История Беларуси

Канспект лекцый
па дысцыпліне “Гісторыя Беларусі”
(у кантэксце сусветных цывілізацый)

Аб мэтазгоднасці вывучэння "Гісторыі Беларусі". Прадмет і перыядызацыя гісторыі Беларусі.
Задачы:
Праводзіць даследаванні па праблеме альтэрнатыных шляхо гістарычнага развіцця Беларусі. Гэтага патрабуе суверэнны статус нашай дзяржавы;
праводзіць паранальна-гістарычнае даследаванне сіх грамадскіх і гаспадарчых уклада, што існавалі і існуюць у гісторыі Беларусі, вылучаць найбольш эфектыныя з іх;
вывучаць праблемы заемасувязі і заемазалежнасці эканомікі і палітыкі;
вывучаць праблемы заемасувязі і заемазалежнасці  развіцці грамадства, гаспадаркі і дэмаграфічнай сітуацыі на Беларусі;
дае паняцце аб месцы незалежнай Беларусі  свеце;
дае паняцце аб стане нацыянальнай гаспадаркі;
дае паняцце аб перспектывах развіцця беларускай дзяржавы і нацыі;
дае паняцце аб спосабах і шляхах больш эфектынага развіцця Беларусі.
Вывучэнне “Гісторыі Беларусі” выховае патрыятызм, гонар за Радзіму, пашырае кругагляд, культурны зровень, спрыяе гуманітарызацыі адукацыі.
Прадмет гісторыі Беларусі. Гэта збіранне факта, іх сістэматызацыя і разгляд у сувязі аднаго з другім. Гістарычная навука – навука аб заканамернасцях разгортвання  прасторы і часе сусветна-гістарычнага працэсу як ранадзейнных унутрыструктурных і міжструктурных узаемадзеяння этнапалітычных супольнасцей, якія з’яляюцца носьбітамі своеасаблівасці гэтага развіцця.
Гісторыя як навука выконвае цэлы шэраг функцый, сярод іх можна вылучыць прагматычную, цэнасную, культурную, фундаментальную і светапоглядную.
Прагматычная функцыя ключае  сябе акумуляцыю, прапаганду і практычную перадачу вопыту гістарычнага развіцця.
Каштонасная заключаецца  аналізе і тэарэтычным абагульненні факта з улікам маральнай ацэнкі мэт, шляхо, сродка і выніка грамадскага развіцця з боку даследчыка.
Культурная функцыя дазваляе зберагчы пераемнасць у гістарычным працэсе.
Фундаментальная ключае  сябе акумуляцыю, аналіз і першасную тэарэтычную апрацоку шматбаковай гістарычнай інфармацыі. Новыя гістарычныя веды спрыяюць навуковаму абгрунтаванню новых і канструктынай крытыцы існуючых гістарычных тэорый.
Светапоглядная функцыя. Сутнасць гэтай функцыі  тым, што гісторыя  спалучэнні з гістарычнымі тэорыямі яляе сабой філасофію гістарычнага развіцця, а на аснове гістарычных веда фарміруецца логіка і стыль мыслення канкрэтнай асобы.
Гісторыя Беларусі падзяляецца на наступныя перыяды:
старажытны (100 тыс. г. да н.э. – V ст. н.э.);
сярэднія вякі (VI ст. н.э. – XV ст. н.э.);
новы час (XVI ст. – пачатак XX ст.);
навейшы час (з 1914 г. па сённяшні дзень).

Крыніцы па вывучэнню "Гісторыі Беларусі".
Археалагічныя крыніцы. Гэты тып крыніц – асноны для даследчыка да з’ялення крыніц пісьмовых.
Да археалагічных крыніц адносяць: рэшткі старажытных паселішча, стаянак, гарадзішча, гарадо; выкапневыя прылады працы, прадметы побыту, хатняе начыненне, адзенне; горныя выпрацокі, гідратэхнічныя збудаванні, палі старажытнага земляробства, дарогі; зброю, абарончыя збудаванні; магільнікі і інш. На сёй тэрыторыі Беларусі зарэгістравана каля 6 тысяч буйных археалагічных помніка, што ахопліваюць храналагічны перыяд ад часо першых пасяленца (каля 100-40 тыс. гадо да н.э.) і да XV ст.
Тапанімічныя крыніцы. Тапонімы – гэта назвы геаграфічных аб’екта. Яны былі дадзены яшчэ  самыя старажытныя часы, заховаючы звесткі пра этнічны склад старажытнага насельніцтва тэрыторыі, найбольш распасюджаныя яго заняткі. Так, існаванне падсечна-агнявой (ляднай) сістэмы земляробства знайшло адлюстраванне  назвах населеных пункта Ляды, Чысць. Ад стараданіх промысла і рамёства атрымалі назвы пункта Рудня, Кавалі, Пушкары.
Помнікі пісьменнасці. Пісьменнасць ва сходніх славян звязана з увядзеннем братамі Кірылам і Мяфодзіем у 863 г. кірылічнай азбукі, якая пакладзена  аснову алфавіта сучаснай беларускай, рускай і краінскай мо.
Раннія пісьмовыя крыніцы – гэта «Аповесць мінулых гадо», Ларэнцьескі, Іпацьескі, Радзівіласкі летапісы, «Руская прада», «Слова аб палку Ігаравым» і інш. дакументы. У іх мы знаходзім самыя раннія звесткі пра гарады Полацк, Тура, Брэст, Мінск, Друцк, аб рассяленні сходніх славян на тэрыторыі Беларусі, іх гаспадарчай дзейнасці, грамадскім ладзе.
Беларускія летапісы складаліся  межах Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага  XIII-XVI стст. на старажытнарускай, старабеларускай і польскай мовах.
Гэта Супрасльскі, Увараскі, Познанскі, Нікіфараскі, Слуцкі, Акадэмічны летапісы. Да падрабязных летапіса адносяцца «Хроніка Вялікага княства Літоскага і Жамойцкага», а таксама спісы Красінскага, «Летапіс Быхаца». Летапісы канца XVI-пачатку XVII ст. (Баркулабаскі летапіс, Віцебскі летапіс).
Гаспадарчыя дакументы XV – першай паловы XIX ст. прадсталены інвентарамі маёнтка, гарадо, рэвізіямі дзяржаных і магнацкіх маёнтка і г.д. Тут маюцца звесткі аб памерах зямельных угоддзя, колькасці дваро, занятках насельніцтва, стане рамяства і гандлю і іншых баках дзейнасці насельніцтва.
Матэрыялы цэнтральных і мясцовых органа дзяржанай улады Расійскай імперыі з’яляюцца крыніцай па вывучэнню палітыкі цэнтральнага рада на беларускіх землях і стана развіцця гаспадаркі Беларусі  XIX – пачатку XX ст.
Мемуарная літаратура і дзённікі трымліваюць вельмі каштоныя звесткі аб настроях, якія панавалі  грамадстве  тыя часы, аб спосабах вядзення гаспадаркі  кожным канкрэтным маёнтку, якім валода атар.
Статыстычныя даведнікі выдаваліся  межах Расійскай імперыі з пачатку XIX ст.
Перыядычныя выданні – гэта агульная перыёдыка, прадсталеная грамадска-палітычнымі, культурнымі часопісамі і газетамі
Першай такой публікацыяй з’явілася выданне «Белорусского архива древних грамот. 1507-1768 гг.», здзейсненнае Іванам Грыгаровічам у 1824 г.
Архіныя матэрыялы можна разглядаць як асобны тып крыніц. Зараз  Нацыянальным архіве Беларусі налічваецца 7089 фонда (па дакументах з XIV да XIX ст. – 3089, па дакументах XX ст. – 4000), у якіх заховаецца больш за 2 млн. спра, частка з іх – каштоныя крыніцы па эканамічнай гісторыі Беларусі.

Засяленне беларускіх зямель. Даіндаерапейскі перыяд этнічнай гісторыі Беларусі.
Першыя людзі на тэрыторыю сучаснай Беларусі прыйшлі  перыяд, калі на Еропу то наступа, то адыходзі назад велізарны ледавік. Гэты перыяд супадае па часе з перыядам гістарычнай перыядызацыі – палеалітам.
Археалагічная перыядызацыя першабытнай эпохі на Беларусі:
КАМЕННЫ ВЕК – 100-3 тысячы год да нашай эры:
Палеаліт – 100-9 тысяч год да нашай эры:
Ранні – (на Беларусі не было);
Сярэдні – 100-35 тысяч год да нашай эры;
Верхні ці позні – 35-9 тысяч год да нашай эры;
Мезаліт – 9-5 тысяч год да нашай эры;
Неаліт – 5-3 тысячы год да нашай эры;
БРОНЗАВЫ ВЕК – 2-пачатак 1 тысячагоддзя да нашай эры;
ЖАЛЕЗНЫ ВЕК – пачатак 1 тысячагоддзя да нашай эры- VI стагоддзе нашай эры.
Палеаліт (100-9 тыс. г. да н.э.)
Жыхары Беларусі на той час – гэта неандэртальцы. Яны былі вельмі падобныя на сучасных людзей, аднак мелі прынцыповыя адрозненні.
Аснонымі заняткамі неандэртальца былі паляванне на буйных жывёл – маманта і шарсцістага насарога, збіральніцтва і рыбалоства. Яны здольны былі будаваць жытлы і здабываць агонь. Прысвайваючая гаспадарка першабытных людзей не спрыяла аседламу ладу жыцця, таму яны не засновалі больш-менш трывалых паселішча.
Праз некаторы час пачалося чарговае наступленне ледавіка (так званае паазерска-валдайскае абледзяненне, каля 70 тысяч год назад) і першабытныя людзі адышлі  больш спрыяльныя паднёвыя раёны. Паторнае засяленне Беларусі адбылося каля 30-25 тыс. г. да н.э., калі ледавік адступі на понач (пачася перыяд позняга ці верхняга палеаліту). Гэта жо былі не неандэртальцы, што першымі з’явіліся на Беларусі, а людзі сучаснага выгляду (новаантрапы), ці краманьёнцы.
Першыя паселішчы знойдзены археолагамі каля сучасных паднёвых беларускіх влсак Юравічы (узрост стаянкі каля 26 тыс. гадо) і Бердыж (узрост стаянкі каля 23 тыс. гадо).
Прылады працы першабытных людзей былі самымі простымі, іх было каля 100 віда. Асноныя матэрыялы, з якіх яны вырабляліся – косткі жывёл, дрэва і, вядома, камяні і крэмень.
Акрамя палявання дапаможнымі заняткамі было збіральніцтва і рыбалоства.
Першая форма родавай арганізацыі людзей – гэта мацярынскі род, які аб’яднова усіх жанчын і іншых асоб, што вялі сваё паходжанне ад маці-родазаснавальніцы.
Узнікаюць зачаткі рэлігійных веравання.
Мезаліт (9-5 тыс. г. да н.э.)
Пачатак мезаліту азнаменавася карэннымі змяненнямі клімату і прыродных умо. Ледавік адступі даллка на понач, а потым і наогул знік, і кліматычныя мовы на цяперашняй тэрыторыі Беларусі сталі нагадваць сучасныя.
Змены прыродных умо адбіліся на гаспадарчых занятках насельніцтва і вызвалі з’яленне новых прылад працы. Значна зрасла роля палявання, яно жо не патрабавала дзелу  працэсе значнай колькасці людзей, а атрымала індывідуальны характар. Больш таго, у палянічага з’явіся памочнік – сабака. Новыя прылады – лук і стрэлы значна палегчылі паляванне на дробных жывёл і птушку.
Неаліт (5-3 тыс. г. да н.э.)
У новы перыяд каменнага веку асаблівых змен у клімаце не адбылося, асноныя змяненні адбыліся  гаспадарцы.
У гэты перыяд з’явіся першы штучны матэрыял, выраблены чалавекам – гэта абпаленая гліна.
Аснонымі заняткамі  неаліце, як і раней, заставаліся паляванне, рыбалоства і збіральніцтва.
Сталі выкарыстовацца новыя прыёмы па апрацоцы камня – шліфаванне, паліраванне і свідраванне.
На подні Беларусі пад канец неаліту з’вілася земляробства  першай, самай простай форме – матычнай (галоная прылада апрацокі глебы – матыка).
Усе гэтыя зрухі  гаспадарцы дазволілі даследчыкам гаварыць аб здзяйсненні так званай “неалітычнай рэвалюцыі”. І хаця яна дожылася стагоддзі і тысячагоддзі, тым не менш:
пачася пераход ад прысвайваючай гаспадаркі да вытворчай (земляробства);
беларускія землі ключыліся  міжрэгіянальны абмен таварам;
з’явіліся зачаткі рамёства, пакуль яшчэ  выглядзе хатняй вытворчасці – выраб керамічнага посуду і тканіны.
Бронзавы век (2 – пачатак 1 тыс. да н.э.)
Хуткае распасюджанне новых вытворчых форм гападаркі звязана не толькі з відавочнымі іх перавагамі над прысвайваючай гаспадаркай, а яшчэ і са з’яленнем на Беларусі новага насельніцтва – індаерапейца, якія па ступені гаспадарчага і грамадскага развіцця значна пайшлі наперад у парананні з мясцовым (атахтонным) насельніцтвам.
Жалезны век (7-6 ст. да н.э. – 6-7 ст. н.э.)
Асноная прыкмета гэтага перыяду –пачатак здабычы і апрацокі жалеза.
Змяніся тып паселішча. З’явіліся гарадзішчы – размешчаныя  спрыяльнай для абароны мясцовасці, умацаваныя валамі і драляным частаколам пасёлкі. Крыху пазней (пачатак нашага часу) з’явіліся селішчы – немацаваныя пасёлкі земляроба.

Дзяржаныя тварэнні на тэрыторыі Беларусі  ІХ – першай палове ХІІІ ст.ст. Узаемаадносіны з Кіевам.
Першая дзяржава, што тварылася на тэрыторыі сучаснай Беларусі – гэта Полацкае княства.
Упершыню Полацк узгадваецца пад 862 г. сярод іншых рускіх гарадо, але ідылічных адносін з іншымі славянскімі плямёнамі не было. У 860-я гг. адбыся паход кіескіх князё Аскольда і Дзіра на Полацк. У 882 г. сталіцу крывічо падпарадкава Кіеву вядомы старажытнарускі князь Алег. У 907 г. Полацк, як саюзнік Кіева, прыма удзел у сумесным паходзе рускіх князё на сталіцу Візантыйскай імперыі – Царград (Канстантынопаль).
РАГВАЛОД, пачынальнік дынастыі полацкіх князё, магчыма выве княства з-пад улады Кіева, бо  барацьбе сыно кіескага князя славутага Святаслава яны абодва – і ѕладзімір, і Яраполк дамагаліся падтрымкі Рагвалода. Так Уладзімір ста адзіным кіраніком вялікай дзяржавы, якая аб’яднала Ногарад Вялікі, Полацак і Кіе – тры галоныя палітычныя цэнтры сходніх славян. Ад Рагнеды (а яна была не адна жонка  Уладзіміра) ён ме сыно – Ізяслава Полацкага, Яраслава Мудрага, Мсціслава Чарнігаскага і ѕсевалада ѕладзіміра-Валынскага (усе яны былі выключнымі асобамі, пакінулі вялікі след у гісторыі Кіескай Русі).
Пры князе БРАЧЫСЛАВЕ ІЗЯСЛАВАВІЧУ (1003-1044 гг.) Полацкая дзяржава пачала сваё хуткае звышэнне і дасягнула найвялікшай палітычнай вагі. У 1021 г. Брачысла выступае супраць свайго роднага дзядзькі, нагародскага князя Яраслава ѕладзіміравіча (Мудрага), захоплівае Ногарад і выводзіць у Полацк мноства палонных з маёмасцю.
Калі  1026 г. Ярасла Мудры ста вялікім кіескім князем, Брачысла супраць не выступі – кантроль над галонай гандлёвай артэрыяй усё рона ажыццяля Полацк, і менавіта гэтае вызначала вядучае становішча Полацкай дзяржавы  той час сярод усходніх славян.
Брачысла тым часам актына пашыра межы княства  паднёвым і заходнім напрамках, у першую чаргу падпарадковаліся землі, што ляжалі уздож Заходняй Дзвіны.
У 1054 г. памірае Вялікі кіескі князь Ярасла Мудры. Ён пакідае 7 нашчадка, а каб старэйшыя з іх не прыцяснялі малодшых, завяшчае полацкаму князю быць гарантам выконвання мо свайго тэстаменту. Амаль 10 год працягвалася мірнае суіснаванне дзвюх старажытнарускіх дынастый – Рагвалодавіча і Яраславіча. Але  1065 г. пачынаецца барацьба ѕсяслава з Кіевам і Ногарадам.
З 60-х гг. XIII ст. узмацніліся сувязі Полацка з Наваградкам, на полацкае княжэнне сталі запрашаць літоскіх князё, наладжваліся сумесныя паходы літоскіх, наваградскіх і полацкіх дружын супраць крыжако.
Калі на поначы сучаснай Беларусі месцілася Полацкае княства, то паднёвыя землі займала другое дзяржанае тварэнне на Беларусі – княства Тураскае. Гэта княства месцілася на землях дрыгавічо, у басейне ракі Прыпяць. Калі Заходняя Дзвіна – вялікі гандлёвы шлях з Балтыкі на подзень, то Прыпяць – бойкі гандлёвы шлях паміж Кіевам і Заходняй Еропай.
Тура упершыню згадваецца пад 980 г. Ён бы падпарадкаваны суседняму Кіеву, і тут склалася традыцыя – Тура атрымліва старэйшы сын Вялікага кіескага князя, які займа потым бацькава месца  Кіеве, а Тура зно атрымліва старэйшы сын новага кіескага князя.
Тура таксама вельмі часта ста пераходзіць з рук у рукі розных паднёварускіх княжацкіх рода. Вялікую ролю  Тураве адыгрывала веча. У Тураве існавала некалькі адміністратыных пасад, што выконвалі функцыі, блізкія да некаторых княжаскіх функцый. Так, тысяцкі значальва гарадское апалчэнне.
У Тураве дзейніча пасаднік – галоны кіранік цывільнай адміністрацыі княства.
Крыху пазней за Полацкае і Тураскае княствы, на захадзе сучаснай Беларусі твараліся невялікія дзельныя славянскія княствы.
Сярод княства Верхняга Панёмання трэба адзначыць найбольш старажытныя і важныя – Наваградскае, Вакавыскае і Гродзенскае.

