава.
Словы "людзям гарады радзі" маглі мець двайны сэнс. Калі пагадзіцца з Д. Леанардавым, то  дадзеным выпадку гаворка можа ісці аб мерапрыемствах Усяслава  Полацкім княстве, a менавіта аб размяшчэнні ім па гарадах княства сваіх сыно на аснове дамоленасці з гараджанамі5. Але больш абгрунтаванай падаецца думка, згодна з якой у час кіескага княжання Усясла імкнуся знайсці сабе  асяродку князё паплечніка шляхам новых тэ-рытарыяльных падаравання.
Пытанне аб магчымасці наведвання Усяславам у тэты перыяд Тмутаракані стала адным са спрэчных сярод гісторыка. Акрамя "Слова..." на верагоднасць гэтай падзеі казвае і адзін з сюжэта аб Волху Усяславічы, у якім распавядаецца пра тое, што Волх, вобраз якога звычайна атаясамляецца з Усяславам Чарадзеем, хадзі на царства Індзейскае6. Час апісаных падзей застаецца невядомым. На аснове комплекснага аналізу крыніц Б. Рыбако
1Повесть временных лет. С. 184.
2Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 247.
3 Повесть временных лет. С. 116.
4Тихомиров М.Н. Крестьянские и городские восстания на Руси XIXIII вв. М„ 1955. С. 100.
5Леонардов Д.С. Полоцкий князь Всеслав и его время // Полоцко-Витебская старина. Витебск, 1912. Вып. 2. С. 206.
6Волх Всеславьевич // Былины. М., 1986. С. 60.
161


паспрабава абгрунтаваць версію аб заключэнні  Тмутаракані саюза паміж Глебам Святаславічам i Усяславам Брачыславічам, пасля чаго апошні з войскам, набраным на Каказе, забяспечы перамогу Святаслава над полацамі  1068 г,1 Пры няпэным становішчы Усяслава  Кіеве пакідаць горад для паездкі  Тмутаракань яму было небяспечна2, таму казаць аб якой-небудзь дзейнасці Усяслава па-за межамі Кіева праблематычна. Можна толькі здагадвацца аб невядомых нам адносінах Усяслава ca Святаславам. Святасла i яго сыны пасля 1067 г. не з'яляліся ініцыятарамі ваеннай барацьбы з Усяславам. Адсутнасць якіх-небудзь звестак у летапісах аб магчымых дамоленасцях i аб дзейнасці кіескага князя Усяслава, а таксама скасаванне апісан-ня падзей, што станоча ахарактарызавалі Усяслава, як тэта вынікае ca "Слова...", сведчанне ix пазнейшага рэдагавання ворагамі.
У 1069 г. Ізясла з дружынай польскага караля Баляс лава рушы на Kiе. Жыхары Кіева сабралі войска, якое значалі Усясла Чарадзей. Войска кіелян падышло пад Белгарад, адкуль уначы, не чакаючы бітвы, полацкі князьзбегу Полацк. Яшчэ В. Тацішча тлумачы гэты чьшак адсутнасцю  Усяслава веры да кіелян3. Прычьшы недаверу тлумачацца ацэнкай Усяславам суадносін войска кіелян, з аднаго боку, i войска Баляслава i Ізяслава, з другога боку. Колькасная перавага была, відаць, не на баку кіелян, што i вымусіла Усяслава збегчы, не чакаючы паражэння.
У 1069 г.Усяславу недалося замацавацца князем у Полацку. Княжыць там стау сын Ізяслава Мсцісла, які хутка гіамёр. Пасля смерці Мсціслава Ізясла пасылае  Полацк свайго другога сына Святаполка. Замест таго каб змагацца за Полацк, Усясла у 1069 г. набірае войска з асяродку фінскага племені "водзь" i выступае супраць Ногарада, Мэта гэтага паХоду застаецца цалкам незразумелай. Выкарыстанне водзі супраць Ногарада не можа быць растлумачана толькі тым, што нібыта маці Усяслава паходзілаз гэтага племені4. Прычыну выступления водзі супраць Ногарада трэба бачыць у цяжкім эканамічным становішчы, у якім апынулася водскае насельніцтва, абкладзенае з боку Ногарада данінай. Хваляванні 1071 г. на Белавозеры таксама пацвярджаюць выказанае.
Хутка сабранае водскае войска  бітве на р. Гзені бьшо разгромлена нагародцамі на чале з Глебам Святаславічам. Вось як аб гэтым распавядае нагародскі летапіс: "... И пособи богь Глебу князю съ новгородци. О велика бяше сеця (сеча) Вожаномъ, и паде ихъ бещисленое число; а самого князя (Усяслава) отпустишя бога деля..."5 Вызваленне Усяслава Чарадзея з палону не можа разглядацца як факт яго абрання нагародскім князем6 або простай сімпатыяй нагародцада палачаніна (дастаткова прыгадаць вынікі разгрому 1066 г., каб цалкам абвергнуць гэтыя версіі). У дадзеным выпадку гаворка можа ісці аб дамове паміж Ногарадам i Усяславам, згодна з якой полацкі князь бра абавязак не нападаць на Ногарад. На магчымасць падобнага абавязацельства  выглядзе клятвы казва яшчэ С. Салаё8. Сапрады, пасля 1069 г. i да пачатку XII ст. невядома ніводнага паходу палачан у нагародскім кірунку. Ba мовах паступовага нарастания нагародска-кіескіх супярэчнасцей дзейнасць Усяслава  паднёвым i сходнім кірунках для Ногарада здавалася больш выгаднай, чым простае трыманне Усяслава  вязніцы.
_________________
1Ры6аков Б.Л. Петр Бориславич. Поиск автора "Слова о полку Игореве". М, 1991. С. 45.
2Алексеев JI.B. Полоцкая земля. С. 248.
3Татищев В.Н. История Российская. Т. 2. С. 85.
4Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 129.
5Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. С. 17.
6Тараса С. Чарадзей сёмага веку Траяна: Усясла Полацкі. С. 47.
7 Ермоловы М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 130.
8Соловьев СМ. История России с древнейших времен. Книга первая. М., 1959. С. 296.
162


3 1069 па 1071г. ніякіх звестак аб дзейнасці Усяслава крыніцы не трымліваюць. Некаторыя навукоцы лічаць, што Усясла княжы у гэты перыяд у Тмутаракані1. Пры такім развіцці падзей полацкаму князю не далося б весці барацьбу за вяртанне Полацкага княства, якое знаходзілася назначнай адлегласці ад Тмутаракані.
Пытанне аб тым, з дапамогай каго Усясла вярта сабе Полацкае княства, таксамазастаецца адкрытым. М. Ермаловіч следам за I. Бяляевым спрабава вылучыць харусніка полацкага князя з асяродка літоца.і дщцых балцкіх плямён2. Г. Штыха лічыдь апорай Усяслава Чарадзея  гэтай барацьбе мясцовую знаць i гараджан3, якія выступілі на баку полацкага князя, згодна з меркаваннем I. Фраянава, у форме земства-веча4 Безумона, што  вяртанні Усяслава былі непасрэдна зацікалены слаі грамадства, для якіх незалежная ад Кіева эканамічная палітыка княства прыносіла непасрэдны прыбытак. Такімі паплечнікамі маглі быць гандляры i крупныя феадалы, якія былі ключаны  знешнеэканамічныя адносіны. Яны з большага кіравалі як вечам, так i аказвалі здзеянне на палітыку князя, а значыць, арыентаваліся на мясцовага князя, а не на прышлага.
У 1071 г. Усясла Чарадзей знянацку з'явіся пад Полацкам i выгаа Святаполка з горада. Кіескі князь Ізясла паспрабава зно пазбавіць Усяслава лэдьт, накіравашы супраць яго свайго сына Яраполка, які  1071 г. у бітве пры г. Галацічаску нанёс паражэнне полацкаму войску. Спроба лакалізацыі гэтага горада аказалася беспаспяховай5. Па нашым меркаванні, Галацічаск бы аддалены ад Полацка i нават мог знаходзіцца па-за межамі Полацкага княства, аб чым ускосна сведчыць наступны факт. Калі б горад, каля якога адбылося паражэнне палачан, знаходзіся побач з Полацкам, гэта прывяло б да захопу апошняга Яраполкам. Складальнікі "Спіса гарадо рускіх, дальніх i бліжніх" унеслі  спіс назву Галацічаска па-за межамі сукупнасці гарадо, што змяшчаліся на тэрыторыі Полацкага княства. Адсутнасць вайсковай падтрымкі Яраполка з боку Ізяслава, Усевалада i Святаслава тлумачыцца тым, што ваенныя сілы Яраславіча зно былі адцягнуты для стрымлівання наступу полаца, якія парушылі межы паднёвых княства каля Растоца i Няяціна6. Да таго ж неспакой у Кіеве, у паночна-сходніх i паночных землях усходнеславянскіх княства бьг выкліканы народным рухам, які значальвалі вешчуны, што так-
_______________
1Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 248.
2Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 131132.
3Штыхов Г.В. Древний Полоцк IXXIII вв. С. 10.
4Фроянов И.Л., Дворниченко А.Ю. Города-государства Древней Руси. С. 198.
5Шмыхов Г. Города Полоцкой земли (IXXIII вв.). С. 21.
6Повесть временных лет. С. 116.
163


сама не спрыяла аб'яднанню намагання для барацьбы супраць Усяслава. I ён нават пасля паражэння застася полацкім князем.
3 1071 па 1073 г. Назіраецца зацішша  адносінах паміж Полацкам i Kieвам. Пад 1073 г. у летапісах пазначана падзея, згодна з якой Святасла ста ініцыятар.ам выгнання Ізяслава з Кіева, што было ажыццёлена  змове з Усеваладам, якога чарнігаскі князь "прельсти, глаголя, яко "Изяслав сватится со Всеславом..."1 Верагоднасць саюза паміж Ізяславам i Усяславам нельга адмаляць. Па арыгінальных падліках Л. Аляксеева, паміж дзецьмі Усяслава i Яраполка, сына Ізяслава, маглі мець месца заручаны, якія пазней скончыліся шлюбам2. Э. Загарульскім была абаснавана больш позняя версія даты нараджэння дачкі Яраполка канец 10741075 гг.3, што ставіць пад сумненне вышэй прыведзеныя разлікі і тлумачэнне выраза "сватится" як намеру аб заключэнні шлюбу паміж дзецьмі Яраполка i Усяслава.
Калі саюз кіескага і полацкага князё i ме месца, то мовы гэтага саюзу застаюцца невядомымі. Непрымальнай уяляецца версія Д. Леанардава аб пошуку Ізяславам паплечніка для магчымасці вяртання пад сваю ладу Ногарада4, бо нават пасля зналення княжання Ізяслава  Кіеве  1077 г. Глеб Святаславіч застася нагародскім князем. Не могсаюз з Усяславам падмацаваць i няпэнае становішча Ізяслава  Кіеве, бо аддаленасць Полацка ад Кіева не дазваляла полацкаму князю аказаць хуткую дапамогу саюзніку  выпадку выступления яго брато, княствы якіх знаходзіліся побач з кіескім. Вартай увагі падаеццадумка Ю. Зайца аб тым, што ініцыятарам змовы супраць Ізяслава з'явіся не Святасла, а Усевалад5. Сапрады, Святасла у 1069 г. выступі у якасці абаронцы кіескіх прыхільніка Усяслава ад гневу Мсціслава. Падчас княжання Святаслава  Кіеве з 1073 г. нам невядома ніводнага выпадку, каб паміж Святаславам i яго сынамі, з ад наго боку, i Усяславам Чарадзеем з другога, вяліся якія-небудзь ваенныя дзеянні, у той час як Усевалад i яго сыны знаходзіліся з Полацкім княствам з канца 70-х гадо Xl ст. у становішчы перманентнай вайны. 3 1073 па летапісы  дачыненні да гісторыі Полацкага княства мачаць.Полацкі летапіс дапамог бы  праясненні палітьгчнай сітуацыі, што склалася вакол Полацка  гэты перыяд, але такая магчымасць адсутнічае, i адзіыай крыніцай, якая дазваляе весці гаворку аб падзеях полацкай гісторыі, з'яляецца "Павучанне" Уладзіміра Манамаха.
3 гэтага дакумента i становіцца вядомым, што  канцы 70 пачатку 80-х гадо абвастраюцца адносіны паміж Усяславам Чарадзеем, з аднаго боку, i Усеваладам i яго сынам Уладзімірам (пазней Уладзімір Манамах), з другога боку.
3 "Павучання" вынікае, што летам 1077 г, Уладзімір Манамах разам са сваім бацькам Усеваладам хадзі паходам на Полацк6. Замочванне выніка паходу казвае на тое, што Полацк не бы захоплены. У другім паходзе Уладзімі-ра Манамаха на горад разам са Святаполкам i полацамі, які адбыся зімку 1077 г., ім таксама не далося нанесці гораду значнай шкоды, што вынікае з вышэй указанай крыніцы. Падпалішы ваколіцы Полацка, Манамах з полацамі пайшо на Одрск, ад якога накіравася да Чарнігава. Месцазнаходжанне Од-рска да гэтага часу застаецца не высветленым7. Прычьшу падобнага абвастрэння адносін з Полацкам з боку Усеваладавіча трэба бачыць у зменах, якія ад-
______________
1 Повесть временных лет. С. 121.
2Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 249.
3Загорулъский Э.М. Возникновение Минска. Mu., 1982. С. 16.
4Леонардов Д.С. Полоцкий князь Всеслав и его время. С. 190.
5Заяц Ю.А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 10651066 гг.: от Пскова до Белгорода, С. 107-108.
6Повесть временных лет. С. 159.
7Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли (IXХШ вв.). С. 22.
164


быліся  знешняй палітыцы Полацкага княства. Пасля адмовы ад канфранта-цыі з Ногарадам Усясла пераходзіць да надпарадкавання сваёй уладзе сяго Верхняга Падняпроя, чым у найбольшай ступені закрану інтарэсы як Усевалада, чарнігаскага, a з 1078 г. кіескага князя, так i яго сына Уладзіміра, смаленскага, а потьгм чарнігаскага князя. Магчыма, гэтым часам трэба датаваць часовае ключэнне  сюіад Полацкага княства Оршы i Копысі, якія  гэтай ба-рацьбе набывалі важнае значэнне значэнне "сходняй брамы" на мяжы Полацкага княства, Адсутнасць назва Оршы i Копысі  "Павучанні"  сувязі з апісанымі падзеямі (што разглядаецца асобнымі даследчыкамі як доказ неключэння гэтых пункта у склад Полацкага княства) трэба тлумачыць не-вялікімі памерамі гэтых населеных пункта і жанрам самога твора, для якога залішняя канкрэтызацыя была неабавязковай.
Увосень 1078 г. Усясла Чарадзей зрабі самы рашучы крок у ажыццялённі сваёй усходняй палітыкі: напа на Смаленск i сгіалі яго. Уладзі-мір Манамах паспрабава дагнаць Усяслава."Ён "о двух конях" (мяняючы коней) імкліва рушы з Чарнігава, не дагна Усяслава, але, помсцячы апошняму, паваява ваколіцы Лукомля, Лагойска i Друцка. У 1084 г. (па некаторых звестках 1085 г.) Уладзімір Манамах паспрабава нанесці яшчэ адзін адчувальны дар па Полацкаму княству i разам з полацамі захапі Менск. Як падкрэслі у "Павучанні" сам Манамах, ён не пакіну у горадзе "... ни ча-лядина, ни скотины..."
Усе гэтыя факты сведчаць не аб прыватнай непрыязні Усевалада Яраславіча і Уладзіміра Усеваладавіча да ѕсяслава Брачыславіча, а аб мэтанакіраванай палітыцы Полацка, канчатковым вынікам якой бачылася понае замацаванне на тэрыторыі Верхняга Падняпроя. Ажыццяленне гэтай палітыкі сустрэла жорсткі адпор з боку паднёварускіх князё.
Прыцягненне Уладзімірам Манамахам да ваеннага саюзу полаца суп-раць Полацка паказвае, наколькі небяспечным ворагам у вачах паднёва-рускіх князё заставася Полацк. I нават больш чым праз сто гадо атар "Слова пра паход Ігаравы" дакара за гэта паднёварускіх князё:
Бо вы сваімі крамоламі пачалі наводэіць паганых на зямлю Рускую на Усяслававу нажыць.
Нічога невядома аб гісторыі Полаччыны з 1084 (1085) па 1092 г. Паведамленне, пазначанае на старонках летапісу пад 1092 г., стала вартым увагі кіескіх летапісца, напэна, таму, што мела месца нейкая эпідэмія i  Полацку памерла шмат жыхаро. Форма, у якой распавядаецца, як "мерцвякі б'юць палачан", сведчыць аб тым, што Полаччына у кіескіх летапісца асацыіравалася з краем, дзе хрысціянства не мела сталых каранё.
Перыяд полацкай гісторыі, спалучаны з дзейнасцю Усяслава Чарадзея, скончыся  1101 г., пад якім у летапісе пазначана, што "... преставйся Всеслав, полоцкий князь, месяца априля въ 14 день, в 9 чась дне, в среду"2. Адзійае ста-ражытнарускіх летапісах дакладнае указание смерці князя сведчыць аб тым, якое значэнне надавалі Усяславу  Кіеве, якой неардынарнай асобай бьг полацкі князь, што пакіну у гісторыі XІ ст. яркі і незабыны след.
Па-рознаму можна ставіцца да асобы Усяслава i яго дзейнасці, але адно застаецца бясспрэчным: гэта бы адзін з выдатнейшых палітычных дзеяча старажытнай Беларусі. Сапрады, выклікае пытанне тое, якім чынам князь,
________________
1Мяцельскі А.А. Орша  XIIXIII стст.: паміж Полацкам i Смаленскам // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1995. № 6. С. 217.
2Повесть временных лет. С. 266.
165


што прайгра шэраг ваенных сутыкнення, пакіну такі глыбокі след у на-роднай памяці. Згодназ меркаваннем Э. Загарульскага, з якім цалкам мож-на пагадзіцца, Усясла пасля пастання 1068 г. атрыма арэол князя на-роднага выбранніка1. Таму  "Слове пра паход Ігаравы" трымліваецца толькі станочая характарыстыка полацкага князя.
Асноным вынікам палітычнай дзейнасці Усяслава Чарадзея трэба лі-чыць захаванне цэласнасці і палітычнай незалежнасці Полацкага княства першай дзяржавы на беларускіх землях. Нягледзячы на тое што Усясла не-калькі разо бы пераможаны, Полацкае княства трлькі на непрацяглы час, з 1067 па 1071 г., губляе сваю незалежнасць. 3 57 гадо княжання Чарадзея толькі 1520 гадо прыпадаюць на актыныя ваенныя дзеянні. I  той час, калі  астатніх усходнеславянскіх княствах з другой паловы XI ст. пачына-ецца актыны падзел княства надзелы, Полацкая зямля застаецца цэлас-най дзяржавай з адзіным цэнтрам у Полацку. I гэта вынік палітыкі Усяслава Брачыславіча, якую часам называюць авантурнай, але яна забяспечыла росквіт Полацкага княства.
Трэба памятаць, што  час кіравання Усяслава адбыліся такія значныя падзеі для Полацкага княства, як канчатковае замацаванне за Полацкам Ніжняга Падзвіння, перанос дзядзінца Полацка да берага Заходняй Дзвіны, буданіцтва Сафійскага сабора, адналенне Менска, барацьба за пашырэн-не сходняй мяжы княства. Такім чынам, дзейнасць Усяслава Чарадзея ака-зала значны плы не толькі на палітычнае развіццё Полацкага княства, але і на сю гісторыю сходнеславянскіх княства у другой палове XI ст.

4. Тураскае княства  IXXI стст.

Тэрыторыя Тураскай зямлі. Тэрыторыя Тураскага княства фарміравалася на землях, заселеных дрыгавічамі. Паночная граніца іх рассялення (з крывічамі) праходзіла на понач ад Мінска прыкладна па лініі ад Заслая на Лагойск і Барыса. Усходняя граніца (з радзімічамі) праходзіла  асноным па Бярэзіне і Дняпры да Брагіна. Паднёвая граніца рассялення дрыгавічо (з дралянамі і валынянамі) праходзіла па правабярэжжы Прыпяці прыкладна па сучаснай мяжы з Украінай, а заходняя (з заходнеславянскім племем мазашан) пераходзіла на левы бераг р. Заходні Буг. Левабя-рэжнае Панямонне таксама было заселена дрыгавічамі.
Дрыгавічы належалі да ліку найболын развітых усходнеславянскіх плямён і нават мелі сваё ласнае племянное "княжанне" яшчэ да стварэння адзінай агульнай старажытнарускай дзяржавы з цэнтрам у г. Кіеве. Такія племянныя княжанні існавалі  папярэднія часы  палян (на чале з Кіем), у ся-рэдзіне X ст. у дралян (на чале з Мадам), у 70-х гадах XI ст. у вяціча (на чале з Хадотай), а таксама  славян нагародскіх і палачан.
Тураскае княства, што фарміравалася на землях дрыгавічо, было спадкаемцам яго тэрыторыі, насельніцтва, гістарычных традыцый і працэсу паслядонага паступальнага развіцця. Аднак гэта не азначе, што Тураскае княства наследаваласютэрыторыю дрыгавічо. Пры адначасовым фарміраванні тэрыторый новых феадальных палітычных утварэння княства адбываліся пэныя змены папярэдніх этнічных племянных тэрыторый ра-нейшых княжання на карысць больш развітых і агрэсіных суседзя. Тэрытарыяльныя страты дрыгавіцкіх тэрыторый адбыліся і пры фарміраванні Тураскай зямлі. Аб гэтым сведчаць паведамленні летапіса больш позніх часо. Так, тэрыторыя  паночных рэгіёнах рассялення дрыгавічо ужо 
________________

1 Загарульскі ЭМ. Заходняя Русь IXXIII стст. С. 71.
166


XXI стст. адыходзіла да Полацкага княства. У наваколлях Менска, Зас-лая, Лагойска, Барысава і Свіслачы, паводле матэрыяла даследавання кургано, жылі дрыгавічы. Аднак ужо  XI ст. гэтыя гарады ваходзілі  склад Полацкага княства. Аб гэтым сведчаць напрамкі дара кіескіх князё на Менск (1067), Лагойск (1071), Заслае  час іх пахода на Полацкае княства. Як можна меркаваць, пры гэтым Заслае і Менск былі памежнымі крэпасцямі на паднёвых межах Полацкага княства.
3 боку Тураскага княства памежнымі крэпасцямі ім супрацьстаялі Слуцк і Клецк. На Слуцк рабі набег менскі князь Глеб (1116), каб адпомсціць за паход кіескага князя Уладзіміра Манамаха на Друцк у 1115 г. Лета-пісец адзначае"... Глеб бо бяше воевал дреговичи и Случеск пожег, и не кая-шеться о сем, ни покаряшеться"1. А Клецк упамінаецца як сталіца жо асоб-нага княства, з якога накіровася "Вячеслав Ярославич ис Клечьска"2  час агульнага паходу паднёвых князё пад кіраніцтвам кіескага князя Мсціслава Уладзіміравіча (сын і спадкаемец Уладзіміра Манамаха) на Полацкае княства  1127 г. з-за адмовы полацкіх князё удзельнічаць у агуль-най барацьбе з нашэсцем полаца.
Прыведзеныя летапісныя паведамленні пераканача сведчаць аб устой-лівым характары граніцы паміж Тураскай зямлёй і Полацкім княствам, ад-паведна якой паночная частка заселенай дрыгавічамі тэрыторыі (Заслае, Менск, Лагойск, Барыса) апынулася за межамі Тураскай зямлі і стабільна ваходзіла  склад Полацкага княства.
На сходнім участку мяжа паміж Полацкім і Тураскім княствамі, што прымыкала да Дняпра, паніжалася на подзень, пакідаючы  межах Полацкага княства г. Стрэшын.
Усходняя граніца Тураскага княства  асноным адпавядала сходняй мяжы рассялення дрыгавічо і праходзіла таксама пй Дняпры. Рагачо, размешчаны на высокім мысе правага карэннага берага Дняпра  сутоках з р. Друццю, належа Тураскаму княству, аб чым сведчыць запіс у летапісе пад 1142 г. У ім гаворыцца аб тым, што кіескі князь Усевалад Ольгавіч раздав сваім братам Ігару і Святаславу гарады Тураскай зямлі Берасце (Бярэсце), Драгічын, Клечаск, Чартарыйск і разам з імі Рагачо3. Тэта сведчыць аб прыналежнасці Рагачова да Тураскага княства.
Аднак і на сходняй зоне рассялення дрыгавічо не абышлося без тэры-тарыяльных страт для Тураскага княства. Правабярэжжа Дняпра  нава-коллі Рэчыцы, заселенае дрыгавічамі, разам з гэтым горадам уваходзіць у склад Чарнігаскага княства. У 1213 (1214) г. Рэчыца была разгромлена нагародскім князем Мсціелавам, што ваява з чарнігаскімі князямі4. Брагін, размешчаны  кантактнай зоне рассялення дрыгавічо, палян і севяран, уваходзіць у склад Кіескага княства. Аб гэтым сведчыць паход чарнігаскіх князё у 1147 г. на Брагін з мэтай пометы кіескаму князю Ізяславу Мсціс-лавічу за разбурэнне чарнігаскіх гарадо5.
На паднёвай мяжы Тураскае княства суседнічала з Кіескім на сход-няй частцы і Валынскім на заходняй частцы мяжы. Як відаць, палітычныя межы Тураскага княства супадалі з тэрыторыяй рассялення дрыгавічо. На правым беразе Прыпяці размяшчаліся тураскія гарады Мазыр, Тура, Пінск, Давыд-Гарадок. У Пагарынні  склад Тураскай зямлі ваходзілі, як відаць, гарады на Гарыні, Дубровіца, Сцепань і Чартарыйск на Стыры. Пад-ставай для такіх меркавання могуць быць летапісныя паведамленні аб тым,
_________________