Узнікненне хрысціянства. Станаленне яго на беларускіх землях.
Да прыняцця хрысціянства сходнія славяне з’яляліся язычнікамі ці паганцамі. Гэта значыць, што яны пакланяліся розным з’явам прыроды – агню, сонцу, месяцу, вадзе і г.д. Напярэдадні хрысціянізацыі склася пантэон баго славян, якія мелі антропаморфны выгляд (выглядалі як людзі). Галоныя багі – Пярун – бог грому, маланкі і вайны, Сварог – бог неба, Ярыла – бог сонца, Велес – бог-абаронца хатняй жывёлы.
Менавіта  той час склаліся галоныя святы славян, звязаныя з сельскагаспадарчым і каляндарным цыкламі, шанаваннем продка. Некаторыя з іх дайшлі да нашых дзён. Гэта зажынкі – пачатак уборкі раджаю, звязванне першага снапа і дажынкі – свята апошняга снапа; масляніца – свята адраджэння сонца  пачатку вясны, калі пякліся бліны – сімвалы нябеснага свяціла. Культ шанавання продка увасабляецца  святах Дзяды і Раданіца.
Але паганства жо не адпавядала патрэбам кіруючай вярхушкі Кіескай Русі. Суседнія дзяржавы і дзяржавы, з якімі сходнія славяне былі звязаны гандлёвымі сувязямі адмовіліся ад паганства на карысць хрысціянства (Еропа), ці мусульманства (Азія).
На Полаччыне былі свае прыклады знаёмства мясцовых жыхаро з хрысціянствам, якое пачало пранікаць у IX ст. Ісландскі помнік пісьменнасці “Сага аб хрышчэнні” распавядае пра Торвальда Вандроніка (ён ахрысці Ісландыю), які вяртася на радзіму пасля паломніцтва  Палесціну. Яго шлях праляга праз Полацк, дзе місіянер заснава манастыр Іаана Прадцечы, але незабаве і сам памёр (пахаваны  гэтым манастыры).
Былі знаёмы з хрысціянствам у сям’і першага гістарычна вядомага полацкага князя Рагвалода.
Афіцыйна Кіеская Русь прыняла хрышчэнне  988 г. Ужо  992 г. у Полацку была заснавана епархія – царконая тэрытарыяльная адзінка, што кіравалася епіскапам. Была пабудавана першая царква  імя Багародзіцы. Першымі епіскапамі былі грэкі (з Візантыі) ці балгары. У 1005 г. была заснавана Тураская епархія. Абедзве епархіі ваходзілі  склад Кіескай мітраполіі. Самым вядомым тураскім епіскапам бы наш славуты культурны дзеяч Кірыла Тураскі, які жы у XII стагоддзі.
Распасюджванне хрысціянства ішло досыць марудна, яно хутка пранікала  сем’і феадала і знаці, купецкага люду, але амаль не мела плыву  сельскай мясцовасці, дзе па-ранейшаму шанавалі старых паганскіх баго. Гэтаму спрыяла суседства беларускіх зямель з балцкімі плямёнамі, што веравызнавалі язычніцтва. Адначасова тут спрабавала распасюдзіць уплы хрысціянства заходняга абраду.
Хрысціянская царква юрыдычна была адзінай, але паміж заходняй і сходняй часткай яе існавалі вельмі напружаныя адносіны. У 1054 г. хрысціянская царква канчаткова падзялілася на праваслае і каталіцтва, што дало ідэалагічную падставу  XIII ст. нямецкім рыцарам рабіць напады на славянскія землі – яны ваявалі супраць “схізматыка”, ератыко і неслі разам з агнём і крыжом “сапрадную” веру – каталіцтва.
Пад час барацьбы за княжаскі трон у Кіеве (пасля смерці Уладзіміра) у 1015 г. былі забіты князі-браты Барыс і Глеб.
Яшчэ адзін з метада пашырэння хрысціянства – гэта заснаванне манастыро. Гэта полацкі манастыр св. Іаана Прадцечы (заснаваны Торвальдам Вандронікам) і пінскі Лешчынскі (заснаваны кіескім князем Уладзімірам). Але дасканала вядома пра манастыры на Беларусі толькі з XII ст. У Полацку гэта – жаночы св. Спаса і мужчынскі св. Багародзіцы (заснаваныя Ефрасінняй Полацкай), Барысаглебскі  Бельчыцах пад Полацкам. У пачатку XII ст. у Тураве бы заснаваны жаночы Варварынскі манастыр (заснавала Варвара, жонка Святаполка Ізяславіча) і Барысаглебскі (у ім знаходзілася рэзідэнцыя епіскапа).

Культура Беларусі  ІХ – першай палове ХІІІ стст. у кантэксце ерапейскага культурнага працэса.
З прыняццем хрысціянства і развіццём феадальных адносін культура падзяляецца па саслоным прынцыпе на два накірункі – традыцыйную (ці народную) культуру і культуру пануючага класа. Культура пануючага класа была амаль аднолькавай на сёй тэрыторыі Кіескай Русі, бо яе фундамент – візантыйскае праваслае, агульная пісьменнасць, заснаваная на старажытнарускай мове, агульныя палітычныя, эканамічныя і сацыяльныя інтарэсы. Традыцыйная культура  кожнай мясцовасці мела свае асаблівасці, значныя адрозненні, характэрныя для плямёна, ад якіх пайшло мясцовае насельніцтва.
Вусная народная творчасць – самая развітая галіна традыцыйнай культуры. Бытавалі каляндарна-абрадавыя песенныя цыклы (прысвечаныя язычніцкім святам і сельскагаспадарчым работам – Масленіцы, Русальнаму тыдню, Купаллю, Дажынкам), сямейна-абрадавыя песні (цыклы для вяселля, пахавання). Шырока распасюдзіліся казкі-быліны, паданні, легенды, прыказкі, загадкі, замовы. Але быліна распавядала пра станаленне феадальных адносін, а таму характэрна была і для культуры пануючага класа.
Пачынаючы з IX ст., на сходнеславянскіх землях шырока распасюджваецца пісьменнасць на базе кірылічнага алфавіта (Кірыліца была складзена  863 г. братамі Кірылам і Мяфодзіем для старабалгарскай мовы, але распасюдзілася амаль сярод усіх славянскіх народа). Спрыяла гэтаму прыняцце славянамі хрысціянства і пераклад святых тэкста на славянскія мовы.
Першы датаваны надпіс ва ѕсходняй Еропе – пячатка князя Ізяслава (княжы да 1001 г.) звязаны з імем князя на грэчаскі лад – “Ізяславос”. Выдатным помнікам пісьменнасці з’яляюцца “Барысавы камяні”, якія размяшчаліся  рэчышчы Заходняй Дзвіны. Берасцяныя граматы XI-XV стст. знойдзены на Беларусі  Віцебску і Мсціслалі. Яны выкананы на берасцяной кары – бяросце. У Бярэсці археолагі знайшлі драляны грэбень з паслядона размешчанымі літарамі кірыліцы – “букваром”, адносіцца ён да XIII ст.
Найбольш каштоныя помнікі пісьменнасці – гэта рукапісныя кнігі.
Самая ранняя рукапісная кніга на Беларусі – гэта Тураскае евангелле XI ст. Яшчэ вядомы Полацкія евангеллі XII-XIV стст., Аршанскае евангелле XIII ст. Акрамя царконай літаратуры распасюдзілася свецкая літаратура. Перш за се – гэта летапісы.
Вялікую спадчыну пакіну Кірыла Тураскі (жы каля 1130-1182 гг.). Вядомы яго 8 “сло”-пропаведзя, 2 каноны, некалькі аповесця, каля 30 малітва-споведзя. Асноная тэма, якая турбавала “Златавуста” – духоная дасканаласць чалавека.
Клімент Смаляціч (?-1164 гг.) – адзін з першых славян, які займа пасаду кіескага мітрапаліта. Знакаміты як вялікі кніжнік, але захавася толькі адзін яго твор – “Пасланне Фаме прасвітэру”.
Вялікае месца  гісторыі культуры Беларусі займае Ефрасіння Полацкая (1110-1173 гг.), дачка малодшага сына ѕсяслава Чарадзея. Яна перапісвала і перакладала кнігі, засновала манастыры (Спаскі жаночы і прсв. Багародзіцы мужчынскі) і школы для дзяцей пры іх, была фундатарам цэрква і выдатных помніка дэкаратына-прыкладнога мастацтва. Па загадзе Ефрасінні полацкі дойлід Іаан пабудава Спаскую царкву (каля 1132-1159 гг.). Па заказе Ефрасінні полацкі майстар-залатар Лазар Богша  1161 г. выкана шасціканцовы крыж – святыню Беларусі.
Аб высокім узроні дэкаратына-прыкладнога мастацтва  старажытных беларускіх княствах гавораць знаходкі прадмета рамесніцкай вытворчасці – разных з косці і дрэва гронка нажо, грабянё, лыжак, шахматных фігурак (знойдзены  Вакавыску, Лукомлі, Гародні). Майстры-залатары авалодалі складанай тэхнікай філіграні, гравірокі, залачэння, чэрні, зярнення.
Важнае месца  шматграннай культуры старажытнай Беларусі займае архітэктура. Полацкая буданічая школа атрымала вялікі плы візантыйска-малаазіацкага буданіцтва. Выдатнымі помнікамі полацкай буданічай школы з’яляецца Сафійскі сабор (1050-я гг.), Спаская (Спаса-Ефрасіньеская) царква (1132-1159 гг.), храмы  Бельчыцах (XII ст.), Дабравешчанская царква  Віцебску – ці Царква Звеставання (1-ая палова – сярэдзіна XII ст.) а так сама храмы  Мінску, Ногарадзе, Смаленску.
Гарадзенская архітэктурная школа прадсталена помнікамі – Барысаглебскай царквой на Каложы (Каложская царква)  Гродне, пабудаванай  апошнюю чвэрць XII ст. а таксама храмамі  Тураве, Новаградку, Мінску і інш. Асаблівасці тэхнікі гродзенскай школы – выкарыстанне  муроцы плінфы (тонкай цэглы) разам з абцёсаным камнем і дэкаратынай маёлікавай пліткі, а таксама галасніко – керамічных гаршко, умараваных у сцены для паляпшэння акустыкі. Для аздаблення выкарыстоваліся фрэскі і мазаіка. Гэта гаворыць аб уплыве візантыйскай, балканскай і каказкай традыцый буданіцтва.
Выдатным прыкладам ваеннага дойлідства на Беларусі з’яляецца Камянецкая ці Белая вежа, пабудаваная  Камянцы сучаснай Брэсцкай вобласці дойлідам Алексай у XIII ст. Рэшткі падобных вежа знойдзены  Полацку, Гародні.

Палітычныя і сацыяльна-эканамічныя перадумовы фарміравання ВКЛ.
Да пачатку XIII ст. тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на шматлікія дзельныя княствы – шматкі былога магутнага Полацкага і Тураскага княства. Невялікія самастойныя княствы сталі лёгкай здабычай для знешніх ворага. У самым пачатку XIII ст. актынае наступленне з захаду павялі крыжакі, з подня неслі смерць набегі мангола. Спакушаліся на беларускія землі польскія князі і ладары больш магутных паднёварускіх княства – асабліва Галіцка-Валынскага.
У гэтых абставінах наспела неабходнасць кансалідацыі заходнерускіх княства у адзіную дзяржаву. Прычын было некалькі. Па-першае, пагроза фізічнага вынішчэння раз’яднаных княства. Па-другое, у інтарэсах развіцця феадальнай гаспадаркі патрабавалася моцная цэнтральная лада, якая павінна была абараняць інтарэсы феадала і давала магчымасць павялічыць узровень эксплуатацыі залежнага насельніцтва.
Полацк бы паслаблены няронай барацьбой з крыжакамі і не здоле выступіць цэнтрам аб’яднання, як і Тура, які падпа у залежнасць ад падневарускіх князё (да таго, у 1240-я гг. тэрыторыя княства была разрабавана манголамі). Цэнтрам збірання беларускіх зямель ста Наваградак. Таму было некалькі перадумо.
Вакол Наваградка былі самыя радлівыя землі, горад ме шырокія гандлёвыя сувязі як з суседнімі гарадамі, так і з замежнымі краінамі – Польшчай, Візантыяй, Прыбалтыкай, Блізкім Усходам. У горадзе існавала развітае рамяство – аснова яго – апрацока каляровых і каштоных метала, апрацока жалеза. Да таго Наваградская зямля была адносна небяспечнай – тут ратаваліся ад крыжако і мангола бежанцы з іншых зямель, што значна павышала прадукцыйныя сілы княства. Вызначальную ролю мела суседства з літоскімі землямі.
У 1230-я гг. у літоца пачася працэс утварэння дзяржавы. На чале аб’яднання плямёна ста князь Міндог.
Ён накіравася на службу да Ізяслава  Наваградак (сярэдзіна 1240-х гг.). Калі  1246 г. Ізясла памёр, наваградскае веча выбрала князем Міндога з улікам выканання апошнім некаторых умо – прыняцця праваслая і далучэння да Наваградка Літвы. Гэтыя памкненні баярства супадалі з памкненнямі Міндога. Дзякуючы аб’яднаным сілам Наваградка і сваіх паплечніка у Літве Міндо далучае землі верхняга Панямоння да Наваградка. Пачася працэс утварэння дзяржавы, якая вядома нам з гісторыі пад назвай Вялікае княства Літоскае.
Узмацненне Наваградка вызвала незадавальненне галіцкіх князё, Лівонскага ордэна, Рыгі і жамойцкіх феадала. Пад час 50-70-х гг. XIII ст. ішла жорсткая барацьба як з суседзямі, так і з унутранымі ворагамі. Першыя вялікія князі паказамі выключныя палітычныя здольнасці, каб захаваць народжаную славяна-балцкую дзяржаву.
У 1307 г. Віцень ліквідава пагрозу захопу крыжакамі Полацка, у выніку чаго Полацкая зямля канчаткова была далучана да ВкЛ. З мясцовым баярствам было заключана пагадненне – “ряд”, згодна якому Полацкае княства  ВкЛ атрымала вялікія атаномныя правы. Складвася федэратыны тып дзяржавы – калі розныя яе часткі мелі розныя правы і розную ступень падпарадкавання цэнтральнай уладзе.
У выніку напружанай барацьбы з палякамі (паходы і сутычкі 1293, 1296, 1306, 1307 гг.) да дзяржавы  1315 г. была далучана Берасцейская зямля. Так, акрамя аснонага дабравольна-дагаворнага шляху ваходжання славянскіх зямель у склад дзяржавы бы яшчэ і шлях звароту зямель, захопленных ваянічымі суседзямі.
У 1320-1330-я гг. былі далучаны Мінская і Турава-Пінская землі, а так сама рэшткі Берасцейскай зямлі. Большая частка сучаснай Беларусі вайшла  склад славяна-балцкай дзяржавы – Вялікага княства Літоскага. Межы княства значна пашырыліся, роля Наваградчыны  княстве знізілася, таму Гедымін у 1323 г. перанес сталіцу на новае месца – у крывіцкае пасяленне Крывы горад на Віліі, цэнтр адной з валасцей былога Полацкага княства. Новая сталіца – Вільня стала палітычным, культурным, эканамічным і рэлігійным цэтрам беларускіх зямель і заховала гэты статус на працягу некалькіх стагоддзя – да пачатку XX ст.
Абазначыліся асноныя шляхі далучэння славянскіх зямель да ВкЛ. Гэта:
дабравольна-дагаварны шлях;
далучэнне праз шлюб,
далучэнне зямель праз адваяванне іх у іншаземных захопніка.
вядома, выкарыстовалі і іншыя шляхі – згодна старажытнаму вымарачнаму праву – тэрыторыі адыходзілі да вялікага князя калі не заставалася прамых нашчадка у яе ладальніка, не грэбавалі і прамым захопам. Але аснонымі былі першыя тры шляхі.
Стварэнне новай дзяржавы  Еропе працягвалася больш стагоддзя. Пачася гэты працэс у сярэдзіне XIII ст. і закончыся  другой палове XIV ст. Афіцыйная назва дзяржавы – Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае падкрэслівала шматнацыянальны характар дзяржавы.

Эпоха вялікіх геаграфічных адкрыцця. Іх роля  развіцці Еропы.
Эпоха вялікіх геаграфічных адкрыцця прыпадае на другую палову 15-16 стагоддзі.
Найбольш значныя з іх:
Адкрыццё Амерыкі Х.Калумбам у 1492 годзе;
Адкрыццё марскога шляху з Еропы  Індыю вакол Афрыкі Васка дэ Гама  1497-99 гг.;
Першае плаванне вакол свету  1519-1521 гг. пад кіраніцтвам Магелана
Да іх можна таксама аднесці шэраг падарожжа славянскіх землепраходца на поначы і далёкім усходзе.
Значэнне геаграфічных адкрыцця у наступным:
Яны паклалі пачатак новай эпохі – прагрэсу і калоній;
Садзейнічалі пераадоленню сярэнявечнага правінцыялізму, распачася працэс стварэння акеанічнай глабальнай цывілізацыі – межы свету значна пашырыліся, адбывалася сацыяльнае заемадзеянне: гандлёвыя, палітычныя, культурныя кантакты праходзілі праз акеаны, злучаючы паміж сабой кантыненты;
Аказалі значны плы на нутранае жыццё Еропы – змясціліся гандлёвыя цэнтры, адбылася рэвалюцыя  светапоглядзе людзей, пачася працэс фарміравання новага тыпу грамадскіх адносін – капіталістычных адносін;
Падцвердзілі шарападобнасць зямлі;
Сцвердзілі адзінства зямнога жыцця;
У выніку іх з’явіліся новыя астранамічныя і фізіка-матэматычныя тэорыі, паводле якіх Зямля аказалася не цэнтрам завершанага і дасканалага космасу, а часткай сонечнай сістэмы і бясконцага сусвету;
Адбылося станаленне і развіццё тэхнічных навук, біялогіі, медыцыны, эксперыментальных даследавання;
На больш высокі зровень узняліся гуманітарныя навукі – свецкая філасофія, археалогія, адкрыццё кнігадрукавання, узлёт рэалістычнага мастацтва і станаленне нацыянальных літаратур;
Хуткае развіццё ерапейскага рацыяналізму – сцверджваецца яленне аб пазнанні свету, аб пазнанні закона, якія кіруюць ім, аб навуцы як галонай вытворчай моцы грамадства, сцверджваецца асаблівая каштонасць разума, прагрэса навукі і тэхнікі;
Адбылося заемаабагачэнне культур.

Адраджэнне і Рэфармацыя  Еропе і Беларусі. Рэлігійна-культурныя аспекты развіцця беларускіх зямель у ХVІ – ХVІІІ стст.