1 ПСРЛ. Т. 2. С 282.
2 Там жа. С 292.
3 Тамжа.С312.
4 Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов.
5 ПСРЛ. Т. 2. С. 359.
167


што пры вылучэнні з Тураскага княства  канцы XII ст. дубровіцкім князем ста Глеб Юр'евіч, сын тураскага князя Юрыя Яраславіча1. Меркаваць аб уваходжанні  Тураскае княства Чартарыйска дазваляе летапіснае паведамленне аб канфлікце  1227 г. паміж пінскім князем Уладзімірам і галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам. Верагодна, на падставе нейкіх раней існуючых право Уладзімір заня гэты горад. Аднак князь болын магутнага Галіцка-Валынскага княства Даніла Раманавіч ваеннай сілай выг-на яго з Чартарыйска2.
Пытанне аб заходніх межах Тураскага княства вырашаецца на падставе паведамлення аб рашэннях Любецкага з'езда князё у 1097 г. З'езд пастанаві перадаць "... Святополку Изяславичу з сыновцы, яко сыну и внукам Изяславлим Туров, Слуцк, Пинск и все городы до Буга по оне стороне Прилети, и яко великому князю Киев, со всею областиею, что ко оному принадлежит, до реки Горыни, и Новгород Великий к Киеву"3. На заходніх межах Тураскай зямлі апрача Берасця  XII ст. упамінаецца Драгічын Надбужны, які трапляе  1142 г. у лік тураскіх гарадо, што Усевалад Ольгавіч раздава сваім братам4. Гэтыя гарады акрэсліваюць межы Тураскага княства  XIXII стст. Паводле матэрыяла пахавальных кургано, гэтыя гарады таксама знаходзіліся  арэале дрыгавіцкага рассялення.
Недастаткова існуе даных для дакладнага вызначэння прыналежнасці гарадо і дрыгавіцкіх пасялення Сярэдняга Панямоння (Гародня, Вака-выск, Наваградак, Слонім, Здзіта). Несумненна, з другой паловы XII ст. і  XIII ст. яны ваходзяць у зону палітычнага плыву і палітычнай прыналеж-насці Уладзіміра-Валынскага княства. Тэта перыяд значнага аслаблення Тураскага княства і росту магутнасці Уладзіміра-Валынскага княства. Аднак апошняя завага не адказвае на пытанне аб палітычнай прыналежнасці гэтага рэгіёна  папярэдні час. Верагодна, што згодна з пастановай Любецкага з'езда гэты рэгіён таксама ваходзі у тую зону"... до Буга по оне стороне Припети...", якая была зацверджана за Святаполкам з сынамі як за князямі тураскімі, нашчадкамі Ізяслава Яраславіча.
Такім чынам, на падставе летапісных паведамлення тэрыторыя Тураскага княства  XI ст. мела значныя памеры ад Дняпра і да Заходняга Буга (пераходзячы на яго левы бераг каля Драгічына) каля 500 км і  нап-рамку з подня на понач ад правабярэжжа Прыпяці да граніц з Полацкім княствам ад 200 (ад Рэчыцы да Рагачова) да 300 км (ад Паночнай Валыні да Сярэдняга Панямоння), г. зн. ад 100150 тыс. км2. Трэба падкрэсліць, што тэта максімальныя памеры Тураскага княства  момант яго найболь-шай значнасці  XI ст. У далейшым памеры княства мяняліся, плошча яго скарачалася. Стабільнымі заставаліся паночная і сходняя граніцы княства, значна змяняліся яго заходнія і паднёвыя граніцы.
Палітычная гісторыя. Назва "Тураскае княства" не сустракаецца  ста-ражытных летапісах. Аднак гэта не азначае, што яно не існавала як самастойнае адміністрацыйна-палітычнае тварэнне. Для абазначэння такіх ут-варэння летапісцы таксама жывалі тэрміны "зямля", "воласць" або называлі імя князя разам з назвай зямлі, тэрыторыі ці яе галонага горада (князь тураскі, пінскі, дубровіцкі, полацкі, менскі і інш.)5.
Назвы гэтыя былі раназначныя і азначалі існаванне самастойных адмі-ністрацыйна-палітычных адзінак (княства, зямель, валасцей) на чале з
_________________

1 ПСРЛ.Т.2.С.631.
2 Там жа. С 752.
3 Татищев В.Н. История Российская. Т. 1. С. 110.
4 ПСРЛ. Т. 2. С. 310.
5 Насонов А.И. "Русская земля" и образование территории Древнерусского государства. С. 34.
168


пэнымі гістарычнымі асобамі, якія мелі годнасць князя. Летапісы неадна-разова называюць Тура воласцю (980 г., 1136 г., 1155 г.)1 або называюць тураскіх князё, што  Тураве княжылі (1054 г. Ізясла Яраславіч, 1088 г. Святаполк Ізяславіч, 1274 г. князі пінскія і тураскія)2. Гэта сведчыць аб тым, што не можа быць ніякіх сумнення у існаванні Тураскага княства (воласці, зямлі) як самастойнага адміністрацыйнага тварэння, як не было яго  летапісца і іх сучасніка у часы стварэння летапіса.
У гістарычнай літаратуры апрача назвы "Тураская зямля" (княства, во-ласць) часам сустракаецца назва "Турава-Пінская зямля" (княства, воласць). Такая назва не сустракаецца  старажытных летапісах і яляе сабой не гістарычную, а штучную назву, што жывалі асобныя даследчыкі, імкну-чыся падкрэсліць важнае значэнне Шнека  гісторыі гэтай зямлі. Аднак, калі падыходзіць да гэтай справы болып строга і адказна, трэба прызнаць такую падвойную назву неправамернай. Аб гэтым сведчаць наступныя довады. Ту-ра як цэнтр воласці (княства, зямлі) вядомы летапісцам з 980 г. Шнек упер-шыню памінаецца  летапісе  1097 г. Археалагічныя даследаванні Пінска не выявілі матэрыяла старэй за апошнюю чвэрць XI ст. Гэта значыць, што на працягу канца X ст. і сяго XI ст. Тура існава адзін, без Пінска, і  гэты час не магло быць ніякіх падста называць Тураскае княства (воласць, зям-лю) Турава-Пінскім. Не было такіх падста у больш познія часы, калі Шнск узнік, хутка развівася і пача адыгрываць значную ролю  жыцці княства. Аднак сталіца Тураскага княства была засёды  Тураве і ніколі не перано-сілася  Пінск. Дынастыя тураскіх князё засёды мела сваім месцазнахо-джаннем Тура і ніколі Пінск. Менавіта  Тураве як адміністрацыйна-па-літычным, культурным і духоным цэнтры Тураскага княства (зямлі, во-ласці) была заснавана пры Уладзіміры Святаславічу адна са старэйшых у Кіескай дзяржаве самастойная Тураская епіскапія (епархія). Пасля знікнення і хуткага развіцця Шнека сюды ніколі не пераносіліся сталіца Тураскага княства, месцазнаходжанне княжацкага прастола і месцазнахо-джанне княжацкай рэзідэнцыі і дынастыі, а  старажытныя часы (да клю-чэння  склад Вялікага княства Літоскага) месцазнаходжанне Тураскай епархіі.
Гэтыя прычыны не дазваляюць лічыць правамерным ужыванне назвы "Турава-Шнскае княства" (зямля, воласць) і патрабуюць ужывання назвы "Тураская зямля" (княства, воласць).
Фарміраванне Тураскага княства адбывалася на пад ставе жо існуючага племяннога княжання дрыгавічо на апошняй і вышэйшай стадыі іх развіцця. Дрыгавічы належалі да найболын развітых у сацыяльна-эканамічных адносінах плямён усходняга славянства, аб чым яскрава сведчыла існаванне  іх вядомых летапісцу (па паданиях) самастойных племянных княжання. Такія княжанні існавалі таксама  палян, дралян, севяран, крывічо. Існаванне адзіных племянных княства для шырокіх тэрыторый рассялення асобных этнічных груп азначала іх значную кансалідацыю, усведамленне этнічнага адзінства, высокі зровень развіцця адносін, пры якіх у княжаннях ужо адбывалася вылучэнне сацыяльнай вярхушкі і адзіналадных племянных князё, якія, магчыма, ужо мелі спадчынную дынастычную ладу.
Тураскае княства вырастала на падставе княжання дрыгавічо і было спадкаемцам яго тэрыторый, насельніцтва, традыцый, культуры, узроню эканамічнага і сацыяльнага развіцця. Гэта бы ужо значны і высокі зровень, што дало падставу летапісцу назваць яго княжаннем, як відаць, па-рановаючы з існуючымі  летапісныя часы княствамі. Аднак у парананні
____________________

1 ПСРЛ. Т. 2. С 63-64, 237,303,473.
2 Тамжа. С. 150,199,872.
169


з племяннымі княжаннямі гэта была жо болып высокая форма развіцця. Племянныя княжанні знікалі на падставе першабытнаабшчыннага ладу, які знаходзіся жо на стадыі яго разлажэння. Аб гэтым сведчыць вылучэнне  ёй родаплемянной вярхушкі і сваіх племянных князё.
Аднак у раннефеадальным Тураскім княстве грамадскае развіццё пай-гало жо далей, і фарміраванне княжацкай улады адбывалася на падставе новай феадальнай структуры грамадства, з фарміраваннем сталай дынастычнай улады князя. Знешнім праяленнем гэтага працэсу стала замена племянных княжання феадальнымі княствамі, што адбылося  форме адміністрацыйнай рэформы вялікага князя кіескага Уладзіміра Святаславі-ча. Праводзячы палітыку аб'яднання пад сваёй рукой усіх усходнеславян-скіх плямён і мацавання сваёй цэнтральнай улады, ён увё адзіную для сіх хрысціянскую веру правасланага веравызнання і замяні племянных князё сваімі сынамі, увёшы іх строгую падначаленасць уладзе вялікага князя кіескага1. У Тураве князем бы пасаджаны сын Уладзіміра Святаславіча Святаполк. Гэтым актам закончылася існаванне княжання дрыгавічо і бы пакладзены пачатак існаванню Тураскага княства.
Сярод княства Старажытнай Русі Тураскае княства займала даволі значнае месца. Пры раздзелах вялікім князем Кіескай Русі паміж сваімі сынамі Тураскае княства звычайна надавалася трэцяму па старшынству сыну. Так, пры раздзеле зямель Кіескай дзяржавы Уладзімірам Святасла-вічам у 988 г. Тура атрыма Святаполк. Пры раздзеле Кіескай дзяржавы Яраславам Уладзіміравічам у 1054 г. тураскім князем ста яго трэці па старшынству сын Ізясла, які на час раздзелу заставася старэйшым сярод сваіх брато. Пры наступным падзеле зямель Кіескай Русі  1125 г. Уладзімірам Манамахам Тура атрымаяго трэці па старшынству сын Вячасла. 3 гэтага пераліку відаць, што на працягу каля 150 гадо сваёй ранняй гісторыі Тураскае княства займала высокае месца і лічылася прэстыжным сярод ін-шых надзела, саступаючы толькі Нагародскаму, Полацкаму, а пазней Чарнігаскаму княствам.
Аб важным значэнні Тураскага княства сведчыць той факт, што ту-раскія князі неаднаразова пераходзілі на кіескі велікакняжацкі прастол. Так, тураскі князь Святаполк пасля смерці Уладзіміра Святаславіча  1015 г. заня кіескі прастол. У1054 г. пасля смерці вялікага князя кіескага Яраслава Уладзіміравіча Мудрага кіескі прастол заня яго сын тураскі князь Ізясла. У1093 г. пасля смерці свайго дзядзькі вялікага князя кіескага Усевалада Яраславіча на кіескі велікакняжацкі прастол узышо яго пляменнік тураскі князь Святаполк Ізяславіч. У сярэдзіне XII ст. кіескім вя-лікім князем таксама станавіся тураскі князь Вячасла Уладзіміравіч (трэці сын Уладзіміра Манамаха).
У ранняй палітычнай гісторыі Тураскай зямлі могуць быць вылучаны два этапы. Першы з іх звязаны з гісторыяй княства дрыгавічо. Яно існавала самастойна і незалежна. Час яго падпарадкавання і ключэння  склад Кіескай Русі невядомы. Летапісец не паведамляе аб паходах на дрыгавічо кі-ескіх князё, як гэта гаворыцца аб паходах на радзіміча, дралян, севяран, вяціча. Княжаннем дрыгавічо, відаць, кіравалі свае, мясцовыя князі, са сваёй мясцовай родаплемянной старэйшыны. Аднак у сярэдзіне X ст. становішча змянілася, і дрыгавічы апынуліся  межах уплыву кіескага князя. Ві-зантыйскі імператар і гісторык Канстанцін Парфірародны  сваім вядомым творы "Аб народах" (949) упамінае "другувіта" у ліку плямён, што плацяць даніну Русі2.
___________________

1 ПСРЛ. Т. 2. С. 105.
2 Известия византийских писателей о Северном Причерноморье. М.;Л., 1934. С. 10.
170


Да гэтага ж перыяду  гіс-торыі Тураскай зямлі адносіцца таксама яго першае лета-піснае памінанне. Пад 980 г. летапісец паведамляе:"... бе бо Рогволод перешел из заморья, имяше волость свою Полотьс-ке, а Тур Турове, от него же и туровци прозвашася..."1о гэтага кароткага летапіснага паведамлення можна зрабіць некалькі важных высно: па-першае, князь Рагвалод не паходзіць з мясцовай палачанскай племянной старэйшыны, а з'яляецца прышэльцам з "заморя" варагам-захопнікам; па-другое, становішча Полацка і Турава аднолькавае, абодва гэтыя гарады з'яляюцца сталіцамі аднолькава самастой-ных і незалежных княства; па-трэцяе, Тур не з'яляецца заснавальнікам Турава, як і Рагвалод Полацка.
Аднак летапісец занадта даверліва паставіся да легенд і падання, бо  X ст. летапіса яшчэ не існавала. I не сяму можна давяраць у запісанай ле-гендзе. Перш за сё турацы празваліся ад назвы горада Турава, а не ад про-звішча князя Тура. Па-другое, вельмі здзіляе, як трапна накіравася варажскі князь Тур менавіта  горад Тура, які жо існава да яго з'ялення. Па-трэцяе, чаму толькі Тура засвоі імя варажскага князя, у той час як з со-цень старажытных гарадо ніводзін не названы варажскім імем? Па-чацвёртае, калі назва Турава варажскага паходжання, то сотні іншых тапоніма з коранем "тур" павінны мець такое ж паходжанне. А яны распасюджаны вельмі шырока (ад Полыпчы і Славакіі да Заходняй Сібіры) у рэгіёнах, дзе ніколі не бывалі варагі.
Гэтыя пытанні не знаходзяць адказу, калі з поным даверам і некрытычйа паставіцца да летапіснага паведамлення. Таму многія даследчыкі лічаць паведамленне аб Туры этымалапчнай легендай, прыведзенай летапісцам, каб растлумачыць паходжанне назвы горада Турава. Тым больш што шырокае рас-пасюджанне назва з коранем "тур" на абшарах славянскіх арэала прымушае адносіць іх да назва славянскага паходжання. Защс у летапісе аб варажскім князі Туры хутчэй за сё мае легендарнае паходжанне, а князь Тур з'яляецца не пстарычнай, а легендарнай асобай. Малаверагодна таксама паходжанне назвы Турава ад назвы жывёліны тура ці ад нейкага мясцовага бажаства. Магчыма, назва горада паходзіць ад прозвішча мясцовага князя, магутнага, нярымслівага, як "буй-тур" (выраз са "Слова пра паход Ігаравы").
Летапіснае паведамленне 980 г. апошняе з тых, што завяршаюць апавяданне пра гістарычныя падзеі першага перыяду палітычнай гісторыі Тураскай зямлі.
Другі перыяд палітычнай гісторыі Тураскай зямлі пачынаецца з паведамлення ао скасаванні лады дрыгавіцкіх князё і раннефеадальнага Тураскага княства. Як адзначалася вышэй, цэнтралізуючы ладу  Кіескай Русі і канцэнтруючы яе  сваіх руках, кіескі вялікі князь Уладзімір Святаславіч (9721015) у 988 г. пазбаві улады мясцовых племянных князё, а на іх месца прызначы сваіх сыно. Тураскім князем бы "пасаджаны" Свята-полк.
Святаполк нарадзіся не раней 981 г. і  988 г. бы яшчэ  дзіцячым узросце. На тураскім прастоле разам з ім знаходзіся апякун з ліку давераных асоб кіескага князя Уладзіміра.
_________________

1 ПСРЛ. Т. 2. С. 63-64.
171


Згодна з паведамленнем нямецкага храніста Цітмара Мерзебургскага (9751018), сучасніка падзей, у 1009 ці 1010 г. узя шлюб Святаполк з дачкой польскага князя Баляслава Харобрага, якая прыехала  суправа-джэнні свайго духоніка епіскапа Рэйнберна. Як відаць з паведамлення Цітмара, у канцы 1012 г. Святаполк са сваёй жонкай і Рэйнбернам былі схоплены Уладзімірам, князем кіескім, і пасаджаны  турму. Прычынай рэпрэсій, як мяркуюць даследчыкі, было імкненне Святаполка з дапамогай Баляслава дабіцца незалежнасці ад Кіева. У Тураве Рэйнберн загіну, лёс жонкі Святаполка застася невядомым, а яго самога па просьбе кі-ескага баярства Уладзімір вызвалі са зняволення, аднак пакіну пад сваім наглядам у Вышгарадзе.
15 ліпеня 1015 г. у Кіеве у час падрыхтокі карнага паходу на Яраслава нагародскага, які пераста выплачваць штогадовую даніну кіескаму князю, памёр Уладзімір Святаславіч. Вышгарадскае і кіескае баярства, што згуртавалася вакол Святаполка, узвяло яго на кіескі прастол. Як адзнаку сваёй велікакняжацкай годнасці ён выпускав манету "Святаполк на стале, а се яго срэбра".
Паводле летапіснай версіі, яму здаюцца небяспечнымі сапернікамі другія сыны Уладзіміра Святаславіча, і ён падсылае да іх забойца. Пад Пера-яслалем на р. Альце забойцы загубілі яго малодшага брата Барыса, а пад Смаленскам на Смядыні яго брата Глеба. Выкарыстоваючы гэтыя забой-ствы як падставу, у барацьбу за кіескі прастол уключыся яшчэ адзін іх брат Ярасла, князь нагародскі. Пад Любечам на Дняпры глыбокай во-сенню войска Яраслава разграміла войска Святаполка, і ён збег у Польшчу да свайго цесця Баляслава Харобрага. У 1018 г. Святаполк з польскім войскам рушы на Кіе і  бітве на Заходнім Бугу нанёс страшэннае паражэнне Яраславу, які збег у Ногарад толькі з 4 мужамі і збірася бегчы далей за мя-жу. Але нагародцы, баючыся пометы Святаполка, сабралі грошы на наём новага варажскага войска і зно рушылі на Кіе.
У Кіеве і навакольных гарадах у гэты час, пасля таго як узвялі Святаполка на прастол, сваволілі польскія войскі, прыцясняючы мясцовае насельніцтва. Як паведамляе летапісец, Святаполк нават загада памалу знішчаць іх. Балясла вымушаны бы рушыць назад у Польшчу, захапішы велікакня-жацкія скарбы і сям'ю Яраслава. А  гэты час з новым войскам пад Кіе пад-ступі Ярасла. Не маючы войска для барацьбы, страцішы надзею на да-памогу з Польшчы, Святаполк кінуся да печанега. У 1019 г. Святаполк прыйшо з вялікім печанежскім войскам і Ярасла выступі яму насустрач. Вялікая і вельмі жорсткая бітваадбылася пад Пераяслалем, на р. Альце, дзе  1015 г. бы забіты іх брат Барыс. Перамогу атрыма Ярасла. Пасля паражэння Святаполк кінуся  Польшчу, пабег праз Берасце і загіну за межамі Русі, "межи ляхи и чехи".
У летапісах Святаполк намаляваны толькі чорнымі фарбамі, называецца Акаянным. Тлумачыцца гэта імкненнем летапісца хваліць заснавальніка летапісу Яраслава і зняславіць яго палітычнага працініка Святаполка. На самай справе пераважныя правы на кіескі прастол ме старшы брат Святаполк, а малодшы Ярасла выступа як парушальнік прававых норм пераходу  спадчыну прастола. Аднак вядомы знаца старажытных летапіса А. Шахмата адзнача, што"... рукой летописца управляли политические страсти и мирские интересы"1.
3 паведамлення аб жыцці і дзейнасці Святаполка  першую чаргу трэба адзначыць тыя, што адносяцца да Тураскай зямлі. Па-першае, Святаполк гэта першы даставерны гістарычны князь Тураскага княства, які
_________________

1 Шахматов А.А. "Повесть временных лет". Пг., 1916. Т. 1. С. 16.
172


першым се на тураскі прастол у 988 г. пасля вялікай адміністрацыйнай рэ-формы Уладзіміра Святаславіча. Па-другое, прызначэнне на тураскі прастол Святаполка азначала высокую годнасць Тураскай зямлі сярод іншых зямель Кіескай Русі. Па-трэцяе, шлюб тураскага князя Святаполка з дачкой польскага караля Баляслава Харобрага падкрэсліва высокую годнасць тураскага князя і Тураскага княства. Па-чацвёртае, сепаратысцкія імкненні Святаполка, які першым сярод іншых князё выступі за незалеж-насць ад Кіева, сведчылі аб высокай ступені сацыяльна-эканамічнай самастойнасці Тураскага княства. Па-пятае, цяжкае паражэнне Святаполка  напружанай барацьбе за кіескі велікакняжацкі прастол прывялі да страты самастойнасці Тураскага княства. Яно было ключана  склад агульнай Кіескай дзяржавы Яраслава Уладзіміравіча Мудрага. Тураскае княства вы-лучылася  наступны раз са складу Кіескай Русі яшчэ напярэдадні смерці Яраслава Мудрага  1054 г. Паведамляючы аб яго хваробе, летапісец зава-жае: "Изяславу тогда в Турове князящю"1. Час, калі Ізясла ста тураскім князем, па летапісе не прасочваецца.
Ізясла нарадзіся  1024 г., трэці па старшынству сын Яраслава Мудрага і старэйшы сярод брато на час падзелу Кіескай Русі яго бацькам Яраславам Мудрым. Будучы вялікім князем кіескім з 1054 г., правё бур-нае палітычнае жыццё, добра адлюстраванае летапісам. Паводле паведам-лення заходніх хронік, удзельніча у паходах у Мазовію, бы у дыпламатычных зносінах з дваром польскага князя Казіміра, у 40-х гадах жы у Ногарадзе, у 10431047 гг. ажаніся з польскай князёнай Алісавай-Гертрудай2. У сакавіку 1067 г. у адказ на захоп Ногарада полацкім князем Усяславам Брачыславічам узя Менск, а  чэрвені палані Усяслава з 

&
F
\
n
x
®
р

·

·

·

·

·

·

·

·

·

·

·

·
Є
ё
д
є


r
Ђ

·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·сынамі. У 1068 г. пацярпе паражэнне ад полаца і вымушаны бы уцякаць у Польшчу  выніку пастання  Кіеве, дзе пасташыя абралі князем вызваленага са зняволення Усяслава. У 1069 г. Ізясла вяр-нуся з Польшчы, а Усясла, не маючы сіл для барацьбы і падтрымкі, збег у Полацк. Ізясла выгна Усяслава з Полацка і пасадзі там свайго сына Мсціслава, а пасля яго хуткай смерці другога сына Святаполка (у 1071 г. выгнаны Усяславам). У 1073 г. Ізяслабы выгнаны з Кіева Святаполкам і Усеваладам, вярнуся  1076 г. пасля смерці Святаслава, загіну 3 снежня 1078 г. у бітве на Нежацінай ніве, абараняючы брата Усевалада ад пляменніка, якія захапілі Чарніга.
Знаходзячыся на кіескім велікакняжацкім прастоле, Ізясла працягва заставацца князем тураскім. Аднак дзейнасць яго як князя тураскага не адлюстравана  летапісах. Тлумачыцца гэта тым, што вірлівае палітычнае жыццё  Кіеве паглынала сю вагу Ізяслава і летапісца, якія не мелі звестак з перыферыі. Адносна Турава можна заважыць, што абароненае атарытэтам і ваеннай сілай вялікага князя Ізяслава, яно знаходзілася  зоне адносна спакойнага жыцця.
Пасля гібелі Ізяслава Яраславіча  1078 г. вялікім князем кіескім ста яго малодшы брат Усевалад Яраславіч. Ён пакіну сынам Ізяслава надзелы, якімі валода Ізясла Яраславіч. Старэйшы з Ізяславіча Яраполк атрыма Уладзіміра-Валынскае княства, прыдашы яму Тураскае, а малодшы Святаполк Нагародскае. Лёс Тураскага княства  гэты час знаходзіся  цеснай сувязі з лёсам Валынскага княства.
Яраполку Ізяславічу давялося весці жорсткую і партую барацьбу за Валынскае княства з мясцовымі князямі і вялікім князем кіескім. У1084 г. валынскія князі Васілька Расціславіч, князь церабольскі, і яго брат Валадар
__________________

1 ПСРЛ. Т. 2. С. 150.
2 КоролюкВД. Западные славяне и Киевская Русь. М., 1964. С. 313321.
173