XV – першая палова XVII стст. – перыяд развіця культуры , які атрыма у Еропе назву Адраджэнне. Ён характарызавася здымам свецкай навукі і мастацтва, станаленнем нацыянальных мо, літаратур і нацыянальнай самасвядомасці, гуманістычным светапоглядам. Дзякуючы трывалым сувязям з Еропай, беларуская культура так сама пазнала плы ідэй Адраджэння, але тут меліся свае асаблівасці. Рысы Рэнесанса назіраліся  архітэктуры, графіке, асвеце і свецкіх відах мастацтва. Можна гаварыць аб шматграннасці і варыянтнасці рэнесанснай культуры на Беларусі.
Адукацыя заховала рэлігійны характар. Пры правасланых цэрквах і манастырах існавалі школы, у іх праграму навучання ваходзілі: царкона-славянская граматыка, матэматыка, філасофія, тэалогія. Разам з тым, пры правасланых брацтвах (гэта грамадскія аб’яднанні прыхажан) у Вільні, Магілёве, Слуцке, Бярэсце, Полацку і інш. дзейнічалі брацкія школы з больш шырокай праграмай, што ключала вывучэнне замежных і класічных (лацінскай і грэчаскай) мо, гісторыю, рыторыку.
Пашырэнне агульнага зроня адукаванасці абумовіла знікненне попыту на кнігі. У XIII-XVI стст. цэнтрамі перапіскі кніг з’яляліся правасланыя манастыры, дзяржаная канцылярыя  Вільне, канцылярыі буйных феадала. Ствараліся значныя кнігазборы – бібліятэкі. Найбольш вядомымі былі: бібліятэка Полацкага Сафійскага сабора; бібліятэкі манастыро у Спраслі, Вільне, Слуцку, Пінску; а так сама кнігазборы навучальных устано (езуіцкіх калегіма і акадэміі) і прыватныя зборы магната (Раздзівіла, Сапега).
Заснавальнік усходнеславянскага кнігадрукавання – выдатны гуманіст і асветнік Францыск Скарына. У 1517-1519 гг. ён у Празе перакла і выда (з каментарыямі) Псалтыр і 22 кнігі Старога запавету Бібліі. У 1522 г. ён пераеха у Вільню, дзе заснава першую на тэрыторыі сходніх славя друкарню, з якой вышлі “Малая падарожная кніжыца” (1522 г.) і “Апостал” (1525 г.).
У 1550-я гг. у Бярэсці пачала працаваць пратэстанцкая друкарня Мікалая Радзівіла Чорнага – першая на Беларусі. Першую кірылічную кнігу (на старажытнабеларускай мове) – Катэхізіс выдалі Сымон Будны і Ларэнці Крышкоскі  Нясвіжскай друкарні  1562 г
У 1570-я гг. у маёнтку Цяпіна на Полаччыне заснава друкарню Васіль Цяпінскі. Ён выда “Евангелле” на царкона-славянскай мове з паралельным перакладам на беларускую мову. Рускія першадрукары – Іван Фёдара і Пётр Мсціславец пасля выгнання з Масквы працавалі на Беларусі  маёнтку Р.Хадкевіча Заблудава.
На змену летапісанню разам з Адраджэннем  XVI ст. прыйшла гістарычная проза і мемуарыстыка: “Баркулабаскі летапіс”, “Дзённік” Федара Елашоскага, “Пхвала гетману Канстанціну Астрожскаму” (пасля 1514 г.).
У сувязі с прыняццем Берасцейскай уніі 1596 г. шарокае распасюджанне атрымала палемічная літаратура. На старонках выдання шлі інтэлектуальныя бітвы паміж прыхільнікамі ніі (П.Скарга, І.Пацей) і прыхільнікамі праваслая і пратэстантызму (К.Філалет, М.Сматрыцкі, С.Будны, Клірык Астрожскі).
У XIV – пачатку XVI стст. асноны тып манументальных мураваных пабудо – гэта замак. Менавіта  XIV ст. з’явіліся цалкам мураваныя замкі-кастэлі, квадратныя  плане з башняй-данжонам (Крэва, Ліда, Трокі, Меднікі).
Езуіты прынеслі на Беларусь новы архітэктурны стыль – барока. Першы зор архітэктуры барокка на тэрыторыі Рэчы Паспалітай – гэта Нясвіжскі езуіцкі касцёл, які  1587-1593 гг. будава выдатны архітэктар Джаванні Бернардоні. Для барока характэрны пабудовы  форме базілікі з плоскім фасадам. Пабудовы вызначаліся планасцю ліній і багатым знешнім і нутраным дэкорам.
З пашырэннем магдэбурскага права  гарадах узнікла грамадзянская архітэктура – ратушы, дзе месціліся органы самакіравання (Нясвіж, другая палова XVI ст.).
У пачатку XVI ст. складваецца беларуская іканапісная школа. Найболь папулярны сюжэт у іконапісе – выявы Маці Боскай Адзігітрыі (Багародзіцы).
У свецкім жывапісе вылучаецца некалькі накірунка. Партрэты-іконы характэрны для XIV ст., як прыклад – партрэт-ікона Ефрасінні Полацкай. Выкананы такія партрэты з улікам канона іконапісання.
Гістарычна склалася, што Беларусь знаходзіцца на памежжы дзвух хрысціянскіх канфесій – праваслая і каталіцтва, гэта адбілася на рэлігійнай гісторыі краіны, культуры і менталітэце народа.
На працягу XIXIII стст. тэрыторыя сучаснай Беларусі была выключна правасланай. Пашырэнню каталіцтва спрыяла падзенне Канстантынопаля  1453 г. і рост канфрантацыі з Масквой. Вялікае княства сё болей арыентавалася на каталіцкі Захад. Тым не менш, на працягу XVI – сярэдзіны XVI стст. праваслае заставалася галонай рэлігіяй княства,
XVI ст. вызначаецца значнай ступенню верацярпімасці ва нутранай палітыке. Гэта стала добрай глебай для распасюджання ідэй Рэфармацыі  княстве.
Рэфармацыя – гэта шырокі грамадска-палітычны і ідэалагічны рух, узнік у пачатку XVI ст. у Заходняй Еропе з мэтай паслабіць уладу каталіцкай царквы і асабіста Папы Рымскага. Ініцыятарам яе была буржуазія – новы клас, што  працэсе нараджэння пача барацьбу з найбольш адыёзнымі праявамі феадалізму. Асноныя патрабаванні – дэцэнтралізаваць, дэмакратызаваць, зрабіць таннай царкву; ліквідаваць манастыры, культ, абраднасць, духавенства як замкнёную касту, секулярызаваць (канфіскаваць на карысць дзяржавы) царконую маёмасць – былі распрацаваныя  працах Марціна Лютэра, Жана Кальвіна, У.Цвінглі.
У ВкЛ ідэі рэфармацыі праніклі да 1540 гг., але рэфармацыйны рух ме тут значныя асаблівасці  развіцці. Развівалася рэфармацыя на феадальнай аснове, галонай двіжучай сілай былі буйныя феадалы і шляхта, галоны рэлігійны накірунак – кальвінізм
У 1054 г. адбыся канчатковы раскол хрысціянскай царквы на заходнюю – каталіцтва і сходнюю – праваслае. Вялікае княства геапалітычна знаходзілася на мяжы двух рэлігій, таму абедзве канфесіі былі шырока прадсталены  дзяржаве. Неабходнасць рэфармавання царквы разумелі беларускія правасланыя іерархі. Супадзенне гэтых фактара (культурная дэградацыя праваслая, узвышэнне правасланай Масквы, імкненне дзяржаных кіраніко ВкЛ на мацаванне незалежнасці і памкненні Ватыкана на акаталічванне княства) паспрыяла хуткаму правядзенню царконай рэформы – увядзенню ніяцтва.
Пасля прыняцця ніі  1596 г. знешне нічога не змянілася.. 15 кастрычніка 1596 г. каралескім універсалам акт уніі бы зацверджаны на дзяржаным узроне. Афіцыйна правасланая царква  ВкЛ перастала існаваць, была створана грэка-уніяцкая царква.
Уніяцтва праз падтрымку дзяржавы і культурна-асветніцкую дзейнасць паступова пашыралася сярод сельскага насельніцтва і гараджан, дробнай шляхты.


Эканамічныя, палітычныя і духоныя мовы фарміраванне беларускай народнасці (к.ХІІІ – ХVІ стст.).
З развіццём гістарычнай навукі (беларускай і суседніх дзяржа) былі распрацаваны канцэпцыі паходжання беларуса.
Старажытнаруская канцэпцыя распрацавана на прыканцы XIX – пачатку XX cтст. рускімі і беларускімі гісторыкамі А.А.Шахматавым, М.У.Токаравым, Я.І.Карнейчыкам. Асноным палажэннем гэтай канцэпцыі было існавала так званай старажытнарускай народнасці  межах адзінай старажытнарускай дзяржавы – Кіескай Русі. Менавіта са старажытнарускай народнасці растуць карані трох усходнеславянскіх народа – рускіх, украінца і беларуса. Недахопы гэтай тэорыі: не даказана існаванне гэтай адзінай старажытнарускай народнасці.
Існуе таксама дзве выключаючыя адна адну тэорыі паходжання беларуса – вялікаруская і вялікапольская, складзеныя на хвалі супрацьстаяння польскай і рускай нацыянальнай ідэй у барацьбе за беларускія землі (канец XIX – пачатак XX стст.). Пастулаты гэтых тэорый вельмі падобныя. Адны сцвярджалі, што беларусы – гэта рускія, а беларуская мова – гэта дыялект мовы рускай, але “пашкоджанай” польскім уплывам, другія –наадварот.
Атары крывічскай тэорыі – В.Пагодзін, В.Ластоскі, М.Кастамара – сцвярджалі, што продкі сучасных беларуса – гэта крывічы-палачане. Аднак атары праігнаравалі дзел у станаленні беларускага этнасу дрыгавічо і радзіміча. Аднак і тут ёсць недакладнасці: беларуская народнасць склалася значна пазней, чым узніклі этнічныя суполкі крывічо, радзіміча і дрыгавічо. Да таго ж, атары не лічылі плыву суседзя-балта у фармаванні беларуса.
Атары балцкай канцэпцыі г.Штыха і В.Сядо сцвярджалі, што беларусы з’явіліся шляхам змяшэння славян і балта. Але  выніку гэтых працэса утварыліся дрыгавічы, крывічы і радзімічы.
Сучасная канцэпцыя, якая лічвае амаль усе акалічнасці этнічных працэса на Беларусі распрацавана М.Піліпенкам. На першым этапе, калі ішло рассяленне славян на Беларусі, у выніку дыфузійных працэса (асіміляцыя балцкіх плямёна) узніклі крывічы, дрыгавічы і радзімічы. На другім этапе (X – XI стст.) у выніку эвалюцыйнага працэсу адбылася кансалідацыя насельніцтва  адзіную славянскую этнічную супольнасць. На трэцім этапе адбываліся працэсы кансалідацыі з заходнімі славянамі, балцкімі і цюркскімі элементамі. У выніку да сярэдзіны XVI ст. узнік беларускі этнас. Менавіта  гэты час з’яляецца назва тэрыторыі “Белая Русь”.
Палітычныя мовы: адзіныя законы, моцная цэнтралізаваная дзяржава ВкЛ, Магдэбургскае права.
Эканамічныя мовы: моцныя гандлёва-грашовыя сувязі паміж гарадамі, фарміраванне эканамічных рэгіёна, звязаных гандлем (Магілёшчына – Полаччына, Гродзеншчына – Берасцейшчына), адзіная матэрыяльная культура.
Духоныя мовы: адзіная рэлігія, адзіныя традыцыі, адзіныя святы.

Утварэнне Рэчы Паспалітай. Яе дзяржаны лад. Становішча ВКЛ у Рэчы Паспалітай.
Люблінская нія. У Польшчы, пачынаючы з Крэскай уніі 1385 г., шырылася ідэя паглынання ВкЛ, што давала польскім магнатам і шляхце магчымасць займаць новыя пасады, набываць новыя багацці, у сваю чаргу, каталіцкая царква магла больш рашуча распасюджваць свой уплы. Шавіністычныя настроі паляка тым больш вырасталі, чым у больш складаныя абставіны трапляла Вялікае княства Літоскае. Асабліва відавочна гэта было пад час Лівонскай вайны. Сітуацыя складнялася тым, што шляхта ВкЛ горача падтрымлівала нію, бо  выніку яе яна атрымлівала, як і  Польшчы, роныя з магнатамі правы, у тым ліку  кіраванні дзяржавай. Калі перамовы нічога не далі і паслы ад ВкЛ пачалі раз’язджацца, палякі пайшлі на прамую інкарпарацыю княства. Жыгімонт Агуст падарава Польшчы на вечныя часы краінскія тэрыторыі княства – Валынь, Падляшша, Падолле і Кіешчыну. Ва мовах Лівонскай вайны гэта было цяжкай стратай для дзяржавы.
Сутнасцю новай уніі было стварэнне адзінай дзяржавы – Рэчы Паспалітай, але яна мела федэратыны характар. Па мовах падпісаных дакумента у Рэчы Паспалітай выбірася адзіны гаспадар, каранавася ён толькі  Кракаве; сабірася агульны сейм, яго рашэнні павінны былі выконвацца на сёй тэрыторыі Рэчы Паспалітай; касаваліся законы ВкЛ, што супярэчылі мовам уніі; феадалы аб’яднанай дзяржавы маглі набываць маёмасць у любым рэгіёне новай дзяржавы; павінна была праводзіцца агульная знешняя палітыка; уводзілася агульная грашовая адзінка, ліквідавалася мяжа паміж дзяржавамі і мытні на ёй; страчаныя ВкЛ украінскія тэрыторыі навекі адыходзілі да Польшчы, а Лівонія знаходзілася  сумесным валоданні ВкЛ і Польшчы. Але ВкЛ не перастала існаваць пасля Люблінскай уніі. Княства было пасталена  залежнае ад Польшчы становішча, але пэная самастойнасць была захаваная. У княстве захавалася асобнае войска, дзейнічала сваё заканадаства, свая судовая сістэма, свая адміністрацыя. Захавалася свая пячатка і беларуская мова дзяржанага справаводства. Фактычна, насуперак рашэнням Люблінскага сейма, засталася і свая грашовая сістэма, пры Стэфане Баторым была аднолена і мяжа.
Шок ад умо уніі атрымалі і магнаты і шляхта, што так дамагалася аб’яднання з Польшчай. У наступныя дзесяцігоддзі  княстве праводзіліся мерапрыемствы, накіраваныя на аслабленне наступства аб’яднання: У 1588 г. бы прыняты трэці Статут ВкЛ. У гэтым галоным зводзе закона княства Люблінская нія наогул не згадваецца. Насуперак рашэнням 1569 г., у княстве забаранялася прадаваць маёнткі іншаземцам (да іх адносіліся і палякі), дзяржаныя пасады мелі права займаць толькі раджэнцы княства. У Статуце была замацавана норма, згодна з якой гаспадар нес адказнасць за захаванне тэрытарыяльнай адзінасці дзяржавы. Аднак унія засталася, яе вынікамі была паланізацыя і акаталічванне пануючага саслоя княства – шляхты і магната. Узмацнілася запрыгоньванне сялянства, княства цягвалася  новыя знішчальныя войны. Узмацніся польскі культурны націск, рэзка пагоршыліся мовы для развіцця беларускай культуры. Але нія была меньшым злом для ВкЛ у парананні з перспектывай быць заваяванымі Іванам IV.
Юрыдычна Люблінская нія была ліквідавана 3 мая 1791 г. з прыняццем Канстытуцыі Рэчы Паспалітай, згодна з якой дзяржава страчвала свой федэратыны лад.
Выбары караля. Са смерцю Жыгімонта Агуста скончылася дынастыя Ягеллона, якая правіла  ВкЛ і Польшчы на працягу амаль 200 год. З’явілася новая традыцыя – выбранне караля з-за мяжы, з іншых каралескіх дынастый
У Рэчы Паспалітай магнацкая анархія дасягнула піку развіцця. Менавіта  1655 г. упершыню было выкарыстана права “liberum veta”, а у 1663 г. мяцеж шляхты сарва падрыхтаваны паход на Маскву. Вайна спрыяла звышэнню ролі магната у вырашэнні дзяржаных спра. Мелкая і сярэдняя шляхта канчаткова збяднела і  гаспадарчым плане понасцю залежыла ад магната, якія захавалі большую частку багацця і памесці якіх былі разбураны толькі часткова. Кароль Ян Казімір, які бачы гэты разлад у дзяржаве, у 1668 г. адмовіся ад кароны і выеха у Францыю.
Прывілей 1447 г. пацвердзі даняе права феадала на вотчынны суд, што ставіла  значную залежнасць ад яго рашэння сялян.
Першы Статут ВкЛ 1529 г. адмаля сялянам у праве ласнасці на зямлю. Другі Статут ВкЛ 1566 г. замацова 10-гадовы тэрмін пошуку беглых ці крадзеных сялян. Трэці Статут ВкЛ (1588 г.) падожы тэрмін пошуку беглых да 20 гадо, канчаткова пазбаля сялян права пераходу ад феадала і залічва у стан непахожых людзей тых, хто пражыва на зямлі феадала 10 гадо.
У канцы XVI – першай палове XVII ст. у ВкЛ канчаткова фактычна і юрыдычна аформілася прыгоннае права.





Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай і яе падзелы.

Што прывяло Рэч Паспалітую да крызісу і падзела.
Прычын было некалькі. І першая – палітычны лад Рэчы Паспалітай. Найбольш небяспечным для дзяржанасці былі так званыя “шляхецкія залатыя вольнасці”: выбранне манарха, liberum veto, канфедэрацыі.
Выбранне манарха вяло да такой з'явы, як подкуп. Карупцыя стала звычайнай справай палітычнага жыцця краіны.
Шляхта Рэчы Паспалітай карысталася яшчэ і такой вольнасцю, як права на стварэнне канфедэрацыі. Гэта значыць, што калі кароль дзейніча насуперэк шляхце, то апошняя мела права адмовіцца ад падпарадкавання каралю і выступіць супраць яго.
Шляхецкія вольнасці вянчала “liberum veto” (аднагалоснае прыняцце рашэння), якое не толькі нараджала анархію, але магло наогул паралізаваць цэнтральную ладу.
Наступнай прычынай аслаблення Рэчы Паспалітай была рэлігійная палітыка. Берасцейская царконая унія 1596 г. паглыбіла існуючыя  грамадстве супярэчнасці. Лацінізацыя уніяцкай царквы прывяла да расколу грамадства на яе прыхільніка і працініка.
Да сяго папярэдняга дадаецца спалучэнне рэлігійнага і нацыянальнага прыгнёту з феадальным. Невыносным было становішча сялян. Паншчына даходзіла да 12 дзён на тыдзень. Акрамя дзяржаных падатка селянін павінен бы выконваць:
фурманковую павіннасць;
вартоную службу;
рамонт дарог, масто;
гвалты, талокі.
Усё гэта вяло да ліквідацыі стымула да працы. Паглыбіла палітычны і эканамічны крызіс Рэчы Паспалітай барацьба паміж магнатамі за ладу.
Не апошнюю ролю  аслабленні дзяржавы адыгралі шматлікія знешнія і нутраныя войны, якія вяла Рэч Паспалітая амаль з самага пачатку свайго існавання: 1558 – 1583 гг. – 25-гадовая лівонская вайна з Расіяй за балтыйскае збярэжжа; 1648 – 1653 гг. – антыфеадальная вайна на тэрыторыі Беларусі; 1654 – 1667 гг. – руска-польская вайна; 1700 – 1721 гг. – Паночная вайна, у якой на баку Расіі разам з Даніяй, Саксоніяй удзельнічала Рэч Паспалітая; 1740 –1744гг.– пастанне Васіля Вашчылы.
Такім чынам, палітычны лад Рэчы Паспалітай, неабмежаваныя шляхецкія вольнасці, рэлігійны фанатызм, неверагоднае падзенне норава шляхецкага саслоя з'явіліся галонымі прычынамі гібелі дзяржавы.
Жнівень 1772 г. – першы падзел Рэчы Паспалітай. У склад Расіі былі ключаны Інфлянцкае ваяводства, найбольшая частка Полацкага, амаль усё Віцебскае ваяводства, усё Мсцісласкае і сходняя частка Рэчыцкага павету Мінскага ваяводства (з Рагачовам, Прапойскам, Чачэрскам і Гомелем).
Студзень 1793 г. – другі падзел Рэчы Паспалітай. Да Расіі адышлі Правабярэжная Украіна, а таксама цэнтральная частка Беларусі з гарадамі Мінскам, Барысавам, Бабруйскам, Рэчыцай, Слуцкам, Навагрудкам, Пінскам і Мазыром.
Пасля падалення пастання 1794 г. адбыся трэці падзел Рэчы Паспалітай (1795 г.). Расія далучыла Літву, заходнюю частку Беларусі і Заходнюю Валынь.
Урад Кацярыны II, пад час пралення якой адбыліся падзелы Рэчы Паспалітай, і Беларусь была далучана да Расійскай імперыі, праводзі на новых тэрыторыях цэнтралісцкую аб’яднальную палітыку, яе канчатковай мэтай было зліццё новых тэрыторый з рускімі рэгіёнамі.