Расціславіч, князь перамышльскі, выгналі Яраполка, які мусі уцякаць у Польшчу. Паслашы сына Уладзіміра Манамаха з дружынай, Усевалад да-памог аднавіцца на ладзіміра-валынскім прастоле Яраполку Ізяславічу. Аднак апошні, разлічваючы на падтрымку польскага караля, каб атрымаць кіескі велікакняжацкі прастол, у 1085 г. пачынае барацьбу з Усеваладам Яраславічам. Зно на Валынь ідзе з дружынай Уладзімір Манамах, выганяе Яраполка. Усевалад Яраславіч перадае Уладзімірскае і Тураскае княствы Давыду Ігаравічу.
У1087 г. вяртаецца з Польшчы Яраполк і сядае на ладзімірскі прастол, аднак ненадога, бо праз некалькі дзён 22 лістапада пад Звенігарадам ён бы забіты. Уладзімірскае княства зно атрымлівае Давыд Ігаравіч.
Тым часам у 1088 г. "... иде Святаполк из Новагорада Турову на княжение"1. Відаць, улічваючы сваё паходжанне ад Ізяслава, старэйшага сына з Яраславіча, і свае правы на кіескі прастол, Святаполк вырашы перамясціцца бліжэй да Кіева і заняць бацькоскі прастол у Тураве. У гэтым яму ніх-то не рабі перашкоды, бо прызнавалі яго правы. Такі пераход яшчэ раз пацвердзі важнае значэнне Тураскага княства, дзеля якога Святаполк пакіну Нагародскае княства.
Спадзяванні Святаполка спрадзіліся. У 1093 г. 13 красавіка  сераду, у велікодную нядзелю, памёр Усевалад Яраславіч. Уладзімір Усеваладавіч, не маючы сіл вытрымаць барацьбу, прапанава кіескі прастол Святаполку, прызнаючы яго пераважныя правы. Святаполк се на кіескі прастол 24 красавіка 1093 г.
Княжанне Святаполка  Кіеве даволі падрабязна асветлена  летапісе. Летапісец пры гэтым не вельмі схільна ставіцца да Святаполка. Святаполк вядзе партую барацьбу з полацамі, заключав мір з Тугарканам у 1094 г. і жэніцца на яго дачцы. У1096 г. зно занятая бойка з полацамі. У 1097 г. па ініцыятыве Святаполка і Уладзіміра Манамаха адбыся знакаміты з'езд князё у Любечы. Згодна з пастановаю з'езда, Святаполк "... яко князь ту-раскі" атрымліва вялізную тэрыторыю "...об оне стороне Припети с городами Туровом, Пинском, Берестьем и Погорынью", а як вялікі князь кіескі Кіескае княства і Нагародскую зямлю да яго2. Дзейнасць Святаполка як князя кіескага добра асветлена  летапісе, а як князя Тураскага засталася  цяні. Вядома толькі, што  Кіе ён прывёз з сабою сваю тураскую дружыну, "маладую", "новую". Кіескі летапісец крыдзіцца за старую кіескую дружыну.
В. Тацішча прывё цікавую характарыстыку Святаполка: "Сей князь великий был ростом высок, сух, волосы чермноваты и прями, борода долгая, зрение острое. Читатель был книг е вельми памятен, за многое бо лета бывшее мог сказать, яко написанное. Болезней же ради мало ел, и весьма редко, и то по нужде для других учился. К войне не был охотник, и хотя на кого скоро осердился, но скоро и запамятовал. При том был вельми сребролюбив и скуп... многи христиане торгу и ремесла лишились..."3
Святаполк Ізяславіч памёр 16 красавіка 1113 г. Вялікім князем кіескім ста Уладзімір Манамах. Сын Святаполка Ярасла не атрыма бацькоскай спадчыны Тураскай зямлі. Яна засталася за новым кіескім вялікім князем Уладзімірам Манамахам.
Так скончыся другі перыяд у гісторыі Тураскага княства перыяд за-хавання самастойнасці, спадчыннай княжацкай дынастыі, вялікага значэння княства сярод іншых зямель Кіескай Русі.
_________________

1 ПСРЛ. Т. 2. С. 199.
2 Тамжа.С231.
3 Татищев В.Н. История Российская. Т. 2. С. 128.
174


ГЛАВА2
БЕЛАРУСКІЯ ЗЕМЛІ ѕ ХП-ХІІІ стст.

1. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі

Любецкі з'езд князё і яго асноны вынік. У сярэднявеччы былі распасюджаны з'езды князё. Ва сходніх славян з'езд абазначася словам "снем". Тэрмін гэты мае некалькі значэння. Звычайна так называлася ваен-ная сустрэча саюзных войска. Зрэдку слова "снем" азначала сустрэчу для размовы. Лёсавызначальнымі маглі стаць з'езды, калі сустракаліся князі для вырашэння каранных пытання, якія адносіліся да грамадскай арганізацыі, дзяржанага ладу і знешняй палітыкі.
Пастановы знакамітага Любецкага з'езда вырашылі лёс Кіескай Русі на некалькі стагоддзя. Шэсць найбольш уплывовых князё Русі сабраліся разам, каб спыніць міжусобіцы і мацаваць ламіж сабой мір. "Навошта, гаварылі яны, нішчым мы Рускую зямлю, самі задумваем адзін на аднаго крамолу (змову), а полацы раздзіраюць нашу зямлю і рады, што мы ваюем паміж сабою. 3 гэтага часу будзем усе аднадушнымі"1.
На з'ездзе князям удалося дамовіцца аб сумесных дзеяннях па абароне Рускай зямлі ад полаца. Усе князі цалавалі крыж і раз'ехаліся задаволеныя. I толькі пазней стала зразумела, што на Любецкім з'ездзе 1097 г. было юрыдычна замацавана раздрабленне старажытнарускай дзяржавы Рурыка-віча. Любецкі з'езд ста паваротным пунктам у гісторыі сходняга славянства. Ён адлюстрова пералом у размеркаванні зямельнай уласнасці і тым самым садзейніча усталяванню феадальных адносін.
У Кіескай Русі не было адзінай сістэмы наследавання княжацкага пасада (прастола). Крывавыя сутыкненні паміж князямі, якія адбываліся  час княжацкіх міжусобіц, ускладняліся частымі набегамі стэпавых качэніка полаца. Здаралася так, што князі самі бралі цюркскіх качэніка у саюзнікі і прыводзілі іх на Русь2.
На з'ездзе было вырашана, каб кожны з князё "держал свою отчину", г. зн. атрыманую ад бацькі зямлю, і не прэтэндава на ладанні іншых князё. Удзельнікі з'езда дамовіліся аб тым, што калі хто-небудзь з князёу паднімаецца на другога, то яны павінны выступіць супраць пачынальніка міжусобіц. Такім чынам, на Любецкім з'ездзе бы санкцыяніраваны новы палітычны лад. З'ездам было прызнана: "кождо держить очъчину свою" (няхай кожны трымае зямлю свайго бацькі)3.
Руекая зямля з гэтага часу болын не лічылася адзіным уладаннем усяго княжацкага дому Рурыкавіча, а была сукупнасцю асобных "отчин", спадчынных уладання розных галін княжацкага дому. Устаналенне гэтага прынцыпу юрыдычна замацовала жо пачатае з 1054 г. (пасля смерці Яраслава Мудрага) раздзяленне Рускай зямлі на асобныя княствы-вотчыны і феадальную раздробленасць. Спыніць усобіцы на Русі не далося. Хутка ваен-нымі дзеяннямі была ахоплена ся Руская зямля. Князі запрашалі на дапамогу іншаземнае войска: паляка, полаца, венгра.
У1101 г. у Віцічавена Дняпры бы скліканы другі з'езд князё. Яшчэ адна спроба захаваць выгляд адзінства Кіескай Русі як дзяржавы была зроблена на з'ездзе  1103 г. на Далобскім возеры, дзе князі прынялі рашэнне аб
________________

1 Літопис Руський. Киів, 1989. С. 146.
2 Греков БД. Киевская Русь. М., 1953. С. 348,470.
3 ПСРЛ.Т.2.С231.
175


сумесным паходзе супраць полаца. На гэтых з'ездах-снемах не далося захаваць адзінства краіны, хаця яны і адыгрывалі прыкметную ролю  паспя-ховай барацьбе Русі з качэнікамі.
Полацкі князь Усясла не дзельніча у Любецкім з'ездзе. I гэта зусім зразумела: ён бы незалежным правіцелем свайго княства. Полацкія князі з'яляліся сюзерэнамі тэрыторыі, дзе ажыццялялася іх улада, як гэта назіраецца  іншых сярэднявечных дзяржавах. Фарміраванне меж уладання полацкага князя  якасці сюзерэна краіны адбывалася  XXI стст.
Перыядычныя спробы паднёварускіх князё прымусіць Полацк і Менск падпарадкавацца ладзе Кіева прыводзілі да ваенных сутычак. Так часта здаралася  XI ст. У пачатку XII ст. Уладзімір Манамах і іншыя рускія князі мелі значныя поспехі  барацьбе з качэнікамі-полацамі. Заняшы кіескі прастол, Уладзімір Манамах (11131125) імкнуся мацаваць Старажытную Русь у шырокім сэнсе і прымусіць іншых князё падпарадкавацца яму.Гэтыя спробы прывялі толькі да часовага поспеху. Уладзімір Манамах нярэдка жорстка душы любое праяленне мясцовай самастойнасці, парушаючы гэтым самым права кожнага асобнага княства на незалежнае развіццё і існаванне, што лагічна выцякала з дамоленасцей 1097 г. у Любечы. Традыцыі жорсткай палітыкі свайго бацькі працягва сын Манамаха вялікі князь кіескі Мсцісла (11251132). Пасля смерці Мсціслава Уладзіміра-віча Старажытная Русь раскалолася назасёды. Гэта значыць, што яна кан-чаткова распалася на асобныя часткі1.
Часовае звышэнне Менска. Усясла Брачыславіч бы найбольш магутным і апошнім князем, які валода усёй Полацкай зямлёй. Пасля яго смерці з Полацкай зямлі пачалі вылучацца дзелы-воласці, у якіх мелі права княжыць прадстанікі полацкай княжацкай дынастыі.
Шсьмовыя крыніцы называюць 7 імён сыно Усяслава Полацкага: Давыд, Глеб, Рагвалод, Барыс, Раман, Расцісла, Святасла. Трэба сказаць, што  тыя часы людзі часта мелі два імені адно язычніцкае ("хатняе", больш прывычнае) і хрысціянскае, якое давалі чалавеку пры хрышчэнні. Сын Усяслава Брачыславіча Святасла ме другое імя Георгій, унук Усяслава Рагвалод атрыма пры хрышчэнні імя Васіль. У летапісе  адным выпадку князь мог быць названы свецкім прывычным імем, а  другім хрысціянскім. Таму  пісьмовых крыніцах колькасць імён магла мець разыходжанні. Выказваюцца меркаванні, што Барыс ме другое імя Рагвалод. Калі гэта адпавядае сапраднасці, то ва Усяслава было 6 сыно.
Заблытаным з'яляецца пытанне аб іх старшынстве. Сярод даследчыка дагэтуль ідуць спрэчкі пра тое, хто се на полацкі пасад адразу пасля смерці Усяслава. Адны называюць Давыда, другія Барыса2. Болып верагодна, што гэта бы Барыс3.
Беларуска-літоскія хронікі прыпісваюць менавіта Барысу шэраг знамянальных спра буданіцтва г. Барысава на р. Бярэзіне, узвядзенне  Полацку каменных цэрква. В. Тацішча пацвярджае, што полацкі князь Барыс сапрады пабудава Барыса і дакладняе дату 1102 г.
Відаць, менавіта князем Барысам бы здзейснены паход на старажытнае латышскае племя земгала, якое знаходзілася  сярэдняй частцы тэрыторыі Латвіі  басейне р. Ліелупе. У Ларэнцьескім летапісе пад 1106 г. паведамляецца: "Победиша зимегола Всеславичь всю братью и дружины убиша 9 тысящь". Вельмі магчыма, што земгалы раней былі пакораны Полацкам, але пасля смерці Усяслава перасталі плаціць даніну і выйшлі з падначалення
__________________

1 История СССРс древнейших времен до наших дней. М., 1966. Т. 1. С. 575577; Субтельний О. Украіна, історія. Кйів, 1993. С. 61.
2 Ермаловіч М. Старажытная Беларусь. Мн., 1990. С. 152,153.
3 Загорульстсий Э.М. Генеалогия полоцких Изяславичей. Мн., 1994. С. 69.
176


полацкім князям. Князі Усяславічы дзейнічалі разам усёй "братью", але пацярпелі моцнае паражэнне.
Як будзе паказана ніжэй, у канцы XI першай палове XII ст. узніклі Менскае, Ізясласкае дзельныя княствы, пазней Друцкае, Віцебскае, Лагойскае і інш. Прастол у Полацку лічыся галоным, і тэты горад працягва заставацца самым буйным палітычным цэнтрам, старшым горадам Полацкай зямлі. Магчыма, што Усясла Полацкі пры жыцці накірова у больш значныя гарады сваіх старэйшых сыно у якасці пасадніка. Пасля смерці Усяслава яго сыны станавіліся самастойнымі валадарамі асобных удзельных княства. Паміж князямі адбывалася міжусобная барацьба.
Менскае княства атрыма Глеб Усяславіч. У1073 г. Глеб бы заручаны з нованароджанай дачкой Яраполка Ізяславіча, князя валынскага і вышгарадскага. Глеб, які ста князем у Менску, накірова усю энергію на мацаванне і пашырэнне Менскага княства.
У1105 г. (у Іпацьескім летапісе у 1104 г.) на Менск напала аб'яднанае войска паднёварускіх князё. Кіескі князь Святаполк накірава супраць Глеба ваяводу Пуцяту, Уладзімір Манамах свайго сына Яраполка, чарнігаска-северскі князь Алег Святаславіч хадзі сам, "поемше" (узяшы) з сабой Давыда Усяславіча. Паход на Менск не ме поспеху. Глеб Усяславіч здоле адбіць напад.
Узнікае пытанне, чаму  гэтым паходзе дзельніча Давыд Усяславіч, родны брат менскага князя Глеба. Верагодна, Давыд не ме удзельнага княства і разлічва яго атрымаць з дапамогай паднёварускіх князё. Не выпадкова  пераліку князё, якія дзельнічалі  паходзе на полаца у 1103 г., у Ларэнцьескім летапісе Давыд названы сярод маладых князё, большасць з якіх былі ізгоямі, пра што пісалі гісторыкі1.
Глеб Усяславіч імкнуся пашырыць свае ладанні перш за сё  напрамку да Дняпра, адкуль адкрываліся перспектывы шырокіх сувязя са знеш-нім светам. Тэта  сваю чаргу абяцала эканамічную моц, упэненае палітыч-нае становішча сёй Полацкай зямлі. У Аршанскім Падняпроі інтарэсы Глеба Усяславіча сутыкнуліся з асабістымі інтарэсамі Уладзіміра Манамаха, які  1097 г. зно узя Смаленскае княства ва дзел. Уладзімір Манамах і яго нашчадкі намагаліся пашырыць тэрыторыю Смаленскага княства  першую чаргу за кошт заходніх зямель, што належалі Полацкай зямлі ці знаходзіліся  сферы яе інтарэса.
Амаль адначасовае звядзенне на левым беразе Дняпра на рубяжы XIXII стст. крэпасці Копысь і буданіцтва на правым беразе крэпасці Орша  пачатку XII ст. сведчыць аб сутыкненні меж Полацкай зямлі і Смаленскага княства на
__________________

1 Данилевич В.Е. Очерк истории Полоцкой земли до конца XIV столетия. Киев, 1896. С. 71.-72.
177


Дняпры1. Як бачна з летапісных паведамлення, пад уладай менскага князя Глеба незабаве апынуся г. Копысь. У1116 г. Глеб пашырае свае валоданні за кошт зямель дрыгавічо (дзе таксама былі інтарэсы Манамахавіча), спалі г. Слуцк, захапі у палон шмат людзей. Уладзімір Манамах, які бы на той час вялікім князем кіескім, накірава на менскія ладанні Глеба Усяславіча шматлікае войска з трох бако. Смаленскі князь Вячасла, сын Манамаха, захапі Оршу і Копысь. Другі яго сын Яраполк знішчы Друцк, а яго жыхаро выве у палон у Пераясласкае княства. Сам Уладзімір Манамах накіравася на Менск і пача яго двухмесячную аблогу. Не дасягнушы поспеху, ён загада будаваць трывалае зімовае жыллё  сваім стане. Толькі тады Глеб Усяславіч накірава пасло да Манамаха, які згадзіся на мірныя перагаворы. Глеб выйша з горада са сваімі дзецьмі і дружынаю і паабяца Манамаху ва сім яго слу-хацца. Пасля гэтага Уладзімір Манамах вярнуся  Кіе. Сярод даследчыка існуе думка, піто менавіта падчас аблогі Менска Манамах напіса сваё "Павучанне", у якім паведамля аб шматлікіх паходах, у тым ліку на Полацк і Менск.
Пагром 1116 г., учынены кааліцыяй паднёварускіх князё, фактычна ліквідава ранейшыя дасягненні Глеба Менскага у Аршанскім Падняпроі, якія былі карыснымі для сёй Полацкай зямлі. Зразумела, чаму  1119 г. Глеб Усяславіч разам з палачанамі "паки начал воевать области Владимировых детей, Новогородскую и Смоленскую"2. Тэта была кроная справа сёй Полацкай зямлі. Тады Уладзімір Манамах наказа свайму сыну Мсціславу асадзіць Менск і быць бязлітасным у дачыненні да Глеба. Паланенне Глеба Усяславіча, яго хуткая смерць у Кіеве, далучэнне Менска з воласцю да кі-ескіх уладання такім бы вынік зацятай барацьбы. Гэтыя падзеі яшчэ болын пагоршылі адносіны паміж полацкімі і кіескімі князямі.
Паход на Полацкую зямлю 1127 г. і высылка яе князё у Візантыю. Пасля 1119 г. Менск на пэны час знік са старонак летапіса. Са стратай Менскай воласці полацкія князі не маглі змірыцца. У працы В. Тацішчава ёсць запіс, што  1121 г., праз два гады пасля смерці Глеба, "Владимир, князь великий, был с детми своими в Смоленске для рассмотрения несогласей и усмирения полоцких князей и некоторых других разпорядков"3. Нельга па-гадзіцца з Л. Аляксеевым, які лічы гэты запіс паказчыкам таго, што полац-кія князі выступалі  ролі васала Манамаха4. На самай справе верагодней за сё клан Манамахавіча спрабава вырашыць пытанні кампенсацыі Полацкай зямлі за страту Менскай воласці і станалення смаленска-полацкай мяжы. Узнікненне шэрагу памежных крэпасцей па правым беразе Дняп-ра  XII ст., якія акрэслівалі лінію полацкай мяжы са Смаленскім княствам, дазваляе спрымаць гэты факт як вынік перагавора5.
Відавочна, што дамоленасці, дасягнутыя паміж полацкімі князямі і кланам Манамахавіча, дзейнічалі на працягу сяго пралення Уладзіміра Манамаха  Кіеве. Але сітуацыя змянілася пасля смерці Манамаха і станалення на кіескім пасадзе яго сына Мсціслава. Летапісцы не называюць прычын паходу паднёварускіх аб'яднаных сіл у Полацкую зямлю  1127 г. Сярод даследчыка існуюць розныя меркаванні, у тым ліку на першы план выносіцца пытанне аб спробах палачан вярнуць Менск з воласцю. Нездарма ж у даследаванні В. Тацішчава гаворыцца, што полацкія князі "области, данные братьям и сынам его (Мстислава), непрестанно нападая, разоряли"6.
_____________________

1 Ляко В.М. Смаленска-Полацкае памежжа  Верхнім Падняпроі (па археалагічных і пісьмовых крыніцах) // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1997. № 12. С 174175.
2 Татищев В.Н. История Российская. Т. 2. С. 133.
3 Тамжа.С134.
4 Алексеев ЛВ. Полоцкая земля. С. 257258.
5 Ляко В.М. Смаленска-Полацкае памежжа  Верхнім Падняпроі (па археалагічных і пісьмовых крыніцах). С. 175176.
6 Татшцев В.Н. История Российская. Т. 2. С. 139.
178


Паход 1127 г. адрознівася ад паходу 1116 г. перш за сё тым, што  ім прымалі дзел не толькі прыхільнікі Манамахавіча, але значна большая колькасць паднёварускіх князё. Гэты паход бы добра спланаваны і ме сваёй мэтай падпарадкаванне сёй Полацкай зямлі Кіескай дзяржаве. Расклад войска, якія прымалі дзел у паходзе, паказвае значэнне кожнага гора-да Полацкай зямлі, супраць якога яны выступалі. На Ізяслаль (Заслае) былі скіраваны адразу чатыры дружыны. Удзельны цэнтр знаходзіся на паднёва-заходняй ускраіне Полацкай зямлі. Адсюль ажыццяляліся паходы полацкіх князё у суседнія землі. Паведамленне Густынскага летапісу аб тым, што Мсцісла пасла войскі "в Литву ко Изяславлю"1, падкрэслівае тое, што менавіта гэты цэнтр Полацкай зямлі бы галоным сапернікам паднёварускіх князё у іх экспансіі на землі Літвы. Другім горадам, на які былі скіраваны моцныя сілы, з'яляся Барыса: "А Всеволоду Ольговичю повеле ити с своею братиею на Стрежев к Борисову Ивана Воитешича туже посла с торкы". У Лагойск і Друцк было накіравана па аднаму атраду: "и сына своего Изяслава ис Курска с своим полком посла и на Л огожеск, а другаго сына своего Ростислава посла со Смолняны на Дрьютеск"2.
На полацкім пасадзе  той час знаходзіся Давыд Усяславіч. Яго сын Брачысла, жанаты з дачкой Мсціслава, арганізатара паходу, княжы у Ізяслалі. Барыс Усяславіч верагодней за сё знаходзіся  сваёй Барысаскай воласці. Нездарма ж галоныя сілы паднёварускіх войска былі скіраваны на гарады, што праляліся князямі, а не праз намесніка Давыда.
Ларэнцьескі спіс змяшчае паведамленне аб паходзе на Полацкую зямлю пад 1127 г., Іпацьескі спіс пад 1128 г. Болын абгрунтаванай датай з'яляец-ца 1127 г. Для нанясення рашаючага дару сяму войску бы назначаны дзень 4 жніня. У летапісах падрабязна апісана, як сын Мсціслава Ізясла парушы план, наблізішыся да Лагойска за дзень да назначанага тэрміну. Нечакана да яго  палон трапі Брачысла, які спяшася са сваёй дружынай на дапамогу бацьку  Полацк з Ізяслаля. Даведашыся пра гэта, жыхары Лагойска здалі князю Ізяславу горад. Другім пацярпелым горадам бы Ізяслаль, які асаджала вялікае войска. Убачышы пала-нёным свайго князя, жыхары горада адкрылі браму войску князя Ізяслава, але неізмаглі пазбегнуць рабаван-ня і здзека з боку захопніка3.
Летапісы не паведамляюць, ці былі зяты Друцк і Барыса. Вынікі гэтага вялікага паходу выкладзены сцісла і яляюцца не зусім лагічнымі. Палачане "выгнаша Давыда и с сыньми и поемши Роговолода идоша к Мстиславу просвяще и собе княземь и створи волю ихь Мстиславь и поимше Роговолода ведоша и
__________________

1 Густинская летопись // ПСРЛ. СПб., 1843. Т. 2.
2ПСРЛ. М., 1962. Т. 1. С. 297-299.
3ПСРЛ. Т. 2. С. 292-293.
179


Полотьску"1. Трэба разумець, што палачане, змовішыся, выгналі Давыда з сынамі, узялі Рагвалода і пайшлі з ім да Мсціслава, просячы зяць яго за князя. I выкана іх волю Мсцісла. Тады палачане зялі Рагвалода і павялі  Полацк на княжанне. Відавочна, што  дадзеным выпадку на палітычную арэну выступіла новая сіла веча, "палачане", якое зяло на сябе справу ладкавання адносін паміж Кіескай дзяржавай і Полацкай зямлёй. Дазвол з боку Мсціслава на замену аднаго полацкага Усяславіча другім на полацкім пасадзе сведчыць аб тым, што полацкая княжацкая сям'я  выніку паходу 1127 г. трапіла часова  васальную залежнасць ад Кіева. У той жа час не вы-карыстанымі да канца засталіся магчымасці, якія адкрываліся перад кі-ескай кааліцыяй. Палітычная нестабільнасць становішчанутры самой Кі-ескай дзяржавы (Русі), барацьба паміж Манамахавічамі і Вольгавічамі, удзельнікамі паходу, за дзяржаную ладу прымусілі часовых паплечніка спыніцца на памерах у адносінах да Полацкай зямлі.
У "Хроніцы Быхаца" пра князя Барыса гаворыцца: "I валадарачы  Полацку, бы ласкавы да падданых сваіх, і да ім вольнасці і дазволі веча мець, і  звон званіць (склікаць веча), а потым і самім кіраваць, як у Вялікім Ногарадзе і Пскове. А потым князь полацкі Барыс памёр"2. Гэта здарылася  1129 г. Аб да-лейшых суадносінах паміж Кіевам і полацкім княжацкім домам паведамляец-ца  Іпацьескім спісе  двух месцах: коратка пад 1130 г. і больш дэталёва пад 1140 г. У В. Тацішчава дадзеныя падзеі правільна датуюцца 1129 г. На заклік Мсціслава да сваіх васала прыняць удзел у паходзе на полаца полацкія князі з лаянкай адмовіліся. Тым самым была парушана мова "крыжацалаван-ня", паводле якой спыніліся ваенныя дзеянні 1127 г. Таму пасля перамогі над полацамі Мсцісла накірава сваіх ваявод аб'явіць "усім палачанам ва сіх га-радах", што дзеянні іх князё недапушчальныя. Полацкае веча, асцерагаючыся новага спусташэння Полацкай зямлі, не стала на іх абарону. Князі Давыд, Рас-цісла, Святасла, два сыны Барыса з жонкамі і дзецьмі былі вывезены спачат-ку  Кіе, дзе ім было аб'ялена аб пакаранні за непаслушэнства, а потым сас-ланы  Канстанцінопаль. Візантыйскі імператар Іаан, зяць Мсціслава, прыня полацкіх князё і прызначы іх у войска, якое ваявала супраць сарацын (ара-ба), дзе яны з пахвалой служылі3.
Пакарашы полацкіх князё, Мсцісла нарэшце атрыма магчымасць упраляць Полацкай зямлёй. Ён "мужи свои посади по городом ихь", а сам ажыццяля рабанічыя паходы на данніка Полацка: "В лето 6640 (1132) ходи Мьстиславль на Литву с сыньми своими и сьолговичи и сь Всеволо-домь Городеньскимь и пожгоша я"4. У самім Полацку праві сын Мсціслава Ізясла, актыны дзельнік паходу 1127 г. Смерць вялікага князя кіескага Мсціслава Уладзіміравіча  1132 г. зно змяніла палітычную сітуацыю на карысць Полацкай зямлі.
Палітычнае жыццё Полаччыны  сярэдзіне XII пачатку XIII ст. Пасля смерці Мсціслава яго месца  Кіеве заня брат Яраполк. Ён перавё Ізяслава Мсціславіча з Полацка  Пераяслаль таму, што той бы прэтэндэнтам на кі-ескі пасад. Але пазней Ізясла у выніку дзеляжу кіескіх уладання апынуся  Менску і яму  прыдачу былі аддадзены Тура і Пінск. У Полацку застася трэці Мсціславіч Святаполк. Але палачане, скарысташы разборкі паміж кі-ескімі князямі, аб'явілі: "лишается нась" и "выгнаша Святополка, а Василка посадиша Святославича"5. Такім чынам, на полацкім пасадзе зно бы прад-
___________________