Негатыныя і пазітыныя вынікі ваходжання беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі.
Пасля падзела Рэчы Паспалітай Беларусь была далучана да Расійскай імперыі, урад якой праводзі на новых тэрыторыях цэнтралісцкую аб’яднальную палітыку, яе канчатковай мэтай было зліццё новых тэрыторый з рускімі рэгіёнамі.
На Беларусі з 1777 г. былі распасюджаны агульнарасійскія адміністратыныя органы кіравання і расійская сістэма адміністратынага падзелу. Губерніі былі падзелены на паветы. Кіруючыя пасады займалі прысланыя з расійскіх губерній чынонікі. Беларуская шляхта атрымала ад расійскіх улад роныя правы з расійскім дваранствам і абяцанне захаваць зямельную маёмасць.
Урад займася распасюджаннем русскага землеладання на далучаных землях.. Да пачатку XIX ст. было раздадзена рускім дваранам 208.550 душ (1/4 частка дзяржаных сялян Беларусі).
Адразу пасля далучэння сялянам была зроблена значная палёгка, але праз некалькі год падушны падатак бы уведзены  поным аб’ёме. Дзяржаныя падаткі збіраліся на Беларусі серабром (да 1811 г.), у той час як рускія сяляне плацілі асігнацыямі, курс якіх да сярэбраных гроша бы у некалькі разо меншы. Да того, у дачыненні сялян уводзілася рэкруцкая павіннасць, невядомая  Рэчы Паспалітай.
Што тычыцца гарадо, то трэба адзначыць скасаванне магдэбурскага права.
Для ярэйскага насельніцтва вызначалася “мяжа аседласці”, у якую ваходзілі беларускія і частка краінскіх губерня. Ім дазвалялася жыць толькі  гарадах гэтых губерній, займацца толькі рамёствамі і гандлем, забаранялася займацца земляробствам.
Далучэнне да Расіі спачатку значна паплывала на паскарэнне эканамічнага развіцця Беларусі. Попыт на сельскагаспадарчую прадукцыю паспрыя павялічэнню пасяных плошча, асабліва пад тэхнічныя культуры. Пашыраліся гандлёвыя сувязі і развівалася мануфактурная прамысловасць.
Такім чынам можна вылучыць станочыя і адмоныя бакі знаходжання беларускіх зямель у складзе Расійскай імперыі.
Станочае
Расія была больш развітай у эканамічных і палітычных адносінах чым Рэч Паспалітая, гэта спрыяла сацыяльна-эканамічнаму развіццю беларускіх зямель;
Беларусь была выратавана ад эканамічнай і палітычнай замкнёнасці; ад міжсобных магнацкіх война;
Уваходжанне  склад Расіі дало імпульс паскарэнню працэса капіталістычнага развіцця  Беларусі, далучыла яе гаспадарку да агульнарасійскага рынку;
Прывяло да кансалідацыі беларускага народа, росту яго самасвядомасці, фарміравання беларускага характару, да узаемаабагачэння культур;
На гэты час прыпадае пачатак фарміравання беларускай нацыянальнай культуры, сучаснай літаратурнай мовы і літаратуры.
Адмонае
Пасля ваходжання  склад Расіі было ліквідавана самакіраванне  гарадах;
Уводзілася падушная сістэма падаткаабкладання;
У выніку падаравання рэзка скарацілася колькасць дзяржаных сялян;
Уводзілася рэкруцкая павіннасць;
На тэрыторыі Беларусі насаджаліся ваенныя пасяленні;
Урадам праводзілася прадваранская палітыка;
Праводзілася палітыка русіфікацыі і паланізацыі мясцовага насельніцтва па прынцыпу: сяляне гэта рускія, шляхта гэта дваране;
Была ліквідавана вуніяцкая царква.
У выніку далучэння беларускіх зямель да Расійскай імперыі тут пашырылася і замацавалася прыгонніцтва, паскорылася эканамічнае развіццё, а палітычнае і культурнае жыццё пераарыентавалася  усходнім накірунку.
Эпоха Асветніцтва  Еропе і  Беларусі.
Мэта Асветніцтва састаяла  крытыцы рэлігійных забабона, у барацьбе за верацярплівасць, свабоду навуковай думкі, за розум супраць веры, за даследаванні супраць атарытэта.
Ідэйнай асновай змен у жыцці стала ідэалогія Асветніцтва. XVIII ст. у Еропе называюць таксама эпохай Асветніцтва.
Філасофскай асновай светапогляду эпохі Асветніцтва бы рацыяналізм. Асветнікі тых часо разглядалі розум як найбольш важную характарыстыку чалавека, як найбольш яскравае праяленне сіх яго якасцей: свабоды, актынасці, ініцыятывы і г.д. Чалавек як разумная істота прызваны перабудаваць грамадства на разумнай аснове.
Найбольш яскрава, у класічнай форме, ідэалогія Асветніцтва развівалася  Францыі. Французскае Асветніцтва XVIII ст. аказала значны плы не толькі на прыватна Францыю, ала і на шэраг іншых краін.
Характэрныя рысы эпохі Асветніцтва, яе праблемы і сам чалавечы тып асветніка ярчэй за сё увасобіліся  творчасці і жыцці Вальтэра (1694 - 1778). Ён увайшо у гісторыю культуры як фізік і псіхолаг, магутны палеміст, сатырык, публіцыст. Ён узня званне журналіста, літаратара, вучонага на вышыню, невядомую феадальнаму грамадству.
Жан-Жак Русо (1712 - 1778) у трактаце “Аб грамадскай дамоленасці” абаснава права народа на звяржэнне абсалютызму.
Значнае развіццё асветніцкі рух атрыма у Англіі. Адны з асветніка імкнуліся перавыхаваць людзей праз мараль і вельмі асцярожна азначалі недахопы сучаснага ім палітычнага строя Англіі (Джозеф Адзісон, Рычард Стыль, Колі Збор). ншыя (Джонатан Свіфт, Джон Арбетнот) імкнуліся прааналізаваць недахопы і іх прычыны  грамадстве.
У асноных рысах палітычная праграма англійскага Асветніцтва была сфармулявана яшчэ  XVII ст. філосафам-матэрыялістам Джонам Локам (1632 - 1704) – стваральнікам ідэйна-палітычнай дактрыны лібералізма (замацаванне асноных право і свабод грамадзян у законах, прадстанічае праленне, рэлігійная цярпімасць, недатыкальнасць уласнасці).
Асветніцтва  Германіі яляла сабой складаную з'яву з-за палітычнай раздробленасці краіны. Яна сё яшчэ складвалася з мноства карлікавых манархічных дзяржа. З-за эканамічнай і палітычнай раздробленасці нямецкі народ, нягледзячы на агульнасць мовы і культуры, не скла у той час адзінай нацыі.
Асэнсаванне сваей слабасці прымушала нямецкую буржуазію імкнуцца да кампрамісу з феадалізмам і абсалютызмам.
Рознабаковыя шляхі, якімі ішло Асветніцтва, зрабіла яго унікальнай лабараторыяй чалавечай думкі. Менавіта тут вытокі асноных ідэй лібералізма, сацыялізма і камунізма, так моцна паплывашых на сусветнае развіццё ХІХ – ХХ ст.
Беларусь, як частка Еропы, зрабіла свой уклад  развіццё асветніцкіх ідэй.
Ужо  сярэдзіне XVIII ст. моладзь Беларусі магла атрымаць больш свецкую, чым раней, адукацыю. Гэтаму садзейнічала дзейнасць польскага педагога, асветніка С. Канарскага. Пад кіраніцтвам С. Канарскага  царконых каталіцкіх школах уводзіцца польская мова, пашыраецца выкладанне прыродазнаства, грамадска-эстэтычных дысцыплін. На дасягненне рэфарматарскай дзейнасці С. Канарскага абапіраліся дзеячы створанай у 1773 г. адукацыйнай камісіі, першага  Еропе міністэрства народнай асветы.
Значную ролю  распасюджванні навуковых веда у Беларусі адыграла Гродзенская медыцынская школа, заснаваная А. Тызенгазам. Узначальва яе  1775 г. французскі рач і натураліст Ж. Жылібер. Ён ствары пры школе прыродазначы кабінет, аптэку, анатамічны тэатр і батанічны сад.
Беларусь эпохі Асветніцтва вылучыла асоб, якія неслі значны клад  ерапейскую навуку: астраном Марцін Пачобут-Адляніцкі, філосаф Казімір Нарбут, кампазітар і пісьменнік Міхаіл Клеафас Агінскі, філосаф, логік, псіхолаг Анёл Догірд.
Такім чынам, Беларусь не стаяла  баку ад Асветніцтва, рысы гэтай эпохі знайшлі адлюстраванне  жыцці краіны.

Пастанне 1863-1864 гг. пад кіраніцтвам К. Каліноскага  Беларусі.
Пасля паражэння пастання 1830-1831 гг. шляхта не страціла надзею зно вярнуцца да адналення былой Рэчы Паспалітай. Спрыяльныя мовы склаліся на мяжы 50-60-х гг. З’явілася плывовая рэвалюцыйна-дэмакратычная плынь, якая акрамя адналення дзяржанасці ставіла яшчэ шмат іншых мэта.
Напярэдадні пастання аформіліся лагеры “белых” і “чырвоных”. Белыя прадсталялі інтарэсы буйной буржуазіі і заможнага шляхецтва. Яны спадзяваліся дабіцца незалежнасці Рэчы Паспалітай пры дапамозе ваеннага і дыпламатычнага націску на Пецярбург заходнеерапейскіх краін, а так сама праз мірныя працэсіі і калектыныя заявы на імя цара.
“Чырвоныя” – гэта прадстанікі дробнай і беззямельнай шляхты, інтэлігенцыі, гараджан, студэнцтва і часткова сялянства. Яны  сваю чаргу падзяляліся на левых і правых. Правыя былі больш памярконымі. У сваіх мэтах яны дапускалі самавызначэнне для беларуса, літоца і краінца у межах адноленай Рэчы Паспалітай. Для сялян яны прапанавалі ва ласнасць іх зямельныя надзелы, але свае маёнткавыя землі аддаваць адмаляліся. Дасягнуць гэтых мэт трэба было праз агульнанацыянальнае пастанне. Больш радыкальныя былі левыя – ці рэвалюцыянер-дэмакраты. Яны імкнуліся стварыць дэмакратычную народную дзяржаву, агучылі права на нацыянальнае самавызначэнне беларуса, украінца, літоца. Левыя патрабавалі ліквідаваць памешчыцкае землеладанне і перадаць усю зямлю сялянам.
Для кіравання падрыхтокай пастання “чырвоныя” вясной 1862 г. стварылі  Варшаве Цэнтральны нацыянальны камітэт, які потым кантралявалі “белыя”, а летам 1862 г. у Вільні тварыся Літоскі правінцыяльны камітэт – у які ваходзілі і “чырвоныя” і “белыя”. К.Каліноскі, В.Урублескі і Ф.Ражанскі выдаюць 7 нумаро газеты “Мужыцкая прада” – агітацыйнага выдання, арыентаванага на сялянства.
Пастанне пачалося  Варшаве  ноч з 22 на 23 студзеня 1863 г. ЛПК выда Маніфест Часовага правінцыяльнага рада Літвы і Беларусі. У ім абвяшчалася ранапрае сіх грамадзян, сялянскія надзелы аб’яляліся ласнай маёмасцю сялян, адмяняліся феадальныя павіннасці, беззямельныя сяляне атрымлівалі невялікія надзелы. Але адначасова заховалася памешчыцкае землеладанне і выкупная здзелка не была адменена.
1 лютага 1863 года ЛПК звярнуся з адозвай да насельніцтва Беларусі і Літвы прыняць удзел у пастанні. У сакавіку-красавіку 1863 года пастанцкія атрады былі сфарміраваны на сёй тэрыторыі Беларусі. У красавіку нават бы захоплены павятовы горад Горкі (Магілёская губерня). У атрадах сялян было толькі каля 20%. Гэта было вынікам значных уступак сялянам з боку рада.
Царскі рад хутка кіну вялікія сілы на падаленне пастання. Неабмежаваныя панамоцтвы атрыма новы Віленскі генерал-губернатар М.М.Мураё. Актыныя дзеянні Мураёва, разнагалоссі паміж пастанцамі паплывалі на яго вынік. У маі 1863 года Мураё прыбы у Вільню і пастанне было задушана на большай частцы Беларусі.
Восенню 1863 года на Беларусі пастанне практычна было падалена. У студзені 1864 года лады арыштавалі Каліноскага, а пакаралі смерцю яго 10 сакавіка 1864 года. У апошнія тыдні свайго жыцця К.Каліноскі напіса і перада на волю “Лісты з-пад шыбеніцы”.
Па сваёй сутнасці пастанне 1863 года было дэмакратычнай рэвалюцыяй, накіраванай супраць самадзяржая, прыгонніцтва, нацыянальнага прыгнёту і саслонай няронасці.
Удзельнікі пастання, якія былі схоплены ладамі, падвяргаліся рэпрэсіям. 128 пастанца было пакарана смерцю, больш за 10 тысяч саслана на катаргу ці на пасяленне на акраіны імперыі. У той жа час змяняліся мовы правядзення сялянскай рэформы, урад пайшо на значныя ступкі сялянам.
З-за пастання на Беларусі буржуазныя рэформы былі праведзены з істотнымі абмежаваннямі, а земская рэформа наогул затрымалася амаль на 50 год.
Пастанне паплывала на развіццё рэвалюцыйнага руху  Расіі і Еропе, і самае галонае – садзейнічала абуджэнню беларускай нацыянальнай самасвядомасці.

Буржуазныя рэформы 60-80-х гадо ХІХ ст. у Расійскай імперыі і асаблівасці іх правядзення  Беларусі.
Прычыны рэформ:
перажыткі феадалізму  эканамічных і палітычных парадках імперыі, якія перашкаджалі яе руху наперад. І галонай перашкодай было прыгонніцтва.
Крымская вайна 1853-1856 гг. паказала сю глыбіню адсталасці феадальнай Расіі ад перадавых ерапейскіх краін.
адной з галоных прычын рэформ бы сялянскі рух.
Першай праводзілася Аграрная рэформа 1861 года.
19 лютага 1861г. краіна атрымала царскі маніфест і Палажэнне аб сялянах, якія выйшлі з прыгонніцтва. Сяляне атрымалі: асабістую свабоду, шэраг грамадзянскіх право: заключаць грамадскія і маёмасныя пагадненні, адкрываць гандлёвыя і прамысловыя прадпрыемства, пераходзіць у іншыя саслоі.
Да правядзення выкупной аперацыі сяляне лічыліся часова абавязаннымі і за карыстанне атрыманай зямлёй павінны былі адбываць паншчыну, або плаціць аброк.
Зямлю сяляне павінны былі выкупаць ва ласнасць. Каля 20% сумы сяляне плацілі памешчыку. Астатнюю частку сумы памешчыкі атрымалі ад дзяржавы. Сяляне павінны былі выплаціць дзяржаве гэту суму на працягу 49 гадо.
Урад, напалоханы массавымі выступленнямі сялян і пастаннем 1863-1864 гг., вымушаны бы змяніць некаторыя мовы рэформы на Беларусі. Так, памер выкупных плацяжо зніжася на 20%. Адмянялася часоваабавязанасць. Памешчыкі былі абавязаны прадаваць зямлю сялянам па іх жаданню.
Значэнне рэформы: рэформа крыху палепшыла становішча сялян заходніх губернія; была абвяшчана асабістая свабода сялян; большая частка сялянскіх дваро атрымала надзелы такіх памера, якія не забяспечвалі трыманне сярэдняй сям’і; рэформа распачала шлях да эвалюцыі грамадства  буржуазным накірунку.
Адмена прыгонніцтва ліквідавала галоную перашкоду, што стрымлівала развіццё капіталізму  Расіі. Аднак гэтага было недастаткова. Каб рухацца наперад патрэбны былі іншыя рэформы дзяржана-палітычнага ладу.
З усіх рэформ самай радыкальнай з’ялялася судовая. На Беларусі яна была адкладзена да 1872г. Судовая лада была аддзелена ад заканадаскай і выканачай, суддзі набылі незалежнасць ад радавых чыноніка. Былі ведзены галоснаць і спаборніцтва судовага працэсу: пракурор процістая незалежнаму ад улады адвакату. Пры разглядзе крымінальных спра прадугледжвася дзел у судовым працэсе прысяжных засядацеля.
Земская рэформа, аб’яленая 1 студзеня 1864г., прадугледжвала стварэнне  паветах і губерніях выбарных устано. Земствы кіравалі мясцовай гаспадаркай, народнай асветай, медыцынскім абслугованнем насельніцтва. У Беларусі яны не твараліся. Толькі  1911г. ва сходніх губерніях Беларусі былі створаны земства.
Са спазненнем на пяць гадо на Беларусі была праведзена гарадская рэформа. Яна абвяшчала прынцып усесаслонасці пры выбарах органа гарадскога самакіравання – гарадской думы і гарадской управы на чале з гарадскім галавой. Аднак права выбіраць і быць абраным у гарадскую думу атрымалі толькі тыя, хто плаці гарадскія падаткі.
Ваенная рэформа. Саслоная армія замянялася новай, створанай на аснове сеагульнай воінскай павіннасці. Тэрмін салдатскай службы скарачася да шасці гадо ( на флоце – да сямі гадо).
Буржуазны характар насілі таксама школьная рэформа 1864г. і цэнзурная рэформа 1865г. Школа абвяшчалася сесаслонай. Аднак, з-за даволі высокай платы за навучанне магчымасць атрымаць добрую адукацыю мелі пераважна прадстанікі прывілеяваных і заможных саслоя. Адмянялася цэнзура для твора вялікіх памера. Выданні меншых памера падлягалі абавязковай цэнзуры.
Такім чынам, рэформы 60 – 70-х гадо ХІХ ст. насілі буржуазны характар, але не знішчылі перажыткі феадалізму да канца

Нацыянальна-дэмакратычны рух у Беларусі  другой палове ХІХ – пачатку ХХ ст (да 1917 г.).
Працэс складвання нацыі праяляецца  нацыянальным руху. Тэндэнцыяй усякага нацыянальнага руху з’яляецца тварэнне нацыянальнай дзяржавы.
Прадвеснікамі бел. нацыянальнага руху з’явіліся мясцовыя інтэлігенты – пісьменнікі, публіцысты, этнографы: Я.Баршчэскі, Я.Чачот, А.Кіркор, В.Дунін-Марцынкевіч і інш.
Значным этапам фарміравання нацыянальна-дэмакратычнага руху стала пастанне 1863-1864 гг. Нацыянальныя пачуцці кіраніка пастання К.Каліноскага найбольш пона выявіліся  “Лістах з-пад шыбеніцы”.
Наступны этап звязаны з дзейнасцю беларускай моладзі  народніцкіх арганізацыях. Народніцкія гурткі існавалі у беларускіх гарадах. На Беларусі ідэі народніка падзялялі кіранікі “правага” крыла “чырвоных” пад час пастання 1863 года – К.Каліноскі і інш.
З 187-80-я гг. у Пецярбургу пачалі тварацца нелегальныя гурткі студэнта навучальных устано, выхадца з беларускіх губерня. У Пецярбургу бы створаны цэнтр беларускага народніцтва на базе беларускага студэнцкага зямляцтва.
У 1881 годзе  адозве “Да беларускай моладзі” з’явіся заклік дзейнічаць на карысць Беларусі, але пакуль яшчэ  межах існуючай палітычнай сістэмы.
У 1884 годзе “Шчыры Беларус” заклікае звергнуць цара разам з іншымі рэвалюцыйнымі сіламі Расіі.
У тым жа годзе студэнты пецярбургскіх ВНУ структурна аформілі Беларускую сацыял-рэвалюцыйную групу “Гоман”, якая існавала з пачатку 1880-х гадо і пачалі выдаваць аднайменны часопіс (выйшла 2 нумары).
Часопіс “Гоман” унёс найбольшы клад у распрацоку бел. нацыянальнага пытання і задач нацыянальнага руху. Гоманацы распрацавалі пытанне аб існаванні асобнай беларускай нацыі, выставілі патрабаванне сацыяльнага і нацыянальнага разняволення беларуса у супрацлегласць да афіцыйнай тэорыі “заходнерусізму”, выступалі за прынцып абласной самастойнасці, за стварэнне самастойнай абласной рэвалюцыйнай арганізацыі.
У канцы 1990-х гг. у Мінску па ініцыятыве Івана і Антона Луцкевіча утварыся гурток з мэтай вывучэння Беларусі і распрацокі беларускага нацыянальнага пытання.
У 1902 годзе  Пецярбургу знікла першая сацыялістычная нацыянальная беларуская партыя – Беларуская рэвалюцыйная грамада, якая  1903 годзе была перайменавана  Беларускую сацыялістычную грамаду – БСГ. Заснавалі партыю – браты Іван і Антон Луцкевічы, Вацла Ластоскі, К.Кастравіцкі, В.Іваноскі і інш. У сваёй праграмме партыя выступала за звяржэнне самадзяржая, змену капіталізму сацыялістычным ладам, за беларускую культурна-нацыянальную атаномію  складзе дэмакратычнай Расіі.
Падзеі рэвалюцыі 1905-1907 гг. садзейнічалі яшчэ большаму абуджэнню  асяроддзі беларускага нацыянальнага руха.
У маі 1907 года прайшо настаніцкі з’езд у Вільне, які выказася за навучанне на беларускай мове.
З 10 лістапада 1906 года выдавалася газета на беларускай мове – “Наша ніва”, якая стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руха. Для сялян рэдакцыя выдавала “Беларускі каляндар” і часопіс “Саха”. З 1912 года нашанівацы наладзілі выпуск альманаха “Маладая Беларусь”. У выдавецтве “Загляне сонца і  наша ваконца” (1908-1914 гады) выходзілі дзесяткі беларускіх кніжак. “Наша ніва” садзейнічала з’яленню  беларуска літаратуры таленавітых паэта і пісьменніка, гордасці беларускай літаратуры.
Дзейнасць даследчыка і культурна-асветніцкіх гуртко паспрыяла росту этнічнай самасвядомасці беларуса. Так, згодна з дадзенымі серасійскага перапісу 1897 года 74% насельніцтва беларускіх губерня лічылі роднай мовай беларускую, у тым ліку 52% патомных дваран лічылі сябе беларусамі. Насуперак неспрыяльным умовам, супрацьдзеянню дзяржанага апарата імперыі, спецыфічнай, вельмі складанай этна-канфесійнай сітуацыі, фарміраванне беларускай нацыі  агульных рысах на пачатку XX стагоддзя завяршылася.