1 ПСРЛ. Т. 1. С. 299.
2 Хроника Быховца. М., 1966. С. 39; Беларускія летапісы і хронікі. Мн., 1997. С. 7677.
3 Татищев В.Н. История Российская. Т. 2. С. 142.
4 ПСРЛ.Т.2.С294.
5 ПСРЛ.Т. 1.С.301.
180


станік полацкага княжацкага дому. Васілька Святаславіч праві у Полацку з 1132 г. Але да самага вяртання сасланых у Візантыю князё (1140) Полацкая зямля выконвала абавязкі васала  адносшах да Кіескай дзяржавы. Аб гэтым сведчаць летапісныя звесткі. У 1138 г. Васілька Святаславіч сустракае і пад-трымлівае выгнанага з Ногарада Усевалада Мсціславіча, які накіровася  Пско. У 1139 г. полацкія "вой" дзельнічаюць у паходзе кіескага князя на Чарніга супраць Ольгавіча. Каілі памёр кіескі князь Яраполк (паводле Іпацьескага летапісу у 1139 г.), князі, якія вярнуліся з Візантыі, засталі на кіескім пасадзе Усевалада Ольгавіча, прадстаніка варожага Манамахавічам стану. 3 гэтага часу палітычныя адносіны як у самой Полацкай зямлі, так і па-між ёю і кіескімі ладаннямі асабліва складніліся.
Кіеская дзяржава пасля 1132 г. канчаткова распалася на землі "вот-чыны", якімі валодалі асобныя галіны роду Рурыкавіча. Калектыную ад-казнасць яны неслі толькі за "Рускую зямлю", г. зн. за пачатковае ядро Кі-ескай дзяржавы, таму кіескі пасад заставася пачэсным і прываблівым. Кожны з найболын уплывовых князё ме сваю частку  Рускай зямлі, што давала яму права змагацца за прыярытэт яго сям'і  палітычных справах.
Каб павысіць сваю палітычную вагу, паднёварускія князі змянілі тактыку  адносінах да полацкага княжацкага дому. Усевалад Ольгавіч, які займа велікакняжацкі стол у Кіеве і адначасова бьг князем чарнігаскім, у 1143 г. ажані свайго сына Святаслава на дачцы полацкага князя Васількі Усяславі-ча Марыі і вельмі даражы сувязямі з Полацкам1. Яго палітычны сапернік Ізясла Мсціславіч выдае сваю дачку за Рагвалода Барысавіча (паводле Іпаць-ескага спіса у 1143 г., а паводле Ларэнцьескага у 1144 г.). Такім чынам, патомкі Святаслава Усяславіча і Барыса У сяславіча дзякуючы роднасным су-адносінам былі прыцягнуты да варожых стана паднёварускіх князё.
Унутры самой Полацкай дзяржавы пасля 1140 г. абазначыся таксама разлад паміж нашчадкамі Усяславіча. Полацкае веча пачынае актына мешвац-ца  палітычнае жыццё дзяржавы, улічваючы жаданне нашчадка асобных га-лін роду Усяславіча атрымаць верх і сталявацца на полацкім пасадзе. Пры-блізна да 1146 г. полацкім князем застаецца Васілька Святаславіч. Потым яго змяні Рагвалод Барысавіч. У Менскай воласці як частцы Полацкай зямлі с-талявася каля 1146 г. сын Глеба Менскага Расцісла, які вярнуся з Візантыі. 3 летапіса вядома, што  1151 г. Рагвалод Барысавіч бы захоплены палача-намі і адпралены  Менск, дзе яго "держаша у велице нужи, а Глебовича к собе уведоша и прислашася полотьчане кь Святославу Олговичу с любовью, яко имети отцем собе и ходити в послушаньи его и на том целоваша хресть"2. Гэта сведчыць аб тым, што замена аднаго князя полацкай дынастыі Рагвалодавіча іншым адбывалася  другой палове XII ст. пад нейкім уплывам паднёварускіх князё. Падчас пралення Расціслава Глебавіча  Полацку менскім князем з'яляся яго брат Валадар. Другі брат Расціслава Усевалад атрыма кня-жанне  Заслаі, а сын Расціслава Глеб княжьг у Друцку. Расціславу Глебаві-чу да 1158 г. удалося аб'яднаць значную частку Полацкай зямлі пад уладай Глебавіча, але на непрацяглы час3. У1158 г. (у летапісе у 1159 г.) на полацкі пасад вярнуся Рагвалод Барысавіч, які на працягу некалькіх гадо вё ба-рацьбу з менскімі Глебавічамі як за сваю "отчину", адабраную  яго братамі, так і за мацаванне на пол ацкім пасадзе. Паражэнне пад Гарад цом у 1161 г. (у лета-пісе у 1162 г.) прымусіла Рагвалода цячы  сваё ладанне Друцкую во-ласць, а  Полацку са згоды веча ста княжыць Усясла Васількавіч, князь ві-
_________________

1 Соловьев АВ. Политический кругозор автора "Слова" // Исторические записки. № 25. 1948. С. 83.
2 ПСРЛ. Т. 2. С. 445-446.
3 Штыхов ГЛ. Киев и города Полоцкой земли // Киев и западные земли Руси в IXXIII вв. Мн., 1982. С. 68-70.
181



цебскі. Відаць, адчуваючы няпэненасць свайго пала-жэння  абставінах варожага настрою Глебавіча і Рагвало-давіча, Усясла Васількавіч уступав  саюз са смаленскім князем Давыдам (1165), які ладковаецца  Віцебску, а  Смаленску княжыць Раман Расціславіч.
У1167 г. менскі князь Вала-дар Глебавіч у апошні раз пас-прабава завалодаць'Полац-кам. Ён разграмі войска Усяс-лава Васількавіча, заня полац-кі пасад, замацавашы да-моленасць з полацкім вечам хрэсным цалаваннем. Потым павё сваю дружыну наздагон Усяславу, які кінуся  Ві-цебск, дзе яго маглі падтры-маць Расціславічы Давыд і Раман, які падаспе са Смаленска Валадар Глебавіч вымушаны быу вярнуцца  свае землі.
Саюз Полацка са Смаленскам мацне. У тым жа 1167 г. палачане разам са смалянамі дапамагаюць Андрэю Багалюбскаму  барацьбе з Ногарадам. У адказ у наступным 1168 г. нагародцы разам з пскавічамі хадзілі "к Пол-теску и пожгоша волость и воротишаяся от города за 30 верьст". У гэтым жа 1168 г. палачане са смаленскімі Расціславічамі беспаспяхова нападаюць на Кіе. Дадзеныя звесткі вядомыя па "Нагародскаму першаму летапісу"1. Раман Расціславіч смаленскі  1178 г. прадухілі паход на саюзны яму Полацк Мсціслава Расціславіча нагародскага2. Але праз два гады са смерцю Рама-на Расціславіча палітычная сітуацыя зно змянілася каранным чынам.
Давыд Расціславіч перайшо у Смаленск. У Полаччыне се ключавыя па-зіцыі былі  руках Васількавіча. Полацкі пасад займа Усясла Васількавіч. Яго брат Брачысла княжы у Віцебску, а сын Брачыслава Васілька сядзе у Ізяслалі. Адбылася палітычная пераарыентацыя  стане паднёварускіх кня-зё. Цяпер Давыд Расціславіч увайшо у саюз з друцкім князем Глебам Рагва-лодавічам. Яго былыя саюзнікі Васількавічы разам з вялікім кіескім князем Святаславам Усеваладавічам, чарнігаскім князем Яраславам Усеваладаві-чам і героем "Слова пра паход Ігаравы" ногарад-северскім князем Ігарам Свя-таславічам арганізавалі кааліцыйны паход на Друцк у 1181 г. (у летапісе у 1180 г.). Мэтай гэтага паходу было адарваць Друцк ад Смаленска, каб не даць апошняму кантраляваць ключавыя пазіцыі друцка-шацкага волаку. Вялікая зацікаленасць палачан у паспяховасці дадзенай ваеннай аперацыі праявілася  згуртаванасці сіх магчымых мясцовых сіл. У паходзе прынялі дзел не толь-га се Васількавічы, але і іх родзічы (Усясла Мікуліч, князь лагожскі, Андрэй Валодшыч, яго "сынавец" Ізясла), а таксама даннікі Полацка лівы і літва. Пад націскам сіл працініка Давыд Расціславіч смаленскі вымушаны бы адсту-піцца ад Друцка. Але гэта перамога палачан у саюзе з паднёварускімі князямі
____________________

1 Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов.
2 ПСРЛ. Т. 2. С. 608,609.
182


была кароткачасовай. У1195 г. у Друцку бы вядомы князь Барыс Давыдавіч (верагодна, сын Давыда, князя смаленскага)1.
Паводле паведамлення Л арэнцьескага летапісу, у 1186 г. бы арганіза-ваны паход на Полацк. У ім удзельнічалі Давыд Расціславіч, князь смален-скі, яго сын Мсцісла з Ногарада, а таксама лагожскі князь Васілька Вала-даравіч, друцкі князь Усясла. У 1186 г. у Полацку вядомы жо новы правіцель Уладзімір. Епіскап Мейнард называв яго каралём2.
Гэты князь праві у Полацкім княстве амаль 30 гадо (памёр у 1216 г.). 3 яго імем звязаны бурныя падзеі, якія адбываліся  ніжнім цячэнні Заходняй Дзвіны. Князь Уладзімір барані інтарэсы данніка Полацка ліва ад тэто-на. Ён не пагаджася прапускаць нямецкіх купцо у сваю зямлю, адмона ад-носіся да прымусовага хрышчэння язычніыкіх плямён ліва з боку крыжа-носца, але  гэтых пытаннях князь бьг не засёды паслядоным. Тое, што эсты звярнуліся за дапамогай да полацкага князя Уладзіміра супраць тэтона і ён збірася з русінамі і літоцамі  паход (1216), сведчыць аб тым, што Полацк бы галоным працінікам Тэтонскага ордэна  пачатку XIII ст.
У 1196 г. (па Іпацьескім спісе у 1195 г.) адбылося сутыкненне паміж полацкім і смаленскім войскамі пад Віцебскам, якое скончылася паражэн-нем смалян "полочане потоптале стяги Мьстиславли". Але  1222 г. пасля смерці Уладзіміра Полацкага смаляне зно зрабілі паход на Полацк і захапі-лі яго3. У 1229 г. пад эгідай Смаленска заключаецца дагавор трох усходне-славянскіх гарадо (у тым ліку Полацка і Віцебска) з Рыгай і Гоцкім бера-гам, што сведчыць аб тэндэнцыі аб'яднання крывіцкіх зямель, і гэта мела значэнне  працэсе фарміравання беларускай народнасці. Пасля смерці смаленскага князя Мсціслава Давыдавіча полацкі князь Святасла Мсціславіч захапі Смаленск і знаходзіся там шэсць гадо. Аднак у пачатку 50-х гадо XIII ст. Полацк і Віцебск ужо былі цэнтрамі самастойных зямель.

2. Раздрабленне Полацкай зямлі

Утварэнне княства-удзела. У сувязі з пераменамі  палітычным жыцці Полацкай зямлі XII пачатку XIII ст. адбываліся змены  яе адміністрацый-на-тэрытарыяльнай структуры. 3 канца XI ст. побач з валасцямі, што падпа-радковаюцца непасрэдна Полацку, ужо існуюць воласці-дзелы, якімі кіру-юць старэйшыя сыны полацкага князя. Відавочна, што гэта праленне ажыц-цялялася на родавым (звычаёвым) праве, таксама як у Кіескай дзяржаве. Пазней, у XII ст., ужо на феадальным праве вядомы дзелы-княствы ("отчины"). Яны могуць складвацца з некалькіх валасцей і амаль нічым не звязвацца са сваім былым цэнтрам Полацкам. Нарэшце зно утвараюцца "землі", якія аб'ядноваюць па некалькі дзела-княства. Існаванне гэтых структур на тэ-рыторыі Полаччыны адносіцца  асноным да XIII пачатку XVI ст.
Структурныя гіерамены  тэрытарыяльна-адміністрацыйным развіцці Полацкай зямлі прасочваюцца па матэрыялах археалогіі, пісьмовых крыні-цах, "памежных" тапонімах і інш.
У гады княжання Усяслава Брачыславіча (10441101) бы заснаваны новы цэнтр Менскай воласці Менск на р. Свіслачы4. Тое, што Менская воласць першапачаткова ваходзіла  сферу дзяржаных інтарэса Кіева, мела вык-лючнае значэнне для яе далейшага лесу. Відавочна, полацкі князь Усясла ра-
___________________

1 Алексеев ЛВ. Полоцкая земля в IXXIII вв. С. 280,282.
2 Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. М.; Л., 1938. С. 179.
3 АлексеевЛ.В. Смоленская земля в IXXIII вв. Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии. М., 1980. С. 233,234.
4 Загорульский ЭМ. Возникновение Минска. С. 148.
183


зуме, што, трапішы  склад тэрыторыі Полацкай зямлі  выніку пагаднення з Кіевам, Менская воласць можа пры неспрыялышх абставінах ад яе адысці. Магчыма, менавіта таму сын Усяслава Глеб бы прысватаны да дачкі Яраполка Ізяславіча Анастасіі. Шлюб павінен бы замацаваць не толькі саюз паміж на-шчадкамі Яраслава і полацкімі князямі, але і Менскую воласць за Полацкай зямлёй. У той жа час Усясла, як гэта рабілі звычайна, калі дзеці дасягалі стала-га зросту ці ступалі  шлюб, выдзелі Глебу Менскі дзел. Як мяркуюць дас-ледчыкі, гэта адбылося да 1086 г., таму што  1086 г. цесць Глеба бы забіты1.
Другім пасля Менскага дзела (альбо побач з ім) мог быць толькі Ізяс-ласкі дзел2. 3 узнікненнем града-крэпасці на паднёва-заходнім рубяжы Полацкай зямлі Ізяслаская воласць стала вотчынай полацкай княжацкай сям'і. Пазней яе, магчыма, маглі аддаваць ва дзел таму з князё, хто павінен бы прыйсці на змену правіцелю  Полацку. У Кіескай дзяржаве таксама былі "стартавыя" дзелы, куды садзілі будучых вялікіх князё.
Як паказалі археалагічныя даследаванні, на рубяжы XIXII стст. на тэ-рыторыі Ізяслаля (Заслая) бы пабудаваны новы мацаваны цэнтр дзя-дзінец, а папярэдняя крэпасць-град прыходзіць  заняпад3. Месцазнахо-
__________________

1 3аяц ЮЛ. Менская зямля // Беларуси гістарычны часопіс. 1993. № 4. С 10.
2 Тамжа. С. 11.
3 ЗаяцЮА. Заславль в эпоху феодализма. С. 110111.
184


джанне новага цэнтра было болын зручным, калі лічваць развіццё пасада вакол яго. Па памерах гарадской тэрыторыі (1213 га), узроню эканаміч-нага развіцця Ізяслаль у XIXII стст. займа трэцяе месца  Полацкай зямлі, саступаючы Полацку і Менску. Час пабудовы дзядзінца, верагодна, супадае з вылучэннем Ізясласкай воласці ва дзел1.
На працягу XII ст. прасочваецца барацьба за гэты дзел паміж нашчад-камі менскай і віцебскай галін дынастыі Усяславіча. Відавочна, з рас-пасюджваннем права бацькашчыны на тэрыторыі Полацкай зямлі вало-данне тым ці іншым удзелам становіцца больш пастаянным. Права Брачыс-лава Васількавіча на Ізяслаль як на бацькашчыну падтрымана  1158 г. (у летапісе у 1159 г.) полацкім князем Рагвалодам Барысавічам. Сам жа ён вярну сабе Друцкую воласць, якая дасталася яму  спадчыну ад бацькі Барыса Усяславіча і была захоплена  1151 г. менскімі Глебавічамі2.
На мяжы XIXII стст. Менскі і Ізясласкі дзелы васаблялі тэрыторыі Менскай і Ізясласкай валасцей у складзе Полацкай зямлі. Яны межавалі паміж сабой, а таксама з тэрыторыямі (валасцямі), якімі праля Полацк праз іх цэнтры (Лагожск, Друцк і інш.). Усе гэтыя цэнтры лічыліся "прыга-радамі" Полацка, залежнымі ад яго3. Напрамак развіцця тэрыторыі Ізяс-ласкага дзела (паночны захад) вызначаецца памежным горадам Лошас-кам (Лоск) у вярхоях р. Бярэзіны Нёманскай. Не пазней пачатку XI ст. тут узнікла паселішча, што дало яму пачатак. На паночным усходзе з Ізя-сласкім удзелам межавала Лагожская воласць. Як сведчаць пісьмовыя крыніцы, яна значна пазней, чым іншыя воласці Полацкай зямлі, стала удзелам. Падчас паходу паднёварускіх князё 1127 г. на полацкія ладанні Лагожск бы памежнай крэпасцю. Толькі пад 1180 г. (фактычна 1181 г.) Іпаць-ескі летапіс упамінае князя Усяслава Мікуліча з Лагожска, які бы у саюзе з Полацкам. А жо пад 1186 г. у Ларэнцьескім летапісе названы іншы князь "из Ложьска Васйлко Воладаревйч", які выступае супраць Полацка разам са смалянамі. Паколькі Лагожская воласць толькі  апошнія дзесяці-годдзі XII ст. вылучылася ва дзел, магчыма, яе памеры былі сціплымі і ад-павядалі гістарычна складзенай да XI ст. тэрыторыі воласці вакол яе цэнтра, які першыню пападае на старонкі "Павучання" Уладзіміра Манамаха.
Цікавасць выклікае Барысаская воласць, якая была размешчана паміж Лагожскай (на захадзе), Лукомльскай і Друцкай (на паночным усходзе) валасцямі. На подзень ад яе знаходзіліся землі Менскай воласці-дзела, на понач тэрыторыя Полацкай воласці. Без спасылкі на крыніцу В. Таці-шча адзнача: "В1102 г. Борис Всеславич полоцкий ходил на ятвяг и, побе-дя их, возвратясь, поставил град Борисов в свое имя и людьми населил". У беларуска-літоскіх летапісах таксама гаворыцца аб тым, што г. Барыса на р. Бярэзіне "вчинил" полацкі князь Барыс. Археалагічныя даследаванні пацвердзілі гэтыя паведамленні. Падчас раскопак у Старым Барысаве было станолена, што гарадскі культурны пласт датуецца XIIXIII стст. Зной-дзеныя тут рэчы казваюць на значнасць дадзенага паселішча. Важным з'яуляецца той факт, што г. Барыса бы заснаваны князем, які знаходзіся на полацкім пасадзе. У пачатку XII ст. Полацкая зямля трапляе на той шлях, якім пайшла Кіеская дзяржава пасля з'езда  Любечы (1097). Побач з зас-наванымі на родавым праве Ізясласкім і Менскім удзеламі пачынаюць ут-варацца воласці на феадальным праве. Ініцыятыва  стварэнні такіх валасцей ("отчин") належыць тым полацкім князям, якія займалі пасад у стольным горадзе. Пасля смерці Усяслава Брачыславіча працэс феадалізацыі гра-
_________________

1 3аяц ЮЛ. Основные итоги археологического изучения Заславля // Засласкія чытанні 1995 г. Заслае, 1997. С. 48-49.
2 ПСРЛ. Т. 1. С. 403.
3 Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли. С. 29.
185


мадства  Полацкай зямлі пас-корьіся. Гэтаму садзейнічалі развіццё вотчыннага землела-дання, а таксама палітычны раскол у асяроддзі нашчадка Усяслава, фарміраванне асоб-ных галін княжацкай сям'і
спадкаемца вотчын.
Як адзначаюць даследчыкі, удзелы, выдзеленыя народавым праве (раннія), пэны час развіваліся побач з вотчыннымі ладаннямі, створанымі на феадальным праве (познімі), пас-тупова таксама набываючы значэнне пастаянных вотчын. У гэтым адлюс-тровалася сутнасць усталявання феадальнага ладу. Дадзены працэс бы характэрнай рысай Кіескай дзяржавы  XII ст., калі сістэма феадальных вотчын складвалася  некаторай ступені на аснове дзела Яраславіча1. Тое ж самае адбывалася  Полацкай зямлі. Таму тварэнне Барысаскай во-ласці  пачатку XII ст. з цэнтрам у Барысаве магчыма разглядаць як першы крок у напрамку разгалінавання Полацкай зямлі на асобныя ладанні вот-чынышрадстаніко княжацкай сям'і. Памеры гэтай воласці былі значна болыпымі, чым гістарычна складзенае наваколле яе цэнтра. Як паказалі рас-копкі, на месцы Барысава існавала паселішча X пачатку XI ст. К гэтаму ж часу адносяцца і пахаванні  навакольных курганах2, што сведчыць аб пэным храналагічным разрыве паміж валасным цэнтрам і яго папярэдні-кам. Старажытны Барыса бы закладзены на левым оеразе р. Бярэзіны, а яго воласць раскінулася здож бераго у верхнім цячэнні ракі.
Межы Барысаскай воласці на паночным захадзе і сходзе, верагодна, вызначаюць "Барысавы камяні"3.
Магчыма, утварэнне новай абшырнай воласці вотчыны полацкага князя падштурхнула менскага князя Глеба Усяславіча да актыных захада у пашырэнні тэрыторыі яго асабістага дзела. Па пісьмовых крыніцах вядома, што калі  1116 г. паднёварускія князі зрабілі спусташальны паход на Менскі дзел, то яны зялі гарады Копысь, Оршу, Друцк. Гэта азначае, што  першыя дзесяцігоддзі XII ст. адбылося пашырэнне тэрыторыі Менскага дзела на сход да р. Днепр. Да Менскай воласці былі далучаны Друцкая воласць, а таксама землі, дзе паяляюцца новыя мацаваныя цэнтры: Орша і Копысь. У гэты час Менскі дзел выступае  якасці феадальнай вотчыны, якая самастойна на-магаецда бараніць свае набыткі ад захопніка. Варожыя адносіны брата Давы-да Усяславіча, які  1105 г. таксама хаце атрымаць удзел у Полацкай зямлі, а цяпер займа полацкі пасад, абыякавасць другога брата Барыса, былога полацкага князя, спрыялі таму, што Глеб Менскі страці воласці, далучаныя да асноных яго ладання. Калі  1119 г. Менскі дзел адыходзіць пад уладу Ма-намахавіча, то ён уключае толькі тэрыторыю Менскай воласці, як гэта было пры яе тварэнні. Што ж датычыць Друцкай і Аршанскай валасцей, то яны ста-лі падуладнымі Полацку  выніку пагаднення з Манамахам і яго сям'ёй аб сма-ленска-полацкім памежжы4. Копысь адышла да Смаленскага княства.
__________________

1 Назаренко ЛЛ. Родовой сюзеренитет Рюриковичей над Русью (XXI вв.) // Древнейшие государства на территории СССР. М., 1985. С. 150155.
2 ШтыховГ.В. Города Полоцкой земли (IXXIII вв.). С. 100102; ЛяданскіАМ. Раскоп-га і археолёгічныя разведкі  Барысаскім павеце. Навуковы зборнік Інстытуту Беларускае культуры. Мн., 1925.
3 Тарановт ВЛ. К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР // СА. Вып. VII. 1946. С. 249260.
4 Ляко ВМ. Смаленска-Полацкае памежжа  Верхнім Падняпроі (па археалагічных і пісьмовых крыніцах). С. 175.
186


Падчас паходу паднёварускіх князё на Полацкую зямлю  1127 г. га-лоны дар бы скіраваны супраць Ізяслаля і Барысава цэнтраудзела прадстаніко полацкай княжацкай сям'і. Лагожск і Друцк у той час былі цэнтрамі валасцей, падпарадкаваньіх непасрэдна Полацку.
Калі на полацкі пасад замест Давыда Усяславіча зно се Барыс Усясла-віч, перад ім адкрылася магчымасць яшчэ больш пашырыць і змацніць свае асабістыя ладанні. Паколькі летапісы звязваюць нашчадка Барыса Усяс-лавіча з Друцкамі яго воласцю, то падаецца слушным, што Друцкая воласць была далучана да Барысаскай і яны абедзве склалі дзел (вотчыну) князя Барыса. Аналіз папярэдніх падзей, а таксама археалагічных матэрыяла, здабытых пры раскопках гарадзішча  Друцку, пацвярджаюць такое мерка-ванне. У канцы 20-х гадо XII ст. Друцк яшчэ не бы значным горадам\
Лапчным будзе меркаваць, што менавіта падчас свайго другога прыходу на полацкі пасад Барыс Усяславіч звярну увагу на Друцк і далучы тэту воласць да асабістых уладання. Нельга пагадзіцца з высновамі Л. Аляксеева, зробленымі ім у апошняй публікацыі, што князь Барыс сядзе у Друцку жо  канцы XI ст., а потым у 1102 г. пабудава г. Барыса, к