Прычыны і характар першай сусветнай вайны. Становішча на Беларусі.
Прычыны вайны (1914-1919):
1. Абвастраюцца супярэчнасці паміж дзяржавамі з-за сфер эканамічнага і палітычнага плыву, пачынаецца барацьба за перадзел свету. У сувязі з тым, што да пачатку ХХ ст. свет бы падзелены паміж буйнымі краінамі, новы яго перадзел мог скончыцца толькі вайной. Можна выдзеліць галоныя супярэчнасці: паміж старой каланіяльнай Англіяй і маладым драпежнікам – германскім мілітарызмам, а таксама суперніцтва паміж Германіяй і Расіяй з-за плыву на Балканах.
2. Інтарэсы асобных дзяржа, якія прэтэндавалі на вядучую ролю  развіцці свету.
Англія. У выніку неранамернага развіцця краін, яна паступова страчвае пазіцыі аснонай прамысловай каланіяльнай дзяржавы. Стварышы моцны марскі флот, Германія кідае выза брытанскаму гасподству на моры.
Францыя. Як і Англія, яна не хацела уступаць зверхпрыбытка ад эксплуатацыі калоній. Францыя спадзявалася не толькі вярнуць захопленыя германіяй Эльзас і Латарынгію, але і далучыць Рурскі басейн да сябе і пашырыць свае ладанні  Афрыцы.
Астра-Венгерская манархія, шматнацыянальная дзяржава, жадала захаваць адзінства нутры краіны і пашырыць свой уплы на Балканах, захапіць Сербію.
Італьянскія кіруючыя колы імкнуліся вярнуць славу старажытнага Рыму, падпарадкаваць сабе Албанію, перадзяліць каланіяльныя ладанні  Афрыцы.
Злучаныя Штаты Амерыкі марылі змацніць свой уплы у Заходнім пашар'і, а таксама  Кітаі. ЗША разлічвалі таксама на аслабіць як германскі блок, так і Расію.
Германія. Мілітарыстскія колы гэтай краіны імкнуліся стварыць "Вялікую Германію", куды павінны былі вайсці Айстра-Венгрыя, Балканы, Прыбалтыка, Скандынавія, Галандыя, частка Францыі. Германія таксама прагнула мець вялізную германскую калонію  Афрыцы. Германія хацела адарваць ад Расіі Польшчу, Фінляндыю, Беларусь, Украіну.
Расія паслядона абараняла свае інтарэсы  Карэі, Кітаі, Афганістане, на Балканах, у Іране ад экспансіі Англіі, Японіі і Германіі. Частка рускага дваранства і буржуазіі марыла аб Вялікай Славянскай імперыі на чале з Расіяй.
3. Стварэнне ваенна-палітычных саюза. У канцы ХІХ – пачатку ХХ стст. утварыліся два саюзы імперыялістычных краін: Германія – Італія – Астра-Венгрыя (Траісты саюз) і Англія – Францыя – Расія (Антанта). Траісты саюз бы заключаны яшчэ  1882 г., Антанта твараецца  1904 г., Расія далучаецца да апошняга аб'яднання  1907 г. На баку Антанты выступіла Японія, Германію падтрымала Турцыя.
4. Палітычнай прычынай вайны было імкненне задушыць узросшы за апошняе дзесяцігоддзе рэвалюцыйны рух у ерапейскіх краінах, у тым ліку і  Расіі.
У цэлым першая сусветная вайна насіла імперыялістычны, захопніцкі, несправядлівы характар. Толькі Сербія, Чарнагорыя, Бельгія вялі справядлівую вайну за свае вызваленне.
Падставай для пачатку вайны з'явілася забойства 28 чэрвеня 1914 г. наследніка астра-венгерскага трона Франца Фердынанда. Пачаткам Вайны лічыцца 1 жніня калі Германія аб'явіла вайну Расіі.
Усяго  вайне дзельнічала 38 краін з насельніцтвам звыш 1,5 млрд чалавек, што склала 75 % усяго насельніцтва зямнога шара. Сусветная вайна працягвалася 4 гады і 4 месяцы і дорага абайшлася чалавецтву. Паводле няпоных звестак было забіта, паранена і пакалечана каля 30 млн чалавек.
Становішча  Беларусі.
Улетку 1915 г. Беларусь стала арэнай ваенных дзеяння. У кастрычніку 1915 г. фронт стабілізавася на лініі Дзвінск-Пастава-Баранавічы-Пінск. На тэрыторыі Беларусі апынулася каля 2,5 млн салдат расійскай арміі і каля 1 млн нямецкіх салдат. Каля 1, 5 млн бежанца хлынула з заходніх раёна Беларусі ва сходнія. Тысячы бяздомных, галодных людзей гінулі ад эпідэмій тыфу і іншых хвароб.
Цяжка адбілася вайна на гаспадарцы тэрыторый Беларусі, незанятых нямецкімі вайскамі. У 1917 г. доля прадукцыі мясцовай прамысловасці, скіраваная на патрэбы насельніцтва, складала толькі 15-16% даваеннага зроню. Разам з тым паасобныя галіны (швейная, абутковая, металаапрацочая, хлебапякарная і інш.), што выконвалі ваенныя заказы, значна павялічылі выпуск прадукцыі.
У выключна цяжкім становішчы апынулася сельская гаспадарка Беларусі. Больш як палова сіх працаздольных мужчын беларускай вёскі былі мабілізаваны і адпралены на фронт. Акрамя таго, на абарончыя работы прымусова пасылалася сё насельніцтва прыфрантавой паласы. Цяжкім ярмом для сялян Беларусі з'яляліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, прадукта харчавання і фуражу.
З-за моцнага заняпаду сельскай гаспадаркі амаль перасталі паступаць на рынак прадметы першай неабходнасці. Гэта выклікала рост дараголі, хуткае зніжэнне жыццёвага зроню народа. Цэны на прадукты харчавання і адзенне на Беларусі  1916 г. павялічыліся  5-6 разо у парананні з 1913 г.
Пачынаючы з 1915 г., назіраецца нарастанне рабочага руху і сялянскага руху. Ваенныя паражэнні царскай арміі  кампаніі 1915 г., нядачы на фронце  1916 г., велізарныя людскія страты выклікалі незадаволенасць салдат. У войсках успыхвалі хваляванні, звязаныя з дрэнным забеспячэннем прадуктамі і абмундзіраваннем, недахопам зброі і боепрыпаса.
Вайна прывяла эканоміку Беларусі да падку. Аб'ём прамысловай вытворчасці за гады вайны скла каля 30 % даваеннага зроню. Гарады былі перапонены ваеннымі і бежанцамі. Абвастрылася харчовая праблема. У вёсцы востра адчувася недахоп працоных рук, скараціліся пасяныя плошчы, зменьшылася пагало'е ската.
Першая сусветная вайна абвастрыла се супярэчнасі  краіне, прывяла да вострага эканамічнага і палітычнага крызісу. Царызм ужо бы няздольны вывесці краіну з гэтага тупіка.

Лютаская 1917 года рэвалюцыя  Расіі. Двоеладдзе. Развіццё беларускага руху.
Да пачатку 1917 г. з-за рэзкага пагаршэння эканамічнага становішча, нядач і вялікіх страт на фронце, а таксама з-за понай бяздарнасці рада, які не мог кіраваць краінай, царскі рэжым страці давер літаральна сіх слаё грамадства.
27 лютага  Петраградзе  выніку масавых выступлення працоных і салдат Петраградскага гарнізона, імератар Мікалай ІІ адрокся ад трона.
28 лютага пачалося адначасова фарміраванне Часовага рада і Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутата, большасць у якім складалі меньшавікі і эсеры.
Пытанне аб уладзе было вырашана. Улада перайшла  рукі Часовага рада, які прадсталя інтарэсы буржуазіі, капіталістычных памешчыка. Але лада буржуазнага рада была чыста намінальнай. Урад не ме аднаго з галоных прызнака дзяржанай улады – узброенай сілы. Армія была на баку Петраградскага савета, другой улады. Як і  Петраградзе, у краіне ствараюцца розныя органы лады – Саветы і буржуазныя органы, якія насілі розныя назвы – камітэты грамадскай бяспекі, камітэты грамадскіх прадстаніко і г.д.
Такім чынам, пытанне аб уладзе было вырашана  выніку Лютаскай рэвалюцыі вельмі незвычайна: у форме двоеладдзя.
Новай уладзе трэба было вырашаць сацыяльна-эканамічныя і палітычныя праблемы, якія народ патрабава вырашыць неадкладна: 8-гадзінны рабочы дзень, спыненне вайны, зямельная рэформа. У адносінах да пытання аб зямлі рад аб'яві, што закон аб зямельнай рэформе будзе прыняты толькі Устаночым сходам. Сяляне ж спадзяваліся, што новы рад вырашыць зямельнае пытанне неадкладна. Працяг вайны да перамогі – такая тактыка была ва рада  адносінах да вайны. Яна не адпавядала чаканням працоных.
У Мінску аб звяржэнні царскага рада звесткі былі атрыманы 1.03.1917 г. 4 сакавіка бы сфарміраваны Мінскі савет рабочых дэпутата і яго Часовы выканачы камітэт. Прадстанікі памешчыка, буржуазіі, гарадскіх улад стварылі Часовы камітэт парадку і бяспекі. Такім чынам, і на тэрыторыі Беларусі тварылася двоеладдзе.
На працягу сакавіка – красавіка 1917 г.у Беларусі створана 37 Савета. Саветы на тэрыторыі Беларусі прызнавалі кіраніцтва з боку Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутата, але таксама і Часовы рад пры мове яго дзейнасці на карысць народа.
У гэты час сярод працоных мас і саладт узраста уплы бальшавісцкіх арганізацый. Прызывы бальшавіко аб перадачы зямлі сялянам, аб заключэнні дэмакратычнага міру без анексій, кантрыбуцый з разуменнем і адабрэннем сустракаліся масамі.
Бальшавікі неслі сур'ёзны клад у разгром мяцежа А. Карнілава, які паспрабава з дапамогай контррэвалюцыйных сіл усталяваць ваенную дыктатуру. На мітынгах салдаты, рабочыя, сяляне патрабавалі перадачы сёй улады Саветам. Пачалася бальшавізацыя Савета.
Такім чынам, адбывалася хуткая палітызацыя мас. У цяжкіх умовах вайны, голада, жабрацтва незадавальненне народа змацнялася.
Пасля Лютаскай рэвалюцыі значна змацніся беларускі нацыянальны рух. Ажывілася дзейнасць агульнарасійскіх партый, і  першую чаргу кадэта. Кадэта падтрымлівалі эсеры і меньшавікі. Эсеры пасля звяржэння царызму схілілі на свой бок вялікую колькасць сялян і салдат, а таксама частку рабочага класа. Гэтаму спрыяла аграрная праграма эсера.
Аб уздыме нацыянальнай свядомасці сведчыла стварэнне нацыянальных арганізацый. Аформілася Беларуская народная партыя сацыяліста (БНПС). Галоным праграмным патрабаваннем гэтай партыі была атаномія Беларусі  межах Расійскай дзяржавы.
У маі 1917 г. арганізавалася Беларуская хрысціянская дэмакратыя. БХД абараняла асновы буржуазнага ладу, выступала за захаванне прыватнай уласнасці, за атаномію Беларусі  складзе Расіі.
Пасля Лютаскай рэвалюцыі актывізавалі сваю дзейнасць ярэйскія арганізацыі – Бунд, Ярэйская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (ЯСДРП) і інш. Гэтыя партыі сімі сіламі дапамагалі Часоваму раду  выкананні яго мерапрыемства.
Вясной 1917 г. узнавіла сваю дзейнасць Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ). Да сярэдзіны 1917 г. яна налічвала каля 5 тысяч члена і спачуваючых. БСГ падтрымлівала Часовы рад, заклікала сялян не захопліваць памешчыцкія землі, а чакаць пакуль зямельнае пытанне вырашыць "краявы сейм атаномнай Беларусі", вяла агітацыю за федэратыную рэспубліку з атаноміяй Беларусі.
Па праграмных патрабаваннях блізка да БСГ стаяла Беларуская Народная грамада (БНГ). Пасля Лютаскай рэвалюцыі на Беларусі тварылася разгалінаваная сетка розных партый і арганізацый. Каб узмацніць свой уплы на развіццё грамадства, некаторыя з іх імкнуліся да аб'яднання. Па ініцыятыве БНПС 25 сакавіка 1917 г. бы скліканы з'езд "беларускіх дзеяча". Асноная мэта з'езда – аб'яднанне сіх нацыянальных сіл і накіраванне іх у рэчышча барацьбы за "нацыянальны ідэал". На з'езде бы абраны Беларускі нацыянальны камітэт (БНК).
8-12 ліпеня 1917 г. адбыся другі з'езд беларускіх партый і арганізацый. На з'езде замест скасаванага Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК) была створана Цэнтральная рада беларускіх арганізацый. Асноныя праграмныя патрабаванні Рады: атаномія Беларусі  складзе Расіі, развіццё нацыянальнай культуры і мовы, арганізацыя беларускага войска.
Палітычная сітуацыя  Беларусі характарызавалася складанасцю і супярэчнасцямі. Былі палітычныя партыі, арганізацыі, але адзінай атарытэтнай сілы, якая б узначаліла нацыянальна-дэмакратычны рух, не было. Ды і сярод беларуса не было адзінства адносна сваёй палітычнай будучыні.

Кастрычніцкая 1917 года рэвалюцыя  Расіі і станаленне савецкай улады  Беларусі.
Прычыны. На працягу 8 месяца буржуазія знаходзілася пры ладзе і пры гэтым не ажыццявіла карэнных перамен. Працягвалася вайна, не былі вырашаны нацыянальнае і аграрнае пытанні, не праводзіліся сацыяльныя рэформы.
У ноч з 25 на 26 кастрычніка 1917 года  Петраградзе бальшавікі правялі паспяховае зброеннае пастанне супраць Часовага рада. Улада была перададзена II Усерасійскаму з’езду Савета. Мінскі Савет, дзе большасць мелі жо бальшавікі, выда загад за першым нумарам пад агульнай назвай – “Уся лада саветам!”. 26 кастрычніка пры Мінскім Савеце бы створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт, які павінен бы садзейнічаць умацаванню савецкай улады. Аднак прыхільнікі Часовага рада так сама актывізаваліся. Імі 27 кастрычніка бы створаны Камітэт выратавання рэвалюцыі (маецца на вазе Лютаская).
1.11.1917 года  Мінск увайшо браняпоезд і армейскія часткі, якія падтрымлівалі бальшавіко. Камітэт выратавання рэвалюцыі бы разагнаны. На працягу кастрычніка-лістапада 1917 года савецкая лада была станолена на сёй неакупаванай тэрыторыі Беларусі. У буйных гарадах ствараліся Ваенна-рэвалюцыйныя камітэты. Толькі  Магілёве, дзе знаходзілася Стака галонакамандуючага патрабавалася мяшальніцтва вайсковых сіл. Былі накіраваны войскі на ліквідацыю Стакі. 18.11.17 г. Магілёскі Савет прызна савецкую ладу і тварый ВРК. Да 18.11.17 г. савецкая лада была станолена і на фронце.
Для мацавання новай улады важнае значэнне мелі з’езды Савета рабочых і салдацкіх дэпутата губерня і фронту, якія адбыліся  лістападзе-снежні. Яны легалізавалі новую ладу – зацвердзілі структуру яе органа, вызначылі сістэму кіравання, абралі выканкамы, адобрылі першыя Дэкрэты савецкай лады – аб зямлі і міры і інш.
Перш за сё, бальшавікі стваралі сваю структуру палітычнай лады. Усе органы лады Часовага раду былі ліквідаваны. У Мінску адбыліся з’езды Савета. Па выніках з’езда бы створаны Абласны выканачы камітэт Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутата Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзах) – вышэйшы орган улады  краі. 26 лістапада 1917 г. бы створаны Савет Народных Камісара Заходняй вобласці і фронту.
Новая лада праводзіла мерапрыемствы, накіраваныя на паляпшэнне агульнай сітуацыі  краіне.
Адной з першых была ліквідавана старая судовая сістэма. У Беларусі шырокае распасюджанне атрымалі рэвалюцыйныя трыбуналы.
Браліся пад кантроль фінансы. Былі нацыяналізаваны се прыватныя банкі і створаны адзіны Дзяржаны банк з аддзяленнямі-канторамі на месцах.
Уводзіся рабочы кантроль на прадпрыемствах з мэтай барацьбы з сабатажам чыноніка, прадпрымальніка і банкіра.
Праводзілася нацыяналізацыя прамысловасці.
У сацыяльнай палітыке бы уведзены 8-гадзінны рабочы дзень, забаранялася праца малалетніх, для падлетка працоны дзень скарачася да 4-6 гадзін, бы уведзены штотыднёвы адпачынак, святочныя дні, аплачвоемы адпачынак
Прымаліся спробы вырашыць жыллёвае пытанне, палепшыць медыцынскае абслугованне, ліквідаваць беспрацое, дзеля гэтага ствараліся біржы працы.
Вырашалася харчовае пытанне. Былі арганізаваны спецыяльныя харчовыя органы, што кантралявалі прыватны гандаль; уводзілася хлебная манаполія і цвёрдыя цэны на хлеб.
У культурнай палітыке галонай мэтай была ліквідацыя непісьменнасці.
Аграрнае пытанне вырашалася згодна з прынцапамі Дэкрэта аб зямлі: гэта – нацыяналізацыя зямлі, канфіскацыя панскіх зямель, ураняльнае землекарыстанне.
Улады падтрымлівалі стварэнне калектыных гаспадарак (камуны, сельгасарцелі, таварыствы па сумеснай апрацоцы зямлі).
Сацыялістычныя ператварэнні  народнай гаспадаркі Беларусі мелі кардынальны характар. Аднак ажыццяленне гэтай праграмы ішло вельмі складана.
Абвяшчэнне незалежнасці БНР і яе лёс.
Незалежніцкія настроі  беларускім руху былі выкліканы палітыкай часовага раду Расіі, які не хаце лічыцца з патрабаваннем беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статуса атаноміі у складзе Расійскай дэмакратычнай федэратынай рэспублікі, а таксама палітыкай савецкай Расіі, якая вяла перамовы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу  іх прадстаніко беларускага народа. Незалежніцкія тэндэнцыі змацніліся пасля разгону Усебеларускага з’езда.
18 лютага 1918 года Германія пачала наступленне на сход. Бальшавіцкія лады 19 лютага 1918 года з Мінска цяклі  Смаленск. З турмы выйшлі дзеячы Цэнтральнай Беларускай вайсковай рады, якія навялі парадак у горадзе. Аднаві сваю дзейнасць Выканачы камітэт Рады Усебеларускага з’езда. 20 лютага 1918 года, за некалькі дзён да ваходу  горад германскіх войск, Выканачы Камітэт прыня Першую Устаную грамату да народа Беларусі і ствары першы рад Беларусі – Народны Сакратарыят Беларусі.
Хутка нямецкія войскі акупіравалі Мінск, па загаду ваеннага каменданта германскага гарнізона Народны Сакратарыят бы сілай выдвараны з памяшкання, якое ён займа, з будынка бы зняты бела-чырвоны-белы сцяг, у памяшканні зрабілі вобыск і забралі касу.
Яшчэ больш незалежніцкія тэндэнцыі узмацніліся пасля падпісання і ратыфікацыі савецкай Расіяй Брэсцкага міру 1918 года. Бальшавікі нарушылі дадзенае Л.Троцкім абяцанне, што лёс Беларусі не будзе вырашацца без удзелу яе прадстаніко. Таму 9 сакавіка 1918 года ВК Рады Усебеларускага з’езда прыня Другую Устаную грамату да народа Беларусі. Цяпер Беларусь была аб’ялена народнай рэспублікай. У межах Беларусі былі абвешчаны свабоды: слова, друку, схода, забастовак, сумлення, недатыкальнасць асобы і жылля, права на атаномію, ранапрае мо усіх нацыянальнасцей Беларусі. Права прыватнай уласнасці на зямлю не адмянялася. Зямля павінна была перадавацца бясплатна тым, хто яе апрацова. Лясы, воды і нетры зямлі аб’яляліся ласнасцю БНР.
Па прычыне таго, што  Брэсцкім мірным дагаворы нічога не гаварылася аб беларускай дзяржаве, і  сувязі з тым, што Германія адмовілася прызнаць акт 9.3.1918г. і разглядала Беларусь як акупіраваную частку Расіі , 25 сакавіка 1918 года была прынята Трэцяя Устаная грамата. Ад гэтага часу Беларусь абвяшчалася незалежнай дзяржавай.
Ва мовах грамадзянскай вайны і інтэрвенцыі БНР як самастойная дзяржава не існавала. Але было зроблена шмат чаго  фарміраванні асно беларускай дзяржанасці. Былі прыняты дакументы ад асновах дзяржанага ладу. У якасці дзяржанай была зацвержана беларуская мова. Урад БНР утвара дыпламатычныя консульствы, накірова дыпламатычныя місіі у Варшаву, Берлін, Берн, Капенгаген; грамадзяне БНР атрымлівалі пашпарты, у тым ліку дыпламатычныя. 11.10.1918 года Рада БНР зацвердзіла Часовую Канстытуцыю БНР. У тым жа годзе  якасці дзяржаных былі законены бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня. Найбольшых поспеха БНР дасягнула  развіцці асветы і культуры.
У 1919 – 1920 гг. БНР дэ-юрэ або дэ-факта прызналі Германія, Латвія , Літва, Эстонія, Чэхаславакія, Балгарыя, Фінляндыя, Турцыя.
Былі зроблены спробы наладзіць на Беларусі зброенную нацыянальна-вызваленчую барацьбу. Але стака на партызанскую вайну  Беларусі не апрадала сябе. Адбыся раскол беларускіх дзеячо. На Другой Усебеларускай канферэнцыі (1925 г., г. Берлін) Мінск бы прызнаны адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі.
Старшыня Рады БНР П.Крэчэскі і яго намеснік В.Захарка не прызналі савецкую Беларусь. Дзяржаная пячатка і архі БНР засталіся  іх. Пасля смерці П.Крэчэскага  1928 годзе яго функцыі  эміграцыі выконвалі: В.Захарка, М.Абрамчык, В.Жук-Грышкевіч, Я.Сажыч. На сёняшні дзень Раду БНР ачольвае Івонка Сурвіла (Канада). Радаю выдаюцца беларускія газеты, часопісы, друкуюцца кнігі, маюцца беларускія культурныя цэнтры.
З-за неспрыяльных умо існавання, БНР не стала сапраднай дзяржавай, Тым не менш, абвяшчэнне беларускай дзяржавы заставіла савецкі рад у Маскве пайсці па шляху стварэння сацыялістычнай беларускай рэспублікі. Дзеячы БНР зрабілі першы крок на шляху нацыянальна-дзяржанага буданіцтва Беларусі.

Стварэнне БССР і яе значэнне
Абвяшчэнне 25.03.1918 года БНР і дзейнасць яе кіруючых органа, знешнепалітычныя абставіны (пагроза ваенай інтэрвенцыі і страта лады) падштурхнулі рад савецкай Расіі да прызнання права беларускага народа на самавызначэнне і нацыянальную дзяржанасць.
У снежні 1918 года ЦК РКП(б) прыня рашэнне пра тварэнне беларускай дзяржавы. Гэта было вынікам нацыянальнай палітыкі, якая праводзілася радам РСФСР і дзейнасці беларускіх патрыёта-камуніста, якія мелі пэны плы на бальшавіцкі рад. Было вырашана фармальна абвесціць аб утварэнні БССР са сталіцаю  г.Смаленску на 6-й Паночна-Заходняй канферэнцыі РКП(б), якая праходзіла 30-31 снежня 1918 года. На канферэнцыю прыбы Ц.Гартны (З.Х.Жылуновіч) і зачыта дэлегатам канферэнцыі “Маніфест аб утварэнні беларускай дзяржавы (БССР)”, які бы аднагалосна прынят. Бы сфарміраваны Часовы рабоча-сялянскі савецкі рад Беларусі (старшыня З.Х.Жылуновіч).
1 студзеня 1919 года бы апублікаваны Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага рада Беларусі аб утварэнні беларускай дзяржавы.Савецкая рэспубліка адкрыла беларускаму народу перспектывы, у першую чаргу, нацыянальна-культурнай атаноміі, але не суверэннай дзяржанасці. Гэта засведчылі падзеі 1930-х гадо.
2-3 лютага 1919 г. у г. Мінску адбыся Першы Усебеларускі з’езд Савета. На ім была прынята Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь, выбраны Цэнтральны Выканачы камітэт. З’езд падцвердзі адры ад Беларускай рэспублікі тэрыторый Смаленскай, Віцебскай і Магілёскай губерній, якія з-за ваенна-палітычных меркавання улада РСФСР былі перададзены  склад Савецкай Расіі.
Аднак беларуская дзяржава праіснавала нядога. 27 лютага 1919 года было аформлена стварэнне Літоска-Беларускай сацыялістычнай рэспублікі (Літбел). У хуткім часе тэрыторыя заходняй і цэнтральнай Беларусі была акупіравана вайскамі Польшчы і распачалася савецка-польская вайна 1920 года.
11.06.1920 года часці Чырвонай Арміі вызвалілі Мінск. Улада  горадзе і рэгіёне была перададзена Мінскаму губернскаму ваенна-рэвалюцыйнаму камітэту на чале з А.Чарвяковым.
31 ліпеня 1920 года адбыся сход кіруючых работніка Кампартыі Літвы і Беларусі. Сход прыня Дэкларацыю аб абвяшчэнні незалежнасці Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР). У пэнай літаратуры дата 31.07.1920 г. падаецца як другое абвешчанне БССР.
18 сакавіка 1921 года паміж савецкай Расіяй і Польшчай бы падпісаны Рыжскі мірны дагавор. Прадстанікі Беларусі  перамовах і падпісанні міру не дзельнічалі. У выніку гэтай здрадніцкай для Беларусі дамовы бальшавіцкі рад савецкай Расіі перада Польшчы Заходнюю Беларусь. Такім чынам, беларускі народ бы гвалтона падзелены на дзве часткі.
Тэрыторыя зноленнай БССР уключала сяго 6 павета Мінскай губерніі. Усходняя Беларусь заставалася  складзе РСФСР. Восенню 1920 года была знолена структура савецкіх і партыйных органа, узнікла Камуністычная партыя (бальшавіко) Беларусі. 13-17.12.1920 г. Другі Усебеларускі з’езд Савета прыня дадаткі да Канстытуцыі 1919 года.
З удзелам БССР 30 снежня 1922 г. было абвешчана стварэнне СССР. У 1920-я гады  БССР было шмат зроблена для фарміравання беларускай асветы, навукі, мастацтва, літаратуры і інш.
Пры сіх недахопах і стратах, стварэнне БССР дазволіла беларускаму народу кансалідавацца (у выніку вяртання у 1924, 1926 гг. у склад БССР усходнебеларускіх зямель, у 1939г. заходнебеларускіх), атрымаць спачатку культурную, а пазней і адміністратына-палітычную атаномію  рамках СССР, стаць краінай–заснавальніцай ААН (1945 год). Складаліся і атрымалі міжнароднае прызнанне граніцы Беларусі. Была закладзена аснова сучаснай эканомікі, у сацыяльнай структуры грамадства вядучае месца заняла нацыянальная інтэлігенцыя, бы дасягнуты сярэднесусветны зровень адукацыі насельніцтва і г.д.
Абвяшчэнне БНР, стварэнне і існаванне БССР з’явілася асновай для лагічнага завяршэння нацыянальна-дзяржанага буданіцтва  выглядзе суверэннай Рэспублікі Беларусь.

Сутнасць новай эканамічнай палітыкі (НЭП).
Прычыны.
Ва умовах замежнай інтэрвенцыі і грамадзянскай вайны надзвычайныя метады кіравання гаспадаркай былі апраданы, але з усталяваннем міру насельніцтва не згаджалася з працягам “ваеннага камунізму”, калі не існавала ніякай матэрыяльнай зацікаленасці  выніках сваёй працы. Расла незадаволенасць рэквізіцыямі сярод сялянства. Адбыся шэраг узброеных пастання. На мяжы 1920-1921 гг. краіну ахапі цяжкі эканамічны крызіс, звязаны з памылкамі  празмерна цэнтралізаваным кіраванні гаспадаркай краіны.
На Х з’ездзе РКП(б) у сакавіку 1921 г. пачалося афармленне новай эканамічнай палітыкі (НЭПа). Храналагічныя межы 1921-1927 гг.
Сутнасць НЭПа:
Харчразвёрстка замянялася харчовым падаткам, які паступова зніжася з 20% прадукцыяй у 1921 г. да 5% грашыма  1925 г.
Абвяшчалася свабоды форм землекарыстання. Законнымі прызнаваліся арцель, абшчына, прыватнае ладанне  выглядзе вотруба ці хутаро.
Дазвалялася арэнда і наёмная праца.
Заахвочвалася кааперацыя. Развіццё атрымалі збытавыя, забеспячэнскія, крэдытныя аб’яднанні. Да канца 20-х гг. імі была ахоплена большая палова сіх сялянскіх гаспадарак.
Дазваляся з мая 1921 года прыватны гандаль лішкамі сельскагаспадарчай прадукцыяй.
Бы аднолены Дзяржбанк у 1921 годзе і дазволена стварэнне акцыянерных і камерцыйных банка.
Развівася знешні гандаль, стымулявася экспарт.
Уводзілася стабільная грашовая адзінка з намінальным залатым зместам.
Адмяняліся се абмежаванні для прыватных асоб на сумы  ашчадных касах, гарантавалася тайна клада і немагчымасць іх канфіскацый.
Дазвалялася арэнда прыватным асобам і кааператывам прамысловых прадпрыемства. Давася дазвол на канцэсіі – здачу  арэнду прадпрыемства замежным фірмам.
Уводзілася матэрыяльнае стымуляванне працы: была аднолена грашовая аплата працы, уведзены тарыфы, што выключала ранілаку, зняты абмежаванні на павелічэнне заробка, ліквідаваны працоныя арміі, адменена абавязковая працоная павіннасць.
Эканамічны механізм будавася на рыначных прынцыпах. НЭП пачася з сельскагаспадарчай палітыкі, затым развіся  палітыку заахвочвання гандлю, што патрабавала стабілізацыі валюты, ста прамысловай палітыкай, што дазволіла павялічыць вытворчасць у прамысловасці.
Галонымі мэтамі НЭПа лічыліся максімальна хуткае пераадольванне гаспадарчага заняпаду і стварэнне мо для пабудовы аднароднага сацыялістычнага грамадства.
Прычыны згортвання НЭПа былі  памкненнях партыйна-дзяржанага кіраніцтва да паскоранай мадэрнізацыі грамадства пад лозунгам «рыка  сацыялізм», што дэфарміравала эканоміку. Існуючая  краіне атарытарная палітычная сістэма неадпавядала рыначным метадам кіравання эканомікай. Апарат кіравання, больш звыклы да метада “ваеннага камунізму” праяля у большасці некампетэнтнасць. Адбывася хуткі рост адміністрацыйна-бюракратычнага апарату, які бачы у адраджэнні рынку небяспеку сваім прывілеям. Да таго ж,  масавай свядомасці савецкіх грамадзян узніклі супярэчлівыя меркаванні. Па сутнасці, пасля рэвалюцыі 1917 г. адбылася “рэстарацыя” капіталізму. Як вынік – незадаволенась працоных НЭПам, арыентацыя іх на агульную грамадзянскую ронасць.
Былі і станочыя вынікі правядзення НЭПа на Беларусі. Была аднолена сельская гаспадарка рэспублікі, аднолена прамысловасць, узрасла колькасць прадпрыемства і працуючых на іх. Спажывецкі рынак бы напонены аснонымі таварамі, павялічыся абарот гандлю. Тым не менш, Беларусь заставалася індустрыяльна слабаразвітай рэспублікай СССР, удзельная вага яе прамысловасці  1926 годзе склала менш аднаго працэнта ад усёй прамысловасці СССР.

Індустрыялізацыя і калектывізацыя, іх асаблівасці  Беларусі.

У СССР была распрацавана праграма “вялікага скачка” і мела мэты: паскораную індустрыялізацыю народнай гаспадаркі; паскоранае каапераванне сялянства і сярэдніх слаё горада; пад’ём дабрабыту і культуры мас; пабудову сацыялізму.
Асаблівая вага надавалася планаванню развіцця эканомікі, якое набыло статус абавязковых для выканання дакумента. Раней, у 1926 г., Дзяржплан і ВСНГ падрыхтавалі варыянты пяцігадовага плана развіцця гаспадаркі. Менавіта з пачатку рэалізацыі першага пяцігадовага плану і бярэ пачатак індустрыялізацыя.
У маі 1929 г. IX Усебеларускі з’езд Савета зацвердзі першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1928-1932 гг. Пераважнае развіццё атрымалі дрэваапрацочая, запалкавая, папяровая, харчовая, льняная і швейная галіны прамысловасці. Было пабудавана 78 буйных і 480 дробных і сярэдніх новых прамысловых прадпрыемства, сярод якіх швейная фабрыка «Сцяг індустрыялізацыі» і панчошна-трыкатажная фабрыка «КІМ» у Віцебску, фабрыка штучнага валакна і трубаліцейны завод у Магілёве, бабруйскі, барысаскі і гомельскі дрэваапрацочыя камбінаты, буйнейшая  рэспубліцы ГРЭС і інш. Узніклі новыя галіны прамысловасці: сельскагаспадарчае машынабудаванне, станкабудаванне, хімічная (вытворчасць штучнага валакна і хіміка-фармацэтычная), вытворчасць стандартных будынка, вытворчасць маргарыну і інш.
У 1931 г. аб’ём валавай прадукцыі прамысловасці перавысі аб’ём валавай прадукцыі сельскай гаспадаркі – Беларусь стала індустрыяльна-аграрнай рэспублікай.
Другі пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1933-1937 гг. бы зацверджаны  студзені 1934 г.
Згодна з ім вядучае месца надавалася развіццю цяжкай прамысловасці, ствараліся два энергетычных вузла – Гомельскі і Мінскі. Далейшае развіццё атрымала лёгкая і харчовая прамысловасць. Пад час выканання плана другой пяцігодкі былі пабудаваны новыя буйныя прадпрыемствы: Гомельскі шклозавод, Крычаскі цэментны завод, Аршанскі льнокамбінат, Магілёскі трубаліцейны завод, Магілёскі атарэмонтны і інш.
Трэці пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР на 1938-1942 гг. бы зацверджаны XVII з’ездам КП(б)Б у чэрвені 1938 г.
Пад час пяцігодкі адбылося хуткае развіццё транспарту. Праведзены чыгуначныя лініі Камунар-Орша, Орша-Лепель, Гомель-Чарніга, Асіповічы-Магілё. Было адкрыта Дняпроска-Дзвінскае рачное параходства, пабудаваны Гомельскі рачны порт. У Мінску бы пабудаваны аэрапорт, пачала дзейнічаць авіялінія Мінск-Масква.
Да пачатку 40-х гг. на Беларусі (як частцы СССР) была рэалізавана сталінская мадэль дзяржанага сацыялізму. Індустрыялізацыя садзейнічала яе мацаванню. Былі нацыяналізаваны сродка вытворчасці, адбылася цэнтралізацыя кіравання сёй прамысловасцю. Прыватны і саматужна-рамесны сектар вытворчасці бы выціснуты з эканомікі БССР. Дзяржаны манапалізм уладкавася  вытворчасці і размеркаванні. Вырасла колькасць бюракратыі, усталявася загадны стыль кіраніцтва эканомікай.
Пабудова сацыялізму закранула і сельскую гаспадарку. Пачалася масавая калектывізацыя  выглядзе стварэння калгаса і сагаса для забеспячэння правядзення індустрыялізацыі.
Перад сельскай гаспадаркай былі пасталены задачы – задаволіць павышаны попыт горада і прамысловасці на сельскагаспадарчую прадукцыю і сыравіну, удзельнічаць у фінансаванні індустрыялізацыі (праз рэалізацыю сялянам прамысловых тавара).
У 1929 г. пачалася масавая калектывізацыя метадам адміністрацыйнага прымусу. Яна суправаджалася палітыкай “раскулачвання”. Пад час яе першай хвалі  лютым - мае 1930 г. у БССР было раскулачана больш за 15 тыс. гаспадарак. Выкарыстовалі гвалтоныя метады – арышт, пазбаленне права голасу, высылку. Гвалтоныя метады калектывізацыі мелі вынікам супраціленне сялян. Адбыся масавы забой свойскай жывёлы, якая падлягала абагульненню. А за 1930 г. адбылося 520 антысавецкіх узброеных сялянскія выступлення.
За тры месяцы 1930 г. (студзень - сакавік) у Беларусі  калгасы прыцягнулі каля 430 тыс. сялянскіх гаспадарак. За гады першай пяцігодкі было калектывізавана палова сялянскіх дваро, створана каля 9 тыс. калгаса.
Усяго  калгасы да канца 1937 г. было аб’яднана 685 тыс. аднаасобных гаспадарак, або 87,5% ад іх агульнага ліку. Адначасова раслі пасяныя плошчы калгаса. Толькі за кошт росту плошча павялічыся валавы збор галоных культур, бо вытворчасць працы як раз рэзка зніжалася.
Зямля замацовалася за калгасамі. Адначасова калгаснікі былі замацаваны за калгасамі. Яны не мелі пашпарто і понасцю залежалі ад старшыні. Старшыня падпарадкавася райкаму партыі.
Свае асаблівасці мела сацыяльная палітыка  адносінах да калгасніка. Яны не мелі права на штогадовы водпуск, аплачваемы бюлютэнь па хваробе, аплачваемы водпуск па цяжарнасці і родам. Для калгасніка не бы вызначаны пенсійны зрост, ім не выплачваліся пенсіі. Рэдкасцю  сельскай мясцовасці была электрычнасць, радыё, бытавыя паслугі, дашкольныя становы.
У 1937 г. калектывізацыя на Беларусі  асноным была завершана, сацыялістычны спосаб вытворчасці  сельскай гаспадарцы ста пануючы.
У 1930-я гг. была разбурана дробнатаварная гаспадарка. Прымусовым шляхам ствараліся буйныя сацыялістычныя гаспадаркі на вёсцы. Аднак, узровень сельскагаспадарчай вытворчасці бы вельмі нізкім, планы павелічэння сельскагаспадарчай прадукцыі былі правалены.

Уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР.
У выніку польска-савецкай вайны 1919-1920 гг. і здрадніцкай палітыкі бальшавіцкай улады Беларусь была падзелена на дзве часткі. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года тэрыторыя Заходняй Беларусі адышла да Польшчы. Адсутнасць адзінства істотна перашкодзіла эканамічнаму і культурнаму развіццю Беларусі і беларускага народа.
1 верасня 1939 года гітлераская Германія напала на Польшчу. 3 верасня Францыя і Англія аб'явілі вайну Германіі. Нямецкія танкавыя і мотамеханізаваныя дывізіі перайшлі граніцу і  некалькіх напрамках пачалі хутка рухацца  глыб польскай дзяржавы. Нягледзячы на гераізм абаронца Вестэрплятэ, Хеля, Гдыні, Модліна, Варшавы, у сярэдзіне верасня войскі падышлі да зямель Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, якія непасрэдна апынуліся пад пагрозай гітлераскага зняволення.
Нямецкае кіраніцтва, спасылаючыся на дамоленасць пры падпісанні дагавора ад 23.09.1939 г., падштурховала савецкі бок хутчэй выступіць супраць Польшчы, каб ускласці адказнасць за вайну і на СССР. Але Сталін, каб стварыць уражанне нейтралітэту, не згаджася з гэтым і адцягва выступленне. Толькі 17 верасня, калі польская армія  цэлым была разбіта і амаль уся тэрыторыя карэннай Польшчы занята нямецкімі войскамі, і заставаліся толькі асобныя пункты супрацілення, Савецкі рад адда распараджэнне Галонаму камандаванню Чырвонай Арміі перайсці граніцу і зяць пад сваю абарону жыццё і маёмасць насельніцтва Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі.
17 верасня зранку распачася паход Чырвонай Арміі  Заходнюю Беларусь. Прасованне войск ішло хутка. Месцамі ім дапамагала насельніцтва, дзейнічалі партызанскія групы. Пераважная большасць польскіх войск здавалася без бою, бо  ім было шмат ураджэнца Заходняй Беларусі і яны, зведашы польскі прыгнёт, не збіраліся бараніць польскую дзяржаву. Згодна з афіцыйным паведамленнем Галонага камандавання Чырвонай Арміі, у час паходу  Заходнюю Украіну і Заходнюю Беларусь загінула 737 і паранена 1862 салдаты і афіцэры. Палітычныя заемаадносіны і разлікі былі такімі, што 25 верасня 1939 года  Брэсце адбыся парад савецкіх і гітлераскіх войск, які святочна сімвалізава сумесную перамогу над Польшчай.
Асноная частка насельніцтва Заходняй Беларусі - рабочыя, сяляне, рамеснікі, працоная інтэлігенцыя сустракалі савецкіх салдат як вызваліцелей, як родных брато, кветкамі, хлебам-соллю. На месцах утвараліся часовыя правы і сялянскія камітэты. Ажыццяляліся рэвалюцыйныя ператварэнні: падзел памешчыцкай і царконай зямлі, нацыяналізацыя і рабочы кантроль на фабрыках і заводах, адкрыццё новых школ і дэмакратызацыя школьнай сістэмы, адкрываліся бальніцы і амбулаторыі з бясплатным абслугованнем насельніцтва.
Неабходна было вырашаць галонае пытанне аб дзяржанай уладзе, аб самавызначэнні Заходняй Беларусі і заканадачым замацаваннем праведзеных ператварэння. Таму 5.10.1939 г. часовая права г. Беластока звярнулася да сіх з прапановай склікаць народны сход.
Выбары дэпутата Народнага сходу прайшлі 22.10.1939 г. Прысутнасць Чырвонай Арміі паплывала на становішча  краі. Палітычныя партыі, акрамя камуніста, адкрыта  выбарах не дзельнічалі, ды  іх не было такой магчымасці. Было абрана 926 дэпутата: 621 беларус, 127 паляка, 72 ярэя, 43 рускіх, 53 украінцы і 10 прадстаніко іншых нацыянальнасцей (нацыянальныя меншасці складалі 33,04 %).
Народны сход Заходняй Беларусі пача работу 28 кастрычніка 1939 г. у г. Беластоку. Падчас яго былі прыняты рашэнні аб: усталяванні  краі савецкай улады, канфіскацыі памешчыцкіх зямель, нацыяналізацыі банка і буйной прамысловасці. 29.10.39 г. была прынята Дэкларацыя аб уваходжанні Заходняй Беларусі  склад БССР. 2 лістапада 1939 года нечарговая V сесія Вярхонага савета СССР першага склікання вырашыла задаволіць просьбу Народнага сходу Заходняй Беларусі і ключыць Заходнюю Беларусь у склад СССР з уз'яднаннем яе з БССР. Завяршальным заканадачым актам аб уз'яднанні беларускага народа з'явілася прыняцце нечарговай ІІІ сесіяй Вярхонага Савета БССР 14.11. 1939 г. закона, у якім было запісана: "Прыняць Заходнюю Беларусь у склад Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і з'яднаць тым самым вялікі беларускі народ у адзінай Беларускай дзяржаве".
Уз'яднанне Заходняй Беларусі з Усходняй  адзіную БССР было актам гістарычнай справядлівасці. Нягледзячы на далейшую прымусовую калектывізацыю, забарону дзейнасці, дэмакратычных і нацыянальных партый і арганізацый, дэпартацыі і рэпрэсіі, уз'яднанне паклала канец падзелу Беларусі, аднавіла яе тэрытарыяльную цэласнасць, уз'яднала беларускі народ у адзіную сям'ю.

Прычыны і характар Другой сусветнай вайны.
За два дзесяцігоддзі пасля Першай Сусветнай вайны  свеце, асабліва  Еропе, стварыліся вострыя эканамічныя, сацыяльна-палітычныя і нацыянальныя праблемы. Вырашэнне іх і з'ялялася галонымі прычынамі новай сусветнай вайны.
а) Рост германскага экспансіянізма, які бы выкліканы з аднаго боку аб'ектыным імкненнем значнай часткі немца, якія гістарычна жылі акрамя Германіі: у Астрыі, Чэхаславакіі, Францыі, аб'яднацца  адзінай нацыянальнай дзяржаве. З другога боку Германія, якая зведала паражэнне  Першай Сусветнай вайне і нацыянальную знявагу, імкнулася вярнуць страчаныя пазіцыі міравой дзяржавы.
б) Стварэнне двух супрацьстаячых блока дзяржа. Ядро аднаго з іх складалі Германія, Італія і Японія, якія адкрыта імкнуліся вырашыць свае унутраныя эканамічныя, сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя праблемы шляхам тэрытарыяльных захопа і рабаніцтва іншых краін. Другі блок, аснову якога складалі Англія, Францыя, ЗША, прытрымлівася палітыкі стрымання.
в) Стварэнне таталітарных дзяржа (Германія, Японія, Італія, Іспанія, СССР) з чалавеканенавісніцкай ідэалогіяй кіравання (Германія, Японія), заснаванай на нацыянальнай адметнасці і выключнасці адных рас над другімі.
Г) Існаванне СССР. Бязмежна кіруючая  СССР камуністычная партыя адкрыта хваляла сваёй мэтай буданіцтва сацыялізма і камунізма не толькі  Расіі і ва сім свеце, што аб'ектына з'ялялася пагрозай існаванню сацыяльна-палітычных рэжыма у іншых краінах. Таму буржуазная эліта і палітыкі гэтых краін адпачатку разглядалі СССР у якасці стратэгічнага суперніка. Імкнуліся накіраваць агрэсію Германіі і Японіі супраць сацыялістычнай дзяржавы, на яе ліквідацыю.
д) Двурушніцкая палітыка Англіі і Францыі  адносінах да сваіх саюзніка. Нежаданне гэтых краін заключаць дамову з СССР аб стварэнні  Еропе кааліцыі неагрэсіных дзяржа.
е) Справацыравала вайну і савецка-германская дамова аб ненападзенні ад 23 жніня 1939 г. Яна дала магчымасць Германіі весці вайну па адным фронце.
Агрэсіны блок Германіі, Італіі і Японіі імкнуся не толькі да перадзелу света паміж дзяржавамі, але і да сталявання "новага парадку" на сёй планеце. Гэта  прыватнасці абазначала понае ці частковае знішчэнне цэлых народа, жорсткая эксплуатацыя астатніх.У гэтых умовах супрацьстаячы блок буржуазна-ліберальных дзяржа Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, пазней сацыялістычнай дзяржавы (СССР) і іншых, аб'ектына абараня не толькі ласныя нацыянальныя інтарэсы, але і выпрацаваныя каштонасці цывілізацыі: нацыянальнае ранапрауе, рэлігійную і ідэалагічную цярпімасць, прадстанічы дзяржаны лад.
Пачалася Другая Сусветная вайна 1 верасня 1939 г. нападзеннем Германіі на Польшчу. 3 верасня Англія і Францыя аб'явілі  адказ вайну Германіі. СССР не адразу распача свае дзеянні супраць Польшчы згодна дамовы 23.08.1939 г. (). Далучы да сябе Заходнюю Украіну і Заходнюю Беларусь, СССР у верасні – кастрычніку 1939 г. прымусі Эстонію, Латвію і Літву заключыць з ім "дамовы аб узаемадапамозе", згодна якіх ме права мець на іх тэрыторыі ваенныя базы. 31 кастрычніка Савецкая краіна прад'явіла тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Фінляндыі. 29-30 лістапада
1939 г. распачалася вайна СССР супраць Фінляндыі. Шляхам вялікіх страт і ахвяр СССР перамог і па дамове ад 12.03.40 г. Фінляндыя саступіла яму значную тэрыторыю.
3 верасня 1939 г. і да вясны 1940 г. у Заходняй Еропе вялася так званая "дзіная вайна". 110 англа-французскіх дывізій не вялі ніякіх ваенных дзеяння супраць 23 нямецкіх. Англійскі і Французскі рад спадзяваліся, што Гітлер скіруе агрэсію на Усход, супраць СССР. Аднак гітлераскія войскі  красавіку 1940 г. акупіравалі Данію, затым Нарвегію. У мае захапішы Галандыю, Бельгію і Люксембург, распачалі баі супраць Францыі і Англіі. Англійскія войскі былі разбіты, 14 чэрвеня нямецкія войскі вайшлі  Парыж, 22.06.40 г. Францыя капітуліравала. У чэрвені 1940 г. СССР безпадстана абвінаваці прыбалтыйскія дзяржавы  парушэнні дамо, увё свае вайскі на іх тэрыторыю, правё выбары новых органа улад, якія звярнуліся са зваротам аб уваходжанні  СССР (жнівень 1940г). Праз некалькі дзён савецкі рад прад'яві ультыматум Румыніі і абапіраючыся на ваенную пагрозу і падтрымку Германіі запатрабава ад Румыніі вяртанне  склад СССР Бесарабіі і Паночнай Букавіны. Румынія вымушана была саступіць. Дарэчы на гэтым дзеянні сталінскага кіраніцтва з задавальненнем пазірала белагвардэйская эміграцыя манархічнага хілу, бачачы  дзеяннях Сталіна адналенне памера былой Расійскай імперыі. За адзін год з пачатку Другой Сусветнай вайны тэрыторыя СССР павялічылася на 500 тыс. кв.км, а насельніцтва на 23 млн чал.

Асноныя этапы і падзеі Другой сусветнай вайны. Стварэнне антыгітлераскай кааліцыі.
Другая сусветная вайна мае пяць этапа.
Першы: 1.09.1939-21.06.1941 захоп Германіяй Захадноерапейскіх краін.
5 снежня 1940 г. Гітлер прыня канчатковае рашэнне аб вайне з СССР. 18.12.1940 г. "Дырэктыва 21" прызначала дату рэалізацыі плана вайны супраць савецкай дзяржавы – 15 мая 1941 г., якая 30.04.41 г. была перанесена на 22 чэрвеня 1941 г.
На пачатак Вялікай Айчыннай вайны войскі Германіі і яе харусніка складалі на мяжы з СССР – 5,5 млн чалавек, 4300 танка і гармат, 5000 самалёта; Чырвоная Армія  памежных акругах мела 2,7 млн чалавек, 1475 танка і 1540 самалёта новай канструкцыі.
Другі перыяд вайны (22.06.1941 – 18.11.1942). Характарызуецца гераічнай абаронай Чырвонай Арміяй і атрадамі апалчэння савецкай тэрыторыі, эвакуацыяй і перабудовай эканомікі краіны на ваенны лад, стварэннем антыгітлераскай кааліцыі дзяржа і разгромам гітлераскіх войск пад Масквой, усталяваннем жорсткага акупацыйнага рэжыму гітлераца на захопленай тэрыторыі.
Сутыкнушыся з моцным супраціленнем, гітлерацы не дасягнулі пасталенай імі мэты  летняй кампаніі 1941 г. Аднак спыныць ворага савецкім войскам не далося.
Гітлераскія войскі захапілі Прыбалтыку, БССР, УССР, распачалася блакада Ленінграда. У гісторыю вайны гэтага перыяду вайшлі: Смаленская бітва (1941 г.), абарона Кіява, Адэсы, Севастопаля (1941-1942 гг.), Маскоская бітва (верасень 1941 – красавік 1942 гг.) – першае буйное паражэнне германскіх войска у другой Сусветнай вайне, абарона Сталіграда (ліпень – лістапад 1942 г.), бітва за Каказ (1942 – 1943 гг.).
Летам – восенню 1941 г. аформілася Антыгітлераская кааліцыя. Вырашальнай сілай у ёй бы СССР і яго ваенныя дзеянні, істотнае значэнне на франтах другой Сусветнай вайны адыгралі ЗША і Вялікабрытанія. Таксама дзельнічалі  ваенных дзеяннях сваімі зброенымі сіламі – Францыя і Кітай.
Працэс юрыдычнага афармлення кааліцыі завяршыся  чэрвені 1942 года. Аснонымі накірункамі дзейнасці былі: ваенныя дзеянні на тэрыторыі СССР (саюзнікі прадставілі савецкай дзяржаве крэдыты, пасталялі ваенную тэхніку і зброю, тавары першай неабходнасці, так ЗША накіравала  СССР за гады вайны каля 15 тыс. самалёта і 7 тыс. танка), Афрыкі, супраць Японіі (ЗША утупіла  вайну 7.12.1941 г. пасля нападзення Японіі на амерыканскую ваенна-марскую базу Пёрл-Харбар на Гавайскіх астравах), стварэнне Другога фронта  Еропе (чэрвень 1944 года), вызначэнне мэта вайны, узгадненне ваенных плана, выпрацока пасляваеннага жыцця.
Вынікам арганізацыі і дзейнасці антыгітлераскай кааліцыі было стварэнне  Сан-Францыска (ЗША) у чэрвені 1945 года Арганізацыі Аб'яднаных Нацый.
Трэці перыяд вайны (лістапад 1942 – канец 1943 гг.) Характарызуецца пераломам  ходзе Вялікай Айчыннай вайны. Чырвоная Армія пераходзіць ад абароны да наступлення і вызвалення часова акупіраванай тэрыторыі: контрнаступленне пад Сталінградам (лістапад 1942 – люты 1943), на Каказе, прары блакады Ленінграда (студзень 1943 г.), Курская бітва (ліпень 1943г.), да снежня 1943 года вызвалены Наварасійск, Кія, усходнія раёны Беларусі. У гэты час адбываецца татальная мабілізацыя  Германіі, пераход понай стратэгічнай ініцыятывы СССР да канца вайны, дасягненне эканамічнай і ваеннай перавагі СССР над гітлераскай Германіяй, шырокі і масавы патызанскі рух на часова акупіраванай тэрыторыі, пачатак адналення народнай гаспадаркі  вызваленых раёнах. Адбываецца павялічэнне міжнароднага плыву СССР, актывізацыя Руху Супрацілення  Еропе. На Тэгеранскай канферэнцыі (1943г.) гла урада СССР, ЗША, Вялікабрытаніі абмярковаюцца планы сумесных дзеяння падчас вайны.
Чацверты перыяд вайны (студзень 1944 – май 1945 гг.). Характарызуецца разгромам гітлераскага блока, выгнаннем гітлераскіх войск за межы СССР, вызваленнем ад акупацыі краін Еропы, поным крахам гітлераскай Германіі і яе безумонай капітуляцыяй.
У лютым 1945 года адбылася Крымская канферэнцыя, у ліпені – жніні 1945г. Патсдамская канферэнцыя гла урада ЗША, СССР, Вялікабрытаніі, на якіх узгоднены пазіцыі па пасляваеннаму рэгуліраванню становішча  Еропе і сім свеце.
Пяты перыяд. Разгром Японіі (9 жніня – 2 верасня 1945 г.). У выніку Маньчжурскай аперацыі (Кітай) савецкіх войск і ваенных дзеяння ЗША (6,8 жніня авіяцыя ЗША зкінула на Хірасіму і Нагасакі дзве атамныя бомбы) былі разгромлены войскі саюзніка Германіі на сходзе – Японіі. 2 верасня 1945 г. прадстанікі Японіі падпісалі акт аб безумонай капітуляцыі. Гэтая падзея і з'яляецца датай заканчэння Другой Сусветнай вайны.

Магілёшчына  гады Вялікай Айчыннай вайны.
В начале войны тяжелые бой развернулись на территории Могилевской области. Твердыней неприступности на пути гитлеровцев стал наш древнейший Могилев. на западном берегу Днепра перекрыв шоссе Могилев – Бобруйск, и Могилев – Минск, оборону держал 388-й стрелковый полк под командованием полковника Кутепова, и 340-й артиллерийский полк под командованием полковника И.С.Мазалова и другие соединения 172-й дивизии.
Несмотря на многократное превосходство противника в живой силе и технике, защитники города стойко обороняли каждую пядь земли. На Буйническом поле под Могилевом воины 388-го полка совместно с народными ополченцами только за один день уничтожили 38 фашистских танков и бронетранспортеров.
5 июля в районе г. п. Белыничи советские воины уничтожили 14 вражеских танков. Из них 6 танков лично уничтожил командир артиллерийского дивизиона капитан Б.Л.Хигрин. За этот подвиг он был удостоен звания Героя Советского Союза посмертно.
23 жарких июльских дня над городом реяло боевое Красное знамя защитников Могилева. Здесь, под стенами города перемалывались отборные немецкие части , накапливался опт ведения боев .Здесь были скованы огромные силы противника, рвавшиеся на Смоленск и Москву.
За бои на подступах к Могилеву Указом Президиума Верховного Совета СССР от 9 августа 1941 года 44 наиболее отличившиеся бойцы и командиры были награждены орденами и медалями .
Благодаря мужеству и героизму бойцов и командиров советские войска до 1 августа 1941 г. удерживали линию фронта пот реке Сож на участке Мстиславль-Кричев и до 8 августа – на участке Кричев–Пропойск (ныне Славгород),а в полном окружении до 16 августа. Тем самым они не дали возможности фашистскому командованию перебросить занятые здесь части на другие участки фронта, позволив тем самым советскому командованию выиграть время для укрепления важнейших стратегических пунктов на центральном направлении обороны Москвы.
Несмотря на мужество и героизм офицеров и солдат Красной Армии, общий перевес был на стороне вермахта. 15 августа 1941г. советские войска покинули Хотимск (последний районный центр области). Могилевская область на долгие три года оказалась под пятой нацистов. Которые организовали систему грабежам колонизации народа Беларуси. Была введена всеобщая трудовая повинность. Проводились карательные спецоперации.
Жестокость оккупационного режима, репрессии не сломили воли жителей области, оставшиеся на оккупированной территории. Уже к концу 1941 года в Могилеве действовало более 40 подпольных групп, в которых насчитывалось больше 400 человек. Фашисты за все время оккупации не смогли парализовать деятельность подполья. Некоторые подпольщики награждены орденами и медалям. Орденом Ленина - О.Н.Карпинская, орденом Отечественной войны 1-ой степени - Т.Р.Карпинская и другие.
На территории Могилевской области действовали 24 партизанские бригады, в которых было объединено 109 партизанских отрядов, по данным Белорусского штаба партизанского движения в бригадах и отрядах области насчитывалось свыше 55 тыс. человек. К середине марта 1942 года партизаны очистили от оккупантов почти всю территорию Кличевского района.
26 сентября 1943 третья и пятидесятая Армии Брянского фронта освободили первый райцентр Могилевской области – Хотимск. Так началось освобождение Могилевской области и Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков. 28 сентября освобождены –Мстиславль, Климовичи, Костюковичи, войска вышли к реке Проня.
Несомненно, что одним из самых славных этапов Великой Отечественной войны явилась битва за Белоруссию, за освобождение нашей многострадальной земли. В ходе операции "Багратион", продолжавшейся более двух месяцев разгромлена мощнейшая группировка вермахта, в результате чего советскими войсками 29 июня 1944 года была полностью освобождена от немецко-фашистских захватчиков Могилевская область, а затем и вся территория Республики.
Боевые подвиги 114 уроженцев, из них трое - дважды, Могилевской области в годы Великой Отечественной войны отмечены высшей наградой Советского Союза, а 23 человека стали полными кавалерами ордена Славы.

Заканчэнне Другой сусветнай вайны і яе вынікі.
После поражения Германия состоялась Потсдамская (Берлинская) конференция руководителей стран - победительниц. На ней союзники подтвердили решения Крымской конференции. Была обсуждена проблема послевоенного устройства Германии и принято решение о ее демократизации, демилитаризации и денацификации. Союзники согласовали вопросы о наказании военных преступников, системе четырехсторонней оккупации страны и управлении Берлином, репарациями, западной границе Польши, передаче СССР города Кенигсберга (теперь - Калининград) и прилегающих к нему районов. На конференции был создан Международный военный трибунал для проведения суда над немецкими военными преступниками.
Интересы восстановления мира требовали скорейшей ликвидации дальневосточного очага войны. Верный своим союзническим обязательствам, Советский Союз не мог оставаться в стороне от решения этой важной задаче. 5 апреля 1945г. советское правительство денонсировало договор с Японией о нейтралитете и 8 августа 1945г. заявило о вступлении с ней в войну.
Совместными ударами войск Забайкальского (командующий - маршал Советского Союза Р.Я.Малиновский), 1-го Дальневосточного (командующий - маршал Советского Союза К.А.Мерецков) и 2-го Дальневосточного (командующий - генерал армии М.А.Пуркаев) фронтов, Монгольской народно-революционной армии во взаимодействии с Тихоокеанским флотом (командующий - адмирал И.С.Юмашев) и Амурской военной флотилией японская Квантунская армия к 14 августа была разгромлена. Продвинувшись на глубину 600-800 км, Красная Армия освободила Северо-Восточный Китай, Северную Корею, а также Южный Сахалин и Курильские острова. Общее руководство боевыми действиями осуществляло Главное командование советских войск на Дальнем Востоке (маршал Советского Союза А.М.Василевский).
Сокрушительное наступление Красной Армии явилось решающим фактором, который вынудил японское правительство признать окончательное поражение. 2 сентября 1945 г. подписанием «акта о капитуляции Японии» завершилась вторая мировая война. Япония возвратила Советскому Союзу Южный Сахалин. К СССР отошли также Курильские острова. Разгром милитаристской Японии создал благоприятные условия для успеха национально-освободительной борьбы народов Азии.
Цена победы оказалась высока, но жертвы, принесенные на алтарь Отечества, не были напрасны. Наш народ принес их в борьбе с фашизмом, в войне, в которой решался вопрос о жизни и смерти страны, об исторической судьбе государства, о независимом существовании.
Нюрнбергский процесс (20 ноября 1945 – 1 октября 1946 г г.). Часть военных и политических лидеров нацистской Германии предстали перед международным судом. Трибунал признал действия нацистов преступлением против человечества и приговорил 12 человек к смертной казни через повешение, трех – к пожизненному тюремному заключению, четырех – к разным срокам заключения (от 10 до 20 лет). Преступными организациями были признаны СС, СД, гестапо, а также руководящий состав нацистской партии. Международный суд отметил опасность возрождения фашизма в любой форме, признал лживость версии о «превентивном» характере нападения Германии на СССР. Впервые в истории агрессия была признана «тягчайшим международным преступлением».
Галоныя вынікі Другой Сусветнай вайны:
а) Супольная перамога антыгітлераскай кааліцыі, якая здолела адстаяць агульначалавечыя каштонасці;
б) Знішчаны чалавеканенавісніцкі таталітарны гітлераскі рэжым у Германіі;
в) Краіны і народы, якім пагража гітлерызм і фашызм адстаялі сваё права на існаванне і суверэнітэт;
г) Рост нацыянальнай самасвядомасці  краінах трэцяга свету  ходзе вайны ініцыірава пачатак распаду каланіяльнай сістэмы, рост нацыянальна-вызваленчага руху;
д) Вырашаючую ролю  перамозе над гітлерызмам, безумона, адыгра СССР – гэта добра разумелі жыхары сіх краін свету. Таму рэзка зрос атарытэт сацыялістычнай краіны, што  перспектыве прывяло да абрання  першае дзесяцігоддзе пасля вайны насельніцтвам шэрагу краін падобнага шляху развіцця і стварэння сацыялістычнай сістэмы.
е) Стварэнне вясной-летам 1945 года новай сусветнай арганізацыі – ААН, якая па-сённяшні дзень з'яляецца самай уплывовай арганізацыяй свету.
ж) Вялікія эканамічныя страты і чалавечыя ахвяры.

Сацыяльна-эканамічнае і культурнае развіццё Беларусі (1940-я – пачатак 1990-х гг.).

Распачатая гітлераскай Германіяй вайна нанесла Беларусі велізарныя людскія і матэрыльныя страты. Загіну амаль кожны трэці жыхар Беларусі. БССР страціла больш паловы нацыанальнага багацця. Па агульнаму узроню развіця эканомікі рэспубліка была адкінута да 1928 г., понасцю ці часткова разбураны гарада і больш за 900 сельскіх населеных пункта.
У межах планавай сістемы, адналенняе народнай гаспадаркі БССР меркавалася завяршыць на працягу чацвертага пяцігадовага плана (1946-1950). Акцэнт бы зроблены на паскораным адналенні торфаздабычы, энергетыкі і развіцця машынабудавання, стварэнні такіх галін прамысловасці, якіх раней на Беларусі не існавала: атамабілебудаванне, трактарабудаванне і інш.
Такія галіны прамысловасці БССР, як машынебудаванне і металоапрацока, адналяліся і развіваліся  першае пасляваеннае дзесяцігодзе вельмі хутка. Дзякуючы іх росту амаль у 2,5 раза  парананні з 1940 г. прамысловасць рэспублікі  1950 г. перавысіла даваенны узровень на 20%.
Са сменай кіраніцтва СССР у 1953 г. рабіліся адпаведныя захады, каб палепшыць сітуацыю у селькай гаспадарцы.
З серадзіны 50-х г.  свеце разгарнулася навукова-технічная рэвалюцыя, якая адкрывала магчымасці комплекснай атамацізацыі вытворчасці, выкарастання ЭВМ, новых крыніц энергіі, матэрыяла і г.д.
У першай палове 1950-х г. было завершана буданіцтва і ступілі  строй дзеючыя у Мінску падшыпнікавы, гадзіннікавы, радыятарны заводы, адзін з буйнейшых у Еропе камвольны камбінат, шэраг предпрыемстава легкай прамысловасці.
З 1953 па 1958гг. павялічылася вытворчасць сельскагаспадарчай прадукцыі. У 1970 г. 80% таварной прадукцыі сагаса і больш за 60% гэтай прадукцыі калгаса складала жывелагадочая.
Але з серадзіны 1970-х гадо паступова складавалася неспрымальнасць калгасна-сагаснай сістэмы да радыкальных змен. З 1970 па 1984г. сельскае насельніцтва  БССР паменьшылася амаль у 1,5 раза.
З 1985г. эканоміка рэспублікі развівалася ва умовах вызначанага партыйным кірауніцтвам курсу на паскарэнне.але усе мерапрыемствы закончыліся распадам Савецкога Саюза.
Грамадска-палітычнае жыццё.
На Беларусі, як і па сёй краіне, понасцю захавалася старая палітычная сістема, у якой адміністратыныя функцыі ажыццяляла камуністычная партыя. У гэтых умовах грамадска-палітычнае жыцце вызначалася сеагульнай рэгламентацыяй і татальным кантролем, было жорстка звязана з сыстэмай і падпарадковалася ёй.
Толькі  часы перабудовы  рэспубліцы пачалі ажыляцца пэныя захады да дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця.

Распад СССР. Стварэнне суверэннай Рэспублікі Беларусь.

Нарастанне крызісных з'я у другой палове 80-х гадо ХХ ст. у сацыяльна-эканамічнай, палітычнай, культурнай сферах жыцця прывяла да цяжкага становішча. ХХVІІ з'езд КПСС (люты-сакавік 1986 г.) прыня палітыку перабудовы. Бы узяты курс на дэмакратызацыю палітычнага жыцця.
Палітыка перабудовы не спыніла спазанне СССР да крызісу. Становішча пагаршалася нявырашанасцю нацыянальнага пытання. Усе спробы захаваць СССР праз змяненне саюзнага дагавору 1922 г. не даліся. Пачася працэс абвяшчэння суверэнных рэспублік. 27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР прымае Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце.
Распад СССР паскорылі падзеі  Маскве  жніні 1991 года. Спроба партыйнага кіраніцтва аднавіць таталітарны рэжым у Саюзе была прыпынена дэмакратычнымі сіламі. Працэс распаду СССР ста неабарачальным. 25 жніня 1991 г. Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце бы нададзены статус канстытуцыйнага закона. У верасні 1991 г. прымаецца закон аб назве і дзяржанай сімволіцы Рэспублікі Беларусь. Юрыдычна распад СССР бы замацаваны 8 снежня 1991 г., калі было падпісана пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных дзяржа.
Пасля абвяшчэння суверэнітэту Рэспублікі Беларусь пачынаецца працэс фарміравання органа дзяржанай улады і кіравання. 15 сакавіка 1994 года прынята Канстытуцыя, у адпаведнасці з якой Беларусь становіцца прэзідэнцкай рэспублікай. 4 ліпеня 1994 года першым прэзідэнтам бы абраны А. Р.Лукашэнка.
У 1995, 1996 і 2005 г. былі праведзены реферэндумы на якіх вырашаліся пытанні дзяржанай сімволікі, далейшых шляхо інтэграцыі, пашырэння панамоцтва выканачай улады..
Беларусь – нейтральная без'ядзерная дзяржава, якая мае дыпламатычныя сувязі з 160 краінамі свету. Член ААН, ЮНЭСКА, СНД. Беларусь уступіла  Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця, Міжнародны валютны фонд, Міжнародную фінансавую карпарыцыю і г.д. Яна развівае гандлёва-эканамічныя, культурныя і навуковыя сувязі з зарубежнымі краінамі.
Прыярытэт у знешняй палітыцы аддаецца адносінам з Расійскай Федэрацыяй. Інтэграцыйны працэс паміж дзвюма дзяржавамі прыве да падпісання  снежні 1999 г. дагавора аб стварэнні саюзнай дзяржавы.

Канстытуцыя і дзяржаная сімволіка (герб, сцяг, гімн) Рэспублікі Беларусь.
Ныне действующая Конституция Республики Беларусь принята на референдуме 15 марта 1994 года. Однако, несмотря на длительный срок подготовки и обсуждения, она, как показала жизнь, имела ряд недостатков, причем существенных. Самый главный из них - несбалансированность полномочий между ветвями власти. В то же время политическое развитие Беларуси требовало укрепления президентской формы правления, которая обеспечивает сильную государственную власть, внутриполитическую стабильность, эффективную работу государственных органов, создавая условия для выхода республики из кризиса и реформирования социально-экономического уклада.
24 ноября 1996 года состоялся Референдум, инициированный Президентом Республики Беларусь, на котором была принята Конституция в новой редакции.
Конституция состоит из преамбулы и девяти разделов, определяющих государственное устройство Республики Беларусь, а также права и обязанности ее граждан.
Символично, что Конституция начинается словами: «Мы, народ Республики Беларусь (Беларуси), исходя из ответственности за настоящее и будущее Беларуси, сознавая себя полноправным субъектом мирового сообщества и подтверждая свою приверженность общечеловеческим ценностям, основываясь на своем неотъемлемом праве на самоопределение, опираясь на многовековую историю развития белорусской государственности, стремясь утвердить права и свободы каждого гражданина Республики Беларусь, желая обеспечить гражданское согласие, незыблемые устои народовластия и правового государства, принимаем настоящую Конституцию - Основной Закон Республики Беларусь».
Конституция Республики Беларусь определяет наше государство как демократическое социальное правовое (статья 1). Эта конституционная норма обязывает государственные органы проводить активную политику по стабилизации экономики, регулированию экономической деятельности в интересах человека и общества, привлечению граждан к управлению делами общества и государства, реализации принципа взаимной ответственности государства и гражданина.
Такая деятельность направлена на гарантированное право свобод человека, являющегося высшей ценностью и целью общества и государства (статья 2 Конституции). Только за последние четыре года в республике существенно обновлено текущее законодательство, принято 18 кодексов и более 400 законов, направленных на регулирование наиболее важных общественных отношений и реализацию конституционных прав и свобод.
Согласно статье 3 Конституции «Единственным источником государственной власти н носителем суверенитета в Республике Беларусь является народ». Народ осуществляет свою власть непосредственно, через представительные и иные органы в формах и пределах определенных Конституцией.
Любые действия по изменению конституционного строя и достижению государственной власти насильственными методами, а также путем иного нарушения законов Республики Беларусь наказываются по закону.
Конституция РБ (статья 19, раздел 1) определила символы страны – Государственный флаг, Государственный герб и Государственный гимн. Флаг и герб были утверждены во время референдума 1995 года, гимн в 2002 году.

Праблемы дзяржана-палітычнага, сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця Беларусі на сучасным этапе.
Современное состояние РБ обусловлено целым рядом исторических факторов, главным из которых является процесс коренной ломки государственных и общественных институтов после распада СССР.
Основой построения системы национальной безопасности нашего государства, формирования его политики по защите жизненно важных интересов послужила Концепция национальной безопасности РБ (Указ Президента РБ № 390 от 17 июля 2001г.).
Понятие "национальная безопасность" означает защищенность жизненно важных интересов личности, общества и государства во всех сферах их жизнедеятельности: политической, экономической, военной, экологической, гуманитарной и т.д.
Безопасность РБ в политической сфере. Это независимая внешняя и внутренняя политика, направленная на сохранение суверенитета, обеспечение нерушимости границ, сохранение территориальной целостности страны.
Сложившаяся в результате конституционной реформы 1996г. система органов государственной власти и управления обеспечивает необходимые условия для защиты независимости и территориальной целостности государства, его конституционного строя, поддержания законности и правопорядка в стране.
Существует ряд индикаторов, которые характеризуют экономическую безопасность в той или иной стране.
Вполне благополучно выглядят такие характеристики социальной сферы, как уровень безработицы, соотношение доходов 10 % наиболее и наименее обеспеченного населения, уровень преступности. В финансовой сфере уравновешены показатели дефицита госбюджета, отношения внешнего и внутреннего долга к ВВП, внешнего долга к экспорту.
Программой социально - экономического развития страны на 2006-2010гг. предусматривается: повысить коэффициент обновляемости основных производственных фондов, довести уровень инфляции до 5%, увеличить долю новых видов продукции в общем, объеме промышленной продукции и существенно снизить ее материалоемкость, повысить наукоемкость ВВП, увеличить объем золотовалютных резервов страны, улучшить соотношение минимальной и среднемесячной заработной платы.
Стратегическая цель развития агропромышленного комплекса - достижение и поддержание продовольственной безопасности страны. Это означает, что совокупные потребности в сельскохозяйственной продукции и продовольствии должны обеспечиваться в основном за счет собственного производства.

Антыфашысцкая барацьба беларускага народа супраць нямецка-фашысцкіх захопніка.
Большасць насельніцтва Рэспублікі знялася на абарону сваёй Радзімы. Шырокі размах на Беларусі атрыма партызанскі рух, які з цягам часу ста усенародным па сваіх мэтах і сацыяльна-дэмаграфічным складзе дзельніка. Пацвярджэнне гэтаму 374 тыс. партызан, 70 тыс. падпольшчыка і 400 тыс. скрытага партызанскага рэзэрву, які дапамага партызанам. Сярод партызан было 71,1% беларуса, 19,3% рускіх, 3,9 % украінца, 5,7 % прадстаніко іншых нацыянальнасцей. У партызанскіх атрадах змагалася каля 4 тыс.замежных антыфашыста.
Ужо на пяты дзень вайны тварыся першы партызанскі атрад пад кіраніцтвам В.З. Каржа. Да 25 ліпеня 1941 г. на Беларусі было сфарміравана больш за 100 атрада і груп, якія налічвалі 2644 чалавек. Адным з першых бы Суражскі атрад у Віцебскай вобласці пад кіраніцтвам М.Ф. Шмырова. На Палессі значныя дары па ворагу наносі партызанскі атрад “Чырвоны Кастрычнік”, які значальва Ц.П. Бумажко, а потым Ф.І. Палоскі. Ім першым з партызан прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (жнівень 1941г.).
Жыхары вёсак забяспечвалі партызан харчаваннем, адзеннем, вялі разведку, дапамагалі выводзіць са строю шашэйныя і чыгуначныя камунікацыі, парушаць лініі сувязі.
У маі 1942 года для цэнтралізацыі кіраніцтва партызанскім рухам пры Стацы Вярхонага Галонакамандавання бы створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху (ЦШПР), у верасні 1942 г. - Беларускі штаб партызанскага руху (БШПР).
Да 1943 г. супраціленне гітлераскім захопнікам на акупіраванай тэрыторыі Беларусі набыло сенародны размах, ператварылася  фактар буйнога ваенна-стратэгічнага і палітычнага значэння. Аб гэтым яскрава сведчаць стварэнне партызанскіх зон і “рэйкавая вайна”. Да восені 1943 г. партызаны стварылі і кантралявалі больш за 12 зон, што складала 108 тыс. кмІ - на амаль 60 % акупіраванай тэрыторыі Беларусі дзейнічала савецкая лада. “Рэйкавая вайна” на Беларусі праводзілася  тры этапы (3.08 - 15.09.1943; 19.09 - пач. лістапада 1943; 20.06 .1944 г.), падчас буйных наступальных аперацый Чырвонай Арміі. Знішчаныя камунікацыі, а было сяго падарвана болей 193 тыс. рэяк, не дазволілі акупантам своечасова забяспечыць франтавыя часткі неабходным.
Важную ролю  барацьбе з акупантамі адыгрывала дзейнасць падпольшчыка. Мужна, кожны дзень рызыкуючы жыццём, змагаліся з ворагам падпольшчыкі Гомеля, Магілёва, Віцебска, Оршы, Бабруйска, Брэста, Ліды, Пінска і інш. гарадо і населеных пункта Беларусі - усяго больш за 70 тыс. чалавек. Сярод іх было каля 74 % беларуса, 15,4% - рускіх, 4% - украінца, 1,9% - ярэя, 1,8% - паляка, 2,9% - прадстаніко іншых нацыянальнасцей.
Усяго за тры гады вайны партызаны Беларусі знішчылі і паранілі  тыле ворага больш за 500 тыс. гітлераца і іх памагатых, падарвалі і пусцілі пад атхон 11128 эшалона, 34 бронепаязды, разграмілі 948 штабо і гарнізона, падарвалі і знішчылі 18,7 тыс. атамашын, 1355 танка і бронемашын, збілі і спалілі на аэрадромах 305 самалёта, знішчылі 438 гармат і г.д. Страты партызан склалі 44791 чалавек.

Уклад беларуса у перамогу над фашызмам у гады Вялікай Айчыннай вайны.
Весомый вклад в победу внесли белорусы.
Беларусь в числе первых приняла на себя главный удар гитлеровских полчищ и приняла самое активное участие в отражении агрессии. В рядах Красной Армии сражались более миллиона белорусов. В тяжелейших условиях фашистской оккупации вели борьбу около 400 тысяч белорусских партизан и почти 70 тысяч подпольщиков. Свыше 500 наших земляков удостоены высокого звания Героя Советского Союза.
В битве под Москвой прославился конный корпус, которым командовал уроженец Бешенковичского района Л.М. Доватор. Мужественные конники под его руководством проникали в глубокий тыл и появлялись там, где враг их не ждал. Они громили штабы и гарнизоны противника, подрывали мосты, разрушали линии связи, способствовали освобождению многих населенных пунктов Подмосковья.
На заснеженных полях Подмосковья прославились также гомельчане братья Александр и Петр Лизюковы. Полковник А.И. Лизюков участвовал сначала в июньских боях 1941 г. на рубежах реки Березины, затем было мучительное отступление, бои под Москвой , в которых он командовал первой гвардейской мотострелковой дивизией. Позднее он встал во главе танковой армии.
Много выходцев из Белоруссии прославилось в воздушных боях с врагом под Ленинградом (А.К. Антоненко, Т.К. Аксаков, И.М. Габринец, Ц.С. Жучков, И.А. Ковшаров, Б.И. Ковзан, П.А. Пилютов, Г.С. Пинчук), на Кавказе (Д.И. Луговский, М.И. Семенцов, М.К Наумчик), под Сталинградом (А.А. Алехнович, М.А. Карначенок, И.Ф. Казаков, И.П. Милет, А.Р. Ивашко).
В обороне Ленинграда участвовали и многие другие воины из Белоруссии. В их числе: танкист А.М. Усов, артиллеристы А.И. Шпаков, В.Л. Титов, Н.В. Никитин, снайпер Смолячков, пулеметчики Р.А. Мацкевич, П.Х. Кузьменков. На счету каждого из них сотни уничтоженных вражеских солдат и офицеров.
. Выходцы из Могилевской области танкисты-полковники С.Ф. Шутов, И.И. Гусаковский и И.И. Якубовский за проявленные мужество и отвагу, умелое руководство боевыми действиями своих частей были дважды удостоены звания Героя Советского Союза. Дважды эту награду получил бывший столяр Гомельского деревообрабатывающего комбината летчик П.Я. Головачев.
Борьбу с врагами вели и бойцы невидимого фронта. Далеко за пределами Беларуси известно имя уроженца Чаусов Могилевской области Л.Е. Маневича. Он много сделал для победы над фашизмом. После ареста возглавлял вслед за легендарным Д. М. Карбышевым подпольную организацию в гитлеровском лагере смерти Маутхаузен. Тяжело раненным во вражеском плену оказался генерал Д.Ф. Цумаров, уроженец деревни Техтин Белыничского района. Фашисты отправили его в концлагерь, где он включился в подпольную борьбу. За организацию побегов и агитацию этот мужественный воин весной 1944 г. был расстрелян.
Много белорусов и граждан Белоруссии принимало участие в польском, чешском, французском движении Сопротивления. Активно участвовали в движении Сопротивления и дочери Белоруссии. Из бежавших в мае 1944 года из лагеря Эрувиль женщин был создан женский партизанский отряд «Родина», которым руководила жительница Минска Н.И. Лисовец.
На земле Чехословакии действовала бригада имени К. Готвальда, которую возглавлял уроженец Лепельского района В.А. Квитинский. Только в сентябре 1944г. бригада осуществила 158 боевых операций. Советское правительство присвоило ее командиру звание Героя Советского Союза.
За героизм и мужество, проявленные в годы войны, более 300 тысяч уроженцев Белоруссии были награждены орденами и медалями, более 440 из них стали Героями Советского Союза, 65 – полными кавалерами Ордена Славы. Десяткам белорусов было присвоено звание Героя Советского Союза за участие в партизанской борьбе.
Всего в Беларуси насчитывается 8270 памятников и мемориалов славы.
В канун 35-летия Победы Указом Президиума Верховного Совета СССР за мужество и стойкость, проявленные трудящимися города в годы Великой Отечественной войны, и за успехи, достигнутые в хозяйственном и культурном строительстве, Могилев был награжден орденом Отечественной войны 1 степени.

Заголовок 1 Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 915

Приложенные файлы

  • doc 8915220
    Размер файла: 381 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий