Вишневский. история государства и права Беларус…

Г Л А В А
МЕСЦА КУРСА ГІСТОРЫІ ДЗЯРЖАВЫ
I ПРАВА БЕЛАРУСІ ѕ СІСТЭМЕ ЮРЫДЫЧНЫХ НАВУК. ГІСТАРЫЯГРАФІЯ
1.1. Прадмет і задачы гісторыі дзяржавы і права
Гісторыя дзяржавы і права Беларусі вывучае пра-цэсы знікнення і развіцця дзяржавы і права на тэрыторыі нашай Радзімы  іх цеснай узаемасувязі на розных этапах жыццядзейнасці нашага народа. Разам з тым яны заемазвязаны не толькі паміж са-бой, але і з умовамі матэрыяльнага жыцця грамад-ства. Гэта значыць, што прадметам гісторыка-пра-вавой навукі з'яляецца вывучэнне вядучай ролі эканамічных адносін ва знікненні і развіцці дзяр-жавы і права, а таксама  вызначэнні службовай ролі дзяржавы і права  ахове і абароне існуючага споса-бу вытворчасці  розных грамадска-эканамічных фар-мацыях.
Згаджаючыся з думкай многіх вучоных аб знач-ным уплыве эканомікі, спосабу вытворчасці на развіццё дзяржавы і права і прызнаючы гэтыя фак-тары вядучымі, мы сё ж не лічым, што яны адзіныя. Нельга пакінуць па-за вагай і ролю асобы  гісторыі, яе плы на ход гістарычных падзей. Нарад ці можна адмаляць значэнне для развіцця гісторыі дзяржа-вы і права война і рэвалюцый, нацыянальных па-чуцця, якія не абапіраліся непасрэдна на матэры-яльны фактар.
Паколькі развіццё дзяржавы і права залежыць у першую чаргу ад эканамічнага базісу, перыядызацыя гісторыі дзяржавы і права грунтуецца на перыядах развіцця вытворчых адносін. Асноньш грамадска-эканамічным фармацыям адпавядаюць і пэныя тыпы дзяржавы і лрава.
Прада, асобнымі навукоцамі выказваюцца кры-тьічныя думкі аб такім падыходзе да вывучэння гісторыі чалавецтва, а значыць і да тыпалогіі дзяр-
жа. Яны зялі на збраенне цывілізацыйны пады-ход да асвятлення названай праблемы. Гэты пункт гледжання заслуговае вагі, але, на нашу думку, вучоныя постсацыялістычнага грамадства павінны яшчэ асэнсаваць яго. Мяркуем, што глыбокае пранікненне  сутнасць дзяржавы, правільнае разу-менне яе суадносін з сацыяльна-эканамічным ладам прадугледжвае выкарыстованне абодвух падыхода: фармацыйнага і цывілізацыйнага.
Зразумела, што  чыстым выглядзе нельга выдзеліць ні рабаладальніцкі, ні феадальны, ні бур-жуазны лад. Эканоміка любога грамадства шматук-ладная. Аднак можна выдзеліць нейкую пэную фор-му грамадскіх адносін, якая з'яляецца вядучай, га-лонай. Яна і кладзецца  аснову таго ці іншага гра-мадскага ладу. Тое ж можна сказаць і аб дзяржаве і праве, якія часта спалучаюць у сабе рысы розных тыпа, але пераважаюць звычайна рысы якога-не-будзь аднаго, выключаючы, зразумела, пераходныя эпохі.
Як гістарычная навука гісторыя дзяржавы і права частка гісторыі чалавецтва, але разам з тым яна з'яляецца і юрыдычнай навукай адной з фун-даментальных прававых дысцыплін. Толькі гісторыя дзяржавы і права вывучае палітычныя і прававыя інстытуты з моманту іх з'ялення і да цяперашняга часу. Такім чынам, яна займаецца вывучэннем пра-ва, якое дзейнічала  мінулым і дзейнічае зараз, прававых галін і інстытута, якія пастаянна развіваюцца.
Калі тэорыя дзяржавы і права вывучае гало-ным чынам агульныя заканамернасці развіцця дзяржавы і права розных народа, то гісторыя дзяр-жавы і права займаецца канкрэтнымі дзяржанымі і прававымі сістэмамі, у прыватнасці тьші, што існавалі і існуюць на тэрыторыі нашай краіны, раз-глядае іх асаблівасці і характэрныя рысы. Гісторьш дзяржавы і права выкарыстовае абагульненні, якія робіць тэорыя, і  той жа час даследуе, а значыць, дае канкрэтны матэрыял для такіх абагульнення.
Гісторыка-прававая навука павінна несці чытачу прадзівыя звесткі. Прадзівасць гісторыка-прававога матэрыялу неабходная мова для яго практычна-га выкарыстання. Так, напрыклад, гістарычны аналіз
заканадаства неабходны і для правільнага разумен-ня дзеючых норма права (гістарычнае тлумачэнне закона), і для крытычнай ацэнкі састарэлых. Калі ж мы будзем карыстацца скажонымі звесткамі аб мінулым, то не здолеем даць правільную ацэнку сён-няшняга і зрабіць дакладны прагноз на будучае. У савецкай гістарыяграфіі догі час існавала тэндэн-цыя да хвалення адных гістарычных падзей і ачар-нення другіх. У наш час гісторыка-прававая навука вызваляецца ад гэтай спадчыны, яна імкнецца выявіць сапрадныя факты, паказаць сутнасць з'я-вы і зрабіць аб'ектыныя вывады аб мінулым. У Беларусі, як, між іншым, і  іншых рэспубліках бы-лога Савецкага Саюза, гісторыка-прававая навука развіваецца даврлі супярэчліва. 3 аднаго боку, устаналіваецца ісціна, з другога пад выглядам захавання гістарычнай прады дапускаюцца факты фальсіфікацыі гісторыі. Асабліва гэта тычыцца ас-вятлення пытання фарміравання беларускай дзяржанасці, нацыянальна-вызваленчага руху, ста-ну прававой культуры  грамадстве, парушэння за-коннасці і г.д.
Безумона, галоныя задачы гісторыі дзяржа-вы і права вывучэнне гістарычнага ходу падзей у іх храналагічнай паслядонасці, выяленне ас-ноных заканамернасцей развіцця структуры і дзейнасці органа дзяржанай улады і праваадносін грамадзян, вызначэнне прававога становішча кла-са, саслоя, выяленне і вывучэнне крыніц пра-ва, даследаванне развіцця асноных галін права (дзяржанага, цывільнага, крымінальнага, працэ-суальнага і г.д.).
Вывучэнне гісторыі дзяржавы і права сваёй краіны неабходна беларускаму народу і для таго, каб умацаваць уласную нацыянальную годнасць, вызна-чыць сваё месца сярод народа свету.
Усе славянскія народы маюць распрацаваную гісторыю сваіх дзяржа. Ніхто з даследчыка не асп-рэчвае неабходнасці вывучэння гісторыі дзяржавы і права кожнага народа паасобку. Тым не менш бела-русы сталі своеасаблівым выключэннем з гэтага правіла. Афіцыйнай навукай сцвярджалася, што наш народ да 1919 г. не ме сваіх дзяржанасці і права-вой сістэмы, засёды жы пад прыгнётам суседзя.
6

Гэта фальсіфікацыя нашай гісторыі нават была зве-дзена ѕ ранг закона і замацавана  Канстытуцыі Бе-ларускай ССР 1978 г., што рабіла немагчымым пра-вядзенне навуковых даследавання гісторыі дзяржанасці беларускага народа. Як вынік, прыніжалася яго роля  развіцці сусветнай гісторыі  цэлым і прававой думкі  прыватнасці.
1.2. Пытанні гісторыі дзяржавы і права  пісьмовых крыніцах і працах вучоных
Першьш звесткі аб некаторых пытаннях дзяржа-най палітыкі і права Беларусі даследчыкі знаходзяць у старажытных летапісах і хроніках.
3 канца XV пачатку XVI ст. даследаванні па гісторыі дзяржавы і права вядуцца болып-менш пас-таянна. Так, напрыклад, у 1517 г. Ф.Скарынай былі надрукаваны кнігі "Бібліі", дзе ёсць атарскія прад-мовы і пасляслоі, у якіх выкладзены грамадска-палітычныя погляды і прававыя ідэі асветніка. У прыватнасці, Ф.Скарына лічы, што права  цэлым і кожны закон паасобку павінны быць справядлівымі, карыснымі, прыведзенымі  адпаведнасць са звычаямі дадзенай зямлі, не трымліваць двухсэнсоных па-лажэння, быць скіраванымі на дасягненне агульна-га дабрабыту. Прынцып ранапрая разглядася першаасветнікам як аснова дзейнасці судовых орга-на1.
На думку Ф.Скарыны, крымінальныя законы  Вялікім княстве Літоскім павінны выдавацца з мэтай не толькі пакарання злачынцы, але і прадухілення злачынства. Закон у Скарыны высту-пае як аснова, на якой грунтуецца сацыяльная гар-монія, існасць грамадства. Парушэнне законнасці, правасуддзя вядзе да разбурэння грамадскай зладжа-насці і адзінства. Зацвярджэнне культу закону, па-вышэнне яго атарытэту сведчылі аб гарачым і шчы-рым імкненні мысліцеля зрабіць законнасць і права-парадак нормай для грамадства і, несумненна, знаходзіліся  рэчышчы інтарэса "люду посполнто-
1 Пйдокшын С.А. Філасофская думка эпохі Адраджэння  Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. Мн., 1990. С. 193.
8
го" Вялікага княства Літоскага. Пастанока Ф.Ска-рьшай праблемы дасканалення заканадаства і су-даводства сведчыць таксама пра тое, што ён бы звя-заны з айчыннай рэчаіснасцю пачатку XVI ст., усве-дамля і рэальна ацэньва актуальныя сацыяльна-палітычныя задачы, якія стаялі перад грамадствам. Намеры Скарыны паплываць на дзяржаную палі-тыку гавораць аб яго актынай, дзейнай натуры гу-маніста і грамадзяніна.
У якасці палітычнага ідэалу  Ф.Скарыны выступае асветная, гуманная і моцная манархічная лада. На думку мысліцеля, правіцель павінен быць набожным, мудрым, адукаваным, дабрачынным, чулым у адносінах да сваіх падданых, справядлівым, кіраваць краінай у строгай адпаведнасці з законамі, сачыць за выкананнем правасуддзя.
Канцэпцыю ідэальнага правіцеля, справядліва-га правасуддзя, міралюбівай знешняй палітыкі раз-вівае  сваіх працах Мікола Гусоскі. Аднак, У адрозненне ад Скарыны, Гусоскі спрабуе знайсці палітычны ідэал не.  Бібліі ці антычнасці, а  айчыннай гісторыі. Ідэальным правіцелем паэт лічы вялікага князя Вітата, улічваючы яго дзяржаную мудрасць, воінскую доблесць, справядлівасць. Пытанні дзяржавы і права разглядаліся  працах і такіх выдатных гуманіста XVI ст., як Міхалон Літвін (якога пасля публікацый Е.Ахманьскага неалрадана болып атаясамліваць з Шхайлам Тьппкевічам), Сы-мон Будны, Андрэй Волан, Ле Сапега і інш.
М.Літвін у трактаце "Аб норавах татара, літоца і масквіцян", напісаным у сярэдзіне XVI ст. (выдадзены  1915 г. у Базелі на лацінскай мове), крытыкуе феадальны грамадскі лад і права. Так, будучы прыхільнікам прыватнай уласнасці, ён не пагаджаецца са зместам многіх закона Вялікага княства Літоскага, у адпаведнасці з якімі сяляне і дробная служылая шляхта не мелі права распараджацца ласнай маёмасцю без дазволу свайго пана або прадстаніка дзяржанай адміністрацыі.
М.Літвін лічы неабходным вызваліць працоны люд з-пад юрысдыкцыі феадала. На яго думку, "суду
1 Падокшын С.А. Філасофская думка эпохі Адраджэння у Веларусі: Ад Францыска Скарьшы да Сімяона Полацкага. С. 193 194.
павінны падпарадковацца нароні з простымі людзьмі вяльможы і правадыры, бо се маюць аднолькавыя правы”. Да недахопа судовай сістэмы, яе прынцыпа, працэсуальных норма, што вядуць да самавольства  судах і яшчэ болып псуюць нора-вы грамадства, беларускі мысліцель адносі адсутнасць апеляцыйных судо, галоснасці, хібы сістэмы паказання сведак і інш.
3 вялікай асцярожнасцю рэкамендуе М.Літвін падыходзіць да вынясення смяротнага прыгавору. Права на такое рашэнне павінна быць прадастале-на толькі вышэйшай судовай інстанцыі.
Мысліцель выкрывае адзін з самых істотных недахопа сістэмы кіравання Вялікага княства Літоскага займанне адной асобай, як правіла знатнай, некалькіх адміністрацыйных пасад.
М.Літвін не бы працінікам феадальнай сасло-на-класавай стуктуры грамадства, аднак лічы, што некаторыя з яе элемента павінны быць зменены. У прыватнасці, М.Літвін даволі рашуча пратэстуе суп-раць існуючага халопства: "Мы трымаем у беспера-пынным прыгнёце людзей сваіх, здабытых не вай-ною і не продажам, якія належаць не да чужога, але да нашага племені і веры"2.
Такім чынам, услед за Ф.Скарьгаай М.Літвін узні-мае шэраг палітычна-прававых праблем, якія паз-ней апынуцца  цэнтры вагі грамадскай думкі Бе-ларусі, у прыватнасці аб ронасці саслоя перад за-конам, удасканаленні сістэмы дзяржанага кіраван-ня і правасуддзя, упарадкаванні і дэмакратызацыі працэдуры судовага разбору, падрыхтокі кваліфіка-ваных і маральна панацэнных чыноніка і суддзя і інш.
У другой палове XVI ст. вялікую ролю  асвеце нашых суайчынніка адыгралі ідэі С.Буднага. На яго думку, "улаДа справа добрая, патрэбная і карыс-ная", але носьбіт улады павінен імкнуцца не да асабістай карысці і задавальнення, а да дабрабыту сяго грамадства і дзяржавы. Сымон Будны лічы, што се дзяржаныя дзеячы павінны быць
1 Дзербіна Г.В. Літвін Міхаіл //Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. Мн., 1995. С. 96 97.
2 Падокшын С,А. Філасофская думка эпохі Адраджэння... С. 197.
10
справядлівымі, прадзівымі і добра ведаць законы. Сам жа кіранік дзяржавы павінен быць чалавекам адукаваным і чытаць кнігі "старажытных і нестара-ясытных гісторыка, каб ведаць аб тым, што адбы-валася  старажытнасці, бо... той, хто не ведае, што адбывалася  свеце  мінулым, засёды застаецца
юнаком"1.
Вялікі плы на развіццё прагрэсіных ідэй у галіне дзяржавы і права аказалі працы А.Волана. Яго вучэнне з'яляецца істотным дасягненнем юры-дычнай думкі XVI ст. Абапіраючыся на натуральнае права, ён выступа у абарону свабоды і ронасці людзей, чаго можна было дасягнуць толькі праз ус-таналенне разумных закона, заснаваных на прын-цыпе: "Нікому не рабіць крыды, кожнаму аддаць тое, што яму належыць"2. Галонай мэтай і прызна-чэннем дзяржавы ён лічы забеспячэнне спакойнага і шчаслівага жыцця людзей, іх абарону ад гвалту і рабавання. Сапрады свабоднымі людзьмі, мерка-ва ён, могуць быць грамадзяне толькі такой дзяр-жавы, у якой права  ронай ступені служыць усім. Але паколькі права  Вялікім княстве Літоскім у асноным абараняла інтарэсы феадала і шляхецка-га стану (саслоя), то А.Волан лічы такую дзяржа-ву несправядлівай.
Палітычным ідэалам А.Волана з'яляецца манар-хія, якая "кіруе і правіць народам з дапамогай зако-на". "Закон валадар грамадзян і караля". Ма-нарх жа, на думку мысліцеля, "павінен быць нічым іншым, як законам, які мовіць". Волан перакананы, што зло прыходзіць не ад самога інстытута дзяржа-най улады, а ад адміністрацыйных асоб, якія зло-жываюць сваім становішчам, парушаюць закон і інтарэсы "агульнага дабра".
Абмежаваная законам манархія, ва яленні мыс-ліцеля, найлепшым чынам здольна служыць інтарэ-сам "агульнага дабра" і тым самым заховаць гра-мадскую стабільнасць. Пытанні аб паходжанні ла-ды і права Волан вырашае кампрамісна, выводзячы іх як з прыродных, так і з боскіх крыніц.
1 Нз нсторнн фнлософской н обіцественно-полнтнческой мыслн Велорусснн. Мн., 1962. С, 7677.
2 Очеркн фнлософской н соцнологнческой мыслн Белорусснн. Мн.,1973. С. 77.
11
Такім чынам, работы беларускіх мысліцеля-рэфарматара уліваліся  шырокую і магутную плынь гуманізму, якая, распасюджваючыся па Заходняй Еропе, дасягнула Вялікага княства Літоскага.
Больш сістэматычна і мэтанакіравана праца па даследаванні гісторыі дзяржавы і права Беларусі пачала весціся пасля стварэння  1787 г. кафедры гісторыі права  Ягелонскім універсітэце  Кракаве. Асаблівыя дасягненні бачны  XIX ст. Адной з першых значных работ гэтага часу стала манаграфія Т.Чацкага "Аб літоскім і польскім праве, яго духу, крыніцах, сувязях і аб змесце першага Статута, выдадзенага для Літвы  1529 годзе"  двух тамах, якая выйшла  Варшаве  1800 1801 гг. на польскай мове. Гэта работа мае шмат дадатных бако у характарыстыцы і ацэнках права Беларусі XVI ст. Разам з тым Т.Чацкі бы прыхільнікам і абаронцам нарманскай тэорыі паходжання славянскіх дзяржа і права. 3 яго пунктам гледжання не бы згодны такі буйны даследчык гісторыі права, як І.Ракавецкі. У сваёй рабоце "Руская Прада, або Права вялікага князя Яраслава", надрукаванай у Варшаве (т.1 у 1820 г. і т.2  1822 г.), ён зрабі спробу даказаць, што падабенства норма славянскага права з нормамі іншых народа тлумачыцца не запазычваннямі, а падабенствам умо жыцця. І.Ракавецкі лічы, што не можа быць эфектынага вывучэння гісторыі права кржнага славянскага народа без вывучэння гісторыі права сіх славянскіх народа як адзінага цэлага.
Вялікае значэнне  вывучэнні гісторыі дзяржавы і права Беларусі і Літвы маюць работы І.М.Даніловіча. У першай палове XIX ст. ім былі зной-дзены новая рэдакцыя Судзебніка 1468 г., спісы Ста-тута 1529 г. на старабеларускай мове, Супрасльскі летапіс, напісана некалькі навуковых прац. У сваіх кнігах і лекцыях вучоны зыходзі з таго, што права Вялікага княства Літоскага мела адзіную крыніцу са старажытнарускім правам.
Навуковая заслуга І.М.Даніловіча заключаецца перш за сё  тым, што ён адкры і апублікава шэ-раг выключна важных помніка права і звярну ува-гу рускіх гісторыка на неабходнасць усебаковага
12
вьівучэння гісторыі права Вялікага княства Літоскага. Нямала  гэтым сэнсе зрабілі  XIX ст. такія вучоныя, як О.В.Турчыновіч, М.О.Каяловіч, М.ф.Уладзімірскі-Будана, І.А.Маліноскі, М-'к.Любаскі, І.І.Лапо, М.В.Донар-Запольскі.
Цэнтрамі па даследаванні гісторыі дзяржавы і права феадальнай Беларусі былі Кіескі, Харкаскі, Маскоскі і Пецярбургскі універсітэты.
Аднак трэба адзначыць, што большасць рускіх дваранскіх і буржуазных даследчыка права, якія займаліся вывучэннем гісторыі ВКЛ, разглядалі гэту дзяржаву не як самастойнае тварэнне, а як прамы працяг і далейшае развіццё гісторыі Кіескай Русі. Разам з тым, нягледзячы на пэныя метадалагічныя памылкі, гэтыя даследчыкі садзейнічалі вырашэнню выключна важных прыватных пытання. На аснове аналізу велізарнага фактычнага матэрыялу яны даказалі наянасць генетычнай сувязі паміж правам Вялікага княства Літоскага і старажытнарускім правам, даследавалі структуру і камлетэнцыю вышэй-шых і мясцовых дзяржаных органа, звярнулі ва-гу на неабходнасць вывучэння гістарычнага развіцця норма крымінальнага, цывільнага, працэсуальнага і іншых галін права.
Вялікае значэнне  вывучэнні гісторыі дзяржа-вы і права феадальнай Беларусі мае польская
гістарыяграфія.
У канцы XIX пачатку XX ст., пасля некатора-га спаду, у польскай буржуазнай гісторыка-прававой літаратуры актывізаваліся даследаванні па гісторыі права Вялікага княства Літоскага. Асаблівую цікавасць выклікаюць працы А.Лявіцкага, А.Ябла-носкага, Е.Язерскага, С.Кутшэбы і інш. У адрозненне ад рускіх дваранскіх і буржуазных даследчыка боль-шасць польскіх навукоца разглядалі заканада-ства народа Беларусі, Літвы і Украіны як частку права Полыпчы. Галоную вагу  сваіх даследа-ваннях яны канцэнтравалі на дзейнасці высокапа-сталеных асоб, а з помніка права вывучалі перш за сё Статуты. Пры гэтым назіраліся пераболып-ванне ролі шляхты  палітычным жыцці дзяржавы, ідэалізацыя шляхецкай дэмакратыі. Некаторыя польскія гісторыкі імкнуліся даказаць палітычную адсталасць Беларусі, Украіны і Літвы, якія нібыта
13
скапіравалі структуру палітычных і прававых інстытута Польшчы і  сілу гэтага сталі яе часткай. Гэтым яны давалі гістарычнае абгрунтаванне права сваёй дзяржавы на землі былога ВКЛ.
Першымі вучонымі савецкага часу, якія сталі зай-мацца гісторыяй дзяржавы і права Беларусі, былі У.І.Шчэта і М.Донар-Запольскі. У.І.Шчэтай напісана больш за 480 работ, у якіх дадзены глыбокі аналіз прававога становішча насельніцтва і прававых адносін у беларускім грамадстве перыяду феадалізму. У савецкай гістарычна-прававой літаратуры кароткі пераказ асно феадальнага права ВКЛ бы упершы-ню ажыццёлены С.В.Юшковым у 1940 г. у падручніку "Гісторыя дзяржавы і права СССР".
Для даследчыка дзяржавы і права Беларусі асаблівую цікавасць маюць працы М. В. Донар-За-польскага «Гісторыя Беларусі» і « Асновы дзяржанасці БеларусЬ, у якіх ён абгрунтовае неабходнасць ства-рэння незалежнай Беларускай дзяржавы.
Даследаванню гісторыі дзяржавы і права Беларусі прысвечаны работы такіх сучасных беларускіх на-вукоца, як Я.А.Юхо, С.Ф.Сокал, Т.І.Донар, В.А.Шакапляс, В.А.Круталевіч, Г.В.Дзербіна, М.У.Сільчанка, І.А.Басюк, І.І.Марціновіч, С.П.Мар-гунскі, М.А.Слабодчыка і інш.1 Вялікая колькасць артыкула па гісторыі дзяржавы і права Беларусі знаходзіцца  Беларускай Савецкай Энцыклапедыі,
Юхо НЛ. ПраБовое положенне населення Белорусснн в XVI в. Мн., 1978; Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы I права Беларусі. Мн., 1992; Сокол С.Ф. Полнтнческая н дравовая мысль в Белорусснн XVI первой половнны XVII в. Мн., 1984; Гісторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычніцкі перыяд). Мл., 1989; Доенар Т.Н., Шелкопляс В.А. Государство і право Беларусн в XIV XVI веках. Мн., 1993; Донар Т.І. Грамадзянскае права феадальнай Беларусі XV XVI стагоддзя. Мн., 1997; Шелкопляс В.А. Судебные орга-ны в Беларусн: конец XVIII первая половкна XIX веков, Мн., 1997; Круталевііч В.А. На путях нацнонального самоопределення (БНР БССР РБ). Мн., 1995; Дзербіна Г.В. Права і сям'я  Беларусі эпохі Рэнесансу. Мн., 1997; Сільчанка М.У., Басюк І.А. Асноныя этапы беларускай дзяржанасці. Гродна, 1996; Марты-ло'внч Н.Н. Правоохраннтельные органы БССР. Мн., 1986; Мар-гунскый С.П. Созданпе н упроченне белорусской государственнос-тн. 1917 1922. Мн., 1958; Слободчнков Н.А. Совет Народных Комнссаров БССР в 1920 1936 гг. Мн., 1977.
14
а таксама  Юрыдычным энцыклапедычным слоніку, які выйша з друку  1992 г.
У 1998 г. упершыню  нашай краіне прафесарамі А.Ф.Вішыескім і Я.А.Юхо падрыхтаваны вучэбны дапаможнік, у якім у адпаведнасці з праграмай кур-са гісторыі дзяржавы і права Беларусі змешчаны да-кументы, якія асвятляюць працэс развіцця дзяржа-вы і права нашай Айчыны  часы існавання Полац-кага і Тураскага княства, Вялікага княства Літо-скага, Рэчы Паспалітай, знаходжання яе  складзе Расійскай імперыі, а таксама  паслякастрычнідкі перыяд да нашых дзён1.
Нават кароткі агляд навуковых прац і публікацый крьшіц па гісторыі дзяржавы і права Беларусі свед-чыць аб багацці нашай прававой культуры. На жаль, гістарычна склалася так, што гісторыя наогул і гісторыя дзяржавы і права беларускага народа у црыватнасці фактычна ніколі не вывучаліся аб'ек-тына, як самастойная галіна навукі. Выключэннем з'яляюцца толькі сярэдневяковыя даследаванні, а таксама работы некаторых гісторыка пазнейшага часу (Донар-Запольскі, Ігнатоскі, Улашчьж і інш.), якія, нягледзячы на шматлікія цяжкасці палітычнага характару, не адступалі ад сваіх высокіх грамадзянскіх пераканання. Увогуле польская, рус-кая і савецкая гістарыяграфія разглядалі гісторыю дзяржавы і права Беларусі тэндэнцыйна, аднабако-ва, з улікам перш за сё ласных палітычных інтарэса, а не навуковай аб'ектынасці. Такія пады-ходы не адпавядалі як патрабаванням элементарнай логікі, так і той акалічнасці, што суверэнная Бела-русь павінна мець сваю, не скажоную, прадзівую гісторьпо дзяржавы і права.
і А.Ф., Юхо Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі  дакументах і матэрыялах (Са старажытных часо да нашых дзён), Мн., 1998.
15
Г Л А В А 2
СТАРАЖЫТНЫЯ ДЗЯРЖАВЫ
НА ТЭРЫТОРЫІ СУЧАСНАЙ БЕЛАРУСІ.
СТАРАЖЫТНАЕ ПРАВА ѕ IX ПЕРШАЙ
ПАЛОВЕ XIII ст.
2.1. Агульная характарыстыка
грамадска-палітычнага ладу
 другой палове 1-га тыс. н. э.
Адным з найболып спрэчных і цяжкіх пытання усяго курса гісторыі Беларусі наогул і гісторыі дзяр-жавы і права  прыватнасці з'яляецца пытанне, калі сё-такі з'явілася дзяржанасць ва сходніх славян. Буйны гісторык права С.В.Юшко лічы, што пер-шыя прыкметы дзяржанасці  славян адзначаюцца пасля VII ст. н. э. Акадэмік Б.А.Рыбако сцвярджае, што дзяржанасць у славян узнікла намнога раней, недзе на памежжы старой і новай эры. Вельмі ціка-выя думкі аб узнікненні дзяржавы і яе сутнасці вы-казвае буйны вучоны Беларусі, доктар юрыдычных навук прафесар Я.А.Юхо. У прыватнасці, ён адзна-чае, што на тэрыторыі сучаснай Беларусі дзяржава знікла за многа гадо да нашай эры1. ІІрафесар Я.А.Юхо лічыць, што на рубяжы нашай эры ішо працэс станалення рабаладальніцкага і адмірання абшчынна-патрыярхальнага ладу. Абодва гэтыя лады працяглы час суіснавалі і заемна дапаняліся. Рабаладальніцкі лад не дасягну найвышэйшага развіцця і  X ст. пад уздзеяннем феадальных адносін пача прыходзіць у заняпад. У сваіх поглядах Я.А.Юхо не адзіны. Напрыклад, прафесар В.І.Гарамыкіна не згодна з думкай аб тым, што феадалізм у Еропе пача развівацца адразу пасля падзення Рымскай імперыі (476 г.)- Яна сцвярджае, што  выніку вялікага перасялення народа на тэрыторыі былой Рымскай імперыі зніклі новыя
1 Юхо ЯЛ. Узнікненне дзяржавы і яе сутнасць //Беларус. гіст. часопіс. 1997. № 3. С. 45.
16
оябаладальніцкія дзяржавы, якія існавалі нядога ? паранапні са старажытнымі цывілізацыямі. В І.Гарамыкіна настойвае на тым, што  Кіескай рсі» як і ѕ іншых дзяржавах, спачатку існавала рабаладальніцкая фармацыя, якая  XII XIII стст. змянілася феадальнай1.
На думку прафесара Г.В.ПІтыхава, у VI VIII стст. у славян, у тьш ліку  крывічо, дрыгавічо і радзіміча, існавала патрыярхальнае рабства. Што тычыцца больш ранейшага перыяду (прыкладна да VI VII стст.)» то на тэрыторыі сучаснай Беларусі родаплемянное грамадства знаходзілася на стадыі ваеннай дэмакратыі.
У апошні час беларускія вучоныя прыйшлі да высновы, Іпто пачатак пераходу сходніх славян да класавага грамадства на тэрыторыі Беларусі адносіцца да другой паловы 1-га тыс. н.э. У гэты пе-рыяд тут складваюцца шматукладныя сацыяльна-эканамічныя адносіны, развіваецца маёмасная няро-насць, зараджаецца раннефеадальны клад жыцця, які прыкладна з IX X стст. становіцца вызначаль-
ным.
Такім чынам, для гістарычнага развіцця славян рабаладальніцкая фармацыя  яе класічным стане была нетьшовай. Працяглы пераходны перыяд ха-рактарызавася своеасаблівым грамадскім ладам, пры якім адначасова існавалі тры клады: першабытна-абшчынны, рабаладальніцкі і феадальны. Першы бы аджываючым, другі не атрыма шырокага рас-пасюджвання і толькі трэці ста базісным для развіцця новай фармацыі.
Якая ж форма палітычнай арганізацыі адпавяда-ла пераходнаму перыяду? Некаторыя даследчыкі, на-прыклад С.В.Юшко, лічылі, што гэтаму перыяду адпавядала дафеадальная дзяржава ("пераддзяржа-ва"). Але  апошні час найболып распасюдзілася меркаванне, што  пераходны перыяд ва сходніх славян існавалі палітычныя аб'яднанні племян-ныя саюзы.
Калі і як утварыліся ва сходніх славян першыя княствы, якія папярэднічалі знікненню Старажыт-
1 Горемыкнна В.Н, Возннкновенне н разватне первой антагоннстнческой формацнн в србдневековой Европе. Мн., 1982.

нарускай дзяржавы, мы дакладна не ведаем. Але мер-каванне, што яны існавалі яшчэ да IX ст., думаецца, будзе правільным. Справа  тым, што Кіеская Русь не магла знікнуць на пустым месцы, а толькі праз аб'яднанне жо існуючых дзяржана-племянных ут-варэння самай рознай тэрытарыяльнай велічыні. Таму яе тварэнне трэба разглядаць як завяршаючы этап зліцця сходнеславянскіх земля у адну дзяр-жаву. Сказанае дае падставу зрабіць вывад, што кня-ствы, ці дзяржана-племянныя саюзы, існавалі на тэрыторыі Беларусі і да IX ст. Тым часам рукапісныя крыніцы адлюстроваюць адносіны гэтых земля з Ногарадам і Кіевам толькі з X ст. У другой палове X ст. (980 г.) у летапісах называюцца два княствы, што існавалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі: По-лацкае і Тураскае. 3 другой паловы X ст. да нас дайшлі звесткі, якія характарызуюць розныя бакі жыцця беларускіх земля-княства. У палітыка-пра-вавых адносінах у іх дзейнасці адзначаюцца моман-ты як залежнасці, так і незалежнасці ад іншых зем-ля Кіескай Русі, як самабытнасці, так і агульнасці з імі.
2.2. Грамадскі лад усходнеславянскіх княства у IX першай палове XIII ст.
Сацыяльная структура і грамадскі лад княства, якія знаходзіліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі (Полацкае, Тураскае і інш.), адпавядалі раннефеадальнаму зроню развіцця, калі маёмасная і сацыяльная няронасць ужо прысутнічала  рэальным жыцці, аднак свайго юрыдычнага афармлення амаль не мелі. Прававое замацаванне статуса сацыяльных груп рэалізавалася праз звычаёвае права, палітычныя традыцыі, рэлігійныя тлумачэнні, маральныя нормы. Аснонымі класамі былі феадалы і феадальназалежныя сяляне. Прычым, як падкрэслівае прафесар С.Ф.Сокал, гэта залежнасць была  асноным калектынай, таму і феадальныя павіннасці часцей за сё накладваліся на сю вёску ці паселішча1.
1 Сокал С.Ф. Гісторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычніцкі перыяд). Мн., 1989. С. 17.
18
Разам з феадаламі і феадальна-залежным насельніцтвам існавалі рабы (халопы, чэлядзь нявольная), свабодныя гарадскія жыхары (рамеснікі, купцы, госці) і сяляне-даннікі. Апошнія не знаходзіліся  залежнасці ад асобных феадала, а выконвалі пэ-ныя павіннасці і носілі феадальную рэнту непасрэд-яа на карысць дзяржавы.
Клас феадала ме значныя зямельныя годдзі, якія апрацоваліся феадальна-залежнымі людзьмі і часткова рабамі. На падставе глыбокага аналізу пісьмовых крыніц, археалагічных даных прафесар Г.В.Штыха прыйшо да высновы, што  X ст. з'явілася княжацкае землеладанне і княжацкія сёлы, якія да XII ст. сталі распасюджанай з'явай. Акрамя таго, у XII ст. узнікла баярскае і манастырскае землеладанне. Манастырскія вотчыны папаняліся за кошт княжацкіх ахвяравання і клада прыватных асоб.
Зразумела, што  IX XI стст. працэс феадалізацыі развівася марудна. У IX ст. князь не жалава сваёй дружыне зямель і не заводзі уласнай гаспадаркі, а абклада свабоднае і пасвабоднае насельніцтва данінай. Збор даро з насельніцтва на тэрыторыі, на якой уладары князь, называся "па-люддзем". Дружыннікі таксама атрымлівалі ад кня-зя правы збіраць даніну і "карміцца" з той ці іншай воласці. Так, яшчэ да з'ялення буйнога княжацка-га землеладання ва сходніх славян узнікалі прык-меты васальнай залежнасці, што азначала права ат-рымання дружыннікамі даніны з пэнай тэрыторыі. У якасці васала вялікага князя дружыннікі неслі служ-бу за "лен". У летапісе пад 862 г. сказана, што князь Рурык, які знаходзіся  Ногарадзе, раздава "мужам сваім гарады, таму Полацк, таму Расто, друго-му Белавозера". Словы "княжы муж" азначаюць чалавека, які набліжаны да князя, выконвае яго даручэнні і якому  кіраванне і для збору даніны даец-ца горад з воласцю. Паступова "княжыя мужы" з разнастайнымі азначэннямі ("добрыя", "лепшыя" і інш.), як члены старэйшай дружыны князя пачалі, называцца баярамі.
Надзейнай апорай княжацкай улады была ваенная дружына. Дружыннікі акружалі князё, абаранялі іх інтарэсы. 3 імі князь раіся па пытаннях
19
нях арганізацыі пахода, а таксама суда і адміністрацыйнага кіравання. Калі князь перамяшчася на новае княства, дружына ішла за ім. Так, калі  1088 г. тураскі князь Святаполк Ізяслававіч перайшо на вялікакняжацкі прастол  Кіе, то з сабой ён забра і тураскую дружыну.
Дружыны  полацкіх князё, як і  іншых князё "рускіх", складаліся з дзвюх груп: у першую старэйшую уваходзілі "бояры", "снльные мужн", у другую малодшую, якая жыла пры двары князя, "грндь", "отрокн", "детскне". 3 яе выходзілі слугі князя, яго целаахонікі, малодшыя службовыя асобы. Земскія ратнікі, якія не належалі да сталага княжацкага войска, насілі найменне "воі". Па словах В.Ключэскага, "баявыя людзі", як тыя, што належалі да дружыны князя, так і тыя, што выходзілі з простага насельніцтва, часам азначаліся неюрыдычным тэрмінам "кметы" ці "кмецце"  зборным сэнсе.
Такім чынам, у грамадстве тварылася некалькі пласто. Верхні складалі князі, баяры, старэйшая і малодшая дружыны, духавенства. Феадалы былі за-емазвязаны сістэмай васалітэту, якая рэгулявала пра-вы і абавязкі паміж імі, а таксама перад дзяржавай.
Эканамічная магутнасць класа феадала дазволіла яму заняць пануючае становішча  палітычным жыцці грамадства, захапіць усе ключавыя пасады  дзяржаным апараце. Клас феадальна-залежных людзей утварыся:
1) за кошт замацавання халопа і іншых несва-бодных людзей на зямлі, бо для феадала значна важ-ней станавілася валодаць правам распараджацца павіннасцямі сялян, чым іх асобай;
2) шляхам гвалтонага пазаэканамічнага прыму-су былых свабодных абшчынніка уносіць пэныя даніны і выконваць павіннасці на карысць асобных феадала або дзяржавы  цэлым;
3) у выніку маёмаснага расслаення свабодных ся-лян, якія, збяднешы, трапілі  дагавую кабалу.
Так У разглядаемы перыяд з'яляецца фігура феадальна-залежнага селяніна-закупа. Закуп ме сваю гаспадарку, але беднасць прымушала яго ісці  кабалу
1 Ключевскый В.О. Термннологня русской нсторнн// Собр. соч.: В9т. М., 1989. Т. 6. С. 112.
20
лу да феадала, у якога ён бра купу грашовую суму або натуральную дапамогу, і таму бы абавязаны працаваць на гаспадара. Праца закупа не ішла  кошт аплаты догу (пазыкі), а выступала толькі  якасці выплаты працэнта за пазыку. Таму адпраца-ваць купу было вельмі цяжка і селянін мог пажыц-пёва заставацца  феадала. У выпадку пабегу закуп атаматычна станавіся халопам. Да халопства вё і крадзёж, учынены закупам. Феадал ме у адносінах яа закупа права вотчыннай юрысдыкцыі. Трэба адзначыць, што закуп у адрозненне ад халопа ме некаторыя правы. Яго нельга было біць "не за дело", прадаць у халопы, ён мог скардзіцца на гаспадара суддзям, у яго нельга было безпакарана адняць маё масць.
Такім чынам, прававы і сацыяльны статус закупа мяняся да моманту выплаты ім догу: пастаянна, існавала пагроза перайсці  халопскае становішча.
Разам з тым на пачатку развіцця феадальных адносін на тэрыторыі Беларусі працягвалі заховацца свабодныя сяляне-даннікі, якія вялі сваю ласную гаспадарку і абавязаны былі носіць на карысць цэнтральных і мясцовых органа кіравання пэную даніну натурай або грашыма, выконваць шэраг дзяржаных павіннасцей (нясенне ваеннай службы  апалчэнні, рамонт і буданіцтва замка, масто, шляхо (дарог) і г.д.).
Нельга не пагадзіцца з прафесарам Я.А.Юхо, які сцвярджае, што наянасць у разглядаемы перыяд значнай колькасці свабодных сялян-данніка і рабо у канчатковым выніку не мяняла феадальнага ха-рактару грамадскіх адносін. Свабодныя сяляне-даннікі плацілі рэнту на карысць феадальнай дзяр-жавы, а рабы эксплуатаваліся феадаламі. У эканамічнай структуры грамадства праца свабодных сялян-данніка і чэлядзі нявольнай у адрозненне ад працы феадальна-залежных сялян не мела вядучай ролі, а насіла дапаможны характар.
У гарадах таксама ішо працэс маёмаснага расслаення. Пануючае становішча  гарадской эканрміцы занялі купцы і багатыя рамеснікі. Яны аказвалі значны плы і на палітыку дзяржавы.
21
2.3. Палітычны лад Полацкага і Тураскага княства
На тэрыторыі Беларусі  IX XIII стст. існавалі такія буйныя дзяржавы-княствы, як Полацкае, Тураскае, Менскае, Новагародскае, Смаленскае і інш. Развіццё палітычнага ладу дзяржа-княства найболып наглядна можна прасачыць на прыкладзе Полацкага княства, якое адыграла вядучую ролю  станаленні нашай дзяржанасці і жо  раннефеадальны перыяд займала тэрыторыю каля 50 тыс. км2.
Першымі жыхарамі Полацка летапіс называе крывічо. Што тычыцца тэрміна "палачане", то ду-маецца, археолаг Ю.А.Заяц мае рацыю, калі сцвяр-джае, што ён азнача не этнічную, а дзяржаную пры-належнасць. Вывучэнне курганных магільніка на тэрыторыі Полацкага княства паказала, што акра- I мя крывічо там жыло дрыгавіцкае насельніцтва. ^ Наянасць у Полацкім княстве прадстаніко двух з =1 найболып магутных усходнеславянскіх плямёна, | якія дзельнічалі  фарміраванні беларускай ' народнасці, дае магчымасць лічыць Полацкую зям-лю старажытным беларускім, ці протабеларускім, дзяржаным утварэннем.
Уключэнне Полацкага княства  дзяржаву Руры-ка не прывяло да понай страты ім дзяржанасці. Захавалася тэрытарыяльная цэласнасць, улада мяс-цовых князё, а да сярэдзіны X ст. Полацк адасобіся ад Кіева.
Першы полацкі князь, імя якога вядома з летапісу, Рагвалод. Можна спрачацца, славянскае ці скандынаскае насі ён імя, але не гэта галонае. Кажучы словамі беларускага гісторыка М.Ермаловіча, Рагвалод "першы бачы і па-сапраднаму ацані вялікія магчымасці Прлацкай зямлі як асобай дзяр-жавы са сваімі мэтамі і інтарэсамі, супрацьлеглымі мэтам і інтарэсам Кіева"1.
Нядогім бы перыяд гвалтонага ключэння (980 г.) Полацкага княства  Кіескую дзяржаву пры Уладзіміры Святаславічы. У 988 г. незалежнасць Полацка была аднолена, адрадзілася мясцовая кня-
1 Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 73.
22
ясадкая дынастыя. Гісторыя Полацкай зямлі XI VII стст. гэта перыяд пашырэння яе тэрыторыі, тнапраньіх саюзніцкіх адносін з кіескімі князямі або зкорсткіх ваенных канфлікта з імі, прычым іяіцыятарам апошніх далёка не засёды бы Кіе.
Іншым бы лёс дрыгавіцкіх княства. Даволі рана ярыгавіцкая зямля трапіла  сферу інтарэса Кіева і страціла незалежнасць. 3 канца X ст. на княжанне  Тура пасылалі старэйшых сыно кіескага князя. Толькі  50-я гг. XII ст. Тура выйша з падпарадкавання Кіева і  ім усталявалася самастойная княжацкая дынастыя.
Нягледзячы на недастатковасць гістарычных крыніц, можна скласці пэнае меркаванне аб палітычным ладзе старажытных дзяржа-княства, арыентуючыся перш за сё на палітычны лад Полацкага княства. Сістэма органа улады і кіравання  дзяржавах-княствах IX XII стст. на тэрыторыі Беларусі была таго ж тыпу, што і  іншых дзяржавах, якія складалі Кіескую Русь. Вышэйшую ладу ажыццялялі князь, рада князя, веча. Функцыі органа цэнтральнага кіравання выконвалі службовыя асобы, такія як пасаднік, тысяцкі, падвойскі, ключнік, цівун і інш.
Галонай асобай у сістэме лады бы князь. Ен стая на чале дзяржавы і выканачых органа, ме права вырашаць усе бягучыя справы дзяржанага кіравання. Асноным абавязкам князя была арганізацыя абароны дзяржавы ад знешняга нападу і падтрыманне нутранага парадку.
Уладарныя панамоцтвы князя абумоліваліся як яго асабістымі якасцямі і атарытэтам сярод насельніцтва, так і падтрымкай вярхо пануючага
класа.
Уступленне на прастол суправаджалася строгім рытуалам, у час якога прыносілася прысяга з абяцаннем аховаць тэрыторыю дзяржавы і інтарэсы грамадзян, дзейнічаць у адпаведнасці з мясцовымі дзяржана-прававымі звычаямі. Умовы ступлення князя на пасаду афармляліся  дагаворы-радзе, які заключася князем з вярхушкай пануючага класа. Напрыклад, полацкі князь абавязвася не мешвацЦа  царконыя справы, не адымаць маёмасці  палачан, не пераглядаць старых рашэння судо, не
23
перашкаджаць выезду свабодных людзей за межы княства і г.д.
Як бачым, Панамоцтвы князя ажыццяляліся  асноным у сферы выканача-распараджальнай дзейнасці. Правам выдання новых закона князь не валода. Такое права мелі рада князя і веча. Займацца правасуддзем князь мог толькі з сябрамі яго рады і іншымі службовымі асобамі. Такім чынам, абмяжовалася і судовая дзейнасць князя.
Што сабой уяляла рада князя? Па-першае, яна не мела пастаяннага складу. Князь мог запрашаць да сябе на нарады сіх, каго жада, аднак не мог ігнараваць думкі найбольш уплывовых у дзяржаве людзей, асабліва службовых асоб цэнтральнага і дварцовага кіравання.
Па-другое, кампетэнцыя рады фактычна злівалася з кампетэнцыяй князя. Практычна се пытанні, якія вырашаліся князем, ён абмяркова са сваімі дарадчыкамі. Аб залежнасці князя ад свайго акружэння расказвае ісландская "Сага аб Эймундзе". У ёй гаворыцца, што калі скандынавец Эймунд прыйшо з дружынай наймацца на службу да князя Брачыслава, то той сказа: "Дайце мне час параіцца з маімі мужамі, таму што яны даюць мне грошы, а я толькі іх трачу"1. Маюць рацыю тыя вучоныя, напрыклад беларускі даследчык В.Чаропка якія лічаць, што  дадзеным выпадку Брачысла гаворыць аб неабходнасці параіцца з жыхарамі Полацка, гэта значыць з веча2.
На пасяджэннях рады прысутнічалі не се асобы, якія мелі права прымаць удзел у нарадах з князем, а толькі тыя, хто  гэты момант бы каля яго. Пры вырашэнні асабліва важных пытання рада збіралася  поным складзе. Акрамя пытання бягучай выканача-распараджальнай дзейнасці  радзе князя вьфашаліся і найболып важныя судовыя справы, якія тычыліся інтарэса феадала і вышэйшых службовых асоб дзяржанага апарату. На радзе рыхтаваліся пытанні, якія трэба было абмеркаваць на вечы.
У палітычным жыцці Полацка пэнае значэнне мела веча агульны сход палачан, які збірася для
1 Юхо Я~А. Кароткі варыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 64.
2 Нар. газ. 1991. 2 кастр.
24
вырашэння розных праблем. Гэта была пачатковая форма гарадскога самакіравання, у пэнай ступені падуладнага мясцовай знаці. У пачатку XII ст. роля веча зрасла настолькі, што яно актына вырашала пьітанні вайны і міру, запрашала на прастрл князё і нярэдка праганяла іх з горада, устаналівала раскладку павіннасцей і падатка, прымала захады па арганізацыі апалчэння і абароны, разглядала найбольш важныя судовыя справы, вызначала лінію цаводзін у міжнародных аднрсінах. Веча мела заканадачую ладу. В.Чаропка лічыць, што "па сутнасці Полацкае княства з'ялялася феадальнай рэспублікай, у якой князь выконва ролю выбарнага канстытуцыйнага валадара".
На думку даследчыка Г.В.Штыхава і Т.Т.Каробушкінай, веча абмяжовала ладу князя, але не знішчала яе. Княжацкая лада  Полацку была значнай нават у перыяды найболып актынай дзейнасці веча. Князь узначальва ваенныя сілы, ме пры сабе дружыну, ажыццяля унутранае кіраванне, мог заключыць мір і г.д. , раздава воласці разам з гарадамі іншым князям-васалам. У Полацку, як, напэна, і  іншых княствах, у сферы сацыяльнапалітычнага жыцця існавала двухуладдзе. Вечавы лад існава побач з княжацкай уладай1.
Нельга не пагадзіцца з думкай прафесара С.Ф.Сокала, аб тым, што беларускія дзяржавыкняствы нельга назваць неабмежаванымі манархіямі, таму што "улада князя не была абсалютнай. Іх можна было б назваць раннефеадальнымі дуалістычнымі манархіямі ці раннефеадальнымі абмежаванымі манархіямі. Больш за сё, на нашу думку, падыходзіць першая назва, бо яна адлюстровала палітычны дуалізм, увасоблены  двух цэнтрах улады: князя і веча"2.
Існаванне розных меркавання сведчыць аб тым, што пытанні дзяржанага ладу беларускіх княства, перш за сё Полацкага, патрабуюць далейшай навуковай распрацокі.
У перыяды падпарадкавання беларускіх княства Кіеву адносіны паміж кіескім князем і мясцовымі князямі (полацкімі, тураскімі і інш.) будаваліся на
1 Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1994. С. 95. 4.1.
2 Сокал С.Ф. Гісторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычніцкі перыяд). С.18.
25
прынцыпах васалітэту. Кіескі князь бы сюзэрэнам і аказва дапамогу мясцовым князям, якія  сваю чаргу абавязваліся быць "у яго паслушэнстве", высталяць войска, перадаваць частку сабранай даніны. У выпадку парушэння васалам сваіх абавязка ён мог быць пакараны пазбаленнем сваіх уладання. Ажыццявіць жа гэта было магчыма толькі сілай (ваенным шляхам).
Пра грамадска-палітычны лад у Тураскім княстве і яго гарадах звестак мала, але яны вельмі важныя. Верагодна, што  Тураве, як і  Полацку, актына дзейнічала веча.
Як мы жо гаварылі, функцыі органа кіравання выконвалі пасаднік, тысяцкі, падвойскі, ключнік, цівун і інш.
Пасаднік абірася вечам або прызначася князем у іншыя гарады дзяржавы, дзе з'яляся яго намеснікам. Знаходжанне  горадзе адначасова і князя і пасадніка, акрамя як у Ногарадзе Вялікім, з'ява незвычайная. Аб існаванні пасадніка  Полацку звестак няма, а  Тураве, паводле Іпацьескага летапісу, у сярэдзіне XII ст. знаходзіліся адначасова і князь і пасаднік. Такі факт можа сведчыць аб асаблівасцях грамадска-палітычнага ладу  Тураскім княстве.
Галоным абавязкам тысяцкага з'ялялася ваеннае кіраніцтва. У час вайны ён камандава апалчэннем, а  мірны сачы за падтрыманнем парадку  горадзе. Падвойскаму даручалася сачыць за выкананнем рашэння веча і распараджэння князя.
Ключнік і цівун займаліся гаспадарчымі справамі і некаторымі судова-адміністрацыйнымі пытаннямі  дзяржаве.
Важным элементам палітычнай сістэмы была царква, цесна звязаная з дзяржавай. Па сутнасці, у яе веданні знаходзілася ідэалагічная апрацока насельніцтва. Вярхушка духавенства прьімала актыны дзел у палітычным жыцці дзяржавы і грамадства.
2.4. Станаленне права Старажытнай Беларусі і яго характарыстыка
У 1-м тыс. н.э. ва сходніх славян фарміравалася стойлівая сістэма агульнапрынятых звычая, якая

вызначала правілы паводзін людзей. Паступова частка звычая пачала набываць рысы абавязковасці, нярэдка суправаджалася прымусам, які бы санкцыяяаваны родаплемяннымі органамі і абшчынамі, і рэшце рэшт набыла якасці звычаёвага права. Яно вьіялялася, напрыклад, у кронай помсце за забойства родзіча, у спосабах заключэння шлюбу і парад-ку атрымання спадчыны, у выгнанні з абшчыны за парушэнне міру і г.д.
Узнікненне старажытных дзяржа на тэрыторыі Беларусі суправаджалася фарміраваннем старажытнага феадальнага права. Яго першай крыніцай, асновай і былі старажытныя звычаі. 3 таго моманту, калі звычай санкцыянавася дзяржавай, ён станавіся нормай звычаёвага права. Гэтыя нормы маглі існаваць як у вуснай, так і  пісьмовай форме.
Частка норма звычаёвага права паступова замацовалася  дзяржаным пісьмовым заканадастве, часткова відазмяняючыся або заканадача забараняючыся. Кроная помста, напрыклад, была забаронена жо  XI ст.
Такім чынам, у старажытнасці пануючым было звычаёвае права. Яно яляла сабой сістэму прававых норма, якія зніклі непасрэдна з грамадскіх адносін, абапіраліся на агульнапрынятасць і данасць ужывання і былі санкцыянаваны дзяржавай. 3 далейшым развіццём і мацаваннем феадаль-ных адносін ствараліся перадумовы для атрымання льгот пануючым класам. Таму ад дзяржавы патраба-валася выданне спецыяльных закона, дапанення і тлумачэння да норма звычаёвага права. Так ствараліся нормы пісанага права, якое спачатку не адмяняла норма звычаёвага права, а толькі даланяла іх, надавала ім агульнадзяржаны характар. Таму невьшадкова, што ва сіх старажытных помніках асноны змест пісанага права складалі нормы, узятыя са звычаёвага права.
Звычаёвым правам у старажытнасці рэгуляваліся се праваадносіны  грамадскім жыцці: структура і кампетэнцыя дзяржаных устано, правы і абавязкі розных класа, стана (саслоя) і сацыяльных груп насельніцтва, грамадзянскія, сямейна-шлюбныя, зямельныя, судова-працэсуальныя, крымінальныя і інш. На Беларусі звычаёвае права было пануючым
27
да XV ст. Паступова яно выцяснялася пісаным правам. Многія нормы звычаёвага права набылі форму закона  выглядзе шматлікіх грамат, лісто, прывілея, соймавых пастано, статута, іншых прававых акта.
Для старажытнага звычаёвага права Беларусі характэрныя наступныя рысы: партыкулярызм, традыцыяналізм і дуалізм.
Партыкулярызм права звязаны з наянасцю  кожнай мясцовасці сваіх звычая, норма, правіл і адсутнасцю агульнадзяржанай прававой сістэмы. Напрыклад, у "Аповесці мінулых гадо" гаворыцца аб тым, што насельніцтва кожнай зямлі "нмяху бо обычан свон н закон отец свонх н преданья каждо свой нрав".
Традыцыяналізм і кансерватызм прававых норма, іх нязменнасць у многім былі абумолены плывам царквы. Справа  тым, што  аснове старажытнай прававой тэорыі ляжала царконае вучэнне аб тым, што  грамадстве і ва сім свеце наогул пануе нязменны, раз і назасёды станолены Богам парадак. Усякія спробы крытыкаваць ці змяняць сацыяльна-эканамічную, палітычную ці прававую сістэму лічыліся ерассю, выступленнем супраць царквы і Бога. Гэта значна абмяжовала заканадачую дзейнасць князя, бо ён не бы упанаважаны ствараць або змяняць нормы права. Нават у XV XVI стст. урад вымушаны бы абяцаць не парушаць традыцыі і не водзіць новых парадка. 3 традыцыяналізмам у звычаёвым праве цесна звязана іерархічнасць грамадства з яго складанай сацыяльнай структурай і прававой рэгламентацыяй саслоя і сацыяльных груп.
У сувязі з гэтым асоба мела вельмі мала самастойнасці: жыццё кожнага чалавека павінна было кладвацца  рамкі свайго класа, саслоя, сацыяльнай або рэлігійнай групы.
Дуалізм (дваістасць) звычаёвага права заключася  ідэі понага бяспрая рабо (халопа, чэлядзі нявольнай) і фармальнай ронасці свабодных людзей пры фактычным стварэнні льгот і пераваг пануючаму класу. Халопы, чэлядзь нявольная не прызнаваліся самастойнымі суб'ектамі праваадносін. Адноснае ранапрае свабодных гараджан, сялян
28
анніка і іншых праялялася  тым, што яны маглі дзельнічаць у рашэнні дзяржаных спра на вечаяьіх сходах, выбіраць і бьіць выбранымі  органы кіравання, неслі роныя павіннасці, у тым ліку і вайсковую па абароне свайго горада, воласці, княства. Але далейшым развіццём феадальных адносін праваздольнасць простых людзей пачала абмяжовацца.
Коратка ахарактарызуем некаторыя юрыдычныя помнікі, нормы якіх догі час дзейнічалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Як адзначалася вышэй, былі перыяды, калі беларускія княствы падпарадковаліся кіескім князям, асабліва гэта тычыцца Турава. 3 гэтага вынікае, што'  старажытнабеларускіх землях дзейнічалі нормы "Рускай Прады", вядомага  свеце помніка права. Таму мы лічым неабходным пачаць разгляд прававой спадчыны з кароткай характарыстыкі гэтага вельмі глыбокага па сэнсе і змесце юрыдычнага дакумента.
"Руская Прада" зборнік закона, які фарміравася на працягу XI XII стст., а некаторыя яго артыкулы бяруць свой пачатак яшчэ  паганскай (язычніцкай) даніне. Аналізуючы "Рускую Праду", можна прыйсці да высновы, што се яе суб'екты з'яляліся фізічнымі асобамі (паняцця юрыдычнай асобы закон яшчэ не веда). Сярод віда злачынства, прадугледжаных "Рускай Прадай", няма злачынства супраць дзяржавы. Нават князь як аб'ект злачыннага замаху разглядася  якасці фізічнай асобы і адрознівася ад іншых толькі сваімі больш высокім становішчам і прывілеямі.
3 канкрэтнымі суб'ектамі звязвася і змест права ласнасці. "Руская Прада" яшчэ не ведала такіх абстрактных паняцця, як "уласнасць", "валоданне",
"злачынства".
Зборнік закона грунтавася на казуальнай сістэме, згодна з якой заканадавец імкнуся прадугледзець усе магчымыя жыццёвыя сітуацыі. Гэтыя юрыдычныя асаблівасці абумолены тым, што адной з крыніц "Рускай Прады" служыла звычаёвае права, нормы і прынцыпы якога былі несумяшчальныя з абстрактным паняццем юрыдычнай асобы. Для звычаю се суб'екты роныя і се яны могуць быць толькі фізічнымі асобамі. Другая крыніца "Рускай
29
Прады" княжацкая судовая практыка, якая носіла суб'ектыны элемент у вызначэнне кола асоб, на якіх перш за сё распасюджваліся прававыя прывілеі (асобы, набліжаныя да княжацкага двара), і  ацэнку юрыдычных дзеяння.
Нормы "Рускай Прады" абаранялі прыватную ласнасць (рухомую і нерухомую), рэгламентавалі парадак яе перадачы  спадчыну па абавязацельствах і дагаворах. Адносіны па абавязацельствах маглі знікнуць з прычыны нанясення шкоды ці  адпаведнасці з дагаворам. За парушэнне абавязацельства дажнік адказва маёмасцю, а часам і сваёй свабодай. Дагаворы заключаліся пры сведках, на таргу ці  прысутнасці мытніка. У "Рускай Прадзе" ёсць звесткі аб дагаворах куплі-продажу (людзей, рэча, коней, самапродажу), пазыкі (грошай, рэча), крэдытавання (пад працэнты або без іх), асабістага найму (для выканання пэнай работы) і г.д.
Злачынства, па "Рускай Прадзе", вызначалася не як парушэнне закона ці княжацкай волі, а як "крыда", што значыць прычыненне маральнага ці матэрыяльнага рону асобе або групе асоб. Крымінальнае правапарушэнне не адрознівалася законам ад грамадзянска-прававога. Да аб'екта злачынства "Руская Прада" адносіла асобу і маёмасць. Аб'ектыны яго бок распадася на дзве стадьгі: замах на злачынства (напрыклад, карася чалавек, які выня меч, хоць і не дары ім нікога) і закончанае злачынства. Суб'ектам злачынства магла быць любая фізічная асоба, акрамя халопа, за дзеянні якога карася гаспадар. Аб узроставым цэнзе для суб'екта злачынства  законе нічога не гаварылася. Суб'ектыны бок злачынства ключа намер і неасцярожнасць.
Як указвалася, "Руская Прада" ведала толькі два родавыя аб'екты злачынства: асобу чалавека і яго маёмасць. Сярод крымінальных дзеяння супраць асобы называліся забойствы, цялесныя пашкоджанні, пабоі, знявага дзеяннем. Да маёмасных злачынства адносіліся разбой, крадзёж (татьба), знішчэнне чужой маёмасці, падпал, канакрадства (як асобны від крадзяжу), злосны неплацёж догу і інш. Найболып дэталёва рэгламентавалася паняцце "татьба".
Сістэма пакарання была адносна простай і мяккай. Вышэйшая мера пакарання "поток н разграб
30
ленне". Часам гэта азначала смерць асуджанага і разбор яго маёмасці, іншы раз продаж у халопы.
Наступнай па цяжкасці мерай пакарання была "віра" (штраф), якая прызначалася толькі забойцам. Калі за злачынцу разлічвалася яго "вервь" (абшчына), тады гэта называлася "дзікай вірай". Інстытут "дзікай віры" выконва паліцэйскую функцыю, бо звязва усіх члена абшчыны кругавой парукай. Усе астатнія злачынствы як супраць асобы, так і маёмасныя караліся "продажей" (штрафам), памер якой знаходзіся  залежнасці ад цяжкасці злачынства. "Продажа" ішла  казну, а пацярпешы атрымліва "урок" грашовую знагароду за панесеную страту.
"Руская Прада" яшчэ не рабіла дакладнага размежавання паміж крымінальным і грамадзянскім працэсамі. Судовы працэс ме яскрава выялены спаборны (спрэчны) характар: ён пачынася толькі па ініцыятыве істца, бакі  ім (ісцец і адказчык) мелі роныя правы. Судаводства было адкрытым і вусным.
Сістэма доказа складвалася са сведчання відавочца злачынства ("вндокн"); рэчавых доказа ("полнчное"); выпрабавання агнём, вадой, жалезам ("ордалнн"); прысягі.
Акрамя "Рускай Прады" найболып старажытнымі помнікамі пісанага права на Беларусі з'яляюцца граматы аб адносінах Смаленска, Полацка і Відебска з Рыгай і нямецкімі купцамі, а таксама дагаворы 1229, 1263 і 1338 гг. Гзтыя юрыдычныя помнікі з'яляюцца каштонай крыніцай вывучэння старажытнага права. Бакі, якія дамаляліся паміж сабой, знаходзіліся прыкладна на адным узроні эканамічнага і культурнага развіцця і таму нярэдка ключалі  сумесныя пагадненні нормы звычаёвага права сваёй мясцовасці. Для ілюстрацыі болып падрабязна разгледзім дагавор 1229 г., які навукоцы называюць "Смаленская гандлёвая прада". Гэта міжнароднае гандлёвае і палітычнае пагадненне паміж Смаленскім, Віцебскім і Полацкім княствамі, з аднаго боку, і Рыгай і Готландам з другога. Дагавор 1229 г. адзін з першых дайшошых да нас помніка права феадальнай Беларусі. Ен замацава прававыя нормы, якія гарантавалі і забяспечвалі
31
развіццё міжнародных гандлёвых адносін на падставе заемнасці і ранапрая.
Ва ступе да дагавора гаворыцца пра станаленне дружалюбных адносін паміж краінамі і пералічваецца склад пасольства, якія прымалі дзел у яго заключэнні. Тэкст дагавора складаецца з шэрага артыкула, у якіх выкладзены нормы крымінальнага, працэсуальнага права і права па абавязацельствах, а таксама палажэнні, што рэгламентавалі парадак заключэння дагавора купліпродажу, правозу тавара і інш. Дагавор устаналіва гарантыі недатыкальнасці іншаземных купцо, узаемныя прывілеі па тавараабмене, агаворва умовы бесперашкоднага продажу тавара. Найважнейшыя артыкулы вызначалі свабоду гандлю як для іншаземных "гасцей" на беларускіх землях, так і для беларускіх купцо у Рызе і іншых гарадах, бесперашкодны праезд па тэрыторыі гандлюючых бако, а таксама дакладныя пошліны на тавары.
Такім чынам, галонае прызначэнне дагавора 1229 г. заключалася  замацаванні прававых норма, якія забяспечвалі нармальныя адносіны паміж заходне- і сходнеерапейскімі народамі на аснове заемнасці і ранапрая. Прадугледжвалася замацаванне мірных адносін паміж народамі, вызначаліся аб'ём адказнасці за крымінальныя злачынствы, парадак і чарговасць спагнання даго, парадак судаводства.
Аналіз юрыдычных помніка Старажытнай Беларусі дазваляе сцвярджаць, што з далейшым развіццём і мацаваннем феадалізму пашыралася роля прававых норма у рэгуляванні грамадскіх адносін і перш за сё норма цывільнага і крымінальнага права.
У першую чаргу гэта адбілася на сталяванні ррзнай праваздольнасці простых людзей і феадала. Найбольш абароненымі законам былі князі, баяры і вышэйшыя слаі духавенства. Яны, у прыватнасці, маглі распараджацца сваімі маёнткамі, учыняць розныя грамадзянска-прававыя здзелкі, мець залежных людзей, а таксама халопа. Меншай праваздольнасцю валодалі свабодныя людзі, якія знаходзіліся  васальнай залежнасці ад буйных землеладальніка, яшчэ меншай феадальна-залежныя сяляне. Халопы і чэлядзь нявольная не мелі амаль ніякіх право.
напрыклад, яны не маглі валодаць нерухомай уласяасцю, выступаць у судзе.
Крыніцы дазваляюць сцвярджаць, што  залежнасці ад класавай прыналежнасці пацярпешага і злачынцы станалівалася і розная крымінальная адказнасць. Напрыклад, у адпаведнасці з дагаворам 1229 г. за забойства свабоднага чалавека з вінаватага спаганялася 10 грына серабра, за папа або пасла 20, за халопа 1 грына серабра.
Заканадаства разглядаемага перыяду перш за сё вылучае такія віды пакарання, як маёмасныя спагнанні і выдача злачынцы пацярпешаму. За асабліва цяжкія злачынствы закон прадугледжва рас-праву і рабаванне як самога вінаватага, так і яго сям'і.
У сямейным праве вялікае значэнне надавалася шлюбу. Асабістыя адносіны  сям'і будаваліся на падпарадкаванні жонкі мужу. Апошні прызнавася галавой сям'і, але калі муж ішо у сям'ю жонкі, то ласнікам гаспадаркі лічылася жонка або яе бацькі. У адпаведнасці з нормамі старажытнага права жан-чыны карысталіся значнымі правамі і павагай. Так, за злачынствы, учыненыя супраць жанчыны, вінаваты нёс пакаранне  двайным памеры, жорстка караліся антымаральныя чынкі. Напрыклад, арты-кул 17 дагавора 1229 г. (Готландская рэдакцыя) за пралюбадзейства станаліва такую ж санкцыю, як і за забойства, 10 грына серабра. Прыняцце хрысціянства і яго далейшае распасюджванне на тэрыторыі сучаснай Беларусі адбілася на сіх баках жыцця грамадства, у тым ліку і на праве, перш за сё сямейным. Так, была станолена царконая форма шлюбу з абавязковым вянчаннем у храме. Толькі дзеці, якія нарадзіліся ад бацько, што знаходзіліся  цар-коным шлюбе, мелі права на атрыманне спадчыны.
У судах дзяржа-княства Беларусі панава абвінавача-спаборны працэс, які жывася пры раз-глядзе грамадзянскіх і крымінальных спра, калі кожны бок спрабава даказаць сваю праду.
Галоную ролю  доказах мелі паказанні сведка, прысяга (цалаванне крыжа), "суд боскі" (выпраба-ванне агнём ці вадой).
Князі, іх пасаднікі, іншыя службовыя асобы выконвалі функцыі пасрэдніка у судовым працэсе, спаганяючы за гэта пэную суму віру (штраф).
32
33

Прымітыная класавая структура старажытных дзяржа-княства і недастаткова выялены класавьі антаганізм не дазволялі суду заняць важнае месца  сістэме лады Старажытнай Веларусі.
ГЛАВА 3
БЕЛАРУСКІЯ ЗЕМЛІ ѕ СКЛАДЗЕ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОѕСКАГА
3.1. Утварэнне Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамойцкага
Пытанне аб утварэнні Вялікага княства Літоскага (ВКЛ) з'яляецца адным з самых складаных і спрэчных у сучаснай гістарычнай навуцы. Аб першапачатковым палітычным і тэрытарыяльным цэнтры Літвы  навуцы склаліся дзве асноныя канцэпцыі. Першая, якая адлюстравана  шматлікіх публікацыях дарэвалюцыйных і савецкіх гісторыка, звязвае знікненне ВКЛ з паскораным развіццём феадальных адносін на тэрыторыі сходняй часткі сучаснай Літвы (Акштайціі), вынікам чаго з'явілася палітычная кансалідацьш плямёна, што пражывалі на азначанай тэрыторыі, і знікненне моцнага дзяржанага тварэння на чале з уласнай княжацкай дынастыяй. Такі пункт гледжання азначае, што Вялікае княства Літоскае творана знешнімі сіламі без удзелу сходніх славян і таму яно чужое для беларуса і краінца. Чаму ж на працягу догага часу  савецкай гістарыяграфіі пытанне аб утварэнні Вялікага княства Літоскага не было перагледжана? Мяркуем, гэта звязана з тым, што  канцы 20 пачатку 30-х гг. гістарычная навука апынулася пад моцным уціскам сталінскай знешняй палітыкі. У тыя часы Літва і Полыпча былі буржуазнымі, а значыць, варожымі дзяржавамі. Гісторьшам, у тым ліку і гісторыкам права, трэба было прытрымлівацца прынцыпу "нсторня это полнтнка, опрокннутая в прошлое" і даказваць спрадвечную варожасць гэтых дзяржа да беларускага, украінскага і рускага народа. Таму  вядомых "Тэзісах" аб асноных пытаннях гісторыі
34

Літоская дзяржава, паводле схемы гісторыка сталінскай школы, была для беларуса чужародяай прыгнятальнай дзяржавай. Беларускі народ у час утварэння, а потым і мацавання Вялікага княства Літоскага  афіцыйнай гістарыяграфіі паказвася непанацэннай істотай, якая не магла цвёрда стаяць на ласных нагах, не мела нічога гераічнага  сваёй тысячагадовай гісторыі і марыла толькі аб адным уз'яднанні з Масквой2.
Менавіта такія падыхрды да разглядаемай праблемы, а таксама да гісторыі Беларусі  складзе ВКЛ мы назіраем у працах У.Пашуты, Л.Абецэдарскага і іх паслядоніка, у якіх Беларусь выступае не інакш як "падуладная Літве", "заваяваная Літвой" і г.д.3.
Як справядліва піша прафесар С.Ф.Сокал, "больш памярконыя даследчыкі бачылі і адзначалі, што тварэнне ВКЛ не мела  сваёй аснове ваеннай сілы, а болып важную ролю тут адыгрывалі працэсы натуральнай сацыяльна-эканамічнай і адпаведна ёй палітычнатэрытарыяльнай кансалідацыі беларускалітоскіх зя-мель. Але яны не рашаліся выказаць думку, што ВКЛ гэта гістарычная форма дзяржанасці нашых продка і што нашы продкі не адчувалі сябе чужынцамі  гэтым "Літоскім княстве"4.
1 Рацько А.Ф. Праблема тварэння Вялікага княства Літоскага. Канец XIII першая палова XIV ст. //Гісторыя Беларусі. Мн., 1994. С. 14.
2 Там жа.
3 Сов. нстор. энцнкл. М., 1963. Т. 3. С. 246; Беларус. Сав. Энцыкл. Мн,, 1971. Т. 3. С. 232 240; Гісторыя Беларускай ССР. Мн., 1972. Т. 1. С. 125 126; Нсторня Европы. М., 1992. Т. 2. С. 432 і інш.
4 Сокал С.Ф. Гісторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычніцкі
перыяд). С. 21.
35
Другая канцэпцыя атрымала права на жыццё з выхадам у свет работ беларускага гісторыка М.Ермаловіча1.
Выкарыстоваючы даныя летапіса, тапанімікі, археалогіі, атар прасочвае лёс нашай зямлі са старажытнасці да тварэння і мацавання Вялікага княства Літоскага. Смеласць і арыгшальнасць пазіцыі, непрыняцце ідэалагічных догма і шаблона, якія доіі час панавалі  гістарьганай навуцы, відаць, і сталі пры-чьшай таго, што працы М.Ермаловіча бачылі свет толькі  апошнія гады. Магчыма, не з усімі вывадамі і назіраннямі М.Ермаловіча можна пагадзіцца, але яго погляды на гісторыю Беларусі па некаторых пытан-нях, яго трапныя меркаванні вельмі цікавыя і маюць права на жыццё.
Даследваючы праблему тварэння Вялікага кня-ства Літоскага, М.Ермаловіч прыходзіць да высно-вы, што ніводная гістарычная крыніца не пацвярджае літоскага заваявання Чорнай Русі і іншых беларускіх земля, што нібыта і паклала пачатак утварэнню Літоскай дзяржавы. Заваяванне белару-са літоцамі ёсць нішто іншае, як міф, які знік у сярэдзіне XVI ст., каб ідэалагічна абгрунтаваць пра-вы Маскоскай дзяржавы на беларускія землі, знач-ная частка якіх была тады часова занята войскамі Івана Грознага. Нельга таксама атаясамліваць лета-пісную Літву з усходняй часткай сучаснай Літвы (А-кштайціяй). Гістарычныя сведчанні і тапаніміка па-казваюць, што пад уласна Літвой у XI XIII стст. разумелася тэрыторыя Верхняга Панямоння, якая знаходзілася паміж Полацкай, Турава-Шнскай і На-вагародскай землямі і якая нароні з імі з'яляла-ся адной з гістарычных абласцей Беларусі. Менаві-та яна і была далучана да Навагародка спачатку  50-я гг. літоскім перабежчыкам Міндогам, а пас-ля, у 60-я гг., канчаткова яго сынам Войшалкам.







1 Ермаловіч М. Па слядах аднаго міфа. Мн., 1989; Ён жа: Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды. Мн., 1990.
36
Іццялення сваёй дзяржанай мэты заваяван
я Літвы"1 Таму ёсць падставы лічыць Навагаро
ак і Навагародскае княства тым палітычным цэнт
оам вакол якога пачалася кансалідацыя беларускіх,
літо'скіх (у рэальным сэнсе гэтага слова), а потым і
краінскіх зямель.
Навагародак ста першан сталіцан Вялшага княства Літоскага. Адсюль, з Беларускага Панямоння, лзе знаходзілася леталісная Літва, і пайшла назва новай дзяржавы як літоскай. Адбыся аб'ектыны працэс аб'яднання беларускіх земля у інтарэсах беларускіх феадала, што і характарызуе гэту дзяр-жаву найперш як беларускую. Вось чаму  Вялікім княстве Літоскім пануючае месца займала беларус-кая культура і дзяржанай стала беларуская мова2.
Некаторыя даследчыкі разглядалі тварэнне Вялікага княства Літоскага як адну з двух магутных плыня палітычнага развіцця сходніх славян (Масква і ВКЛ). Адсюль і бярэ паходжанне тэрмін "Літоская Русь".
Існаванне ррзных пункта гледжання на працэс утварэння Вялікага княства Літоскага сведчыць аб неабходнасці далейшай навуковай распрацокі гэтай важнай праблемы. На наш погляд, яно з'яляецца вынікам беларуска-літоскага грамадскага сінтэзу. Галонай рухаючай сілай аб'яднання беларускіх і літоскіх княства у адну буйную дзяржаву было развіццё прадукцыйных сіл і эканамічных сувязя паміж княствамі. Паскарэнню гэтага працэсу паслужыла неабходнасць аб'яднання ваенных сіл для барацьбы з крыжакамі, а таксама з нашэсцем мангола-татара. Здаецца, Полацкае княства, якое мела багатыя традыцыі самастойнага існавання, павінна было стаць аб'яднальным цэнтрам навакольных зямель. Але справа  тым, што Полаччына  XIII ст. была жо не настолькі багатай і магутнай, як у папярэднія стагоддзі, бо страта выхаду да Балтыкі, зацяжная барацьба з крыжацкай агрэсіяй падтачылі яе сілы. Таму цэнтрам палітычнага жыцця на беларускіх землях у сярэдзіне XIII ст. паступова
1 Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 318.
2 Ермаловіч М.І. Па слядах аднаго міфа. Мн., 1991. С. 82 84.
37
становіцца Навагародак, які падчас двух вялікіх супрацьстаяння з крыжакамі і татара-манголамі бы адносна бяспечнай тэрыторыяй.
Менавіта Навагародская зямля разам з суседнімі з ёй літоскімі землямі стала ядром новай дзяржа-вы, якая атрымала назву Літоскае княства. Нездар-ма ж першы князь гэтага дзяржанага тварэння Міндог зрабі Навагародак сталіцай сваёй краіны.
Становішча маладой дзяржавы  небяспечным суседстве з магутнай Галіцкай зямлёй, Тэтонскім і Лівонскім ордэнамі было даволі хісткім. Стабільнасць падтрымлівалася не толькі выгадным геаграфічным становішчам, тонкай дьгаламатыяй, але і сілай і крывёю. Цэлае стагоддзе, нават крыху болып, працягвалася ператварэнне Літоскай дзяржавы  Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае. Да сярэдзіны XV ст. гаспадарства афіцыйна называлася Вялікім княствам Літоскім і Рускім, а пазней Вялікім княствам Літоскім, Рускім, Жамойцкім і іншых зямель. Аднак звычайна жывалася скарочаная форма: "Вялікае княства Штоскае", ці вогуле "Літва". У Вялікім княстве Літоскім тэрмінам "Літва" абазначаліся тэрыторыі Верхняга і Сярэдняга Панямоння, а "Руссю" Верхняе Падзвінне і Падняпрое. Сучас-ныя заходнія этнічна літоскія землі (Жмудзь) канчаткова далучыліся да Вялікага княства  першай палове XV ст.
3 сярэдзіны XIII да сярэдзіны XIV ст. у склад Літоскай дзяржавы вайшлі практычна се беларускія землі. Шляхі іх уваходжання былі рознымі. Болыпасць гарадо і княства уваходзіла  склад новай дзяржавы добраахвотна, прытрымліваючыся перш за сё ваенна-палітычнай мэтазгоднасці. Так, на дабравольна-дагаворнай аснове  склад Літоскай дзяржавы вайшлі Полацкая і Віцебская землі, Аб гэтым сведчаць земскія прывілеі вялікіх князё, якія зацвярджалі статус гэтых земля у складзе Вялікага княства.
Некаторыя тэрыторыі заваёваліся і ключаліся гвалтона, іншыя адбіраліся  суседзя. Трэба адзначыць, што гвалтонае падпарадкаванне суседніх княства, заваёва моцным слабейшага не было з'явай, выключнай для таго часу. На працягу XIV ст. былі далучаны краінскія і некаторыя рускія княствы. У
38
ѕ _ XV стст. Вялікае княства Літоскае межавала на поначы з Лівоніяй, Пскоскай і Нагародскай чемлямі, на сходзе з Маскоскім і Разанскім княствамі, на захадзе з Полыпчай, на паночным захадзе з Крыжацкім Ордэнам (выходзіла да Балтыйскага мора), на паднёвым усходзе з Залатой ардой, на подні з Крымскім ханствам (выходзіла ла Чорнага мора). Яго тэрыторыя складала 900 тыс.
Сталіцай дзяржавы з 1254 па 1323 г. бы Навагародак, пазней Вільня.
Усе народы, якія прымалі дзел у палітычным, эканамічным і культурным жыцці Вялікага княства, а найперш беларускі і літоскі, з'яляюцца гістарычнымі спадкаемцамі гэтай дзяржавы. Таму для вызначэння дзяржанасці Вялікага княства Літоскага, Рускага і Жамрйцкага ёсць падставы жываць тэрмін "Беларуска-Літоскае гаспадарства"2.
3.2. Грамадскі лад Вялікага княства Літоскага  XIV першайпалове XVI ст.(да 1569 г.)
У Вялікім княстве Літоскім, у склад якога да сярэдзіны XIV ст. увайшлі се беларускія землі, панава феадальны грамадскі лад. Як і ва сякім класавым грамадстве феадальнага перыяду  Беларусі  адзначаны час існавалі два галоныя класы: феадала-землеладальніка і феадальна-залежных сялян. Акрамя таго, у гарадах і сёлах пражывала значная колькасць людзей, якія лічыліся асабіста свабоднымі. Да гэтай катэгорыі насельніцтва можна аднесці мяшчан, сялян-данніка і інш.
Клас феадала, які займа пануючае становішча  эканамічных і прававых адносінах, не яля сабой адзінага цэлага і падраздзяляся на шэраг груп.
У вышэйшую сацыяльную групу ваходзіла найболып багатая, прывілеяваная частка феадала: князі
1 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 72.
2 Беларуская ідэя і Вялікае княства Літоскае //Беларус. ДУмка. 1992. № 10. С. 72.
39
(нашчадкі знакамітых радо) і паны. Дакументы адрозніваюць пано-радных (сябра вышэйшага органа Рады) і пано харугоных, якія маглі  час ваенных дзеяння выставіць вялікую колькасць войска пад сваім сцягам (харугвай). Валодаючы вялікімі зямельнымі плошчамі і значнай колькасцю залежных сялян, гэта група выдзялялася і  палітычных адносінах яна займала важнейшыя дзяржаныя пасады  ВКЛ. У гістарьганай літаратуры князі і паны вельмі часта сустракаюцца пад тэрмінам "магнаты". Яны мелі шырокія судовыя панамоцтвы і ласныя зброеныя сілы. Некаторыя з іх займалі адначасова некалькі важных дзяржана-адміністрацыйных пасад, хаця гэта забаранялася заканадаствам.
Акрамя буйных былі яшчэ сярэднія і дробныя феадалы, якія валодалі невялікімі маёнткамі, меншай колькасцю зямлі і залежных сялян. Калі першыя адыгрывалі значную ролю  дзяржаным апараце, то другія з цягам часу маглі разарыцца  выніку драблення гаспадаркі і перайсці  болып нізкія сацыяльныя групы. Як сярэднія, так і дробныя феадалы знаходзіліся  васальнай залежнасці ад князё і пано.
У феадальным грамадстве розніца паміж класамі выялялася  саслоным дзяленні і суправаджалася станаленнем асобнага юрыдычнага месца  дзяржаве для кожнага класа. У Беларусі прадстанікі класа феадала увайшлі  прывілеяванае саслое (стан) шляхты1.
Трэба заважыць, што  саслое шляхты ваходзілі не толькі феадалы, але і прадстанікі іншых сацыяльных груп. Напрыклад, сюдыбылі залічаны многія свабодныя людзі, якія, валодаючы невялікімі зямельнымі надзеламі, вялі сваю гаспадарку ласнымі сіламі. Некаторыя шляхціцы арандавалі невялікія надзелы зямлі  буйных феадала або знаходзіліся  іх на службе  якасці ляснічых, канюшых і г.д. Гэтых асоб нельга аднесці да класа феадала, іх трэба разглядаць як асобную катэгорыю юрыдьгана свабодных людзей2.
1 Грыцкевіч А. Беларуская шляхта //Спадчына. 1993. № 1. С.11 16.
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 100.
40
ЦІляхецкія саслоныя правы пераходзілі да нашдка-мужчын ад патомных шляхціца, а таксама пачок (але не іх дзецям, калі яны выходзілі замуж не за Іпляхціда). Жанчына простага стану, выходзячы чамуж за шляхціца, станавілася шляхцянкай пажыцпёва, нават калі другі ці трэці раз выходзіла замуж за нешляхціца. Шляхецтва можна было атрымаць яд вялікага князя літоскага, а таксама за мужнасць на полі бою. Шляхецтва давалася дзіцяці  сувязі з яго сыналеннем, абвешчаным у судзе шляхціцам
(адопцыя)1.
Страта шляхецкан годнасці магла наступіць па суду ѕ сувязі з учыненым злачынствам, а таксама  тым выпадку, калі шляхціц пачына здабываць сабе сродкі для жыцця гандлем або рамяством2.
Трэба адзначыць, што пачатак юрыдычнаму афармленню право шляхецкага стану (саслоя) паклалі агульназемскія прывілеі (граматы) 1387, 1413, 1432, 1447 гг. Першапачаткова правы і прывілеі замацоваліся толькі за шляхтай каталіцкага веравызнання (прывілеі 1387 і 1413 гг.), а затым прывілеем 1432 г. маёмасныя і некаторыя палітычныя правы былі дадзены і правасланай шляхце. Асаблівае значэнне для мацавання карпарацыйных палітычных право шляхты ме прывілей вялікага князя Аляксандра 1492 г. Гэты нарматына-прававы акт можна назваць першай агульнадзяржанай хартыяй шляхецкіх вольнасцей. Прывілей дава шляхецкаму стану такія правы, што з моманту яго выдання сталі непатрэбныя мясцовыя канстытуцыйныя акты. Аляксандр пацвярджае се правы і вольнасці, падараваныя шляхце ранешпымі гасударамі, і дадае болып за 20 пункта новых абавязацельства з боку вялікага князя. Значная частка гэтых абавязацельства абмяжовала ладу вялікага князя на карысць Рады гаспадарскай. Канчаткова правы і прывілеі шляхты былі замацаваны  Статутах Вялікага княства Літоскага 1529, 1566 і 1588 гг.
Усе прадстанікі шляхты, незалежна ад эканамічнага і палітычнага становішча, мелі агуль
Грыцкевіч А. Беларуская шляхта //Спадчына. 1993. № 1.
С.12.
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 101.
41

ныя саслоныя прывілеі: валодаць зямлёй у неабмежаваных памерах на праве ласнасці; прыцягвацца да адказнасці толькі па суду; займаць пасады  дзяржаным апараце і дзельнічаць у фарміраванні дзяржаных і судовых органа; карыстацца правам асабістай недатыкальнасці і недатыкальнасці маёмасці; былі вызвалены ад падатка і павіннасцей, акрамя выплаты падатку на ваенныя патрэбы і дзелу  шляхецкім апалчэнні (паспалітым рушэнні) і інш.1
Другім прывілеяваным саслоем на Беларусі было каталіцкае і правасланае духавенства. Яго вярхушка (мітрапаліты, епіскапы і інш.) па сваім эканамічным становішчы прымыкала да буйных свецкіх феадала. Духавенства вогуле мела тыя ж прывілеі, што і шляхта, з той розніцай, што саслоныя прывілеі духавенства не перадаваліся нашчадкам.
Такім чьшам, на Беларусі  разглядаемы перыяд у выніку далейшага развіцця грамадства болып выразна вылучаліся сацыяльныя групы і да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіліся прывілеяваныя феадальныя станы (саслоі) шляхецтва і духавенства.
Можна пагадзіцца з Я.А.Юхо  тым, што духавенства займала асаблівае становішча  сацыяльнай структуры грамадства вярхі яго адносіліся да класа феадала, а нізы далучаліся да мяшчан і асабіста свабодных заможных сялян2.
Аналізуючы пытанні прававога становішча сялянства, трэба звярнуць увагу на тое, што да канца XVI ст. яно  ВКЛ было запрыгонена. Першым заканадачым актам Вялікага княства Літоскага, які не толькі сведчы аб наянасці прыгонных, але і юрыдычна пача афармляць прыгоннае права, з'яляецца Прывілей 1447 г., адзін з артыкула якога забараня прымаць сялян-уцекачо. Працэс запрыгоньвання, які распачася  XV ст., болып выразна васобіся  Статутах ВКЛ 1529, 1566 гг., а яго завяршэнне адлюстравана  апошняй рэдакцыі агульнадзяржанага заканадаства  1588 г.
1 Довнар Т.Н., Шелкопляс ВА. Государство н право Беларусн в XIV XVI веках: Учеб. пособне. Мн., 1993. С. 4 5.
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 101.
42
у разглядаемы перыяд сяляне ВКЛ па авамічным станОвішчы і ступені феадальнай залезкнасці падзяляліся на тры сацыяльныя групы:
1) гаспадарскіх, якія залежалі непасрэдна ад вялікакняжацкай адміністрацыі і жылі на дзяржа
ных землях;
2) панскіх, якія жылі на прыватналасніцкіх землях і залежалі ад асобных феадала;
3) царконых, якія жылі на землях царквы, манастыро і кляштара, вышэйшага духавенства і залежалі ад адміністрацыі духонага ведамства.
У сваю чаргу гэтыя групы таксама падзяляліся на шэраг катэгорый.
Па маёмасным, а часткова і па прававым становішчы вылучаліся баяры найболып заможная вярхушка асабіста вольных сялян, якія выконвалі ваенныя і іншыя павіннасці на карысць дзяржавы ці асобных феадала. У залежнасці ад выконваемых абавязка баяры падзяляліся на путных і панцырных. Путныя баяры з'яляліся паштовымі кур'ерамі, што дасталялі асабістую і службовую перапіску свайго гаспадара або службрвых асоб адміністрацыі. Баяры панцырныя павінны былі дзельнічаць у ваенных паходах. Дакументы сведчаць і аб такой катэгорыі баяр, як баяры-слугі. За сваю службу баяры маглі валодаць дзвюма валокамі (прыкладна 42 га) зямлі. Яны не выконвалі паншчыны і акрамя ласных службовых маглі несці і некаторыя іншыя, болып лёгкія павіннасці. Заканадаства ВКЛ усе катэгорыі баяр прызнавала асабіста свабоднымі: пры пэных умовах яны маглі перайсці да іншага феадала.
Другую катэгорыю складалі сяляне-даннікі, якія жылі на гаспадарскіх землях і плацілі феадальную рэнту (даніну) дзяржаве. Памер даніны ад кожнай сялянскай гаспадаркі вызначася выбарнай службовай асобай (старцам) і залежа ад памера даніны, ускладзенай на вёску або воласць у цэлым, і ад колькасці ворнай зямлі  селяніна. Сабраныя з данніка грашовыя і натуральныя падаткі старцы абавязаны былі здаваць мясцовым прадстанікам дзяржанай адміністрацыі.
У адпаведнасці з праведзенай у 1557 г. аграрнай рэформай у Беларусі вялося стварэнне феадальных
43
фальварка. Да апошніх прыпісвалі свабодных сялян-данніка. Як вынік, у XVI ст. колькасць сялянданніка рэзка скарацілася, а за лік іх узрасла колькасць цяглых сялян, што адбывалі паншчыну.
Да трэцяй катэгорыі феадальна-залежных сялян трэба аднесці людзей цяглых, асадных і агародніка. Яны мелі меншую колькасць зямлі, а павіннасці ім устаналіваліся значна болыпыя.
Аснонай феадальнай павіннасцю сялян цяглых была паншчына: яны павінны былі два дні  тыдзень са сваімі прыладамі працы рамантаваць масты, дарогі, замкі і г.д., а таксама плаціць грашовы падатак сярэбшчыну і некаторыя дробныя падаткі натурай.
Асадныя сяляне былі вызвалены ад паншчыны, аднак плацілі феадалу грашовы чынш. Акрамя таго, ім неабходна было адпрацоваць 12 дзён талакі  год, касіць сена, плаціць сярэбшчыну і інш. Сялянеагароднікі знаходзіліся  найболып цяжкім становішчы. Іх надзелы складалі 3 морга зямлі (каля
2 га). Агароднікі мелі права жыць на зямлі як гаспадара, так і феадала. Іх аснонай павіннасцю была паншчына. Колькасць агародніка павялічвалася за лік чэлядзі нявольнай, якую садзілі на зямлю  сувязі
3 тым, што з развіццём феадальных адносін узрастала неабходнасць у рабочых руках для працы  фальварках.
Акрамя казаных катэгорый сялян у сёлах пражывалі халупнікі, якія мелі толькі жыллё, і кутнікі, што туліліся па чужых кутках. Адсутнасць сродка вытворчасці вымушала іх наймацца на працу да феадала, багатых гараджан і сялян або займацца рамяством. Гэтыя сельскія жыхары не мелі зямельных надзела і знаходзіліся  яшчэ болып гаротным становішчы, чым агароднікі. У залежнасці ад наянасці права пераходу ад аднаго феадала да другога яны дзяліліся на пахожых (мешых такое права) і непахожых.
Амаль да канца XVI ст. звычайнай прыналежнасцю панскіх дваро была нявольная чэлядзь, якая з'ялялася заканадача замацаваным аб'ектам падаравання. Паводле статута ВКЛ існавала некалькі прычын ператварэння сялян у нявольную чэлядзь. Нявольнымі лічыліся дзеці, якія нарадзіліся  законным шлюбе нявольных і вольных. Першапачат
44
кова сяляне гублялі волю  выніку самапродажу  яяволю, але  XVI ст. такія здзелкі закон пача прыз-наваць несапраднымі. Да сярэдзіны XVI ст. яявольнікамі станавіліся іншы раз і крымінальныя злачынцы, якім пакаранне смерцю са згоды пацяр-пешага замянялася здачай у няволю, але жо  Ста-туце 1566 г. апошняе палажэнне адсутнічае. На пра-цягу сяго разглядаемага перыяду аснонай прычы-най няволі з'яляся палон.
У выніку заканадачай адмены сіх прычын няволі (акрамя палону), а таксама надзялення ня-вольнай чэлядзі невялікімі зямельнымі часткамі  XVI ст. большасць яе ператварылася  прыгонных сялян-агародніка.
Такім чынам, збліжэнне сацыяльна-эканамічных статуса нявольнай чэлядзі і прыгоннага сялянства і запрыгоньванне сялянства паспрыялі таму, што  асноным сфарміравася адносна адзіны клас экс-плуатуемае і прыгоннае сялянства. Разам з запры-гоньваннем сялянства ішло і заканадачае афармлен-не гэтага працэсу, назіралася мацаванне прыгонна-га права, гэта значыць фарміраваліся сістэмы юры-дычных норма, якія павінны былі абараняць права ласнасці феадала на прыгонных сялян.
Што тычыцца юрыдычнага статуса прыгонных сялян, то яны не мелі права ласнасці на зямлю, ім забаранялася набываць маёнткі, без згоды феадала мяняць месца жыхарства і род занятка. Акрамя таго, яны не маглі займаць пасады  дзяржаным апараце (акрамя некаторых пасад у сельскай адміністрацыі) і былі падсудныя свайму гаспадару. Гонар, жыццё і маёмасць сялян абараняліся крымінальным правам у меншай ступені, чым прадстаніко прывілеяваных саслоя.
У XIV першай палове XVI ст. на Беларусі ішо інтэнсіны працэс урбанізацыі грамадства. Калі да 1500 г. у ВКЛ налічвалася 83 гарады, то з 1500 па 1600 г. крыніцы трымліваюць звесткі аб 530 гарадскіх паселішчах. На беларускіх землях у гэты час размяш-чалася 387 гарадо. Болыпасць з іх былі не надта вялікімі ад 1,5 да 3 тыс. жыхаро, але вылучаліся і значныя цэнтры з насельніцтвам 10 тыс. чалавек і болып. Такімі  XVI ст. былі Магілё, Бярэсце, Віцебск, Менск, Пінск. Насельніцтва беларускіх га
45
радо у сваёй аснонай масе складалі простыя людзі, якія да сярэдзіны XVI ст. утварылі саслое мяшчан.
Прававы статус гараджан вызначася зронем сацыяльна-эканамічнага развіцця іх горада. Па маёмасным становішчы насельніцтва гарадо умона можна падзяліць на тры групы: вярхушку (патрыцыят), куды ваходзілі заможныя купцы і ладальнікі буйных рамесных майстэрань; сярэднія пласты (слаі) дробныя гандляры і простыя рамеснікі; гарадскія нізы вучні майстрр, хатняя прыслуга і інш. У залежнасці ад эканамічнага стану мяшчан знаходзілася і іх прававое становішча, якое вызна-чалася прыналежнасцю горада (прыватналасніцкі, ці вялікакняжацкі); наянасцю  горадзе магдэбургскага права; займаемай пасадай у органах гарадскога самакіравання і г.д. Напрыклад, найболып заможныя гараджане прывілеяваных вялікакняжацкіх гарадо (Вільня, Бярэсце, Полацк, Менск) мелі права валодаць маёнткамі па-за межамі горада і павінны былі выконваць вайсковыя абавязкі асабіста або высталяць за сябе пэную колькасць узброеных людзей нароні з іншымі феадаламі.
Мяшчане гарадо, якія карысталіся магдэбургскім правам, вызваляліся ад прыгонных работ, падводнай павіннасці, уплаты праязных пошлін (мыта) на сёй тэрыторыі ВКЛ і некаторых іншых павіннасцей. Крымінальнае права станалівала павышаную адказнасць за іх забойства. Увогуле можна адзначыць, што жыхары гарадо, якія мелі магдэбургскае права, атрымлівалі шэраг право і прывілея. Перш за сё гэта тычыцца право на удзел у фарміраванні органа гарадскога самакіравання і суда, на стварэнне рэлігійных брацтва і аб'яднанне  цэхі па прафесіях. Адначасова трэба звярнуць увагу на тое, што кіраванне агульнымі справамі  гарадах, якія карысталіся магдэбургскім правам, знаходзілася, як правіла, у руках заможных гараджан.
Станаленне мяшчанскага саслоя не выключала пранікнення  гарады феадала, якія скуплялі часткі зямлі, трымаючы пад сваёй юрысдыкцыяй тых, хто жы на гэтай частцы гарадской тэрыторыі. У некаторых гарадах шляхта стварала кварталы з вясковых перасяленца, якія былі звязаны з панам ланцугамі прыгоннай няволі. На жыхаро так званых юрыдык
46
Не распасюджвалася адміністрацыйная і судовая лаДа магістрата. Яны не плацілі падаткі, якія ішлі  бюджэт горада. Процідзеянне юрыдыкам стала адяой з галоных рыс сацыяльнага жыцця горада. Напрыклад, па патрабаванні магістрата Полацка, Менска, Пінска і другіх гарадо вярхоная лада выдавала загады, якія абавязвалі сіх жыхаро горада, занятых рамяством і гандлем, знаходзіцца пад юрысдыкцыяй магістрата1.
Меншым комплексам право валодалі жыхары гарадо і мястэчка Беларусі, якія не мелі льготных грамат. Болып таго, яны падлягалі падсуднасці ваявод і стараста, а не гарадскога магістрата, як гэта было  прывілеяваных гарадах.
Мяшчане прыватналасніцкіх гарадо і мястэчак знаходзіліся пад уладай феадала, які вызнача памер грашовых збора і натуральных павіннасцей. Выконвалі адпрацовачныя павіннасці (паншчына, рамонт насыпа, ачыстка прудо, лоля рыбы і інш.) і тыя мяшчане, якія мелі ворыныя часткі зямлі, астатнія ж плацілі грашовыя падаткі. Такім чынам, мяшчане прыватналасніцкіх гарадо (Давыд-Гарадок, Нясвіж, Слуцк і інш.) валодалі тым аб'ёмам абавязка, право і прывілея, які ім вызнача уладальнік горада.
Некаторым прыватналасніцкім гарадам таксама было дадзена магдэбургскае права, але з абмежаваннямі на карысць іх уладальніка.
Трэба адзначыць і тое, што горад служы феадалу не толькі  якасці крыніцы грашовых дахода, але і як адміністрацыйна-палітычны цэнтр, абарончы апорны пункт.
3.3. Палітычны лад Вялікага княства
Літоскага  XIV першай палове
XVI ст.
Пытанне дзяржанага ладу ВКЛ, у склад якога ваходзіла Беларусь, адно з найболыд складаных,
1 Копысскый З.Ю. Соцнально-полнтнческое развнтне городов Беларусн в XVI первой половнне XVII века. Мн., 1975. С. 160 173.
47
асабліва  раскрыцці праблемы дзяржанага ладкавання.
У XIV XVI стст. Вялікае княства Літоскае па форме пралення было феадальнай манархіяй. На чале дзяржавы стая манарх, які называся гаспадаром або вялікім князем. Ен ажыццяля заканадачую, судовую і адміністрацыйнагаспадарчую ладу. У прыватнасці, вялікі князь кірава пытаннямі знешняй палітыкі, камандава узброенымі сіламі, выдава граматы і іншыя прававыя акты, ажыццяля вышэйшы суд у дзяржаве, валода правам заканадачай ініцыятывы і г.д. Але ж найболып важныя пытанні ён павінен бы вырашаць разам з Радай Вялікага княства Літоскага1.
Такім чьгаам, улада гаспадара не была абсалютнай, яна была абмежавана Радай, у склад якой уваходзілі вярхі класа феадала. Акрамя таго, улада манарха абмяжовалася соймам, дзе былі прадстанікі і павятовай шляхты.
Прававое становішча Рады замацавана  прывілеях 1492 і 1506 гг. Напрыклад, у 1492 г. законам было станолена, што  выпадку разыходжан-ня  Радзе меркавання вялікага князя і радных пано гаспадар бы абавязаны выконваць тое, што па-раяць яму паны-рада. Абмежаванне лады вялікага князя  далейшым было заканадача замацавана і  Статуце 1529 г.
Радд як вышэйшы орган дзяржанай улады набыла сваё самастойнае значэнне  40-я гг. XV ст. У яе склад уваходзілі вышэйшыя службовыя асобы дзяржавы (ваяводы, кашталяны, старасты, гетман, канцлер, маршалак земскі), каталіцкія епіскапы і найбуйнейшыя феадалы, якія называліся панамірадай. Сябрамі Рады не маглі быць іншаземцы і простыя людзі.
Рада з'ялялася пастаянна дзеючым дзяржаным органам. Яна не мела строга акрэсленых панамоцтва і магла вырашаць любое пытанне нутранага і знешняга жыцця дзяржавы. У прыватнасці, у кам
1 Асаблівае значэнне для юрыдычнага афармлення Рады Вялікага княства Літоскага ме Гарадзельскі прывілей 1413 г., які законі удзел вышэйшых саноніка княства  Радзе гаспадарскай. /Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. Мн., 1994. С. 78 82.
48
петэнцыю Рады ваходзілі выбранне вялікага князя, абарона дзяржавы, вырашэнне міжнародных спра, абмеркаванне і прыняцце заканадачых акта, заслухованне справаздач некаторых службовых асоб, разгляд найважнейшых судовых спра і інш. У вьірашэнні бягучых спра прымалі дзел 2 3 сябры Рады і гаспадар. Пры разглядзе асабліва важных дзяр-зканых спра Рада збіралася  поным саставе.
Такім чынам, Рада была выканача-распарадчым, заканадачым, судовым і кантралюючым органам. Яе галонае прызначэнне заключалася  тым, каб аховаць правы магната ад замаха з боку манарха вялікага князя, а таксама аховаць тэрытарыяльную недатыкальнасць дзяржавы.
Сойм вышэйшы агульнадзяржаны заканадачы орган бярэ пачатак ад старажытных вечавых схода, якія пры феадалізме ператварыліся  саслонакласавыя органы феадала. Пачатак рэгулярнага склікання сойма адносіцца да XV ст.1.
Парадак работы сойма, яго кампетэнцыя да XVI ст. рэгуляваліся звычаёвым правам. Спачатку  сойм уваходзілі се буйныя феадалы, якія з'яляліся сябрамі Рады, службовыя асобы цэнтральнай і мясцовай адміністрацыі, а таксама ся шляхта. Але рашэнні, як правіла, выносіліся вялікім князем і панамі-радай, а дробныя і сярэднія феадалы пры гэтым толькі прысутнічалі, інакш кажучы, валодалі дарадчым, а не рашаючым голасам. Таму соймы гэтага перыяду былі болып дарадчымі, чым заканадачымг.
У XVI ст. заканадачыя функцыі сойму пашырыліся. У гэты час ён з усесаслонага ператварыся  прадстанічы орган, на пасяджэнні якога з'ялялася не ся шляхта, а толькі яе прадстанікі па два дэпутаты (паслы) ад кожнага павета, якія
1 Прывілей Казіміра (1447 г.) ствара юрыдычныя мовы, у сілу якіх вялікі князь павінен бы склікаць вальны сойм, калі яму былі патрэбны сродкі для абароны. Гэтым самым для шляхты стваралася прывілеяванае становішча  парананні з іншымі саслоямі. Болыы падрабязна аб паходжанні і развіцці вальнага сойма, пашырэнні яго функцый гл.: Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. С. 82 86.
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 78.
49
выбіраліся на павятовых сойміках. Акрамя гаспадара, пано-рады, службовых асоб цэнтральнага і мясцовага кіравання  рабоце вальных сойма прымалі дзел каталіцкія і правасланыя епіскапы, ігумены манастыро і кляштара.
Некаторыя гісторыкі права адзначаюць, што на сойме не мелі права прысутнічаць прадстанікі мяшчан і сялян1, але гэта не зусім дакладныя звесткі. На самой справе  1568 г. мяшчане сталічнай Вільні атрымалі месца на сойме па прыкладзе Кракава. Ім было даравана права пасылаць на вальны сойм двух трох бурмістра, якія маглі выказвацца толькі тады, калі зойдзе размова аб горадзе Вільні2.
Ад саслонага прадстаніцтва залежа і характар дзяржана-прававых акта, якія прымаліся на сойме і адлюстровалі вузкакласавыя інтарэсы свецкіх і духоных феадала.
Пэных тэрміна склікання вальных сойма не існавала, яны збіраліся па меры патрэбы. У другой палове XVI ст. была зроблена спроба заканадача вызначыць кампетэнцыю сойма. Ён перш за сё разгляда пытанні выбрання вялікага князя; аб вайне і міры; узаемаадносін з іншымі краінамі; прыняцця заканадачых акта; устаналення новых падатка; разгляду крымінальных спра, у якіх закраналіся інтарэсы дзяржавы наогул, вялікага князя ці знатных асоб.
Усе пытанні на сойме фактычна вырашаліся гаспадаром і панамі-радай, а прадстанікі павятовай шляхты толькі прысутнічалі пры гэтым. Аднак удзел шляхты  рабоце сойма садзейніча прапагандзе  паветах яго рашэння і выкананню прынятых пастано на месцах.
Разгледжаныя вьппэй палітычныя становы Рада і сойм мелі аналогіі  Полыпчы. Але не трэ-ба думаць, як гэта часам робяць некаторыя даследчыкі, што тут мы маем справу з установамі, механічна запазычанамі з польскага дзяржанага права. Правільнае, на наш погляд, меркаванне па адзначаным пытанні выказвае М.В.Донар-Запольскі.
1 Довнар Т.Н., Шелкопляс ВА. Государство н право Беларусн в XIV - XVI вв. Мн., 1993. С. 13.
2Дружчыц В. Палажэнне Літоска-беларускай дзяржавы пасля Люблінскай вуніі //Працы БДУ.1925 № 6 7. С. 243.
50
|5н діша: "...абедзве гэтыястановы выраслі арганічна з асно старажытнарускага права і нават назва іх не з'яляецца запазычаннем з польскага права. На самой справе тэрмін "сойм", у сэнсе з'езд, вядомы старажытнарускаму праву з XI ст.: сойм з'езд для нарады, веча-сходка. "Рада" агульнаславянскае слова і  заходнерускіх актах ужываецца замест сло-ва "дума" з XIII ст., г.зн. да пранікнення польскага плыву. У лацінскіх актах "рада" перакладаецца словам "сенат", якое часта жывалася і  беларускай
мове"1.
У сістэме органа дзяржанага кіравання значная роля належала вышэйшьш службовым асобам, панамоцтвы якіх рэгуляваліся пераважна звычаёвым правам. Маршалак земскі, напрыклад, з'яляся ахонікам парадку і этыкету пры вялікакняжацкім двары. Яго намеснікам бы маршалак дворны. Узброеньші сіламі дзяржавы кірава гетман найвышшы, які ме, асабліва  час вайны, вялікія панамоцтвы. Яго намеснікам бы гетман дворны, або польны, які значальва частку войска, часцей за сё размешчаных пры граніцы, і знаходзіся з імі  полі. Дзяржаную канцылярыю значальва канцлер, пры ім былі пісары, сакратары і іх памочнікі (дзякі). Канцлер зберага дзяржаную пячатку, без прьжладання якой законы не набывалі сілы, падпісва найважнейшыя дзяржаныя дакументы, разам са сваім намеснікам падканцлерам удзельніча у падрыхтоцы і канчатковым рэдагаванні заканадачых акта.
Дзяржанымі фінансамі і скарбам загадва падскарбій земскі. Яго намеснікам бы падскарбій дворны, а памочнікамі скарбнікі і скарбавыя
пісары.
Спецыфічнае становішча сярод службовых асоб займалі вялікакняжацкія дваране і раднікі. Яны непасрэдна неслі службу  вялікага князя і вышэйшых прадстаніко улады, выконвалі судовыя рашэнні, уводзілі ва ладанне маёнткамі, рабілі рэвізіі (люстрацыі), спаганялі нядоімкі па падатках, сачылі за буданіцтвам дарог, масто і інш.
Мясцовыя органы лады і кіравання на дзяржаных землях будаваліся  адпаведнасці з іх
1 Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. С. 81.
51
адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам. Да тва рэння ваяводства і павета асобныя землі кіраваліся намеснікамі вялікага князя. Пры намесніках былі такія службовыя асобы, як ключнік, гараднічы, цівун, канюшы, ляснічы, пасады якіх у асноным засталіся і пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 15651566 гг., што падзяліла Вялікае княства Літоскае на ваяводствы (акрамя існавашых раней уводзіліся і новыя), паветы і воласці.
Саслона-прадстанічымі органамі мясцовай улады выступалі павятовыя і ваяводскія соймікі. У іх удзельнічалі се землеласнікі павета ці ваяводства.
Мясцовыя органы лады мелі шырокія панамоц-твы і мала залежалі ад цэнтральных органа. У сва-ёй дзейнасці яны кіраваліся агульнадзяржанымі нарматынымі актамі і мясцовым звычаёвым правам, а таксама актамі мясцовай адміністрацыі.
На тэрыторыі ваяводства прадстаніком вышэйшай улады бы ваявода. Ён узначальва адміністрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і  значнай ступені судовыя органы. Ваявода буйны феадал з ураджэнца ВКЛ пажыццёва прызначася вялікім князем і Радай. Бліжэйшым памочнікам ваяводы бы кашталян, які значальва войска галонага замка і апалчэнне.
Ключнік адказва за спагнанне падатка і чыншу, гараднічы бы камендантам замка, лочы і ляснічы наглядалі за ляснымі і палянічымі годдзямі.
Кіраніком адміністрацыі  павеце бы стараста, які таксама прызначася вялікім князем і Радай з ліку буйных феадала. Намеснікам яго бы падстараста. Панамоцтвы старасты былі блізкія да панамоцтва ваяводы, у тым ліку і  галіне правасуддзя. Памочнікам старасты па ваенных справах бы павятовы маршалак, які камандава павятовым апалчэннем шляхты. Ен жа, як правіла, старшынствава на пасяджэннях павятовага сойміка.
Ніжэйшым звяном у сістэме мясцовага кіравання (на зроні воласці) былі дзяржацы кіранікі дзяржаных і вялікакняжацкіх маёнтка. Да XV ст. дзяржацы называліся цівунамі. Яны мелі права вяршыць суд над усімі простымі людзьмі, якія жылі на падначаленай ім тэрыторыі. Гэтак жа, як ваяводы і старасты, дзяржацы неслі адказнасць за сваю дзей
насць перад урадам. Памочнікамі дзяржаца былі сельскія войты, якіія сачылі за падтрыманнем парадку  сёлах і выкаінаннем феадальных павіннасцей сялянамі. У мясцовасцях, дзе жылі дзяржаныя сяляне і не было замкса ці маёнтка, дзейнічалі органы сялянскага самакіріавання і выбраныя імі старцы.
Органы мясцовіага кіравання і самакіравання  гарадах Беларусі, ;якія рэгулявалі жыццядзейнасць карпарацый мяшчан, значна адрозніваліся ад другіх мясцовых органа улады на месцах. Па арганізацыі кіравання і харакстары залежнасці ад вышэйшых органа улады белаірускія гарады падзяляліся на тыя, якія мелі спецыяльныя граматы (прывілеі) на магдэбургскае права, і таыя, якія іх не мелі. Гарады, якія атрымалі прывілеі,, вьшлючаліся з адміністрацыі ваявод і стараста, у іх утвараліся органы гарадскога кіравання (магістрат) у спалучэнні з некаторымі элементамі самакіравання.
У магістрат (Р'аду) уваходзілі войт, бурмістры, радцы і ланікі. Войт стая на чале гарадской адміністрацыі і сугда, прызначася на гэтую пасаду радам з ліку феадала або гараджан і ажыццяля правасуддзе сумеюна з сябрамі гарадской Рады і ланікамі (засядаіцелямі). Войт мог прызначыць сабе намесніка лешт-войта. Памочнікам войта па кіраванні справаміі  горадзе былі бурмістры, якія прызначаліся або зацвярджаліся войтам з ліку сябро гарадской Радц>І.
У болыпасці беіларускіх гарадо Рада складалася прыкладна з 620 чалавек. Як правіла, у яе ваходзілі найболіьш багатыя купцы, кіранікі рамесных цэха, багатыя майстры-рамеснікі. У адных гарадах Рада выбіралася мяшчанамі, у другіх яе фармірава войт. Рада вызначала асноны напрамак развіцця гарадскош гаспадаркі і кіравала пытаннямі добрапарадкаваніня і трымання  баявой гатонасці абарончых збудавіання, займалася зборам сродка на гарадскія патріэбы, ажыццяляла кантроль за іх расходаваннем і г..д.
Прыватналасніцкія гарады былі ласнасцю асобных князё і пано>. Таму кіраванне  іх залежала ад волі ладальніка, які мог дазволіць утварэнне мясцовых органа у адпаведнасці з магдэбургскім правам або прызначыць у горад свайго намесніка-кіраніка.
52
53

3.4. Уніі Вялікага княства Літоскага з Полыпчай
Вялікае княства Літоскае з першых дзён свайго існавання вымушана было прыняць на сябе дары нямецка-каталіцкіх захопніка. У другой палове XIV ст. найболып сур'ёзным ворагам княства ста Тэтонскі ордэн, які вё захопніцкія войны пад лозунгамі хрысціянізацыі літоца-паганца. Знешнепалітычнае становішча ВКЛ ускладнялася і  сувязі з узрастаннем магутнасці Маскоскай Русі, якая імкнулася далучыць заходнярускія, беларускія і краінскія землі. Складаныя адносіны  княства былі і з Польскім каралествам. Ваенныя сутычкі адбываліся пастаянна тым болып што  другой палове XIV ст. ВКЛ было значна мацнейшым за Полыпчу.
У той час адносіны паміж Полыпчай і Вялікім княствам Літоскім характарызаваліся не толькі сутычкамі, але і імкненнем да саюзу, асабліва  пытанні процідзеяння тэтонскай агрэсіі. Збліжэнню дзвюх краін садзейніча шчаслівы выпадак. У 1380 г., пасля смерці Казіміра III, карона Полыпчы перай-шла да Анжуйскай дынастыі, якая кіравала  Венгрыі. Аднак у 1381 г. кароль Людвіг Анжуйскі памёр і на польскі трон была прызначана яго дачка Ядзвіга, якой у той час было 15 гадо. Па ініцыятыве польскіх магната і каталіцкага духавенства Ядзвізе пачалі шукаць мужа, а Полыпчы караля. Паколькі польскія феадалы былі зацікалены ва станаленні цесных сувязя з ВКЛ, вялікаму князю Ягайле было прапанавана на пэных умовах стаць мужам Ядзвігі і каралём Полыпчы.
Зацікаленасць ва мацаванні адносін з Полыпчай была і  Ягайлы. Саюз дазваля умацаваць як знешнія, так і нутраныя пазіцыі пануючага класа Літоскага княства. Па ініцыятыве Полыпчы 14 жніня 1385 г. у замак Крэва рэзідэнцыю вялікага князя прыехалі польскія паслы. Пачаліся пера-мовы з Ягайлам. У выніку перамо былі выпрацава-ны мовы дзяржана-прававога саюза Полыпчы і ВКЛ, што знайшло васабленне  спецыяльным акце. У адпаведнасці з гэтым дакументам Ягайла абавяз-
54
вася далучыць усе землі ВКЛ да Полыпчы; адпусціць усіх палонных паляка; прыняць каталіцкую веру і распасюдзіць яе ва сім княстве; заплацідь 200 тыс. флорына былому жаніху Ядзвігі, астрыйскаму прынцу Вільгельму як кампенсацыю за парушэнне дамоленасцей. Пасля гэтага Ягайла бы абвешчаны каралём Польшчы.
Умовы саюзу (уніі) выклікаюць здзіленне, бо тэкст гэтага дагавора нагадвае акт безагаворачнай капітуляцыі мацнейшай дзяржавы (ВКЛ) перад сла-бейшай (Полыпчай). Нельга не пагадзіцца з прафе-сарам Я.А.Юхо, які гаворыць аб пазнейшай фальсіфікацыі каталідкім духавенствам сапрадна-га тэксту Крэскага пагаднення1.
У лютым 1386 г. Ягайла ажаніся з Ядзвігай і пераеха у Полыпчу, прызначышы намеснікам у Вялікім княстве свайго брата Скіргайлу (Івана). Такім чынам, Крэскае пагадненне не пашкодзіла незалежнасці княства, не прывяло да яго ліквідацыі (скасавання), а толькі станавіла яго саюзныя адносіны з Полыпчай пад вяршэнствам Ягайлы. Ада-собленасць княства падкрэслівалася і тым, што ад-разу пасля ступлення Ягайлы на польскі прастол і прызначэння вялікім князем літоскім Скіргайлы Ягайла не зня з сябе панамоцтва главы Вялікага княства, а значалі адначасова дзве дзяржавы. Тым самым была станолена персанальная (асабістая) унія паміж гэтымі дзяржавамі.
Гісторыя даказала, што саюз паміж ВКЛ і Полыпчай бы выгадны абедзвюм дзяржавам і сім народам Усходняй Еропы, бо дазваля аб'яднаць сілы супраць нямецкай і татарскай агрэсій. Ён бы ка-рысны і для развіцця вытворчых сіл, гандлёвых су-вязя.
Выконваючы свае абяцанні, Ягайла пад націскам польскай шляхты і каталіцкага духавенства 20 лю-тага 1387 г. выда першую грамату (прывілей). Дру-гая грамата (прывілей) была выдадзена Ягайлам 22 лютага 1387 г. і адрасавалася каталіцкаму духавен-ству, але закранала інтарэсы сяго народа і фактыч-на дапаняла грамату ад 20 лютага.
1 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 84 85; Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. Мн., 1991. С. 179 180.
55
Натуральна, што дыскрымінацыйныя для правас- |ланай знаці законы выклікалі  яе асяроддзі рэзкае ! незадавальненне палітыкай вярхонай улады іВялікага княства, парадзілі сепаратысцкія настроі. ! Нездарма жо  1388 г. урад Скіргайлы вымушаны бы выкарыстаць дапамогу польскіх сіл супраць абу-ранага насельніцтва Віцебскай і Полацкай зямель.
Незадавальненне правасланай знаці першым ска-рыста Вітат, які выступі з праграмай стварэння самастойнага "Руска-Літоскага каралества, якое супраць стала б з аднаго боку Полыпчы, а з другога Масквы"1. Для яе ажыццялення Вітат узя у саюзнікі (харуснікі) правасланую знаць, апазіцыйную каталіцкай Полыпчы, што вымусіла Ягайлу пайсці на кампраміс. Востраскае пагадненне 1392 г. і Віленска-Радамская унія 1401 г. зафіксавалі ступкі Ягайлы. Так, у выніку перагавора у Востраве (каля Ліды) 5 жніня 1392 г. было заключана пагадненне, паводле якога аслабілася прымусовае акаталічванне, не дазвалялася трымліваць польскіх ваяро у беларускіх і літоскіх гарадах. Замест Скіргайлы вялікім князем літоскім бы прызначаны Вітат, але і ён прызна верхаводства Ягайлы.
Востраскае пагадненне спьшіла нутраную бараць-бу  ВКЛ і мацавала яго саюз з Полыпчай на аснове персанальнай уніі. Пагадненне юрыдычна аформіла тыя фактычныя заемаадносіны, якія склаліся паміж дзвюма дзяржавамі пасля ступлення Ягайлы на польскі прастол.
18 студзеня 1401 г.  Вільні найболып уплыво-выя феадалы-католікі пацвердзілі саюз з Полынчай, а  сакавіку таго ж года  Радаме польскія феадалы прынялі аналагічную пастанову. Такім чынам, саюз, заснаваны на персанальнай уніі, бы зно юрыдычна замацаваны  Віленска-Радамскім дагаворы. Феада-лы ВКЛ абяцалі выступаць супраць ворага і аховаць польскія інтарэсы як свае ласныя, а польскія феа-далы абяцалі бараніць інтарэсы літоскай знаці.
Віленска-Радамская унія пацвердзіла адасобле-насць і самастойнасць Вялікага княства, а таксама правы Вітата як самастойнага кіраніка дзяржавы. Акт Віленска-Радамскай уніі вызначы сутнасць дзяр-
1 Греков Н.Б. Очеркн по нсторнн международных отношеннй Восточной Европы XIV XVI вв. М., 1963. С. 74. !
56
ясана-прававой сувязі княства з Полыпчай як пер-санальную унію дзвюх дзяржа пад верхаводствам аднаго гасудара.
У гады княжання Вітата ВКЛ дамаглося найболь-шай магутнасці; нездарма летапісцы паэтызуюць і слаляюць яго вобраз. Поспехі палітыкі Вітата  пэнай ступені з'яляюцца вынікам яго цэнтралізатарскай палітыкі. Ён скасава буйныя кня-ствы, у Полацк і Віцебск замест князё былі накіраваны намеснікі і г.д.
Найболыпы атарытэт Вітат набы пасля раз-грому Тэтонскага ордэна 15 ліпеня 1410 г. пад Грун-вальдам. Глыбокае задавальненне, атрыманае  выніку сумеснага процістаяння крыжакам, выклікала да жыцця новыя спробы уніі і болып цеснае збліжэнне Полыпчы і ВКЛ. Аднак Полыпча, якую падштур-хова каталіцкі свет, жадала навязаць свае мовы сходняму суседу. Таму, калі па ініцыятыве Ягайлы  кастрычніку 1413 г. у Гарадзельскім замку (на Заходнім Бугу) выпрацовалі мовы уніі дзвюх дзяр-жа, кароль і польская шляхта пачалі шукаць падт-рымку  шырокіх слаях літоскай і беларускай шлях-ты каталіцкага веравызнання.
Асноныя палажэнні Гарадзельскай уніі юрыдыч-на замацаваны  трох граматах (прывілеях). Пер-шая выдадзена ад імя 47 польскіх феадала, якія надзялялі 47 феадала-католіка ВКЛ сваімі гербамі і тым самым прымалі іх у сваё гербавае брацтва. У другой феадалы-католікі прымалі гербы польскіх феадала і абяцалі быць з імі  вечным сябростве і саюзе. У выпадку смерці Вітата яны абяцалі не абіраць сабе князя без нарады і згоды польскіх феа-дала. Тыя у сваю чаргу у выпадку смерці Ягайлы таксама не павінны былі выбіраць новага караля без парады і згоды Вітата і феадала ВКЛ. У трэцяй грамаце, якая вайшла  гісторыю як Гарадзельскі прывілей, польскі кароль Ягайла і вялікі князь Вітат абяцалі прызначаць на дзяржаныя пасады феада-ла-католіка, якія прынялі польскія гербы, і дазва-ляць ім свабодна распараджацца маёмасцю  сваіх маёнтках, каб узняць іх грамадскае становішча. У прывілеі канстатавалася, што з прыняццем каталіцтва ВКЛ "далучаецца, уключаецца, злучаец-ца, перадаецца" Цольскаму каралеству.
57
Канстатацыя таго факта, што караля Полыпчы павінны былі выбіраць толькі са згоды Вітата і фе-адала ВКЛ, сведчыла аб ранапраным становішчы Вялікага княства і Польскага каралества, а словы аб зліцці дзяржа не мелі  той час новага дзяржа-на-прававога значэння, бо саюз дзвюх дзяржа не змяніся, засташыся  форме персанальнай уніі.
Сцвярджэнне, што се некатолікі, у асноным пра-' васланыя, не павінны былі дапускацца на дзяржа-ныя пасады і засядаць у панскай Радзе, мела ідэалагічны, а не практычны хйрактар, бо болыласць мясцовага кіраніцтва і значная частка пано-рады належалі да правасланай веры1.
У 1430 г. з абраннем на вялікакняжацкі прастол Свідрыгайлы, прыхільніка самастойнасці ВКЛ, адносіны паміж дзвюма дзяржавамі сапсаваліся настолькі, што справа дайшла да ваенных дзеяння супраць Полыпчы. Праз чатыры гады (1434 г.) пас-ля смерці Ягайлы унія была понасцю скасавана.
Другі этап персанальнай уніі ВКЛ з Польшчай пачася з абрання  1447 г. на польскі трон сына Ягайлы вялікага князя літоскага Казіміра, які ста на чале дзвюх самастойных панапраных дзяржа. Пасля смерці Казіміра  1492 г. унія была перапы-нена, а  1501 г., калі каралём Полыпчы бы абра-ны вялікі князь літоекі Аляксандр, аднолена. Пас-ля смерці апошняга польскія феадалы зно абралі сваім каралём вялікага князя Літоскага Жыгімонта I і унія захавалася. Яна працягвала сваё існаванне і пасля ступлення на польскі трон Жыгімонта II А-густа.
Такім чынам, з заключэннем у 1385 г. Крэскай уніі бы заснаваны дзяржана-прававы саюз, з якога пачалося паетуповае і стойлівае збліжэнне Вялікага княства Літоскага з Польскім каралествам. Мож-на сцвярджаць, што да канца XVIII ст. гісторыя на-рода Беларусі, Украіны, Літвы і Полыпчы была звя-зана з гэтым саюзам. Ен унёс вялікія змены  дзяр-жаны лад ВКЛ і Полыпчы, істотна паплыва на развіццё сацыяльна-эканамічных, палітычных і куль-турных сувязя гэтых народа.
1 Юхо ІЛ. Гарадзельскі прывілей 1413 г. //Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн., 1994. Т. 2. С. 470.
58
Г Л А В А 4
ЛЮБЛШСКАЯ УНІЯ 1569 г. I ѕТВАРЭННЕ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
4.1. Перадумовы заключэння уніі
Заключэнне дзяржанай уніі паміж дзвюма суседнімі краінамі Вялікім княствам Літоскім, Рускім, Жамойцкім і Польскім каралествам было падзеяй, якая прадвызначыла далейшы лёс не толькі народа, што насялялі гэтыя краіны, але і шэрага іншых. Гэта падзея мела значны плы на стан спра ва сёй Еропе, бо на яе карце з'явілася новая дзяр-жава Рэч Паспалітая адна з самых вялікіх і ма-гутных. У ліку насельніка гэтага шматэтнічнага аб'-яднання аказася і беларускі народ.
На працягу XIV XV стст. Полыпча неаднара-зова рабіла спробы навязаць Вялікаму княству Літоскаму унію з мэтай яго інкарпарацыі  склад Польскага каралества. Аднак усе гэтыя намаганні праваліліся. Што ж прымусіла кіруючыя вярхі ВКЛ пайсці на такі звышцесны, на мяжы страты самастойнасці саюз?
Адказваючы на гэта пытанне, нельга не пагадзіцца з беларускім даследчыкам П.Лойкам, які сцвярджае, што сярод шэрага прычын уніі 1569 г. адной з самых важных былі нутрыкласавыя супярэчнасці  паную-чым шляхецкім саслоі Вялікага княства1.
Справа  тым, што магнацтва, якое трымала  княстве ладу, не стала б яе з кімсьці дзяліць без націску з боку шматлікай дробнай і сярэдняй шлях-ты. А лада буйных землеладальніка была амаль што неабмежаваная. На сойме  ВКЛ паны-рада праводзілі галоным чынам свае рашэнні, маніпулюючы думкамі большасці шляхты. Напрык-лад, сябра Гаспадарскай Рады А.Гаштольд, дара-новаючы польскі і літоскі соймы, піса: "...Сой-мы нашы праходзяць зусім інакш: што вырашае гас-падар і паны-рада, то і шляхта абавязкова прымае
1 Лойка П. Незалежнасць пасля Любліна, або Магнацка-шляхецкая "беларусізацыя" //Спадчына. 1991. № 5. С. 11.
59
да выканання: мы ж запрашаем шляхту на нашыя сой-мы як бы для гонару, дзеля таго, каб усе ведалі, што мы вырашаем"1. На павятовых сойміках, органах шляхецкага самакіравання, якія былі створаны  ВКЛ паводле рэформы 1565 1566 гг., таксама галоную ролю адыгрывалі магнаты2. У Польскім жа карале-стве шляхта, наадварот, самым рашучым чынам уп-лывала на нутраную і знешнюю палітыку краіны.
Безумона, што шырокія колы беларуска-літоска-краінскай шляхты марылі заняць такое ук вызна-чальнае станрвішча  сваёй дзяржаве, як польская шляхта  сваёй. Іншымі словамі, шляхта ВКЛ жада-ла набыць польскія "залатыя шляхецкія вольнасці". 3 гэтым сцвярджэннем не се гісторыкі згодны. На-прыклад, Я.А.Юхо адзначае наступнае: "...Няма дас-татковых падста лічыць, што шляхта жадала пона-га зліцця з Полыпчай, а буйныя феадалы выступалі супраць уніі. Гэта памылковая думка склалася пад уплывам каталіцкай прапаганды, якая спрабавала пераканаць, што далучэнне Украіны і часткі Беларусі да Полынчы было ажыццёлена згодна з пажадан-нем "шляхецкага роду" княства"3. Існаванне розных пункта гледжання на адно і тое ж пытанне гаво-рыць аб тым, што вывучэнне прычын заключэння Люблінскай уніі патрабуе далейшай навуковай распрацокі.
Мы мяркуем, што супярэчнасці, якія назіраліся  стане пануючага класа ВКЛ, у 60-я гг. XVI ст. яшчэ больш абвастрыліся. Асабліва яскрава гэта выявілася  перыяд работы сойма, што адбыся восенню 1562 г. пад Віцебскам. Яго дзельнікі звярнуліся да Жьпімонта Агуста, караля польскага і вялікага князя літоскага, з прашэннем "учьшіць супольны сойм з палякамі, каб разам караля выбіралі, мелі агульную абарону, суполь-на соймікавалі і права аднолькавае жывалі"4.
Трэба заважыць, што пытанне пра унію абмяр-ковалася  той час не толькі на соймах, але і  тага-
1 Любавскпй М.К. Очерк нсторнн Лнтовско-Русского государства до Люблннской уннн включнтельно. М., 1910. С. 207.
2 Дневннк Люблннского сейма 1569 года. СПб., 1869. С. 290.
3 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 129.
4 Лойка П.А. Незалежнасць пасля Любліна, або Магнацка-шляхецкая "беларусізацыя" //Спадчына. 1991. № 5. С. 11.
60
часнай публіцыстычнай і юрыдычнай літаратуры. Напрыклад, польскі публіцыст Станісла Ажэхоскі выда працу, якая стала апафеозам польскай шля-хецкай вольнасці. ^' ёй атар насміхаецца над "няво-ляй" ліцвіна. Ягаіша, сцвярджае Ажэхоскі, буду-чы вялікім князем Літвы, падарава яе палякам, як свой маёнтак. На яго думку, ліцвінам уласцівы такія рьісы, як "няволя, пагарда, бязглуздасць, некультур-насць... і таму яны не заслуговаюць уніі з палякамі яа роных пачатках"1.
Атару гэтых сло бы дадзены належны адказ у творы вядомага крыста ВКЛ, віленскага войта Агусціна Ратундуса. Ён вельмі крытычна ставіся да "залатой вольнасці польскай", лічачы яе анархіяй. "Паляк гультаяваты і хіляецца ад аховы дзяржа-вы, лічыць за лепіпае прыгожваць сваіх жонак і дачок і баляваць з сябрамі, гвалціць сумленне суд-дзя і адміністратара. Палякі-шляхціцы пагарджа-юць вышэйшым саслоем і прычыняюць зло проста-му народу"2.
Агусцін Рату.ндус, сам абаронца свабоды, бачыць яе не  анархіі. Ён разумее свабоду так, як яе разу-ме Цыцэрон, гэта значыць не  анархіі, а  выкананні тых закона, якія станолены  дзяржа-ве. "Мы, гавары Цыцэрон, з'яляемся нявольнікамі права дзеля таго, каб карыстацца сва-бодай маглі"3.
На думку Ратундуса, ліцвіны павінны вельмі кры-тычна ставіцца да польскай свабоды, якая і Полыпчы не прьгаосіць дабра. "Але калі літоцы гатовы зак-лючыць унію, то голькі пад уплывам таго, што |Маскоскі цар захапі амаль палову Літвы і сядзіць |на горле і душыць яе"4.
Каб неяк кансалідаваць шляхецкае саслое, збіць Іпрапольскія настроі дробнай і сярэдняй шляхты, [магнацкая апазіцыя на чале з Радзівіламі пайшла Іна значную мадэрнізацыю нутранай палітыкі ВКЛ. ІПа-першае, у адпавэднасці з пастановай 1563 г. пра-Івасланая і каталіцкая шляхта рановалася  пра-
1 Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. С. 96.
2 Там жа. С. 97.
Тэксты.
3 Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г. |Даведнік. Каментарыі. Ын., 1989. С. 350.
4 Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. С.97.
61
вах; па-другое, паводле судовай рэформы 1564 г. ствараліся мясцовыя суды, у якіх галоную ролю адыгрывала шляхта.
Ёсць меркаванне, што гэтыя крокі маглі мець по-спех, калі б не драматычнае знешнепалітычнае становішча краіны. Маскоскія войскі 15 лютага 1563 г. захапілі Поладк, да Вільні заставалася каля 200 км. Інфлянцкая (Лівонская) вайна выцягнула се сродкі. На подні княству пагражалі крымскія тата-ры і туркі. Такім чынам, ВКЛ у другой палове XVI ст. было на мяжы страты незалежнасці. Для выхаду з крызіснага становішча неадкладна патрабавася саюзнік. Ім маглі быць заходні сусед Полыпча ці сходні Масковія. ІПто тьгаыцца апошняга, то з ім нават вяліся тайныя перамовы аб заключэнні уніі і прызнанні Івана IV Грознага ці яго сына Фёдара ца- > ром, але выніку яны не далі. Справа  тым, што са^-маладная Масква не пацярпела б шляхецкай вольнасці Вялікага княства.
Стала ясна, што без саюза з Польскім карале-ствам ВКЛ можа стаць лёгкай здабычай Масковіі. Таму позірк бы кінуты на Захад, тым болып што княства ад часо Ягайлы да Жыгімонта Старога і Жыгімонта Агуста мела вопыт заключэння перса-нальных пагаднення з Полыпчай. Не трэба скідваць з рахунка і той факт, што Польскае каралества само дамагалася уніі. Пэнаму колу польскай шлях-ты ВКЛ мроілася  якасці багатага прыдатка да Ка-роны. Напрыклад, пад час работы Варшаскага сой-ма 1563 1564 гг., у якім на перамовах аб справе уніі дзельнічала ліцвінская дэлегацыя, частка дэпутата вылучыла праект аб скасаванні назвы "Літва" і замене яе на "Новая Полыпча". На ім па ініцыятыве дэпута-та сойма ішла гаворка аб агульным для паляка і ліцвіна уладары, "які тытулуецца толькі каралём польскім... а паколькі адзін уладар, дык павінна быць адна пячатка і адно права"1.
Такім чынам, пытанне заключэння уніі з Полыпчай было Іірадвырашаным і, як не адцягвалі фінал магнаты ВКЛ, ён наступі у 1569 г. Яго, безу-мона, наблізіла Лівонская вайна. Пацвярджэннем

1 Чаропка В. Братэрская любо //Беларус. мінушчына. 1995. № 1. С. 7.
62

»>І
гэтаму з'явіліся наступныя словы віленскага ваяво-дьі Мікалая Радзівіла Рудога, што прыбы на пера-мовы  Люблін: "На нашым хрыбце бы вораг, калі мьі ехалі сюды, жадаючы пастанавіць з вамі унію, якая б аб'яднала нас з вамі заемнаю любою, і, калі казаць праду, мы пачалі імкнуцца да яе амаль бе-гам, тады як продкі нашыя ішлі да яе вельмі паціху'"
4.2. Люблінскі сойм і мовы аб'яднання Вялікага княства Літоскага з Полыпчай
10 студзеня 1569 г. пача работу Люблінскі сойм, які працягвася амаль шэсць драматычных месяца. Кожны бок ставі свае мовы уніі. Канчатковы ліцвінскі праект аб'яднання дзвюх дзяржа бы такім: "Агульны ладар, які захова тытул вялікага князя літоскага; агульныя соймы вырашаюць толькі справы абедзвюх дзяржа; на Літве працягваюць дзейнічаць свае вальныя соймы і... павятовыя соймікі, пры ладары знаходзіцца і ліцвінская рада, а  княстве застаецца вялікакняжацкая рада .
Ліцвінскія дэлегаты патрабавалі, каб выбранне ладара адбывалася на памежжы Полыпчы і Літвы і з двух бако прысутнічала роная колькасць выбаршчыка. Уладар перад каранацыяй павінен бы пацвярджаць правы і прывілеі як княства, так і асобных земля. Хаця ліцвінскія дэлегаты і згадзіліся на скасаванне цырымоній увядзення ладара на Вялікае княства, але прапановалі праводзіць урачыстае пасяджэнне сіх саслоя, на якім вялікі князь бы бы прадсталены сваім падданым, прычым заховася рытуал уручэння яму каранацыйнага мяча. Па сутнасці, гэта яляла сабой спрашчоную цырымонію вялікакняжацкай каранацыі. Згаджаліся ліцвіны і на скасаванне мыта на межах, але толькі з прадукта шляхецкіх маёнтка.
Умовы польскага боку былі наступныя: "Польскае каралества і Вялікае княства Літоскае
1 Дневннк Люблннского сейма 1569 г. С. 19.
2 Чаропка В. Братэрская любо //Беларус. мінушчына. 1995. № 1. С. 8.
63

злучаюцца  адну дзяржаву з адным уладаром, польскім каралём, якога абіраюць палякі і ліцвіны  Полыпчы, адным соймам, адной агульнай пячаткай, адным сенатам, адным войскам, адной манетай словам, ад Вялікага княства не павінна застацца і назвы"1.
Зразумела, што ліцвіны не прынялі польскі праект уніі. Неаднойчы прадстанікі Вялікага княства Літоскага патаралі, што яны будуць абараняць сваю дзяржаву, якая не саступае Польскаму каралеству і другім хрысціянскім краінам. Больш таго, калі паслы Вялікага княства бачылі пагрозу гвалтонага заключэння уніі на непрымальных для іх умовах, яны 1 сакавіка 1569 г. пакінулі Люблін.
I тут польскі бок юрыдычны саюзнік, звязаны , з Вялікім княствам персанальнай уніяй, пайшо на дэманстрацыю сілы. Скарысташы цяжкае знешнепалітычнае становішча ВКЛ, польскія феада-лы дамагліся ад Жыгімонта Агуста здрады інтарэсам Вялікага княства, якая заключалася  тым, што кароль польскі і вялікі князь літоскі 5 сакавіка 1569 г. выда незаконны акт аб адлучэнні ад Вялікага княства Літоскага Падляшскай зямлі (ваяводства) з , гарадамі Драгічын, Мельнік, Бельск і інш. і далучэнні ' яе да Полыпчы. Феадалам і службовым асобам Пад-ляшша было загадана пад страхам канфіскацыі маёмасці прысягнуць на вернасць Польшчы. Калі І гэты захопніцкі акт не атрыма належнага адпору з боку ВКЛ, Жыгімонт Агуст далучы да Польшчы і краінскія землі Валынь, Падолле і Кіешчыну. 3 юрыдычнага боку акты аб далучэнні беларускіх і краінскіх зямель да Полыпчы былі незаконныя і не маючыя сілы. Паводле заканадаства Вялікага кня-ства Літоскага вялікі князь, уступаючы на прастол, дава прысягу і абяца дзейнічаць згодна з дзяржанымі законамі. Адпаведна з параграфамі 12 і 15 прывілея 1492 г. і артыкуламі 1, 2, 12 раздзела II Статута ВКЛ 1566 г. вялікі князь не ме права памяншаць тэрыторыю дзяржавы і выдаваць якія-небудзь заканадачыя акты без згоды Рады і сойма. У артыкуле 4 таго ж раздзела проста станалівалася
1 Чаропка В. Братэрская любо//Беларус. мінушчына. 1995. № 1. С. 10.
забарона выдаваць прывілеі, якія парушаюць нормы Статута1.
Таму акты аб аддзяленні краінскіх і заходняй часткі беларускіх зямель, выдадзеныя  Любліне, яалежала прызнаць несалраднымі. Апошняя выснова пацвярджаецца і граматай Жыгімонта Агуста ад 21 снежня 1568 г., дзе ён кляся заховаць старыя законы і звычаі і не парушаць тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы. Дакументы аб аддзяленні зямель не былі замацаваныя пячаткай Вялікага княства, што таксама рабіла іх несапраднымі. Але мы павінны адзначыць, што, нягледзячы на незаконныя акты Полыпчы па далучэнні часткі зямель ВКЛ да Кароны, сітуацыя складвалася такая, што вялікакняжацкі рад не мог ісці на ваенны канфлікт з Полыпчай перш за сё таму, што на значнай частцы княства гаспадарыла маскоскае войска і самастойна весці вайну  яго не было сілы. У такім становішчы прадстанікі ВКЛ вымушаны былі вярнуцца за стол перамо з Полыпчай. Супольны сойм зно распача работу.
1 ліпеня 1569 г. бы падпісаны акт Люблінскай уніі, які "не прыходзіцца прызнаваць за дагавор, дабравольна заключаны на асновах перагавора ронага з роным. Гэта хутчэй вынік вымушанай згоды працініка, які здася на ласку пераможцы"2.
Акт Люблінскай уніі бы аформлены  выглядзе прывілея-дагавора. Галоная ідэя прывілея зафіксавана  яго трэцім параграфе: "3 гэтага часу абедзве дзяржавы яляюць сабой адно непадзельнае цела, а таксама адну агульную Рэч Паспалітую, у якой абодва гаспадары і абодва народы з'ядналіся  адзіны народ і адзіную дзяржаву"3.
Вышэйшым органам улады станавіся агульны сойм, які мог збірацца на тэрыторыі Полыпчы. Асобных сойма як для Кароны, так і для Вялікага княства не прадугледжвалася. Манарх бачыся агульным: "Над абодвума народамі будзе панаваць адзін кароль, абіраемы супольнымі галасамі Полыпчы і Літвы"4.
1 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 132.
2Дружчыц В. Палажэнне Літоска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай вуніі//Працы БДУ. 1925. №. 6 7. С. 216.
"Тамжа. С. 217.
4 Там жа.
65
3 Зак. 3025
64


Аднак трэба заважыць, што тытул вялікага князя заховася. Так, у зацверджаным акце гаворыцца: "...Новы гаспадар пры выбранні і каранацыі павінен аб'яляцца каралём Польскім, вялікім князем Літоскім, Рускім, Прускім, Жмудзкім, Кіескім, Валынскім, Падляшскім, Інфляндскім... Выбранне і вядзенне князя на прастол Вялікага княства Літоскага, якое да гэтага часу праводзілася асобна, павінна спыніцца"1.
Выключна да кампетэнцыі Рэчы Паспалітай адыходзіла знешняя палітыка. Усе ранейшыя законы і дагаворы, што былі накіраваны супраць інтарэса аднаго з бако, павінны былі быць скасаваны. Акт засяроджва увагу на прынцыповым для польскага боку пытанні: "Статуты і се якія б то ні былі пастановы, ухваленыя  Літве супраць польскага народа па пытаннях аб набыцці і валоданні палякамі маёнтка у Літве, надалей не павінны дзейнічаць. Дазваляецца набываць маёнткі і валодаць імі паляку  Літве, а літоцу  Польшчы".
Такім чынам, Люблінскі акт павінен бы выклікаць некаторыя змены і  заканадастве Вялікага княства, якому  гэтым дакуменце, аднак, не адводзілася роля польскай каланіяльнай ускраіны. Тут заховаліся былы адміністрацыйны апарат, асобнае ад Полыпчы заканадаства і судовая арганізацыя, тытул "Вялікае княства Літоскае", дзяржаная пячатка, а таксама войска.
4.3. Заканадачае замацаванне
самастойнасці Вялікага княства
Літоскага пасля Любліна
Погляды гісторыка права на змест Люблінскага акта догі час зводзіліся да аднаго: гэта юрыдычнае і фактычнае аб'яднанне двух народа у адзін і дзвюх дзяржа у адну Рэч Паспалітую. Храністы XVI ст. М.Стрыйкоскі, М.Бельскі і Л.Горніцкі адназначна гавораць аб канчатковым злучэнні дзвюх дзяржа у адну. Так, М.Стрыйкоскі піша: "На тым сойме грун-
1 Дневннк Люблннского сейма 1569 г. С. 725 728.
2 Юхо ЯА. Нарысы гісторыі Беларусі: Мн., 1994. Ч. 1. С. 135.
66
тона закончылася вунія, або аб'яднанне Вялікага княства Літоскага з Каронай Польскай"1.
Польскія даследчыкі XVII XVIII стст., а такса-ма заходнеерапейскія і рускія гісторыкі права так-сама разглядаюць акт Люблінскай уніі як канчатко-вае злучэнне дзвюх краін. Нават такі вядомы гісторык Літвы, як Т.Нарбут, з жалем гаворыць: "Я давё апа-вяданне да эпохі, з якой самастойнасць Вялікага кня-ства перастала існаваць. Адсюль я павінен перадаць далейшае выкладанне пісьменнікам гісторыі польскай. Апошні незалежны манарх Літвы і астатні з мужчынскай лініі Ягелона памёр, і я ламаю маё пяро на яго труне"2.
Пазнейшыя гісторыкі права прытрьшліваюцца гэ-тага ж погляду. Напрыклад, М.К.Любаскі  сваім "Очерке нсторнн Лнтовско-Русского государства до Люблннской уннн включнтельно" піша: "Так закон-чнлось самостоятельное суіцествованне Лнтовско-Рус-ского государства, н пронзошло "втеленне" его в ко-рону польскую... Разднраемое внутреннею рознью в тот момент, когда требовалось нанболыпее еднненне н напряженне снл, лнтовско-русское государство н кончнло свое самостоятельное сугцествованне"3. У.І.Шчэта прытрымліваецца прыблізна такога ж погляду, але з прызнаннем захавання некаторай
атаноміі ВКЛ і пасля уніі.
На іншых пазіцыях стая М.В.Донар-Запольскі. Ён схіляецца да думкі, што Вялікае княства Літоскае пасля уніі захавала сваю дзяржанасць. "Калі аставіць у баку страту Валыні і Украіны, то трэба сказаць, што дастойнасць літоскай дзяржавы была абаронена"4.
У пачатку XX ст. у польскую літаратуру замест старых погляда аб поным знішчэнні самастойнасці Вялікага княства Літоскага пачынае прасочвацца думка аб існаванні гэтай дзяржавы і пасля уніі, а Люблінскі акт лічыць дагаворам, што злучы дзве
1 Дружчыц В. Палажэнне Літоска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай вуніі. С. 219.
2 Там жа.
3 Любавскнй М.К. Очерк нсторнн Лнтовско-Русского государ-ства до Люблннской уннн включнтельно. М., 1910. С. 100.
4 Довнар-Запольскнй М.В. Польско-лнтовскне уннн на сеймах до 1569 г, //Древностн: Труды славянской Комнсснн Московск. Археолог. об-ва. М., 1897. Т. 2. С. 105.
67
дзяржавы  саюз (са сваімі радамі, уласным войс-кам, межамі, дзяржанымі становамі і г.д.)1.
Такога ж погляду прытрьшліваецца рускі вучо-ны І.І.Лапо. На яго думку, "Літва і Полыпча засталіся асобнымі адзінкамі з асобнымі тэрыторыямі і асобнымі правамі і пасля уніі 1569 г., хаця яны мелі супольны сойм і супольнага караля ...Літоскае Вялікае княства засталося і пасля 1569 г. са сваімі парадкамі, асобнасцямі, і Люблінскі сойм патраба-ва толькі, каб ліцвіны (літоцы) селі з палякамі  супольным сойме, і не падума аб болей глыбокай рэформе Літвы, дзякуючы якой яна зрабілася б Полыпчай"2. Такія высновы прафесара І.І.Лапо сталі магчымымі дзякуючы разгляду не толькі матэрыя-ла Люблінскай уніі, але і спецыяльнаму вывучэнню хода гісторыі ВКЛ і пасля 1569 г.
Мы коратка засяродзілі вагу на гістарыяграфіі уніі 1569 г. для таго, каб паказаць гэты гістарычны факт с пункту гледжання сучасных юрыста і гісторыка. Трэба адзначыць, што новыя архіныя дакументы і матэрыялы яшчэ болып пацвярджаюць думку аб тым, што Люблінскі акт нельга трактаваць як паглынанне Полыпчай Вялікага княства Літоскага. Хаця трэба прызнаць, што на першым часе ражанне пануючага класа ВКЛ ад выніка уніі і падзей, што ёй папярэднічалі, было менавіта такім. Гэта тычылася як магната, так і шляхты, якая  свой час дамагалася злучэння з Полыпчай. Уплыво-вай знаці Люблінская унія пагражала понай згубай былога палітычнага плыву. Справа  тым, што  ВКЛ сойм, праз які магнацтва праводзіла свае рашэнні, юрыдычна пераста існаваць, а  агульны сенат Рэчы Паспалітай большасць былых сябро па-но-рады проста не трапіла. Нешматлікія галасы се-натара з Вялікага княства заглушаліся болып мна-галюдным польскім прадстаніцтвам. Тое ж самае адбывалася і  Пасольскай ізбе, дзе з 180 выбраных па сёй Рэчы Паспалітай пасло толькі 46
1 Кутшеба С. Очеркн нсторнн государственного н обіцествен-ного строя Полыпн /Пер. с польск. Ядвнгн Пашковнч. СПб., 1907. С. 85.
2 Лаппо Н.М. Велнкое княжество Лнтовское за время от заклю-чення Люблннской уннн до смертн Стефана Баторня (1569 1586). Сб., 1901. Т.І.С. 185.
68
прыходзілася на Вялікае княства Літоскае (у тым ліку 34 паслы з беларускіх павета)1.
Прыведзеныя лічбы, па-першае, сведчаць аб палітычнай дыскрымінацыі ВКЛ, а па-другое, юры-дьічнае замацаванне  Люблінскім акце за польскай Ідляхтай магчымасці атрымання  межах Вялікага княства Літоскага зямельных плошча стварыла небяспечнага канкурэнта для шляхты мясцовай. Бе-зумона, што гэта вяло да з'ялення  болыпай часткі пануючага класа Вялікага княства Літоскага сепаратысцкіх, антыпольскіх настроя. Яны праяляліся  рэзкім непрыняцці шляхтай, як буй-ной, так і дробнай, уніі, ды і наогул палітыкі польскіх каралё. Так, аршанскі стараста Ф.Кміта-Чарнабыльскі піша кашталяну троцкаму А.Валовічу: "Не дай Бог ляху быць (каралём. Ат.) выре-жет Лнтву, а Русь поготову", бо палякі "давно резать почалн лнтвнна"2.
Шляхта Вялікага княства імкнулася да "стары-ны", да тых, з яе пункту гледжання, "залатых" ча-со, калі князі, "которые королевалн н которые вое-водамн бывалн... правым сердцем просто говорнлн, полнтыкн не зналн", калі незалежнае Вялікае кня-ства самастойна вызначала і праводзіла нутраную і знешнюю палітыку: "Але Жыкгнмонта первого, солодкая паметь его... Ляхов з нх хнтростю велмн не любнл, а Лнтву н Русь нашу любнтельно мнловал"3.
3 прыведзеных сло вынікае, што пануючы клас Вялікага княства Літоскага ме на мэце юрыдыч-нае адраджэнне яго понай дзяржанасці, а значыць, як гаворыць беларускі гісторык П.Лойка, "адраджэн-не той "беларушчыны", якая была базай гэтай дзяр-жавы"4.
Незалежніцкія настроі не разыходзіліся са справамі як у палітычнай, так і  духонай сферы. Так, насуперак Люблінскаму акту на працягу 70 80-х гг. у Вялікім княстве рэгулярна збіраліся агуль-
1 Лойка П.А. Незалежнасць пасля Любліна, або Магнацка-шляхецкая "беларусізацыя" //Спадчына. 1991. № 5. С. 13.
2 Помнікі старажытнай беларускай пісьменнасці. Мн., 1976. С. 87.
3 Старажытная беларуская літаратура. Мн., 1990. С. 296.
4 Лойка П.А. Незалежнасць пасля Любліна, або Магнацка-шляхецкая "беларусізацыя" //Спадчына. 1991. № 5. С.13.
69
І

надзяржаныя соймы ("Віленская канвакацыя"), а пасля смерці  1572 г. караля і вялікага князя Жыгімонта Агуста захаванне адасобленасці ВКЛ было прызнана не толькі фактычна, але і юрыдыч-на1.
У час бескаралея (1574 1576 гг.) на Віленскім сойме дэбатавалася пытанне аб выбранні караля, а на сойме 1580 г. нават прысутніча кароль Рэчы Паспалітай Стэфан Баторый. Болып таго, у 1581 г. ствараецца, а  1582 г. пачынае дзейнічаць Галоны трыбунал Вялікага княства.
Але найлепшым сведчаннем дзяржанай незалежнасці Вялікага княства Літоскага было пры-няцце звода закона, які атрыма назву Трэцяга Літоскага Статута (Статут ВКЛ 1588 г.). Існуе дзве навуковыя гіпотэзы пра паходжанне яго тэксту. Прыхільнікі першай сцвярджаюць, што Статут бы падрыхтаваны спецыяльна творанай соймавай камісіяй, у склад якой уваходзілі найболып выдат-ныя юрысты свайго часу. Узначальва камісію з мо-манту зацвярджэння  якасці падканцлера Ле Іванавіч Сапега. Некаторыя даследчыкі нават сцвяр-джаюць, што ён асабіста адрэгава артыкулы Стату-та, стварышы, па сутнасці, новую канцэпцыю неза-лежнага беларуска-літоскага гаспадарства. Сярод тых, хто прытрымліваецца гэтай версіі, і беларускі гісторык права Я.А.Юхо.
Прыхільнікам другой гіпотэзы паходжання тэк-сту Статута з'яляецца, напрыклад, вядомы расійскі даследчык канца XIX пачатку XX ст. І.І.Лапо. Ён лічыць, што соймавая камісія перадала справу "по-правенья" Статута павятовым соймікам ВКЛ, а кан-чатковае рэдагаванне тэксту праходзіла  сценах дзяр-жанай канцылярыі ВКЛ.
Сцвярджэнне, што Статут ВКЛ 1588 г. "спра-ва Льва Сапегі", было выказана  гістарычнай літаратуры  канцы XVIII ст. Яно належала ксяндзу-гісторыку Казіміру Кагнавіцкаму і было апублікавана  першым томе яго працы аб Сапегах (1790 г.)-Кагаавіцкі прыпіса "Літоскаму Салону" сю спра-ву складання III Статута ВКЛ. Першы ж даследчык права ВКЛ Т.Чацкі лічы Сапегу толькі пераклад-
1 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С.135.
70
чьікам Статута. Правазнавец І.Даніловіч лічы пад-канцлера ВКЛ "даглядальнікам" над яго вытворчас-дю, а гісторык права Віленскага універсітэта а Ярашэвіч адводзі Сапегу "першае месца сярод за-канадаца ВКЛ" як таму, хто адыгра галоную ролю  прыняцці Статута. У літаратуры XX ст. ёсць дэная колькасць крыніц, якія казваюць на вяду-чую ролю менавіта Льва Сапегі  распрацоцы і задвярджэнні Статута. Так, у 1928 г. С.Л.Пташыцкі называ Сапегу "творцам" Статута. М.Шкялёнак у 1933 г. піша: "Толькі тады, як справа гэта была да-ручана Л.Сапегу, праз 2 гады, а менавіта  1588 годзе, Статут бы гатовы. Ле Сапега вельмі добра выкана гэтае даручэнне і не толькі апрацава Статут, але і выда яго ласным коштам і пад асабістым даглядам у студзені 1588 г. у Вілыгі". Сучасныя гісторыкі, такія як Я.Юхо, І.Саверчанка і інш., прытрымліваюцца такога ж пункта гледжання. Між тым самымі падрабязнымі біяграфіямі Л.І.Сапегі па сённяшні час з'яляюцца працы Мішталта (1724) і Кагнавіцкага. Мішталт, які вельмі паважа Сапегу за тое, Іпто той перайшо у каталіцызм і садзейніча езуітам, і які паспрабава знайсці се факты, якія б дапамаглі размаляваць сап-рады выдатнейшага чалавека свайго часу толькі ружовымі фарбамі, нічога, як сведчыць І.І.Лапо, не гаворыць аб тым, што Сапега прыма актыны дзел у стварэнні Статута. Сам Сапега лічы сваёй заслу-гай толькі надрукаванне Статута 1588 г. Зразумела, як пісар літоскі, а пасля падканцлер ён не мог не прымаць удзелу  стварэнні III Статута ВКЛ. А вось ці належала яму  гэтым першая роля І.І.Лапо дапус-кае, што вядучымі асобамі пры рэдагаванні Статута ВКЛ, якое праводзілася  дзяржанай канцылярыі да і пасля таго, як ён бы разгледжаны на павятовых сойміках, належала канцлерам Вялікага княства, якімі  той час былі Мікалай Юр'евіч Радзівіл і Астафей Валовіч. Але пытанне аб тым, каму аддаць гонар за стварэнне Статута, ніколькі не павінна змяншаць значнасці гэтага помніка права.
Як менавіта праходзіла зацвярджэнне Статута ВКЛ 1588 г., вельмі добра паказвае І.І.Лапо  сваёй манаграфіі "Трэці Літоскі Статут", выдадзенай у Коне  30-я гг. XX ст. Выкарысташы цяжкае становішча абранага на каралескі трон Полыпчы
71
каралевіча швецкага Жыгімонта Вазы, які яшчэ не веда аб перамозе сваіх войска над войскамі другога абранага на гэты трон электа Максімільяна Габсбур-га, пасольства Вялікага княства на чале з Л.Сапегам дамагаецца выдання прывілея на зацвярджэнне Ста-тута  абмен на гірызнанне яго вялікім князем літоскім, рускім і жамойцкім. Такім чынам, Статут ВКЛ 1588 г. бы уведзены  дзеянне "моцею" не соймавай канстытуцыі, а паводле прывілея караля польскага і вялікага князя літоскага Жыгімонта III Вазы ад 28 студзеня 1588 г. (шляхам канфірма-цыі).
Пасля падпісання Статут 1588 г. не адразу пача выкарыстовацца  судовай практыцы на месцах, бо яго там проста не мелі. Пастала праблема арганізацыі неадкладнага друкавання гэтага звода закона. Трэба было, каб ён як мага хутчэй пача дзейнічаць, бо нават сам Жыгімонт III, забышыся пра свае абяцанні і не зважаючы на артыкулы толькі што падпісанага ім Статута, усяляк паруша правы беларускай і літоскай шляхты, раздорваючы землі і некаторыя пасады  Вялікім княстве палякам. Не-каторыя даследчыкі лічаць, што новы манарх імкнуся самавольна і адзіналадна распараджацца як на тэрыторыі Полыпчы, так і на землях ВКЛ, не раячыся з падканцлерам Л.Сапегам, які знаходзіся пры яго двары.
Стала відавочна, што толькі выданне новага Ста-тута і абавязковае выкананне яго артыкула усімі грамадзянамі княства, а найперш вялікім князем і каралём, пакладзе канец беззаконню. 12 ліпеня 1588 г. падканцлер Л.Сапега піша тагачаснаму віленскаму ваяводзе Крыштапу Радзівілу "Перуну": "Статут новы загада ужо друкаваць"1. На яго вы-данне падканцлер ахвярава уласныя сродкі.
Урэшце летам 1588 г. з віленскай друкарні Мамоніча выйша новы Статут найважнейшы звод закона сярэдневяковага беларускага гаспадар-ства, якому па дасканаласці і лагічнай завершанасці, бадай, не было роных ва сёй тагачаснай ерапейс-кай юрыдычнай думцы. Выданне прыгожва парт-рэт Жыгімонта III Вазы, а таксама герб Л.Сапегі і
1 Саверчанка І.В. Канцлер Вялікага княства: Ле Сапега. Мн., 1992. С. 29.
72
Іанегірык да яго, напісаны беларускім паэтам Анд-ээем Рымшам.
Статут скасава многія пастановы Люблінскай уніі. Цаказальна, што  гэтым юрыдычным помніку ні разу не памінаецца пра акт уніі. Паводле гэтага зво-да закона, які дзейніча на тэрыторыі Беларусі да 1840 г., Вялікае княства Літоскае заставалася са-мастойнай дзяржавай не толькі з асобым заканада-ствам, але і са сваім дзяржаным апаратам, войс-кам, фінансамі, тэрыторыяй. Статут прадугледжва таксама адмену звышпрьшцьшовага для паляка пун-кта пастановы Люблінскага сойма 1569 г. аб праве набыцця зямельнай уласнасці  межах ВКЛ. Пасля вядзення Статута 1588 г. у дзеянне шляхта Польска-га каралества не мела юрыдычнага права не толькі набываць землі, але і займаць дзяржаныя пасады  Вялікім княстве Літоскім. Артыкул 12 раздела III Статута 1588 г. гэту норму права трактуе так: "В том паньстве Велнком Князстве Лнтовском н во всех землях, ему прнслухаючнх достойностей духовных н светскнх, городов, дворов, грунтов, староств, держав, врядов (пасада. Ат.) земскнх н дворных... жад-ных (ніякіх. Ат.) чужоземцом н заграннчннком, анн суседом (палякам. Ат.) того паньства даватн
маем. Але то все мы н потомкн нашы, велнкне шязн лнтовскне, даватн будем повнннн только Лнт-ве, Русн, Жомойтн, роднчем старожнтным н урожен-а;ом Велнкого Князства Лнтовского н нных земель, гому Велнкому Князству належачых".
Такім чынам, Статут 1588 г. прадугледжва, што Ітрымліваць маёнткі і займаць дзяржаныя і духо-Ія пасады  княстве маглі толькі мясцовыя ра-^жэнцы і ні  якім выпадку не "чужаземцы", 'загранічнікі", ці "суседзі". Падкрэсліваючы значэнне Зялікага княства Літоскага як асобнага гаспадар-:тва, Статут вызначае і склад зямель, "к тому пан-зтву прыслухаючых", і яго межы.
Атары Статута 1588 г. не неслі  тэкст ніводнага Іртыкула, які б абмяжова суверэнітэт княства. "Іаадварот, Статут абавязва гасудара заховаць не-^атыкальнасць тэрыторыі Вялікага княства ітоскага, вяртаць раней страчаныя землі.
Звод закона зафіксава адно з асноных патраба-зання беларускай шляхты дзяржанасці "рускай"
73

(старабеларускай) мовы на сёй тэрыторыі гаспадар-ства. "А пнсар земскнй, падкрэслівалася  пер-шым артыкуле чацвёртага раздзела Статута, ма-еть по-руску лнтерамн н словы рускнмн всн лнсты, выпнсы н позвы Ігасатн, а не нншым езыком н сло-вы". Гэта радыкальна розніла княства ад Полыпчы, дзе мовай юрыдычных дакумента была лацінская.
Як сімвалы дзяржавы ВКЛ мела свой дзяржаны герб і пячатку (раздзел IV, арт.12).
Статут убачы свет у выніку догай і цяжкай ба-рацьбы Вялікага княства Літоскага за незалежнасць, ход якой паказвае ВКЛ як самастойную дзяржаву, што вядзе сябе з Полыпчай як роная з ронай. Зра-зумела, што калі Статут 1588 г. з'явіся  выніку барацьбы за незалежнасць, то ён павінен бы адлюс-траваць і замацаваць на сваіх старонках палітычныя жаданні беларуска-літоскіх кіруючых кола і ста-ляваць новыя адносіны да Кароны, бо мовы існавання княства  складзе Рэчы Паспалітай на асно-ве пастано Люблінскага сойма не задавальнялі маг-нацкае і шляхецкае грамадзянства ВКЛ.
Статут 1588 г. па сваёй значнасці з'яляецца Кан-стытуцыяй Вялікага княства Літоскага пасля Люблінскай уніі.
Асабліва трэба падкрэсліць той факт, што такія галоныя прынцьшы Статута, як прэзумпцыя невінаватасці, дзяржаны і нацыянальна-культурны суверэнітэт, рэлігійная талерантнасць і інш., былі надзвычай прагрэсінымі для таго часу1. Яны да сён-няшняга дня выступаюць у ліку прынцыпова4 важ-ных палажэння заканадачых акта многіх дэмак-ратычных краін свету.
Такім чынам, канкрэтна-гістарычны матэрыял сведчыць аб тым, што дзяржана-прававыя сувязі паміж Вялікім княствам Літоскім і Полыпчай пас-ля 1569 г. будаваліся не на аснове акта Люблінскай уніі, а на мовах, акія прадугледжвалі адасобленасць абедзвюх дзяржа пры адным гасудары і адньш пар-
1 У канцы XVI пачатку XVII ст. Статут 1588 г. бы перакладзены на польскую і лацінскую мовы, дзякуючы чаму ста даступным для знаца права заходнеерапейскіх краін. Ён таксама паплыва'на змест шэрага артыкула Маскоскага зводу закона Саборнага лажэння 1649 г., зрабі значны плы на развіццё права Полыдчы, Украіны, Латвіі, Эстоніі і іншых дзяржа.
74
ламенце (сойме). Разам з тым гэтае аб'яднанне спарадзіла і новую дзяржаву Рэч Паспалітую, у кам-летэнцыю якой уваходзілі  асноным пытанні сумес-най міжнароднай палітыкі і заемнай абароны. Таму трэба прызнаць, што акт Люблінскай уніі 1569 г. на практыцы не бы ажыццёлены. Можна пагадзіцца з прафесарам Я.А.Юхо, які піша: "А паколькі ён (акт Люблінскай уніі. Ат.) бы навязаны прадстанікам Вялікага княства гвалтона, то і з юрыдычнага боку бы несапрадным"1.
У апошні час беларускія навукоцы выказалі і іншыя пункты гледжання на Люблінскую унію. У прыватнасці, даследчык А.Труса лічыць, што менавіта унія 1569 г. у гады Інфлянцкай (Лівонскай) вайны дапамагла ВКЛ захавацца як дзяржаве са сва-ёй грашовай сістэмай, эканомікай, мовай, войскам і, галонае, са сваёй "літоскай" ментальнасцю яшчэ на два з нечым стагоддзі .
У гэтым жа артыкуле даследчык піша: "Можна па-рознаму ставіцца да мо, падпісаных у Любліне, але нельга забываць аднаго. Ці існавала б цяпер на-огул беларуская нацыя, калі б Масковія захапіла Вялікае княства Літоскае  XVI стагоддзі? Дастат-кова толькі спомніць лёс самабытнай нагародскай культуры. Што засталося ад "господнна Велнкого Новгорода" пасля "этнічных чыстак", зробленых Іванам Грозным і яго папярэднікамі? Бы знішчаны самабытны сходнеславянскі этнас, які ме сваю архітэктуру, жывапіс, летапісанне, устойлівыя рэспубліканскія традыцыі грамадскага і палітычнага жыцця"3.
Такім чынам, А.Труса робіць спробу даць агульнагістарычную адзнаку уніі і не затрымліваецца на яе гісторыка-прававым аналізе. Аднак разважанні А.Трусава і іншых навукоца даюць падставы зрабіць выснову аб неабходнасці болып глыбокага і дэталёвага даследавання агульнагістарычных і пра-вавых выніка акта Люблінскай уніі.
1 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 136.
2 Труса А. Прыйшо час збіраць камяні: Да годка Люблінскай уніі 1569 г. //Нар. газ. 1994. 22 24 кастр. я Там жа.
75
Г Л А В А 5
КРЫНІЦЫ I ГАЛОѕНЫЯ РЫСЫ ПРАВА ФЕАДАЛЬНАЙ БЕЛАРУСІ
5.1. Агульназемскія, абласныя, валасныя і гарадскія прывілеі (граматы)
Вывучэнне прававой культуры Беларусі паказвае, што яе развіццё вызначалася паступовым пераходам ад звычаёвага да пісанага права. Прыкладна  XV ст. апошняе становіцца аснонай крыніцай права на тэрыторыі Беларусі. У ім многія нормы звычаёвага права набылі форму закона  выглядзе шматлікіх грамат, лісто, соймавых пастано, прывілея, статута і іншых прававых акта.
Разгляд крьшіц беларускага феадальнага права мэтазгодна пачынаць з характарыстыкі агульназемскіх, абласных, гарадскіх і валасных грамат (прывілея), якія  дзяржана-прававым жыцці Вялікага княства Літоскага мелі асабліва важнае значэнне.
Агульназемскія прывілеі звычайна выдаваліся пры ступленні новага князя на прастол або пасля якіхнебудзь важных падзей у жыцці дзяржавы. Яны дзейнічалі на сёй тэрыторыі ВКЛ (зразумела, і на сёй тэрыторыі сучаснай Беларусі) і былі абавязковымі для выканання сімі жыхарамі дзяржавы, у тым ліку і службовымі асобамі. У агульназемскіх прывілеях выкладаліся правы і абавязкі розных класа і груп насельніцтва, замацовалася прававое становішча органа улады і кіравання, вызначаліся прынцыпы іх узаемаадносін, асвятляліся іншыя пытанні. У названых прывілеях змяшчаліся нормы крымінальнага, цывільнага, дзяржанага права, у якіх закраналіся толькі асноныя палажэнні і прынцыпы гэтых галін права, напрыклад агульныя прынцыпы крымінальнай адказнасці, асноныя палажэнні права ласнасці, спадчыннага, абавязацельнага права і г.д.
Першымі агульнадзяржанымі (земскімі) прывілеямі лічыліся тры прывілеі, выдадзеныя  1387 г. вялікім князем Ягайлам пасля заключэння з
76
Полыпчай Крэскай уніі (1385 г.). Першы бы вы
з;адзены 20 лютага 1387 г. Ён пачынася са сцвяр
джэння, што нібыта людзі жадаюць прыняць каталіцкую
Іверу, а тым, хто яе жо прыня, даруюцца новыя правы і
'вольнасці. У прыватнасці, прывілей замацова за кож
ным рыцарам ці баярьшам (католікам) права свабоднага
распараджэння нерухомай маёмасцю. Акрамя таго, ры
цары, якія прынялі каталіцтва, вызваляліся ад выка
нання многіх дзяржаных павіннасцей за выключэн
нем ваеннай і замкавай.
Прывілей 22 лютага таго ж года фактычна дапа-ня першы. Галонае яго прызначэнне заключалася  надзяленні багатьші дарамі і маёнткамі каталіцкага духавенства і касцёла. У адпаведнасці з прывілеем усё каталіцкае духавенства, касцёлы, кляштары і феадаль-І-залежныя ад іх людзі выключаліся з дзяржанай эрысдыкцыі, гэта значыць, што яны вызваляліся ад усякага роду службы, павіннасцей на карысць дзяржа-вы і вялікага князя1.
Такім чынам, галоным прызначэннем прывілея ; 20 і 22 лютага 1387 г. было прымусовае насаджэнне саталіцкай веры на Беларусі, выкліканае тым, што "Ягайла па мовах Крэскай уніі сам прыня каталіцкую веру і абавязася распасюдзіць яе на тэрыторыі сёй дзяржавы. Гэтыя прывілеі паклалі пачатак юрыдычнага афармлення саслоя шляхты2. Асноныя палажэнні прывілея 1387 г. атрымалі цалейшае развіццё  агульназемскім Гарадзельскім Ірывілеі 1413 г., які яшчэ больш пашыры правы вадала-католіка. Разам з тым ён служы праграмай і заданнем на абмежаванне право і Іскрымінацыю сіх некатоліка.
У выніку насаджэння каталіцкай веры сярод феадала узмацнілася унутрыкласавая барацьба, што
1 Трэці прывілей бы выдадзены князю Скіргайле (Івану) 28 красавіка 1387 г. У ім замацоваліся правы Скіргайлы на кіраванне сім Вялікім княствам Літоскім пасля ступлення Ягайлы на Іольскі трон. Тым самым юрыдычна замацовалася надзяленне Зкіргайлы вялікакняжацкімі панамоцтвамі і заховалася дзяржаная адасобленасць ВКЛ.
2 Грыцкевіч А. Шляхта Вялікага Княства Літоскага да Іюблінскай уніі 1569 года //Годнасць. 1993. №. 1. С. 16 17; Човнар Т.Н., Шелкопляс В.А. Государство н право Беларусн в XIV XVI веках. С. 25.
77
з'явілася падставай для прыняцця агульназемскіх прывілея 1432 і 1434 гг., якія заканадача замацавалі ронасць у правах правасланых феада-ла з феадаламі-католікамі.
Такім чынам, сярод крыніц дзяржанага права, якія паслужылі падставай для далейшага юрыдыч-нага афармлення право саслоя шляхты, прывілеі 1432 і 1434 гадо мелі першараднае значэнне. Яны стварылі прававыя перадумовы для ключэння ся-го класа феадала, незалежна ад веравызнання, у прывілеяванае саслое шляхты, аб'яднашы яе на класавай аснове.
Асаблівае месца  развіцці заканадаства наогул і дзяржанага права  прыватнасці належыць агуль-наземскаму прывілею 1447 г. У ім былі пона і грун-тона выкладзены правы класа феадала і саслоя шляхты, некаторыя прынцыпы крымінальнага, цывільнага (грамадзянскага) і дзяржанага права. Прывілей 1447 г. бы не толькі саслоным актам, ён ме юрыдычнае значэнне для простых людзей, асабліва для гараджан, а таксама пацвердзі і разві ідэю, запісаную  змесце прывілея 1434 г., аб выключэнні феадальна-залежнага насельніцтва з ліку асоб, якія знаходзяцца  непасрэднай залежнасці ад дзяржавы. Гэта азначала, што дзяржаныя пана-моцтвы па зборы падатка былі перададзены асоб-ным феадалам. Дзякуючы нормам, змешчаным у прывілеі 1447 г., апошнія значна мацавалі свой эканамічны і палітычны плы у дзяржаве.
У адпаведнасці з прывілеем (арт. 11) вялікі князь, яго намеснікі і ішпыя службовыя асобы не мелі права прымаць на дзяржаныя і вялікакняжацкія землі прьшатналасніцкіх сялян. Гэта ж забаранялася рабідь і феадалам. Акрамя таго, за феадаламі замацовалася права судзіць залежных сялян. Усё гэта садзейнічала змацненню пазаэканамічнага прымусу. Сяляне і мяш-чане прыватналасніцкіх гарадо і мястэчак пазбаляліся магчымасці шукаць абароны супраць сама-вольства феадала у дзяржаных органах1.
Такім чынам, прывілей 1447 г. можна лічыць га-лоным прававым актам, які закла асновы юрыдыч-
1 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 40; Любавскнй М.К. Очерк нсторнн Лнтовско-Русского государства до Люблннской уннн включнтельно. С. 78.
78
нага афармлення феадальнай залежнасці сялян. Ён забараня ураду ВКЛ раздаваць дзяржаную маё-масць і пасады іншаземцам. Апошняе было накіравана супраць пранікнення польскіх феадала на землі Вялікага княства. Прывілеем было значна пашырана кола асоб, за якімі прызнаваліся правы шляхты незалежна ад веравызнання і наянасці  іх герба.
Падводзячы вынікі, можна сказаць, што дзяржа-на-прававое значэнне прывілея 1447 г. заключалася  яго станочьш уплыве на мацаванне тэрытары-яльнай цэласнасці дзяржавы, фіксацыю яе суверэн-ных право і адасобленасці ад кароны Польскай, а таксама на далейшае юрыдычнае афармленне пра-во усяго саслоя шляхты.
Разгледжаныя, а таксама некаторыя іншыя агульназемскія прывілеі (напрыклад, прывілеі Аляк-сандра 'Казіміравіча 1492 г., Жыгімонта I 1506 г.) былі накіраваны на мацаванне становішча феада-ла, атрыманне шляхтай яшчэ болып важкіх палітычных право і паглыбленне яе плыву на дзяр-жаныя справы.
Асабліва важнае дзяржана-прававое значэнне мелі нормы, якія юрыдычна замацовалі абмежаван-не лады вялікага князя і фактычна вызначалі яго прававое становішча не як гасудара-вотчынніка, а як вышэйшай службовай асобы  дзяржаве. Напрыклад, прывілей устаналіва, што вялікі князь не ме пра-ва адмяняць або змяняць законы, пастановы і судо-выя рашэнні, прынятыя ім сумесна з панскай Радай. Калі пры абмеркаванні якіх-небудзь пытання паны-рада не будуць згодны з думкай вялікага князя, то ён абавязаны выконваць тое, што яны параяць. Адсюль робіцца зразумелым, чаму сучаснікі называлі прывілей 1492 г. "генеральным", гэта значыць асаб-ліва важным, галоным.
Прывілей Аляксандра з'явіся важным крокам у заканадачым афармленні асноных прынцыпа крымінальнага, адміністрацыннага, цывільнага (гра-мадзянскага) і шлюбна-сямейнага права1.
Жыгімонт I 7 снежня 1506 г. у Гарадзенскім прывілеі пацвердзі усе асноныл палажэнні прывілея 1492 г. У ім болып выразна выявілася абмежаванне
1 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 42.
79

лады вялікага князя на права асабіста выдаваць за-канадачыя акты. "Мы, запісана  артыкуле 7 прывілея, не інакш будзем тлумачыць і дапасо-ваць статуты і зацверджаныя і хваленыя да выка-нання стараданія звычаі або но укладзеныя і аб-вешчаныя і тыя, якія будуць упарадкаваны для агуль-най выгады рэспублікі нашай, як пасля грунтонага разважання і з ведама нарады і згоды пано-рады нашых Вялікага Княства Літоскага"1. Прывілей за-канчваецца абяцаннем заховаць усе законы і раней выдадзеныя граматы  понай сіле на вечныя часы.
Выданнем прывілея ад 7 снежня 1506 г. практыч-на завяршыся першы этап развіцця беларускага дзяржанага права  форме прывілея, бо "наступ-ныя, выдадзеныя  1529, 1547 і 1551 гг., у асноным пацвярджалі законнасць ранейшых прывілея і патаралі іх. Яны яляюць цікавасць з пункту по-гляду формы і спосаба сістэматызацыі і кадыфікацыі норма права"2.
Пасля выдання Статута 1529 г. галонае значэн-не  развіцці права належыць не прывілеям, хаця і яны працягвалі выдавацца, а статутам і соймавым пастановам.
У заключэнне можна сказаць, што  разглядаемы перыяд агульназемскія прывілеі " сваёй сукупнасці ялялі сабой асноныя законы дзяржавы, г.зн. складалі своеасаблівую канстытуцыю, у якой былі замацаваны асноныя палажэнні дзяржанага і іншых галін права"3.
Землям Беларусі, якія вайшлі  склад Вялікага княства Літоскага і заховалі свае атаномныя пра-вы, даваліся абласныя граматы (прывілеі). Гэта рабілася з мэтай юрыдычна замацаваць атаномныя правы тых ці іншых тэрыторый, абмежаваць уладу вялікага князя і яго адміністрацыі. Атаномны ха-рактар земля, якія атрымалі прывілеі, праяляся  заканадачым замацаванні норма мясцовага звы-чаёвага права, права на мясцовы суд і органы кіравання, права на забеспячэнне аховы маёмасных і асабістых право насельніцтва і г.д.
1 Гісторыя Беларусі  дакументах. Мн., 1936. Т.1. С. 228.
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 150.
3 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 45.
80
Абмежаванне лады вялікага князя можна бачыць ва прыкладзе Полацкага прывілея 1511 г., згодна з якім ён не ме права мешвацца  справы мясцовай царквы, дараваць полацкія землі, забіраць вымарач-ную маёмасць у дзяржаную казну, без згоды жыха-ро Полацкай зямлі прызначаць ваяводу, а таксама лрыцягваць да выканання пагранічнай службы. Гэты прывілей ставіць ваяводу галаву вялікакняжацкай адміністрацыі у залежнае станрвішча ад вярхушкі палачан. Жыхары вызваляліся ад падводнай павіннасці, сярэбшчыны, мелі права без пошліны гандляваць на сёй тэрыторыі дзяржавы.
Пры ступленні на прастол новага князя ці пры парушэнні станоленых граматамі норма выдаваліся пацвярджаючыя прывілеі тым землям, якія мелі іх раней. Гэтыя прывілеі трымлівалі нор-мы раней выдадзеных.
Такім чынам, выдача абласных прывілея і іх пацвярджэнне мелі дзяржана-прававы характар, бо сама наянасць гэтых прывілея сведчыла аб асаблівым становішчы дадзенай зямлі  Вялікім кня-стве Літоскім, яе адасобленасці і непадзельнай цэласнасці.
Валасныя прывілеі выдаваліся, як правіла, па хадайніцтве жыхаро той ці іншай воласці з мэтай абароны іх інтарэса ад самавольства адміністрацыі. Але трэба адзначыць, што, выдаю-чы валасныя граматы і тым самым абмяжоваю-чы ладу службовых асоб, вялікі князь у першую чаргу барані інтарэсы не насельніцтва, а дзяржа-нага скарбу, бо са збяднелых сялян немагчыма было б збіраць падаткі. Таму змест валасных прывілея у асноным забяспечва юрыдычнае замацаванне павіннасцей і некаторых право жыхаро воласці, у тым ліку права выбару старца прадстаніка ся-лянскай мясцовай адміністрацыі. Прыкладам валас-ных прывілея могуць быць прывілеі Падняпроскім і Задзвінскім валасцям ад 2 кастрычніка 1511 г., ка-ралевы Боны жыхарам Усвяцкай і Азярышчанскай валасцей ад 4 верасня 1535 г., жыхарам Магілёскай воласці ад 1 ліпеня 1536 г. і інш.1 У тым выпадку, калі выдадзеныя прывілеі ігнараваліся мясцовьші
1 Белоруссня в эпоху феодалнзма. Мн., 1959. Т. 1. С. 188 189, 194 198.
81
службовымі асобамі, вялікім князем выдаваліся па. торныя.
Такім чынам, агульны аналіз валасных прывілея дазваляе  значнай меры даследаваць характар эксплуатацыі працонага народа як феадальнай дзяр. жавай у цэлым, так і асобнымі феадаламі.
Валасныя прывілеі цікавыя і тым, што  іх змяш-чаюцца шматлікія водгукі яшчэ болып старажыт-ных прававых звычая. Гэта садзейнічае болып пона-му вывучэнню гісторыі права Беларусі.
Аналіз абласных і валасных грамат дазваляе зрабіць вывад аб тым, што аснонай крыніцай права гэтых дакумента было мясцовае звычаёвае. Да спе-цыяльных акта, якія выдаваліся толькі для гара-джан, трэба аднесці прывілеі на магдэбургскае пра-ва; прывілеі, што выдаваліся  сувязі з цяжкім становішчам жыхаро горада, якое магло быць выклікана стыхійньші бедствамі (пажарам, паводкай, ваеннымі дзеяннямі), а таксама самавольствам адміністрацыі; прывілеі, што выдаваліся з мэтай развіцця горада і прыцягаення  яго новых жыха-ро1.
Разгледзім болып падрабязна граматы на магдэ-бургскае права. Першымі іх атрымалі жыхары Вільні (1387 г.), Бярэсця (1390 г.) і Гародні (1392 г.). У іх гаварылася, што гараджанам дазваляецца судзіцца і вырашаць свае гарадскія справы па тэтонскім і маг-дэбургскім праве і прадасталяюцца некаторыя льго-ты. На працягу XV XVI стст. граматы на магдэ-бургскае права былі выдадзены сім буйным гарадам Беларусі, а таксама многім мястэчкам. Гэты прыві-лей давася гарадам вярхонай ладай ВКЛ або (прыватналасніцкім гарадам) уладальнікам горада. У абодвух выпадках ён выконва ролю юрыдычнага акта аб самакіраванні гарадо, спрыя саслонай кансалідацыі гараджан, вызваля іх ад феадальнай залежнасці. Часта прывілей пашыра дзеянне магдэ-бургскага права на прадмесці і сёлы, што належалі мяшчанам2. Тым самым яны атрымлівалі такое ж права валодаць зямлёй, як баяры-шляхта.
1 Довнар Т.Н., Шелкопляс В.А. Государство н право Беларусн в
XIV XVI веках. С. 27.
2 Тэрмін "мяшчане" устойліва распасюдзіся  другой палове
XV ст.
82
Першаступеннае значэнне  граматах надавалася лормам, што станалівалі парадак утварэння і кам-детэнцыю гарадскіх органа кіравання. У прьшатнасці, у іх змяшчаліся казанні аб вызваленні гараджан ад улады і суда ваявод, стараста і іншых службовых асоб агульнага кіравання і аб перадачы ладных панамоцтва у рукі гарадскога войта, бургамістра, радца (саветніка) і ланіка (засяда-целя). Войт прызначася на пасаду вялікім князем ці феадалам або выбірася насельніцтвам з замож-ных шляхціца ці мяшчан. Рада, якая складалася з радца і ланіка, выбіралася з ліку купцо, бага-тых майстро, цэхмістра. Узначальва Раду выбар-ны бурмістр (ці бурмістры). Панамоцтвы войта і бурмістра у розных гарадах не былі аднолькавыя. Напрыклад, судом другой інстанцыі  адносінах да войтаскага суда  адных гарадах аб'яляся суд вялікага князя і Рады (Магілё, Менск), а  другіх замкавы суд стараста і намесніка (Пінск). У Наваг-радку войт разам з шасцю радцамі выбіра двух бурмістра, а  Пінску бурмістр прызначася старас-там з чатырох кандыдата, якіх прадсталялі мяш-чане. Гэтыя прыклады сведчаць аб адсутнасці якой-небудзь залежнасці войта і бурмістра ад аснонай масы гарадскога насельніцтва, а таму няма дастат-ковых падста лічыць іх органамі гарадскога самакіравання. 3 атрыманнем магдэбургскага права замест улады і суда старасты або намесніка дзейнічала лада войта, бурмістра і радца.
Вывучэнне акта гарадскіх магіетрата дазваляе меркаваць, што за рэдкім выключэннем сапраднае магдэбургскае права  гарадах ВКЛ не жывалася. Так, беларускія гарады не выбіралі бургтрафа, а фогт (войт) не толькі значальва суд, але і бы вышэй-шай судовай інстанцыяй у горадзе. Беларускія га-раджане не прынялі норма магдэбургскага права аб перадачы пасады ланіка па спадчыне; дзейніча прынцып выбрання ланіка радай з ухвалення схо-ду гараджан і г.д.
У прывілеях на магдэбургскае права не трымлівалася норма крымінальнага, цывільнага, зямельнага і іншых найболып важных галін права, на аснове якіх складваліся праваадносіны і якімі
306.
1 Юрыд. энцыкл. слонік. С. 305
83
кіраваліся  сваёй дзейнасці гарадскія органы. Болыц таго, у граматах на магдэбургскае права няма нават указання, якімі нямецкімі кодэксамі або зборнікамі трэба карыстацца.
У сувязі з гэтым нельга не пагадзіцца з прафеса-рам Я.А.Юхо, які сцвярджае, што разгляд гарадскіх грамат на магдэбургскае права дае падставу гаварыць, "што  іх змяшчаліся нормы мясцовага звычаёвага права (асабліва  частцы льгот і павіннасцей гара-джан) і новыя нормы, выпрацаваныя  працэсе вы-дзялення гараджан у асаблівае саслое феадальнага грамадства мяшчан. Усё гэта дае падставу назы-ваць гэтае права не нямецкім, а гарадскім (мяшчанскім) правам Беларусі"1.
Такі вывад становіцца яшчэ больш абгрунтава-ным, калі лічваць прававыя нормы шэрага іншых грамат, якія атрымлівалі жыхары гарадо, абласцей і валасцей. Нормамі мясцовага пісанага і звычаёвага права рэгуляваліся гаспадарча-эканамічныя, маёмас-ныя і іншыя адносіны.
5.2. Судзебнік Казіміра 1468 г. Статуты Вялікага княства Літоскага
Пашырэнне і колькаснае павелічэнне заканада-чых акта па розных пытаннях сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця краіны выклікала патрэбу  сістэматызацыі і кадыфікацыі бягучага прававога матэрыялу.
Першай спробай сістэматызацыі норма права  агульнадзяржаным маштабе з'явіся Судзебнік Казіміра 1468 г.2 пасля абмеркавання тэкста з князямі, панамі-радай і "с вснм посполнтством". Су-дзебнік бы невялікім па аб'ёме і аб'яднова нормы
1 Юхо ЯЛ. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 160 161.
2 У гісторыка-прававой літаратуры выказваліся розныя думкі аб назве гэтага дакумента. У самім тэксце закона ён называецца "ліст", што  тыя часы мела значэнне "грамата". Пры першай публікацыі  1826 г. І.Даніловіч назва яго "Статут Казіміра", але і гэта назва не атрымала прызнання  іншых вучоных. У сучаснай літаратуры "ліст" называюць "Судзебнікам Казіміра".
крьшінальнага, адміністрацыйнага І працэсуальна-га права. Рукапісны тэкст Судзебніка, які, як і боль-Ідасць заканадачых акта Вялікага княства Літоскага таго часу, бы напісаны на старабеларус-кай мове, не бы падзелены на артыкулы. Толькі пры дублікацыі  ім было вылучана 25 артыкула. Гэта дзяленне заховаецца і  сучаснай гісторыка-права-вой літаратуры. Ён бы зацверджаны вялікім кня-зем на агульнадзяржаным сойме 29 лютага 1468 г.
Акрамя абагульнення бягучага заканадаства, яорма мясцовага звычаёвага права і судовай практыкі па названых галінах права Судзебнік увё шэраг новых прынцыпа і падыхода дзяржавы да пакарання злачынца. Так, напрыклад, у ім устаналіваліся адзіныя для сёй дзяржавы віды па-карання за злачынегвы супраць феадальнай уласнасці, абмяжоваліся адказнасць жонкі і дзяцей за злачын-ствы мужа і бацькі. Тым самым у Судзебніку атрыма-ла замацаванне ідэя індывідуалізацыі пакарання. Новым было і вызначэнне злачынства як супраць-пранага дзеяння: злачынец "нс права выступаеть" (арт. 12), "нс права земьского выступнл, а над право сягнул"(арт. 21), гэта значыць парушы прававую норму. Бы устанолены новы прынцып вызвалення ад крымінальнай адказнасці дзяцей да сямігадовага зросту. У прыватнасці, уводзілася прававая норма, якая забараняла перадаваць пацярпешаму дзяцей ва зросце да сямі гадо.
У Судзебніку першыню змешчаны артыкул, які прадугледжва аналогію закону.
Выявіся  Судзебніку і новы погляд на мэты па-карання. Так, у ім упершыню атрымала заканада-чае замацаванне "запалохванне" як адна з асноных мэт пакарання  феадальным праве, хаця не выключаліся і маёмасныя кампенсацыі; забараняла-ся вызваляць злачынцу ад кары. Паводле звычаёва-га права, злачынца, які бы асуджаны да смяротнай кары, мог адкупіцца або быць перададзены  няволю пацярпешаму ці яго блізкім.
Судзебнік прадугледжва пакаранне смерцю асоб, якія садзейнічалі цёкам чэлядзі нявольнай і феа-дальна-залежных сялян ад сваіх пано, а таксама пакаранне феадала за захоп чужых земля, міжусобіцы і зямельныя спрэчкі. Судзебнік абавяз-
84
85

ва усіх жыхаро трымаць у належным стане дарогі і масты1.
Такім чынам, выданнем Судзебніка бы пакладзе-ны пачатак новаму этапу  развіцці прававой тэорыі і практыкі заканадачай дзейнасці дзяржаных орга-на, з'яленню новых прынцыпа сістэматызацыі і кадыфікацыі феадальнага права, які завяршыся выданнем Статута Вялікага княства Літоскага.
Вяршыняй сістэматызатарскай і кадыфікацыйнай дзейнасці стала распрацока і прыняцце сусветна вядомых звода закона Вялікага княства Літоскага Статута 1529, 1566 і 1588 гг. Па сваёй унутранай дасканаласці і шырыні рэгулюемых адносін яны не мелі сабе роных сярод юрыдычных акта у Еропе. Да таго ж напісаны яны былі не на традыцыйных лацінскай або царконаславянскай мове, а на мове, шырока вядомай народным масам, старабеларускай. Базавай асновай Статута былі мяс-цовае звычаёвае права, адміністрацыйная і судовая практыка, нормы папярэдняга пісанага права і  не-каторай ступені нормы заходнеерапейскага, польска-га, кананічнага і рымскага права.
Падрыхтока першага Статута ВКЛ вялася  пер-шай чвэрці XVI ст. Яго праект бы гатовы жо  1522 г., але не бы зацверджаны. Толькі  верасні 1529 г. Статут бы уведзены  дзеянне. Яго рыхтавалі мясцовыя вучоныя і юрысты-практыкі на аснове кадыфікацыі і сістэматызацыі норма мясцовага звычаёвага права, рашэння судовых і дзяржаных устано, прывілея. У працэсе падрыхтокі тэксту Статута першыню былі выпрацаваны сістэма і структура размяшчэння прававых норма у залежнасці ад іх зместу; уключаны тыповыя і аба-гуленыя нормы; дадзена дакладная рэдакцыя кож-нага артыкула; уведзены шэраг прававых норма, у якіх адлюстраваны тагачасныя таварна-грашо-выя адносіны, нормы дзяржанага, адмі-ністрацыйнага, цывільнага, шлюбна-сямейнага, крымінальнага, судова-працэсуальнага і іншых галін права.
Складальнікі Статута не прытрымліваліся сістэмы кадыфікацыі, прынятай у рымскім праве, а
БЬшрацавалі сваю. У зяе аснову былі пакладзены прьш-цьшы суверэннасці даяржавы (насуперак сярэдневя-коваму касмапалітььзму), адзінства права, прыяры-тэту пісанага права., Статут уключа нормы агуль-нага права і спецыяльныя нормы, якія забяспечвалі прывілеі пануючаму класу або яго групам. Гэтыя яормы былі не выключэннем, а састаной часткай Статута, хаця і не адпавядалі яго асноным дрын-цьшам.
Статут складася з 13 раздзела і 244 артыкула. Пазней, у сувязі з дашаненнямі, колькасць артыку-ла павялічылася даі 283. У I III раздзелах былі змешчаны асноныя нормы дзяржанага і прынцы-повыя палажэнні шшых галін нрава, у IV і V шлюбна-сямейнага і спадчыннага, у VI працэсу-альнага, VII крымінальнага, VIII зямельнага, IX ляснога і палянічага, X цывільнага і  XI XIII крымінальнап^а і крымінальна-працэсуальна-га права1.
У Статуце былі ворыдычна замацаваны асновы грамадскага і дзяржанага ладу, прававое становішча класа, стана (саіслоя) і сацыяльных груп насельніцтва, парадаік утварэння, склад і панамоц-твы некаторых органа дзяржанага кіравання і суда. Абвяшчалася правіліа, паводле якога се асобы, "як убогія, так і багатыя", павінны былі судзіцца  адпаведнасці з нормаімі, якія былі выкладзены  Ста-туце. Вялікі князь (тасудар) абавязвася заховаць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, не дапускаць чужаземца на дзяржаныя пасады, не даваць ім маёнтка, не адбірац;ь у мясцовых феадала пасады і маёмасць без суда, Ігрытрымлівацца сіх старых за-кона і звычая.
Асаблівая вага  Статуце надавалася судова-пра-цэсуальнаму праву. Суд бы важным органам, які забяспечва ахову Ігравапарадку і дзейнасць якога была накіравана на понае абмежаванне самаврль-ства феадала, наданіне праву атарытэту. Асаблівая вага дзялялася парадку ажыццялення правасуд-дзя. Абвяшчаліся прьшцыпы яго публічнасці, фар-мальнай ронасці бако у працэсе, права абвінавачванага на аібарону з удзелам адваката. Ад-
1 Белоруссня в эпоху феодалнзма. Мн., 1959. Т.1. С. 130.
86
1 Статут Велнкого княжества Лнтовского 1529 года. Мн., 1960.
87
начасова  Статуце прадугледжвалася захаванне прывілея і льгот для феадала, што на практыцы замацовала бяспрае простых людзей. Аднак у пе-рыяд феадалізму нават абвяшчэнне ідэі правапарад-ку было значным крокам наперад.
На нормы крымінальнага і цывільнага права паплывалі ідэі гуманізму. Так, у артыкуле 7 раздзе-ла I абвяшчалася, што ніхто не павінен адказваць за чужую віну, а крымінальнае пакаранне трэба назна-чаць толькі асобам, віна якіх устанолена судом. У артыкуле 7 раздзела XI зроблена спроба абмежаваць халопства. Так, вольнага чалавека за злачынства не павінны былі аддаваць у вечную няволю.
У Статуце даволі пона выкладзены нормы, якія забяспечвалі права ласнасці феадала; шмат увагі на-дадзена сямейна-шлюбнаму праву; падрабязна рэгла-ментавася парадак назначэння апекуно непаналетнім дзецям, якія засталіся без бацько.
Такім чынам, прававыя нормы, змешчаныя  Ста-тУЦе, у сваёй сукупнасці складалі своеасаблівую феа-дальную канстытуцыю, у якой упершыню вызначаліся структура і характар дзейнасці органа дзяржанай улады, замацоваліся асноныя правы і прывілеі па-нуючага класа і шляхты1.
Змены, якія адбываліся  сярэдзіне XVI ст. у са-цыяльна-эканамічным і палітычным жыцці дзяржа-вы (правядзенне аграрнай, судовай і адміністрацыйнай рэформа), патрабавалі даскана-лення права. Недахопы  заканадастве адчува і сам урад. Таму  1551 г. была створана камісія з 10 ча-лавек (5 католіка і 5 правасланых) для падрыхтокі праекта новага Статута, які бы аддадзены сойму на папярэдні разгляд у 1561 г., але законную сілу на-бы толькі  1566 г.
Асноньші крыніцамі Статута 1566 г. былі агуль-наземскія і абласныя прывілеі, Судзебнік 1468 г., Ста-тут 1529 г. і некаторыя нормы звычаёвага права, а таксама рымска-каталіцкага і грэка-правасланага царконага права, "нншнх прав хрнстнанскнх".
1 Даследчыкам вядомыя пераклады Статута 1529 г. на лацінскую мову, якія зроблены  1530 г., на польскую у 1532 г. Упершыню Статут 1529 г. надрукаваны на старабеларускай мове лацінскімі літарамі  1841 г. у Познані, у 1854 г. кірыліцай у Маскве.
88
Калі рыхтавася другі Статут ВКЛ, некаторыя „Іены рэдакцыйнай камісіі (Агусцін Ратундус, Пётр 'онзій) настойвалі на замене "рускай" (старабеларус-сай) мовы мовай лацінскай. Але супраць гэтага зыступілі патрыятычна настроеныя юрысты, у Ірыватнасці дзяк вялікакняжацкай канцылярыі Іарцін Валадковіч. Іх падтрыма падканцлер Аста-эей Валовіч, у выніку чаго Статут бы падрыхтава-на старабеларускай мове1.
Па сваёй структуры Статут складася з 14 раздзе-Іа і 367 артыкула. Раздзелы I III ахоплівалі Іормы дзяржанага, ваеннага і адміністрацыйнага Ірава, IV судовага ладу і судовага працэсу, V VI сямейнага і апякунскага права, VII, VIII і IX зільнага, X ляснога і палянічага, XI XIV срымінальнага права. Найболып істотныя змены 5ылі несены  нормы дзяржанага, судова-працэсу-альнага і цывільнага права.
У Статуце былі замацаваны асноныя прынцыпы Ірава: яго адзінства для сіх грамадзян (хоць яно не эыло роным для сіх); дзяржаны суверэнітэт (на-зуперак царконаму касмапалітызму); абмежаванне ^лады вялікага князя (гаспадара); прыярытэт 'пісанага права. Упершыню намячалася аддзяленне суда ад органа улады і кіравання. Для гэтага ствараліся земскія і падкаморскія суды. Больш по-на рэгламентавалася кампетэнцыя органа дзяржа-най улады і кіравання, якія былі заснаваны на агуль-ных прынцыпах феадальнага права: стварэнні льгот і пераваг для класа феадала і саслоя шляхты, не-дапушчэнні простых людзей у органы кіравання, за-мацаванні прававой няронасці розных сацыяльных груп насельніцтва.
Кіраніком дзяржавы і галонай асобай ва сёй сістэме дзяржаных органа прызнавася вялікі князь, які  Статуце называся "господарь". Яго пра-вавое становішча было тьшовым для абмежаванага манарха, хаця і мела некаторыя асаблівасці. Пана-моцтвы князя рэгламентаваліся прававымі нормамі. Напрыклад, ён не мог без рашэння сойма пачынаць вайну або станаліваць падаткі на ваенныя патрэ-бы, выдаваць новыя законы. Статут забараня да-
1 Падокшын С. Каб край бы вольным... Беларуская рэфармацыя і ідэя суверэнітэту //ЛіМ. 1995. 19 мая.
89
ваць маёнткі, пасады і званні чужаземцам, у тым ліку раджэнцам Полыпчы, замацова галоную ролю буйных феадала у дзяржаве.
У Статуце 1566 г. акрэслены пераход ад феадаль-нага да буржуазнага права ласнасці. Усе феадалы маглі вольна распараджацца сваімі маёнткамі. Тут значна паней, чым у папярэднім Статуце, выкла-дзены нормы спадчьпшага права, істотныя змены не-сены  крымінальнае права. Так, суб'ектам злачын-ства прызнавася толькі сталы чалавек, непаналетнія ж маглі быць пакараны толькі пасля дасягнення імі 14-гадовага зросту; абвяшчалася прэ-зумпцыя невінаватасці; крымінальнае пакаранне павінна было ажыццяляцца толькі па суду; асоба, якая абвінаваціла каго-небудзь у злачынстве і не да-казала яго віны, несла такое ж пакаранне, якім мог быць пакараны абвінавачаны ёю.
Другі Статут Вялікага княства Літоскага (звод закона феадальнага права) дзейніча на Беларусі і  Літве  1566 1588 гг., а на Правабярэжнай Украіне і  XVII XVIII стст., атрымашы назву "Валынскі Статут". Вядомы яго пераклады на лацінскую і польскую мову.
Пасля таго як бы прыняты Статут Вялікага кня-ства Літоскага 1566 г., кадыфікацыйныя работы не спыніліся. Ужо на Берасцейскім сойме 1566 г. у некалькі артыкула былі несены папракі. Праз два гады Гродзенскі сойм таксама нёс папракі  нека-торыя артыкулы і ствары камісію для дапрацокі Статута. Гэта камісія была зацверджана і Люблінскім соймам (за выключэннем тых яе сябро, якія прадсталялі землі, што адьпплі да Кароны).
Статут 1588 г. бы падрыхтаваны на высокім тэ-арэтычным узроні. Як мы жо гаварылі, ёсць некалькі гіпотэз наконт таго, як бы распрацаваны яго тэкст. Так, І.І.Лапо сцвярджае, што  справе "по-правы" Статута галоная роля належала павятовым соймікам ВКЛ, матэрыялы з якіх паступалі  Дзяр-жаную канцылярыю, дзе праходзілі канчатковае рэдагаванне. Я.А.Юхо лічыць, што Статут ВКЛ 1588 г. справа спецыяльнай камісіі, у якую ваходзілі кваліфікаваныя правазнацы. Іх працай кіравалі А.Б.Валовіч і Л.І.Сапега, якія займалі  той час адпаведна пасады канцлера і падканцлера ВКЛ.
90
Ужо да канца 1584 г. работа над Статутам была закон-чана, але  сувязі з тым, што новы звод ігнарава акт Люблінскай уніі 1569 г., Полыпча не дапускала яго зацвярджэння на агульным сойме Рэчы Паспалітай.
Аднак Жыгімонт III Ваза, жадаючы захаваць вялікакняжацкі трон, зацвердзі Статут сваім прывілеем ад 28 студзеня 1588 г. Галонае значэнне дзяржана-прававых норма Статута заключалася  тым, што ён заканадача аформі захаванне ВКЛ як дзяржавы насуперак акту Люблінскай уніі.
Ен ме 14 раздзела і 488 артыкула1. У раздзе-лах I IV змяшчаліся нормы дзяржанага права і судовага ладу, у V X і часткова  XIII шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у XI XII, XIV і часткова  XIII крымінальнага права. Трэба заважыць, што нормы дзяржанага права былі амаль понасцю перанесены са Статута 1566 г. з некаторымі дакладненнямі і дапаненнямі. Яны юрыдычна замацовалі адносіны, якія склаліся паміж ВКЛ і Полыпчай пасля 1569 г.
Сістэматызацыя права, пакладзеная  аснову Ста-тута 1588 г., была пабудавана на новых прынцыпах, уласцівых для пераходнага перыяду ад сярэдневякоя да новага часу і зараджэння буржуазных адносін. Гэта перш за сё выялялася  абмежаванні лады гаспада-ра і імкненні да падзелу лад; абвяшчэнні неабходнасці прытрымлівацца дзяржанага суверэнітэту насуперак сярэдневяковаму касмапалітызму і  юрыдычным замацаванні адзінства права для сёй дзяржавы і сіх панапраных людзей. Заканадачая лада замацо-валася за соймам, выканачая за вялікім князем і Радай, судовая за вялікакняжацкім і галоным, а таксама за мясцовымі судамі.
Адначасова з канчатковым запрыгоньваннем ся-лян Статут прадугледжва крымінальную адказнасць за забойства простага чалавека, абвяшча ідэю верацярпімасці, забараня перадачу вольнага чала-века за дагі або злачынства  няволю, устаналіва наступленне крымінальнай адказнасці з 16 гадо.
Адзначым, што Статут прызнава ільготы і прывілеі для пануючых саслоя. Гэтым падрывася агульны прынцып адзінства права. Але мы павінны
1 Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г.: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. Мн., 1989.
91
ведаць, што пры феадальным ладзе прывілеі былі не выключэннем, а састаной часткай усяго феадальна-га права, хаця і не адпавядалі новым буржуазным прынцыпам. У гэтым заключалася нутраная супярэчлівасць феадальнай прававой сістэмы.
Праз увесь Статут праводзіцца ідэя мацавання прававога парадку, пры якім усе дзяржаныя орга-ны і службовыя асобы абавязаны дзейнічаць толькі  адпаведнасці з законам. Гэта ідэя была накіравана супраць дэспатызму гаспадара, буйных феадала і сярэдневяковай тэакратычнай тэорыі паходжання і сутнасці дзяржавы.
Крыніцамі для распрацокі трэцяга Статута былі Статуты 1529 і 1566 гг., соймавыя пастановы 1573, 1578, 1580 і 1584 гг., каралескія прывілеі, пастано-вы павятовых сойміка.
Статут 1588 г. закончы кадыфікацыю права  Вялікім княстве Літоскім. У гэтым заканадачым акце адлюстраваліся не толькі існавашыя дзяржа-на-прававыя ідэі, але і тыя, што апярэджвалі час, выявілася багатая прававая культура беларускага і літоскага народа. Статут бы надрукаваны на ста-рабеларускай мове  1588 г. у Віленскай друкарні Мамоніча пад наглядам і на сродкі Л.Сапегі. Нельга не пагадзіцца з думкай А.Лойкі аб тым, што калі Францыск Скарына з'яляецца прадстаніком ран-няга беларускага Адраджэння, то Ле Сапега по-зняга1.
"Статут 1588 г., адзначае даследчык, гэта плён менавіта беларускага Адраджэння, выяленне ягоных гуманістычных, дэмакратычных адносін да чалавека, народа, яго мовы вогуле. Менавіта бела-рускае Адраджэнне канчаткова (афіцыйна) Статутам 1588 г. надавала нашай мове дзяржаны статус, і калі мы сёння  часе сапраднай дэмакратыі і адбу-довы адраджэння, то гісторыя  дадзеным вьшад-ку не магла не патарыцца. Мова беларускага наро-да павінна зно па справядлівасці займець свой прэс-тыжны  краю і свеце дзяржаны статус"2.
У 1614 г. Статут 1588 г. бы выдадзены на польскай мове (перавыдавася  1619, 1648, 1694,
1 Лойка А. Дзеля чаго існуе Адраджэнне //Адраджэнне: Гіст. альманах. Мн., 1995. Вып. 1. С. 87.
2 Там жа. С. 89.
92
1744,1786,1819 гг.), У 1811 г. на рускай і польскай мовах у Санкт-Пецярбургу. У канцы XVI ст. гэты звод закона бы выкарыстаны пры кадыфікацыі прускага права, а таксама пры падрыхтоцы Сабор-нага лажэння 1649 г. у Расіі1; у XVII ст. бы перак-ладзены на нямецкую мову; ужывася  судах Латвіі і Эстоніі; у 17351738 гг. перакладзены на краінскую мову, бы аснонай крыніцай права на Украіне, пра што сведчаць 50 украінскіх рукапіса Статута. Перакладалі Статут таксама на французс-кую і лацінскую мовы.
Пасля далучэння Беларусі і Літвы да Расійскай Імперыі трэці Статут ВКЛ да 1831 г. дзейніча у Віцебскай і Магілёскай і да 1840 г. у Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях.
5.3. Феадальнае права і яго характарыстыка
На наш погляд, разгляд феадальнага права Беларусі мэтазгодна пачынаць з характарыстыкі дзяржанага права, тым болып што яго нормы былі дастаткова пона і добра тэарэтычна распрацаваны жо  Статуце 1588 г., тады як у краінах Заходняй Еропы дзяржанае права пачало фарміравацца толькі  XVIII ст.
Пры разглядзе пытання аб грамадскім і палітычным ладзе ВКЛ у XIV XVI стст. мы падра-бязна слыняліся на праблемах дзяржанага права Беларусі, а таму зараз дадзім толькі яго агульную характарыстыку. Перш за сё трэба адзначыць, што дзяржанае права замацовала феадальны грамадскі лад і адначасова трьшлівала нормы (па Статуце 1588 г.), якія сведчаць аб з'яленні парастка бур-жуазнага права. Напрыклад, абвяшчалася фармаль-ная ронасць усіх перад законам, але сам закон не бы аднолькавым для сіх. Прасталюдзіны не
1 Лаппо Н.Н. Лнтовскнй Статут 1588 года. Каунас, 1936. Т. 1. Ч. II. С. 529; Горскнй С. 06 нсторнческом значеннн царствовання Алексея Мнхайловнча: Речь, пронзнесенная в торжественном со-браннн Первой н Второй Казанскнх гнмназнй. Казань, 1857. С. 12.
93
дапускаліся на соймы, ім забаранялася даваць знач-ныя пасады  дзяржаным апараце і г.д. Усё насельніцтва было падзелена на саслоі: шляхту, ду-хавенства, мяшчан і простых людзей. Кожнае сас-лое  сваю чаргу таксама дзялілася на некалькі груп. Прававое становішча шляхты рэзка адрознівалася ад становішча прадстаніко іншых саслоя.
Кіраніком дзяржавы і галонай асобай у краіне бы вялікі князь "господар". Пасля Люблінскай уніі се літоскія вялікія князі адначасова з'яляліся каралямі Полыпчы. Закон дава вялікаму князю шырокія панамоцтвы  галіне нутранага кіравання і міжнародных зносін. Але ён кірава не аднаасобна, а, як правіла, з удзелам рады, сойма і службовых асоб вярхонага кіравання. Вялікі князь бы абме-жаваным манархам, аднак у яго становішчы меліся сур'ёзныя адрозненні ад становішча другіх ера-пейскіх манарха. Апошнія заключаліся  выбарнасці і болыпай абмежаванасці право у галіне заканадаства і суда. Цікавую завагу наконт гэтага робіць прафесар Я.А.Юхо, які піша: "Яго прававое становішча трымлівала  сабе і некаторыя элемен-ты прававога становішча прэзідэнта  рэспубліцы: яго правы засноваліся на выбарным пачатку, на прававых нормах Статута, агульназемскіх прывілея і былі дэлегаваны ад класа феадала"1.
Аналіз норма Статута 1588 г., што вызначалі структуру, кампетэнцыю і характар дзейнасці цэнт-ральных устано і самых важных службовых асоб, дазваляе зрабіць вывад, што яны мелі прагрэсінае значэнне для свайго часу. У іх выразна бачна за-раджэнне органа галіновага кіравання (напрыклад, на чале асобных напрамка кіравання стаялі марша-лак земскі, гетман найвышшы, канцлер, падскарбій і інш.)-
У сярэдзіне 60-х гг. XVI ст. у ВКЛ было заверша-на правядзенне адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы. Дзяржава была падзелена на ваяводствы, паветы, воласці, трэманні. У сістэме мясцовага кіравання вышэйшымі службовымі асобамі  ваявод-стве з'яляся ваявода, а  павеце стараста.
На се вышэйшыя пасады, як правіла, прызначаліся буйныя феадалы найболып значных
1 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 100.
94
рода, толькі раджэнцы ВКЛ, якія мелі пэную аду-Іацыю ці практычны вопыт дзяржанай службы.
Найболып вьіразна зараджэнне новага буржуаз-:ага права выявілася  шэрагу грамадзянска-права-Іьіх норма Статута 1588 г., якія мелі характар сесаслонасці. Таму побач з такімі нормамі, як не-рызнанне за сялянамі права ласнасці на зямлю і :шымі абмежаваннямі іх право існавалі нормы, што эгулявалі дагаворныя адносіны куплі-продажу, :азыкі, залогу, арэнды, абавязкі  адносінах працы :а найме, а таксама нормы спадчыннага права. I сё |ж маёмасныя адносіны  асноным рэгуляваліся  залежнасці ад праваздольнасці людзей, іх саслонай рыналежнасці, веравызнання, месца жыхарства (го-рад, вёска) і прававога становішча старон у грамад-тве і сям'і. Найболып понай праваздольнасцю алодалі дзяржава, царква і вярхі класа феадала. ы маглі свабодна распараджацца сваёй маёмасцю, ажыццяляць усе віды грамадзянска-прававых па-аднення. Даволі шырокай праваздольнасцю вало-дала і маламаёмасная шляхта, хаця яе правы былі абмежаваныя (напрыклад, права распараджацца выс-лужаным маёнткам). Праваздольнасць простых лю-дзей не была ронай і залежала ад шэрага фактара. Так, мяшчане буйных гарадо карысталіся большымі правамі, чым жыхары вёсак і мястэчак, католікі мелі перавагу перад правасланымі і г.д. Зусім абмежава-най была грамадзянская праваздольнасць палонных чэлядзі нявольнай. Абмяжоваліся правы і дзея-здольнасць жанчын, дзяцей, а дзеяздольнасць удавы была значна шьфэй, чым замужняй жанчыны. Агуль-ая грамадская дзеяздольнасць наступала для муж-ын з 18-гадовага, для жанчын з 13-гадовага зро-ту.
Цэнтральнае месца  грамадзянскім праве займалі ормы рэчавага і абавязацельнага права. Аб'ектамі эчавага права былі маёнткі з залежнымі людзьмі, орныя землі, лясы, сенажаці, азёры, рэкі, прадук-ы сельскай гаспадаркі, прадметы рамеснай ытворчасці і г.д. У XVI ст. былі вядомы наступныя равы на рэчы: уласнасць (трыманне, уладанне), зак-ад (застава) і сервітут.
У адпаведнасці з прававой рэгламентацыяй зя-ельныя ладанні феадала падзяляліся на тры ас-
95
ноныя катэгорыі: вотчыны, або дзедзіны; маёнткі, выслужаныя або атрыманыя  карыстанне (трыман-не) на поны ці моны тэрмін ("до жнвота", "до волн господарской"); маёнткі навечна ("купленнны"). Пра-ва распараджэння гэтымі катэгорыямі нерухомай маёмасці не было аднолькавым. Калі "купленнной" уладар мог распараджацца цалкам, то  адносінах да маёнтка, якія былі набыты іншым шляхам, існавалі пэныя абмежаванні.
Уладанне  адрозненне ад уласнасці азначала фак-тьганае валоданне маёмасцю з абмежаванымі правамі на распараджэнне ёю. Уладанне і ласнасць адноль-кава падлягалі судовай абароне. Напрыклад, уладальнік зямлі мог прад'явіць іск да ласніка, калі той самапрана зня ураджай ці прычыні уладальніку іншую шкоду. Узмацненне прававой аба-роны ладання і магчымасць ператварэння яго пры пэных умовах у прыватную ласнасць сведчылі аб паступовым перарастанні права феадальнай уласнасці  буржуазную.
Глыбокія змены адбыліся і  абавязацельным пра-ве, якое прыстасовалася да болып інтэнсінага тавар-на-грашовага абароту і змацнення эканамічнага прыг-нёту народа. Гэтаму спрыяла адсутнасць ронасці  абавязацельствах. Шляхта мела перавагі, а простыя, асабліва залежныя, людзі абмяжоваліся  правах на заключэнне пэных пагаднення і  выпадку не-выканання абавязацельства іх маглі аддаваць крэ-дыторам для адпрацокі догу.
Падрабязна выкладаліся нормы, якія рэгулявалі выкананне абавязацельства. Закон вызнача форму і парадак заключэння пагаднення, тэрміны іскавай данасці і інш. Усе здзелкі бакі павінны былі заклю-чаць, як правіла, у прысутнасці сведак. Пагадненні аб зямлі рабіліся  пісьмовай форме і заносіліся  судовыя кнігі. Шсьмовая форма прадугледжвалася і для дагавору пазыкі на суму болып за 10 коп гро-шай. Абавязацельства спынялася  выпадку выка-нання ці сканчэння тэрміну яго дзеяння, з-за смерці абавязанай стараны. У апопшім выпадку дог павінны былі плаціць ці адпрацоваць дзеці нябожчыка.
Для свайго часу інстытут абавязацельнага права бы вельмі развіты. Ён забяспечва патрэбы феадаль-нага грамадства, спрыя развіццю таварна-грашовых
адносін. Таму нормы абавязацельнага права лзейнічалі і рэгулявалі грамадзянска-прававыя адносіны на працягу 250 гадо і былі ключаны  Збор мясцовых закона заходніх губерня Расійскай Імперыі (30-я гг. XIX ст.)-
Спадчыннае права было вылучана  Статутах як самастойны інстытут цывільнага права. Закон зама-цова агульнае палажэнне, у адпаведнасці з якім дзеці станавіліся спадкаемцамі маёмасці сваіх баць-ко, падрабязна рэгламентава шматлікія пытанні, якія знікалі  практыцы афармлення спадчыны. Значна пашыралася права перадачы маёмасці па за-вяшчанні (тэстаменту), вызначалася кола асоб, якія не мелі права завяшчаць ці правы якіх былі абме-жаваны пэнымі мовамі. Па Статуце 1588 г. сямей-нае права рэгулявала і замацовала асабістыя і маё-масныя адносіны, што вынікалі са шлюбу, сваяцтва, апякунства, усыналення і інш. Галоную вагу за-кон засяроджва на маёмасных адносінах у сям'і і на пытаннях права на спадчыну. Таму аснонай част-кай шлюбнага пагаднення для феадала і іншых груп заможнага насельніцтва станавіся маёмасны дага-вор. Шлюбнае пагадненне мела некалькі этапа: сва-танне, агледзіны, заручыны, вянчанне і вяселле. Пра-вавыя вынікі наступалі толькі пасля заручын. У шлюб маглі ступіць асобы, якія дасягнулі пэнага зросту (дзячаты 13, юнакі 18 гадо), не былі  другім шлюбе і  блізкім сваяцтве паміж сабой. Дзячына не магла выйсці замуж без згоды бацько; у адварот-ным выпадку яна губляла права на маёмасць. Лічылася, што муж з'яляецца законным прадстаніком сям'і ва сіх дзяржаных і судовых установах. Маёмасныя адносіны залежалі ад таго, хто і якую маёмасць уносі у сям'ю пры ступленні  шлюб. Калі муж прыходзі у дом жонкі (у прымы), то яго правы распараджацца маёмасцю былі абме-жаваныя, але і  гэтым выпадку ён лічыся гаспада-ром. Дзеці, у тым ліку і дарослыя, падпарадковаліся бацькам, і іх маёмасныя правы пры жыцці бацько былі абмежаваныя. Бацькі маглі па сваёй волі выдзеліць дзецям частку маёмасці, але дзеці самі не маглі прымусіць бацько зрабіць гэта.
Паводле вучэння царквы шлюб спыняся толькі пасля смерці мужа ці жонкі. Але  XVI ст. на
96
97

Беларусі правасланыя маглі скасаваць шлюб як са згоды царквы, так і без яе. Дастаткова было заявіць перад свецкім ці духоным судом або службовай асо-бай мясцовай адміністрацыі аб узаемным жаданні скасаваць шлюб. Мяшчане рабілі запіс аб скасаванні шлюбу  гарадскім магістраце. Скасаванне шлюбу паміж сялянамі ажыццялялася царквой, ураднікам мясцовай адміністрацыі ці феадалам.
3 сямейным і цывільным правам было непарына звязана права апякунскае. Яму  Статуце прысвеча-на 15 артыкула. Закон вызнача падставы для апекі, правы і абавязкі апекуно, падрабязна рэгламента-ва іншыя пытанні, звязаныя з гэтым прававым інстытутам.
У заканадастве Вялікага княства Літоскага знач-ная вага была дзелена нормам крымінальнага пра-ва. Вызначэнне злачынства фарміравалася  залежнасці ад яго характару і выніка. Напрыклад, злачынствы супраць здароя, недатыкальнасці асо-бы і маёмасці вызначаліся як гвалт, крыда, зладзей-ства, шкода; злачынныя дзеянні наогул "выступ нз права", "злочннство", "внна". Вызначэнне паняц-ця злачынства, блізкае сучаснаму "праступак", упер-шыню сустракаецца  прывілеі 1447 г.
Эвалюцыя разумення і трактокі паняцця "зла-чынства" спачатку як "шкода", а потым як "выступ з права земскага" выразна прасочваецца пры вывучэнні зместу Судзебніка Казіміра 1468 г. (арт.21). Тут назіраецца пераход ад яго стараданяй трактокі да болып сучаснай (злачынства як суп-рацьпранае і грамадска небяспечнае дзеянне). У гэ-тым жа акце заканадаца імкнецца абмежаваць па-засудовую расправу.
Суб'ектамі злачьшства маглі быць пэныя асобы і групы людзей, якія адказвалі за чужую віну. Ка-лектыная адказнасць (сям'і, вёскі, воласці, горада) была зручным сродкам прымусу феадальна-залежных людзей да пакорнасці, усталявання кругавой парукі, накіраванай на падтрыманне зручнага для феадала парадку. Статут 1588 г. зрабі спробу абмежаваць адказнасць за чужую віну, абвясцішы прынцып асабістай адказнасці вінонай асобы. Згодна з зако-нам суб'ектам злачынства мог быць толькі чалавек. Псіхічна хворыя, а таксама асобы, якія не дасягнулі
энага зросту, да адказнасці не прыцягваліся. Калі }татут 1566 г. прадугледжва крымінальную адказ-Іасць пасля 14 гадо, то Статут 1588 г. пасля 16. сон размяжова віну намысную і ненамысную. Іенамысная віна  шэрагу выпадка прадугледжва-Іа маёмасную адказнасць (пакрыццё страт, шкоды). Іры адсутнасці віны крымінальнае пакаранне не залася. Для правільнага вызначэння ступені віны суд павінен бы вызначыць прьшьшную сувязь паміж Ізеяннямі вінаватай асобы і іх вынікамі.
Першая спроба сфармуляваць прэзумпцыю Іевінаватасці была зроблена  Статуце 1566 г., а Ста-/т 1588 г. пашыры гэтае правіла і на простых лю-з;зей. Атрымалі сваё прававое замацаванне  Статуце такія інстытуты, як неабходная абарона і крайняя Іеабходнасць, рэцыды.
Крымінальнае права XVI ст. выразна не размя-совала стадыі злачыннай дзейнасці, хаця і эзнівала намер, падрыхтоку, замах, якія караліся голькі  прадугледжаных законам выпадках. Акра-таго, Статутам 1588 г. вызначалася пакаранне  Іежнасці ад ступені дзелу асобы  злачынстве. : Адрознівалася простае садзельніцтва, калі се дзельнікі былі выканацамі злачынства, і склада-нае, пры якім адны дзейнічалі як падбухторшчыкі, другія як выканацы, трэція як памагатыя. Пад-бухторшчык падзяля крымінальную адказнасць з забойцам. Не лічыся дзельнікам злачынства слу-га, які суправаджа свайго феадала пры наездзе на /жы маёнтак, а таксама слуга, які парані ці забі Іалавека, абараняючы свайго гаспадара. Самастой-Іым відам злачынства лічылася крыццё злачынцы. У залежнасці ад аб'екта злачыннага замаху злачынствы, якія былі прадугледжаны Статутам, падзяляліся на дзяржаныя, супраць парадку кіравання і правасуддзя, ваенныя, царквы, маралі, жыцця, здароя і гонару людзей, замах на маёмасць, злачынствы слуг і феадальна-залежных людзей суп-раць феадала. Найбольш цяжкімі лічыліся злачын-ствы супраць дзяржавы і рэлігіі. Да першых аднрсіліся дзяржаная здрада, змова супраць вялікага князя, пастанне, дзяржаны пераварот, абраза гаспадара. Да рэлігійных злачынства адносіліся выхад з хрысціянства, спакушэнне
99
98

хрысціян у іудзейскую ці мусульманскую рэлігію, вядзьмарства.
У залежнасці ад спосабу збуджэння крьшінальных спра у судзе яны падзяляліся на тры катэгорьгі: спра-вы, якія збуджаліся прадстанікамі дзяржанай ула-ды незалежна ад наянасці пацярпешага (дзяржа-ныя злачынствы, злачынствы супраць рэлігіі і маралі, супраць парадку кіравання і правасуддзя); прыват-нага абвінавачання па заявах пацярпелых (злачын-ствы супраць асобы і маёмасці); змешанага абвінавачання, калі абвінавацамі выступалі і служ-бовыя і прыватныя асобы. Па справах прыватнага абвінавачання, нават па такіх, як забойства, дапус-калася прымірэнне старон.
У ліку галоных мэт, якія дасягаліся шляхам пры-мянення пакарання, можна назваць запалохванне, кампенсацыю пацярпешаму прычьшенай яму шко-ды за кошт злачынцы ці яго блізкіх, а таксама по-мсту нанясенне злачынцу шкоды (пакут). Справа  тым, што  феадальнай тэорыі права і  судовай практыцы XVI ст. панавала меркаванне, што леп-шым сродкам папярэджвання злачынства з'яляец-ца пагроза жорсткай кары і яе публічнае ажыцця-ленне. Таму  заканадачыя акты водзіліся нормы, якія прадугледжвалі пакаранні з выкарыстаннем жорсткіх метада. Сродкам запалохвання служылі таксама і непамерныя маёмасныя спагнанні і штра-фы. Пакаранне прымянялася з улікам класавай прыналежнасці як пацярпешага, так і злачынцы. Аснонымі відамі пакарання былі маёмасныя, кара смерцю (простая і кваліфікаваная); цялесныя "па-кута" (балючыя і членашкодніцкія); зняволенне  вязніцы (турэмнае зняволенне); выгнанне ("вывола-нне"), апала ("баніцыя"), пазбаленне шляхецкай годнасці ("інфамія") і аб'яленне па-за законам.
Пашырэнне ідэй гуманізму садзейнічала некато-раму змякчэнню пакарання, прывядзенню іх у ад-паведнасць учыненым злачынствам. Невыпадкова жо  прадмове да Статута 1588 г. указваецца на неабходнасць за злачынныя дзеянні прымяняць "слушнае каранье". Нягледзячы на гэта, за адно і тое ж злачынства простых людзей і шляхціца каралі па-рознаму. У гэтым выяляся класава-саслоны характар феадальнага крымінальнага права, якое
100
драцавала на карысць феадала, заховала се іх льготы і перавагі.
Трэба заважыць, што пакаранні, якія прымяняліся  адпаведнасці са Статутам ВКЛ 1588 г., былі больш гуманныя, чьш тыя, што існавалі  іншых ерапейскіх краінах той эпохі. Апошняе выяляецца  непрымяненні смяротнай кары  адносінах да цяжар-ных жанчын (прада, іх пасля нараджэння дзіцяці сё рона каралі смерцю), у адмове ад крымінальнага пакарання дзяцей, ва станаленні крымінальнай адказнасці шляхціца за забойства простага чалаве-ка, у болып высокай адказнасці за злачынствы суп-раць жанчын, у адносна невялікіх тэрмінах зняво-лення1.
Шматбаковае адлюстраванне сацыяльнай струк-туры феадальнага грамадства, у нетрах якога нараджаліся буржуазныя адносіны, прававога становішча розных слаё насельніцтва спрыяла таму, што і праз два стагоддзі пасля выдання Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г. лічыся самым выдатным зводам закона у Еропе. "Я кажу, піса вядомы палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай Гуга Ка-лантай, аб той кнізе, аб якой нельга спомніць без вялікага захаплення... Статут робіць павагу чалаве-чаму розуму... складзены так разумна, асабліва  адносінах віда пакарання, што яго можна лічыць самай дасканалай кнігай закона ва сёй Еропе".
Г Л А В А 6
СУДОВАЯ СІСТЭМА
I ПРАЦЭСУАЛЬНАЕ ПРАВА
ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОѕСКАГА
6.1. Вышэйшыя судовыя органы Вялікага княства Літоскага
Да канца XV пачатку XVI ст. у Вялікім кня-стве Літоскім дзейніча тыповы для раннефеадаль-
1 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 168.
101
нага перыяду прынцып, згодна з якім органы дзяр-жанай улады адначасова выконвалі і судовыя функ-цыі. Але на працягу XVI ст. назіраецца адыход ад такога парадку вядзення спра і  выніку складва-юцца дзве сістэмы судовых органа: агульна-сасло-ныя, што былі заснаваныя на звычаёвым праве і за-коне, і саелоныя (для духавенства, шляхты, мяш-чан, сялян, татар, ярэя) суды. Саслоныя суды для Ішшхты былі аддзелены ад адміністрацыі і дзейні-чалі на падставе закону  адпаведнасці з тэорыяй аб падзеле лад. Астатнія саслоныя суды дзейнічалі на аснове Бібліі, Карана, Торы, спецыяльных нарматы-ных акта ці старажытнага копнага права.
Вышэйшым агульнасаслоным судом лічыся вя-лікакняжацкі (гаспадарскі) суд, існавалі таксама суд пано-рады і камісарскі суд, якія з'яляліся разнаві-днасцю гаспадарскага суда.
Гаспадарскі суд ме вельмі шырокія панамоцт-вы. Ён разгляда справы як па першай, так і па дру-гой інстанцыі. У якасці суда першай інстанцыі гас-падарскі суд разгляда справы аб дзяржаных зла-чынствах, "споры о снле н значеннн разлнчных жа-лованных грамот, затрагнваюгцнх ннтересы государ-ственной казны", аб прыналежнасці да саслоя шлях-ты, аб палітычных злачынствах, аб скаргах на неза-конныя дзеянні вышэйшых службовых асоб і інш. Выключна да падсуднасці гаспадарскага суда адносі-ліся справы аб злачынствах супраць пано-рады, ва-явод, кашталяна, стараста, суддзя у час выканан-ня імі сваіх службовых абавязка. У якасці суда дру-гой інстанцыі гаспадарскі суд разгляда любыя спра-вы, якія прыходзілі  парадку апеляцыі на рашэнні з мясцовых судо. Разгляд спра у гаспадарскім су-дзе вёся пры дзеле вялікага князя і радных пано. Рашэнні гаспадарскага суда лічыліся канчатковымі і абскарджанню не падлягалі.
Суд пано-рады мог разглядаць па даручэнні вя-лікага князя справы, якія паступалі на імя гаспадара. Яго рашэнні мелі сілу незалежна ад колькасці члена Рады, якія прысутнічалі на судовым пасяджэнні.
Калі суд пано-рады разгляда самыя розныя спра-вы па даручэнні гаспадара, то камісарскі тварася ім для рашэння спра, якія паступалі на імя вяліка-га князя і тычыліся толькі зямельных спрэчак феа-
102
дала, што закраналі інтарэсы вялікакняжацкіх ула-Іання. Спецыяльна прызначаныя камісары выяз-Ізкалі на месца і там разглядалі спрэчку па сутнасці справьі і прымалі па ёй рашэнне.
У.Вялікім княстве Літоскім існава і Соймавы суд. Ён першапачаткова праводзіся вялікім князем і панамі-радай у час склікання сойма. Згодна са Ста-тутам 1588 г. справы  соймавым судзе разглядаліся вялікім князем, панамі-радай і васьмю дэпутатамі сойма.
і Адной з разнавіднасцей гаспадарскага суда бы маршалкаскі суд. Яго мог узначальваць адзін ці два маршалкі. Гэты суд разгляда справы па даручэнні або загаду гаспадара. Месцам правядзення яго па-сяджэння звычайна бы гаспадарскі двор, а калі знікала неабходнасць, то ён мог пераязджаць і  іншыя месцы1.
Як вядома, вялікі князь вельмі часта адсутніча Іу дзяржаве, а  межах Вялікага княства Літоскага Іпераязджа з рэгіёна  рэгіён. Па гэтай прычыне фе-іадалам цяжка было знайсці вышэйшага суддзю, гас-Іпадарскі суд збірася рэдка, у вьшіку чаго разгляд іасобных судовых спра затрымлівася на дзесяткі Ігадо. Напрыклад, вялікі князь Аляксаядр у сваім Іканстытуцыйным прывілеі 1492 г. абяца неадкладна іразгледзець тыя судовыя справы, якія не паспе выра-Ішыць яго бацька. "Але яго пераемнік Жыгімонт I па-Івінен бы патарыць гэтае абяцанне і амаль праз 40 [гадо пасля смерці Казіміра абяцае "без отволокн" Ізакончыць усе тыя судовьш справы, якія не паспелі Ізакончыць яго бацька Казімір і яго брат Аляксандр. ІАле такія самыя завалы спра засталіся і пры пера-Іемніках Жыгімонта I пры яго сыне і пры Стэфане ІБаторыю"2.
3 мэтай разгрузіць гаспадарскі суд граматай ка-Іраля Стэфана Баторыя ад 1 сакавіка 1581 г.^бы ут-[вораны Галоны суд (трыбунал) найвышэйшы суд ІВялікага княства Літоскага. 3 яго тварэннем судо-Івая лада вялікага князя і пано-рады абмяжовала-Іся, што казвае на пастаянную тэндэнцыю да аслаб-Ілення лады вялікага князя  дзяржаве і мацаван-|ня ролі шляхты. Можна меркаваць, што з утварэн-
1 Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. С. 133.
2 Там жа.
103
нем Галонага суда змацніся і суверэнітэт Вяліка-га княства Літоскага.
Ва воднай частцы закона 1581 г. "Способ прав трн-бунальскнх" абгрунтоваецца неабходнасць утварэння Галонага суда і акрэсліваецца яго кампетэнцыя; у раз-дзеле "Способ рбнрання судей" разглядаецца парадак фарміравання і склад Літоскага трыбунала.
Трыбунал Вялікага княства Літоскага стварася для апеляцыйнага перагляду спра, але асобныя спра-вы ён мог разглядаць у парадку першай інстанцыі. Яго пастановы мелі сілу пастано сойма. Галоны суд складася з 46 суддзя-дэпутата, якія выбіраліся на сойміках з мясцовай шляхты, па два ад кожнага па-вета, тэрмінам на 1 год1. Пры гэтым трэба адзна-чыць, што выбранымі маглі быць толькі шляхціцы, якія мелі ласныя зямельныя ладанні, дасведчаныя  праве і мясцовых звычаях.
Галоны суд разгляда апеляцыі на рашэнні земскіх, замкавых і падкаморскіх судо, а таксама скаргі на рашэнні павятовай адміністрацыі. Ён раз-гляда скаргі на рашэнні (выракі) панскіх судо у адносінах служылых шляхціца, прыгавораных да пакарання смерцю, турэмнага зняволення ці буйных грашовых штрафа. '
У якасці першай інстанцыі Галоны суд разгля-да справы, якія раней былі  кампетэнцыі вяліка-княжацкага суда ("всн справы прншлые, которые кольвек на суд наш госпадарскнй прнпадатн бы нме-лн"). Асобныя катэгорыі спра складалі скаргі на не-законныя дзеянні і зложыванні мясцовых службо-вых асоб і суддзя, а таксама справы, якія былі адк-ладзены гаспадарскім судом да 1581 г. Пад юрысдык-цыю трыбунала падпадалі таксама справы духоных асоб, пры разглядзе якіх стваралася сумесная калегія, у якую ваходзілі члены Галонага суда і прадстанікі духавенства. Апошнія прызначаліся біскупамі.
Сесіі трыбунала праходзілі пад старшынствам выб-ранага суддзямі маршалка. Справы разглядаліся су-
1 Пачынаючы з 1582 г. у кожным павеце штогод "на свято Громннцы", 2 лютага, шляхта збіралася на соймікі для выбару члена Галонага суда (трыбунала). Адсюль і назва соймік трыбунальскі ці грамнічны. Нягледзячы на тое што які-небудзь шляхціц не з'явіся па нейкай прычыне на соймік, пастановы апошняга мелі законную сілу.
104
довай калегіяй з двухсямі чалавек. Пастановы пры-маліся болыпасцю галасо на аснове Статута Вялі-кага княства Літоскага, соймавых Канстытуцый і звычаёвага права. Не прымалі дзелу  разглядзе справы члены суда з таго самага павета, што і бакі  спрэчцы. Як адзначалася, рашэнні (дэкрэты) Гало-нага суда мелі сілу соймавых пастано, таму яны не маглі быць абскарджаны і адменены нават вялікім князем. Выкананне рашэння праводзілася павято-вымі судамі або павятовымі старастамі.
Месцам работы сесій Галонага суда былі Вільня (штогод), Менск і Навагародак (па чарзе праз год). Да 1588 г. сесіі праходзілі і  Троках.
Разам з разглядам судовых спра Галоны суд выконва і натарыяльныя абавязкі: завяра завяш-чанні, дагаворы пазыкі, куплі-продажу маёнтка і інш.
Акрамя Галонага суда было яшчэ некалькі судо вышэйшай інстанцыі, у прыватнасці суд літоскай скарбавай камісіі, або "Скарбавы трыбунал". Ён бы утвораны  Вялікім княстве Літоскім у 1609 г. і складася з падскарбія (земскага і дворнага), аднаго сенатара і сямі шляхціца, выбраных на сойме. Да кампетэнцыі "Скарбавага трыбунала" адносіліся се справы, якія тычыліся гандлёвых кантракта, спрэ-чак паміж купцамі і іска па векселях, злачынных дзеяння, накіраваных супраць службовых асоб дзяр-жанага скарба, нявыплаты дзяржаных падатка. У 1726 г. пастановай Гродзенскага сойма частка фун-кцый "Скарбавага трыбунала" была перададзена Га-лонаму літоскаму трыбуналу.
6.2. Мясцовыя судовыя органы
Сярод мясцовых судо найбольш стараданім бы замкавы ("гродскі") суд, пасяджэнні якога право-дзіліся  замку ("гродзе"). Замкавы суд з'яляся агульнасаслоным: у ім разглядаліся справы па абві-навачванні шляхты і простых людзей (мяшчан і ся-лян).
Панамоцтвы замкавага суда былі даволі шыро-кія і ахоплівалі асноныя катэгорыі крымінальных спра. Аднак трэба падкрэсліць, што яму былі пад-
105
судныя крымінальныя справы аб найболып цяжкіх злачынствах толькі тых асоб, якія былі затрыманы на месцы злачынства ці злолены на працягу 24 гадзін з моманту яго здзяйснення.
Замкавы суд мог дзейнічаць у двух саставах: вы-шэйшым (як першая і другая інстанцыі) і ніжэйшым (толькі  якасці першай інстанцыі). У склад вышэй-шага замкавага суда ваходзілі ваявода ці стараста, а таксама прадстанікі мясцовых феадала, а  По-лацку і мяшчан1. Ніжэйшы замкавы суд склада-ся з памешчыка, ваяводы або старасты, а таксама суддзі і пісара. Па Статуту 1566 г. на гэтыя пасады  судзе маглі быць прызначаны толькі раджэнцы Вя-лікага княства Літоскага дабрачынныя шляхці-цы, якія валодалі нерухомай маёмасцю  дадзеным павеце. Статут 1588 г. патрабава таксама, каб шлях-ціцы, выбраныя  саста суда, ведалі беларускую гра-мату і законы.
Такім чынам, галоная роля  замкавым судзе належала службовым асобам мясцовай адміністра-цыі. Аднак сам факт уключэння  склад гродскага (замкавага) суда суддзі і пісара, якія таксама былі з мясцовых феадала і ведалі законы, сведчыць пра пэныя зрухі  судаводстве, развіцці права. Суд пача аддзяляцца ад адміністрацыі, і  феадала узнікла не-абходнасць набываць спецыяльныя юрыдычныя веды.
Калі вышэйшы гродскі суд атрымліва скаргу на пастанову ніжэйшага суда, то ён павінен бы разглед-зець яе не пазней чым праз чатыры тыдні. Апеляцыі на рашэнні вышэйшага гродскага суда падаваліся  Галоны суд.
Справаводства замкавага суда вё пісар; дастака зая і выкананне рашэння суда ажыццяляліся па-вятовымі вознымі і судовым прыставам2. Пры зам-кавым судзе нёс службу кат, была турма, у якой ут-рымліваліся зняволеныя па рашэннях замкавага, зем-скага і Галонага судо. Важнай функцыяй замкава-га суда было выкананне прыгавора і рашэння іншых судо.
У кампетэнцыю гродскага суда ваходзілі і нека-торыя адміністрацыйныя функцыі. Так, у час рабо-
1 Юрыд. энцыкл. слонік. С. 207.
2Довнар Т.Н., Шелкопляс В.А. Государство н право Беларусн в XIV - XVI веках. С. 21.
106
сваёй сесіі і сесіі земскага суда ён вызнача дом Іля судовага пасяджзння, размяркова кватэры для Ілена земскага суда і іншых чыноніка, якія пры-Ізджалі на сесію. Ён таксама выконва і фіксава у цставых кнігах некаторыя натарыяльныя дзеянні: эабі копіі дакумента, афармля завяшчанні, акты дерэння, куплі-продажу, залогу, пазыкі, усынален-Ія і інш.
Найбольш тыповым, аддзеленым ад адміністра-дыі саслоным судом для шляхты бы земскі павя-Ітовы суд1. У асноным ён разгляда грамадзянскія Ііскі і крымінальныя справы па абвінавачанні шлях-Іты. Земскі суд выконва таксама функцыі натарыя-Іта, запісва скаргі на незаконныя дзеянні службовых Іасоб павета. Канчатковае прававое афармленне земс-<ага суда праведзена Бельскім прывілеем 1564 г. і Ста-Ітутамі 1566 і 1588 гг.
У саста земскага суда ваходзілі суддзя, падсу-[дак і пісар, якія выбіраліся на з'езде з павятовай Ішляхты. На кожную пасаду з'езд вылуча чатырох Ікандыдата з мясцовых аселых шляхціца-хрысці-Іян ("веры годных"), якія валодалі беларускай грама-ітай, ведалі права і не займалі духоных і дзяржа-Іных пасад. 3 гэтага спіса вялікі князь выбіра і зац-Івярджа аднаго кандыдата на месца. Суддзі прызна-Ічаліся пажыццёва і ніхто, нават вялікі князь, не мог Івызваліць іх ад абавязка. Ім таксама забаранялася Ісумяшчаць сваю працу з іншай службай. На пер-Ішай сесіі новы суддзя публічна прысяга, што буд-Ізе судзіць справядліва, не зважаючы на грамадс-Ікае і матэрыяльнае становішча людзей, асабістыя |адносіны да іх.
Сесіі земскага суда збіраліся тры разы на год: у Істудзені, чэрвені і кастрычніку. Кожная дожылася Ітры чатыры тыдні. Судаводства вялося на падста-Іве Бельскага прывілея 1564 г. і Статута Вялікага Ікняства Літоскага 1529, 1566 і 1588 гг. на старабе-Іларускай (да канца XVII ст.), а пазней на польскай Імове. Калі на судзе сярод прысутных былі людзі, дас-Іведчаныя  пытаннях права, то суддзі запрашалі іх Іда "рассудку пранага", і яны мелі дарадчы голас |пры вынясенні судовых пастано. Кожны, хто бы
1 Устаныя граматы князя Вітата сведчаць пра існаванне |земскага суда  Вялікім княстве Літоскім яшчэ  XIV XV стст.
107
на судзе, мог сказаць тое, што веда па разглядаемай справе, выказаць свой погляд на яе.
Такім чынам, стварэнне земскіх судо важны этап у развіцці судовага ладу і права  феадальнай Беларусі. Гэтыя суды далі пачатак арганізацыі судо-вай сістэмы, заснаванай на аснове падзелу лад, "бо яны былі першымі судамі, цалкам аддзеленымі і не-залежнымі ад мясцовай адміністрацыі". Няма сум-нення  тым, што знікненне такіх судо стала маг-чымым дзякуючы пашырэнню ролі норма пісанага права, а гэта  сваю чаргу абумовіла неабходнасць з'ялення прафесіі юрыста.
Другім судом, што бы аддзелены ад органа дзяр-жанага кіравання, ста падкаморскі суд, створаны  1566 г. Ён разгляда зямельныя і межавыя спрэчкі феадала, што раней уваходзілі  кампетэнцыю гас-падарскага суда.
Па Статуце 1566 г. справы  падкаморскім судзе выраша суддзя-падкаморый з удзелам зацікаленых бако. 3 1588 г. на павятовых сойміках на пасаду падкаморыя выбіралі чатырох кандыдата, аднаго з якіх зацвярджа вялікі князь літоскі.
Разгляд справы адбывася на месцы спрэчных межа. Падкаморый выслухова тлумачэнні бако, дапытва сведак, агляда дакументы і іншыя пісьмо-выя доказы, прыма рашэнне і вызнача на мясцр-васці межы землеладання, а пасля, з дапамогай сваіх памочніка (каморніка), устаналіва межавыя знакі. Рашэнне падкаморскага суда падлягала неадк-ладнаму выкананню, але магло быць абскарджана  вялікакняжацкі суд ці  трыбунал Вялікага княства Літоскага.
Пастановы падкаморскага суда і рэестры спра запісваліся  кнігі земскага павятовага суда. Іскі аб праве землеладання не адносіліся да кампетэнцыі падкаморскага суда і разглядаліся земскім ці камі-сарскім судом. Падкаморскія суды на Беларусі існа-валі да XIX ст.
На новых прынцыпах выбарнасці і дзелу прад-станіко гарадскога насельніцтва ствараліся войта-ска-ланіцкія і бурмісцерскія суды, якія дзейнічалі  гарадах, што мелі магдэбургскае права. Ім былі падсудныя крымінальныя і грамадзянскія справы га-раджан. Войтаска-ланіцкі суд складася з войта,
108
які старшынствава на пасяджэннях, яго намесніка (ландвойта, ці лентвойта) і ланіка (засядацеля), якія выбіраліся мяшчанамі. Нязначныя правапару-шэнні і спрэчкі мяшчан разглядалі гарадскія бурмі-стры, якія прызначаліся войтам ці выбіраліся мяш-чанамі.
Пры разглядзе спра войтаска-ланіцкія і бур-місцерскія суды акрамя магдэбурскага права кірава-ліся мясцовым гарадскім правам, Статутамі Вяліка-га княства Літоскага1.
Некаторыя гарады (Орша, Магілё, Полацк) да-магаліся аб'яднання войтаска-ланіцкіх і бурміс-церскіх судо, а  невялікіх гарадах яны наогул не былі раздзельныя. У такіх прыватналасніцкіх гара-дах, як Слуцк, функцыі войтаска-ланіцкага суда выконва замкавы (гродскі) суд. На Беларусі войта-ска-ланіцкія суды былі скасаваны пасля яе далу-чэння да Расійскай Імперыі.
Такім чынам, стварэнне незалежных ад мясцовай адміністрацыі выбарных судо, хаця б і для некато-рых саслоя, "сведчыла аб новым этапе  развіцці прававой культуры грамадства, імкненні да паступо-вага сталявання прававога парадку  дзяржаве. Выбарны незалежны суд бы прасякнуты ідэямі слу-жэння не толькі інтарэсам дзяржавы, але і правам асобных людзей, задачамі абароны правапарадку на-ват ад органа дзяржанай улады. Так, скаргі на неза-конныя дзеянні ваявод, стараста і іншых службовых асоб маглі падавацца  земскія і гродскія суды, а апе-ляцыі на іх пастановы  Галоны суд. Гэты рады-кальны паварот у прававой тэорьгі і поглядах на ролю суда  грамадстве Беларусі  XVI ст. пача ажыцця-ляцца  Заходняй Еропе толькі  XVII XVIII стст. Статут 1588 г. у значнай ступені паставі дзейнасць мясцовай адміністрацыі пад кантроль суда"2.
Нельга не згадаць аб існаванні на Беларусі спе-цыяльных каптуровых, а таксама сялянскіх копных судо.
Каптуровы суд, які дзейніча у перыяд бескара-лея, бы надзвычайным, часовым судом, які раз-гляда справы феадала. Першыя каптуровыя суды
1 Юрыд. энцыкл. слонік. С. 109.
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 119- 120.
109
з'явіліся паводле пастановы сойма Вялікага княства Літоскага ад 29 студзеня 1587 г. У склад суда ва-ходзілі ваявода ці павятовы стараста або іх на-меснік, суддзя і пісар замкавага суда, падкаморый, а таксама суддзя, падсудак і пісар земскага суда. Суд лічыся правадзейным, калі на пасяджэнні прысутнічала не менш пяці яго члена. Каптуро-вы суд разгляда крымінальныя справы аб забой-ствах, разбоях, падпалах, нападах на маёнткі, фаль-сіфікацыі маёмасных право, а таксама цывільныя справы магната, шляхтьі, манастыро. Пастано-вы каптуровага суда, якія прымаліся большасцю галасо, былі канчатковымі і апеляцыі не падлягалі.
Копны суд дзейніча на падставе норма звьгааё-вага права. Ен разгляда галоным чынам справы простых людзей: сялян, вольных пасяленца, мяш-чан гарадо, якія не карысталіся магдэбургскім пра-вам. Збірася суд у пэных месцах, якія называліся капавішчамі.
Судаводства мела дзве формы: звычайную і гвал-тоную. Звычайная капа збіралася па ініцыятыве зацікаленых асоб у загадзя вызначаныя тэрміны. У асноным на ёй разглядаліся цывільныя справы, а таксама межавыя спрэчкі, дробныя крадзяжы, сваркі, факты прычынення шкоды, чараніцтва і інш. Суд-дзямі маглі быць усе жыхары мясцовасці, але час-цей за сё на капу збіраліся 10 20 копных мужо і старца, а таксама прадстанікі дзяржанай або пан-скай адміністрацыі, якія сачылі за правільнасцю выканання норма копнага права. Пастанова суда была канчатковай і абскарджанню не падлягала.
Гвалтоная капа збіралася для разгляду забой-ства, падпала, напада. Пэнага месца збору яна не мела. Пакрыджаны чалавек "падыма гвалт", і се дарослыя, хто чу, павінны былі бегчы на месца здарэння, дзе і адбывася суд. Калі злачынцу дава-лася цячы ці схавацца, то ся капа ішла па "гара-чым следзе" і  выпадку затрымання  межах во-ласці (горада) выносіла прыгавор, нават смяротны. Калі злачынец уцяка у суседнюю воласць, капа спынялася на мяжы і перадавала "гарачы след" су-седзям. Дзейнасць копнага суда на Беларусі пачала згортвацца  XVII ст., але  некаторых месцах ён працягва існаваць і  першай палове XVIII ст.
110
Дзейнасць судо не распасюджвалася на феадаль-на-залежных сялян, іх звычайна судзілі ладальнікі.
6.3. Працэсуальнае права Вялікага кпяства Літоскага
Па Статуце 1588 г. працэсуальнае права было ад-зіньш і для крымінальных і для цывільных спра. Панава іскавы характар працэсу, згодна з якім ісцец сам павінен бы збіраць доказы, прад'яляць іх суд і падтрымліваць абвінавачванне. У любой стадыі пра-цэсу ісцец мог адмовідца ад іску ці абвінавачвання, заключыць міравое пагадненне або памілаваць зла-чынцу. Калі абвінавачванне не знаходзіла пацвярджэн-ня, ісцец мог быць прыцягнуты да адказнасці.
Роля суда пры іскавым судаводстве была парана-ча пасінай, "ён нібы падсумова доказы, што прад'ялялі бакі, а затым выносі рашэнне ці пры-гавор на аснове фармальнай ацэнкі доказа у залеж-насці ад іх колькасці і зараней прадугледжанай у за-коне сілы "*.
Згодна са Статутам 1588 г. суб'екты працэсу мелі розную працэсуальную праваздольнасць. Понай пра-цэсуальнай праваздольнасцю карысталіся найболып багатыя феадалы, чэлядзь дворная і феадальна-за-лежныя сяляне былі наогул яе пазбалены. За іх у судах павінны былі выступаць паны або, па даручэнні апошніх, адвакаты ці іншыя прадстанікі феадала.
Судовы працэс пачынася з падачы скаргі ("пра-тэстацыі"), пасля чаго складалася позва, якая адна-часова была выклікам у суд і іскавай заявай з пера-казам сутнасці справы. Позва ручалася адказчыку праз вознага, аб чым рабіся адпаведны запіс у судо-вай кнізе. Такім чынам, у працэсе дзельнічалі два бакі: той, хто збуджа справу, адносіся да боку па-вадовага, той, хто адказва ці абвінавачвася, да боку адпорнага. Асноным працэсуальным абавязкам бако было добрасумленнае вядзенне працэсу, даволі шырокія працэсуальныя правы давалі ім магчымасць актына здзейнічаць на весь ход працэсу.
1 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 123.
111

Пры судах працавалі прафесіянальныя адвакаты (пракуратары). Пры неабходнасці прадстанікі ста-рон мелі права карыстацца іх паслугамі. Як праві-ла, адвакаты мелі спецыяльную юрыдычную падрых-току, якую атрьшлівалі не толькі  Кракаве і Вільні, але нават у Італіі, шэрагу іншых дзяржа1. "У час судовых спрэчак адвакаты выступалі з догімі пра-мовамі, якія стракацелі спасылкамі не толькі на літоска-рускае права, але і на рымскае, саксонскае. Многія прамовы сапрады ялялі сабой добрыя зо-ры судовага красамоства"2.
Агульная тэрытарыяльная падсуднасць спра у адносінах да вольных людзей вызначалася паводле звычаёвага права: у месцы жыхарства адказчыка па грамадзянскіх справах і  месцы, дзе адбылося зла-чынства, па крымінальных. Стораны мелі права заключаць пагадненне аб змене падсуднасці (тэрыта-рыяльнай і інш.).
Да 1564 г. буйныя феадалы карысталіся правам выключнай падсуднасці. Іх справы разгляда вялі-какняжацкі суд, што складняла парадак прад'я-лення ім іска дробнымі і сярэднімі феадаламі. Бельскі прывілей 1564 г. абвясці роную падсуд-насць для сёй шляхты.
У працэсуальным заканадастве першараднае зна-чэнне надавалася вызначэнню сродка, з дапамогай якіх суд мог рабіць вывад аб правах і абавязках ба-ко і прымаць пэнае рашэнне. Тэорыя фармальных доказа, што панавала  феадальным працэсуальным праве, грунтавалася на станоленай у законе сіле доказа, якія дзяліліся на дасканалыя і недаскана-лыя ("доводы зуполные" і "незуполные"). Колькасць і якасць доказа вызначалася для кожнай катэгорыі спра асобна. Напрыклад, пры разглядзе спрэчак аб уласнасці на зямлю патрабавалася, каб кожны бок
1 Статут 1588 г. вызначы шэраг патрабавання, якім павінны былі адпавядаць пракуратары (адвакаты). У прыватнасці, імі маглі быць шляхціцы, якія добра ведалі мясцовае права. Здрада адваката інтарэсам боку, які наня яго, разглядалася як здрада слугі свайму гаспадару і сурова каралася. За недобрасумленнае выкананне абавязка абаронцы адвакат мог быць пакараны турэмным зняволеннем. За паслугі адвакату плацілі, але калі бок бы вельмі бедны, суд мог прызначыць яму абаронцу бясплатна.
2 Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Веларусі. С. 139.
112
ррадставі па дзевяць сведак. Па іншых справах ха-лала сведчання двух асоб.
Важнейшы прынцып працэсуальнага права Вялі-Ісага княства Літоскага заключася  тым, што бок яавадовы (ісцец) павінен бы прывесці факты, якія б ра грамадзянскіх справах сведчылі аб наянасці шко-ды, а па крымінальных віны. Ніхто не мог быць асуджаны без наянасці панаты неабходных дока-за. Закон прадугледжва вызваленне падсуднага ад пакарання пры недастатковасці доказа і пры з'я-ленні  суда сумнення  яго вінаватасці. Пры адноль-кава няпоных доказах істца і адказчыка суд адда-ва перавагу апошняму.
Аснонымі відамі доказа лічыліся тлумачэнні бако, іх прызнанне; паказанні сведак; прысяга; пісьмовыя і рэчавыя доказы; вывады і тлумачэнні эксперта. Тлумачэнне істца абр адказчыка займала адно з цэнтральных месца у сістэме судовых дока-за. Прызнанне адказчыкам іску, зробленае  судзе, разглядалася як поны доказ і было дастатковай пад-ставай для прыняцця судовага рашэння. Адказчык, або падсудны, прызнашы іск або абвінавачванне, пазбаляся права абскарджваць пастанову суда, у аснову якой было пакладзена прызнанне.
Самымі распасюджанымі доказамі былі паказанні сведка. Статут 1588 г. вызнача, хто мог быць свед-кам, і працэсуальную працэдуру атрымання іх пака-зання1. Прысяга і клятва лічыліся дапаможнымі доказамі і звычайна выкарыстоваліся, калі паказан-ня сведка ці іншых доказа для вырашэння спра-вы было недастаткова. Вышэйшай ступенню даклад-насці, як лічылася, валодалі сведчанні духоных і службовых асоб дзяржанай адміністрацыі.
У працэсе разгляду грамадзянскіх спра важнае значэнне надавалася пісьмовым доказам, бо закон патрабава заключаць многія пагадненні, дагаворы куплі-продажу, пазыкі і інш. у пісьмовай форме. Усе гэтыя акты складаліся па вызначанай форме, што патрабавала наянасці пэных рэквізіта (подпісы, пячаткі). Найболып важныя з акта рэгістраваліся  судовых кнігах. Падробка пісьмовых доказа кара-лася смерцю. Рэчавы доказ разглядася як самы пе-
1 Юхо ІА. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 124 127.
113
раканачы, асабліва калі злачынец бы затрыманы на месцы злачынства.
У адпаведнасці з заканадаствам Вялікага княства Літоскага па найбольш цяжкіх злачынствах (дзяр-жаныя, ваенныя, некаторыя крымінальныя) вышук, следства і суд былі абавязковымі, незалежна ад таго, ці рабілася пацярпешым адпаведная заява. Папя-рэдняе следства (шкрутьшіум) па найбольш цяжкіх і небяспечных злачынствах ажыццялялася службо-вымі асобамі дзяржанага апарату: звычайна стара-стамі, іх намеснікамі ці замкавымі суддзямі, якія выязджалі на месца, дапытвалі сведка, падазроных, запісвалі іх паказанні і перадавалі  суд, які разгля-да справу. Для выключэння магчымасці зложы-вання службовых асоб і магчымай адмовы падазро-нага ці сведак у судзе ад сваіх паказання на папя-рэднім допыце прысутнічалі панятыя ("два шляхціца веры годные")1.
Непасрэдны разгляд справы пачынася з аб'явы суда аб пачатку судовага працэсу і выкліку  судовае пасяджэнне бако. Першым выклада свае патраба-ванні ісцец, потым адказчык дава па іх тлумачэнні. Ісцец ме магчымасць абвяргаць пярэчанні адказ-чыка, а адказчык сцвярджэнні істца. Пасля выс-туплення бако, іх адваката, даследавання доказа, прыняцця прысягі бако і сведак суд прыступа да вьшясення рашэння (выраку, дэкрэта). Адкладваць вынясенне рашэння суд мог не болып як на тры дні. Ісцец і адказчык па болыпасці спра мелі права па-даць апеляцыю  вышэйшы суд, але аб гэтым яны па-вінны былі заявіць у судзе адразу пасля вынясення ра-шэння. Калі такой заявы не паступала, то пастанова суда набьшала законную сілу і падлягала выкананню.
Працэсуальнае права, выкладзенае  Статуце 1588 г., было добра распрацавана з пункту гледжан-
1 Для разгляду спра ерэтыко у 1436 г. у Вялікім княстве Літоскім бы створаны трыбунал свяшчэннай інквізіцыі. Яго дзейнасць грунтавалася не на іскавым, а на інквізіцыйным працэсе, які характарызавася наянасцю тайнага вышуку і сакрэтнасцю справаводства, шырокім выкарыстаннем даноса і катавання для атрымання прызнання  абвінавачванага. Інквізіцыйны вышук праводзілі і асобныя паны  выпадку цёку прыгоннага селяніна або чынення феадальна-залежнымі людзьмі крымінальнага злачынства.
114
Ія прававой тэорыі, але  практыцы яго прымянен-Ія меліся значныя недахопы. Найболып слабым мес-Іатл з'ялялася выкананне судовых рашэння. У вы-Ііку самавольства пано бок, на карысць якога было вынесена рашэнне, фактычна не мог дамагчыся яго зыканання, асабліва калі адказчыкам бы буйны фе-дал, а ісцец займа у грамадстве болып сціплае ста-Іовішча. Хоць закон і прадпісва органам мясцовай іглады дапамагаць у выкананні судовых пастано, на справе здаралася, што ісцец, вычарпашы се маг-Імасці, мусі ісці на кампраміс з болып магутным
сазчыкам.
Выдатны знаца гісторыі судо феадальнай Бела-эусі М.В.Донар-Запольскі піша: "Калі пацярпела-
давалася дамагчыся справядлівасці, гэта не засё-цы азначала, што за ёй надыдзе і задавальненне. На Ірактыцы выходзіла, што суд прадасталя боку, які выйгра справу, самаму сачыць за выкананнем дэк-рэта і патрабаваць задавальнення ад тых, хто прай-гра працэс. Зразумела, што бок, які выйгра спра-ву, толькі тады ме поспех, калі валода фізічнай Іеравагай, сродкамі і плывам. Таму нядзіна, што, Іягледзячы на строгасць судовых пакарання у да-
Іенні да тых, хто не падпарадковася суду, судо-зыя кнігі перанасычаны цэлым шэрагам зая пра Іепадпарадкаванне судовым дэкрэтам"1.
Такім чынам, аналіз норма працэсуальнага пра-
, выкладзеных у Статуце 1588 г., паказвае, што шы былі даволі развітымі на зроні тэарэтычнай распрацокі, рэгулявалі се асноныя дзеянні суда і ^дзельніка працэсу. Атрымала развіццё новая тэо-рыя доказа, заснаваная на лагічным метадзе іх ацэнкі, пры захаванні фармальных доказа, што эыло ласціва феадальнаму праву. Новая тэорыя эунтавалася на зводнай ацэнцы пісьмовых і рэча-вых доказа, паказання бако, сведак, гэта значыць т такіх сродках, якія б маглі лагічна пераканаць зуддзя. Хоць гэта тэорыя  Вялікім княстве Іітоскім яшчэ не стала дамінуючай, аднак яна знач-Іа паплывала на развіццё тагачаснага і далейшага ^даводства.
1 Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. С. 140.
115
Г Л А В А 7
САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНЫ
I ПАЛІТЫЧНЫ ЛАД I ПРАВА
БЕЛАРУСІ ѕ ПЕРЫЯД ІСНАВАННЯ
РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ (другая палова XVI XVIII ст.)
7.1. Характарыстыка сацыяльна-эканамічнага ладу Беларусі
У другой палове XVI XVIII ст. адбываецца са-цыяльна-саслоная палярызацыя беларускага грамадства, асаблівае звышэнне атрымлівае шлях-та. Яе выключныя правы і свабоды далі даследчы-кам падставы лічыць Рэч Паспалітую "шляхецкай нацыяй". Напомнім, што сярод шляхецкіх право былі: права ласнасці на зямлю, свабода ад падат-ка, пошлін, воінскіх пастоя, права асабістай недатыкальнасці, права займаць дзяржаныя паса-ды і выбіраць караля. Што тычыцца абавязацель-ства шляхты дзельнічаць у паспалітым рушэнні і плаціць падаткі на ваенныя патрэбы, то яны пасту-пова гублялі сваё значэнне, а апошнія яна перакідвала на сялян. 3 1696 г. шляхта Вялікага княства Літоскага канчаткова ранялася  правах з польскай у адносінах кантролю над дзейнасцю вы-шэйшых службовых асоб.
Беларуская і літоская шляхта, якая дамагалася атрымання з рук караля сё болыпых прывілея, бачыла, што калі і надалей будзе ісці разам з польскай, то атрымаё на гэтым шляху вялікія прыбыткі. Так яно і адбылося. "Генрыкавы артыку-лы", аб якіх мы будзем больш падрабязна гаварыць ніжэй, канчаткова законілі сістэму шляхецкай дэмакратыі ва сіх землях і правінцыях, што ваходзілі  Рэч Паспалітую. Немагчыма было не спакусіцца на вольнасці, якія понасцю абмяжовалі ладу караля і надавалі магнатам і шляхце афіцыйныя правы не падпарадковацца яму, калі той адмовіцца ад прызнання і выканання шляхецкіх
116
прывілея, прычым прывілея значных, бо кароль Рэчы Паспалітай бы асобай, што выбіралася на шляхецкім сойме і понасцю падначальвалася рашэн-ням гэтага вышэйшага заканадачага органа1.
Далейшае змацненне шляхты Рэчы Паспалітай падымала пануючы клас гэтай краіны на новы зро-вень агульнадзяржанай інтэграцыі. Але саслоная інтэграцыя прыводзіла да дэзынтэграцыі грамадскай. У прыватнасці, на беларускіх землях шляхта, перай-маючы польскія зоры грамадскага ладу, усё болып паваррчвалася да "палыпчызны", а гэта значыць да каталіцызму, польскай культуры і мовы.
У Рэчы Паспалітай паступова фарміравалася но-вая не толькі сацыяльная, але, можна сказаць, і этнічная супольнасць "польскі народ шляхецкі", якая аб'ядновалася як адзінымі правамі, так і адзінай каталіцкай рэлігіяй і польскай мовай.
Апалячванне пануючага класа на беларускіх зем-лях у другой палове XVII ст. прывяло да такой сітуацыі, што беларускаму селяніну і мешчаніну суп-рацьстая не толькі пан-прыгнятальнік, але і "папежнік" і "лях" прадстанік чужой веры, ішпага народа.
Падзел у XVII пачатку XVIII ст. беларускага грамадства на падставе сацыяльна-рэлігійнай прыналежнасці, знішчэнне болып чым напалову бе-ларускага этнасу прывялі да заняпаду беларускамо-най культуры, дзяржанасці, а значыць, і запаволь-вання нацыянальнага развідця.
Але жо  другой палове XVII ст. стала відавочна, што пашьфэнне шляхецкай дэмакратьгі пры аслабленні цэнтральнай каралескай і вялікакняжацкай улады вядзе да яе перадачы  рукі магната, якія фінансава закабалялі шляхту, ператваралі яе  сваё васальнае акружэнне. Іншымі словамі, закон дава шляхціцу правы дзельнічаць у дзяржаных справах наране з магнатам, але на справе эканамічная моц апошніх цал-кам падаляла палітычную свободу простага шляхціца. Такім чынам, роля буйных магната-землеласніка у краіне яшчэ болып узрасла. Яны займалі важнейшыя дзяржаныя пасады, а таксама месцы  Сенаце і, па сутнасці, былі галонай сілай у краіне.
1 Хрестоматня по нсторнн южных н западных славян. Мн., 1987. Т. 1. С. 229 230.
117
Даволі прывілеяванае становішча працягвала зай-маць духавенства, хаця правы яго былі некалькі абме-жаваныя. Напрыклад, закон не дазваля завяшчаць царкве нерухомую маёмасць, юрысдыкцыя царквы таксама абмяжовалася. Трэба адзначыць, што вы-шэйшыя духоныя асобы былі арганічна звязаны са шляхтай і для прызначэння на вышэйшыя царко-ныя пасады, згодна з законам, трэба было быць шляхціцам. Але паміж статусам каталіцкага, пра-васланага і пратэстанцкага духавенства мелася знач-нае адрозненне, бо  вышэйшым органе лады, Сена-це, было прадсталена толькі першае.
Сацыяльная структура сялянства не зведала кар-дынальных змен і заставалася амаль такой жа, як у XVI ст. Агульнымі тэндэнцыямі для сіх груп феа-дальна-залежнага насельніцтва Беларусі бы рост прамых і скосных павіннасцей і памяншэнне зямель-ных надзела. Акрамя штотыднёвай паншчьгаы ся-ляне выконвалі і такія павіннасці, як гвалт, талака, згон, работы, што былі звязаны са жнівом, сена-косам, узворваннем зямлі феадала.
Вельмі цяжкай для беларускага селяніна была падводная павіннасць. Каб яе выканаць, трэба было на асабістай рабочай жывёле ды "на сваёй страве" дасталяць панскія грузы да бліжэйшай прыстані ці  гандлёвыя цэнтры, хутчэй за сё  Вільню, Рыгу, Крулявец (Кёнігсберг, зараз Калінінград). Значнае месца  падаткавым абкладанні сялян на Беларусі  другой палове ХУП першай палове XVIII ст. займалі грашовыя і натуральныя падаткі1.
Аналіз вялікай колькасці разнастайных дакумен-тальных матэрыяла дазволі гісторыку П.А. Лойку вызначыць, што феадальная эксплуатацыя цяглых сялян прыватналасніцкіх маёнтка Беларусі павялічылася  другой палове XVI першай палове XVIII ст. прыкладна  3 разы. Прычым эксплуата-цыя сялян у маёнтках дробнай і сярэдняй шляхты была, па сутнасці, такой жа, як і  магнацкіх вотчы-нах. Нельга гаварыць аб тым, што рэнта цяглых ся-лян была намнога цяжэйшай, чым рэнта чыншавіко, і наадварот. Разлікі паказалі, што зровень эксплуатацыі гэтых катэгррый сялянства амаль не адрознівася. Тут можна меркаваць толькі аб тых ці
1 Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1. С. 248 251.
118
выгадах, што давала сялянскай гаспадарцы гфашовая рэнта (пашырэнне гаспадарчай гамастойнасці, некаторае змякчэнне асабістай Іежнасці) *.
Нельга забываць, што  канцы XVI ст. у Вялікім «яястве Літоскім канчаткова аформілася прыгон-Іае права. Распрацаваная сістэма юрыдычных нор-І абараняла права ласнасці феадала на прыгон-гных сялян, якія былі пазбалены магчьшасці сва-бодна распараджацца асабістай маёмасцю, без дазво-лу пана ісці  наймы. Прыгонны ста аб'ектам зак-ладу, куплі-продажу як з зямлёй, так і без яе. Феа-дал мог судзіць селяніна. Такім чынам, сяляне, ас-ноныя вытворцы грамадскага багацця, ацынуліся на самай нізкай ступені феадальнага грамадства.
Узмацненне феадальнага прыгнёту выклікала бег-ства сялян. Шляхта вымушана была прыняць праз сойм шэраг акта, накіраваных на іх затрымку. У заканадачых актах XVII ст. сяляне сё часцей на-зываюцца халопамі.
Трэба звярнуць увагу яшчэ на адзін бок праблемы. Справа  тым, што пра побыт беларускай сярэдневяко-вай вёскі вядома вельмі мала, а таму многія пытанні асвятляюцца скажона. У некаторых школьных дапа-можніках, шматлікіх публіцыстычных працах беларускі сярэдневяковы селянін паказаны як чалавек прыдушаны, загнаны. Стваральнікі такога ялення забываюць, што менавіта працай селяніна адналяла-ся Беларусь пасля спусташальных феадальных война, яго рукамі знімалася сельская гаспадарка, на яго мудрасці і таленце гадаваліся новыя пакаленні, развівалася культура. Ды і сам землеладальнік бы зацікалены  падтрыманні сялянскай гаспадаркі на патрэбным узроні (забяспечанасці яе жывёлай, прыладамі працы і г.д.), бо толькі спраная гаспа-дарка магла быць аб'ектам эксплуатацыі.
Пэныя змены адбыліся і  статусе гарадо. Як ужо гаварылася, умовы феадальнай эпохі спарадзілі карпарацыйную арганізацыю рамеснай вытворчасці і рамесніка цэхі. Карпарацыі рамесніка у гара-дах Беларусі існавалі жо  першай палове XVI ст. і
1 Лойка ПА. Прыватналасніцкія сяляне Беларусі: эвалюцыя еадальнай рэнты  другой палове XVI XVIII стст. Мн., 1991. .97.
119
мелі мясцовыя назвы: сотні  Гародні, брацтвы  Полацку і Менску, староствы  Магілёве. Але да кан-ца XVI ст. усюды замацавалася назва "цэх". Цэхі садзейнічалі замацаванню нутранага рынку за мяс-цовай вытворчасцю, паколькі мелі манаполію на гарадскім рынку.
Пасрэднікамі паміж рамеснікам і гарадскім рьш-кам становяцца скупшчыкі, якія паступова ператва-раюцца  заказчыка выраба, понасцю падпарад-коваючы рамесніка пры дапамозе крэдытных апе-рацый.
Рамесная вытворчасць не засёды папярэднічала, але засёды спадарожнічала і актына садзейнічала развіццю гандлёвай дзейнасці гарадо. Цэнтральнай фігурай у гандлі бы гараджанін-купец, хаця з ця-гам часу з'яляюцца і пашыраюцца сельскія ганд-ляры.
У перыяд дваццацігадовай смуты 1648 1667 гг. беларускія гарады былі моцна разбураны. Яны страцілі ад 50 да 98 % дамо. Пасля спынення ваен-ных дзеяння на тэрыторыі Беларусі  гарадах пача-лося паступовае адналенне гаспадарчага жыцця. Гэты працэс праходзі да другой паловы XVIII ст. шляхам вяртання гарадам функцый цэнтра рамё-ства, унутранага і знешняга гандлю.
Да новых рыс эканамічнага жыцця можна аднесці знікненне мануфактурнай вытворчасці. Узмацнен-не манаполіі цэха на рынках гарадо абумовіла кан-цэйтрацыю мануфактур галоным чынам у мястэч-ках, малых гарадах, якія з'яляліся часткай магнацкіх уладання. Напрыклад, у другой палове XVIII ст. на 53 мануфактурах Беларусі было занята 2400 рабочых, большую частку якіх складалі пры-гонныя1.
У сацыяльна-палітычнай сферы гарадское жыц-цё таксама адналялася  ранейшых формах. Не жадаючы мірыцца з феадальным самавольствам, сас-лоным прыніжэннем, рабаніцкімі паборамі, гара-джане дабіліся ад гарадскога самакіравання магістрата болып рашучых дзеяння у адстойванні неаднаразова пацверджаных вярхонай уладай у мінулыя гады саслоных право і прывілей.
1 Болбас М.Ф. Развнтне промышленностн в Белорусснн (1795 1861 гг.). Мн., 1966. С. 62 66.
120
ІКалі ж магістрату не давалася  законным парадку [спыніць самавольства адміністрацыі, феадала, га-Іраджане адстойвалі свае правы са зброяй у руках. ІТак было, напрыклад, у Полацку  1667 г., у Мінску [ 1700 г., у Магілёве  1733 г.
I Вярхоная лада, улічваючы значэнне гарадо у [дроцідзеянні магнацкаму самавольству і феадальнай [анархіі, садзейнічала гараджанам у адналенні [самакіравання. Так, у 1661 г. за мяшчанамі Магілёва, [а пазней і Гародні было замацавана права выбіраць Івойта горада. На працягу 60-х гг. XVII ст. сябры шагістрата Магілёва, Віцебска, Гародні атрымалі Ішляхецкія правы. У 1764 г. сойм прыня рашэнне Іаб ліквідацыі  гарадах судовай юрысдыкцыі шлях-Іты і духавенства, і гараджане, якія жылі на юрыды-Іках феадала, падлягалі перадачы пад уладу [магістрата1.
У 1776 г. сойм пастанаві скасаваць магдэбургс-сае права  гарадах, якія не з'яляліся цэнтрамі ва-Іводства і павета. Тут спецыяльная камісія ^станалівала асобы парадак, які гарантава мяш-Іанам правы на ласнасць, на свабоду займацца ра-гаством, гандлем, на куплю-продаж дамо і другой шёмасці, на свабоду змены месца пражывання2.
У заключэнне трэба адзначыць, што  цэлым ад-аленчы працэс не выйша за рамкі традыцыйных эыс эканамічнага і сацыялбна-палітычнага жыцця га-з;о, якія склаліся  XVI першай палове XVII ст. \а таго ж далёка не се гарады да канца XVIII ст. завяршылі сваё адналенне.
7.2. Дзяржаны лад Рэчы Паспалітай
Як гаварылася вышэй, па акту Люблінскай уніі Іялікае княства Літоскае павінна было зліцца з Іолыпчай і страціць сваю самастойнасць, але згод-Іа з артыкуламі Статута 1588 г. ВКЛ здолела заха-заць свой суверэнітэт. Можна сцвярджаць, што  іыніку Люблінскай уніі  Еропе тварылася новая
1 Карпачо А.М. Самакіраванне гарадо Беларусі па "Магдэбургскаму праву"  другой палове XVI XVIII ст. //Весці Ісадэміі навук БССР. Мн., 1969. №. 2. С. 60 62.
2 Там жа. С. 63.
121

канфедэратыная шматнацыянальная дзяржава Рэч Паспалітая1.
Заканадачая лада  краіне належала Вальнаму сойму. Соймы падзяляліся на звычайныя, што склікаліся каралём, і надзвычайныя. Надзвычайныя соймы мог склікаць кіранік каталідкай царквы  Рэчы Паспалітай прымас (арцыбіскуп Гнезненскі) у выпадку смерці караля або яго адмалення ад трона. Для выбрання новага караля склікаліся тры соймы: канвакацыйны, элекцыйны і каранацыйны. На кан-вакацыйным сойме вызначалі час і месца выбара караля, выпрацовалі мовы дагавора з кандыдатамі на прастол; на элекцыйным праводзілі выбары і заключалі пагадненне "Пакта канвента"; урачыстая каранацыя і прысяга караля ажыццяляліся на ка-ранацыйным сойме.
Вальны сойм бы двухпалатны і складася з Се-ната і Пасольскай ізбы (Палата дэпутата). Сенат з'я-ляся вышэйшай палатай сойма. Сюды ваходзілі вышэйшыя службовыя асобы дзяржанага апарату, вярхі каталіцкага духавенства, ваяводы і кашталя-ны. Колькасць сенатара даходзіла да 150 чалавек. Гэта лічба магла вар'іраваць, што залежала ад па-мяншэння ці павелічэння тэрыторыі дзяржавы і яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Першае месца  Сенаце займа Гнезненскі арцыбіскуп. За ім сядзелі звычайныя біскупы і толькі потьш свецкія службовыя асобы (кашталяны, ваяводы і г.д.). Такі расклад сенатара сведчыць аб клерыкальным кірунку лады  Рэчы Паспалітай. Старэйшыя сенатары сяд-зелі  крэслах, малодшыя на лавах. Як перажытак мінулага захавалася працэдура выбару соймам з ліку сенатара 28 чалавек у Каралескую раду тэрмінам на два гады. Сенатары дарадчыкі караля дзяліліся на чатыры групы (па сем чалавек у кожнай) і працавалі  Каралескай радзе па шэсць месяца.
1 У выніку гістарычнага развіцця дзвюх дзяржа на працягу XVII ст. з'явіся акт «Уранаванне право» ВКЛ і Полынчы 1697 г., які пераасэнсава акт Люблінскай уніі і ста асноным законам рэальнай федэрацыі дзвюх дзяржа. Такое становішча захавалася да канца XVIII ст., хаця існавалі тэндэнцыі да нітарызму. Яны фармуляваліся польскімі дэпутатамі на соймах у 1766,1773, 1775 і 1776 гг. Але на чатырохгадовым сойме прадстанікі ВКЛ здолелі адстаяць федэратыны характар Рэчы Паспалітай.
122
Пасольская ізба была ніжэйшай палатай сойма. У яе ваходзілі прадстанікі (паслы-дэпутаты) ад шляхты асобных павета ці земля канфедэраты-най дзяржавы, а таксама невялікая колькасць дзпу-тата ад мяшчан найболын важных у палітычных і эканамічных адносінах гарадо. Пасольская ізба з цягам часу стала галонай часткай сойма. Дэпутаты  Пасольскую ізбу выбіраліся шляхтай на павято-вых сойміках, якія склікаліся  ВКЛ за шэсць тыд-ня да Вальнага сойма. Выбарчая акруга, у залежнасці ад гістарычных умо складання ці велічыні тэрыторыі, пасылала на агульны дзяржаны сойм ад аднаго да васьмі пасло. Агульная колькасць дэпутата Пасоль-скай ізбы залежала ад тэрыторыі Рэчы Паспалітай. У XVI XVII стст. яна даходзіла да 200 асоб, а  сярэдзіне XVIII ст. да 236.
Вальны сойм склікася каралём праз кожныя два гады  Варшаве. Аднак у сувязі з сепаратысцкім шляхецкім рухам у Вялікім княстве Літоскім  сярэдзіне XVII ст. супраць караля Рэчы Паспалітай Яна Сабескага Полыпча пайшла на ступкі шляхце ВКЛ і на сойме 1673 г. было прынята рашэнне кож-ны трэці сойм збіраць у Гародні.
Работа сойма пачыналася рачыстым набажэн-ствам, пасля якога выбіралі маршалка (старшыню) сойма. Калі сойм адбывася  Полыпчы, старшынёй яго бы паляк, калі на Беларусі ліцвін (па прыналежнасці да ВКЛ). Старшыня абвяшча пача-так работы сойма. Пасля праверкі мандата дэпута-та Сенат і Пасольская ізба праводзілі сумесныя пасяджэнні, на якіх урад рабі справаздачу аб сваёй дзейнасці за два гады, разгляда прапановы наконт далейшай працы. Потым абедзве палаты працавалі паасобку. За тыдзень да канца сойма праводзіліся пленарныя пасяджэнні абодвух палат: Пасольскай ізбы і Сената. Распрацаваныя і зацверджаныя кара-лём соймавыя пастановы набывалі моц закона.
Кампетэнцыя Вальнага сойма Рэчы Паспалітай
была шырокай. Сойм ме права вырашаць практыч-
на любыя пытанні дзяржанага кіравання і зака-
надаства, напрыклад выбранне караля, скліканне
апалчэння, аб'яленне вайны і заключэнне міру,
станаленне падатка для шляхты на выпадак вя-
зення вайны. Аднак трэба адзначыць, што для пры-
123
няцця пастановы патрабавалася аднагалоснае яе хваленне. Даволі было аднаму дэпутату не згадзіцца з ёй і налажыць сваё "уеіо" ("не дазваляю"), як гэта пастанова адхілялася. Лепшыя людзі Полыпчы яшчэ  XVII ст. рабілі спробу змагацца з гэтым вельмі шкодным для дзяржавы прынцыпам, але не здолелі дабіцца мэты. Шляхта бачыла  скасаванні адзінагалосся і права вета шчамленне сваіх право. Акрамя таго, усе дэпутаты з павета абавязаны былі дакладна прытрымлівацца інструкцый, атрыманых на павятовых сойміках, што таксама стварала цяжкасці  рабоце. Так, у 1652 г. шляхціц А.Сіціньскі, які дзейніча па казанні А.Радзівіла, першы раз сарва работу сойма, не згадзішыся на яго пралангацыю (адтэрміноку). У далейшым такія бясплённыя соймы здараліся сё часцей. Па падліках гісторыка М.І.Кастамарава, з 50-ці апошніх сойма Рэчы Паспалітай без усялякіх перашкод адбылося толькі сем.
Зрыванне сойма наносіла вялікую шкоду маца-ванню дзяржанага парадку. Самую дакладную ха-рактарыстыку тагачаснаму становішчу Рэчы Паспалітай дала сама шляхта  прыказцы "Полыпча трымаецца на бязладдзі". Аднак трэба адзначыць, што  некаторых выпадках, каб пазбегнуць зрыву сойма накладваннем вета, дэпутаты аб'ялялі свой сойм канфедэрацыяй і тады рашэнні прымаліся про-стай болыпасцю галасо.
Рашэнні сойма Рэчы Паспалітай падзяляліся на тры группы:
1) тыя, што тычыліся сёй канфедзрацыі (аб вы-шэйшых органах улады, падатках і іншых агульных справах);
2) тыя, што мелі дачыненне да Полыпчы;
3) тыя, што мелі сілу  ВКЛ.
Як правіла, апошнія складалі асобныя соймавыя канстытуцыі. Напрыклад, для кантролю за паступ-леннем і расходаваннем грашовых сродка Вялікага княства Літоскага па рашэнні сойма бы створаны адасоблены ад Полыпчы фінансавы трыбунал, які камплектавася з прадстаніко ВКЛ. Фінансавая ада-собленасць Вялікага княства заховалася да апошніх дзён яго існавання. Так, да 1775 г. на граніцы з Полыпчай дзейнічалі мытныя канторы і спаганяла-ся пошліна пры возе і вывазе тавара.
124

Пасля Вальнага сойма дэпутаты склікалі па паве-
тах так званыя рэляцыйныя соймікі, на якіх рабілі
справаздачы перад сваімі выбаршчыкамі аб рабоце сой-
ма і сваёй дзейнасці на яго сесіях. Гісторыя ведае
выпадкі, калі рэляцыйныя соймікі фактычна
пераглядалі пытанні, вызначаныя Вальным соймам.
Так, калі  1671 г. шляхце Берасцейскага павета на
рэляцыйным сойміку паведамілі, што на сойме
разглядаліся пытанні аб устаналенні падатка і збо-В ры войска, то яна, спасылаючыся на адсутнасць кво-
руму, не прывяла  выкананне пастанову Вальнага сой-
ма і адклала соймікавыя дэбаты па гэтых пытаннях.
Як бачым, нават Вальны сойм не выраша канчаткова
тое ці іншае пытанне, таму што кожны соймік пакіда за сабой права прыняць сваё рашэнне па яго пастано-ве. Болып таго, Мясцовыя соймікі самастойна вырашалі фінансавыя і ваенныя пытанні, зацвярджалі падаткі, выбіралі кандыдата на адміністрацыйныя і судовыя пасады. Такім чынам, можна зрабіць вывад, што  палітычным рэгуляванні Рэчы Паспалітай пераважалі працэсы дэцэнтралізацыі і нават анархіі. Аб гэтым свед-чыць і тое, што  1582 1762 гг. 40 % пасяджэння Вальнага сойма было сарвана без прыняцця рашэн-ня, а  XVIII ст. рэдка які Сойм бы выніковым. Дэцэнтралізацыі садзейнічала і тое, што  Рэчы Паспалітай адсутнічалі адзіныя выканача-распарад-чыя органы. Кожная частка канфедэрацыі, у тым ліку ВКЛ, мела свой асобны адміністрацыйны і судовы апа-рат, сваю прававую сістэму. Правамоцтвы караля, якія сё болып і болып абмяжоваліся, таксама не садзейнічалі змацненню цэнтралізацыі.
Што тычыцца сістэмы выканачай улады  Рэчы Паспалітай, то  адпаведнасці з законам краіны яе значальва кароль, які з канца XVI ст. бы выбіраемы. Прававое становішча караля рэгулява-лася агульнадзяржанымі актамі "Пакта канвента" і "Генрыкавы артыкулы", а яго дзеянні на тэрыторыі Беларусі і Літвы вызначаліся яшчэ і Статутам 1588 г. Згодна з "Пакта канвента" Генрык Валуа, які ста у 1573 г. каралём Рэчы Паспалітай, абавязвася зак-лючыць вечны саюз з Францыяй, пашыраць гандаль з ёй Рэчы Паспалітай, пацвердзіць усе правы і прывілеі шляхты і г.д.1. У "Генрыкавых артыкулах"
1 Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 209 210.
125
I
змяшчаліся асноныя прынцыпы, што вызначалі панамоцтвы каралескай улады і сойма. У адроз-ненне ад "Пакта канвента", які складася для кож-нага прэтэндэнта на каралескі трон і заключася з ім, "Генрыкавы артыкулы" насілі нязменны харак-тар і кожны абраны кйроль абавязаны бы іх пацвердзіць. У сувязі з тым, што Генрык Валуа не зрабі гэтага, яны набылі сілу закона толькі пры каранацыі Стэфана Баторыя 30 мая 1576 г. і затым пацвярджаліся сімі каралямі Рэчы Паспалітай. У "Артыкулах" абвяшчаліся свабоднае абранне кара-ля, абавязак склікаць сойм раз у два гады тэрмінам на шэсць тыдня, не склікаць агульнае апалчэнне (паспалітае рушэнне) без згоды сойма. Каралю без згоды сойма забаранялася станаліваць новыя падаткі, пошліны і інш. Прадугледжвалася, што калі кароль дзейніча насуперак праву і сваім абавязкам, то шлях-та магла адмовіцца ад падпарадкавання яму і выступіць супраць пасля трохразовага папярэджвання з боку пры-маса, потым сойміка і, нарэшце, сойма1. Адмова ад падпарадкавання абвяшчалася  выглядзе зброеных канфедэрацый (рокаша) (Слуцкая 1767 г., Барская 1768 г., Таргавіцкая 1792 г. і інш.).
Такім чынам, ні кароль, ні сойм не мелі права намеціць яго наступніка. У сувязі з гэтым сістэматычна пасля смерці кожнага караля пачына-лася безуладдзе, якое цягнулася ад некалькіх меся-ца да некалькіх гадо. На гэты перыяд уводзілася асобая пасада інтэррэкса, якую звычайна займа Гнезненскі арцыбіскуп, прымас Полыпчы.
Па законе кароль ме права склікаць Вальны сойм і прызначаць тэрмін яго пасяджэння; ад яго імя тва-рылася правасуддзе; ён прызнача службовых асоб на радавыя пасады; падтрымліва зносіны з замежнымі краінамі; пасыла і прьша пасло і інш. За сваю дзейнасць кароль адказва перад Вальным соймам. Фактычна сё яго жыццё, нават такія пры-ватныя факты, як жаніцьба, развод, замежныя паездкі, было пад кантролем сойма.
Такім чынам, з аднаго боку, Рэч Паспалітую мож-на вызначыць як абмежаваную манархію, а з друго-га кароль Рэчы Паспалітай бы выбарны, а таму болып нагадва пажыццёвага прэзідэнта, чым манар-
, ' Юхо I. Крыніцы беларуска-літоскага права. С. 210.
126
ха. Прыняшы пад увагу вышэйсказанае, можна зрабіць вывад, што Рэч Паспалітая па форме хутчэй падобная на рэспубліку, чым на манархію. Так ацэнь-вала форму пралення краіны і дзяржанае права, таму і назва "Рэч Паспалітая"  перакладзе значыць "рэспубліка". Уся лада  гэтай рэспубліцы належала Вальнаму сойму і павятовым соймікам, якія складаліся выключна з пано-магната і Ішшхты. Ніжэйшыя ста-ны (саслоі) краіны ніякіх палітычных право не мелі і былі безгалоснай, бяспранай масай. Таму Рэч Паспалітая фактычна з'ялялася панскай, шляхецкай I рэспублікай без усякіх адзнак дэмакратызму.
7.3. Спробы ажыццялення рэформа
у галіне дзяржанага кіравання
Рэчы Паспалітай у другой палове
XVIII ст.
У сярэдзіне XVIII ст. у Рэчы Паспалітай разгар-Інулася вострая палітычная барацьба паміж шрыхільнікамі рэформа дзяржанага ладу і Ірэакцыйнымі коламі каталіцкага духавенства і маг-Іната. Першыя імкнуліся рэфармаваць феадальны Ідзяржаны апарат і прыстасаваць яго да новых Іэканамічных і палітычных умо, рэакцыйныя колы Іжадалі захаваць у недатьшальнасці старыя феадаль-іныя парадкі. Дзейнасць рэфарматара асабліва іактывізавалася пасля смерці  кастрычніку 1763 г. ікараля Агуста III Вецціна. Так, на канвакацыйным "сойме 1764 г. было ведзена абмежаванне на жьшан-не права "ліберум вета". 3 гэтага часу рашэнні па эканамічных пытаннях прымаліся болынасцю галасо, а дэпутатам дазвалялася не прытрьшлівацца наказа сойміка, калі тыя пярэчылі думцы болыпасці.
У 1764 , а затым у 1775 г. у Рэчы Паспалітай уводзіцца абавязковы для сіх саслоя, у тым ліку шляхты і духавенства, адзіны мытны падатак з ад-начасовай адменай унутраных пошлін. У 1766 г. ус-талёваецца адзіная сістэма мер і вага на сёй тэрыторыі Рэчы Паспалітай; у 1773 1775 гг. фарміруецца Эдукацыйная камісія, стварэнне якой стала пачаткам рэформы  галіне асветы. У эканамічнай сферы пэны станочы вынік мелі рэ-
127
формы А.Тызенгаза, дзякуючы якім на паночным захадзе Беларусі з'явілася даволі значная колькасць мануфактур. Беларускія і польскія навукоцы даказалі, што да сярэдзіны XVIII ст. у Рэчы Паспалітай крызісныя з'явы  эканоміцы былі пера-адолены, эканоміка стабілізавалася і працягвала развівацца і  другой палове XVIII ст. усё інтэнсі-ней ішо працэс распаду феадальных аднрсін і фарміравання элемента новага, болып прагрэсінага капіталістычнага кладу1.
Такім чынам, Рэч Паспалітая, якая з 60-х гг. XVIII ст. пачала інтэнсіна праводзіць рэфармацый-ную дзейнасць, пэна здолела б пераадолець не толькі эканамічны, але і палітычны крызіс.
Зразумела, што першыя памкненні да палітычных рэформа не задаволілі рэакцыйных магната, якія засёды імкнуліся да неабмежаванай улады, а ладу  тагачасных абставінах неслі буйным землеласнікам на сваіх штыках суседнія Расія і Прусія. У верасні 1764 г. яны пасадзілі на каралескі трон свайго сталеніка Станіслава-Агуста Панятоскага і карэкціравалі яго палітычную лінію  адпаведнасці з папярэдняй дамоленасцю паміж сабой аб захаванні сілай зброі склашагася парадку  Рэчы Паспалітай2.
У другой палове 60-х гг. XVIII ст. Расія і Прусія выкарысталі "дысідэнцкую" праблему, каб яшчэ больш актына дыктаваць сваю волю ладам Рэчы Паспалітай. Перад соймам расійскім бокам было па-сталена пытанне аб уранованні  правах некатоліка (дысідэнта) з католікамі згодна з дага-ворам 1686 г. паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай. Сойм станоча пытанне не вырашы. Тады пад патрана-жам Расіі і Прусіі  1767 г.  Слуцку была створана правасланая, а  Торуні пратэстанцкая канфедэрацыі, якія ставілі перад сабой задачу дасяг-нуць ронасці канфесій у Рэчы Паспалітай. У 1768 г. сойм задаволі памкненні "дысідэнта", а таксама прыня закон пад назвай "Кардынальныя правы",
1 Макарова Т.Н. Прнсоеднненне Белорусснн к Росснн в конце XVIII века: Государственно-правовой аспект: Автореф. днс... канд. юрнд. наук. Мн., 1992. С. 6, 12 15.
2 Расійска-прускі саюзны дагавор 1764 г. ме сакрэтны арты-кул, паводле якога саюзнікі абавязваліся заховаць у Рэчы Паспа-літай шляхецкую канстытуцыю, вольныя выбары караля і "лібе-рум вета".
128
які замацава непахіснасць свабоднага прымянення вета, захавання шляхецкіх право і недапушчэння рэформа дзяржанага ладу. Трэба таксама адзна-чыць, што  "Кардынальных правах" утрымліваліся нормы, якія пазбалялі ласніка маёнтка права прыгаворваць залежных сялян да пакарання смер-цю, устаналівалі крымінальную адказнасць шляхціца за забойства простага чалавека на тэрыторыі Полыпчы.
У 1768 г. прыхільнікі "залатой" шляхецкай вольнасці арганізавалі  г. Бары, што на Украіне, канфедэрацыю, якая аб'яднала даволі шырокія колы шляхціца-католіка і заклікала іх да барацьбы за адмену ранапрая з правасланымі і пратэстантамі. Барскіх канфедэрата падтрымала Турцыя, якая па-чала вайну з Расіяй. Скарысташы момант, Астрыя  1769 1770 гг. акупіравала частку Полынчы і Украіны, а Прусія паночна-заходнюю частку Полылчы і прапанавала Расіі заключыць дагавор аб сумесным падзеле Рэчы Паспалітай. Па першым па-дзеле (1772 г.) да Расіі адышла Усходняя Беларусь. Але гэта трагічная падзея не дабавіла палітычнага I розуму сапернічаючым магнацкім кланам. Лёс дзяр-! жавы вырашыла зяць у свае рукі прагрэсіная час-тка шляхты і буржуазіі. Яна тварыла палітычны блок, які вайшо у гістарычную літаратуру пад на-звай "патрыятычная партыя".
Галонай мэтай патрыёта было мацаванне дзяр-жанай улады Рэчы Паспалітай, садзейнічанне бур-жуазным рэформам у краіне. Кансерватары  сваю чаргу рабілі сё, каб захаваць старыя феадальныя адносіны, шляхецкія прывілеі, існуючы палітычны лад.
129
Асабліва вялікую дзейнасць патрыятычная партыя разгарнула  час работы Чатырохгадовага сойма (1788 1792 гг.), які аб'яві сябе канфедэрацыяй, што паралізавала дзеянне прынцыпу "ліберум вета" і се пытанні прымаліся простай болыпасцю гала-со. Па ініцыятыве патрыёта было прынята рашэн-не аб падажэнні панамоцтва сойма яшчэ на два гады і правядзенні дадатковых выбара дэпутата ад павета. Так сойм ста чатырохгадовым. Дадаткова было выбрана 182 дэпутаты, з якіх 112 былі прыхільнікамі патрыёта. У выніку з 359 дэпутата
5 Зак. 3025
сойма 181 былі прадстанікамі шляхецка-буржуаз-най патрыятычнай партыі партыі рэформа. Каб вырашыць пытанні, мінуючы "ліберум вета", сойм у двайным складзе таксама абвясці сябе канфедэра-цыяй. Дэпутаты добра разумелі, што  выніку падзе-лу Рэчы Паспалітай 1772 г. яна абавязана заховаць існуючы палітычны лад, а значыць шляхецкія прывілеі, выбарнасць караля і г. д. Гэта асабліва падтрымлівала Расія, якая праводзіла праз сойма-выя галасаванні выгадныя для сябе пастановы. Такім чьгаам, нельга не пагадзіцца з гісторыкам-правазна-цам Т.Макаравай, якая сцвярджае, што "дзейнасць Чатырохгадовага сойма насіла выразны антыцарскі характар"1.
Ператварэнне дзяржанага ладу Рэчы Паспалітай Чатырохгадовы сойм пача з выкладання асноных прынцыпа канстытуцыйнага права, замацаваных у "Кардынальных правах" і прынятых у студзені 1791 г. Невялікі па аб'ёме усяго 11 артыкула гэты дакумент па сваёй сутнасці бы дэкларацыяй аб прынцыпах існавання Рэчы Паспалітай як самас-тойнай, незалежнай дзяржавы. Любая чужаземная гарантыя захавання існуючага становішча аб'яля-лася "накіраванай супраць незалежнасці Рэчы Паспалітай". Каб прадухіліць новы падзел, сойм аб'яві яе недзялімай дзяржавай.
Такім чынам, "Кардынальныя правы" 1791 г., якія хвалі сойм, былі накіраваны на адмену "Кар-дынальных право" 1768 г., а гэта значыць на адмо-ву ад старашляхецкіх парадка, на прагрэсіныя зме-ны  грамадскіх адносінах2.
"Кардынальныя правы" надавалі некаторыя кан-стытуцыйныя правы абывацелям, гэта значыць гра-мадзянам Рэчы Паспалітай3. Так, адначасова з аб-вяшчэннем каталіцкай рэлігіі дамінуючай дэкла-равалася свабода іншых хрысціянскіх веравызнан-ня. Асабліва важнае значэнне мела аб'яленне такіх
1 Макарова Т.Н. Утраченный шанс //Родннк. 1991. №. 5. С. 33.
2 "Кардынальныя правы" 1768 г. былі прыняты польскімі магнатамі пры падтрымцы Расіі. Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1775 г. яны былі абнолены і як "вечныя і неадмяняемыя" набылі канстытуцыйнае значэнне.
3 Абывацелем у Рэчы Паспалітай называся толькі свабодны чалавек.
130
грамадзянскіх право, як свобода слова і друку, за выключэннем пытання, што тычыліся пануючай каталіцкай веры, у інтарэсах якой магла быць уста-нолена цэнзура (арт. 11). Свабоду слова мелі не толькі шляхціцы, якія прымалі дзел у пасяджэн-нях сойма, але і "кожны абывацель на публічных з'ездах". Абвяшчэнне свабоды "думак, запісаных, або надрукаваных з подпіссю імя свайго" значна падры-вала ідэалагічнае панаванне каталіцкай царквы. "Кардынальнымі правамі" Рэч Паспалітая аб'яля-лася прававой дзяржавай, у якой вяршэнства належыць толькі закону, прынятаму соймам. "Шякая ладанікога не можа абавязаць выконваць распараджэнні, якія не адпавядаюць праву, і не можа дазваляць сабе і іншым таго, што забараняе права, не будзе ігнараваць тое, што права абавязвае выконваць".
Як бачым, "Кардынальныя правы" 1791 г. па сваім змесце далёка не адназначны юрыдычны акт. У дакуменце адначасова бачыцца нараджэнне  палітычных ідэях канца XVIII ст. буржуазных тэн-дэнцый і супрацьдзеянне апошнім старых феадаль-ных адносін. Менавіта таму "Кардынальныя правы", з аднаго боку, аб'яляюць у Рэчы Паспалітай паную-чай рэлігіяй рымска-каталіцкую, дэкларуючы, пра-да, цярпімасць да іншых канфесій, а з другога абвяшчаюць чыста буржуазны лозунг свабоды слова і друку і г.д.
Буржуазны характар рэформа выявіся  Зако-не аб сойміках ад 24 сакавіка 1791 г. і Законе аб гарадах ад 21 красавіка 1791 г.1. Па законе ад 24 сакавіка выбарчае права атрымлівала толькі асед-лая шляхта не маладзей за 24 гады. Як бачым, гэты заканадачы акт бы накіраваны на абмежаванне доступу  соймікі мала- і немаёмаснай шляхты, якую падкуплялі і выкарыстовалі для прыняцця  сойме выгадных ім рашэння буйныя магнаты.
Відавочна, што  аснову закона бы пакладзены не саслоны, а класавы прынцып, характэрны для буржуазнага выбарчага права. Па Законе "Гарады нашы каралескія свабодныя  дзяржавах Рэчы Паспалітай" мяшчане атрымалі такое ж права
1 Макарова ТЛ. Нзменення в констнтуцнонном праве Речн Посполнтой накануне прннятня Констнтуцнн 1791 года //Сов. гос-во н нац. отношення. Мн., 1989. С. 59 60.
131
асабістай недатыкальнасці, як і беларуска-літоская шляхта па Статуце 1588 г. Закон пашыры правы мяшчан, да ім магчымасць прадсталяць свае інтарэсы  соймавых камісіях, прычым пры разглядзе пытання, што тычыліся гарадо, яны мелі рашаю-чы голас, а  астатніх выпадках дарадчы. Мяшча-нам дазвалялася займаць ніжэйшыя пасады  дзяр-жаных установах і судах, а таксама працаваць адвакатамі. Яны атрымалі права набываць маёнткі, населеныя залежнымі сялянамі, а ладальнікі маён-тка коштам звыш 2 тыс. злотых маглі водзіцца соймам у шляхецкае званне, што стварыла спрыяль-ныя мовы для развіцця і збліжэння мяшчан са шлях-тай і дазволіла мацаваць палітычныя пазіцыі прадстаніко патрыятычнай партыі, якія засядалі  сойме. Пашырэнне сацыяльнай базы патрыёта дало ім магчымасць яшчэ болып энергічна праводзіць рэ-формы дзяржанага ладу.
Такім чынам, у перыяд са студзеня па красавік 1791 г. у вьпгіку плённай заканадачай дзейнасці сой-ма бы прыняты шэраг закона, якія вайшлі  якасці складанай часткі  Канстытуцыю 3 мая. Іншымі словамі, актыная заканадачая дзейнасць сойма прывяла да значных змянення у канстытуцыйным заканадастве Рэчы Паспалітай і падрыхтавала спры-яльную нутрыпалітычную глебу для прыняцця прагрэсінай Канстытуцыі.
Знешнепалітычная сітуацыя, на думку лідэра патрыятычнай партыі, была таксама спрыяльнай для правядзення рэформа: Расія ваявала з Турцыяй, а прускі кароль Фрыдрых-Вільгельм у дэкларацыі сой-ма заяві аб сваім жаданні бачыць Рэч Паспалітую незалежнай.
Праект Канстытуцыі, які бы распрацаваны на аснове асветніцкіх ідэй і асноных патрабавання шляхецкай болыпасці, фактычна напіса Гуга Калан-тай нашчадак беларускіх баяр-шляхты, прапаведнік адукацыі і матэрыялізму. Праект бы прадсталены на абмеркаванне сойма 3 мая 1791 г. у першы дзень пасля велікодных канікула (вакацый). Каля замка  Варшаве, дзе засяда сойм, былі высталены вайсковыя фарміраванні, якія падтрымлівалі рэфар-матара, а на вуліцы выйшлі гараджане. У залу па-сяджэння сойма прыбылі і прадстанікі мяшчан,
132
што азначала пашырэнне сацыяльнай базы прыхільніка Канстытуцыі. У выніку з 150 прысут-ных члена сойма толькі адзін сенатар і 27 пасло прагаласавалі супраць прыняцця Канстытуцыі.
Канстытуцыя складалася з прэамбулы і 11 раз-дзела. Пануючай рэлігіяй у дзяржаве аб'яляся каталіцызм, прадстанікам іншых канфесій гаран-тавалася свабода выканання рэлігійных абрада. За шляхтай прызнаваліся се палітычныя і эканамічныя правы і яе вяршэнства  жыцці краіны. Закон аб гарадах аб'яляся часткай Канстытуцыі, што дава-ла некаторыя правы буржуазіі. "Сяляне, з-пад рук якіх цячэ вялікая крыніца багацця краіны, якія складаюць у народзе самую шматлікую частку насельніцтва..." заставаліся  прыгоннай залежнасці. Чацвёртым раздзелам Канстытуцыі ім было гаран-тавана толькі заступніцтва закона і рада краіны. Як бачым, у дадзеным раздзеле зроблена спроба хоць на словах, ды абмежаваць самавольства пано у адносінах да сялян, але сама залежнасць не адмяня-лася.
Канстытуцыя носіла змяненні  некаторыя інстытуты лады і дзяржанага парадкавання Рэчы Паспалітай. У суадносінах са сваімі яленнямі аб справядлівым грамадстве патрыёты абвясцілі дэмак-ратычны прынцып падзелу лады на заканадачую, выканачую і судовую (раздзел V).
Па новай Канстытуцыі заканадачая лада нале-жала двухпалатнаму пастаянна дзеючаму сойму, які выбірася на два гады. Палата дэпутата складалася з 204 дэпутата (пасло), якія выбіраліся на павято-вых сойміках. Сенат, які складася з азначанага кола свецкіх і духоных службовых асоб пад старшын-ствам караля, налічва 132 чалавекі. Закон, прьшя-ты  Палаце дэпутата, перадавася  Сенат, які мог яго хваліць або адкласці да паторнага пасяджэння сойма. У такім выпадку абедзве палаты збіраліся ра-зам і рашэнне прьшалася простай болыпасцю гала-со (раздзел VI).
Канстытуцыяй адмянялася права "ліберум вета", забараняліся сялякія канфедэрацыі. Галоны прын-цып, на якім будавалася дзейнасць сойма, заключа-ся  тым, што дэпутаты прадстанікі сяго наро-да, а не толькі свайго павета, і таму павінны
133
клапаціцца аб агульных інтарэсах грамадства. Сой-му былі прадасталены вельмі шырокія панамоцт-вы. У прыватнасці, ён разгляда усе праекты зако-на наогул, гэта значыць праекты канстытуцыйных, грамадзянскіх, крымінальных закона, а таксама тых, што тычыліся станалення пастаянных і часовых падатка; праекты соймавых пастано аб канчатко-вай ратыфікацыі саюзных і гандлёвых дагавора, вайне, міры і г.д.
Выканачая лада належала цэнтральнаму для сёй Рэчы Паспалітай ураду, у які ваходзілі кароль як старшыня, кіранік каталідкай царквы прымас і пяць міністра: паліцыі, унутраных і замежных спра, ваенны і фінанса. Міністра прызнача ка-роль. Умацаванню дзяржавы, на думку атара рэ-форма, павінна было садзейнічаць устаналенне спадчыннай манархіі. Таму каралеская лада аб'-ялялася спадчыннай, але толькі  межах адной дынастыі. Наступнік караля, калі ён дасяга па-налецця і прыносі прысягу, ме права прысутнічаць на сіх пасяджэннях урада без права рашаючага голасу.
Кароль надзяляся шырокімі панамоцтвамі. Ён бы вышэйшым распараджальнікам усіх узброеных сіл дзяржавы, прызнача і здыма службовых асоб органа дзяржанага кіравання, сенатара, біскупа. Аднак усе акты караля патрабавалі подпісу адпавед-нага міністра, які і адказва перад соймам за дадзе-ны акт. У выпадку, калі міністр не згаджася падпісаць рашэнне, пытанне пераносілася на разгляд сойма.
Стварэнне адзінага для сёй Рэчы Паспалітай рада ператварала канфедэратыны лад у федэрацыю, садзейнічала цэнтралізацыі дзяржавы і мацовала атарытэт цэнтральных органа улады і кіравання і крыху абмяжовала самавольства буйных феадала.
Нельга не пагадзіцца з Т.І.Макаравай, якая сцвяр-джае, што канфедэратыны характар Рэчы Паспалітай бы зафіксаваны  Статуце 1588 г. і "Кардьшальных правах" 1768 г. Канстытуцыя 3 мая 1791 г. не мае раздзела, прысвечанага дзяржанаму ладкаванню Рэчы Паспалітай, паколькі яе федэра-тынае дзяржанае парадкаванне рэгламентуецца "Кардынальнымі правамі" 1791 г., якія былі пры-
134
яяты 8 студзеня за некалькі месяца да прыняц-I ця Канстытуцыі 3 мая1.
Некаторыя атары сцвярджаюць, што вядзенне I спадчыннай манархіі і цэнтральнай выканачай ула-
ды "зафіксавала" зліццё Полыпчы і Літвы2, а саюз-ная дзяржава стала нітарнай.
Канстытуцыя магла стаць асновай далейшага развіцця Рэчы Паспалітай, але гэта не ваходзіла 
інтарэсы Прусіі, Астрыі і  першую чаргу Расійскай
Імперыі. Абгрунтоваючы другі падзел Рэчы
Паспалітай, Кацярына II сцвярджала, што Кансты-
туцыя яшчэ болып абвастрыла і без таго цяжкае са- цыяльна-палітычнае становішча суседняй дзяржавы. На самой справе Канстытуцыя мела прагрэсінае I для свайго часу значэнне. Яна карэнным чынам
змяніла структуру вышэйшых органа улады; сойм ста сапрады заканадачым і кантралюючым орга-
нам у дзяржаве; была зроблена спроба ажыццявіць прынцып парламенцкага спосабу кіравання. Але
палажэнні Канстытуцыі не былі ведзены з-за непры- няцця іх рэакцыйнай польскай шляхтай, асабліва
арыстакратыяй, якая 19 мая 1792 г. абвясціла Таргавіцкую канфедэрацыю дзеля захавання
'''рэспубліканскай формы і шляхецкіх вольнасцей". IЛідэры канфедэрацыі ІПчэнсны, Патоцкі, Ржэвускі і
Браніцкі пасля абвяшчэння Канстытуцыі паехалі  Пецярбург і там уступілі  перамовы з Кацярынай II
"аб вызваленні Рэчы Паспалітай ад спадчыннасці
трона і Канстытуцыі 3 мая".
Царскі рад накірава на дапамогу таргавічанам
100-тысячную армію, што прывяло да іх хуткай перамогі. У студзені 1793 г. Прусія дамовілася з Расіяй
аб другім падзеле Рэчы Паспалітай, у выніку якога да Расіі далучалася цэнтральная частка Беларусі, на якой бьша творана Мінская губерня. Да Прусіі адышлі
спрадвечныя польскія землі з гарадаьгі Торунем, Гдань- скам, Познанню.
Сойм Рэчы Паспалітай, які сабрася  чэрвені
1793 г. у Гародні, прызна другі падзел дзяржавы, а таксама адмяні Канстытуцыю 3 мая і прыня но-
1 Макарова Т.Н. Прнсоеднненне Белорусснн к Росснн в конце ІХУШвека. С. 17.
2 Бардах Ю., Леснодарскый Б., Пцетпрчак М. Нсторня | государства н права Полыпн. М., 1980. С. 293.
135
вую, асноны змест якой заключася  наступным: адналяліся Пастаянны савет і выбарнасць караля; сойм заставася вышэйшым заканадачым органам краіны, які павінен бьг склікацца кожныя чатыры гады на восем тыдня; рашэнні  сойме прымаліся большасцю галасо; кароль ме права вета на сойма-выя рашэнні, якія тычыліся асноных закона1. Ад-нак і гэта Канстытуцыя засталася на паперы, бо Рэч Паспалітая страчвала сваю незалежнасць, а царызм аказва рашаючы плы на ваенна-палітычныя спра-
вы.
Пасля паражэння пастання пад кіраніцтвам Т.Касцюшкі Астрыя, Прусія і Расія  1795 г. правялі трэці падзел Рэчы Паспалітай. Да Расіі адышлі За-ходняя Беларусь, а таксама Літва, Курляндыя і час-тка Заходняй Украіны. Прусія і Астрыя падзялілі паміж сабой Польшчу.
Пасля далучэння да Расіі тэрыторыя Вялікага княства Літоскага была падзелена на тры адміністрацыйныя часткі з цэнтрамі  гарадах Вільня, Гародня і Кона. Вярхонае праленне гене-рал-губернатара для сіх трох частак знаходзілася  Гародні. У тым жа 1795 г. замест іх былі твораны Віленская і Слонімская губерні. Аляксандр I у 1801 г. распарадзіся аб утварэнні на тэрыторыі Заходняй Беларусі і Літвы Гарадзенскай і Віленскай губерня^.
Па мовах Тыльзіцкага мірнага дагавора, што бы заключаны  1807 г. паміж Францыяй і Расіяй, апош-няй перадавалася Беластоцкая акруга.
7.4. Кароткі агляд права Беларусі  другой палове XVI ХУІІІ ст.
У другой палове XVI XVIII ст. галонай крыніцай права на Беларусі, як і ва сім Вялікім княстве Літоскім, з'яляся III Статут Вялікага кня-ства Літоскага. У сувязі з тым, што пасля прыняц-ця Люблінскай уніі тварылася канфедэратыная дзяржава Рэч Паспалітая, пачалі рабіцца шматлікія спробы несці  яго змены. Справа  тым, што Ста-
1 Юхо ЯЛ. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 224.
136
тут 1588 г. насуперак акту Люблінскай уніі закана-дача аформі захаванне Вялікага княства Літоскага як дзяржавы. Складальнікі новага Статута нібы не заважылі ці не зразумелі акта уніі аб уключэнні ВКЛ у склад Полыпчы, а таму прадстанікі апошняй патрабавалі нясення паправак у некаторыя артыку-лы, асабліва  тыя, што забаранялі іншаземцам зай-маць пасады і набываць землі  Вялікім княстве Літоскім. Польская шляхта лічыла, што гэтыя ар-тыкулы супярэчаць акту Люблінскай уніі і павінны быць скасаваны. Аднак дамаганні кароннай шляхты былі адхілены і змест Статута некаторы час заста-вася без карэнных змянення. Аднак з цягам часу прымаліся новыя законы, якія дапанялі Статут або нават уносілі  яго змены. Напрыклад, калі  1668 г. бы выдадзены закон, па якім за адыход ад каталіцкай веры вінаватыя караліся канфіскацыяй маёмасці і выгнаннем з дзяржавы, то нормы гэтага акта распасюджваліся і на тэрыторыю княства Літоскага. Па законе 1733 г. правасланыя і пратэ-станты былі пазбалены права быць дэпутатамі сой-ма і суддзямі Галонага трыбунала. Згодна з сойма-вай пастановай у канцы XVII ст. у Вялікім княстве Літоскім у якасці дзяржанай замест беларускай абвяшчалася польская мова.
Важнай крыніцай права  XVIII ст. становіцца звод закона пад назвай "Валюміна легум" ("Кніга закона"), у якім былі сабраны соймавыя пастано-вы, прывілеі і іншыя нарматына-прававыя акты, якія дзейнічалі на тэрыторыі Полыпчы, Вялікага кня-ства Літоскага і Правабярэжнай Украіны да 1793 1795 гг. Упершыню 8 тамо "Валюміна легум", у якіх сабраны акты за 1347 1779 гг., былі выда-дзены  Варшаве  1732 1782 гг.
Такім чынам, у гэтым выданні былі змешчаны нарматына-прававыя акты, якія дзейнічалі, і тыя, што фактычна страцілі юрыдычную сілу.
Дарэчы, "Валюміна легум" неафіцыйнае вы-данне і не з'яляецца поным зборам закона. Побач з актамі з арыгінальных крыніц у гэты зборнік ук-лючаны і дакументы, якія былі змешчаны  працах асобных атара. Для вывучэння гісторыі дзяржавы і права Вялікага княства Літоскага асаблівую каш-тонасць маюць акты "Валюміна легум" аб дзейнасці
137
органа дзяржанага кіравання і лады, сацыяльна-эканамічным становішчы насельніцтва1.
Значэнне крыніцы права мелі таксама акты, якія былі змешчаны  якасці дадатка да Статута 1588 г. і выдадзены на польскай мове  1648, 1693, 1744 і 1786 гг.2 У тэксце трэцяга Статута Вялікага княства Літоскага выдання 1786 г. былі змешчаны закон аб утварэнні Галонага трыбунала і каментарыі да яго, алфавітна-прадметны казальнік і некаторыя сойма-выя пастановы XVIII ст.
Найболып значныя змяненні права адносяцца да другой паловы XVIII ст., асабліва да перыяду дзейнасці Чатырохгадовага сойма, які зацвердзі Канстытуцыю 3 мая 1791 г.
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай па наказе Кацярыны II ад 28 мая 1772 г. на ключанай у склад Расіі тэрыторыі былі створаны Пскоская і Магілёская губерні. Устаналівалася, што "суд і рас-права"  гэтых землях, якія тычацца асабістых спра, павінны разглядацца на падставе мясцовых "зако-на і звычая і іх моваю", гэта значыць па Стату-це 1588 г. "Справы ж, што парушалі спакой і цішыюо грамадзян" , падлягалі разгляду ва становах, "кон от властн верховной на то устроены"3.
Такім чынам, крыніцамі права  Пскоскай і Магілёскай губернях па найболып важных крымінальных справах, асабліва па справах аб дзяр-жаных злачынствах, з'яляліся Саборнае лажэнне 1649 г., "Артыкул воінскі" і іншыя акты расійскай дзяржавы. Дакладнага размежавання, па якіх крымінальных справах прымяняліся нормы Статута 1588 г., а па якіх рускае заканадаства, не было. Указам Сената ад 8 мая 1773 г. у далучаных да Расійскай Імперыі дзвюх беларускіх губернях ствараліся губернскія і правінцыяльныя суды. Суддзі гэтых судо выбіраліся шляхтай, якая мела не менш 10 сялян мужчьшскага полу, а выбранымі маглі быць шляхціцы, якія мелі не менш чым 20 сялян. Змя-
1 У 1889 г. у Кракаве выйша 9-ты том "Валюміна легум", у якім сабраны акты за 1782 1792 гг., а  1952 г. у Познані 10-ты том (акты 1793 г.).
2 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 234.
3 Белоруссня в эпоху феодалнзма. Т. 3. С. 26.
138
Іняся час пасяджэння земскіх судо. Яны павінны | былі разглядаць справы толькі  чатыры восеньска-Ізімовыя месяцы (з 1 лістапада па 1 сакавіка). Ука-Ізам Сената ад 28 жніня 1772 г. забаранялася прада-Іваць беларускіх сялян без зямлі, бо "белорусское Ішляхетство нздавна не нмело сего в обыкновеннн"1.
I Далучэнне сходніх раёна Беларусі да Расіі  Івыніку першага падзелу Рэчы Паспалітай выклікала Інеабходнасць унесці змены  парадак разгляду спра Іу Галоным судзе ВКЛ (трыбунале). Згодна з сойма-Івай пастановай 1775 г. ён павінен бы праводзіць ісвае сесіі замест Вільні, Менска і Наваградка толькі І Вільні і Гародні. Пачатак Віленскай сесіі Галона-Іга суда станалівася 15 лістапада, Гарадзенскай
II мая.
Сойм Рэчы Паспалітай у 1786 г. змяні тэрміны Іправядзення сесій земскіх судо. Так, суды Менскага іі Берасцейскага ваяводства павінны былі разглядаць Ісправы на адной сесіі з 1 кастрычніка да 31 студзеня Ізамест трох сесій, якія прадугледжваліся Статутам. |3мяняліся тэрміны правядзення сесій земскіх судо і х іншых ваяводствах і паветах.
Г Л А В А 8
ГРАМАДСКА-ПАЛІТЫЧНЫ ЛАД
I ПРАВА БЕЛАРУСІ ѕ ПЕРЫЯД КРЫЗІСУ
I РАСПАДУ ФЕАДАЛЬНА-
ПРЫГОНЮЦКАЙ СІСТЭМЫ
8.1. Сацыяльна-палітьганыя вынікі
ключэння Беларусі  склад
Расійскай Імперыі
У выніку трох падзела Рэчы Паспалітай спьшіла ваё існаванне адна з самых буйных дзяржа Еро-^Іы. Каля 3 млн чалавек, якія пражывалі на Ігэрыторыі Беларусі, апынуліся  складзе Расійскай [мперыі. Гэта падзея, безумона, адбілася на
1 Белоруссня в эпоху феодалнзма. Т. 3. С. 50.
139
эканамічным, грамадска-палітычным і культурным развіцці беларускага народа.
У сваёй саслонай палітыцы рад імкнуся перш за сё задобрыць шляхту. Яе прававое становішча пачало вызначацца "Жалованной грамотой дворян-ству" 1785 г. Гэта азначала, што за шляхтай, пры мове прынясення прысягі на вернасць Расіі, у по-най меры заховаліся се правы і прывілеі дваранс-кага саслоя, у тым ліку і галоная з іх права ласнасці на зямлю і прыгонных сялян.
Паводле распараджэння Мікалая I на далучаных да Расіі беларускіх землях пачася разгляд право шляхты на дваранскую годнасць. У сувязі з гэтым у 1831 г. бы выдадзены каз "О разборе шляхты в западных губерннях н об устройстве сего рода лю-дей". У названым нарматыным акце адзначалася, што калі шляхціц дакументальна дакажа сваё Іпля-хецтва, то за ім захаваюцца се правы і перавагі, якія былі дараваны дваранству імперыі.
Каб не дапусціць распасюджвання ідэй Француз-скай буржуазнай рэвалюцыі, стварыць сабе апору  захопленым краі і задаволіць жаданні расійскага дваранства і чыноніцтва, царызм праводзі на Беларусі палітыку насаджэння рускага землела-дання, пашырэння памешчыцкага сектара. Пры-ватнай маёмасцю расійскіх землеладальніка станавіліся сяляне былых каралескіх эканомій і ста-роства, канфіскаваных маёнтка свецкіх і царко-ных феадала, якія эмігрыравалі за мяжу ці выступілі супраць новай улады. Усяго на тэрыторыі Беларусі Кацярына II і Павел I падаравалі расійскім санонікам больш за 200 тыс. рэвізскіх (мужчынскіх) душ. Вынікам такой палітыкі стала рэзкае скарачэн-не колькасці дзяржаных сялян на Беларусі (прык-ладна  3 разы)1. Пашыраючы памешчыцкае земле-ладанне за кошт дзяржаных маёнтка, царызм не-пазбежна асуджа сялян на пагаршэнне іх прававога і маёмаснага стану. Прыгонніцтва на Беларусі змацнялася і пашыралася таксама па прычыне запісу за землеласнікамі часткі былых прывілеяваных і адносна свабодных катэгорый сель-скага насельніцтва (зямяна, панцырных баяр, "воль-ных" людзей і інш.).
1 Нарысы гісторыі Веларусі. Ч. 1. С. 269.
140
На Беларусі скасовалася магдэбургскае права, а на гарады, якія яго мелі, і мястэчкі, прызнаныя цэнтрамі павета, пашыраліся прьшцыпы расійскага гарадскога кіравання паводле "Жалованной грамо-ты городам" 1785 г.1
Мяшчане беларускіх гарадо пасля далучэння да Расіі пазбаляліся часткі сваіх право і павінны былі плаціць падушныя падаткі, выконваць рэкруцкую і іншыя павіннасці2. Болыпую частку гарадскога
I насельніцтва складалі рамеснікі-майстры, падмайст-
I ры і іх вучні, якія аб'ядноваліся  цэхі. Прывілеяванымі жыхарамі  гарадах былі купцы
| першай і другой гільдый і фабрыканты2.
Жыхары шэрага мястэчак не атрымалі право
(гараджан. Яны прырановаліся да сялян і нават раздаваліся прыватным уладальнікам. Гэта
і выклікала іх упартую, прада, безвыніковую бараць-
] бу за вяртанне мяшчанскага статуса.
Па ініцыятыве генерал-губернатара З.Г.Чарнышо-
|ва і згодна з указам Кацярыны II ад 23 снежня 1791 г. ярэі, якія пражывалі на Беларусі,
| распісваліся па кагалах і ключаліся  саслое мяш-чан. Гэта бы пачатак юрыдычнага афармлення рысы аседласці, таму што станалівалася правіла, згодна з якім ярэі не маглі пастаянна жыць за межамі абазначанай у законе тэрыторыі. 23 чэрве-ня 1794 г. была законена пашыраная рыса аседласці, якая ключала беларускія і частку
| краінскіх губерня.
Па-за рысай аседласці правам на жыхарства
Ікарысталіся купцы першай гільдыі, асобы з вышэй-шай ці спецыяльнай медыцынскай адукацыяй, нека-торыя катэгорьгі рамесніка, салдаты, якія служылі
| па рэкруцкім уставе, і іх нашчадкі. Рыса аседласці для
1 Нсаев Н.А. Нсторня государства н права Росснн. М., 1994. С. І154.
2 Вышневскнй А.Ф. Повннностн городского населення ІБелорусснн в середнне XIX в. //Вопр. нсторнн. Мн., 1977. № 4. С. 1105 112.
3 Вншневскнй А.Ф. Ремесленное пронзводство городов ІВелорусснн в первой половнне XIX века //Матерналы науч. конф. ІБаку, 1973. С. 87 93.; Вншневскіій А.Ф. Внутренняя торговля Ігородов Белорусснн в первой половнне XIX в. //Вопр. нсторнн. |Мн., 1972. С. 6 - 8.
141
ярэйскага насельніцтва бьша найбольш цяжкай пра-явай іх нацыянальнага неранапрая1.
Рыса аседласці была ліквідавана пасля Лютас-кай рэвалюцыі, 20 сакавіка 1917 г., на падставе за-кону "Об отмене веронсповедных н нацнональных ограннченнй".
Духавенства на Беларусі падпарадковалася вы-шэйшым царконым установам. Болыпасць сялян (каля 70 %) належала да уніяцкай царквы, вернікі і святары якой, як і католікі, прызнавалі ладу Папы рымскага. Пасля ключэння Беларусі  Расійскую Імперыю пачалася дыскрымінацыя уніяцкай царк-вы. Па загаду Мікалая I у 1839 г. бы скліканы Полацкі сабор правасланага і часткі уніяцкага ду-хавенства, на якім было абвешчана аб ліквідацыі уніяцкай царквы на Беларусі, а се вернікі далу-чаны да рускай правасланай царквы. Пратэстую-чы, многія з беларуса перайшлі  каталіцкую канфесію.
Пасля ключэння беларускіх зямель у склад Расійскай Імперыі царскі рад праводзі тут цэнтралісцкую палітыку, маючы на мэце іх зліццё з аснонымі рускімі рэгіёнамі. У канцы XVIII па-чатку XX ст., у залежнасці ад абставін, мяняліся толькі тактыка, тэмпы і метады ажыццялення гэ-тай палітыкі.
На тэрыторыі Беларусі самадзяржае водзіла свой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел. У пачатку XIX ст. тут былі твораны Віцебская, Магілёская, Мінская, Віленская і Гродзенская губерні. Па Тыльзіцкім дагаворы 1807 г. паміж Францыяй і Расіяй да апошняй адышла Беласточчына, уключаная  1843 г. у Гродзенскую губерню. У палітычных адносінах Беларусь бьша падзелена на два генерал-гу-бернатарствы: Літоскае (Віленская, Гродзенская і Мінская губерні) і Беларускае (Віцебская, Магілёская і Смаленская губерні).
У фіскальна-паліцэйскіх мэтах губерні падзяляліся на паветы па 20 30 тыс. чалавек па-датковага, або рэвізскага, насельніцтва. У далейшым паліцэйска-бюракратычная рэгламентацыя сацыяль-на-палітычных і гаспадарчых адносін пашыралася і
1 Ноффе Э. Черта оседлостн: 201 год назад //Нар. газ. 1995. 27
чэрв.
142
дэталявалася.У 30-я гг. XIX ст. паветы з гэтай мэтай былі падзелены на станы.
Генерал-губернатар з'яляся даверанай асобай цара і таму надзяляся фактычна неабмежаванымі панамоцтвамі. Ен узначальва мясцовую адміністрацыю падпарадкаваных яму губерня. У перыяд 1772 1856 гг. пасаду генерал-губернатара на Беларусі займа 21 санонік. Пры генерал-губер-натары мелася канцылярыя з невялікім штатам чыноніка, бо асноныя яго загады праводзіліся  жыццё праз губернскія і павятовыя становы.
У губерні галонай службовай асобай бы губер-натар, які прызначася вярхонай уладай з ліку да-вераных асоб цара. У сваёй дзейнасці губернатары падпарадковаліся генерал-губернатару і міністру нутраных спра.
Дарадчым і выканачым органам у губерні было губернскае праленне, якое складалася з "обіцего прн-сутствня" і канцылярыі. У "обгцее прнсутствне" ваходзілі генерал-губернатар, губернатар, віцэ-губер-натар, саветнікі і асэсары. Старшынствава на па-сяджэннях генерал-губернатар, а калі ён адсутніча, то губернатар або віцэ-губернатар. Пасяджэнні "об-гцего прнсутствня" насілі, як правіла, фармальны характар, бо се найболып важныя справы вырашаліся асабіста генерал-губернатарам або губер-натарам праз губернскую канцылярыю. У канцыля-рыю ваходзіла 56 асоб: віцэ-губернатар, 2 саветнікі, пракурор, 4 сакратары, пратакаліст з памочнікам, 2 каморнікі, 32 канцылярскія служыцелі, архівіст, 4 лекары, 3 вартанікі, кат, губернскі камісар, 2 перакладчыкі1. Дапанялі канцылярскі штат 323 чынонікі. Для пасылак губернатар трыма 132 чалавекі ваеннай каманды. У персанальны склад вы-шэйшых чыно мясцовай адміністрацыі, як правіла, уваходзілі рускія санонікі і чынонікі. У пераваж-най болыпасці губернатары паходзілі з ваенных і мелі чыны сапраднага стацкага або тайнага саветніка.
Губернская канцылярыя мела чатьфы аддзяленні. Першае распасюджвала законы, сачыла за выканан-нем распараджэння генерал-губернатара, губерната-
1 У беларускіх губернях справаводства вялося на польскай і рускай мове, а  павятовых органах кіравання і суда толькі на польскай.
143
ра і губернскага пралення. Праз другое губернатар кірава паліцыяй, праз трэцяе сачы за судамі, чац-вёртае ажыццяляла сувязь з фінансава-гаспадарчьші органамі (казённай палатай, якую значальва віцэ-губернатар).
У сваёй дзейнасці губернскія дзяржаньш органы абапіраліся на дваранскія саслоныя становы дваранскія сходы, губернскага прадвадзіцеля, які на Беларусі называся па-старому маршалкам.
Галоным органам улады  павеце бы ніжні земскі суд, кампетэнцыя якога абмяжовалася адміністрацыйна-паліцэйскімі функцыямі. Узначаль-ва яго земскі спранік, які  адрозненне ад цэнт-ральных павета Расіі не выбірася дваранамі, а прызначася Сенатам са згоды міністра нутраных спра па прадсталенні губернатара1. У склад ніжняга земскага суда ваходзілі два тры засядацелі, якія прызначаліся з ліку мясцовых дваран. Ніжні земскі суд сачы за падтрыманнем грамадскага парадку  павеце, зборам падатка і выкананнем жыхарамі па-вета розных павіннасцей. Галонай задачай земскага спраніка бьшо прадухіленне народных хвалявання.
Сярод службовых асоб павета на Беларусі асаблівае месца займа павятовы маршалак, пры якім, у ад-розненне ад губерня Расіі, знаходзіся яго памочнік павятовы харужы. Пасада апошняга  беларускіх губернях існавала да 1840 г.2
У павеце меліся таксама службовыя асобы галіновага кіравання: лекар, казначэй (скарбнік) і інш.
У 1837 г. паветы пачалі дзяліць на станы. У кож-ны стан губернатарам прызначася станавы прыс-та, які выконва паліцэйскія абавязкі і падпарадко-вася земскаму спраніку. Па сацыяльным становішчы прыста з'яляся дваранінам, як правіла, адстаным афіцэрам.
Для нагляду за дзяржанымі сялянамі  1837 1838 гг. у паветах былі твораны акругі, тэрыторыя якіх магла ахопліваць і некалькі павета. Акругі дзяліліся на воласці. На чале акругі стая акружны начальнік з памочнікамі. У воласці кожныя тры гады
1 Шелкопляс ВА. Местные органы государственного управлення в Белорусснн в конце XVIII начале XIX века: Автореф. днс... канд. юрнд. наук. Мн., 1972. С. 14.
2 Там жа. С. 15.
144
сялянамі выбіраліся валасны галава і два засядацелі, якія складалі валасное праленне. Выбірася такса-ма валасны пісар, але ён не ваходзі у праленне.
Органам кіравання  беларускіх гарадах была "Управа благочнння", у якой засядалі гараднічы, прыставы крымінальных і цывільных спра і два ратманы, а таксама гарадскі магістрат. Гараднічы прызначася Сенатам па прадсталенні генерал-гу-бернатара або губернатара з адстаных ваенных чы-но. Яго галоным абавязкам было сачыць за заха-ваннем цішыні і дабрабыту  горадзе.
У склад гарадскога магістрата на Беларусі у ад-розненне ад магістрата рускіх гарадо акрамя бургамістра і ратмана уваходзілі ланікі (прысяж-ныя засядацелі)1. У яго кампетэнцыю ваходзілі кіраванне гарадскімі прыбыткамі, пабудова і рамонт дарог, масто і іншых аб'екта, здача гарадской зямлі  арэнду, кантроль за выкананнем мер і ва-га у горадзе, правядзенне кірмашо і г.д.
Такім чынам, гарадскі магістрат у гарадах Беларусі бы важным органам кіравання і  адроз-ненне ад магістрата рускіх гарадо, дзе яны выконвалі чыста судовыя функцыі , займася дзей-насцю адміністрацыйнага, фінансавага, судова-паліцэйскага характару, а таксама разгляда шыро-кае кола гаспадарчых пытання.
Трэба адзначыць, што пасля падзела Рэчы Паспалітай і далучэння беларускіх зямель да Расіі гарады Беларусі страцілі свой высокі статус, які  іх бы паводле магдэбургскага права. Саслоныя выбар-ныя органы гарадскія магістраты знаходзіліся пад моцным кантролем губернатара і іншых чыноніка. Аднак у кіраванні гарадо заходніх гу-берня станочыя адрозненні ад кіравання гарадо Расіі абумоліваліся моцным уплывам былога самакіравання.
1 Шелкопляс ВА. Местные органы государственного управлення в Белорусснн в конце XVIII начале XIX века: Автореф. днс... канд. юрнд. наук. Мн., 1972. С. 17.
2 Ерошкын Н.П. Нсторня государственных учрежденнй дореволюцнонной Росснн. М., 1968. С. 134.
145
8.2. Судовыя становы і права Беларусі  канцы XVIII першай палове XIX ст.
У выніку трох падзела Рэчы Паспалітай Віленскі генерал-губернатар сваім Маніфестам ад 17 снежня 1795 г. загада суд і расправу на далучаных беларускіх землях праводзіць ад імя імператарскай вялікасці "па старажытных іх правах і суддзямі, з гэтых жа зямель абранымі... для таго  акругах земскія і гродскія суды, а  гарадах ратушы і магістраты пакінуць пад загадам Літоскага трыбу-нала як верхняга земскага суда"1.
У 1797 г. Павел I загада аднавіць старыя судо-выя органы, якія прадугледжаны Статутам Вялікага княства Літоскага 1588 г., і ва Усход-няй Беларусі. 3 цягам часу судовая сістэма Беларусі набліжалася да той, якая існавала  Цэнтральнай Расіі. Напрыклад, у губернях Беларусі былі тво-раны галоныя суды, якія дзейнічалі на правах губернскіх.
Аднак трэба адзначыць, што судовая сістэма Беларусі захавала і шэраг адметнасцей2. Так, вьппэй-шым судом у заходніх губернях бы Галоны суд, падзелены на два дэпартаменты крымінальных і цывільных спра. Узначальвалі дэпартаменты стар-шыні, а членамі былі два саветнікі. Акрамя таго, у кожным дэпартаменце існавалі засядацелі, колькасць якіх не была аднолькавай у розных губернях Беларусі. Членамі і засядацелямі суда маглі быць толькі два-ране, якія выбіраліся на павятовых дваранскіх схо-дах тэрмінам на тры і адзін год адпаведна. Галоны суд, як правіла, выконва свае функцыі  якасці апе-ляцыйнага суда па скаргах на пастановы гродскага, земскага і падкаморскага судо. Ён таксама разгля-да некаторыя справы па першай інстанцыі. Апеляцыі на рашэнні Галонага суда падаваліся  Сенат.
У губернях Беларусі існава і так званы маршалкаскі камісарскі суд. Ён стварася па ра-шэнні Галонага суда для разгляду скарга на пры-
1 Белоруссня в эпоху феодалнзма. Т. 3. С. 26.
2 Шелкопляс В.А. Судебные органы в Беларусн: Конец XVIII первая половнна XIX веков. Мн., 1997. '
146
гаворы падкаморскага суда па зямельных спрэчках. Маршалкаскі камісарскі суд складася з павятова-га маршалка і некалькіх члена, якія выбіраліся бакамі па заемнай згодзе„
У беларускіх паветах дзейнічалі судовыя стано-вы, структура якіх адрознівалася ад структуры па-добных судовых органа у іншых губернях Расіі. Ас-ноным тыпова саслоным дваранскім судом першай інстанцыі бы земскі павятовы суд. У яго ваходзілі суддзя, два падсудкі і пісар, якія выбіраліся дваранамі на тры гады. Працава земскі суд тры разы  год па два тры тыдні. У яго кампетэнцыі знаходзіліся се крымінальныя справы за выключэннем тых, якія ваходзілі  сферу дзейнасці Галонага і гродскага судо. Земскі павятовы суд разгляда і некаторыя грамадзянскія справы. Апеляцыі на рашэнні земска-га дваранскага суда падаваліся  Галоны суд на пра-цягу шасці тыдня.
Разам з тым трэба адзначыць, што царскі рад, які дазволі дзеянне Статута Вялікага княства Літоскага 1588 г. у беларускіх губернях, імкнуся змяніць або понасцю адмяніць некаторыя яго палажэнні. Напрыклад, калі  XVIII ст. згодна са Статутам 1588 г. члены павятовага земскага суда прызначаліся вялікім князем з абіраемых на павято-вых сойміках кандыдата пажыццёва, то каз ад 19 мая 1802 г.1 абавязва выбіраць чыноніка на пад-ставе агульнага закону Расійскай Імперыі, які бы прьшяты 7 кастрычніка 1775 г.2 А гэта значыць, што з 1802 г. прэтэндэнты на пасаду члена земскага павя-товага суда выбіраліся тэрмінам на тры гады. Болып таго, царызм скараці кола асоб, якія мелі права дзельнічаць у выбарах. Бедныя шляхціцы, якія "боль-шей частью упражненнямн н образом жнзнн от крес-тьян не разнствуют", гублялі права дзельнічаць у дваранскіх выбарах. Такім чынам, у XIX ст. пры вырашэнні пытання аб удзеле  дваранскіх выбарах на тэрыторыі Беларусі царскі рад кіравася не толькі саслоным прынцыпам, але і класавым для таго, каб камплектаваць мясцовыя суды найболып вернымі рэжыму чынонікамі.
1 Полн. собр. законов Росснйской Нмпернн: 1-е нзд. СПб., 1830. Т. 27. № 20273.
2 Там жа. Т. 20. № 14392.
147

У першай чвэрці XIX ст. у беларускіх губернях было часткова перагледжана і пытанне аб тым, якія віды правапарушэння тычацца крымінальнай адказнасці, а якія грамадзянскай. Пры вырашэнні гэтай праб-лемы суддзі павінны былі карыстацца не нормамі Ста-тута Вялікага княства Літоскага 1588 г., а "Уставом благочшшя" 1782 г.1 Як крымінальныя пачалі раз-глядацца справы, па якіх папярэдняе следства праводзілася органамі паліцыі, у сувязі з чым нека-торыя з іх (захоп чужой сенажаці, высечка чужога лесу і інш.), якія па Статуце 1588 г. адносіліся да грамадзянскіх і разглядаліся шляхам падачы іска у суд, у XIX ст. былі аднесены да крымінальных.
Пры разглядзе некаторых крымінальных спра павятовым земскім судам прадпісвалася карыстац-ца наране з нормамі Статута Вялікага княства Літоскага і агульнымі законамі Расійскай Імперыі.
Царскі рад прыня шэраг указа, якія карэнным чьшам мянялі парадак прывядзення  выкананне прыгавора і рашэння павятовага земскага суда. Калі па Статуце 1588 г. яно праводзілася возным і гродскім судамі, то  XIX ст. "нсполннтельная часть во всех губерннях, на особенных правах оставленных, от судной отделена" і рэгулявалася агульнымі законамі Расійскай Імперыі. Па гэтай прычыне "су-дебные прнговоры в губерннях, от Польшн возвра-Іценных, прнводнть в нсполненне в городах полнцн-ям, а в уездах ннжннм земскнм судам"2.
Усе справы аб зямельных спрэчках знаходзіліся  кампетэнцыі падкаморскага суда. Справы  гэтым судзе разгляда адзін суддзя-падкаморый непасрэдна на спрэчным зямельным участку. Рашэнне прыводзілася  выкананне праз абазначэнне мяжы частка. У дапамогу падкаморыю выбірася адзін каморнік (землямер), які  выпадку адсутнасці пад-каморыя сам разгляда справу падкаморскага суда і выносі рашэнне. Апеляцыі на рашэнні падкаморс-кага суда падаваліся  Галоны суд.
Акрамя названых судовых устано у першай трэці XIX ст. у заходніх губернях (Віленскай і Гродзенс-
1 Полн. собр. законов Росснйской Нмпернн: 1-е нзд. СПб., 1830. Т. 21. № 15447.
2 Полн. собр. законов Росснйской Нмпернн: 2-е нзд., СПб., Т. 32. № 25183; Т. 6. № 4416.
148
:) працавалі гродскія суды1. Іх членамі былі гродскі Іуддзя, падсудак і пісар. Усе яны зацвярджаліся на асады генерал-губернатарам або губернатарам. Пасяджэнні гродскага суда праходзілі штомесячна на працягу двух тыдня.
Гродскі суд разгляда у асноным крымінальныя справы (аб рабаваннях, згвалтаваннях, забойствах і ініл.)- Апеляцыі на рашэнні гродскага суда падаваліся  Галоны суд. Пры гэтым выкананне рашэння гродскага суда прыпынялася. Трэба адз-начыць, што разам з судовай дзейнасцю гродскі суд выконва і шэраг адміністрацыйных функцый.
Судовая дзейнасць гарадскога магістрата была даволі абмежаванай. Ён разгляда нязначныя грамадзянскія (аб спагнанні пазыкі па вэксалі, аб прыналежнасці зямельнага частка і г.д.) і крымінальныя (аб пабоях, знявазе, самапрастве і інш.) справы.
Пасля нядалага пастання 18301831 гг. на
ларусі пачалася ліквідацыя старой судовай сістэмы яе уніфікацыя. У 1831 г. замест галоных судо у бернях былі створаны палаты крымінальнага і ;ывільнага судо, земскія і гродскія ператвораны  павятовыя, усё судаводства пераведзена на рускую мову. Нагляд за дзейнасцю мясцовых судо выконвалі генерал-губернатары і губернатары, якія мелі права адмяняць іх пастановы. Вышэйшай касацыйнай інстанцыяй для сіх судо ста Сенат.
У канцы XVIII першай трэці XIX ст. на тэрыторыі заходніх губерня галонай крыніцай пра-ва заставася Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г. Да 1811 г. усе дзяржаныя становы і служ-бовьш асобы карысталіся выданнем, надрукаваным у Вільні  1786 г. на польскай мове. У 1811 г. у Пе-цярбургу бы надрукаваны Статут 1588 г. на рускай і польскай, а  1819 г. у Вільні на польскай мове.
Суды, якія дзейнічалі на Беларусі  гэты перыяд, ыкарыстовалі нормы як Статута, так і
льнаімперскага права. Аднак у 1831 г. прымяненне зейнасці першага было скасавана  Віцебскай і агілёскай, а  1840 г. у Віленскай, Гродзенскай Мінскай губернях. Варта памятаць, што адмена Ста-
Шелкопляс В^А. Судебные органы в Беларусн: Конец XVIII первая половнна XIX веков. С. 14.
149
тута 1588 г. азначала прыпыненне дзеяння толькі той часткі мясцовага права, якая да гэтага часу жы-валася толькі на тэрыторыі Беларусі. Што тычыцца значнай часткі норма дзяржанага і некаторых іншых галін права, то з часу ваходжання заходніх губерня у склад Расіі яны фактычна не дзейнічалі, хаця пэнага заканадачага акта, адмянішага такія нормы, выдадзена не было.
Такім чынам, у канцы XVIII першай палове XIX ст. існавала два напрамкі парадкавання зака-надаства Веларусі. Першы характарызавася па-радкаваннем мясцовых нарматыных акта, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі да ключэння яе  склад Расійскай Імперыі, і здзяйсняся шляхам пе-раклада і перавыдання Статута 1588 г. і соймавых пастано, якія дапанялі яго, а таксама раепрацокі Зводу мясцовых закона заходніх губерня. Другі на-прамак заключася  тым, што царскі рад упарадко-ва заканадаства шляхам адмены мясцовых асаблівасцей у праве і паступовай замены мясцовага права правам Расійскай Імперыі.
У 1826 г. пад кіраніцтвам М.М.Сперанскага па-чалася работа па падрыхтоцы Звода закона Расійскай Імперыі. У гэты ж час было прынята ра-шэнне пачаць падрыхтоку Звода мясцовых закона заходніх губерня, які меркавалася ключыць у агуль-ны Звод закона Расійскай Імперыі. Яго падрыхто-кай кірава вядомы беларускі вучоны-юрыст І.Даніловіч.
У структурных адносінах праект Зводу мясцовых закона распадася на тры часткі. У першай разгля-далася прававое становішча розных катэгорый насельніцтва (шляхты, духавенства, сялянства і мяш-чанства). Тут найболып ярка адлюстравася плы агульнарасійскага заканадаства, асабліва  адносінах прававога становішча дваран. Другая частка была прысвечана шлюбна-сямейнаму і грамадзянскаму праву. У галіне сямейнага права плы мясцовых норма права найболып бачны  адносінах атрыман-ня спадчыны, парадку і мо заключэння шлюба паміж асобамі каталіцкай веры, а  сферы грама-дзянскага права у адносінах да сервітута, некато-рых інстытута абавязацельнага права. Болып за сё плы мясцовага права адчуваецца  трэцяй частцы
Зводу мясцовых закона, дзе выкладзены судовы лад і судаводства па пэнай катэгорыі грамадзянскіх спра (актаратавы працэс). У той час як судовы лад на Беларусі за некаторымі вьшлючэннямі (наянасць межавых судо, камісій з судовымі правамі) бы ідэнтычны судоваму ладу Расійскай Імперыі, суда-водства значна адрознівалася. Так, былі спрошчаныя правілы падсуднасці па грамадзянскіх справах, істотна адрозніваліся парадак іх разгляду на судо-вым пасяджэнні і выканання і абскарджання судо-вых рашэння. Такім чынам, можна зрабіць высно-ву, што праект Зводу мясцовых закона Заходніх гу-берня апошняя найболып значная сістэматызацыя мясцовага права, у якой спалучаліся рысы мясцовага і агульнарасійскага права.
Праца па падрыхтоцы Зводу мясцовых закона у асноным была завершана  1834 г., але па некато-рых раздзелах вялася яшчэ да 1837 г. Аднак гэты Звод не бы уведзены  дзеянне як асобны закон, а  Агульнаімперскі звод закона былі ключаны толькі яго асобныя нормы. Прычынай гэтага стала тое, што пасля пастання 1830 1831 гг. царскі рад перай-шо ад палітыкі лавіравання да прамога выкаранен-ня праялення нацыянальна-вызваленчага руху  рэгіёнах, якія былі далучаны да Расіі  выніку трох падзела Рэчы Паспалітай. У дзяржана-прававой сферы гэта выявілася  скасаванні апошніх рэштка судовай, адміністрацыйнай і прававой атаноміі заходніх губерня. На тэрыторыі Беларусі былі ве-дзены адміністрацыйная і судовая сістэмы, аналагічныя адпаведным сістэмам Расійскай Імперыі. Менавіта таму понасцю адмянялася дзеянне Стату-та Вялікага княства Літоскага 1588 г., а праект Зво-ду мясцовых закона Заходніх губерня не бы рэалізаваны.
150

Г Л А В А 9
АДМЕНА ПРЫГОННАГА ПРАВА
I БУРЖУАЗНЫЯ РЭФОРМЫ
НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ
9.1. Рэформа 1861 г. Мясцовыя органы
дзяржанага кіравання і самакіравання
пасля адмены прыгоннага права
Беларусь сярэдзіны XIX ст. уяляла сабой аграр-ны рэгіён, эканамічнае становішча якога вызначала сельская гаспадарка. Асноную масу насельніцтва (72,3 %) складалі сяляне, якія падзяляліся на памешчыцкіх і дзяржаных. Акрамя таго, мелася нязначная колькасць удзельных (належалі царскай сям'і), паезуіцкіх, ленных, царконых і манастырскіх сялян.
Нягледзячы на прыгоннае права, паступовае развіццё эканомікі непазбежна выводзіла Беларусь на шлях капіталізму. Аднак гэтаму працэсу працівілася дваранства, якое трымалася за саслоныя правы і прывілеі. Каб павялічыць даходнасць сваіх маёнт-ка, памешчыкі за кошт памяншэння сялянскіх над-зела пашыралі панскую ворную зямлю і пераводзілі сялян з аброку на паншчыну (у 50-я гг. на ёй было звыш 90 % сялян).
На змацненне эксплуатацыі беларускае сялян-ства адказвала супраціленнем. Толькі  перыяд 18581860 гг. на Беларусі адбылося болып за 40 сялянскіх выступлення. Урад Аляксандра II, разу-меючы, што  грамадстве склалася выбуховая сітуацыя і прадухіліць яе можна толькі скасаваннем прыгоннага права, пача падрыхтоку сялянскай рэ-формы  заходніх губернях. На думку царскага ра-да, памешчыкі гэтага рэгіёна былі найболып падрых-таваны да скасавання прыгону  сувязі з тым, што многія з іх у сярэдзіне XIX ст. ужо былі цягнуты  рыначныя таварна-грашовыя адносіны.
У верасні 1857 г. дваранскія камітэты Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губерня праз генерал-гу-бернатара У.І.Назімава накіравалі  Пецярбург ад-
152
расы (хадайніцтвы), у якіх выказалі сваё жаданне вызваліць сялян ад прыгону, але без зямлі. У адказ 20 лістапада 1857 г. паследава рэскрыпт Аляксанд-эа II на імя Назімава, які дазваля ствараць спецы-Ільныя дваранскія камітэты для распрацокі праек-га скасавання прыгоннага права, а таксама пала-
сэння аб паляпшэнні быту памешчыцкіх сялян і
Іадаць іх у Галоны камітэт па сялянскай справе (так
лютага 1858 г. ста называцца Сакрэтны камітэт,
нкі бы створаны Аляксандрам II у студзені 1857 г.).
Іадрыхтокай праекта займаліся і міністэрствы.
Трэба адзначыць, што прапановы беларускіх па-аешчыка аказаліся настолькі рабаніцкімі, што рэдакцыйныя камісіі, створаныя  сакавіку 1859 г. Іры Галоным камітэце, адхілілі іх. Было распраца-вана спецыяльнае "Местное положенне о поземель-Іом устройстве крестьян, водворенных на помеіцн-землях, в губерннях: Внленской, Гродненской,
^овенской, Мннской н частн Внтебской". У
Іагілёскай і васьмі паветах Віцебскай губерні зем-Іепарадкаванне сялян праводзілася па "Местному золоженню для велнкорусскнх, новоросснйскнх н бе-норусскнх губерннй".
19 лютага 1861 г. Аляксандр II падпіса адобра-Іыя Дзяржаным саветам заканадачыя акты |(палажэнні) аб сялянах, якія выйшлі з прыгоннай залежнасці, і Маніфест аб адмене прыгоннага права. адпаведнасці з законам памешчыкі пазбаляліся Ірава раслараджацца селянінам, які атрымліва асабістую волю і се правы. У прыватнасці, ён мог сам звяртацца  дзяржаныя становы, заключаць гандлёвыя і іншыя здзелкі, пераязджаць у горад, запісвацца  саслоі мяшчан і купцо, паступаць на службу ці  навучальную станову.
Паводле "Палажэння 19 лютага" ся зямля ма-ёнтка абвяшчалася ласнасцю памешчыка. Селя-Ііну давалася  карыстанне пэная колькасць вор-Іай зямлі, аднак ён не з'яляся яе ласнікам, а да ^лючэння выкупной здзелкі знаходзіся  стане ча-
эваабавязанага і выконва на карысць памешчыка вызначаныя павіннасці  выглядзе паншчыны або аб-
эку. Памер павіннасцей вызначася незалежна ад па-леру надзелу, але не мог перавышаць інвентарную зорму. За выкананне павіннасцей сяляне павета неслі
153
асабістую адказнасць перад памешчыкам, бо надзел адводзіся  падворнае карыстанне кожнаму гаспа-дару.
Пазямельныя адносіны паміж памешчыкамі і часоваабавязаньші сялянамі рэгуляваліся станымі граматамі, у якіх указваліся памеры зямельнага на-дзелу і павіннасці за яго. "Мясцовае палажэнне", якое тычылася Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і чаты-рох павета Віцебскай губерні, не вызначала пэныя нормы надзела сялян. У іх пастаянным карыстанні заховаліся прысядзібныя і ворныя землі і годдзі, якімі яны, згодна з інвентарамі, карысталіся да 1861 г. Калі  сялян было болып зямлі, чым паказана  інвентары, або  памешчыка заставалася менш 1/3 часткі зруч-ных зямель, то апошні ме права адрэзаць на сваю карысць да 1/6 часткі сялянскага надзелу.
У беларускіх паветах, дзе панавала абшчыннае землекарыстанне (Магілёская і восем павета Віцебскай губергіі), вышэйшы памер зямельных на-дзела склада ад 4 да 5,5 дзесяціны, ніжэйшьі 1/3 ад вышэйшага. Згодна з устанымі граматамі ся-лянам давалася  карыстанне тая колькасць зямлі, якую яны мелі да рэформы. Калі памер надзелу пе-равыша вышэйшы, памешчык ме права адрэзаць лішак на сваю карысць. Захаванне  гэтых губернях абшчыннага землекарыстання гарантавала яму спра-нае выкананне станоленых павіннасцей праз кру-гавую паруку.
Набыццё сялянамі зямель ва ласнасць ажыцця-лялася праз выкуп. Выкуп жа асабістай свабоды ажыццяляся шляхам завышэння цаны за зямлю. На Беларусі яна была  3 4 разы болыпай, чым сярэдняя рыначная. Неабходных для выкупу грошай у сялян не было, а памешчыкі хацелі атрымаць іх адразу. Выйсце з такога становішча знайшо урад: пры выкупе сяляне плацілі 20 % адпаведнай сумы, а астатнія 80 % памешчыкам давала дзяржава. Сяля-не, такім чынам, рабіліся яе дажнікамі на 49 гадо і павінны былі выплочваць так званыя выкупныя плацяжы з вялікімі працэнтамі за пазыку.
Умовы адмены прыгоннага права не былі прыня-ты беларускім сялянствам і паслужылі штуршком да развіцця шырокага сялянскага руху, кульмінацыяй якога стала пастанне пад кіраніцтвам
154
К.Каліноскага. Яно было задушана, аднак царскі рад бы вымушаны пайсці на ступкі. 1 сакавіка 1863 г. выйшау указ аб адмене часоваабавязаных адносін у Ковенскай, Гродзенскай, Мінскай і чаты-рох паветах Віленскай губерні, а праз тры месяцы ён бы распасюджаны на Магілёскую і беларускія па-веты Віцебскай губерні. 3 1 мая 1863 г. абавязковыя адносіны паміж сялянамі і памешчыкамі спыняліся, выкупныя плацяжы за надзельную зямлю зніжаліся на 20 %. Сяляне пераходзілі  разрад сялян-уласніка і павінны былі носіць выкупныя плацяжы  павя-товыя казначэйствы.
Указам ад 9 красавіка 1863 г. ствараліся праве-рачныя камісіі, якія павінны былі правяраць дак-ладнасць складання станых грамат пасля 19 люта-га. Няправільна складзеныя граматы ануляваліся. У выніку частцы сялян былі павялічаны зямельныя надзелы, зніжаны аброк і выкупныя плацяжы, за імі замацоваліся сервітутныя годдзі (пашы, вадапоі і г.д.), якімі яны карысталіся да рэформы 1861 г.
Такім чынам, у 1863 г. феадальныя адносіны  Беларусі былі ліквідаваны шляхам спынення часо-ваабавязанага становішча сялян, што стварыла мо-вы для болып хуткага развіцця капіталістычных адносін. Невыпадкова У.І.Ленін адносі парэформен-ную Віленскую, Гродзенскую і Мінскую губерні да раёна, у якіх пераважалі прыкметы капіталістычнай сістэмы, а Віцебскую і Магілёскую губерні да ра-ёна са змешанай сістэмай гаспадарання1.
Аднак наянасць перажытка, перш за сё буйно-га памешчыцкага землеладання, вызначыла для Беларусі павольны, паступовы ("прускі") шлях бур-жуазна-аграрнай эвалюцыі, дзякуючы чаму буйная памешчыцкая гаспадарка, якая перарастала  бур-жуазную, надога захавала свае прыгонніцкія рысы.
Пасля рэформы 1861 г. адбыліся значныя змены  мясцовых органах дзяржанага кіравання і самакіравання. У дапаненне да старога дзяржана-га паліцэйскага апарату ствараліся новыя органы лады і пасады: у губернях губернскія па сялянскіх справах установы ("прнсутствня"); У паветах міравыя пасрэднікі і павятовыя міравыя з'езды, з 1874 г. павятовыя па сялянскіх справах установы
1 Леннн В.Н. Полн. собр. соч. Т. 3. С. 188.
155
і з 1889 г. земскія частковыя начальнікі і іх па-вятовыя з'езды; у валасцях валасныя сходы, ва-ласны старшыня, валасное праленне, валасны сялянскі суд; у сёлах сельскі сход, сельскі старас-та1.
Губернскія па сялянскіх справах установы2 раз-глядалі скаргі на дзейнасць міравых пасрэдніка і іх павятовых з'езда, кантралявала пагадненні паміж памешчыкамі і сялянамі аб зямельных надзелах, а таксама вырашалі іншыя пытанні, якія тычыліся ажыццялення рэформы.
У кожным павеце назначаліся тры пяць учас-тковых міравых пасрэдніка, якія займаліся пра-вядзеннем рэформы  жыццё. Пасрэднікамі маглі быць дваране, якія мелі не менш 500 дзес. зямлі або 150 дзес. зямлі і дыплом аб заканчэнні навучальнай установы з правам на чын XII класа. Яны прызначаліся губернатарамі і зацвярджаліся Сена-там. Галоныя функцыі, якія выконвалі міравыя пасрэднікі, складанне і зацвярджэнне станых гра-мат аб умовах землепарадкавання паміж памешчыкамі і сялянамі, разгляд спрэчак паміж імі, а таксама скар-га на валасных службовых асоб. У іх кампетэнцыі былі і некаторыя судова-паліцэйскія справы (аб пат-равах, парубках лесу і інш.)-
У саста павятовага з'езда міравых пасрэдніка уваходзілі міравыя пасрэднікі павета, павятовы прадвадзіцель (старшыня) і прызначаны губерната-рам чынонік. Павятовы з'езд разгляда скаргі на рашэнні міравых пасрэдніка.
Міравыя пасрэднікі дзейнічалі да 27 чэрвеня 1874 г. Затым іх функцыі былі перададзены но-ватвораным павятовым установам ("прнсутствням") па сялянскіх справах. У павятовае "прнсутствне" ваходзілі павятовы прадвадзіцель дваранства, павя-товы спранік, старшыня земскай павятовай управы і адзін з ганаровых міравых суддзя. Але на Беларусі
1 Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. С. 253.
2 Губернскае "прнсутствне" складалася з губернатара (старшыня), губернскага прадвадзіцеля дваранства, кіраніка палаты дзяржаных маёмасцей, губернскага пракурора, двух мясцовых дваран, якіх прызнача міністр унутраных спра, і двух мясцовых дваран, абраных павятовымі прадвадзіцелямі дваранства.
156
 той час не было ні земства, ні міравых судо, таму галонай асобай над сялянамі ста павятовы спранік і падначаленыя яму паліцэйскія.
У 1889 г. павятовыя "прнсутствня" былі скасава-ны і іх панамоцтвы перададзены земскім участко-вым начальнікам. Земскі начальнік прызначася на трычатыры воласці.і нагляда за сялянамі і сімі сельскімі становамі. Ён мог судзіць сялян, адмяняць пастановы валаснога суда. Дзеянні земскага начальніка можна было абскарджвадь у павятовы з'езд земскіх начальніка, а пастановы з'езда у губернскае "прнсутсгвне".
"Палажэнні 19 лютага" прадугледжвалі новы па-радак кіравання сялянамі, што бы заснаваны на выбарнасці ніжэйшых службовых асоб. Жыхары сельскай грамады выбіралі на сходзе старасту, сельскія старасты і панаважаныя ад кожных дзесяці дваро на валасных сходах валасное пра-ленне, валаснога старшыню і суддзю.
Валасное праленне складалася са старшыні, усіх
сельскіх стараста і зборшчыка падатка. Асобнае
-месца займа валасны пісар, які не выбірася
сялянамі, а прызначася праленнем і фактычна
выраша болыпасць валасных спра.
Трэба заважыць, што функцыі органа сялянс-кага самакіравання эылі вельмі абмежаваныя. Фак-тычна гэтыя органы павінны былі выконваць усё, што патрабавалі ад іх урадавыя чынонікі. Да ліку галоных абавязка сельскіх улад адносіліся расклад-ка і збор падатка, кантроль за выкананнем сялянамі шматлікіх павіннасцей, рэгуляванне пазямельных узаемаадносін сялян, арганізацыя  вёсцы паліцэйскай службы (соцкія, дзесяцкія) і г.д.
9.2. Судовая, земская і гарадская рэформы
Развіццё капіталістычных адносін, адмена пры-грннага права выклікалі патрэбу змены сёй судовай сістэмы краіны, яе дэмакратызацыі. Судовая рэфор-ма рыхтавалася больш за 5 гадо і пачала праводзіцца  жыццё  1864 г. Яна замацавала новыя асновы
157
судовага ладу і судаводства, паслядона і пона васобішы прьгацыпы буржуазнага права, што было значным крокам наперад у парананні з дарэформен-най судова-працэсуальнай сістэмай.
Асноныя палажэнні рэформы адлюстраваны  чатырох заканадачых актах: "Учрежденне судебных установленнй", "Устав уголовного судопронзводства", "Устав гражданского судопронзводства" н "Устав о наказаннях, налагаемых мнровымн судьямн". Мож-на сцвярджаць, што вядзенне 20 лістапада 1864 г. гэтых судовых статута было адным з галоных ме-рапрыемства па ператварэнні дваранскай манархіі  манархію буржуазную. Справа  тым, што  аснову рэформы была пакладзена тэорыя раздзялення лад. Судовыя статуты абвясцілі аддзяленне суда ад адміністрацыі, увядзенне агульнага сесаслонага суда, ронасць усіх перад судом, нязменнасць суд-дзя і следчых, выбарнасць міравых суддзя і пры-сяжных засядацеля, галоснасць, вуснасць, непасрэд-насць і спаборнасць судовага працэсу, права абвінавачанага на абарону. Важным вынікам рэфор-мы стала заснаванне адвакатуры для абароны па крымінальных і прадстаніцтва інтарэса старон па цывільных справах.
3 мэтай нагляду за судамі, следствам і месцамі зняволення была рэарганізавана пракуратура, якая змяняла напрамак сваёй дзейнасці. 3 органа кантро-лю за вытворчасцю спра у сферы кіравання ("око государства") яна ператваралася  орган абвінавачай улады. "Прокуратура есть постоянное судебно-адмн-ннстратнвное учрежденне, состояіцее нз лнц, назна-ченных от правнтельства н обязанных по долгу служ-бы охранять законы н преследовать преступннков во нмя обіцественных ннтересов..."1.
Згодна з законам ствараліся дзве судовыя сістэмы: мясцовыя і агульныя суды. Да мясцовых належалі міравыя суды і з'езды міравых суддзя, да агуль-ных акружныя суды (ад аднаго да трох на губер-ню) і судовыя палаты (адна на некалькі губерня).
У міравых судах справы аднаасобна разгляда міравы суддзя. Міравыя суды са спрошчаным суда-водствам ствараліся па тры чатыры  адным паве-
1 ТальбергД.Г. Русское уголовное судопронзводство. Кнев, 1889. Т. 1. С. 266 267.
158
це. Такім чынам, павет склада міравую акругу, пад-зеленую на міравыя часткі, у кожным з якіх знаходзіся частковы міравы суддзя. Апрача част-ковых былі і ганаровыя міравыя суддзі, якія маглі разглядаць справы, але не ваходзілі  штаты Міністэрства юстыцыі і не атрымлівалі жалавання. З'езд міравых суддзя бы судом другой інстанцыі і разгляда апеляцыйныя скаргі на пастановы міравых суддзя. Міравым судам былі падсудныя цывільныя справы пры цане іска да 500 руб. і крымінальныя, па якіх прадугледжваліся арышт да трох месяца, грашовае спагнанне да 300 руб. ці заключэнне  ра-ботны дом да аднаго года.
Акруговы суд, як правіла, складася з цывільнага і крымінальнага аддзялення, а апошняе з карон-нага суда і суда прысяжных засядацеля. Акруговым судам былі падсудныя се крымінальныя справы за выключэннем палігычных і пэных службовых зла-чынства.
Крымінальныя справы разглядаліся з удзелам пры-сяжных засядацеля. Кароннью суддзі прызначаліся царом па прадсталенні міністра юстыцьгі пажыццё-ва. Яны павінны былі мець вышэйшую юрыдычную адукацыю і стаж працы  праваахоных органах не менш як тры гады. Узначальва акруговы суд стар-шыня, а аддзяленшмі кіравалі яго намеснікі.
Судовыя палаты дзейнічалі як суды другой інстанцыі  адносінах да акруговых судо. Аднак крымінальныя справы, якія разглядаліся з удзелам прысяжных засядацеля, апеляцыйнаму перагляду не падлягалі. Па некаторых крымінальных справах, напрыклад па палітычных, судовыя палаты маглі дзейнічаць як суд першай інстанцыі.
Акруговыя суды Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губерня падпарадковаліся Віленскай судовай пала-це. Магілёскі акружны суд бы аднесены да сферы дзейнасці Кіескай, а Віцебскі Пецярбургскай су-довай палаты.
Вышэйшым органам судовага нагляду, касацый-ным і вярхоным судом у Расіі з'яляся правячы Сенат, які ключа два дэпартаменты цывільны і крымінальны. 3 канца XIX ст. Сенат займася абна-родаваннем і тлумачэннем закона, мог выдаваць адміністрацыйныя распараджэнні.
159
Аналізуючы судовую рэформу, трэба заважыць, што  яе правядзенні на тэрыторыі Беларусі выявіліся спецыфічныя асаблівасці. Да апошніх адносіліся: су-вязь судовай рэформы з палітыкай царызму, накіраванай на падаленне польскага нацыянальна-вызваленчага руху; увядзенне судовых статута па частках; адкрыццё мясцовых і агульных судо у роз-ны час. Па палітычных прычынах судовая рэформа на Беларусі пачалася, па сутнасці, толькі  1872 г., калі былі ведзены міравыя суды, а акруговыя суды з інстытутамі прысяжных засядацеля былі твора-ны  заходніх губернях аж у 1882 г.
Свае асаблівасці ме і парадак фарміравання су-довых органа Беларусі. Па законе міравы суддзя павінен бы выбірацца на павятовым земскім сходзе са спісу кандыдата, які папярэдне зацвярджа гу-бернатар. Згодн
· „ Љ Ћ к
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·Aа з "Временнымн правнламн об уст-ройстве мнровых судебных установленнй в губернн-ях: Внленской, Ковенской, Гродненской, Кневской, Волынской, Подольской, Мннской, Внтебской н Могн-левской, впредь до введення земскнх учрежденнй" ад 23 чэрвеня 1871 г. міравыя суддзі не выбіраліся, а прызначаліся радам. Як сведчыць адзначаны нар-матыны акт, у беларускіх губернях гэта былі па-мешчыкі, якія заслуговалі понага даверу  сувязі з адсутнасцю тут да 1911 г. земства. На Беларусі прызначаліся і ганаровыя судцзі. Акрамя таго, абмя-жовася дзел мясцовага апалячанага дваранства  дзейнасці міравых і акружных судо, а таксама разаліся правы асоб іудзейскага веравызнання пры фарміраванні саставу прысяжных засядацеля і раз-глядзе пэных катэгорый спра у акружных судах з удзелам прысяжных засядацеля.
Тым часам, нягледзячы на згаданыя акалічнасці, судовая рэформа была найболын паслядонай з усіх буржуазных рэформа 6070-х гг. XIX ст. Прада, і яна не скасавала саслонасці (працягвалі дзейнічаць сялянскія, духоныя, камерцыйныя суды), рабіла выключэнне з агульнага парадку для судаводства па справах аб злачынствах супраць рэлігіі, аб дзяржа-ных і службовых злачынствах.
Як было адзначана, Беларусь у XIX ст. уяляла сабой аграрны рэгіён, асноную масу жыхаро якога складалі сяляне. Таму мэтазгодна сказаць некалькі
160
сло аб сялянскім валасным судзе, які выбірася штогод валасным сходам у складзе 412 суддзя. Справы  судзе павінна была разглядаць калегія не менш чым з трох суддзя. Валасному суду былі пад-судныя справы па спрэчках паміж сялянамі, а такса-ма па нязначных.крьшінальных або адміністрацыйных правіннасцях. Ен ме права прысуджаць сялян да сямі дзён арышту, караць дубцамі да 20 удара, штра-фаваць да 3 руб., прыгаворваць да грамадскіх работ да шасці дзён. Такім чынам, валасны сялянскі суд дзейніча на аснове традыцый і норма звычаёвага права, санкцыянаванага дзяржавай, што было пера-жыткам сярэдневякоя.
1 студзеня 1864 г. было выдадзена "Палажэнне аб губернскіх і павятовых земскіх установах", згод-на з якім утвараліся губернскія і павятовыя земскія сходы як распарадчыя становы і губернскія і павя-товыя правы як выканачыя.
Земскія становы ствараліся для кіраніцтва мяс-цовай гаспадаркай, народнай асветай, медыцынскім абслугованнем насельніцтва і іншымі сферамі гра-мадска-культурнага жыцця. Выбары тут праводзіліся на аснове маёмаснага цэнзу па трох курыях па-меіпчыцкай, гарадской і сялянскай. Выбарчы закон забяспечва перавагу  земствах прадстанікам два-ранства і буржуазіі. Для сялян выбары былі шматступеннымі сельскі і валасны сходы, павято-вы з'езд.
Выбары земскіх устано праводзіліся адзін раз у тры гады, а павятовыя і губернскія земскія сходы склікаліся адзін раз у год на некалькі дзён. Старшынствавалі на іх адпаведна павятовыя і губернскія прадвадзіцелі дваранства.
Асноная праца  земскіх установах выконвалася  павятовых і губернскіх управах, што з'яляліся пастаянна дзеючьші органамі і мелі чыноніка, якія кіравалі рознымі галінамі мясцовых спра.
На Беларусі земская рэформа не праводзілася аж да пачатку XX ст. у сувязі з тым, што царскі рад пасля пастання 1863 1864 гг. не давяра мясцо-вым апалячаным памеіпчыкам, якія складалі пера-важную болыпасць у краі і пры выбарах земскіх ус-тано па законе 1864 г. маглі захапіць іх у свае рукі. Дапусціць такога царызм ніяк не мог. На тварэнне выбарных земства, прычым у Віцебскай, Мінскай і
161
6 Зак. 3025
Магілёскай губернях і па спецыяльным выбарчым законе, урад адважыся толькі  1911 г.1
Згодна з указам ад 14 сакавіка 1911 г. аб ажыццяленні  беларускіх губернях "Палажэння аб земствах з некаторымі папракамі і змяненнямі" сель-ская грамада магла пасылаць у выбарчыя сходы па-вета не болып як адну трэць усіх гласных, а  вы-барчыя сходы губерня толькі аднаго сялянскага гласнага ад кожнага павета.
Паводле каза ад 14 сакавіка 1911 г., што бы уведзены  парадку прымянення артыкула 87 Асно-ных Дзяржаных Закона, выбаршчыкі падзяляліся на дзве курыі: польскую і рускую. Законам істотна рэзваліся правы апалячанага насельніцтва Беларусі па фарміраванні земскіх устано і дзелу  іх працы; амаль понасцю адхіляліся ад удзелу  земствах асо-бы іудзейскага веравызнання. Бы уведзены даволі высокі маёмасны цэнз: у выбарах маглі дзельнічаць сяляне, якія мелі не менш 75 125 дзес. зямлі, і гараджане, якія валодалі нерухбмай маёмасцю кош-там не ніжэй чым 750 7500 руб. Каб колькасна змацніць "рускую курыю", у яе склад уключаліся нават багатыя немцы, латышы і інш.
Што тычыцца структуры і кампетэнцыі земскіх губернскіх і павятовых схода і пра, то губерната-рам і міністру нутраных спра было дадзена права прыпыняць выкананне іх распараджэння, "калі яны супярэчылі законам ці дзяржанай карысці". Такая фармулёка заканадаства давала магчымасць губер-натарам прьшыняць практычна любое рашэнне зем-ства.
Рэформа гарадскога самакіравання, паводле "Га-радавога палажэння" ад 16 чэрвеня 1870 г., пача-лася на Беларусі толькі  1875 г. Яна грунтавала-
ся на буржуазным прынцыпе сесаслоных выба-ра органа кіравання пры адпаведным маёмас-ным цэнзе. Выбарным правам карысталіся се плацельшчыкі гарадскіх падатка. Яны выбіралі на пэны тэрмін члена гарадской думы (гласных), якія фарміравалі свой выканачы орган гарад-скую праву. Старшынствава у гарадскіх думе і праве гарадскі галава. Дзейнасць гэтых органа рэгулявалася губернскімі па гарадскіх справах установамі, падначаленымі губернатарам.
Такім чынам, калі характарызаваць мясцовае кіраванне Беларусі  перыяд капіталізму, то неаб-ходна вылучыць спецыфічныя рысы, якія адрозніваюць яго ад упралення ва нутраных раё-нах Расійскай Імперыі. Перш за сё трэба адзначыць, што да канца самаладдзя тут заставалася Віленскае генерал-губернатарства і па меры абвастрэння супя-рэчнасцей панамоцтвы генерал-губернатара зрасталі, а тэрыторыя пашыралася шляхам далу-чэння суседніх губерня1.
Спецыфічным было кіраванне і  беларускіх па-ветах. Так, мясцовыя павятовыя прадвадзіцелі два-ранства не выбіраліся, а прызначаліся Сенатам са згоды міністра нутраных спра. Болыпасць адміністрацыйных і судовых пасад займалі рускія дваране правасланага веравызнання. Пры аналізе права, якое існавала на тэрыторыі Беларусі  перы-яд развіцця капіталізму, трэба адзначыць і тое, што  гэты час мясцовае права было амаль понасцю за-менена правам Расійскай Імперыі. Толькі  грамадзянскім праве яшчэ заховаліся некаторыя мясцовыя асаблівасці (чыншавае карыстанне неру-хомай маёмасцю, некаторыя сервітуты і інш.)2.
1 У 1903 г. была зроблена першая спроба тварыць у Мінскай, Віцебскай і Магілёскай губернях земствы. Але яны не выбіралі-ся, а прызначаліся міністрам унутраных спра і губернатарамі. Палажэннем ад 2 красавіка 1903 г. утвараліся губернскія і павято-выя камітэты і правы па справах земскай гаспадаркі замест гу-бернскіх павятовых земскіх схода. У склад губернскіх і павято-вых камітэта уваходзілі службовыя асобы губернскага і адпавед-на, павятовага апарату кіравання і земскія галосныя, якіх прызна-ча на тры гады міністр унутраных спра па прадсталенні губер-натара. Ен жа старшынствава у губернскім камітэце, яму нале-жала галоная роля і  губернскай управе.
162
1 Сокал С.Ф. Гісторыя дзяржавы і права БССР (дакастрычніцкі перыяд). Мн., 1989. С. 50.
"Тамжа. С. 51.
163
Г Л А В А 10
НАЦЫЯНАЛЬНА-ДЗЯРЖАѕНАЕ
БУДАѕНІЦТВА НА БЕЛАРУСІ
(1917 1921 гг.)
10.1.1 Усебеларускі з'езд і абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі
3 першых дзён Лютаскай буржуазна-дэмакратыч-най рэвалюцыі на Беларусі пачалі стварацца новыя органы лады. У ноч з 3 на 4 сакавіка 1917 г. у Мінску адбылася нарада прадстаніко гарадской думы, гу-бернскага і павятовага земства, а таксама іншых уплывовых дзеяча, мэтай якой было стварэнне за-мест губернскага пралення новага органа лады. На нарадзе бы створаны Камітэт грамадскага па-радку і бяспекі як орган мясцовай улады, які падпа-радковася Часоваму ураду  Петраградзе.
У гэты ж час у Мінску бы створаны Савет рабо-чых дэпутата і выбраны яго выканачы камітэт. Пачалі стварацца рабочыя, сялянскія і салдацкія саветы і камітэты  іншых гарадах, паветах, валас-цях і воінскіх часцях.
Разам з тым уладныя функцыі на Беларусі  знач-най ступені заховаліся  руках ваеннага каманда-вання, таму што  Мінску знаходзіся штаб Заходня-га фронту, а  МагілёвеСтака Вярхонага каман-давання. Тэрыторыя Беларусі, не акупіраваная гер-манскімі войскамі, была аб'ялена на ваенным ста-новішчы.
Такім чынам, на тэрыторыі Беларусі пасля Лю-таскай рэвалюцыі фактычна станавілася не двое-ладдзе, як у цэнтры Расіі, а троеладдзеулада орга-на Часовага рада, Савета і ваеннага камандавання.
Усе гэтыя лады "варожа адносіліся да беларус-кага нацыянальна-вызваленчага руху"1, а значыць, і да нацыянальна-дзяржанага самавызначэння. Таму з мэтай аб'яднання сіл ужо 25 27 сакавіка 1917 г.
1 Юхо Я. Беларускія рады 1918 1921 гг. і іх панамоцтвы //Беларус. гіст. часопіс. 1993. № 4. С. 64.
164
|у Мінску адбыся першы з'езд беларускіх нацыяналь-|ных арганізацый як правага, так і левага кірунку, на якім бы выбраны выканачы орган Бела-рускі нацыянальны камітэт (БНК) у складзе 18 ча-лавек, што прадсталялі розныя нацыянальна-дэмак-Іратычныя партыі і рухі. З'езд даручы Камітэту па-чаць распрацоку канстытуцыі Беларускага краёва-га рада. Разам з тым з'езд выказася за гатонасць падтрымаць Часовы рад Расіі і заяві аб неабход-насці перадачы выканачай улады на тэрыторыі Бе-І ларусі Беларускаму нацыянальнаму камітэту, а так-сама аб прадасталенні атаноміі Беларусі  складзе I Расіі.
У красавіку 1917 г. па ініцыятыве БНК бы Іскліканы Краёвы сялянскі з'езд, які таксама выка-{зася за атаномію Беларусі  складзе дэмакратыч-[най Расійскай рэспублікі.
3 8 па 10 ліпеня 1917 г. у Мінску бы праведзены Ідругі з'езд беларускіх нацыянальных арганізацый, Іна якім замест БНК была абрана Цэнтральная рада беларускіх арганізацый. Рада па сваіх поглядах была болып дэмакратычнай, чым БНК. Яна паставіла пе-рад Часовым урадам пытанні аб утварэнні  Бела-русі органа мясцовай улады, а таксама аб арганізацыі беларускіх нацыянальных вайсковых фарміравання. Аднак гэтыя прапановы Часовы рад ] адхілі.
Восенню 1917 г. прайшлі з'езды беларуса Заход-|няга, Паночнага, Паднёва-Заходняга, Румынскага Іфранто і матроса Балтыйскага флоту. Усе яны прайшлі пад лозунгам абвяшчэння атаноміі Бела-] русі. На аснове рашэння вайсковых з'езда у Мінску Ібыла створана Цэнтральная вайсковая беларуская Ірада (ЦВБР). Для каардынацыі дзеяння у кастрыч-ніку 1917 г. Цэнтральная рада беларускіх Іарганізацый была ператворана  Вялікую беларус-ікую раду, куды вайшлі і дзеячы ЦВБР. Галоная I задача, якую паставіла перад сабой Вялікая беларус-Ікая рада, заключалася  скліканні Усебеларускага Із'езда для канчатковага вырашэння пытання аб бе-рарускай дзяржанасці1.
1 Альшэская С.І., Талкачо В.І. Палітычнае і эканамічнае Іразвіццё Беларусі  1918 1920 гадах: Вучэб.-метад. дапаможнік. |Мн., 1993. С. 3 4.
165
Пераход улады  Петраградзе  кастрычніку 1917 г. у рукі Савета не прывё да актывізацьгі дзей-насці Рады па станаленні дзяржанасці  Беларусі, паколькі жо  першых заканадачых актах савец-кай улады ("Дэкрэт аб міры" і "Дэкларацыя право народа Расіі") абвяшчалася права сіх народа на самавызначэнне.
Аднак адразу ж пасля кастрычніцкіх (1917 г.) падзей у Петраградзе балыпавікі Заходняга фронту зялі  свае рукі ладу  Мінску і стварылі свой Вы-каначы камітэт Заходняй вобласці і Заходняга фрон-ту (Аблвыканкамзах), які рашуча выступі супраць беларускага нацыянальнага дзяржанага самавызна-чэння. Яго лідэры на гэтым этапе прытрымліваліся ідэі стварэння нітарнай савецкай дзяржавы. У сувязі з гэтым, прызнаючы ладу Савета у Расіі, Вялікая беларуская рада не прызнавала ладу Аблвыканкам-заха на тэрыторыі Беларусі1. Беларускія дзеячы раз-глядалі яго выключна як франтавы орган улады на той падставе, што  яго прэзідыуме былі толькі прад-станікі фронту, сярод якіх не было ніводнага бела-руса2.
30 лістапада 1917 г. прадстанікі розных партый і руха, якія ваходзілі  Вялікую беларускую раду, выступілі з адозвай "Да сяго беларускага народа", у якой аб'явілі сваю палітычную праграму. У ёй пра-дугледжвалася абвяшчэнне Беларусі дэмакратычнай рэспублікай; федэрацыі Беларусі з Расіяй і іншымі суседнімі рэспублікамі з адпаведным размежаваннем право "краёвых і федэральных улад"; перадачы сёй
1У кастрычніку снежні 1917 г. тэрыторыя Заходняй вобласці складалася з Віцебскай, Магілёскай і не акупіраваных немцамі частак Віленскай і Мінскай губерня. Органы савецкай улады Заходняй вобласці і яе кіранікі праводзілі лінію, якая понасцю адпавядала інтарэсам урада РСФСР. Пытанне аб стварэнні беларускай дзяржанасці імі не знімалася. Некаторыя члены кіраніцтва Аблвыканкамзаха (А.Ф.Мясніко, В.Г.Кнорын і інш.), кіруючыся ідэяй сусветнай рэвалюцыі, успрымалі патрабаванне аб самавызначэнні беларуса як контррэвалюцыйнае. Структура органа Аблвыканкамзаха і іх дзейнасць дэталёва і  поным аб'ёме раскрываецца  спецыяльных і абагульняючых працах па гісторыі Беларусі.
2 Ігнаценка ІМ. Беларусь напярэдадні і  першыя гады савецкай улады //Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1995. Ч. 2. С. 53.
166
I улады  Беларусі Краёвай радзе, якая павінна была выбірацца на аснове ронага, тайнага і прапарцыя-яальнага галасавання. У адозве гаварылася пра не-адкладнае надзялянне сялян зямлёй, ахову сіх каш-тонасцей краю, фарміраванне беларускага войска.
і Асабліва падкрэслівалася неабходнасць дэлегавання беларускіх прадстаніко на міжнародную канферэн-цыю  Парыж з мэтай прадухілення падзелу Бела-русі паміж суседнімі дзяржавамі. Пры гэтым указва-лася, што вырашыць названыя задачы можа толькі лада, выбраная самім беларускім народам. Для арганізацыі гэтай улады  цэнтры і на месцах мер-кавалася 5 снежня 1917 г. склікаць у Мінску з'езд
I прадстаніко усяго беларускага народа.
Ідэю Усебеларускага з'езда падтрыма Беларускі
I абласны камітэт (БАК) пры Усерасійскім Савеце сялянскіх дэпутата у Петраградзе. Дазвол на пра-вядзенне з'езда да і рад У.І.Леніна, а наркам па нацыянальных справах І.В.Сталін выдзелі на яго правядзенне 50 тыс. рублё і паабяца, што ра-
I шэнні форуму будуць прызнаны савецкай уладай1. I Усебеларускі з'езд праходзі 517 снежня 1917 г.
Іу Мінску. 3 1872 дэлегата 1167 мелі права рашаю-
I чага голасу, 705 дарадчага.
Група дэлегата, якая стаяла на савецкай плат-
Іформе, налічвала 118 чалавек (левыя эсэры, баль-шавікі, члены Беларускай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (БСДРП), якая знікла  верасні 1917 г. з левага крыла БСД). Дэлегаты былі абраны губернскімі, павятовымі і валаснымі земствамі, гу-бернскімі і павятовымі зямельнымі камітэтамі, Са-ветамі рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутата, на-цыянальнымі арганізацыямі, у тым ліку бежанскімі і вайсковымі.
Па сацыяльным складзе дэлегаты прадсталялі галоным чынам сялян, рабочых, сярэднія і ніжэй-шыя слаі інтэлігенцыі; па нацыянальным гало-ным чынам беларуса.
Па сваім прадстаніцтве і складзе з'езд бы па-намоцным органам у вырашэнні пытання аб ства-рэнні краёвай улады. Тая частка дэлегата, якая прад-сталяла беларускі нацыянальна-дэмакратычны рух,
1 Гісторыя Беларусі: Вучэб. дапаможнік /А.А.Абецэдарская, Л.А.Жылуновіч, А.П.Ігнаценка і інш. Мн., 1994. С. 111.
167
выступала за самавызначэнне Беларусі па прыкладзе ерапейскіх буржуазна-дэмакратычных дзяржа. На гэтых пазіцыях стаялі многія прыхільнікі Рады. Дру-гая частка, што далучылася да балыпавіко, адстой-вала беларускую нацыянальную дзяржанасць у фор-ме атаноміі  рамках РСФСР. За такі шлях сама-вызначэння выступалі прадстанікі Беларускага аб-ласнога камітэта пры Усерасійскім Савеце сялянскіх дэпутата у Петраградзе (пераважна эсэры). У выні-ку з'езд выказася за стварэнне беларускай рэспублікі  складзе Расійскай Федэрацыі, прычым становішча і правы гэтай рэспублікі вызначаліся асобым юры-дычным статусам.
Канчатковае вырашэнне пытання аб канстытуі-раванні беларускай дзяржанасці з'езд усклада на беларускі станочы з'езд. "Усебеларускі з'езд, га-варылася  яго рэзалюцыі, замацоваючы сваё права на самавызначэнне, заваяванае Расійскай рэ-валюцыяй, і пацвярджаючы дэмакратычны рэспуб-ліканскі лад у межах Беларускай зямлі дзеля заха-вання цэласнасці Беларусі  складзе Расійскай Федэ-ратынай дэмакратычнай рэспублікі, пастанаві вы-лучыць са свайго Савета орган краёвай улады  асобе Усебеларускага Савета Сялянскіх, Салдацкіх і Рабо-чых дэпутата, якому ручыць кіраванне Беларуссю аж да склікання Беларускага Устаночага Сходу"1.
Відаць, ме рацыю А.Сідарэвіч, член Цэнтраль-най Рады Беларускай сацыял-дэмакратычнай грама-ды, які, гаворачы аб імкненні стварыць беларускую атаномію  складзе Расіі, паясня сваю думку так: "Дэлегаты добра сведамлялі, што цэласнасць нашай краіны (Беларусі. Ат.) можа быць захавана толькі пры гэтых умовах"2.
Сваёй заявай аб стварэнні органа краёвай улады  асобе Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутата з'езд фактычна адмаля у прыз-нанні жо існавашых органа улады, што былі выб-раны з'ездамі Савета на Беларусі і Заходнім фронце  лістападзе снежні 1917 г. і падпарадковаліся Абл-выканкамзаху. 3 прававога пункту гледжання рэза-люцыя з'езда аб стварэнні органа краёвай улады (у ходзе работы з'езда была выбрана яго Рада) з'яля-
1 ЛіМ. 1990. 21 сн.
2 Сідарэвіч А. Вялікі нацыянальны сход //Нар. газ. 1992. 22 сн.
168
ецца сведчаннем таго, што дадзены форум беларус-кага народа ставі па-за законам Аблвыканкамзах. Гэта паслужыла падставай для правядзення Санаркамам Заходняй вобласці рэзкай палітычнай акцыі супраць з'езда, якая атрымала розныя ацэнкі: СНК Заходняй вобласці называ яе "роспуск", Савет Усебеларускага з'езда Савета "разгон", прэсса "закрыццё".
На справе падзеі разгортваліся наступным чынам. 17 снежня 1917 г. СНК Заходняй вобласці прыня узгодненае з А.Мясніковым і падпісанае К.Ландарам рашэнне "акружыць будынак, дзе праходзіць пася-джэнне Беларускага з'езда, арыштаваць прэзідыум з'езда, а таксама выбраны ім орган краёвай улады, адазвашы са з'езда ...балынавіко і тых, хто прыт-рымліваецца пункту гледжання савецкай улады, а сам з'езд аб'явіць распушчаным"1. У ноч з 17 на 18 снежня  зале пасяджэння з'езда з'явіліся зброе-ныя салдаты. Яны арыштавалі многіх дэлегата, у тым ліку старшыню з'езда І.Сераду, а таксама Ф.Грыба, Я.Карскага, А.Чарвякова, З.Жылунові-ча і інш. Зразумела, што для "роспуску" з'езда не абавязкова было выкарыстоваць узброеных сал-дат і рабіць арышты. У гэтым сэнсе нельга не па-гадзіцца з вядомымі даследчыкамі гісторыі стана-лення беларускай нацыянальнай дзяржанасці пра-фесарамі Р.Платонавым і М.Сташкевічам, якія пішуць: "З'езд не бы распушчаны, а бесцырымон-на разагнаны, прычым з удзелам, як адзначалі віда-вочцы, не зусім цвярозага камісара Крывашэіна"2. Гэтым актам Аблвыканкамзах перапыні працэс стварэння на Беларусі нацыянальнага органа са-вецкай улады. Такія дзеянні адпавядалі агульнаму курсу балыпавіко на перамогу сусветнай рэвалю-цыі як адзіна магчымага шляху захавання савец-кай улады  Расіі. Менавіта пытанне аб сусветнай рэвалюцыі несла раскол у балыпавіцкае кіраніц-тва, выклікашы нязгодненасць іх дзеяння у адно-сінах да вайны і міру і прынцыпа дзяржанага лад-кавання Савецкай Расіі.
1 Сташкевыч Н., Шумейко М. У нстоков создання //Сов. Белоруссня. 1988. 17 сент.
2 Платонов Р„ Сташкевыч Н. К вопросу о становленнн белорусской нацнональной государственностн //Октябрь 1917 н судьбы полнтнческой оппознцнн. Гомель, 1993. Ч. 2. С. 97.
169
Таму, нягледзячы на тое, што Усебеларускі з'езд праводзіся з ведама У.І.Леніна і І.В.Сталіна, дзе-янні бальшавіко Заходняй вобласці  студзені 1918 г. адобры III Усерасійскі з'езд Савета, а разгон Усебеларускага з'езда у нейкай ступені паслужы правобразам разгону Усерасійскага станочага схо-ду. Выдатны дзеяч беларускага 'нацыянальнага руху Е. Канчар ужо  1919 г. адназначна заяві, што дадзены факт "ва сіх адносінах з'явіся зла-чынствам і перад беларускім народам, і перад сус-ветнай сацыялістычнай рэвалюцыяй"1.
Аднак члены прэзідыума Усебеларускага з'езда не падпарадкаваліся рашэнню СНК Заходняй вобласці. 18 снежня 1917 г. яны правялі падпольнае пасяджэн-не  дэпо Лібава-Роменскай чыгункі, на якім выб-ралі выканкам рады з'езда на чале з лідэрам народ-ніцкага крыла БСГ Ф.Грыбам. Выканкам рады з'ез-да паставі задачу падрыхтокі зброенай барацьбы за ідэалы беларускай дзяржанасці, а таксама пасла сваю дэлегацыю  Брэст, дзе ішлі перагаворы паміж кайзе-раскай Германіяй і Савецкай Расіяй. Але ні тьш, ні другім бокам яна афіцыйна не была прьшята.
Незабаве перагаворы  Брэсце былі сарваны. 18 лютага 1918 г. германскае камандаванне аддало за-гад аб наступленні. Не маючы сіл арганізаваць аба-рону Мінска, Аблвыканкамзах і СНК Заходняй воб-ласці 19 лютага 1918 г. эвакуіраваліся  Смаленск. Мінск жа 20 лютага бы заняты корпусам І.Добар-Мусніцкага, а жо 21 лютага  яго вайшлі германс-кія войскі. У гэты ж дзень вьюанкам Усебеларускага з'езда звярнуся да народа Беларусі з першай уста-ной граматай, у якой яшчэ да склікання Устаноча-га сойма (з'езда) аб'яві сябе часовай уладай на Бела-русі. Да адкрыцця сойма выканачыя функцыі скла-даліся на створаны выканкамам Народны сакрата-рыят (урад), старшынёй якога ста лідэр правага кры-ла БСГ Я.Я.Варонка. У склад урада вайшло 15 на-родных сакратаро, што прадсталялі БСГ, эсэра і сацыял-сіяніста.
У першай устаной грамаце падкрэслівалася, што "беларускі народ павінен здзейсніць сваё права на понае самавызначэнне, а нацыянальныя меншасці на нацыянальна-персанальную атаномію.
1 Канчар Е. Белорусскнй вопрос. Пг., 1919. С. 125.
170
Правы нацыі павінны знайсці сваё здзяйсненне шляхам склікання на дэмакратычных асновах Уста-
| яочага Сойму"1.
9 сакавіка 1918 г. выканкам Усебеларускага з'ез-
I да прыня другую станую грамату, у якой аб'яві Беларусь "у рубяжох расьсяленьня і лічбавай пера-вагі беларускага народу" народнай рэспублікай БНР. Выканкам бы перайменаваны  Раду БНР, прэзіды-ум якой узначалі прадстанік БСГ І.М.Серада. Рада аб'ялялася заканадачым органам да склікання Ус-таночага з'езда, дэлегаты якога выбіраліся на асно-
| ве ронага, тайнага і прапарцыянальнага выбарчага права. Выбіраць і быць выбранымі маглі се грама-
I дзяне незалежна ад роду занятка, нацыянальнай
I прыналежнасці і веравызнання.
Выканачым органам аб'яляся Народны сакра-
I тарыят, які назначала Рада і які бы адказны перад
[ ёй. Другой устаной граматай дэклараваліся дэмак-ратычныя правы і свабоды (слова, друку, схода і г.д.)> адмянялася прыватная ласнасць на зямлю з перадачай яе без выкупу тым, хто яе апрацова. У межах БНР усім народам давалася права на нацыя-нальна-персанальную атаномію, кожны народ атрым-
[ ліва права карыстацца сваёй мовай.
Як бачым, першая і другая устаныя граматы
[ павінны былі стаць першымі заканадачымі актамі, якія фіксавалі асноныя прынцыпы дзяржанага ладкавання Беларусі, вызначалі яе тэрыторыю, пра-вы і свабоды грамадзян, а таксама формы ласнасці, хоць дакладнай сацыяльна-палітычнай арыентацыі не выражалі. Не вызначалі яны і пазіцыі Рады  ад-
| носінах да акупанта.
Заключаны 3 сакавіка 1918 г. паміж Савецкай
I Расіяй і кайзераскай Германіяй Брэсцкі мірны да-гавор да Радзе падставы выказаць сваю заклапоча-насць адносна этнічнай тэрытарыяльнай цэласнасці беларускай нацыі, паколькі  артыкулах Брэст-Літо-скага дагавора Беларусь выступала аб'ектам, а не суб'ектам міжнародна-прававых адносін. Яе прад-станікі нават не дзельнічалі  перагаворах і падпі-санні мо міру. У дакументах дагавора Беларусь не
| прызнавалася самастойным нацыянальным рэгіёнам
11-я Устаная грамата да народа Беларусі //Добры вечар. 1993. 125 сак.
171
Расійскай Імперыі і не мела свайго наймення, у той час як з Украінскай Народнай Рэспублікай мірныя мовы былі заключаны асобна.
Аналізуючы артыкулы Брэсцкага дагавора, Я.А.Юхо піша: "Такім чынам, дакументы сведчаць, што менавіта балыпавідкі рад, падпісашы гэты да-гавор, юрыдычна і фактычна разарва сувязі з Бела-руссю, пакідаючы яе безабароннай. У такой сітуацыі абвяшчаць атаномію Беларусі  складзе Расіі было немагчыма, ды і не мела сэнсу. Неабходна было ра-таваць народ ад нямецкай навалы, ствараць хаця б юрыдычную абарону"1.
Апошняя акалічнасць падштурхнула Раду да но-вых рашучых дзеяння. Будучы бяссільнай змяніць умовы Брэсцкага дагавора, фракцыя БСГ, кіруючы-ся другой устаной граматай, выступіла з ідэяй аб-вяшчэння незалежнасці БНР у этнічных межах пра-жывання беларуса.
У сувязі з гэтым 25 сакавіка 1918 г. на сесіі Рады, дзе прысутнічала і дэлегацыя Віленскай беларускай рады, пасля догіх спрэчак паміж абаронцамі суве-рэнітэту і прыхільнікамі атаноміі Беларусі  скла-дзе Расіі болыпасцю галасо была прынята трэцяя устаная грамата, якой абвяшчалася незалежнасцы Беларускай Народнай Рэспублікі і якая па задуме яе складальніка як бы завяршала працэс самавызна-чэння і канчаткова канстытуіравала стварэнне бела-рускай нацыянальнай дзяржанасці. БНР абвяшча-лася  межах этнічнага пражывання і колькаснай перавагі беларускага народа. У грамаце Рада дабіва-лася перагляду мо Брэсцкага міру, патрабавала, каб БНР самастойна падпісала мірнае пагадненне з урадамі германа-астрыйскага боку і Савецкай Расіі.
Першымі незалежнасць БНР прызналі рад Ук-раінскай Народнай Рэспублікі і Літоская Тарыба.
Але Германія не прызнала БНР. На пасланыя Народным сакратарыятам тры граматы рэйхсканц-лер паведамі, што Берлін разглядае не акупірава-ную Германіяй частку Беларусі як частку Савецкай Расіі 1 што, зыходзячы з умо Брэсцкага дагавора, без згоды рада Леніна ён прызнаць новатвораную дзяржаву не можа. Што ж датычыць акупіраванай
1 Юхо Я. Беларускія рады 1918 1921 гг. і іх панамоцтвы. С. 65.
172
[часткі, то яна, маля, аб'ект інтарэса Полыпчы, Іпрызнанай Германіяй.
I Не дапамог нават зроблены Радай БНР адчайны Ікрок, які не прынёс ніякіх дывідэнда, але пакіну [цяжкі след у яе гісторыі: 25 красавіка 1918 г. на Ізакрытым пасяджэнні бы прыняты тэкст тэлегра-Імы германскаму імператару Вільгельму II, у якой [выказвалася дзячнасць за вызваленне Беларусі ад |балыпавіцкага прыгнёту і анархіі. Ініцыятыва па-Ісылкі тэлеграмы ішла ад Р.Скірмунта. Спачатку не Ісе члена Рады згаджаліся з гэтай ідэяй, але іншага Івыйсця не было. Акрамя таго, на гэты шлях Раду Іпадштурхова прыклад Літвы, Украіны і Полылчы. Такім чынам, узяшы курс на дасягненне пагад-Інення з германскімі акупацыйнымі ладамі, многія ілідэры БНР лічылі, што пры падтрымцы рада кай-[зера можна будзе рэалізаваць намечаныя планы. Та-Ікая тактыка (асабліва рашэнне паслаць тэлеграму) Іне магла не выклікаць вострага палітычнага крызі-Ісу. 3 Рады выйшлі эсэры, меншавікі, ярэйскія са-іцыялісты. БСГ распалася, у выніку чаго з'явіліся |новыя палітычныя партыі, у тым ліку Беларуская ^сацыял-дэмакратычная партыя (БСДП), Беларус-кая партыя сацыяліста-федэраліста (БПС-Ф), Бе-ларуская партыя сацыяліста-рэвалюцыянера (БПС-Р).
Тэлеграма выклікала хвалю пратэсту і  розных Іслаях грамадства. Найбольшая колькасць пастано, якія асуджалі гэты акт, была прынята на сходах жы-харо Віцебскай і Магілёскай губерня. Змест іх бы аднатыпны: пратэст супраць самавызначэння і пра-нямецкіх дзеяння, выказванне понай падтрымкі са-|вецкайулады.
Крызіс унутры Рады набы зацяжны характар. ІНародныя масы, усведамляючы свае сацыяльныя і Інацыянальныя інтарэсы, патрабавалі ад Рады акты-Інага супрацілення акупацыйнаму рэжыму. Рада ж (упарта працягвала сваю ізаляцыянісцкую палітыку. Да станалення закона БНР усім установам і раду прадпісвалася карыстацца законамі былога Часова-га рада Керанскага, што яшчэ болып дыскрэдыта-вала Раду  вачах працоных мас1.
1 Платонов Р., Сташкевыч Н. К вопросу о становленнн белорусской нацнональной государственностн. С. 120.
173

Пасля лістападаскай рэвалюцыі 1918 г. у Гер-маніі Расія дэнансавала Брэсцкі мір і рушыла Чыр-воную Армію на Захад. Не маючы зброеных сіл і прызнання з боку буйнейшых дзяржа свету, Рада БНР не змагла арганізаваць супрацілення. 10 снеж-ня 1918 г. Чырвоная Армія вайшла  Мінск. Боль-шасць члена Рады і рада пакінулі сталіцу і спыні-ліся  Гродне, дзе заставаліся да пачатку красавіка 1918 г., гэта значыць да адыходу з Беларусі гер-манскіх войска.
Паспрабуем падвесці вынікі сказанага. Па-пер-шае, трэцяя станая грамата, прынятая 25 сака-віка 1918 г. на сесіі Рады БНР, пры сім яе значэнні толькі дэкларавала незалежнасць Беларусі, застаючы-ся на самой справе толькі палітьгчнай акцыяй. Пра-да, у той час і гэта было даволі сур'ёзным дасягненнем.
Па-другое, нельга адмаляць, што Рада БНР і яе Народны сакратарыят, прэтэндуючы на ролю зака-надачага і выканачага органа, стварылі пэную палітычную структуру з зародкам дзяржанай арганізацыі. Лічачы сябе выразнікамі і абаронцамі інтарэса беларускай нацыі, члены гэтых органа прыклалі шмат намагання для рэалізацыі яе права на самастойную дзяржанасць.
Разам з тым у юрыдычным сэнсе БНР дзяржавай не стала. Наянасць самастойнай дзяржанасці пра-дугледжвае не толькі абвяшчэнне тых ці іншых афі-цыйных дэкларацый, але і функцыяніраванне рэаль-най сістэмы органа улады на пэнай тэрыторыі, выпрацоку і прыняцце закона, іх рэалізацыю, гэта значыць праватворчую дзейнасць, выкананне кант-рольных функцый, гарантыю забеспячэння право і свабод сваіх грамадзян. Усё гэта адсутнічала, таму БНР з'ялялася толькі зародкавай формай, магчы-май перспектывай дзяржанага тварэння. Хоць рэспубліка і абвяшчалаея  этнічных межах пражы-вання беларуса, сваю юрысдыкцыю на гэтай тэры-торыі яна не ажыццяляла. Пагранічных падзела і службы не было, як не было і арміі. Адсутнічала фінансавая сістэма, не сфарміраваліся органы лады на месцах.
Урэшце, у БНР не было і канстытуцыі  поным сэнсе гэтага слова. Функцыі рада абмяжоваліся ажыццяленнем панамоцтва нацыянальнага ра-
174
да пры германскай акупацыйнай адміністрацыі і ра-шэннем шэрага задач у культурна-асветніцкай сфе-рьі, а таксама  галіне развіцця мясцовай прамысло-васці і гандлю.
Зразумела, што германская адміністрацыя разгля-дала ваенныя, палітычныя і эканамічныя праблемы Беларусі толькі з пазіцыі мацавання акупацыйнага рэжыму. Таму бясспрэчны той факт, што незалеж-насць, дзяржанасць пад акупацыяй немагчымы, бо сваёй рэальнай улады заваёнік ніколі не аддае. Аб гэтым добра сказана  адной з зая выканкама БСДГ, які бы зусім не зацікалены  прьшіжэнні ролі БНР у гісторыі дзяржанага буданіцтва: "Развіць усе формы беларускай дзяржанасці раду БНР не далі кайзераскія акупанты, якія понасцю выконвалі Брэсцкі дагавор з балыпавікамі. Яны перашкаджалі стварэнню мясцовых органа улады, паліцыі, судо. Яны не далі стварыць беларускае войска"1.
Неабходна сказаць яшчэ пра адзін бок пытання, які чамусьці замочваюць даследчыкі. Мы маем на вазе тое, што абвяшчэнне  лютым сакавіку 1918 г. Беларускай Народнай Рэспублікі трэба раз-глядаць і як акт самаабароны, як зварот да сусвет-най грамадскасці з заявай аб імкненні беларускай на-цыі да самавызначэння, бо пагроза тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі ішла з боку не толькі Германіі, але і Полыпчы, якая імкнулася да адраджэння польскай дзяржавы  межах 1772 г., гэта значыць да понай інкарпарацыі Беларусі. У пашырэнні сваіх межа былі зацікалены і літоскія палітыкі. Пад-нёвыя паветы (Пінскі, Мазырскі, Рэчыцкі, Гомельскі) былі ключаны  склад Украінскай Народнай Рэспублікі. Усходнія землі, не акупіраваныя Герма-ніяй, засталіся пад юрысдыкцыяй Савецкай Расіі. Аб-вяшчэнне БНР змяніла адносіны суседзя да - беларускіх тэрыторый як да земля "нічыйных".
3 прычыны неспрыяльных для Беларускай На-роднай Рэспублікі знешнепалітычных і нутраных абставін, а таксама адарванасці яе дзеяча і партый ад народа, захопленага ідэяй Савета, набыццё ёю сіх прыкмет дзяржавы так і засталося няздзейсне-най марай. Але тым не менш прыняцце акта аб неза-лежнасці БНР, дзейнасць яе Рады актывізавалі рост
1 Нар. газ. 1993. 12 сак.
175
нацыянальнай самасвядомасці, прымусілі баль-шавіцкі рад У.І.Леніна перагледзець сваю палітыку  адносінах Беларусі і пайсці на стварэнне хоць і аб-межаванай у правах, але сё ж беларускай савецкай дзяржанасці.
10.2. Утварэнне БССР.
Стварэнне Літоска-Беларускай
Рэспублікі
У сярэдзіне лютага 1919 г. Чырвоная Армія, якая наступала след за германскімі войскамі, што пакі-далі акупіраваныя тэрыторыі, замацавалася на лініі Вільня Ліда Слонім Агінскі канал Сарны. Такім чынам, амаль на сёй тэрыторыі Беларусі ад-навілася савецкая лада. Пры гэтым праблема бела-рускай дзяржанасці яшчэ болып абвастралася  су-вязі з развязваннем грамадзянскай вайны і замеж-най інтэрвенцыяй у Савецкай Расіі.
Падзеі і факты, звязаныя з абвяшчэннем Бела-рускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, дрбра вядомыя і дастаткова асвятляюцца  курсе "Гісто-рыя Беларусі". Наша задача раскрыць праблему тварэння БССР з гісторыка-прававога пункту гле-джання і спыніцца на некаторых фактах, якія слаба асветлены  літаратуры.
Перш за сё адзначым, што  кіруючых колах Савецкай Расіі, Аблвыканкамзаха і беларускіх каму-ністычных секцыях погляды на перспектывы дзяржа-нага буданіцтва  Беларусі былі рознымі. У кіраніц-тве Паночна-Заходняга абкама РКП(б) і Аблвыкан-камзаха лічылі, што Беларусь павінна ваходзіць у склад РСФСР у якасці яе адміністрацыйна-тэрытары-яльнай гаспадарчай адзінкі. Кіранікі Цэнтральнага бюро (ЦБ) беларускіх секцый пры РКП(б) і Белнац-кама пры Наркамаце па справах нацыянальнасцей РСФСР выступалі за тое, каб Беларусь увайшла  склад РСФСР на правах атаноміі. Лідэры БНР, якія адстой-валі поны суверэнітэт Беларусі, цяпер апьшуліся  эміграцыі і фактычна сышлі з палітычнай сцэны.
У святле сучаснага роскіду палітычных погляда можа здацца незвычайным, што менавіта дзякуючы
176
у.І.Леніну Беларусь абвяшчалася незалежнай рэспублікай. Між тым яго пазіцыя з'ялялася выз-начальнай пры прыняцці 24 снежня 1918 г. Плену-мам ЦК РКП(б) рашэння аб абвяшчэнні БССР1. Пле-яум даручы Паночна-Заходняму абкаму разгарнуць падрыхточую работу па нацыянальна-дзяржаным буданіцтве на Беларусі.
Іншае пытанне якімі матывамі кіравася стар-шыня СНК РСФСР? На гэта адказа А.Ф.Мясніко у сваім дакладзе на I з'ездзе КП(б)Б, калі была абвеш-чана БССР. Ен сказа, што "з утварэннем Беларус-кай Савецкай Рэспублікі замыкаецца ланцуг усіх са-вецкіх утварэння, якія самавызначаліся, і тым са-мым закрываецца калідор, праз які рушаць на Са-вецкую Расію сілы Чорнага Інтэрнацыянала"2.
Аналізуючы палітыку ЦК РКП(б) у адносінах да працэсу самавызначэння Беларусі  канцы 1918 пачатку 1919 г., акадэмік І.М.Ігнаценка, па сутнасці, прыходзіць да такога ж вываду. "Ваенна-палітычнае становішча, піша ён, патрабавала тварэння БССР, каб зачыніць тым самым акно для пранікнен-ня імперыялістычных сіл непасрэдна на тэрыторыю Расіі. ЦК РКП(б) меркава, што тварэнне БССР менавіта  гэты час будзе садзейнічаць умацаванню міжнароднага становішча Савецкай краіны, абароне рэвалюцыі і савецкай улады"3.
27 снежня 1918 г. у Наркамаце РСФСР пад стар-шынствам І.В.Сталіна адбылася нарада па пытаннях, звязаных з утварэннем БССР. У ёй прьгаялі дзел прадстанікі Аблвыканкамзаха, Паночна-Заходня-га абкама РКП(б) і Белнацкама. На гэтай нарадзе былі вырашаны пытанні аб урадзе Савецкай Бела-русі, прыкладных межах рэспублікі, яе кіруючым партыйным цэнтры. Кіраніцтву Цэнтральнага бюро беларускіх секцый і Белнацкама, у тым ліку Дз.Ф.Жылуновічу і А.Р.Чарвякову, даручалася пад-рыхтаваць праект Маніфеста Часовага рэвалюцый-нага рабоча-сялянскага савецкага рада Беларусі.
30 снежня 1918 г. у Смаленску для абмеркавання пытання аб утварэнні БССР і КПБ Паночна-Заходні
1 Платонов Р., Сташкевнч Н. К вопросу о становленнн белорусской нацнональной государственностн. С. 128. 2Тамжа. С. 131. 3 Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1995. Ч. 2. С. 67.
177
абласны камітэт РКП(б) скліка VI Паночна-Заход-нюю абласную канферэнцыю РКП(б), якая і прыня-ла рэзалюцыю "Аб абвяшчэнні Беларускай Савец-кай Сацыялістычнай Рэспублікі". У склад БССР ук-лючаліся Мінская, Гродзенская, Віцебская, Магілё-ская і Смаленская губерні. Паночна-Заходняя арганізацыя РКП(б) была перайменавана  КП(б)Б і заставалася, як і се іншыя нацыянальна-тэрытары-яльныя партыйныя арганізацыі, складанай часткан РКП(б). Гэта канферэнцыя аб'явіла сябе I з'ездам КП(б)Б.
ЦК КП(б)Б сумесна з кіраніцтвам беларускіх камуністычных секцый вызначылі персанальны склад Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага савецка-га рада Беларусі на чале з Дз.Ф.Жылуновічам.
Гстудзеня 1919 г. у Смаленску бы абыародаваны Маніфест Часовага рэвалюцыйнага рабоча-сялянскага савецкага рада, які абвясці утварэнне БССР і ас-ноныя палажэнні дзяржанага статуса рэспублікі. Уся лада перадавалася Саветам рабочых, сялянскіх, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутата; зямля, воды, нетры, фабрыкі абвяшчаліся ласнасцю наро-да. Усе законы, дагаворы, пастановы, загады і распа-раджэнні "як рады і яе слуг, так таксама і нямецкіх, польскіх і краінскіх акупацыйных улад лічацца не-сапраднымі"1.
5 студзеня 1919 г. сталіцай БССР ста Мінск, куды пераеха і Часовы рад.
3 прававога пункту гледжання працэдура стварэн-ня дзяржавы і тварэння яе ладных органа на асно-ве рашэння парторгана можа лічыцца нелегітымнай. Аднак на тым этапе РКП(б) праз Саветы жо ажыц-цяляла се ладныя фуцкцьгі. і такія рашэнні не толькі мелі юрыдычную сілу, але і станавіліся нормай.
Задачу ж надання легітымнасці гэтым актам вы-рашы Усебеларускі з'езд Савета, на якім меркава-лася прьшяць Канстытуцыю рэспублікі, зацвердзіць герб і сцяг, выбраць ЦВК.
Аднак у перыяд падрыхтокі з'езда, 16 студзеня 1919 г., ЦК РКП(б) прьшя рашэнне аб далучэнні да
1 Маннфест Временного Рабоче-Крестьянского Советского правнтельства Белорусснн/А. Ф. Вішнескі, Я. А. Юхо. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі  дакументах і матэрыялах. Мн., 1998. С. 219.
178
РСФСР Відебскай, Магілёскай і Смаленскай губер-ня і аб'яднанні часткі БССР, што засталася, з Літо-скай ССР] У рашэнні было запісана: "ЦК лічыць гэта рашэнне найболып адпавядаючым нашым агульна-палітычньш задачам і цалкам адпавядаючым міжнароднай кан'юнктуры".
Якой жа была гэта кан'юнктура? На жаль, над-звычай складанай як для самой Расіі, так і для Літвы і Беларусі. Ужо  снежні 1918 г. Ю.Шлсудскі заяві, што польская дзяржава будзе адналяцца  межах Рэчы Паспалітай 1772 г., а гэта значыць, што  яе склад павінны вайсці беларускія і літоскія землі.
Рашэнне, прынятае ЦК РКП(б) і асабіста У.І.Леніным 16 студзеня 1919 гм было выклікана імкненнем захаваць РСФСР як дзяржаву і як право-браз будучай сусветнай Рэспублікі Савета. Адсюль і ленінскія пасылкі аб інтэрнацыянальным абавяз-ку працоных Беларусі змякчыць удар імперыялі-зму па РСФСР і яго ідэя стварэння Літоска-Бела-рускай ССР, прызванай, як меркавалася, стаць дзяржавай-буферам паміж буржуазнай Польшчай і Савецкай Расіяй, прадухіліць адкрытую вайну паміж імі.
Як бачым, найвышэйшыя інтарэсы рэвалюцыі жо на стадыі юрыдычнага афармлення БССР выз-начылі яе лёс, і яна фактычна павінна была спыніць сваё самастойнае існаванне.
Цікавы і той факт, што рашэннем ЦК РКП(б) ад 16 студзеня 1919 г. былі незадаволены як былыя чле-ны Аблвыканкамзаха (А.Ф.Мясніко), так і члены групы Жылуновіча Чарвякова. Першыя таму, што хацелі захаваць сваю ладу, другія зыходзілі з на-цыянальнай ідэі. Дз.Ф.Жылуновіч і яго таварышы напісалі  ЦК РКП(б) пратэст супраць тэрытарыяль-нага падзелу Беларусі і запатрабавалі пераглядзець рашэнне ЦК. Вынікам гэтага стала іх выключэнне з урада БССР і арышт Жылуновіча. Даследчыкі Р. Платона і М. Сташкевіч лічаць, што ЦК РКП(б) ішо на аддзяленне ад БССР Магілёскай і Віцебскай губерня дастаткова прадумана, бо веда пра настрой кіруючых слаё Польшчы, якія патрабавалі інкар-парацыі Беларусі. Меркавалася, "што ключаныя  склад РСФСР Магілёская і Віцебская губерні, калі б іншыя тэрыторыі захапіла польская дзяржава, у пер-
179
спектыве сталі б асновай для адраджэння беларускай дзяржанасці"1.
Думаем, што такая пастанока пытання надта гіпа-тэтычная. Тым болып што гісторыя паказала іншае. Так, у ЛітБел не выходзіла ніводнай газеты на бела-рускай мове, ніхто з беларуса не значалі ні ЦВК, ні СНК. Нават у час другога абвяшчэння БССР, аб чым гаворка будзе ісці ніжэй, тэрыторыя Беларусі складалася сяго толькі з шасці павета Мінскай гу-берні, а заходняя адыходзіла да Полыпчы. Калі ЦК РКП(б) і бальшавіцкі рад Расіі і думалі пра адра-джэнне беларускай дзяржанасці  выпадку захопу болыпай часткі Беларусі Полыпчай, то толькі  пла-не стварэння на базе Магілёскай і Віцебскай губер-ня новай буфернай дзяржавы паміж капіталістыч-ным Захадам і Савецкай Расіяй. Тут прысутнічае хут-чэй палітычны разлік, чым імкненне захаваць дзяр-жанасць беларуса.
Апошняе пацвярджаецца і іншымі фактамі гісто-рыі. Так, жадаючы адстаяць цэласнасць тэрыторыі Беларусі, ЦК КП(б)Б для перагавора аб межах на-кірава у Маскву члена ЦБ Р.В.Пікеля і І.І.Райнгольда. 31 студзеня 1919 г. яны далажылі: "Свярдло сказа нам, што ЦК прыня рашэнне адзі-нагалосна і іншае рашэнне немагчыма"2 (маецца на вазе рашэнне аб тэрыторыі, якая адышла ад Расіі).
Захавася пратакольны запіс сустрэчы Р.В.Шкеля і І.І.Райнгольда з У.І.Леніным. Выслухашы іх, стар-шыня СНК РСФСР адказа, што рэспубліка буферная і патрэбна пастолькі, паколькі мяжуе з іншымі краі-намі. Адказваючы на пытанне аб уключэнні  склад РСФСР Смаленскай, Віцебскай і Магілёскай губерня, У.І.Ленін сказа, што раз яны не мяжуюць з іншымі краінамі, то іх можна выключыць са складу Беларус-кай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі3.
Такім чынам, у інтарэсах сусветнай пралетарскай рэвалюцыі (як аказалася, уянай) было спынена на-цыянальна-дзяржанае буданіцтва на Беларусі.
23 лютага 1919 г. у Мінску праходзі Усебела-рускі з'езд Савета у складзе 230 дэлегата, на якім
' Птпюнов Р., Сташкеет Н. К вопросу о становленнн белорусской нацнональной государственностн. С. 132.
- Там жа. С. 38. 3 Там жа.
180
| Я.М.Свярдло зачыта пастанову Прэзідыума УЦВК "Аб прызнанні незалежнасці БССР". Тут жа па пра-I панове Я.М.Свярдлова было прынята рашэнне аб аб'-| яднанні БССР з Літоскай ССР.
Акрамя таго, з'езд прыня Канстытуцыю БССР, | якая понасцю адпавядала Канстытуцыі РСФСР 1918 г. і зыходзячы з прынцыпу "класавай дэмакра-і тыі" дэкларавала правы працонага і эксплуатуема-га народа, вызначала структуру органа улады і кіра-Iвання.
Згодна з арт. 6 Канстытуцыі, вышэйшым орга-I нам улады  БССР аб'яляся Усебеларускі з'езд Са-вета, а  перыяд паміж імі Цэнтральны Выка-начы Камітэт (ЦВК), які выбірася з'ездам. ЦВК Беларусі з'яляся вышэйшым заканадачым, рас-парадчым і кантралюючым органам БССР (арт. 23). Функцыі рада складаліся на Вялікі прэзідыум, які фарміравася ЦВК (арт. 27, 29). У адрозненне ад Канстытуцыі РСФСР Канстытуцыя БССР не прадуг-леджвала стварэння СНК. Такая структура была зя-та ад Заходняй вобласці. Гэта гаворыць пра тое, што Беларусь па-ранейшаму жадалі разглядаць як адмі-I ністрацыйную адзінку РСФСР.
Ядро Вялікага прэзідыума склалі былыя "аб-| ласнікі" пад кіраніцтвам А.Ф.Мяснікова.
Некаторыя замежныя даследчыкі лічаць, што Ікалі б не было БНР, то не існавала б і БССР1. Такога погляду прытрымліваюцца і асобныя беларускія [гісторыкі. У прыватнасці, прафесар Л.Лойка піша: ''...Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі І(БНР) і дзейнасць яе кіруючых органа падштурх-Інулі бальшавіцкі рад у Маскве да фармальнага шрызнання права беларускага народа на самавыз-Іначэнне і нацыянальную дзяржанасць"2.
Аб'яднанне 27 лютага 1919 г. Літвы і Беларусі  Іадзіную Літоска-Беларускую ССР і яе лёс яшчэ раз шацвердзілі думку, што там, дзе робіцца вялікая іпалітыка, малыя народы не засёды прымаюцца пад Іувагу. Старшынёй ЦВК новай дзяржанай структу-Іры са сталіцай  Вільні ста К.Г.Цыхоскі, а СНК Іузначалі В.С.Міцкявічус-Капсукас. Літоска-Бела-[руская ССР аб'яднала Мінскую, Гродзенскую, Вілен-
1 Калубовіч А. Крокі гісторыі. М., 1993. С. 109. 2Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн., 1993. Т. 1. С. 400.
181
скую, Ковенскую і частку Сувалкаскай губерні з на-сельніцтвам больш за 4 млн чалавек1. У жніні 1919 г. яе тэрыторыя понасцю была акупіравана польскімі войскамі.
Фармальна ЛітБел праіснавала да ліпеня 1920 т., калі адбылося другое абвяшчэнне БССР. 3 пачаткам наступлення польскіх інтэрвента ЛітБел гэтак жа хутка памерла, як і нарадзілася, бо, як указвае Я.А.Юхо, "гэта штучнае дзяржанае тварэнне не адлюстровала інтарэса ні беларускага, ні літоска-га народа"2.
10.3. Другое абвяшчэнне БССР
Перакінушы войскі з Усходняга фронту на Польскі, Чырвоная Армія спыніла наступленне па-ляка і 14 мая 1920 г. перайшла  контрнаступлен-не, 7Аднак з-за недахопу сіл, слабага матэрыяльна-т&хнічнага забеспячэння і праліка камандавання савецкія войскі вымушаны былі адысці на зыходныя пазіцыі. Йоспех прьшесла толькі наступленне  ліпені 1920 г., а 11 ліпеня бы вызвалены МінскУ
Пры такіх абставінах 12 ліпеня 1920 г. у Маскве бы заключаны мірны дагавор паміж буржуазнай Літвой і РСФСР. Разлічваючы на перамогу савецкай улады  Літве і канфрантацыю Літвы з Полыпчай, урад РСФСР пайшо на ключэнне  яе склад земля з гарадамі Гродна, Шчучын, Ашмяны, Брасла. Віленскі край разам з Вільняй таксама бы прызна-ны складанай часткай ЛітвыЯ
Падпісанне мірнага дагавора паміж буржуазнай Літвой і РСФСР юрыдычна спыняла існаванне Літоска-Беларускай ССР^) Аднак, як указвае Я.А.Юхо, "гэты дагавор дла Беларусі не ме і не мог мець ніякай юрыдычнай сілы,.бо ён бы падпі-
1 Цэнтральнымі друкаванымі органамі пасля знікнення ЛітБел ЦК КП(б)Л і Б былі вызначаны: "Звезда" (на рускай мове), "Млот" (па польскай мове), "Камуністас" (на літоскай мове), "Штэрн" (на ярэйскай мове).
- Юхо Я. Фармаванне тэрыторыі беларуса //Спадчына. 1991. № 6. С. 9.
3 КП(б)Л і Б 5 верасня 1920 г. раздзялілася на самастойныя партыйныя арганізацыі Беларусі і Літвы.
182
Ісаны іншымі дзяржавамі  процівагу нормам [мЬкнароднага права"1.
Важна адзначыць і другое. Сам факт падпісання [дагавора, у якім ішла размова пра беларускія землі, Ісведчыць пра тое, што лідэры Савецкай Расіі і не Ідумалі раіцца з Беларуссю па тэрытарыяльных пы-[таннях, як не думалі і пра адналенне беларускай
Дзякючы паспяховаму наступленню Чырвонай ІАрміі зно узнікла ідэя сусветнай рэвалюцыі, таму Іпра адналенне беларускай дзяржанасці не магло Ібыць гаворкі. У лепшым выпадку было магчыма пра-Ідасталенне беларусам культурна-нацыянальнай а-[таноміі  межах Мінскай губерні, якая ваходзіла б у склад Расіі як адмішстрацьшна-гаспадарчая адзінка. І такіх пазіцыях стаялі В.Г.Кнорын, М.І.Калмановіч, [.І.Райнгольд і іншыя кіранікі КП(б)Л і Б. Аднак ш сутыкнуліся з супраціленнем камуніста-бела-эуса, і перш за сё А.Р.Чарвякова, Дз.Ф.Жылунові-Іа, Дз.Ф.Чарнушэвіча. У сувязі з гэтьш ЦК КП(б)Л і прызна неабходным выступіць з дэкларацыяй аб эызнанні самавызначэння беларускага народа.
31 ліпеня 1920 г. у Мінску была абвешчана І^экларацыя аб незалежнасці БССР. Існуе меркаван-Іе, што яна абвяшчалася з мэтай заспакаення мас. Ік бы там ні было, але імкненне беларускага народа сацыяльнай і нацыянальнай свабоды было  ней-сай меры задаволена. У Дэкларацыі сцвярджалася, Іто рэспубліка будуецца на прынцыпах "дыктату-ры пралетарыята і выкарыстання сяго вопыту Са-вецкай Расіі". Гаварылася таксама пра адналенне Існоных прынцыпа арганізацыі народна-гаспадар-Іага жыцця, абвешчаных 1 студзеня 1919 г. Мані-^естам рабоча-сялянскага савецкага рада і юрыдыч-Іа замацаваных у рашэннях I Усебеларускага з'езда Завета 23 лютага 1919 г. Да склікання чарговага /себеларускага з'езда Савета улада пераходзіла да Заенна-рэвалюцыйнага камітэта БССР2.
1 Юхо Я, Фармаванне тэрыторыі беларуса. С. 10.
2 У той час ССРБ (Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Зеларусь). У некаторых дакументальных крыніцах паралельна ^ыкарыстовалася і абрэвіятура БССР. Каб пазбегнуць блытаніны, Іамі будзе выкарыстовацца апошні варыянт, за выключэннем
Іпадка цытавання першакрыніц і поных назва заканадачых
хта і дакумента.
183
У Дэкларацыі аб незалежнасці БССР меліся яшчэ два важныя моманты: указвалася, што рэспубліка з'яляецца суверэннай савецкай дзяржавай, і  са-мым агульным плане вызначаліся яе межы. Дасло-на было сказана наступнае: "ССРБ вызначае сваю заходнюю мяжу па этнаграфічнай мяжы паміж Бе-ларуссю і буржуазнымі дзяржавамі, якія з ёй мяжу-юць. Мяжа ССРБ з Савецкай Расіяй і Украінай выз-начаецца свабодным выяленнем волі беларускага народа на павятовых і губернскіх з'ездах Савета у понай згодзе з урадамі РСФСР і ССРУ"1. Думаецца, што гэты запіс не бы выпадковым. Ен дава магчы-масць РСФСР пакінуць пад сваёй юрысдыкцыяй ра-ней далучаныя землі.
/'У ліпені 1920 г., калі Чырвоная армія паспяхова рухалася на захад, была рэальная магчымасць ад-навіць рэспубліку  тых межах, якія намячаліся I з'ездам КП(б)Б у студзені 1919 г., аднак гэтага не адбылося. Пасля паражэння савецкіх войска на Вісле межы маладой рэспублікі заставаліся замацаванымі толькі на паперы (у рэзалюцыі I з'езда КП(б)Б і  Дэкларацыі ад 31 ліпеня 1920 г._).
У перыяд свайго другога абвяшчэння рэспубліка аднавілася толькі  межах Мінскай губерні. Гэта пры-вяло да канфрантацыі балыпавіко з беларускімі эсэ-рамі, якія выступалі за цэласную і незалежную бела-рускую дзяржаву. Пачалася адкрытая барацьба паміж БПС-Р і КП(б)Б. Кіраніцтва БПС-Р адмові-лася падпісаць "Дэкларацыю аб абвяшчэнні незалеж-насці ССРБ" у прапанаваным выглядзе, хоць перша-пачдткова выказвалася  яе падтрымку.
''"Такім чынам, аналізуючы працэс другога абвяш-чэння БССР, можна канстатаваць, што пры яе ад-наленні з дапамогай урада РСФСР не магло быць гаворкі аб рэальным суверэнітэце  рамках этнічнай тэрыторыі.,
а такога ж вываду прыйшо і Я.А.Юхо: "Адно-
лёная ...Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Бела-русь на тэрыторыі шасці павета (уезда) Мінскай губерні хоць і аб'ялялася незалежнай, аднак фак-тычна і юрыдычна з'ялялася атаномнай вобласцю складзе РСФСР.
1 Нсторня Советской Констнтуцнн 1917 1956 гг. М., 1957. С. 236.
184
...Атаномны характар адносін ССРБ з РСФСР I асабліва яскрава выяляся  эканамічных, вайско-I вых і дзяржана-палітычных адносінах. Рэспубліка не мела сваіх грошай і фінансавалася з бюджэту РСФСР; арміяй, чыгуначным транспартам, поштай і сувяззю кіравалі з РСФСР, яе заканадаства дзейні-(чала і на тэрыторыі Беларусі"1.
Пра атаномны характар адносін БССР і РСФСР Ісведчыць і пастанова III з'езда Кампартыі Беларусі (лістапад 1920 г.), у якой аб прававым становішчы рэспублікі сказана наступнае: "Беларусь, з'яляючыся Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай, адначасова з'яляецца складанай часткай РСФСР, і се яе орга-ны  галіне агульных мерапрыемства павінны быць падпарадкаваны адпаведным камісарыятам РСФСР, аднак яны павінны мець пэную свабоду  галіне вы-Ірашэння пытання мясцовага жыцця, у якіх яны (павінны кіравацца ЦВКБ і Санаркомам Беларусі"2. Далейшае канстытуцыйнае афармленне Беларус-[кай ССР было здзейснена на II Усебеларускім з'ездзе ІСавета рабочых, сялянскіх, батрацкіх і чырвонаар-Імейскіх дэпутата, які праходзі у Мінску з 13 па 17 Існежня 1920 г. З'езд унёс істотныя змяненні і дапа-шенні  Канстытуцыю БССР і завяршы сваю работу Івыбраннем ЦВК БССР. Дакументы з'езда з'явіліся Іфундаментам далейшага прававога буданіцтва  Бе-|ларускай ССР.
іж тым польскія войскі, якія перайшлі  наступ-Іленне 16 жніся 1920 г., занялі значную частку Бе-Іларусі. РСФСР вымушана была пайсці на перагаво-Іры аб міры. 12 кастрычніка 1920 г. у Рызе былі пад-Іпісаны папярэднія мовы міру паміж РСФСР і Ук-[раінай, з аднаго боку, і Полыпчай з другога, а 18 сакавіка 1921 г. мірны дагавор, які замацава змяншэнне тэрыторыі Беларусі. У прыватнасці, да "Іолыпчы адышла ся Заходняя Беларусь з насель-Ііцтвам больш чым 4 млн чалавек. Віцебская і Го-Іельская губерні, а таксама заходнія паветы Сма-Іеншчыны па-ранейшаму заставаліся пад юрысдык-Іяй РСФСР. Тэрыторыю ж Беларусі склалі толькі
1 Юхо Я. Веларускія рады 1918 1921 гг. і іх панамоцтвы. 3. 67 68.
2 Очеркн нсторнн Коммуннстнческой партнн Белорусснн. Мн., 1961. Ч. І.С. 394.
185
шэсць павета Мінскай губерні з насельніцтвам 1,6 млн чалавек.\
Заслуговае вагі прававы аспект ацэнкі пера-гавора у Рызе. Нягледзячы на існаванне адноле-най БССР, беларускую дэлегацыю для дзелу  пе-рагаворах, на якіх вырашаліся пытанні тэрыторыі рэспублікі, запрасіць не палічылі патрэбным. Гэта падкрэслівае непанату, фармальнасць яе дзяржа-нага суверэнітэту на дадзеным этапе.
Са свайго боку Рада БНР, якая працягвала функ-цыяніраваць, выступіла з мемарандумам пратэсту супраць падзелу Беларусі на дзве часткі і паставіла пытанне аб удзеле сваіх прадстаніко у перагаво-рах. У адваротным вьшадку Рыжскі дагавор для Бе-ларусі не мог мець юрыдычнай сілы, што супярэчы-ла нормам міжнароднага права. У сувязі з гэтым Рэ-комам БССР было прынята рашэнне аб даручэыні дэ-легацыі РСФСР прадсталяць інтарэсы Беларусі на далейшых этапах перагавора1. II Усебеларускі з'езд Савета, які праходзі у снежні 1920 г. у Мшску, пац-вердзі не толькі асноныя палажэнні Маніфеста ра-боча-сялянскага савецкага рада ад 1 студзеня 1919 г., але і адобры папярэднія мовы Рыжскага дагавору.
Аб тым, што дэлегацыя Савецкай Расіі была суп-раць удзелу Беларусі  перагаворах у Рызе, сведчыць пісьмо наркама замежных спра РСФСР Г.В.Чычэ-р.ына  Палітбюро ЦК РКП(б) ад 30 снежня 1920 г. Ён піса: "...Дэлегацыя застаецца руска-краінскай, але рад РСФСР ...мае панамоцтвы ад Беларусі. Ісці за межы гэтай камбінацыі немэтазгодна. ...У выпад-ку з'ялення непасрэдна беларускай дэлегацыі  Рызе яна там разбурыць усе нашы дыпламатычныя кам-бінацыі" .
Палякі таксама не жадалі, каб у перагаворах "пры-мала дзел самастойная дэлегацыя ССРБ"3, якая, зра-зумела, імкнулася да адналення адзінства сваёй тэры-торыі перш за сё за кошт заходняй часткі Беларусі^'
1 У кастрычніку 1920 г. ад імя Савецкай Беларусі  Рыгу на перагаворы выеха А.Чарвяко, аднак яго не пусцілі за стол перагавора. У сакавіку 1921 г. А.Чарвяко уваходзі у склад дэлегацыі РСФСР.
2 Нсторня Беларусн. Вопросы н ответы. Мн., 1993. С. 90.
3 Альшэская С.І., Талкачо В.І. Палітычнае і эканамічнае развіццё Беларусі  1918 1920 гг. Мн., 1993. С. 42.
186
Прычынамі адмоных для Беларусі выніка Рыж-I скага (1921 г.) дагавору былі: нядачная для РСФСР вайна з Полыпчай; ідэі сусветнай рэвалюцыі, якім аддавала перавагу расійскае кіраніцтва і якія пе-рашкаджалі вырашэнню практычных задач нацыя-нальна-дзяржанага ладкавання народа былой цар-скай Расіі; раскол і слабасць нацыянальнага руху, недастатковая падтрымка яго на міжнародным уз-| роні.
Такім чынам, працэс станалення беларускай на-I цыянальнай дзяржанасці бы надзвычай цяжкім і драматычным. Спецыфічнае геаграфічнае становіш-ча Беларусі, перапляценне гістарычных лёса бела-руса з лёсамі прадстаніко іншых народа, і перш за сё рускага, прльскага, літоскага, іншыя I асаблівасці абумолівалі тое, што  ёй агульнанацы-янальныя інтарэсы ступалі месца партыйна-класа-вым імкненням розных груп насельніцтва. Акрамя Ітаго, праяля жывучасць як вялікарускі, так і вя-Ілікапольскі шавінізм.
Зразумела, нельга адмаляць рэальнасці ажыц-Іцялення ідэі беларускай дзяржанасці  форме са-[вецкай рэспублікі, аднак пры гэтым неабходна Ілічваць, што жо  пачатку 30-х гг. рэальнага суве-Ірэнітэту БССР, як і іншыя рэспублікі, не мела. Да Ітаго часу СССР з прьічыны самой логікі развіцця шэнтралізаванай адміністрацыйнай сістэмы, існаван-Іня манаполіі балыпавіко на ладу понасцю ста-Ілявася  якасці таталітарнай дзяржавы.
Г Л А В А 11
ДЗЯРЖАВА I ПРАВА БССР у 20 30-я гг.
11.1. Узаемаадносіны БССР і РСФСР. Утварэнне Саюза ССР
Пасля тварэння БССР узнікла неабходнасць ва Ірэгуляванні заемаадносін новай савецкай рэспублікі Іа РСФСР. Пастановай ад 31 студзеня 1919 г. Прэзі-|дыум УЦВК РСФСР прызна незалежнасць Беларус-
187

кай ССР. Гэту пастанову, як было сказана вышэй, старшьгая УЦВК Я.М.Свярдло 2 лютага 1919 г. за-чыта на I Усебеларускім з'ездзе Савета, які звяр-нуся з заклікам да сіх народа і рада прызнаць новую дзяржаву, а таксама прыня пастанову аб пачатку перагавора з РСФСР па станаленні фе-дэратынай сувязі, хоць адначасова выказася за неадкладнае зліццё БССР з Літоскай ССР.
1 чэрвеня 1919 г. УЦВК РСФСР з мэтай аб'яднан-ня намагання усіх савецкіх рэспублік ва мовах гра-мадзянскай вайны прыня дэкрэт аб стварэнні ваен-нага саюза рэспублік. Прызнавалася неабходным правесці цеснае аб'яднанне ваеннай арганізацыі і ваеннага камандавання, савета народнай гаспа-даркі, чыгуначнага кіравання і гаспадаркі, фінан-са, камісарыята працы Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі і Крыма з тым, каб кіраніцтва гэ-тымі галінамі было сканцэнтравана  руках адзіных калегій.
Пасля заканчэння грамадзянскай вайны і абвя-шчэння Дэкларацыі аб незалежнасці БССР ад 31 ліпе-ня 1920 г. рэспубліка, знаходзячыся  стане найця-жэйшай гаспадарчай разрухі, прыступіла да мірнага буданіцтва. У цэнтры вагі органа улады і кіра-вання было адналенне разбуранай вайной гаспадаркі. Цяжкае эканамічнае становішча змацнялася неза-даволенасцю сялян харчразвёрсткай. У сувязі з гэ-тым пераход да новай эканамічнай палітыкі, замена харчразвёрсткі харчпадаткам садзейнічалі аднален-ню народнай гаспадаркі рэспублікі.
У гэты перыяд актывізуецца дзейнасць вышэй-шых органа улады і кіравання: Усебеларускага з'ез-да Савета, Цэнтральнага Выканачага Камітэта і яго прэзідыума, а таксама створанага 18 снежня 1920 г. на першай сесіі ЦВК БССР Савета Народных Камісара, які значальва старшыня ЦВК А.Р.Чар-вяко (з 1923 г. Я.А.Адамовіч). СНК прыма меры па адналенні прамысловасці і сельскай гаспадаркі, рэалізацыі праграмы пераходу да новай эканамічнай палітыкі, удзяля увагу народнай асвеце, падрыхто-цы кадра, стабілізацыі становішча, умацаванню са-вецкай улады і г.д.1
1 Слободчыков НЛ. Совет Народных Комнссаров БССР в 1920 1936 гг. Мн., 1977. С. 20 39.
188
У полі зроку кіраніцтва рэспублікі  гэты час знаходзіліся і пытанні, звязаныя з суверэнітэтам і гэрытарыяльнай цэласнасцю БССР. Не задавальня-эчыся становішчам "малодшага брата"  адносінах
РСФСР, аб чым было прама заялена на I Усебе-Іарускім з'ездзе Савета у дэкларацыі "Аб устана-Іенні цеснай федэратынай сувязі паміж БССР і ]ФСР", рэспубліка пачала заяляць аб сабе як аб замастойнай дзяржаве.
Якасна новыя заемаадносіны БССР з РСФСР за-санадача замацава Саюзны рабоча-сялянскі дага-зор ад 16 студзеня 1921 г., ратыфікаваны УЦВК 'СФСР і ЦВК БССР у ліпені 1921 г. У ім прызнава-гліся "незалежнасць і суверэннасць кожнага з дага-ворных бако", падкрэслівалася, што "з самога фак-та ранейшай прыналежнасці тэрыторыі ССРБ да бы-лой Расійскай Імперыі для ССРБ не вьшікае ніякіх абавязацельства у адносінах да каго б там ні было"1, і гаварылася, што з мэтай ваеннага і гаспадарчага саюза рады абедзвюх рэспублік аб'яляюць аб аб'-яднанні наркамата ваенных і марскіх спра; знеш-няга гандлю; фінанса; працы; шляхо зносін; по-шты і тэлеграфа. Аб'яднаныя наркаматы ваходзілі  склад урада РСФСР, кіраніцтва імі ажыццяля-лася праз Усерасійскі з'езд Савета і УЦВК, а  СНК БССР яны мелі сваіх упанаважаных. Дагавор свед-чы пра пашырэнне панамоцтва Беларусі, у ім былі дакладнены заемаадносіны рэспублік, і з гэтага часу толькі па пэных колах пытання, связаных з дзей-насцю аб'яднаных наркамата, пераважалі панамоц-твы РСФСР. Пра працэс пашырэння панамоцтва рэспублікі сведчаць і дапаненні да гэтага дагавора, уведзеныя дэкрэтам ЦВК БССР ад 24 студзеня 1922 г., у якім зазначалася, што пастановы і распараджэнні аб'яднаных наркамата абавязковыя для рэспублікі  тым выпадку, калі пацверджаны ладнымі орга-намі Беларусі.
У 1922 г. праблема заемаадносін усіх савецкіх рэспублік стала прадметам сістэматычнага абмерка-вання партыйных і савецкіх з'езда. У жніні 1922 г. ЦК РКП(б) ствары спецыяльную камісію па пад-рыхтоцы праекта дагавора аб іх далейшых узаема-
1 Нсторня Советской Констнтуцнн. 1917 1956 гг. С. 265
266.
189
адносінах у цэлым. У яе вайшлі прадстанікі сіх рэспублік, у тым ліку і Беларусі. Падрыхтаваны Ста-ліным так званы праект "атанамізацыі", сутнасцю якога з'ялялася ваходжанне рэспублік у склад РСФСР на правах атаноміі, бы па ініцыятыве У.І.Леніна раскрытыкаваны на пасяджэнні ЦК РКП(б). У адпаведнасці з яго прапановамі была пры-нята рэзалюцыя з новым праектам дзяржанага аб'-яднання савецкіх рэспублік, у аснову якога былі пак-ладзены прынцыпы ранапрая і добраахвотнасці.
14 снежня 1922 г. Усебеларускі з'езд Савета пры-ня пастанову аб неабходнасці аб'яднання рэспублік на аснове заемнай ронасці, цесных эканамічных і палітычных сувязя. У ёй адзначалася, што фактыч-на такі саюз ужо склася і патрабуецца толькі зака-надача аформіць яго, улічваючы пры гэтым неаб-ходнасць прадасталення кожнай з рэспублік гаран-тый праялення ініцыятывы. Для падпісання даку-мента па стварэнні саюза з'езд выбра дэлегацыю.
30 снежня I з'езд Савета СССР у асноным зац-вердзі праект Дагавора і Дэкларацыі аб утварэнні СССР, якія з прычыны іх надзвычайнай важнасці перадаваліся на дадатковы разгляд рэспублік. Пазней бы разасланы на заключэнне рэспублік і праект пер-шай агульнасаюзнай канстытуцыі. У студзені 1924 г. V Усебеларускі з'езд Савета адобры праект Кан-стытуцыі СССР, якая была зацверджана 31 студзеня 1924 г. на II Усесаюзным з'ездзе Савета.
У адпаведнасці з агульнасаюзнай Канстытуцыяй Беларуская ССР, як і іншыя савецкія рэспублікі, пе-радала частку сваіх панамоцтва СССР. Пералік пытання, вырашэнне якіх уваходзіла  кампетэн-цыю Саюза ССР, бы даврлі шырокім: прадстаніцт-ва  міжнародных адносінах, заключэнне дагавора з іншьші дзяржавамі, пытанні вайны і міру, права змянення знешніх граніц і пытанні іх змянення паміж рэспублікамі, кіраніцтва і станаленне сістэмы нутранага гандлю, распрацока асно агуль-нага плана сёй народнай гаспадаркі, вырашэнне спрэчных пытання, якія зніклі паміж рэспублікамі, і інш.
Такім чынам, згодна з Асноным Законам, суве-рэнітэт саюзных рэспублік бы абмежаваны толькі  выпадках, указаных Канстытуцыяй СССР. Пры вы-
190
рашэнні астатніх пытання рэспублікі маглі дзейні-чаць самастойна (арт. 3).
11.2. Адміністрацыйна-тэрытарьгальнае
дзяленне БССР. Пашырэнне тэрыторьгі рэспублікі
21 сакавіка 1921 г. пастановай ЦВК БССР было прынята Палажэнне аб прадстаніцтве Беларусі пры радзе РСФСР, якое стваралася з мэтай каардына-цыі дзейнасці і абагульнення практычнай работы органа^і стано абедзвюх рэспублік. Панамоцнае прадстаніцтва БССР з'явілася для рэспублікі новым тьгаам савецкай установы, якая выконвала функцыі дыпламатычнай місіі. Адным з напрамка яго дзей-насці стала работа сярод беларускага насельніцтва Віцебскай і Гомельскай губерня, якія знаходзіліся  складзе РСФСР.
Кіраніцтвам рэспублікі знімалася пытанне аб урэзанасці тэрыторыі Беларусі, якая складалася фак-тычна з шасці павета (плошча 52,3 тыс. км2, на-сельніцтва 1544 тыс. чалавек): Бабруйскага, Бары-саскага, Ігуменскага (з 1923 г. Чэрвеньскага), Ма-зырскага, Мінскага і Слуцкага. 3 16 студзеня 1919 г. Віцебская, Магілёская і заходнія паветы Смаленс-кай губерні, як ужо адзначалася, былі далучаны да РСФСР. Тэрыторыя ж Заходняй Беларусі на аснове Рыжскага мірнага дагавора адышла да Польшчы.
Летам 1921 г. ва радзе РСФСР абмярковалася пытанне аб стварэнні адзінага эканамічнага раёна  складзе Віцебскай, Гомельскай, Смаленскай, Бранс-кай губерня і БССР з цэнтрам у Смаленску. Урад ВССР прапанава свой праект стварэння адзінага эканамічнага раёна шляхам пашырэння тэрыторыі рэспублікі за кошт уключэння  яе склад земля з пераважна беларускім насельніцтвам. Праект бы пададзены  Савет працы і абароны і Дзяржплан РСФСР. Нягледзячы на тое што ён бы падтрыманы старшынёй прэзідыума Дзяржплана РСФСР Г.М.Кржыжаноскім, практычнае ажыццяленне праекта пачалося пазней у сувязі з настойлівымі пат-рабаваннямі БССР.
191
У снежні 1923 г. Прэзідыум ЦВК СССР зац-вердзі склад спецыяльнай камісіі, якая разгляда-ла матэрыялы па кожным павеце аб мэтазгодкасці іх уваходжання  саста Беларусі. Пры вырашэнні пытання кіраваліся менавіта прынцыпам перавагі беларускага насельніцтва. 4 лютага 1924 г. Прэзі-дыум УЦВК РСФСР зацвердзі рашэнне камісіі аб змене граніц, а 7 сакавіка 1924 г. Прэзідыум ЦВК СССР прыня пастанову аб аб'яднанні  складзе БССР усіх тэрыторый з болыпасцю беларускага насельніцтва.
У выніку першага збуйнення БССР у яе склад былі вернуты: Віцебскі, Полацкі, Сенненскі, Су-ражскі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Лепельскі і Аршанскі паветы Віцебскай губерні, у складзе РСФСР засталі-ся Себежскі, Невельскі, Веліжскі паветы; Клімавіцкі, Рагачоскі, Быхаскі, Магілёскі, Чэрыкаскі, Ча-вускі паветы Гомельскай губерні (у красавіку 1919 г. Магілёская губерня была ператворана  Гомельскую), у складзе РСФСР засталіся Грмельскі і Рэчыцкі паве-ты; 18 валасцей Горацкага і Мсцісласкага павета Смаленскай губерні. VI Усебеларускі з'езд Савета, які адбыся 1316 сакавіка 1924 г. і вайшо у гісто-рыю як з'езд першага збуйнення БССР, замацава пашырэнне рэспублікі.
Тэрыторыя Беларускай ССР павялічылася больш чым у 2 разы (110,5 тыс. км2), а колькасць насельні-цтва зрасла да 4,2 млн чалавек. Віцебская губерня была ліквідавана. Другая сесія ЦВК БССР 6-га склікання (17 ліпеня 1924 г.) адмяніла ранейшае і вяла новае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзялен-не на акругі, раёны, сельсаветы. Было створана 10 акруг (Аршанская, Бабруйская, Барысаская, Віцеб-ская, Калінінская, Магілёская, Мазырская, Мінская, Полацкая, Слуцкая), якія аб'ядновалі 100 раёна і 202 сельсаветы.
Са снежня 1926 г. Прэзідыум УЦВК выда паста-нову аб перадачы БССР Гомельскага і Рэчыцкага па-вета, якія былі перайменаваны  акругі. Гомельс-кая губерня была ліквідавана. Тэрыторыя БССР скла-дала цяпер 125,8 тыс. км2, а насельніцтва 5 млн чалавек.
9 чэрвеня 1927 г. былі ліквідаваны Барысаская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкія акругі, а 26 ліпеня
192
1930 г. апошнія восем акруг. На тэрыторыі БССР засталося толькі раённае дзяленне.
15 студзеня 1938 г. у рэспубліцы было ведзена абласное дзяленне: Віцебская вобласць уключала  сябе 20 раёна, Гомельская 14, Магілёская 21, Мінская 20, Палеская 15 раёна.
11.3. Развіццё права  Беларускай ССР у 20 30-я гг.
Развіццё права  Беларускай ССР у адналенчы перыяд (1921 1925 гг.) ішло  некалькіх кірун-ках: па-першае, на тэрыторыі БССР уводзіліся  дзе-янне заканадачыя акты РСФСР; па-другое, органы лады і кіравання БССР (Усебеларускі з'езд Савета, ЦВК, СНК) прымалі ласныя нарматына-прававыя акты; па-трэцяе, у некаторых заканадачых актах РСФСР меліся агаворкі, што яны дзейнічаюць і на тэрыторыі іншых савецкіх рэспублік.
Улады Беларусі водзілі  дзеянне на тэрыторыі рэспублікі заканадачыя акты Расійскай Федэрацыі. Гэта закон "06 основных частных нмуіцественных правах, прнзнаваемых РСФСР, охраняемых ее закона-мн н заіцніцаемых судамн" (з 2 жніня 1922 г.), Гра-мадзянскі (з 1 сакавіка 1923 г.), Грамадзянска-працэ-суальны (з 1 верасня 1923 г.), Крымінальны і Крымі-нальна-працэсуальны (з ліпеня 1922 г.) кодэксы РСФСР.
У гэты перыяд прымаюцца і ласныя заканада-чыя акты, актывізуецца дзейнасць вышэйшых орга-на улады і кіравання БССР. Так, у красавіку 1921 г. ЦВК БССР прыня пастанову аб пераходзе да харч-падатку і аб дазволе свабоднага абмену сельскагаспа-дарчай прадукцыі  трох паветах; у жніні 1921 г. СНК БССР выда пастанову "Аб правядзенні ганд-лю", у адпаведнасці з якой усім грамадзянам рэспублікі, якім спонілася 16 гадо, дазвалялася весці гандаль прадуктамі сельскай гаспадаркі, выра-бамі саматужнай і фабрычнай вытворчасці за вык-лючэннем прадмета дзяржанай манаполіі, коль-касць якіх была зведзена да мінімуму.
29 сакавіка 1923 г. ЦВК БССР прыня Зямельны кодэкс (уведзены  дзеянне 15 красавіка 1923 г.), які
193
зыходзі з асноных заканадачых акта РСФСР і ВССР аб зямлі. Разам з абвяшчэннем зямлі выключ-на дзяржанай уласнасцю і прадасталеннем сяля-нам права карыстання ёю пры мове вядзення гаспа-даркі сваёй працай, гаварылася аб бестэрміновым ка-рыстанні зямлёй і праве сялян выбіраць любую фор-му землекарыстання. У выключных выпадках, пры мове захавання гаспадаркай свайго працонага ха-рактару, дапускалася дапаможная наёмная праца. Ко-дэксам таксама рэгуляваліся пытанні землеладка-вання і парадку вырашэння зямельных спрэчак.
Зямельны кодэкс БССР некалькі адрознівася ад адпаведнага кодэкса РСФСР. Пералічваючы формы землекарыстання, ён не выкарыстова паняцце аб-шчыннага землекарыстання і таму не дапуска раняльных перадзела зямлі. Зямля замацовала-ся за сельскагаспадарчымі аб'яднаннямі, а пасля выдачы адпаведных дакумента за асобнымі зем-лекарыстальнікамі. Землекарыстанне нарміравалася. Наркамзему БССР даручалася вызначэнне нормы зямельных участка для сялян.
Пашырэнне тэрыторыі БССР патрабавала ніфіка-цыі замельнага заканадаства, бо на далучанай тэ-рыторыі працягва дзейнічаць Зямельны кодэкс РСФСР. Таму Прэзідыумам ЦВК бы прьшяты новы Зямельны кодэкс БССР, уведзены  дзеянне на сён тэрыторыі рэспублікі з 1 красавіка 1925 г.
У 1924 г. у БССР былі станолены адзіныя арга-нізацыйна-прававыя формы вядзення лясной гаспа-даркі, якія мелі важнае значэнне для эканомікі рэспублікі. Прыняты СНК Лясны кодэкс БССР бы уведзены  дзеянне з 1 жніня 1924 г. У ім гаварыла-ся пра адзіны лясны фонд БССР, аб'ялялася, што се лясы і зямельныя плошчы, прызначаныя для пашырэння лясных угоддзя, з'яляюцца дзяржа-най уласнасцю. Гэты заканадачы акт замацава цэнтралізаванае кіраванне лясамі, што мелі рэспуб-ліканскае значэнне. Органамі Наркамзема былі выдзе-лены лясы мясцовага значэння, якія перадаваліся зямельным таварыствам, сельскагаспадарчым каму-нам, арцелям і іншым аб'яднанням працоных зем-лекарыстальніка у бестэрміновае карыстанне.
Што тычыцца працонага заканадаства, дык за-канадачымі актамі РСФСР, як ужо адзначалася,
часам агаворвалася, што яны дзейнічаюць і на тэры-торыі іншых савецкіх рэспублік. Напрыклад, 30 ка-стрычніка 1922 г. УЦВК РСФСР прыня новы Ко-дэкс закона аб працы, у артыкуле 5 якога гавары-лася, што ён пашырае сваё дзеянне на саюзныя рэспублікі без спецыяльнага пацвярджэння.
У адпаведнасці з палажэннямі КЗаПа аснонай прававой формай найму рабочых і служачых на пра-цу з'яляся індывідуальны працоны дагавор і толькі  выключных выпадках магло мець месца прыцяг-ненне да працонай павіннасці. Атрымалі пацвяр-джэнне нормы аб васьмігадзінным рабочым дні са скарачэннем яго працягласці на падземных работах і  іншых галінах прамысловасці, шкодных для зда-роя, на начных работах і для асоб, якім не споні-лася 18 гадо.
Бы прадугледжаны шэраг мер па ахове працы. Пры гэтым агаворвалася, што працоныя гарантыі, устаноленыя КЗаПам, могуць быць пашыраны  калектыных дагаворах, заключаных паміж прафса-юзамі і адміністрацыямі дзяржаных або ладальні-камі прыватных прадпрыемства. КЗаП замацава сістэму абавязковага сацыяльнага страхавання ра-бочых і служачых за кошт узноса дзяржпрадпры-емства і прыватных наймальніка у спецыяльны фонд.
Асобная глава Кодэкса прысвячалася прафсаюзам. У сувязі з пераводам дзяржпрадпрыемства на гас-разлік і дазволам дзейнасці прыватных прадпрыем-ства перад імі пасталі новыя задачы.
У выніку тварэння Саюза ССР на тэрыторыі БССР уступілі  дзеянне яго заканадачыя акты. У адпа-веднасці з Канстытуцыяй СССР 1924 г. Прэзідыум ЦВК БССР скасава дэкрэт ад 24 студзеня 1922 г. аб узаемаадносінах БССР і РСФСР і станаві, што пас-тановы УЦВК РСФСР на тэрыторыі Беларусі не ма-юць сілы і з гэтага часу дзейнічаюць толькі закана-дачыя акты СССР і БССР1. Тым не менш заканада-ства РСФСР аказвала істотны плы на развіццё пра-ва на Беларусі.
Трэба адзначыць, што  канцы 20 пачатку 30-х гг. БССР набыла і ласны заканадачы вопыт.
1 Нсторня Советской Констнтуцнн. 1917 1956 гг. С. 265 266.
195
194

У сувязі з тым, што змяніліся мовы жыцця, былі прыняты новыя і перагледжаны некаторыя раней-шыя законы, напрыклад прыняты Водна-меліяра-цыйны кодэкс (1927), Папрача-працоны кодэкс (1926), Кодэкс закона аб шлюбе, сям'і, апецы (1927), Кодэкс аб працы (1929) і інш.
Грамадзянскае і грамадзянска-працэсуальнае пра-ва адналенчага перыяду было накіравана перш за сё на мацаванне дзяржанай уласнасці. Заканада-чыя акты БССР канкрэтызавалі і дапанялі законы Расійскай Федэрацыі, у тым ліку ГК і ГПК РСФСР, уведзеныя  дзеянне на тэрыторьгі рэспублікі  1923 г. Напрыклад, грамадзянскі кодэкс замацава агульнае правіла неадчужальнасці дзяржаных прадпрыем-ства ва ласнасць прыватных асоб, аднак у сувязі з НЭПам пастановай ЦВК і СНК БССР ад 31 студзеня 1925 г„ было дазволена адчужэнне прадпрыемства, якія бяздзейнічалі.
Найбольшую іскавую абарону атрымала дзяржа-ная ласнасць. Яе можна было запатрабаваць з лю-бога незаконнага ладання, прычым іскавая данасць пры гэтым не прымянялася. Аб'яляліся несапрад-нымі здзелкі, якія маглі прывесці да яных страт для дзяржавы.
Заховаючы за дзяржавай асноныя пазіцыі ва сіх галінах народнай гаспадаркі, закон кланаціся аб развіцці кааператынай уласнасці і дапуска у пэных межах прыватную гаспадарчую дзейнасць. Прыватным асобам дазвалялася адкрываць прамыс-ловыя і гандлёвыя прадпрыемствы з абавязковым захаваннем норма, якія рэгулявалі прамысловую і гандлёвую дзейнасць. Усім грамадзянам давалася права ласнасці на немуніцыпальныя пабудовы (з правам іх адчужэння), на прылады і сродкі вытвор-часці, прадпрыемствы (дазволеныя мець у прыват-ным уладанні); на перадачу маёмасці  вызначаным памеры  спадчыну, заключэнне не забароненых за-конам дагавора.
Законам устаналівалася права прыва'тнай улас-насці на адзін жылы будынак плошчай не больш як 25 кв. сажня. Пашыраным у гэты час было заклю-чэнне дагавора з прыватнымі асобамі на арэнду дзяр-жаных прадпрыемства, машын і іншай маёмасці, на выкананне падрадных работ, продаж на камісій-
196
Іх асновах прадукцыі дзяржаных прадпрыемства .г.д.
Паступова пашыраліся маёмасныя правы гра-Іадзян, у сувязі з чым у ГК БССР уносіліся адпавед-Іьія змены. Так, у 1926 г. было адменена абмежа-занне памеру маёмасці, якая магла пераходзіць у Іарадку атрымання спадчыны і дарэння; у 1929 г. Іашыралася кола наследніка па законе  выніку гключэння  яго сыноленых і іх сыходных. Гра-Іадзянам было дадзена права завяшчаць сваю маё-ІІасць дзяржаным установам і прадпрыемствам, гра-Іадскім і кааператыным арганізацыям і г.д.
Устанолены ГПК РСФСР (уведзены  дзеянне на гэрыторыі БССР з 1 верасня 1923 г.) парадак выка-Іання правасуддзя па грамадзянскіх справах прадуг-Іеджва актыны дзел суда і пракуратуры  выра-Іэнні грамадзянска-прававых спрэчак. Закон перш Іза сё абараня інтарэсы дзяржавы, хоць у полі зро-|ку яго знаходзіліся і маёмасныя інтарэсы грамадзян. Значныя змены і дапаненні былі несены  ГПК Іпастановай ЦВК і СНК БССР ад 2 лютага 1929 г.
Суды павінны былі вырашаць справы  адпаведнасці Із законамі Саюза ССР і БССР і пастановамі мясцо-Івых органа улады, выдадзенымі на падставе закону. ІУстаналівалася магчымасць прымянення судом
"аналогіі права" пры вырашэнні грамадзянска-пра-Івавых спрэчак. Суд не ме права адмовіць у выра-Ішэнні справы з-за адсутнасці ці непанаты закону. ІЗаконам вызначаліся падставы, па якіх дапускаліся Іадступленні ад прынцыпу галоснасці. Суду давалася Іправа разгляду справы пры няяцы адной са старон, [калі меліся даныя аб уручэнні ёй паведамлення, і г.д.
У галіне крымінальнага і крымінальна-працэсу-Іальнага права да вядзення  дзеянне на тэрыторыі ІБССР КК і КПК прымяняліся розныя заканадачыя Іакты РСФСР "Руководяіцне начала по уголовному Іправу РСФСР" (1919), дэкрэт СНК РСФСР "0 борьбе |с дезертнрством" (1921) і інш.
24 мая 1922 г. бы прыняты Крымінальны ко-Ідэкс РСФСР. Гэта бы першы савецкі крымінальны [кодэкс, пабудаваны на прынцыпах сацыялістычнага Іправа. IV Усерасійскі з'езд дзеяча юстыцыі, на якім Іпрысутнічалі прадстанікі сіх савецкіх рэспублік, [выказа пажаданне, каб гэты КК бы адзіным на сёй
197
тэрыторыі СССР. Калі 1 чэрвеня 1922 г. КК РСФСР увайшо у сілу, судовыя органы БССР сталі ім кары-стацца без афіцыйнага казання. 24 чэрвеня 1922 г. III сесія ЦВК БССР прыняла пастанову "распа-сюдзіць дзеянне Крымінальнага кодэкса РСФСР на сю тэрыторыю Беларусі з 1 ліпеня 1922 г.", а з 1924 г. гэты кодэкс ста афіцыйна называцца "Кры-мінальны кодэкс Беларускай ССР" і яго дзеянне было пашырана на се злачынствы, якія не былі разгле-джаны да гэтага часу  судовым парадку, гэта зна-чыць ён ме зваротную сілу. Мэтай крымінальнага закону аб'ялялася абарона працоных ад злачьш-ства і грамадска небяспечных элемента.
Па сваёй сутнасці КК 1922 г. ме адкрыта класа-вы характар. Трэба адзначыць, што артыкул 10 гэ-тага Кодэкса прадугледжва магчымасць прымянен-ня крымінальнага закону па аналогіі, што стварала небяспеку зложывання на практыцы.
Кодэкс складася з Агульнай і Асаблівай частак. 3 227 артыкула закона 56 прыпадала на Агульную частку. У ёй гаварылася пра межы дзеяння КК, агуль-ныя асновы прымянення пакарання, устаналівалі-ся меры і віды здзеяння на асоб, якія чынілі зла-чынствы, а таксама вызначася парадак адбывання пакарання.
Асаблівая частка складалася з васьмі гла: "Дзяр-жаныя (контррэвалюцыйныя і супраць парадку кіра-вання) злачынствы"; "Службовыя злачынствы"; "Парушэнне правіла аб аддзяленні царквы ад дзяр-жавы"; "Злачынствы гаспадарчыя "; "Злачынствы супраць жыцця, здароя, свабоды і гонару асобы"; "Маёмасныя злачынствы"; "Воінскія злачынствы"; "Парушэнне правіла, якія аховалі народнае здарое, грамадскую бяспеку і публічны парадак".
За чыненне контррэвалюцыйных дзеяння, бан-дытызм і некаторыя іншыя асабліва небяспечныя злачынствы прадугледжвалася вышэйшая мера па-карання расстрэл, аднак у Кодэксе гаварылася пра яе як пра часовую меру. За раскраданне сацыялістыч-най уласнасці, некаторыя гаспадарчыя і службовыя крымінальна каральныя дзеянні прадугледжвалася пазбаленне волі. Былі ведзены такія новыя віды пакарання, як звальненне з пасады і выгнанне за межы рэспублікі на пэны тэрмін ці бестэрмінова.
198
Узрост крымінальнай адказнасці наступа з 14 га-
до-
У верасні 1922 г. у КК было несена дапаненне аб непрымяненні смяротнай кары да асоб, якія не дасягнулі  момант учынення злачынства 18-гадова-га зросту. У студзені 1923 г. чарговым дапаненнем у Крымінальны кодэкс напалову зніжалася пакаран-не асобам ва зросце ад 14 да 16 гадо, на адну трэць ва зросце ад 16 да 18 гадо, забаранялася прымяненне смяротнай карьі да цяжарных жанчын.
Такім чынам, крыніцамі крымінальнага права БССР у першыя паслярэвалюцыйныя гады былі: а) заканадачыя акты РСФСР (пастановы з'езда Саве-та, дэкрэты УЦВК ці СНК, цыркуляры і пастановы НКЮ РСФСР); б) заканадачыя акты БССР (Кансты-туцыя, пастановы з'езда Савета, ЦВК і СНК, цыр-куляры і пастановы НКЮ БССР); в) рэвалюцыйная правасвядомасць. Роля апошняй была вельмі знач-най. Суддзі часам самі вызначалі злачыннасць дзе-яння, від і памер пакарання. Так, Мінскі рэвалюцый-ны трыбунал за агітацыю супраць савецкай улады пазбаві асуджанага волі на нявызначаны тэрмін "да заканчэння грамадзянскай вайны"1.
Далейшае развіццё крымінальнага заканадаства БССР дадзенага перыяду звязана з прыняццем 31 кастрычніка 1924 г. агульнасаюзных "Основных на-чал уголовного законодательства Союза ССР н союз-ных республнк". Гэты дакумент да штуршок пачат-ку распрацокі новага КК БССР, які бы уведзены  дзеянне з 15 лістапада 1928 г. Аснонай задачай да-дзенага закону абвяшчалася судова-прававая абаро-на сацыялістычнай дзяржавы ад грамадска небяспеч-ных учынка шляхам прымянення да правапару-шальніка мер сацыяльнага здзеяння. Злачынствам аб'ялялася сякае "грамадскае небяспечнае дзеянне ці бяздзейнасць, накіраванае супраць асно савецка-га ладу ці правапарадку".
Злачынствы падзяляліся на дзве катэгорыі: а) на-кіраваныя супраць асно савецкага ладу; б) усе астат-нія. За чыненне крымінальна каральных дзеяння першай катэгорьгі станалівалася мінімальная мяжа, ніжэй якой суд не мог назначыць меру пакарання.
1 Крымінальнае права Беларусі: Закон, злачынства, адказнасць. Мн., 1997. С. 268.
199
За злачынствы другой катэгорьгі Кодэкс прадугледж-ва толькі максімальную мяжу пакарання.
Мерамі сацыяльнай абароны з'яляліся: 1) аб'я-ленне ворагам працоных з пазбаленнем грамадзян-ства БССР ці іншай саюзнай рэспублікі і тым самым грамадзянства СССР з выгнаннем назасёды з дзяр-жавы; 2) пазбаленне волі са строгай ізаляцыяй; 3) пазбаленне волі без строгай ізаляцыі; 4) прымусо-выя работы без лазбалення волі; 5) понае ці част-ковае пазбаленне право; 6) выдаленне за межы СССР на пэны тэрмін; 7) ссылка і высылка; 8) зваль-ненне з пасады з забаронай ці без забароны займаць тую ці іншую пасаду; 9) забарона займацца той ці іншай дзейнасцю ці промыслам; 10) грамадскае гань-баванне; 11) канфіскацыя сёй ці часткі маёмасці; 12) штраф; 13) перасцярога. За найболып цяжкія злачынствы, якія пагражалі асновам савецкага ладу, дапускалася прымяненне расстрэлу як вышэйшай меры сацыяльнай абароны.
У далейшым у КК БССР 1928 г. уводзіліся дапа-ненні і змяненні, якія сведчылі пра змацненне рэп-рэсінага характару крымінальнага закона. Так, у студзені 1930 г. былі ведзены артыкулы, якія пра-дугледжвалі крымінальную адказнасць за злоснае невыкананне пастано і правіл, якія забяспечвалі паспяховую калектывізацыю сельскай гаспадаркі (пазбаленне волі да трох гадо з высяленнем ці без высялення), за агітацыю і пралаганду, якая змяшчала заклікі да чынення злачынства, якія перашкаджалі правядзенню калектывізацыі, і інш.
13 жніня 1932 г. ЦВК і СНК БССР прынялі пас-танову аб няхільным выкананні агульнасаюзнага закону ад 7 жніня 1932 г. "Аб ахове маёмасці дзяр-жаных прадпрыемства, калгаса і кааперацыі і мацаванні грамадскай (сацыялістычнай) уласнасці" і патрабавалі рашуча і бязлітасна змагацца з рас-крадальнікамі сацыялістычнай маёмасці і антыгра-мадскімі кулацка-капіталістычнымі элементамі. За невыкананне гэтага закону, які  народзе называлі законам "аб пяці каласках", прадугледжвася рас-стрэл або пазбаленне волі да 10 гадо з канфіскацы-яй маёмасці.
Пастановай ЦВК СССР ад 8 чэрвеня 1934 г. у КК БССР бы уведзены новы саста злачынства здра-
200
да Радзіме (шпіянаж, выдаванне ваеннай ці дзяржа-най тайны, пераход на бок ворага, уцёкі ці пералёт за мяжу), за што прадугледжвася расстрэл з канфі-скацыяй маёмасці, 7 красавіка 1935 г. ЦВК і СНК СССР устанавілі крымінальную адказнасць з 12-га-довага зросту за крадзёж, насілле, нанясенне цялео ных пашкоджання, калецтва, забойства і спробу чынення забойства, а 2 кастрычніка 1937 г. ЦВК СССР прыня пастанову аб павелічэнні тэрміну паз-балення волі за небяспечныя дзяржаныя злачын-ствы з 10 да 25 гадо. У 1939 г. былі адменены арты-кулы аб умона-датэрміновым вызваленні з месца зняволення.
У чэрвені ліпені 1940 г. Прэзідыум Вярхона-га Савета СССР устанаві крымінальную адказнасць за грубае парушэнне дысцыпліны працы (турэмнае зняволенне, папрачыя работы), самавольнае пакі-данне рабочага месца, выпуск недабраякаснай пра-дукцыі і г.д.
Такім чынам, крымінальнае заканадаства ары-ентавала судовую практыку на агульнае змацненне рэпрэсій. Канстытуцыя СССР 1936 г. прадугледжва-ла, што Крымінальны кодэкс павінен быць адзіным для сяго Саюза ССР. У сувязі з гэтым пасля 1936 г. выданне новых крымінальна-прававых норма зака-надачымі органамі саюзных рэспублік практычна спынілася.
У аналагічным кірунку развівалася і крыміналь-на-працэсуальнае заканадаства. У ліпені 1922 г. ЦВК БССР пашыры дзеянне КПК РСФСР на тэры-торыю Беларусі (уведзены з 15 ліпеня 1922 г.). У яго былі несены змяненні, якія адлюстровалі спецыфі-ку пабудовы судовай сістэмы, органа следства.
Разам з тым неабходна падкрэсліць, што важней-шыя дэмакратычныя прынцыпы крымінальнага пра-цэсу (галоснасць, публічнасць, права абвінавачанага на абарону, нацыянальная мова судаводства, удзел народных засядацеля і калегіяльнасць у разглядзе спра), замацаваныя Кодэксам, у працэсе станален-ня і мацавання таталітарнай дзяржавы парушаліся | сё часцей і сё больш істотна.
30 сакавіка 1923 г. ЦВК БССР зацвердзі і з 15 красавіка вё у дзеянне новы КПК БССР, які падра-бязна рэгламентава падсуднасць і парадак вырашэн-
201
ня крымінальных спра у вышэйшым судзе рэспублікі, трыбуналах, удакладні стадыі працэсу, пашыры панамоцтвы органа дазнання і інш. Увяд-зенне  дзеянне  1924 г. Асно крымінальнага суда-водства Саюза ССР і саюзных рэспублік, а таксама перагляд судовай сістэмы Беларусі выклікалі нясен-не  КПК 1923 г. такіх істотных змен, што яго сталі разглядаць як КПК БССР 1927 г. Ён павыша ролю пракуратуры  крымінальным судаводстве, змяня пералік мер стрымання і інш.
У 19281929 гг. у тэорыі савецкага крыміналь-нага працэсу атрымалі пашырэнне ідэі "спрашчэння і паскарэння крымінальнага судаводства і вызвален-ня яго ад усякіх фармальнасцей". Яны прывялі да адмены распарадчых пасяджэння суда. Адданне пад суд, страцішы значэнне самастойнай стадыі працэ-су, злілося з заканчэннем папярэдняга следства, што выклікала павелічэнне колькасці выпадка беспад-станага аддання пад суд. Суд атрыма права скара-чаць судовае следства, а справу слухаць без удзелу пракурора і абароны. Касацыйнае абскарджанне пры-гавору і падача хадатайніцтва аб памілаванні не да-пускаліся. Рашэнне суда аб прымяненні вышэйшай меры пакарання прыводзілася  выкананне неадклад-на. Развіццё заканадаства  такім кірунку сё болып ушчамляла правы падсудных, вяло да неапрадана-га масавага асуджэння грамадзян рэспублікі.
У 30-я гг. тэндэнцыя прыняцця закона, якія шчамлялі правы і законныя інтарэсы грамадзян, праялялася сё больш выразна. Акрамя таго, з'яві-ліся і актына дзейнічалі пазасудовыя карныя орга-ны, адкрыта парушася закон і пачаліся масавыя рэпрэсіі.
11.4. Працэс беларусізацыі  20-я гг.
У пачатку 20-х гг. кіраніцтвам УКП(б) бы аб-вешчаны курс на каранізацыю саставу партыйна-са-вецкага, прафсаюзнага, камсамольскага і гаспадар-ча-кіраніцкага апарату  нацыянальных рэгіёнах, гэта значыць на насьгчэнне іх прадстанікамі карэн-ных нацыянальнасцей і на наданне мовам гэтых на-цыянальнасцей аснонага, рабочага статусу. У БССР
202
гэты курс атрыма назву беларусізацыі. Так, Дэкла-рацыяй аб адналенні БССР ад 31 ліпеня 1920 г. станалівалася "понае ранапрае мовы (беларус-кай, рускай, польскай, ярэйскай) у зносінах з дзяр-жанымі становамі і  арганізацыях і становах на-роднай асветы і сацыялістычнай культуры"1. Ужо на II з'ездзе Савета (13 17 снежня 1920 г.) была падкрэслена неабходнасць шырокага жывання бе-ларускай мовы. У 1921 г. да пераводу справаводства на беларускую мову прыступі Наркамат земляроб-ства БССР, а след за ім наркаматы асветы і за-межных спра. Меркавалася правесці беларусізацыю  тэрмін ад трох да пяці гадо. У 1922 г. бы створа-ны Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт) з дзе-сяццю секцыямі і пастаяннымі камісіямі, у тым ліку з ярэйскім і польскім аддзеламі. Тут на чатырох мовах вялася дакументацыя, выдавалася рознага роду літаратура.
15 ліпеня 1924 г. ЦВК БССР прыня пастанову "Аб практычных мерапрыемствах па правядзенню нацыянальнай палітыкі", якая забяспечвала кожна-му грамадзяніну Беларусі права карыстацца роднай мовай. Падкрэсліваючы ранапрае беларускай, польскай, рускай і ярэйскай мо, перавага  сувязі з болыпасцю насельніцтва беларускай нацыянальнасці аддавалася беларускай. ЦВК БССР прапанава усім наркаматам перавесці справаводства на беларускую мову на працягу трох гадо. У першую чаргу гэта тычылася тых, якія па роду сваёй дзейнасці былі звя-заны з вёскай. Усе законы БССР публікаваліся на чатырох мовах.
Для выканання пастановы ЦВК ад 15 ліпеня 1924 г. патрабавалася адкрыццё шматлікіх курса беларускай мовы. Супрацонікі стано і арганізацый павінны былі ведаць беларускую і рускую мову, мець у штаце пэную колькасць асоб, якія размалялі па-ярэйску і па-польску. Ва сіх вышэйшых навучаль-ных установах прадугледжвалася стварэнне кафед-ра па вывучэнні гісторыі і культуры БССР. Працэ-сам беларусізацыі кіравала створаная Прэзідыумам ЦВК БССР спецыяльная камісія, якую значальва вядомы дзяржаны дзеяч А.Хацкевіч.
1 Нсторня Советской Констнтуцнн 1917 1956 гг. С. 237.
203
Вынік працэсу беларусізацыі ста відавочны жо  1925 г. На беларускай мове працава увесь апарат ЦВК БССР, а да 1928 г. на яе перайшло 80 % работ-ніка цэнтральных дзяржаных устано. У той жа час у месцах кампактнага пражывання асоб небела-рускай нацыянальнасці працягвалі функцыяніраваць мясцовыя нацыянальныя органы лады: сярод сельскіх савета было 29 ярэйскіх, 19 польскіх, 16 рускіх, 5 латышскіх, 2 украінскія і 2 нямецкія. Гэта сведчыла пра адсутнасць на Беларусі сур'ёзных "пе-рагіба" каранізацыі.
Аднак у канцы 20-х гг., як у цэлым у Савецкім Саюзе, так і  БССР, пачала разгортвацца шырокая кампанія па выкрыцці так званага нацыянал-дэмак-ратызму. 3 гэтай мэтай бы створаны міф пра контр-рэвалюцыйныя арганізацыі, якія выступілі супраць савецкай улады. Па даных АДПУ, варожыя арганізацыі быццам бы існавалі ва сіх галінах на-роднай гаспадаркі, навукі, літаратуры, мастацтва, у вышэйшых навучальных установах. Толькі па спра-ве аб "Саюзе вызвалення Беларусі" прайшло каля 90 чалавек. Пачаліся масавыя рэпрэсіі.
11.5. Канстытуцыі Беларускай ССР 1927 і 1937 гг.
VI Усебеларускі з'езд Савета (13 16 сакавіка 1924 г.) даручы ЦВК БССР падрыхтаваць праект новай Канстытуцыі, якая б адпавядала Канстытуцыі СССР і лічвала адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ладкаванне рэспублікі. У лютым 1925 г. ён бы раз-гледжаны чацвёртай сесіяй ЦВК, аднак выкліка рознагалоссі і бы адпралены на дапрацоку. Новая Канстытуцыя БССР, якая складалася з 13 гла і 76 артыкула, была прынята VIII Усебеларускім з'ез-дам Савета толькі 11 красавіка 1927 г. У ёй БССР абвяшчалася дзяржавай дыктатуры пралетарыяту, уся лада  якой належала Саветам рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата, і аб'яля-лася, што  яе аснове ляжаць палажэнні Дэкларацыі право працонага і эксплуатуемага народа, прыня-тай III Усерасійскім з'ездам Савета, Маніфеста Ча-совага рабоча-сялянскага савецкага рада БССР ад 1
204
студзеня 1919 г., асно Канстытуцыі БССР 1919 г. і Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці БССР ад 1 жніня 1920 г.
У адпаведнасці з Канстытуцыяй правам выбіраць і быць выбраным у Саветы, якія з'яляліся палітыч-най асновай дзяржавы, карысталіся се грамадзяне рэспублікі незалежна ад расы, полу, нацыянальнасці і адукацыі, якім да дня выбара спонілася 18 гадо, за выключэннем так званых кулако, гандляро, асоб, якія жылі на непрацоныя даходы, служыцеля рэ-лігійных культа і манаха, былых служачых і аген-та паліцыі, псіхічна хворых і асуджаных за карыс-лівыя і іншыя злачынствы.
Такім чынам, выбары  органы лады праводзіліся 'на аснове сеагульнага для працоных, не зусім ро-нага для рабочых і сялян выбарчага права (устана-лівалася перавага рабочага класа, бо для гарадскога і сельскага насельніцтва рэгламентаваліся розныя нормы прадстаніцтва на з'ездах Савета) пры адк-рытым галасаванні. Выбары на з'езды былі шмат-ступеньчатымі. Канстытуцыя замацавала за выбар-шчыкамі права адклікання дэпутата і абавязак апошніх рабіць справаздачу аб сваёй рабоце.
Канстытуцыя замацавала факт уваходжання БССР у склад Саюза ССР з правам свабоднага выхаду, выз-начыла суверэнныя правы рэспублікі самастойна пры-маць сваю канстытуцыю, уносіць у яе адпаведныя змены, ствараць вышэйшыя органы дзяржанай ула-ды і кіравання, вызначаць адміністрацыйна-тэрыта-рыяльнае дзяленне і інш.
У новай Канстытуцыі былі патораны палажэнні папярэдняй Канстытуцыі рэспублікі аб правах і аба-вязках грамадзян, гаварылася, што се грамадзяне БССР маюць права свабодна карыстацца роднай мо-вай. Была замацавана ронасць беларускай, рускай, ярэйскай і польскай мо, аднак прызнавалася пера-вага беларускай у зносінах з дзяржанымі, прафесій-нымі і грамадскімі арганізацыямі і становамі.
Асноным Законам рэгламентавалася дзейнасць вышэйшых органа улады і кіравання, пабудаваных адпаведнасці з адміністрацыйна-тэрытарыяльным | дзяленнем (акруга, раён, горад, мястэчка, сельсавет). I Спецыяльны раздзел Канстытуцыі прысвячася гер-бу, сцягу і сталіцы БССР. Носьбітам вярхонай ула-
205
ды  Беларускай ССР, паводле Канстытуцыі 1927 г., абвяшчася Усебеларускі з'езд Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата, а  перыяд паміж з'ездамі Цэнтральны Выканачы Камітэт Савета Беларускай ССР.
Згодна з артыкуламі 24, 27, 30 Канстытуцыі да выключнай кампетэнцыі Усебеларускага з'езда Саве-та адносіліся пытанні дапанення і змянення асно-ных палажэння Канстытуцыі, а таксама канчатко-вае зацвярджэнне частковых змен Канстытуцыі, якія прымаліся ЦВК рэспублікі  перыяд паміж з'ездамі, змяненне межа рэспублікі, выбары ЦВК Беларусі і прадстаніко ад БССР у Савет Нацыянальнасцей ЦВК СССР.
Такія пытанні, як устаналенне адміністрацый-на-тэрытарыяльнага падзелу рэспублікі, распрацо-ка дзяржаных і мясцовых падатка, згодна з зака-надаствам СССР, плана народнай гаспадаркі, афар-мленне знешніх і нутраных пазык, зацвярджэнне кодэкса закона БССР, адмена пастано акружных з'езда Савета, што парушаюць Канстытуцыю або пастановы вышэйшых органа улады БССР, і нека-торыя іншыя адносіліся да сумеснай кампетэнцыі Усе-беларускага з'езда Савета і Цэнтральнага Выкана-чага Камітэта Савета (арт. 25).
Трэба адзначыць, што ЦВК БССР лічыся вяр-хоным органам улады  перыяд паміж Усебела-рускімі з'ездамі Савета. Ен бы заканадачым, рас-парадчым і кантралюючым органам улады, скліка з'езды, утвара Савет Народных Камісара рэспублікі і Прэзідыум ЦВК БССР (арт. 31, 33, 34, 38).
Асноную арганізацыйную работу  перыяд паміж сесіямі ЦВК выконвалі Прэзідыум ЦВК і яго паста-янныя становы: сакратарыят, арганізацыйны аддзел і.некаторыя камісіі. У склад Прэзідыума ваходзілі старшыня, сакратар і да 20 члена.
Прэзідыум ЦВК у перыяд паміж сесіямі ЦВК бы вышэйшым заканадачьш, распарадчым і кантралю-ючым органам улады. Ён ме права склікаць сесіі ЦВК БССР, як правіла, адзін раз у месяц, але  Кан-стытуцыі БССР 1927 г. гэты тэрмін не вызначася, а дзейнічала норма права, якая была запісана  дапа-неннях да Канстытуцыі, прынятых II Усебеларускім
206
з'ездам Савета у 1920 г.1 Акрамя таго, Прэзідыум ме права прымаць дэкрэты і пастановы па роз-ных пытаннях гаспадарчага і культурнага буданіцтва  рэспубліцы, забяспечва правядзен-не з'езда Савета.
Штодзённую выканача-распарадчую работу  рэспубліды выконва Савет Народных Камісара (арт. 53). У яго склад уваходзілі старшыня СНК і яго на-меснікі, народныя камісары, якія значальвалі асо-быя галіны дзяржанага кіравання, а таксама па-наважаныя народных камісара СССР: па замежных, ваенных і марскіх справах, па шляхах зносін, по-шты і тэлеграфа. Паводле Канстытуцыі 1927 г. Вы-шэйшы Савет Народнай Гаспадаркі, а таксама нар-каматы фінанса, працы, гандлю і рабоча-сялянскай інспекцыі БССР апрача падпарадкавання вышэйшым органам рэспублікі павінны былі выконваць дырэк-тывы адпаведных народных камісара Саюза ССР. Як бачым, найболып важныя пытанні дзяржанага жыцця рэспублікі вырашаліся  вышэйшых органах улады СССР, што і было юрыдычна замацавана  артыкуле 1 Канстытуцыі СССР 1924 г.
СНК БССР дзейніча калегіяльна і прыма па тым ці іншым пытанні жыццядзейнасці рэспублікі адпа-ведныя дэкрэты і ластановы. Старшыня і яго намеснікі прымалі аднаасобна распараджэнні, якія потым зац-вярджаліся на чарговых пасяджэннях СНК.
Распараджэнні народных камісара маглі быць адменены ЦВК, яго Прэзідыумам і СНК БССР, а рас-параджэнні аб'яднаных народных камісарыята (фінанса, гандлю і інш.) скасаваны аднайменнымі народнымі камісарыятамі Саюза ССР.
Структура мясцовых органа дзяржанай улады адпавядала адміністрацыйна-тэрытарыяльнаму па-дзелу рэспублікі, што бы замацаваны Канстытуцы-яй 1927 г. (арт. 54).
Вышэйшым органам улады на тэрыторыі акругі або раёна бы адпаведна акруговы ці раённы з'езд Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэ-путата, а іх выканачымі органамі акруговыя
1 Юхо Я.А. Дзяржава і права Беларускай ССР у перыяд калектывізацыі сельскай гаспадаркі і рэпрэсіных дзеяння дзяржаных органа супраць народа (1930 1938 гг.) Мн., 1995. С. 9.
207
або раённыя выканачыя камітэты, якія  перыяд паміж з'ездамі Савета мелі найвышэйшую ладу на адпаведнай тэрыторыі. Для кіраніцтва бягучымі справамі і ажыццялення пастано і дэкрэта вы-шэйшых органа акруговыя і раённыя выканачыя камітэты тваралі свае прэзідыумы, якія дзейнічалі  перыяд паміж пасяджэннямі выканачых камітэ-та і карысталіся іх панамоцтвамі.
Саветы рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата утвараліся  гарадах, мястэчках і сёлах. Для вырашэння бягучых спра яны таксама выбі-ралі са свайго складу выканачыя органы.
У артыкуле 2 Канстытуцыі Беларусі 1927 г. за-мацавана палажэнне аб тым, што БССР з'яляецца сацыялістычнай дзяржавай дыктатуры пралетарыя-ту і ажыццяляе свае задачы на аснове саюза рабо-чых і сялян. Але  рэальнасці склалася так, што ад імя пралетарыяту дыктатуру ажыццяляла Камуні-стычная партыя балыпавіко. Менавіта па гэтай пры-чыне се дзяржаныя органы былі падпарадкаваны партыйным установам і павінны былі выконваць дырэктывы і пастановы партыйных з'езда, канфе-рэнцый і іх выканачых органа. Усе важнейшыя пасады  дзяржаным апараце займалі толькі каму-ністы, якія зацвярджаліся  партыйных камітэтах. Напрыклад, кіруючыя работнікі Беларускай ССР зац-вярджаліся на пасады  ЦК УКП(б); рэспубліканскія наркамы, іх намеснікі і некаторыя іншыя на бюро ЦК Кампартыі Беларусі; асобы, якія прызначаліся на пасады  акругі, раёны, акружнымі або раён-нымі камітэтамі партыі. Такая сістэма назначэння кіруючых кадра атрымала назву "наменклатура". Адначасова адбылося зліццё партыйнага і дзяржа-нага апарату. Дзяржаныя кіранікі ваходзілі  склад партыйных органа, а партыйныя дзяржа-ных савецкіх устано. Такі парадак дожыся да таго часу, пакуль Кампартыя  канстытуцыйным парад-ку заставалася "кіруючай і накіроваючай сілай у грамадстве" (да 1991 г.)-
У 1936 г. у сувязі з палітыка-эканамічнымі зме-намі  дзяржаве было прызнана неабходным унесці змяненні  Канстытуцыю СССР 1924 г., аднак кан-стытуцыйная камісія прыйшла да вываду аб неаб-ходнасці распрацокі якасна новай канстытуцыі.
208
У лістападзе 1936 г. XII Надзвычайны Усебела-рускі з'езд Савета БССР абмеркава праект Кансты-туцыі СССР і ствары камісію па падрыхтоцы пра-екта новай Канстытуцыі рэспублікі. Пасля перапын-ку  рабоце, 19 лютага 1937 г., гэты з'езд прыня Канстытуцыю рэспублікі.
Новая Канстытуцыя БССР понасцю адпавядала Канстытуцыі СССР 1936 г. Саюзныя законы  аба-вязковым парадку пашыраліся на тэрыторыю рэспублікі, а кожны грамадзянін БССР з'яляся і грамадзянінам СССР. У Канстытуцыі гаварылася пра добраахвотнае аб'яднанне БССР на роных правах з іншымі саюзнымі рэспублікамі  Саюз ССР, аднак суверэнітэт Беларусі бы абмежаваны, а механізм выхаду са складу Саюза не распрацаваны. Найболып важныя пытанні дзяржанага жыцця былі аднесены да кампетэнцыі СССР (абарона краіны, знешні ган-даль, кіраніцтва эканомікай на аснове станален-ня народнагаспадарчых плана СССР, ахова дзяржа-най бяспекі і інш.)-
Канстытуцыя Беларускай ССР 1937 г. складала-ся з 11 раздзела: 1) "Грамадскі лад"; 2) "Дзяржа-ны лад"; 3) "Вышэйшыя органы дзяржанай улады БССР"; 4) "Органы дзяржанага кіравання БССР"; 5) "Мясцовыя органы дзяржанай улады"; 6) "Бюд-жэт БССР"; 7) "Суд і пракуратура"; 8) "Асноныя правы і абавязкі грамадзян"; 9) "Выбарчая сістэма"; 10) "Герб, сцяг, сталіца"; 11) "Парадак змянення Канстытуцыі". Усяго  Канстытуцыі было 122 ар-тыкулы.
Па сваёй структуры і тэарэтычна-тэхнічнай рас-працоцы Канстытуцыя была болып дасканалай, чым папярэдняя. У ёй была зроблена спроба адыхо-ду ад прынцыпу "ся лада Саветам" і намечаны пе-раход да падзелу лады на заканадачую, выкана-чую і судовую"1. Вышэйшым органам улады  рэспубліцы дершыню абвяшчася Вярхоны Савет, які выбіра Прэзідыум і ствара урад СНК БССР. Канстытуцыя БССР упершыню змяшчала раздзелы пра бюджэт, суд і пракуратуру, хоць ствараліся яны  адпаведнасці з агульнасаюзным заканадаствам.
1 Юхо Я.А. Дзяржава і права Беларускай ССР у перыяд калектывізацыі сельскай гаспадаркі і рэпрэсіных дзеяння дзяржаных органа супраць народа (1930 1938 гг.). С. 14.
209
Многія палажэнні Канстытуцыі насілі чыста дэк-ларатыны характар, не адпавядаючы рэчаіснасці таталітарнага рэжыму. Так, абвяшчаліся палітыч-ныя правы і свабоды грамадзян рэспублікі свабо-да слова, друку, схода і мітынга, вулічных шэсця і дэманстрацый. На практыцы ж падаляся любы грамадскі рух, які супярэчы курсу партыі і рада.
Істотна была зменена выбарчая сістэма. Выбары дэпутата ва се Саветы дэпутата працоных (Вяр-хоны Савет акруговыя, раённыя, гарадскія, местач-ковыя, сельскія і пасялковыя) здзяйсняюцца на ас-нове сеагульнага, ронага і прамога выбарчага пра-ва пры тайным галасаванні.
Разам з абвяшчэннем прынцыпа выбарнасці і дзейнасці органа дзяржанай улады, ронасці пра-во і абавязка грамадзян і асабліва кіраніцтва Ка-муністычнай партыі сімі дзяржанымі і грамадскімі арганізацыямі працоных (арт. 101) Канстытуцыяй падкрэслівалася, што ся лада  БССР належыць працоным горада і вёскі  асобе Савета дэпутата працоных (арт. 3). У Канстытуцыі гаварылася пра новую класавую структуру грамадства і кіруючую ролю рабочага класа  жыцці савецкага народа, ад-значалася, што "палітычную аснову БССР складаюць Саветы дэпутата працоных, якія выраслі і змац-нелі  выніку звяржэння лады памешчыка і капі-таліста, заваёвы дыктатуры пралетарыяту, вызва-лення беларускага народа ад нацыянальнага прыгнё-ту царызму і рускай імперыялістычнай буржуазіі і разгрому беларускай нацыяналістычнай контррэва-люцыі" (арт. 2). У Канстытуцыі адзначалася, што класавая структура грамадства і панаванне сацыялістычнай сістэмы гаспадаркі  БССР з'яля-юцца аснонымі паказчыкамі таго, што рэспубліка стала сацыялістычнай дзяржавай рабочых і сялян.
Гаспадарчае жыццё Беларусі накіровалася і выз-началася дзяржаным народнагаспадарчым планам, які каардынавася ладнымі органамі СССР. Сацыялістычная ласнасць у БССР мела дзяржа-ную або кааператына-калгасную форму (арт. 5). Праца  рэспубліцы аб'ялялася абавязкам і спра-вай гонару кожнага здольнага да яе з абвяшчэннем галонага прынцыпу сацыялізму: "Ад кожнага па яго здольнасці, кожнаму па яго працы"(арт. 12). Кож-
I ны грамадзянін БССР абавязаны бы берагчы і ма-
I цоваць дзяржаную сацыялістычную ласнасць. Асо-
I бы, якія пасягалі на яе, лічыліся ворагамі народа. У цэлым канстытуцыйныя нормы, якія адлюст-
Іровалі супярэчлівы характар дадзенага этапу развіцця дзяржавы, былі дэкларатыныя, рэзка ра-
I зыходзіліся з рэчаіснасцю сталінскага рэжыму і слу-ясылі асновай існавання адміністрацыйна-каманднай
Ісістэмы кіравання.
Арганізацыя вышэйшых і мясцовых органа дзяр-
I жанай улады і кіравання  гэтыя гады значна змя-нілася. Спыніла існаванне сістэма з'езда Савета, за-канадачая лада стала належаць выключна Вярхо-наму Савету БССР. У выпадку неабходнасці  перы-яд паміж сесіямі Вярхонага Савета яго Прэзідыум мог унесці змяненні  дзеючае заканадаства з далей-
Ішым зацвярджэннем на чарговай сесіі Вярхонага Савета. Упершыню было зроблена размежаванне паміж органамі дзяржанай улады і цэнтральнымі органамі дзяржанага кіравання. Ствараемы Вяр-хоным Саветам рэспублікі і падсправаздачны яму СНК (з 1946 г. Савет Міністра) з'яляся вы-шэйшым выканачым і распарадчым органам БССР. Мясцовыя Саветы дэпутата працоных, створаныя замест з'езда Савета рабочых, ся-лянскіх і салдацкіх дэпутата, з'яляліся органамі дзяржанай улады. Выканкамы мясцовых Савета
| былі аднесены да органа дзяржанага кіравання. Пазней у Канстытуцыю БССР 1937 г. бы унесе-
I ны шэраг змянення і дапанення, звязаных з но-вым адміністрацыйна-тэрытарыяльным дзяленнем, перайменаваннем СНК у Савет Міністра, а нарка-мата у міністэрствы (1946 г.), расшырэннем пас-ля XXII з'езда КПСС (1961 г.) право рэспублікі і інш.
11.6. Судовыя органы Беларусі  20 30-я гг.
Пасля заканчэння грамадзянскай вайны судовую I сістэму Беларусі складалі народныя суды, асобныя дарныя сесіі і дзяжурныя камеры народнага суда,
211
210

дзяжурная камера пры Надзвычайнай камісіі, Савет народных суддзя, рэвалюцыйны і вайсковыя тры-буналы, Калегія вышэйшага судовага кантролю НКЮ (Народны камісарыят юстыцыі) БССР.
Да падсуднасці народных судо адносіліся се кры-мінальныя і грамадзянскія справы акрамя тых, якія тычыліся спра асаблівай дзяржанай важнасці. Апошнія разгляда Рэвалюцыйны трыбунал рэспублікі.
Асобныя дарныя сесіі народнага суда разглядалі тыя катэгорыі крымінальных спра, якія ім перада-валіся Рэтрыбуналам, а дзяжурныя камеры народ-ных судо прымалі да вытворчасці справы аб дроб-ных правапарушэннях, якія не патрабавалі папярэд-няга даследавання і маглі быць разгледжаны судом неадкладна1. Дзяжурная камера пры Надзвычайнай камісіі разглядала справы, якія былі  вытворчасці гэтай камісіі і па якім патрэбна было хуткае судовае разбірацельства.
Савет народных суддзя, які выбірася на рэспуб-ліканскім з'ездзе народных суддзя, з'яляся каса-цыйнай інстанцыяй для народных судо, іх дзяжур-ных камер і асобных ударных сесій.
На Беларусі функцыяніравалі і надзвычайныя судовыя органы Рэвалюцыйны і Касацыйны тры-буналы.
Рэвалюцыйны трыбунал у складзе старшыні і пяці члена зацвярджася СНК БССР. Да яго падсуднасці адносілася разгляданне  першай інстанцыі спра аб контррэвалюцыйных злачынствах, буйных спекуля-цыях, дыскрэдытацыі савецкай улады, бандытызме, злосным дэзерцірстве і іншых грамадска небяспеч-ных злачынствах.
Нагляд за дзейнасцю Рэвалюцыйнага трыбунала, разгляд касацыйных скарга і пратэста па падсуд-ных яму справах ажыццяля Касацыйны трыбунал пры ЦВК БССР. Яго старшынёй з'яляся народны камісар юстыцыі.
Кантроль за вырашэннем спра у судах і рэвалю-цыйных трыбуналах ажыццяляла Калегія вышэй-шага судовага кантролю НКЮ Беларусі.
Такая сістэма судовых органа існавала на Бела-русі да другой паловы 1922 г. У верасні 1922 г. ЦВК
1 Мартнновыч Н.Н. Нсторня суда в БССР. Мн., 1961. С. 41.
212
і СНК БССР у адпаведнасці з рашэннем ЦК КПБ(б) аб паляпшэнні дзейнасці судовых органа і з улікам праведзенай у маі 1922 г. судовай рэформы  РСФСР прынялі пастанову аб правядзенні судовай рэформы на Беларусі. У выніку былі скасаваны Рэвалюцыйны трыбунал БССР, Савет народных суддзя і створаны Вышэйшы суд рэспублікі, а замест Касацыйнага тры-бунала твораны Вышэйшы касацыйны суд1.
Вышэйшы суд ме трьі аддзяленні: асаблівай пад-суднасці, крымінальнае і грамадзянскае. Вышэйшы суд разгляда у першай інстанцыі крымінальныя і грамадзянскія справы, якія закон адносі да яго пад-суднасці, а таксама з'яляся касацыйнай і надзорнай інстанцыяй для народных судр рэспублікі.
Вышэйшы касацыйны суд здзяйсня судовы кан-троль за справамі, разгледжанымі сімі судовымі органамі Беларусі. Яго рашэнні былі канчатковымі і маглі быць адменены толькі Прэзідыумам ЦВК БССР.
Згодна з Палажэннем аб судовым ладзе, якое было зацверджана другой сесіяй ЦВК БССР IV склікання  сакавіку 1923 г., з 15 красавіка гэтага ж года на Беларусі водзілася трохступенная сістэма судовых органа: народны суд, Вышэйшы і Вярхоны суд Бе-ларускай ССР, а для вырашэння арганізацыйных пытання дзейнасці народных судо і тлумачэння  неабходных выпадках дзеючага заканадаства Пала-жэннем аб судовым ладзе прадугледжвалася тварэн-не пленума Вышэйшага суда.
3 1 жніня 1924 г. уводзіцца новае Палажэнне аб судовым ладзе БССР, у якім бы улічаны новы адмі-ністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэспублікі.
3 1 кастрычніка 1925 г. замест Вышэйшага суда, які не ме магчымасці абслужыць насельніцтва сіх акруго і забяспечыць кантроль за дзейнасцю народ-ных судо, былі твораны акружныя суды  Мінску, Віцебску, Магілёве, Бабруйску і Мазыры2. У межах тэрыторыі акругі яны выконвалі функцыі, якія ра-ней уваходзілі  кампетэнцыю Вышэйшага суда.
1 ВішнескіА.Ф., Саракавік І.А. Гісторыя дзяржавы і праваБеларусі:
Некаторыя пытанні і адказы. Мн., 1997. С. 78. 2 Мінскаму акружному суду былі тэрытарыяльна падсудны Мінская, Барысаская акругі; Віцебскаму Віцебская, Полацкая і Аршанская; Магілёскаму Магілёская і Калінінская; Бабруйскаму Бабруйская і Слуцкая; Мазырскаму Мазырская акруга.
213
У сувязі са змяненнем адміністрацыйна-тэрыта-рыяльнага падзелу БССР у 1930 г. адбылася рэарга-нізацыя і судовых органа: былі скасаваны акруго-выя суды, устанолена двухступенная судовая сістэма, пашыраны функцыі наррдных судо, якія сталі раз-глядаць усе грамадзянскія справы акрамя падсудных Вярхонаму суду, таварысцкім, сельскім і местачко-вым судам.
Змены  судовай сістэме рэспублікі замацавала новае Палажэнне аб судовым ладзе БССР, якое пача-ло дзейнічаць з 1 мая 1931 г. У ім былі вызначаны асноныя задачы судо: падаленне супрацілення класавага ворага, умацаванне грамадска-працонай дысцыпліны, пільная ахова сацыялістычнай улас-насці. Справы аб крадзяжах сацыялістычнай маё-масці суды павінны былі разглядаць у першую чаргу і  максімальна кароткія тэрміны2.
У 1934 г. адбываюцца некаторыя змены  струк-туры Вярхонага суда рэспублікі. У яго складзе з'я-ляецца спецыяльная судовая калегія для разгляду спра аб дзяржаных злачынствах, расследаваных органамі НКУС (Народны камісарыят унутраных спра) за вьшлючэннем спра аб здрадзе Радзіме, шпіянажы, тэроры, падпалах і іншых дыверсіях, якія знаходзіліся  падсуднасці вайсковых трыбунала2.
Згодна з артьшулам 80 Канстытуцыі БССР 1937 г. судовая сістэма рэспублікі складалася з Вярхонага, акруговых і народных судо. Акрамя таго, у Кан-стытуцыі падкрэсліваецца, што правасуддзе  рэспубліцы ажыццяляецца "также спецнальнымн судамн СССР, создаваемымн по постановленню Вер-ховного Совета СССР" (арт. 80).
У лютым 1938 г. з увядзеннем на тэрыторыі Бе-ларускай ССР абласнога дзялення  рэспубліцы тва-раюцца абласныя суды. Па сутнасці, судовая сістэма БССР ствараецца на падставе агульнасаюзнага Зако-
1 СЗ БССР. 1932. № 52. Ст. 236.
2 Спецыяльная судовая калегія з'явілася  сувязі з пастановай ЦВК СССР ад 10 ліпеня 1934 г., на падставе якой бы утвораны НКУС СССР. Падрабязна аб дзейнасці "НКВД СССР" гл.: Вншневскнй А.Ф. Состоянне законностн в деятельностн органов внутренннх дел в 30-е годы //Вншневскнй А.Ф., Нльннскнй Н.Н., Сороковнк Н.А. Нсторня мюшцнн Беларусн (1917 1994 гг.): Учеб. Мн., 1995. С. 65 78.
214
аб судовым ладзе СССР, саюзных і атаномных ээслублік, які бы прыняты  жніні 1938 г. Асно-__Ім звяном на Беларусі па-ранейшаму заставася .Іародны суд, які дзейніча на тэрыторыі раёна ці горада і разгляда болыпую частку як крыміналь-і, так і грамадзянскіх спра. У абласных судах дзейнічалі калегіі па крымінальных і грамадзянскіх справах. У касацыйным парадку яны разглядалі ясаргі, пратэсты на прыгаворы, рашэнні і вызначэнні Іародных судо. Абласны суд заставася судом пер-Іай інстанцыі для спра, якія аднесены да яго пад-зуднасці.
Аналагічную структуру ме Вярхоны суд БССР, |які ажыццяля нагляд за судовай дзейнасцю сіх гудовых органа рэспублікі1.
Такім чынам, у рэспубліцы адзінай інстанцыяй, Іякая мела правамоцтвы правяраць законнасць і абг-[рунтаванасць прыгавора і рашэння, якія ступілі | сілу, ста Вярхоны суд Беларускай ССР.
11.7. Землі Заходняй Беларусі
 складзе Полыігаы. Уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР
Паводле Рыжскага мірнага дагавора Заходняя ІБеларусь прызнавалася часткай Полыпчы, а на яе іземлях устаналівалася буржуазна-памешчыцкая Ілада. Менавіта на гэтай тэрыторыі бы уведзены Іпрыняты  Полыпчы адміністрацыйна-тэрытарыяль-[ны падзел на ваяводствы, паветы, гміны, утвораны [Віленскае, Навагрудскае і Палескае ваяводствы. Шлошча Заходняй Беларусі  1931 г. складала болып |за 112 тыс. км2, а насельніцтва 4,6 млн чалавек.
Гэта была адсталая скраіна польскай дзяржавы. ІУ пачатку 30-х гг. 85 % насельніцтва Заходняй Бе-Іларусі жыло  вёсцы, 79 % занята  сельскай гаспа-Ідарцы. Складаючы 23 % тэрыторыі і 11 % насель-Ініцтва Полыпчы, Віленскае, Навагрудскае і Палес-Ікае ваяводствы мелі  1937 г. толькі 2,8 % прадпры-|емства і 1,9 % рабочых краіны. Эканамічная паліты-
' Очеркн нсторнн государства н права БССР. Мн., 1969. Вып. |2. С. 24.
215

ка правячых кола была скіравана на тое, каб пакі-нуць "усходнія крэсы"  становішчы аграрна-сырав-іннага прыдатку болып развітых прамысловых раё-на карэннай Полыпчы, што асуджала край на ад-сталасць і галечу.
Згодна з пунктам 1 артыкула VII Рыжскага мірна-га дагавора Полыпча павінна была прадаставіць бела-русам, якія апынуліся пад яе юрысдыкцыяй, усе пра-вы па забеспячэнні свабоднага развіцця культуры, аду-кацыі, мовы, выканання рэлігійных абрада1, але польскія правячыя колы ніколі не выконвалі гэтыя палажэнні. Наадварот, цяжкае сацыяльнае і эканамічнае становішча спалучалася з не менш цяжкім нацыянальным прыгнечаннем беларускага народа. Польскія лады і пануючыя класы ставілі сваёй мэтай выкараніць нацыянальную свядомасць беларуса, апалячыць іх і дзякуючы гэтаму ліквіда-ваць глебу для барацьбы за нацыянальнае вызвален-не. Каб неяк абгрунтаваць сваё права на захопленыя землі, польскія лады не спыняліся перад фальсіфі-кацыяй статыстычных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва Заходняй Беларусі. Напрыклад, у Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводствах беларуса было не 22,5 %, як сцвярджала афіцый-ная польская статыстыка, а 67 %; паляка не 42, а 12 13; украінца 5 6; ярэя каля 9; рускіх 2; літоца 3 %2.
3 першых дзён захопу краю польскія лады пачалі закрываць беларускія школы, якіх у 1918 1919 гг. сіламі грамадскасці было адкрыта каля 350. У 1938/ 39 навучальным годзе  Заходняй Беларусі не стала ні адной беларускай школы, а польскіх школ было недас-таткова, каб забяспечыць навучанне сіх дзяцей. У выніку непісьменных сярод насельніцтва Заходняй Бе-ларусі ва зросце звыш 10 гадо у 1931 г. налічвалася 43 %. У дзяржаных установах не дазвалялася карыс-тацца беларускай мовай, беларуса не бралі на дзяр-жаную службу. Культурнае жыццё беларускага наро-да пастаянна абмяжовалася і падалялася.
Полыпча лічылася буржуазна-дэмакратычнай рэспублікай. Аднак абвешчаныя сакавіцкай кансты-
1 Мнрный договор между Россней н Укранной, с одной стороны, н Польшей с другой //Спадчына. 1993. № 4. С. 17.
2 Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч.'Мн., 1995.
216
туцыяй 1921 г. свабоды слова, друку, схода, арганізацый пастаянна парушаліся, асабліва на "крэ-сах"1. Тут панавалі самавол і здзекі над насельніцтвам з боку паліцыі, чыноніка. Асабліва змацняліся рэп-рэсіі  перыяды здыму нацыянальна-вызваленчага руху. У пачатку 30-х гг. у турмах Польшчы знаходзі-лася больш 10 тыс. палітзняволеных. Новая хваля масавых арышта ахапіла край пасля таго, як у 1934 г. на Палессі, у Бярозе-Картузскай, бы створаны кан-цэнтрацыйны лагер для палітычных зняволеных.
Выбарчая сістэма служыла інтарэсам памешчы-ка і буржуазіі. У сойм прыходзілі пераважна прад-станікі пануючых класа, буржуазных і дробна-бур-жуазных партый і толькі нязначная колькасць чле-на радыкальных партый і арганізацый працоных. У 1922 г. у сойм беларуса было абрана 11 з 444 дэпутата, а  Сенат 3 са 111 сенатара. У 1928 г. у сойм трапілі 10 беларуса, а  Сенат два. На выбарах 1935 і 1938 гг. не было абрана ні аднаго беларуса і ні аднаго прадстаніка левых сіл.
Такім чынам, жорсткі нацыянальны прыгнёт, палітычнае бяспрае насельніцтва Заходняй Беларусі яшчэ болып паглыблялі супярэчнасці паміж наро-дам і пануючымі класамі.
Вышэйшымі органамі лады і кіравання  Полыпчы былі Прэзідыум, сойм і Сенат, Савет Міністра рэспублікі. Прэзідэнт бьі галавой дзяр-жавы. Ён прадсталя Польшчу  міжнародных зно-сінах, выдава заканадачыя акты, у некаторых вы-падках карыстася панамоцтвамі суддзі, прызнача і звальня міністра і іншых вышэйшых службовых асоб, бы галонакамандуючым. Прэзідэнт прызна-ча суддзя і выраша пытанні аб памілаванні. Пас-ля чыненага Ю.Шлсудскім у маі 1926 г. дзяржа-нага перавароту панамоцтвы прэзідэнта былі пашы-раны. Ён мог самастойна распускаць сойм і Сенат галоныя заканадачыя органы да мая 1926 г., якія пасля дзяржанага перавароту страцілі сваё былое значэнне, а роля Сената пачала зводзіцца да зацвяр-джэння бюджэту2. Сойм складася з 208 дэпутата, а Сенат з 96 сенатара. 32 сенатары прызначаліся
1 Бардах Ю., Леснодарскнй Б., Пыетрчак М. Нсторня государства н права Польшн. М., 1980. С. 439.
2 Там жа. С. 449 453, 458.
217
прэзідэнтам, а 64 выбіраліся з грамадзян, якія да-сягнулі 30 гадо, мелі заслугі перад Айчынай, афі-цэрскае званне, вышэйшую ці сярэднюю спецыяль-ную адукацыю або займалі кіруючыя пасады  дзяр-жаным апараце. Зразумела, што пры такіх умо-вах ні сяляне, ні рабочыя Заходняй Беларусі не маглі дзельнічаць у выбарах сенатара.
Цэнтральным выканача-распарадчым органам бы Савет Міністра Польшчы, які складася са стар-шыні, яго намесніка і міністра.
Мясцовымі органамі дзяржанай адміністрацыі  ваяводстве былі ваяводы і ваяводскае праленне. Ваявода прызначася прэзідэнтам па прапанове міністра нутраных спра, зацверджанай Саветам Міністра. Па сутнасці, ён каардынава дзейнасць усіх дзяржаных устано ваяводства і мог ажыцця-ляць кантрольныя панамоцтвы і над тымі стано-вамі, якія яму не падпарадковаліся. Свае функцыі ваявода выконва праз ваяводскае праленне, якое мела агульны аддзел, аддзелы бяспекі, самакіраван-ня, адміністрацыйны, аховы здароя, вайсковы, зем-ляробства і інш.1 "Галоная вага ваявод у заходне-беларускіх ваяводскіх накіровалася на апалячванне краю, на недапушчэнне нацыянальна-вызваленчай барацьбы беларускага народа і станалення жорст-кага кантролю за прэсай, грамадскімі і палітычнымі рухамі, партыямі і арганізацыямі"2.
Павятовую адміністрацыю значальва стараста, які прызначася міністрам унутраных спра і падпа-радковася ваяводзе. Свае функцыі стараста выкон-ва праз павятовае праленне староства. На тэ-рыторыі павета  старасты былі такія ж панамоцт-вы, як і  ваяводы  ваяводстве.
Органамі мясцовага самакіравання  паветах да 1933 г. былі павятовыя соймікі, дэлегаты на якія выбіраліся гміннымі саветамі. Пасля 1933 г. у паве-тах былі твораны павятовыя рады, якія выбіраліся гміннымі радамі. Выканачымі органамі павета былі павятовыя правы на чале са старастам.
1 Бардах Ю., Леснодарскнй Б., Пыетрчак М. Нсторня государства н праваПольшн. М., 1980. С. 459 461.
- Юхо Я.А. Дзяржава і права Беларускай ССР у перыяд калектывізацыі сельскай гаспадаркі і рэпрэсіных дзеяння дзяржаных органа супраць народа (1930 1938 гг.). С. 21.
218
Гмінную адміністрацыю складалі войт і два або
ры засядацелі. Апошнія выбіраліся гміннай радай,
склад якой уваходзіла да 15 радца. Гмінную раду
зыбіралі дэлегаты гміннага сходу, які складася са
100150 прадстаніко ад сельскіх грамад (жыха-
эьі некалькіх хутаро ці невялікіх вёсак). На чале
рамады стая солтыс, які па законе павінен бы абі-
эацца на сходзе грамады або радай, але на справе,
Ік і гмінны войт, прызначася павятовым старас-
гам.
Трэба адзначыць, што органы мясцовага самакі-эавання мала што маглі зрабіць для народа. Улады з |імі звычайна не лічыліся.
Палітычнае бяспрае, сацыяльны і нацыянальны Ірыгнёт насельніцтва Заходняй Беларусі выклікалі Ірацьбу за свае правы, за вызваленне з-пад польскай супацыі. Барацьбіто не магло запалохаць нават эе, што на тэрыторыі Заходняй Беларусі да 1932 г. Ірымянялася Крымінальнае лажэнне Расійскай Імперыі 1903 г., а  1932 г. бы уведзены  дзеянне Срымінальны кодэкс Польшчы, згодна з якім асо-5ы, прызнаныя вінаватымі  вызваленчай барацьбе, сурова караліся аж да смяротнага прысуду1.
Вызваленчая барацьба  большасці выпадка была выклікана імкненнем да з'яднання з БССР. Партый-аа-дзяржанае кіраніцтва СССР паафідыяльна пад-эымлівала развіццё ідэі такога з'яднання і садзей-гічала мацаванню веры  яго ажыццяленне.
23 жніня 1939 г., ва мовах абвостранага міжна-эоднага становішча, урад СССР падпіса з гітлерас-Германіяй дагавор аб ненападзенні. Пакт бы ^апонены сакрэтнымі пратаколамі, па якіх тэрыто-эыя Полыдчы і шэрага іншых краін падзялялася на еры плыву СССР і Германіі. Устаналівалася, што Іжа гэтых сфер павінна праходзіць па лініі рэк На-ээ, Буг, Вісла, Сан. Заходняя Беларусь і Заходняя /краіна прызнаваліся сферай інтарэса СССР.
Засцярогшы сябе на сходзе, гітлераская Герма-зія 1 верасня 1939 г. пачала дано спланаваную вай-зу супраць Польшчы. 17 верасня Чырвоная Армія Іерайшла мяжу, што аддзяляла Заходнюю Беларусь
1 Юхо Я.А. Дзяржава і права Беларускай ССР у перыяд калектывізацыі сельскай гаспадаркі і рэпрэсіных дзеяння зяржаных органа супраць народа (1930 1938 гг.). С. 24.
219
ад БССР. На сёй заходняй тэрыторыі пачалі ства-рацца часовыя органы народнай улады камітэты сёл, сялянскія валасныя камітэты, з'езды і нарады сялянскіх камітэта валасцей і павета, упраленні гарадо і павета, упраленні абласцей. Ва се лад-ныя структуры вайшлі прадстанікі Чырвонай Арміі.
22 кастрычніка на аснове савецкай выбарчай сістэмы на тэрыторыі Заходняй Беларусі былі пра-ведзены выбары  Народны (Нацыянальны) сход. Удзельнічаць у іх мелі права се жыхары, якія да-сягнулі 18 гадо. Было створана 929 выбарчых ак-руг і выбрана 927 дэпутата.
Народны (Нацыянальны) сход пача сваю работу 28 кастрычніка 1939 г. у Беластоку. На парадку дня стаялі наступныя пытанні: 1) аб дзяржанай уладзе;
2) аб уваходжанні Заходняй Беларусі  склад БССР;
3) аб канфіскацыі памешчыцкіх земля; 4) аб нацы-яналізацыі банка і буйной прамысловасці.
У адпаведнасці з разгледжанымі пытаннямі былі адобраны чатыры дэкларацыі, абвясцішыя стана-ленне савецкай улады на тэрыторыі Заходняй Бела-русі.
Дэкларацыі Народнага (Нацыянальнага) сходу сталі прававой асновай для прыняцця 2 лістапада
1939 г. Вярхоным Саветам СССР пастановы "Аб уключэнні Заходняй Беларусі  склад Саюза ССР з аб'яднаннем яе з Беларускай ССР". 14 лістапада Вяр-хоны Савет БССР пастанаві прыняць Заходнюю Беларусь у склад БССР і "з'яднаць тым самым бе-ларускі народ у адзінай беларускай дзяржаве"1.
4 снежня 1939 г. Прэзідыум Вярхонага Савета СССР выда указ аб стварэнні на тэрыторыі Заход-няй Беларусі пяці абласцей Баранавіцкай, Белас-тоцкай, Брэсцкай, Віленскай і Пінскай. У студзені
1940 г. указам Прэзідыума Вярхонага Савета БССР 32 паветы былі рэарганізаваны  101 раён. 3 мэтай стварэння савецкіх органа улады і кіравання ка-зам Прэзідыума Вярхонага Савета БССР 7 снежня 1939 г. на тэрыторыі Заходняй Беларусі былі зац-верджаны абласныя выканачыя камітэты, хоць у
1 Декларацня белорусского Народного собрання о вхожденнн Западной Белорусснн в состав БССР //Очеркн нсторнн государства н права БССР. Мн., 1969. С. 374.
220
адпаведнасці з Канстытуцыяй 1937 г. папярэдне было веабходна правесці выбары  мясцовыя Саветы. Абл-выканкамы у сваю чаргу фарміравалі рай- і сельвы-канкамы. Выбары  мясцовыя Саветы на тэрыторыі Заходняй Беларусі адбыліся 15 снежня 1940 г.
Такім чынам, у кастрычніку 1939 г. адбыся пра-цэс тэрытарыяльнай кансалідацыі беларускай нацыі  яе этнаграфічных межах. Аднак незабаве Віленскі край у сувязі з пактам Молатава Рыбентропа бы перададзены Літве.
Трэба адзначыць, што станаленне савецкай сістэмы кіравання суправаджалася парушэннямі за-коннасці высылкай у глыб краіны былых дзяр-жаных служачых (нават лесніко), гандляро, ра-месніка. Дэпартацыя матывавалася неабходнасцю ачысціць край ад буржуазных элемента і "ворага народа". Мясцовым кадрам, у тым ліку і былым чле-нам КПЗБ і КСМЗХ, выказвася "палітычны неда-вер", а на кіруючыя пасады назначаліся, як правіла, работнікі, якія прыязджалі з усходніх абласцей рэспублікі (больш за 14 тыс. чалавек). Няведанне многімі з іх мясцовай спецыфікі прыводзіла да гру-бых памылак у рабоце і выклікала незадаволенасць насельніцтва. Да 1941 г. паміж заходняй і сходняй часткамі Беларусі заставалася дэмаркацыйная лінія, а  адносінах людзей на працягу догага часу захо-валася дзяленне на "заходніка" і "сходніка".
16 лістапада 1939 г. паміж савецкім урадам і ра-дам Германіі было заключана пагадненне аб перася-ленні асоб беларускай нацыянальнасці з польскіх тэ-рыторый, акупіраваных трэцім рэйхам, на беларус-кія землі, якія адьпплі да СССР. Многіх перасялен-ца напатка трагічны лёс: яны сталі ахвярамі орга-на НКУС.
Аднак, нягледзячы на се выдаткі, трэба адзна-чыць, што з'яднанне Заходняй і Усходняй Беларусі  адзіную Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку было актам гістарычнай справядлівасці. Яно паклала канец падзелу Беларусі, аднавіла яе тэ-рытарыяльную цэласнасць, уз'яднала беларускі на-род у адзіную сям'ю.

Г Л А В А 12
ПАРУШЭННЕ ЗАКОННАСЦІ НА БЕЛАРУСІ  30-я гг.
12.1. НКУС СССР і яго рэспубліканскія
філіялы важнейшы механізм умацавання
рэжыму асабістай улады і станалення
таталітарнай сістэмы  краіне
У канцы XX ст. узрос інтарэс вучоных, шырокіх слаё насельніцтва да гісторыі дзяржавы  цэлым і асабліва да тых яе старонак, якія догі час старанна замочваліся. Адна з гэтых старонак масавыя рэп-рэсіі  гады культу асобы Сталіна.
Калі размова ідзе пра масавыя рэпрэсіі, то звы-чайна гавораць пра 1937 г. У сапраднасці хваля рэп-рэсій пачалася яшчэ  канцы 20-х і завяршылася  пачатку 50-х гг. са смерцю правадыра "сіх часо і народа". На 19371938 гг. прыходзіся апагей па-літычных рэпрэсій, таму яны і захаваліся  памяці народа як страшныя гады "яжошчыны" (па імені М.І.Яжова, былога наркама нутраных спра СССР).
Высветліць прадпасылкі, рухаючыя сілы, меха-нізмы таго, што адбывалася  30 40-я гг., немаг-чыма без глыбокага вывучэння гісторыі стварэння і дзейнасці НКУС СССР, а таксама рэспубліканскіх нар-камата унутраных спра.
НКУС СССР бы створаны 10 ліпеня 1934 г. У яго кампетэнцыю ваходзілі дзяржаная бяспека, гра-мадскі парадак, пагранічная і нутраная ахова. Заз-начым, што менавіта НКУС СССР у разглядаемы пе-рыяд аб'яднова пад сваёй эгідай велізарны апарат прымусу ад міліцыі да папрача-працоных устано, ад АДПУ да нутраных і пагранічных войска. Ства-рэнне на базе АДПУ Наркамата нутраных спра СССР з'явілася часткай працэсу фарміравання адмі-ністрацыйна-каманднай сістэмы, цэнтралізацыі дзяр-жанага кіраніцтва краінай. Па сутнасці НКУС ста адным з важнейшых звёна стратэгічнай лініі Сталі-на на сталяванне рэжыму асабіста улады, бо
222
менавіта гэты орган павінен бы адыграць галоную ролю  рэалізацыі плана устаранення з палітычнай сцэны тых, хто па розных прычынах станавіся не-пажаданым "правадыру" і яго акружэнню.
У наступныя гады змены  структуры НКУС СССР адбываліся  сувязі з узрастаннем удзельнай вагі пад-раздзялення, у распараджэнні якіх былі месцы паз-(балення волі. Так, да канца 30 пачатку 40-х гг. рамя Галонага пралення папрача-працоных агера і пасялення (ГУЛАГ) былі заснаваны дзе-яткі іншых глака і пралення Галонае праленне лагера чыгуначнага буданіцтва, Гало-ае праленне лагера Дальбуда, Упраленне лаге-Іа лясной прамысловасці і інш.
Не заставалася нязменнай і структура паграніч-ай і нутранай аховы. У сакавіку 1939 г. Галонае раленне пагранічных і нутраных войска раздзя-Ілася на шэсць самастойных глака: Галонае раленне пагранічных войска, Галонае праленне ойска НКУС па ахове важных прадпрыемства пра-ысловасці, Галонае праленне войска НКУС па ове чыгуначных збудавання, Галонае прален-е канвойных войска НКУС, Галонае праленне аеннага забеспячэння і Галонае ваенна-буданічае праленне войска НКУС.
У выніку НКУС СССР станавіся буйнамаштаб-:ым гаспадарчым ведамствам, якое выкарыстовала анную рабочую сілу велізарнай арміі рэпрэсірава-в ых грамадзян, якія знаходзіліся  спецлагерах, пра-"цоных калоніях і  іншых месцах пазбалення волі. У адпаведнасці з Канстытуцыяй СССР 1936 г. Народны камісарыят унутраных спра бы аднесены да катэгорыі саюзна-рэспубліканскіх наркамата, у сувязі з чым аналагічныя наркаматы былі створаны ва сіх саюзных рэспубліках, у тым ліку і  Бела-русі. Што тычыцца РСФСР, тот тут спачатку бы уведзены інстытут Упанаважанага НКУС, а затым дзейніча апарат саюзнага наркамата. У абласных, гарадскіх і некаторых раённых цэнтрах краіны былі сфарміраваны праленні НКУС, у якіх ствараліся аддзелы і аддзяленні, у тым ліку і асобыя, якія са-чылі за самімі чэкістамі.
Фармальна НКУС СССР з'яляся адным з цэнт-ных органа галіновага кіравання, такім жа, як
223
і іншыя агульнасаюзныя і саюзна-рэспубліканскія наркаматы. Аднак практычна яго становішча істот-на адрознівалася ад становішча астатніх ладных органа. Так, у апараце НКУС СССР функцыяніра-ва аддзел, які здзяйсня нагляд за партыйнымі орга-намі аж да ЦК. Адрозненне заключалася і  тым, што НКУС апынуся па-за партыйным кантролем, ператварышыся  руках Сталіна  інструмент неаб-грунтаваных рэпрэсій і бессаромных парушэння за-коннасці.
Вядучая роля  здзяйсненні рэпрэсій належала такім падраздзяленням наркамата, як Галонае праленне дзяржанай бяспекі, Галонае праленне папрача-працоных лагера і пасялення, глакам, якія кіравалі месцамі зняволення, а таксама органу пазасудовай расправы Асобай нарадзе пры НКУС і падпарадкаваным ёй "тройкам" на месцах.
Палажэнне "Аб Асобай нарадзе пры Народным ка-місарыяце нутраных спра СССР" было зацверджана спецыяльнай пастановай ЦВК і СНК СССР 5 ліста-пада 1934 г. У адпаведнасці з гэтым дакументам орга-ны нутраных спра атрымалі права прымяняць да асоб, прызнаных грамадска небяспечнымі, ссылку і высылку да 5 гадо, знявольванне  папрача-пра-цоных лагерах да 5 гадо, высылку за межы Саюза ССР замежных падданых. У склад Асобай нарады ваходзілі: намеснік народнага камісара нутраных спра СССР, упанаважаны НКУС Саюза ССР па РСФСР, начальнік Галонага пралення рабоча-ся-лянскай міліцыі, камісар унутраных спра саюз-най рэспублікі, на тэрыторыі якой узнікла справа. У палажэнні дэкларавалася неабходнасць удзелу  па-сяджэннях Асобай нарады пракурора СССР ці яго намесніка.
У рэспубліках, краях, абласцях, гарадах ствара-лася разгалінаваная сістэма "троек", падначаленых Асобай нарадзе пры НКУС СССР. У іх склад уваходзілі начальнікі пралення НКУС, сакратары камітэта УКП(б) і пракуратуры. Саста "троек", як правіла, зацвярджася на бюро партыйнага органа. Ужо  другой палове 30-х гг. густая сетка "троек" аблыта-ла практычна сю краіну.
У многіх публікацыях можна сустрэць меркаван-не, што праз сістэму "троек" праходзілі справы толькі
224
 тых людзей, якіх абвінавачвалі  палітычных зла-1 чынствах. Гэта не зусім так. Да 1938 г. парушэнні 1 законнасці дасягнулі такіх маштаба, што рэпрэсі-| ная машына праз сістэму пазасудовых органа пера-I молвала і матэрыялы па крымінальных справах. Тэрмін разгляду спра устаналівася не болып за 15 дзён. Калі не паступала пярэчання ад пракуро-ра, то рашэнне "тройкі" прыводзілася  выкананне неадкладна, а пры рознагалоссях прыпынялася і справа перадавалася на разгляд Асобай нарады.
Як відаць з дакумента, вышэйназваныя пазасу-довыя органы, існаванне якіх знаходзілася  супя-рэчнасці з Канстытуцыяй СССР, самастойна разгля-далі палітычныя і крымінальныя справы і выносілі прыгаворы, не лічачыся з нормамі судаводства. Сан-кцыі пракурора насілі чыста фармальны характар, кантрольныя функцыі партыі, Савета, суда і праку-ратуры былі надога страчаны.
У публіцыстычных выданнях, у гісторыка-права-вой літаратуры нярэдка можна сустрэць меркаван-не, што менавіта  1934 г. у выніку рэарганізацыі АДПУ  НКУС СССР бы упершыню створаны орган, які займася рэпрэсіямі  пазасудовым парадку. Між тым пазасудовыя рэпрэсіі шырока прымяняліся жо  гады грамадзянскай вайны і здзяйсняла іх Усерасій-ская надзвычайная камісія.
Пасля заканчэння грамадзянскай вайны ва мо-вах пераходу да мірнага буданіцтва пазасудовыя органы Усерасійскай надзвычайнай камісіі (УНК, з лютага 1922 г. ДПУ) скараціліся, хоць і не былі адменены понасцю. Так, з мэтай барацьбы з кон-тррэвалюцыяй Прэзідыум ЦВК СССР у лістападзе 1923 г. ствары Калегію АДПУ, а пры ёй у сакавіку наступнага года "Асобную нараду" для разгляду спра у адносінах асоб, якія займаліся контррэвалю-цыйнай дзейнасцю, шпіянажам, кантрабандай, спе-куляцыяй валютай і золатам.
Як вядома, многія заканадачыя акты, якія ты-чыліся арганізацыі і дзейнасці АДПУ, прымаліся пад уплывам яго старшыні Ф.Э.Дзяржынскага. Гісторыя сведчыць пра тое, што ён садзейніча пашьірэнню пазасудовых функцый АДПУ, што не засёды было апраданым. Напрыклад, у 1924 г. Ф.Э.Дзяржынскі напіса запіску  Палітбюро, у якой прапанава для
225
8 Зак. 3025

барацьбы з бандытызмам падпарадкаваць у апера-тыных адносінах міліцыю і крымінальны вышук АДПУ, а таксама дазволіць апошняму пазасудовы разгляд спра усіх удзельніка бандыцкіх фарміра-вання. Цікава, што прапановы Ф.Э.Дзяржынскага сустрэлі  той час рашучую нязгоду з боку некато-рых наркама урада. "Далейшае пашырэнне право АДПУ на пазасудовы разгляд спра калегія НКЗС лічыла б небяспечным", піса наркам замежных спра Г.В.Чычэрын. Ад наркамата юстыцыі падрб-ны пункт гледжання выказа М.В.Крыленка: "Лічу неабходным катэгарычна выказацца супраць прапа-новы т. Дзяржынскага... За апошні час АДПУ зас-воіла сабе практыку пашыраць сваю падсуднасць шляхам звароту  Прэзідыум ЦВК на дазвол раз-глядзець тую ці іншую справу  несудовым парадку, прычым спачатку разглядае справу і выносіць пры-гавор, а потым просіць ЦВК зацвердзіць гэты пры-гавор"1. Тым не менш Палітбюро і ІІрэзідыум ЦВК згадзіліся з прапановай старшыні АДПУ.
У другой палове 20-х гг. надзвычайныя пазасудо-выя правы органа АДПУ пашырыліся. 3 1927 г. АДПУ давалася права разглядаць у пазасудовым па-радку, аж да прымянення вышэйшай меры пакаран-ня, справы аб дыверсіях, падпалах, псаванні машын-ных установак як са злым намерам, так і без яго.
Асабліва шырока пазасудовыя рэпрэсіі сталі вы-карыстовацца з канца 1929 пачатку 1930 гг. Як вядома, калектывізацыя сельскай гаспадаркі супра-ваджалася ліквідацыяй так званага кулака як класа. Гэта азначала канфіскацыю яго маёмасці, перш за сё сродка вытворчасці, і высяленне з месца жы-харства. Гэтым і займаліся пазасудовыя органы, перш за сё  асобе "троек".
У пачатку 30-х гг. "тройкі" разглядалі справы і  адносінах нэпманскіх элемента, былых афіцэра царскай арміі, асоб, якія служылі  царскай арміі, члена былых антысавецкіх партый, значнай часткі старой інтэлігенцыі. У ліку рэпрэсіраваных апыну-лася шмат людзей, якія дано адышлі ад якой-не-будзь варожай дзейнасці супраць савецкай улады ці зусім у ёй не дзельнічалі.
1 Вішнескі А. Дыктатура і права //ЛіМ. 1995. № 6. С. 14 15.
У якасці прыкладу можна прывесці асуджэнне  І1930 г. вядомых вучоных-эканаміста М.Кандрацье-[ва, А.Чаянава і інш., якім было прад'ялена абвіна-Івачванне  стварэнні нібыта падпольнай "сялянскай [працонай партыі".
У лютым верасні 1930 г. панамоцным прад-[станіком АДПУ па Беларусі былі арыштаваны былы Інаркам земляробства БССР З.Прышчэпа, былы нар-Ікам асветы рэспублікі А.Баліцкі, былы намеснік нар-Ікама земляробства А.Адамовіч, былы намеснік стар-[шыні "Белпайгандлю" П.Ільючонак і інш. Сярод пад-[следных апынуліся акадэмік В.Ластоскі, Я.Лёсік, ІС.Некрашэвіч, прафесар А.Смоліч, пісьменнікі М.Га-Ірэцкі, У.Дубока, Я.Пушча і многія іншыя. Па гэ-Ітай справе незаконна было прыцягнута да крыміналь-Інай адказнасці звыш 80 чалавек, галоным чынам Іработніка навукі, культуры і кіруючых кадра шэ-Ірага наркамата Беларусі. Яны абвінавачваліся  Іпрыналежнасці да так званай контррэвалюцыйнай Іарганізацыі беларускіх нацыянал-дэмакрата "Саюз [вызвалення Беларусі"1.
Яшчэ  1928 г. наркам Рабоча-сялянскай інспек-Іцыі (РСІ) РСФСР М.Янсан у пісьме да І.Сталіна вы-Іказа меркаванне аб выкарыстанні працы асуджа-Іных пры асваенні аддаленых мясцовасцей, на земля-[ных работах буйных будоля, а галоным чынам на Ізагатоках лесу, бо яго экспарт дава краіне неаб-Іходную валюту. Гэтыя прапановы былі понасцю рэ-Іалізаваны  30-я гг. Напрыклад, з 1930 г. колькасць Ірабочай сілы для патрэб фарсіраванай індустрыялі-Ізацыі Дзяржплан СССР пача узгадняць з АДПУ і ІНКУС. Менавіта з гэтым звязаны разнарадкі па раё-[нах на так званых ворага народа.
7 жніня 1932 г. у краіне была выдадзена паста-[нова ЦВК і СНК СССР "Аб ахове маёмасці дзяржа-[ных прадпрыемства, калгаса і кааперацыі і маца-Іванні грамадскай (сацыялістычнай) уласнасці"2. Па-Істанова водзіла  якасці меры судовага пакарання |за раскраданне калгаснай і кааператынай маёмасці
1 Васілеская Н. Масавыя рэпрэсіі інтэлігенцыі //Палітычныя Ірэпрэсіі на Беларусі  XX стагоддзі: Матэрыялы навук.-практ. |канф. 27 28 лютага 1998 г. Мн., 1998. С. 14 23.
2 СЗ СССР. 1932. № 62. Ст. 360.
226
227

вышэйшую меру сацыяльнай абароны расстрэл з канфіскацыяй усёй маёмасці і замену гэтай меры пры змякчаючых акалічнасцях пазбаленнем волі на тэрмін не ніжэй за 10 гадо з канфіскацыяй усёй ма-ёмасці. Амністыя па гэтых справах была забароне-на.
"Закон аб пяці каласках" так называлі паста-нову ЦВК і СНК СССР ад 7 жніня 1932 г. у вёсцы. Згодна з ім толькі  Глускім раёне Беларускай ССР у канцы 1932 г. было расследавана 136 крымінальных спра, што складала 64,5 % ад усіх злачынства. У Мазырскім раёне збуджаныя органамі міліцыі кры-мінальныя справы па фактах раскрадання сацыялістычнай маёмасці склалі больш 50 %. Пра падобнае становішча гавораць матэрыялы народных судо Сенненскага, Мсцісласкага, Слуцкага і іншых раёна Беларусі.
Да пачатку 1933 г. за няпоныя пяць месяца з моманту прыняцця пастановы  СССР было асуджа-на 54 645 чалавек, з іх 2110 да вышэйшай меры пакарання.
Такім чынам, адказ ад выкарыстання эканамічных метада кіравання народнай гаспадаркай і пераход да адміністрацыйна-камандных рычаго упралення з'явіліся важнейшай умовай і прычынай (перш за сё эканамічнай) палітычных рэпрэсій.
Існуе меркаванне, што пік рэпрэсій прыйшося на 19371939 гг. На справе ж самая вялікая траге-дыя адбылася  19291933 гг. Менавіта  гэты пра-межак часу загінула  3 разы болып людзей, чым у 19371939 гг., але гэта была не інтэлігенцыя, не партыйныя і савецкія работнікі, не вайскоцы, а бе-зыменныя сяляне, і па размаху гэта трагедыя мела далёка ідучыя вынікі, якія адчуваюцца і сёння.
У канцы 20-х гг. і асабліва з таго моманту, калі прагуча заклік партыі "аб'явіць вайну не на жыц-цё, а на смерць кулаку і  рэшце рэшт змесці яго з зямлі", надзвычайныя меры былі ператвораны  сістэму, прычым прыёмы часо грамадзянскай вай-ны і ваеннага камунізму дапускаліся не толькі суп-раць кулацтва, але і супраць серадняко.
Пранікненне  народныя масы і  партыю харак-тэрных для часо грамадзянскай вайны настроя звя-зана з прымяненнем у масавым маштабе пазасудо-
228
вых рэпрэсій. Такія настроі знайшлі адлюстраванне  канцы 20 пачатку 30-х гг. нават у такой, здава-дася б, далёкай ад практыкі галіне, як тэорыя права. Справа дайшла да таго, што былі выказаны прапа-новы аб "спрошчванні" крымінальнага працэсу. На шчыт падымалася тэорыя "небяспечнага стану" асо-бы, у адпаведнасці з якой падставай для крыміналь-яай адказнасці павінна была быць не канкрэтная віна, а "небяспечны стан" асобы, вызначаемы, напрыклад, яе сацыяльным паходжаннем, і г.д. Тым самым ства-ралася спрыяльная глеба для росквіту нігілістычных адносін да драва, законнасці. Невьшадкова болыпасць дэлегата XV з'езда Савета ледзь не высмеяла спро-бы пракурора СССР М.Крыленкі даказаць неабход-насць для пракуратуры кіравацца законам, а не ад-вольна тлумачанай мэтазгоднасцю1. Афіцыйныя ад-носіны рэжыму да права, закона, законнасці, права-вой дзяржавы  разглядаемы перыяд вельмі яскрава былі сфармуляваны  прамове Л.М.Кагановіча з на-годы 12-й гадавіны Савецкай улады, з якой ён выс-тупі у Інстытуце савецкага буданіцтва пры Каму-ністычнай акадэміі: "...Мы адхіляем паняцце права-вой дзяржавы нават для буржуазнай дзяржавы... Па-няцце "прававая дзяржава" прыдумана буржуазнымі вучонымі для таго, каб скрыць класавую прыроду буржуазнай дзяржавы... Вядома, усё гэта не выклю-чае закона. У нас ёсць законы. Нашы законы вызна-чаюць функцыі і кола дзейнасці асобных органа дзяржанай улады. Але нашы законы вызначаюцца мэтазгоднасцю  кожны дадзены момант"2.
12.2. Рэпрэсіная дзейнасць органа НКУСуЗО-ягг.
Рэпрэсіная дзейнасць НКУС і яго органа на мес-Іцах асабліва актывізавалася пасля забойства С.М.Кірава3. У дзень пагібельнага выстралу, 1 снеж-|ня 1934 г., ЦВК СССР па прапанове Сталіна прыня
1 Вішнескі А. Дыктатура і права //ЛіМ. 1995. 10 лют. С. 15.
2 Комаров СЛ.. Обіцая теорня государства н права. М., 1996. С. 1.
3 Яковлев А. 0 декабрьской традегнн 1934 года//Правда. 1991. |28янв. С. 1,3.
229
пастанову "Аб парадку вядзення спра аб падрых-тоцы ці чыненні тэрарыстычных акта"1. Гэтая пастанова вайшла  гісторыка-прававую навуку як закон "Аб ахове правадыро". Па-першае, у адпавед-насці з пастановай следства па названых справах па-вінна было заканчвацца  дзесяцідзённы тэрмін, а абвінавачае заключэнне ручацца толькі за суткі да суда. Па-другое, з працэсу выключалася спаборнасць "бако" пракурора і адваката, гэта значыць раз-гляд такіх спра у судзе выключа як абвінавачван-не, так і абарону. I па-трэцяе, касацыйнае абскар-джанне і хадайніцтва аб памілаванні не дапускаліся, прыгавор прыводзіся  выкананне неадкладна пас-ля яго абвяшчэння.
Ужо да канца 1934 г. колькасць арыштаваных за так званую "падрыхтоку ці чыненне тэрарыстыч-ных акта" рэзка зрасла. Дакументы сведчаць, што органы НКУС па прамым указанні Сталіна былі дак-ладна з'арыентаваны на барацьбу з так званымі "во-рагамі народа". У закрытым пісьме ЦК УКП(б) "Урокі падзей, звязаных са злачынным забойствам тав. Кіра-ва" ад 18 студзеня 1935 г. ставілася задача "пакон-чыць з апартуністычнай дабрадушнасцю, што зы-ходзіць з памылковага ялення аб тым, што па меры росту нашых сіл вораг рабіся быццам бы сё болып ручным і бяскрыдным". Пісьмо заклікала да палі-тычнай пільнасці, глыбокага вывучэння тактыкі і прыёма барацьбы "трацкіста", "дэмакратычных цэнтраліста", "правых ухіліста", "права-лявацкіх вырадка" і інш. супраць савецкай улады.
У загадзе наркама нутраных спра СССР Г.Р.Яго-ды ад 26 студзеня 1935 г., выдадзеным у сувязі з названым пісьмом, работнікі НКУС абавязваліся "ка-рэнным чынам перабудаваць метады сваёй работы". Падкрэслівалася, што барацьба з ворагамі партыі і дзяржавы павінна быць іх галонай справай.
Закрытае пісьмо ЦК УКП(б), загад па ведамстве НКУС, у якім змяшчася заклік да прымянення сілы, іншыя сакрэтныя казанні цэнтра раздзімалі маса-вы псіхоз вакол уяных ворага і  канчатковым выніку прывялі  рух рэпрэсіную кампанію. Многія яе звышпільныя і годлівыя дзельнікі рашуча зя-лісяза справу. Атрымашы празмерную ладу,
1 СЗ СССР. 1935. № 64. Ст. 459.
230
Іартыйныя, савецкія, ваенныя, адміністрацыйныя ^ункцыянеры нярэдка выкарыстовалі палітычную «ампанію для расправы з непажаданымі ім работні-«амі.
Масавыя рэпрэсіі фактычна законіла сумесная Іастанова СНК СССР і ЦК УКП(б) ад 17 чэрвеня 1935
"Аб парадку правядзення арышта", падпісаная І.М.Молатавым і І.В.Сталіным. Практычна весь лест гэтага дакумента тычыцца працэдуры дазволу за арышты органамі НКУС члена ЦВК СССР і ЦВІС саюзных рэспублік, кіруючых работніка наркама-га Саюза і рэспублік, а таксама прыранаваных да
супрацоніка цэнтральных і мясцовых устано, Іена і кандыдата УКП(б), ваеннаслужачых вышэй-Іага, старшага і сярэдняга начсаставу.
Масавым рэпрэсіям у гады культу асобы папярэд-гічала іх своеасаблівая падрыхтока  галінах ідэа-Іюгіі і забеспячэння законнасці. Ідэалагічная падрых-эка выялялася  тым, што І.В.Сталін высуну тэ-эрыю абвастрэння класавай барацьбы па меры руху ца сацыялізму. Невьгаадкова ён так настойліва па-Іынаючы з 1928 г. укараня у грамадскую свядо-Іасць міф пра абвастрэнне класавай барацьбы, у час Ікой няма месца спачуванню, няма літасці ні ста-Е>ым, ні малым, ні жанчынам.
Такім чынам, рэпрэсіі  Савецкім Саюзе, у тым і на Беларусі, мелі "дактрынальны характар"1. Іны вырасталі з ідэйнай пасылкі класавай барацьбы Іж да понага знішчэння працініка. Бальшавіцкі Іозунг "Хто не з намі, той супраць нас!" ста ажыц-^яляцца  поным маштабе.
Злавесную ролю  здзяйсненні масавых рэпрэсій у ^ады культу асобы сыгра А.Я.Вышынскі. Як тэарэ-ык права ён падвё навуковую базу пад самаволь-[:тва і беззаконнасць, ствары у прававой навуцы ста-Іовішча, пры якім душылася кожная жывая думка.
"Трэба помніць указанне т. Сталіна, гавары Іа сходзе партактыву Пракуратуры СССР у сакавіку 1937 г. А.Я.Вьппынскі, што бываюць такія перы-такія моманты  жыцці грамадства і  жыцці Іашым, у прыватнасці, калі законы аказваюцца ста-
1 Касцюк М., Міхнюк У. Рэпрэсіі самае цяжкае злачынства аталітарнага рэжыму //Крыжовы шлях: Дапаможнік для выву-раючых гісторыю Беларусі. Мн., 1993. С. 183.
231
рэлымі і іх патрэбна адкласці  бок"1. Апраданню самавольства служыла і "тэорыя" Вышынскага, згод-на з якой па справах аб дзяржаных злачынствах галоным і рашаючым доказам з'ялялася прызнан-не самога абвінавачваемага. Яна нацэльвала супра-цоніка НКУС на тое, каб любой цаной і любымі сродкамі дабівацца ад арыштаваных прызнання сва-ёй віны.
Кіруючыся вышэйназванымі пастановамі, дырэк-тынымі казаннямі і загадамі, органы НКУС пра-водзілі палітычныя рэпрэсіі, пік якіх прыйшося на 19361938 гг. Менавіта  гэты перыяд былі сфаб-рыкаваны справы "трацкісцка-зіноескага блока", "права-трацкісцкага блока", "ваенна-фашысцкага загавору" і інш.
Толькі з мая 1937 г. па верасень 1938 г. па наду-маным загаворы, "раскрытым НКУС", было рэпрэ-сіравана каля паловы камандзіра палко, амаль усе камандзіры брыгад і дывізій, усе камандзіры карпу-со, камандуючыя ваенных акруг, каля трэці камі-сара палко, многія выкладчыкі вышэйшых і ся-рэдніх ваенных навучальных устано. Вынікі такой хвалі рэпрэсій цяжка адбіліся на стане абараназдоль-насці краіны.
Арышты невінаватых людзей адно са звёна сталінскага тэрору. Неабходна было зламаць волю чалавека, прымусіць прызнацца  контррэвалюцый-най дзейнасці, шпіянажы, назваць сябе "ворагам на-рода". Зразумела, што пры законных метадах след-ства зрабіць гэта было немагчыма. Неабходна была санкцыя на прымяненне фізічных метада уздзеян-ня на арыштаванага. Калі да вясны 1937 г. фізічнае здзеянне шырока прымянялі толькі асобныя, спе-цыяльна назначаныя для гэтага следчыя, галоным чынам са складу вярхо НКУС, то пасля лютаска-сакавіцкага (1937 г.) пленума УКП(б) права прымя-няць у адносінах "ворага народа" любыя метады фізічнага і псіхалагічнага здзеяння было дадзена болыпасці следчых. Катаванні не былі адменены і  1938 г., пасля арышту М.І.Яжова.
У сталіцах саюзных рэспублік, у кожным аблас-ным цэнтры меліся свае калоніі, турмы, лагеры
1 Курыцын В.М. 1937 год в нсторнн советского государства // Сов. гос-во н право. 1988. № 2. С. 118.
232
ШКУС. Сярод іх выдзялялася жорсткасцю трыман-Івя мінская нутраная турма. Аб умовах трымання Ізняволеных у гэтай турме сведчаць успаміны яе бы-Ілых вязня, архіныя матэрыялы. Вось адзін з даку-Імента дакладная запіска Н.Сцерніна "Партыя Іпавінна ведаць усё" ад 29 ліііеня 1939 г., адрасава-Іная на імя П.К.Панамарэнкі. Атар запіскі, які да |арышту органамі НКУС БССР працава рэдактарам газеты "Звязда", у сваім пісьме  ЦК КПБ(б) піса: "Днём і ноччу з кабінета следчых, якія знаходзіліся турме, несліся дзікія крыкі, лямант і стогны тых, Ікаго збівалі і катавалі. 3 "допыта" людзі вярталіся камеры з разбітымі галовамі, ссечаныя, у крова-Іадцёках і сіняках на спіне і грудзях, з распухшымі Ітварамі, вырванымі валасамі, выкручанымі рукамі, |апухшымі нагамі. Гэта стварала  турме такое ста-Іовішча, што  гэты час у камеры многія падслед-Іыя гаварылі: напішу сё, што патрэбуюць, толькі б застацца жывым, непакалечаным, не звар'яцець. {зесяць гадо дадуць шчасце будзе. Потым ужо з Іагера буду дабівацца прады"1.
Нельга спакойна чытаць месцы з пісьма Н.Сцер-Ііна пра мовы, у якіх знаходзіліся арыштаваныя: "3 13 месяца, якія я бы у Мінскай турме, 9 меся-я знаходзіся  падвале, не бачачы дзённага свят-Іа, круглыя суткі электрычнасць, у сырых камерах. Зырасць і цвіль была  сценах круглы год. Даводзі-Іася і днём і ноччу літаральна задыхацца з-за адсут-Іасці паветра... На шэсць шчыльна прысталеных з;зін да другога ложка прыходзілася па 20 і болып Іалавек. Даводзілася спаць на голай цэментнай пад-юзе, пад ложкам ці  праходзе ля парашы. Гэтыя 13 Іесяца я правё без верхняй сарочкі, якую парва Іа першым жа "допыце" Мора (следчы. Ат.). сенню і зімой, па ледзяной вадзе і снезе, мяне вадзілі Іа допыты літаральна босага. Мора разбі чаравікі... Іяне Мора накірава у карцэр пасля пяці гадзін збіван-Ія на "допыце" і пасля пяці сутак карцэра, калі я ад Іясілення ледзь стая на нагах, адразу з карцэра зя Іа "допыт" і збіва зно 5 6 гадзін запар"2.
У 30-я гг. у турмах НКУС Беларусі, перш за сё  Іскай турме, прымяняліся жорсткія віды катаван-
: Правда нсторнн: память н боль. Мн., 1991. С. 95 96. 2Тамжа. С. 100 101.
233
ня. Адзін з іх "Стойка на канвееры", калі арыш-таваны па некалькі гадзін стая па стойцы "смірна" без руху і сну. Пасля такой экзекуцыі  чалавека апухалі рукі і ногі, ён не мог ісці і валіся. Ад нерво-вага ператамлення наступалі зрокавыя і слыхавыя галюцынацыі. Прымяняліся і такія прыёмы, як "сак-рэтны", ці "мазгі  столь", які заключася  тым, што на шыю чалавека накідвася рэмень і моцным ударам па ім каля патыліцы рабілася страсенне маз-го; улівалі  нос нашатырны спірт, які абпальва слізістую абалонку носа, рота, горла. Ад гэтага нос распуха, ішла кро. Асабліва часта  хаду бы "бры-гадны метад", калі  збіванні прымалі дзел некалькі следчых-садыста.
Падследных прымушалі гадзінамі ляжаць спіной на вострым рабры табурэткі са звешанай да падлогі галавой, маглі крычаць у вуха праз рупар.
Дакументы дазваляюць з понай дакладнасцю сцвярджаць, што рэпрэсіі 30-х гг. здзяйсняліся не толькі з ведама, але і па прамых указаннях Сталіна.
Вось адзін з такіх дакумента, тэкст якога бы абвешчаны З.Т.Серадзюком на XXII з'ездзе КПСС:
"Тав. Сталіну. Пасылаю на зацвярджэнне чаты-ры спісы асоб, якія падлягалі Суду Ваеннай калегіі.
1. Спіс № 1 (агульны).
2. Спіс № 2 (былыя ваенныя работнікі).
3. Спіс № 3 (былыя работнікі НКУС).
4. Спіс № 4 (жонкі ворага народа).
Прашу санкцыі асудзіць усіх па першай катэго-рыі.
Яжо".
Пад асуджэннем па першай катэгорыі, санкцыю на якую так настойліва прасі прызначаны 1 каст-рычніка 1936 г. наркам унутраных спра СССР былы сакратар ЦК УКП(б) М.І.Яжо, меся на вазе рас-стрэл. Гэтыя спісы былі адобраны Сталіным і Мола-тавым. На кожным з іх маецца рэзалюцыя: «"За". І.Сталін, В.Молата».
У перыяд рэпрэсій 19371939 гт. падобных спіса Сталін падпіса каля 400. У іх значыліся прозвішчы 44 тыс. чалавек, у асноным з ліку партыйных і са-вецкіх актывіста, ваенных, чэкіста, дзеяча навукі і культуры. Толькі  Беларусі  1935 1936 гг. было рэпрэсіравана каля паловы сяго складу КП(б)Б. Па
234
падліках пісьменніка Б.Сачанкі было рэспрэсіравана 128 беларускіх пісьменніка. У 1937 г. у Саюзе пісьменніка рэспублікі засталося 39 чалавек. А калі гаварыць аб тых, хто піса на беларускай мрве, то іх уцалела сяго толькі 14, ды і на гэтых былі заведзе-ны справы.
Каб адчуць сітуацыю  тыя гады, спынімся на
рабоце XVI з'езда КП(б)Б, які праходзі у чэрвені 1937 г. у Мінску. На гэтым форуме беларускіх ка-Іуніста першы сакратар ЦК КПБ(б) В.Ф.Шаран-говіч паведамля, што  адносінах ворага народа " прэзідыуме ёсць прапанова з'езда аб тым, каб патра-5аваць ад суда прымянення вышэйшай меры пака-эання расстрэлу". Прапанову прынялі адзінага-юсна. У выкрыцці "ворага народа" Я.Б.Гамарніка, І.М.Галадзеда, І.П.Убарэвіча на з'ездзе асабліва ста-эася камандзір корпуса Д.Ф.Сердзіч. Не адстава Ід яго і камандуючы Беларускай ваеннай акругай [.П.Бяло (абаіх пазней спасцігну такі ж лёс :мерць). Выступленні прамоца былі "нашпігава-Іы" заклікамі да выкрыцця "ворага народа", вы-Ілення тэрарыста, нацдэма, шкодніка. Няма :'ніякага сумнення, што мы гэту сю сволач, гэтых Іалёных сабак выкрыем і раздавім у парашок... павінны яшчэ раз на нашым з'ездзе заявіць, што гэтым гадам, здраднікам і нягоднікам нічога Іага не павінна быць, як смерць і знішчэнне", Іатара за імі В.Ф.ІПаранговіч.
Шквал рэпрэсій у Беларусі прайшо і па віне Цэн-гра і яго прадстаніко, загадчыка аддзела ЦК КП(б) Г.М.Малянкова і Я.А.Якалева (Эпштэйна), Ікія арудавалі тут летам 1937 г. Першы  садруж-Іасці з Яжовым прыдума разгалінаваную сетку ан-|гысавецкага падполля, другі выкры перагібы  ход-! калектывізацыі. Вымысел даходзі да абсурду. Бы-' лому першаму сакратару ЦК КПБ(б) М.Ф.Гікалу пры-пісвалі арганізацыю  Мінску тэрарыстычных груп для замаху на жыццё Варашылава. Дайшла чар-га і да "выкрыцця" старшыні ЦВК БССР А.Р.Чар-вякова. 3 хлуснёй у яго адрас выступалі будучы стар-шыня СНК рэспублікі А.Ф.Кавалё, загадчык арг-партаддзела ЦК КПБ(б) Г.М.Рубінштэйн, першы сак-ратар ЦК ЛКСМБ А.В.Агустайціс, наркам фінан-са І.Ф.Кудзелька, галоны рэдактар газеты "Звяз-
235
да" Д.В.Юрко. У час перапынку паміж пасяджэн-нямі А.Р.Чарвяко, не вытрымашы хлусні, зняваг, абраз, пакончы з сабою1. Гэту трагедыю лідэр ка-муніста рэспублікі В.Ф.Шаранговіч назва "сама-забойствам на асабістай глебе". Незабаве яго, як і большасць члена ЦК, выбраных на гэтым страш-ным з'ездзе, таксама спасціглі неабгрунтаваныя рэпрэсіі.
Арышты  Беларусі пашыраліся. Вакханалія пра-цягвалася на пленуме ЦК КП(б)Б, які праходзі праз дзесяць дзён пасля з'езда. На ім выступі В.Д.Пата-пейка, які ста трэцім сакратаром ЦК КП(б)Б. Па яго словах, "многія таварышы... на XVI з'ездзе партыі... павінны былі расказаць дакладна з'езду партыі пра сю, па сутнасці шкодную, работу, якую Шаранговіч праводзі... Аднак адсутнасць рэвалю-цыйнай бальшавіцкай пільнасці, адсутнасць балыпа-віцкай прамалінейнасці, якая неабходна для нас, не дала таварышам паставіць гэта пытанне як нале-жыць". Пленум прыня наступную рэзалюцыю: "Прызнаць зусім правільным, што рашэннем ЦК УКП((б) першы сакратар ЦК КП(б)Б Шаранговіч, таксама як і другі сакратар Дзеніскевіч і наркам зем-ляробства БССР Мізоца, якія не толькі не выка-налі, але нават і не прыступілі да выканання дару-чэння ЦК УКП(б) аб ліквідацыі выніка шкодніцтва банды польскіх шпіёна... зняты ЦК УКП(б) з рабо-ты і справа аб іх як аб ворагах народа перададзена  НКУС".
Пленум запатрабава ад усіх партыйных арганізацый хуткай ліквідацыі "выніка шкодніцт-ва польскіх шпіёна (Галадзеда, Шаранговіча, Бене-ка, Чарвякова і інш.)"-
Выключэнне з партыі, арышты, расстрэлы не спы-няліся. У 1938 г. П.К.Панамарэнка, які значалі ЦК КП(б)Б, піса у ЦК УКП(б): "Асабліва масавы характар мела стварэнне правакацыйных спра суп-раць раённых савецкіх і партыйных кіраніко у кан-цы 1937 г. і  пачатку 1938 г. ...Усякая памылка ці нядача  практычнай рабоце цягнула за сабой абві-навачванне  шкодніцтве, шпіянажы, дыверсіі і вык-
1 Касцюк М., Міхнюк У. Рэпрэсіі самае цяжкае злачынства таталітарнага рэжыму //Крыжовы шлях: Дапаможнік для выву-чаючых гісторыю Беларусі. С. 189.
236
лікала рэпрэсіі". Факты сведчаць, што арышто-валі не толькі партыйных і савецкіх кіраніко, але і служыцеля царквы, вучоных, выкладчыка ВНУ і інш.
У спрацы УДБ НКУС БССР "Вынікі разгрому антысавецкага падполля  БССР (па матэрыялах след-ства 1937 1938 гг.)" зазначаецца, што  Беларусі з другой палрвы 1937 г. па 1 чэрвеня 1938 г. было арыштавана і выкрыта 2570 удзельніка аб'яднана-га антысавецкага падполля, з іх трацкіста і зіное-ца 376 чалавек, правых 177, нацьшнал-фа-шыста 138, бундаца 198, меншавіко 7, сіяніста 27, царконіка і сектанта 1015, кле-рыкала 57 чалавек. Тут жа падкрэсліваецца, што з ліку арыштаваных у ЦІС КП(б)Б і ЦК ЛКСМБ пра-цавалі 23, у ЦВК і Санаркаме 16. Далей адзнача-лася, што арыштавана і выкрыта наркама і іх на-месніка 40 чалавек; сакратаро акружкама, гар-кама і райкама КП(б)Б 24; кіруючых работні-ка савецкага і гаспадарчага апарату 179; стар-шынь акрвыканкама, гарсавета і РВК 20; ака-дэміка і навуковых работніка Акадэміі навук 25; выкладчыка вуза 41; пісьменніка і літара-турных работніка Беларусі 20 чалавек1. Пра апошніх трэба сказаць асабліва, таму што яны з'я-ляліся найболып свядомымі абаронцамі беларускай мовы, культуры, дзяржанасці. Аднак сталінскім падручным не даспадобы была дзейнасць абаронца беларускасці. Вось вытрымкі з дакладной запіскі сак-ратара ЦК КП(б)Б П.К.Панамарэнкі "Аб беларускай мове, літаратуры і пісьменніках" ад 21 лістапада 1938 г., адрасаванай Сталіну: "Нанболее крупную контрреволюцнонную работу провел союз "советскнх" пнсателей Белорусснн, ндейно возглавляемый всегда десятком профашнстскнх пнсателей (в том чнсле нз-вестные Янка Купала н Якуб Колас)... Здесь был центр-штаб нацнональной фашнстской пропаганды... Янка Купала пустнл крылатое выраженне "пока жыве мова, жыве народ".
...По колнчеству н качеству нзоблнчаюіцего мате-рнала, а также по нзвестным фактам нх работы онн, безусловно, подлежат аресту н суду как врагн наро-
1 Правда нсторнн: память н боль. С. 82 87.
237
В частностн, нарком внутренннх дел Белорусснн запроснл нз центра санкцнн на арест Купалы н Ко-ласа уже давно, но санкцня пока не дана... Нх нужно шга арестовать, нлн, учнтывая обстановку, прннять, поговорнть открыто, показать, что нам нзвестны все нх "ошнбкн"..."
3 прыведзеных канкрэтна-гістарычных матэрыя-ла можна зрабіць па меншай меры дзве высновы. Па-першае, вялікі маштаб рэпрэсій бы абумолены тыранічнай прыродай палітычнага рэжыму, які ста-лявася  краіне  1917 г. Аб гэтым сведчаць разгон Першага Усебеларускага кангрэса  Мінску і Уста-ночага сходу  Пецярбургу, пагалонае знішчэнне "сацыяльна чужых" саслоя і катэгорый насельні-цтва (дваран, духавенства, афіцэра старой арміі і інш.), выключэнне з грамадска-палітычнага жыцця апазіцыйных партый і фізічнае знішчэнне іх члена. Сама правячая партыя сё болып ператваралася  жорстка цэнтралізаваную арганізацыю,"ордэн меча-носца" унутры Савецкай дзяржавы. Адсутнасць дэ-макратыі  балыпавіцкай партыі цягнула за сабой згортванне дэмакратыі і  грамадстве. Як вынік, правячая партыя, з'яляючыся станавым хрыбтом камандна-адміністрацыйнай сістэмы, сама стала аб'-ектам рэпрэсій.
Па-другое, пачатак палітычных рэпрэсій на Бела-русі непасрэдна звязаны з поспехамі і дасягненнямі палітыкі беларусізацыі, якая стала найболып знач-най з'явай у працэсе развіцця нацыянальнай са-масвядомасці ва мовах савецкай улады. 3 канца 20-х гг. таталітарная сістэма, якую насаджа Сталін, пачала сё болып рашуча караняцца  грамадска-палітычнае жыццё. I калі запатрабавалася практыч-на падмацаваць вылучаны ім тэзіс аб абвастрэнні кла-савай барацьбы ва мовах буданіцтва сацыялізму, партыйнае кіраніцтва паспрабавала прадставіць існавашы гілюралізм думак у пытаннях нацыяналь-на-культурнага жыцця менавіта як класавае супраць-стаянне. "Характэрна, адзначае прафесар М.К.Са-кало, што жо  другой палове 20-х гг. спрэчкі паміж прадстанікамі розных падыхода да нацыя-нальнай палітыкі суправаджаліся абвінавачваннямі  нацыяналізме, нярэдка нават тады, калі гэта былі нармальныя патрыятычныя клопаты аб развіцці род-
238
най мовы, захованні нацыянальных традыцый і культуры"1. Па сутнасці, усё, што не адпавядала ста-лінскай ідэалогіі, абвяшчалася варожым. На гэтай | падставе беларускіх дзеяча навукі і культуры, ак-тыных правадыро палітыкі беларусізацыі сё час-цей сталі абвінавачваць у так званым нацыянал-дэ-макратызме.
Трэба адзначыць, што разгром нацыянал-дэмак-ратызму не бы лакальным, абмежаваным толькі галіной нацыянальных адносін. "Нацдэмашчына" тлумачылася ідэолагамі рэжыму як праява "права-га" хілу, а так званае кулацтва, сялянства наогул
яго сацыяльнай базай. Сталінская наменклатура з яе прынцыпамі назначэння зверху, жорсткай,кад-равай палітыкай не жадала мірыцца з вылучэннем мясцовых кадра і бачыла пагрозу свайму існаванню  нацыянальна-дэмакратычнай інтэлігенцыі, якая была цесна звязана з сялянствам, мела дэмакратыч-ныя традыцыі, пэны атарытэт у нацыянальным руху2. Невыпадкова  рэзалюцыі XII з'езда КП(б)Б (1930 г.) адзначалася, што галонай небяспекай для нацыянальнай палітыкі на Беларусі з'яляецца на-цыянал-дэмакратызм. Рэзка змяняліся і ацэнкі міну-лага: увесь беларускі нацыянальна-вызваленчы рух пача абвяшчацца рэакцыйным. Выключна як на-цыяналістычная стала ацэньвацца і дзейнасць Бел-нацкама і нават беларускіх камуністычных секцый у РКП(б), таксама як і спробы тварыць самастой-ную камуністычную партыю на Беларусі3.
Беларускія даследчыкі разыходзяцца  меркаванні аб колькасці рэпрэсіраваных на Беларусі  20 50-я гг. Адны называюць лічбу 2 млн чалавек, дру-гія сцвярджаюць, што бы рэпрэсіраваны кожны шосты (1,5 млн чалавек), трэція прыводзяць лічбу 700 тыс. Прафесар М.К.Сакало сцвярджае, што агульная "колькасць сталінскіх ахвяр 30-х гадо на Беларусі па скосных даных перавышае 2 млн чала-век"4. Аднак архіныя матэрыялы гавораць пра
1 Сакало М.К. Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі  канцы 20-х
30-я гады //Гісторыя Веларусі: Вучэб. дапаможнік. Мн., 1994. С. 78.
2 Там жа. С. 79.
8 Там жа.
4 Там жа. С. 187.
239
іншае: па палітычных матывах судовымі І пазасудо-вымі органамі прыцягваліся да адказу 240 тыс. бела-руса. Акрамя таго, было раскулачана, а таксама пад-вергнута ссылцы, высылцы і спецпасяленню 261 тыс. чалавек; з заходняй часткі Беларусі  1939 1941 гт. і  пасляваенны час выселена  адміністрацыйным парадку 87 729 чалавек1.
Такім чынам, у 20 50-я гг. у Беларусі было неабгрунтавана рэпрэсіравана  адміністрацыйным парадку звыш 349 тыс. чалавек, а агульная коль-касць ахвяр палітычных рэпрэсій склала каля 600 тыс. чалавек.
Не прыходзіцца сумнявацца  тым, што масавымі рэпрэсіямі І.Сталін падарва аснову антыфашысцка-га фронту, які складвася  разглядаемы перыяд, распалі недавер дэмакратычнага Захаду да СССР. У палітычных працэсах 30-х гг. закладзены асноныя прычыны паражэння Савецкага Саюза  1941 г., шматлікіх ахвяр у час вайны.
Трэба зазначыць, што се наркамы НКУС акра-мя Г.І.Пятроскага і Ф.Э.Дзяржынскага сталі ахвя-рамі ласнага тварэння, адноленага  1934 г. агуль-насаюзнага органа на чале з Г.Р.Ягодай. Так, А.І.Рыка і Г.Р.Ягода, першыя наркамы РСФСР і СССР, сядзелі на адной лацы падсудных і знішча-ны  1938 г., А.Г.Белабарода, наркам НКУС РСФСР з 1923 па 1927 г., рэпрэсіраваны як апазі-цыянер таксама  1938 г. Грдам раней, у 1937-м, знішчаны В.Н.Талмачо, які займа пост наркама НКУС РСФСР з 1927 па 1930 г., да спынення існа-вання апошняга.
Паказальна і тое, што следам за кіранікамі трапілі  няміласць і іх падначаленыя: калі арышта-валі Ягоду, 3 тыс. яго супрацоніка, у тым ліку і пяць з шасці намесніка, таксама былі расстраля-ны. У 1940 г. бы знішчаны і сам М.І.Яжо.
У чорныя спісы трапілі работнікі не толькі цэнт-ральнага апарату, але і яго рэспубліканскіх філія-ла. Так, у 1937 1939 гг. прыгавораны да вышэй-шай меры пакарання былыя наркамы БССР І.А.Адамовіч, Дз.З.Чэрнушэвіч, А.І.Хацкевіч, Р.А.Ш-ляр, Л.М.Закоскі, І.М.Ляплескі, Г.А.Малчана,
1 Адамушка У. Палітычныя рэпрэсіі 20 50-х гадо на Бела-русі. Мн.( 1994. С. 10.
240
Е.Д.Берман, А.А.Наседкін1, а таксама іншыя адказ-цыя работнікі наркамата, якія ператварыліся  сля-пую зброю сталінскага самавольства, а затым і  яго ахвяру.
Вядома нямала факта, калі  разрад уяных "ворага народа" неабгрунтавана трапілі сумлен-ныя работнікі органа НКУС, якія спрабавалі пра-тэставаць супраць сталінска-яжоскай беззакон-насці і самавольства. Так, згодна з данымі камісіі МУС Рэспублікі Беларусь па рэабілітацыі сталінскіх ахвяр да сённяшняга дня невядомы лёс 54 супра-цоніка РСМ НКУС БССР, рэпрэсіраваных у да-ваенны перыяд. Пры гэтым у чорныя спісы трап-лялі не толькі кіранікі органа, але і частковыя інспектары, оперупанаважаныя крымінальнага вышуку, радавыя супрацонікі, курсанты школы міліцыі, бухгалтары, начальнікі складо, сакрата-ры і інш.
Паводле няпоных даных, толькі за перыяд з 1929 па 1937 г. звыш 100 тыс. работніка органа, каман-дзіра і байцо войска АДПУНКУС прайшло праз вароты Салавецкага лагера асобага прызначэння ГУЛАГ АДПУНКУС, Балтыйска-Беламорскага ла-гера-камбіната НКУС, Варкуцінскага, Локчымскага, Усцьвымскага працоных лагера НКУС. Болып за 20 тыс. з іх рассталася з жыццём за спробу апеля-ваць да розуму, справядлівасці, законнасці, што рас-цэньвалася адданымі таталітарнаму рэжыму служ-бістамі як "чэкісцкае перараджэнне", "спрыянне во-рагам народа". Не вытрымашы сталінскага сама-вольства, каварства і здзека з асобы, сотні чэкіста пайшлі з жыцця добраахвотна.
Такім чынам, масавым рэпрэсіям у канцы 20-х 30-я гг. нельга знайсці ніякага апрадання. Вядома, штр  разглядаемы перыяд перад савецкай дзяржа-вац стаяла задача як мага хутчэй вырвацца з ціско адсталасці і стварыць індустрыяльную базу і ваенна-эканамічны патэнцыял, каб адстаяць сваё існаванне. Аднак метады вырашэння гэтай задачы павінны быць іншымі, у болыпай меры лічваць сацыяльна-эканамічныя працэсы, што адбываліся  краіне,
1 Чепнков Н.П. Нмя в нсторнн МВД: Руководнтелн снстемы органов внутренннх дел Веларусн (1917 1996 гг.). Мн., 1997. С. 14 - 24.
241
жыццёвыя мовы людзей, быць збалансаванымі, без перагіба і масавых рэлрэсій.
За грубыя памылкі, самавольства Сталіна і яго акружэння наш народ заплаці вялікую цану.
г л а в а Із
ДЗЯРЖАВА I ПРАВА БЕЛАРУСКАЙ ССР У ГАДЫ ВЯЛІКАЙ АЙЧЫННАЙ ВАЙНЫ
13.1. Прававыя меры павышэння
абараназдольнасці краіны напярэдадш
і  час Вялікай Айчыннай вайны
У канцы 30 пачатку 40-х гг. СССР прымамеры па мацаванні сваёй бяспекі. 3 гэтай мэтай бы пра-ведзены шэраг мерапрыемства па пад'ёме эканамічнай магутнасці краіны, узмацненні яе аба-раназдольнасці. Важнае месца ва мацаванні абарон-най прамысловасці, павышэнні арганізаванасці і дыс-цыпліны  Чырвонай Арміі мела савецкае закана-даства, у тым ліку і крымінальнае.
Парадак нясення воінскай службы, падтрыманне дысцыпліны ва Узброеных Сілах СССР рэгуляваліся разам з уставамі і крыміналышм заканадаствам, перш за сё Палажэннем аб воінскіх злачынствах 1927 г. Аднак пагроза агрэсіі выклікала неабходнасць прьгаяцця шэрага іншых заканадачых акта. Так, ужо 1 верасня 1939 г. сесіяй Вярхонага Савета СССР бы прьшяты закон "Аб усеагульным воінскім аба-вязку"1. На падставе гэтага закону  армію прызыва-ліся асобы, якім спанялася 19 гадо, а для закон-чышых сярэднюю школу прызыны зрост устана-лівася  18 гадо. Для болып дасканалага авалодан-ня ваеннай справай, новай тэхнікай і збраеннем былі павялічаны тэрміны абавязковай службы: для малод-шых камандзіра сухапутных войска і ВПС ад двух да трох гадо, для сяго радавога саставу ВПС, а таксама малодшага камсаставу пагранічных войс-ка да чатырох гадо, на караблях і  часцях фло-
1 Ведомостн Верховного Совета СССР. 1939. № 32.
242
ту да пяці гадо. У законе казвалася, што асобы, арыштаваныя, сасланыя і высланыя, а таксама паз-баленыя паводле суда выбарчых право, у час адбы-вання пакарання на ваенную службу не прызывалі-ся. Закон "Аб усеагульным воінскім абавязку" выра-ша і пытанні падсуднасці  выпадках чьшення зла-чынства ваеннаслужачымі і ваеннаабавязанымі, прызванымі на вучэбныя зборы. Яны неслі адказ-насць у адпаведнасці з Палажэннем аб воінскіх зла-чынствах.
3 мэтай павышэння боегатонасці часцей і пад-раздзялення Чырвонай Арміі і Ваенна-Марскога Флоту Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 6 ліпеня 1940 г. была павышана адказнасць за самавольную адлучку і дэзерцірства. Ва казе дава-лася паняцце самавольнай адлучкі і дэзерцірства. Самавольная адлучка радавога малодшага начальні-цкага саставу працягласцю да 2 гадз., здзейсненая першыню, цягнула прымяненне мер дысцыплінар-нага здзеяння або разгляд спра такіх асоб на па-сяджэннях таварысцкіх судо.
Крымінальнае пакаранне магло назначацца, калі самавольныя адлучкі былі неаднаразовыя ці працяг-ласць адной перавышала 2 гадз. Самавольная адлуч-ка на тэрмін звыш 1 сут. разглядалася як дэзерцір-ства. Абцяжваючай акалічнасцю пры асуджэнні вінаватага за самавольную адлучку і дэзерцірства з'ялялася чыненне гэтага злачынства  ваенны час1.
Важную ролю  забеспячэнні абараназдольнасці краіны адыгрыва воінскі лік. Таму Указам Прэзіды-ума Вярхонага Савета СССР ад 30 ліленя 1940 г. "Аб адказнасці за парушэнне правіла воінскага ліку"2 была ведзена крымінальная адказнасць у выпадках паторнага парушэння правіла воінскага ліку.
Пытанні рэгламентацыі падсуднасці ваенных тры-бунала былі вырашаны Указам Прэзідыума Вярхо-нага Савета СССР ад 13 снежня 1940 г. "Аб змяненні
1 Палажэнне аб воінскіх злачынствах у рэдакцыі 1927 г. такса-ма прадугледжвала адказнасць за самавольную адлучку. Самаволь-ная адлучка з'ялялася крымінальным злачынствам у мірны час, калі яна працягвалася звыш 6 сут., а пры наянасці змякчаючых акалічнасцей самавольная адлучка на тэрмін да 12 сут. магла лічыц-Ца правіннасцю і не цягнула крымінальнага пакарання.
2 Ведомостн Верховного Совета СССР. 1940. № 28.
243
падсуднасці ваенных трыбунала". На падставе гэтага каза се справы аб злачынствах, учыняемых ваенна-служачымі і ваеннаабавязанымі  час праходжання імі вучэбных збора, перадаваліся  падсуднасць ваен-ных трыбунала. Гэта тычылася і асоб страявога і адміністрацыйна-гаспадарчага саставу рабоча-сялян-скай міліцыі і аператынага саставу органа дзяр-жанай бяспекі НКУС пры чыненні імі злачынства, накіраваных супраць устаноленага парадку нясен-ня службы.
Адным з першых заканадачых акта, прынятых савецкай дзяржавай у дзень нападу Германіі на СССР, бы Указ Прэзідыума Вярхонага Савета СССР "Аб ваенным становішчы". 3 увядзеннем ваеннага стано-вішча се функцыі органа дзяржанай улады  га-ліне абароны, аховы грамадскага парадку і дзяржа-най бяспекі перадаваліся ваенным саветам франто, армій, ваенных акруг. У мясцовасцях, дзе не дысла-цыраваліся буйныя воінскія злучэнні, якія мелі ваенныя саветы, выкананне названых функцый здзяй-сняла вышэйшае камандаванне вайсковых часцей.
Аналіз ваенных падзей паказа, што вайна з фа-шысцкай Германіяй прыняла зацяжны характар і для перамогі над ворагам неабхрдны дзел у ёй не толькі воіна Чырвонай Арміі і Ваенна-Марскога Флоту, але і сяго народа. Таму пастановай Дзяр-жанага Камітэта Абароны (ДКА) 19 верасня 1941 г. уводзіцца абавязковае абучэнне сяго дарослага муж-чынскага насельніцтва і некаторых катэгорый жан-чын ваеннай справе1. У пастанове ДКА, як і  іншых нарматыных актах, устаналіваліся пэныя абавязкі для грамадзян, абумоленыя становішчам ваеннага часу.
Пленум Вярхонага Суда СССР у пастанове ад 11 кастрычніка 1941 г. "Аб крымінальнай адказнасці грамадзян, якія хіляюцца ад усеагульнага абавяз-ковага абучэння ваеннай справе" растлумачы умо-вы і парадак прыцягнення да крымінальнай адказ-насці грамадзян, якія не выконвалі казанага аба-вязку. У пастанове змяшчаліся рэкамендацыі аб ква-ліфікацыі дзеяння асоб, якія хіляліся ад абучэння ваеннай справе. У прыватнасці, было растлумачана,
1 Створаны 30 чэрвеня 1941 г. ДКА сканцэнтрава у сваіх ру-ках усю панату дзяржанай улады.
244
неабходна прымяняць арт. 68 КК РСФСР, а  саюзных рэспубліках, у заканадастве якіх не мела-ся падобнага артыкула, неабходна па аналогіі пры-ляняць нормы, якія прадугледжвалі адказнасць за хіленне ад чарговага прызыву на абавязковую служ-
бу-
Умовы ваеннага часу абумовілі неабходнасць пе-радачы  распараджэнне адпаведных арганізацый радыёпрыёмніка і прызматычных бінокля. Згодна з пастановай СНК СССР ад 26 чэрвеня 1941 г. на-сельніцтва абавязвалася здаць у пяцідзённы тэрмін радыёпрыёмнікі і іншыя радыёперадаючыя строй-ствы органам наркамата сувязі, а  адпаведнасці з пастановай СНК СССР ад 22 жніня 1941 г. прыз-матычныя біноклі раённым ваенкаматам. Асобы, вінаватыя  невыкананні казаных пастано, пры-цягваліся да крымінальнай адказнасці. Пленум Вяр-хонага Суда СССР у пастановах ад 14 ліпеня 1941 г. "Аб кваліфікацьгі выпадка ухілення ад здачы радыё-прыёмніка і радыёперадаючых устройства" і ад 22 верасня 1941 г. "Аб кваліфікацыі выпадка ухілен-ня ад здачы прызматычных бінокля" растлумачы, што выпадкі хілення ад выканання названых павін-насцей неабходна кваліфікаваць па артыкулах, якія пралугледжваюць адказнасць за адмаленне ці хілен-не ва мовах ваеннага часу ад унясення падатка ці ад выканання іншых павіннасцей.
Увядзенне ваеннага становішча выклікала знач-ныя змены  прымяненні крымінальнага заканада-ства, у кваліфікацыі злачынства. За злачынствы, учыненыя  мясцовасцях, аб'яленых на ваенным становішчы, вінаватыя прыцягваліся да адказнасці па законах ваеннага часу. Пленум Вярхонага Суда СССР па шэрагу канкрэтных злачынства растлума-чы, што злачынствы, учыненыя  прыфрантавых раёнах у перыяд ваенных дзеяння, трэба разглядаць як учыненыя пры абцяжваючых акалічнасцях (у час грамадскага бедства). Так, у пастанове Пленума Вярхонага Суда СССР ад 8 студзеня 1942 г. "Аб ква-ліфікацыі некаторых віда крадзяжу асабістай маё-масці грамадзян, учыненых у час паветранага налё-ту ворага ці пры пакіданні населеных пункта у су-вязі са з'яленнем ці набліжэннем ворага, а таксама маёмасці эвакуіраваных, як у дарозе, так і пакінута-
245
га  ранейшым месцы жыхарства" указвалася, што такія крадзяжы кваліфікуюцца як учыненыя прьі аб-цяжваючых акалічнасцях і па сваім характары і па-вышанай грамадскай небяспецы падпадаюць пад пры-меты крадзяжу, учыненага  час пажару, паводкі ці іншага грамадскага бедства.
Пачатак вайны выкліка значнае пашырэнне кола асоб, якія маглі быць суб'ектамі воінскіх злачын-ства. У прыфрантавых гарадах і раёнах ствараліся знішчальныя батальёны і баяв ^я групы для бараць-бы са шпіёнамі, дыверсантамі, парашутыстамі пра-цініка, а таксама для аховы завода, фабрык, скла-до, масто і іншых аб'екта, што мелі народнагас-падарчае ці абароннае значэнне. Напрыклад, на тэ-рыторыі Беларусі было створана і дзейнічала 78 знішчальных батальёна, у якіх налічвалася звыш 13 тыс. чалавек, а таксама сотні груп і атрада са-дзейнічання Чырвонай Арміі, у складзе якіх налічва-лася каля 27 тыс. чалавек. У выпадку чынення зла-чынства асобамі, што знаходзіліся  знішчальных батальёнах, групах і атрадах садзейнічання Чырво-най Арміі, часцях і падраздзяленнях народнага апал-чэння, пытанне аб кваліфікацыі іх дзеяння выра-шалася дыферэнцыравана. Пленум Вярхонага суда СССР у пастанове ад 28 ліпеня 1941 г. "Аб разглядзе спра аб злачынствах асоб, што знаходзіліся  час-цях народнага апалчэння" зрабі растлумачэнне: "Грамадзяне, якія знаходзяцца  часцях народнага апалчэння, за злачынствы супраць устаноленага  народным апалчэнні парадку нясення службы нясуць адказнасць па Палажэнні аб воінскіх злачынствах". Усе справы гэтай катэгорыі разглядаліся ваеннымі трыбуналамі. Калі ж асобы, што знаходзіліся  час-цях і падраздзяленнях народнага апалчэння, учынялі злачынствы, не звязаныя з парадкам нясення служ-бы  гэтых фарміраваннях, то справы гэтай катэго-рыі разглядаліся агульнымі судамі. Аналагічна вы-рашалася пытанне аб кваліфікацыі злачынства, учы-неных асобамі, якія знаходзіліся  знішчальных ба^-тальёнах, фарміраваннях мясцовай проціпаветранай абароны.
У пачатковы перыяд вайны мелі месца выпадкі панікёрства сярод нястойлівых асоб. Грамадская небяспека гэтых учынка узмацнялася яшчэ і тым,
246
асобы, якія паддаваліся паніцы, актына рас-дасюджвалі лжывыя слухі і адмона плывалі на яасельніцтва. Нярэдка лжывую інфармацыю, што ішла ад нямецка-фашысцкіх лазутчыка, пачыналі дерадаваць адзін аднаму савецкія грамадзяне, а ча-сам і ваеннаслужачыя. У сувязі з неабходнасцю спьшіць небяспечныя для абароны краіны злачын-яыя чынкі, што сеялі паніку, 6 ліпеня 1941 г. Ука-зам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР была ста-нолена крьшінальная адказнасць за распасюджван-не лжывых слуха, якія выклікалі трывогу сярод насельніцтва  ваенны час.
3 мэтай рэалізацыі патрабавання, змешчаных у заявах Савецкага рада ад 14 кастрычніка 1942 г. аб пакаранні фашысцкіх ваенных злачынца, Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 2 лістапада 1942 г. "Аб утварэнні Надзвычайнай дзяржанай камісіі па станаленню і расследаванню злачынства нямецка-фашысцкіх захопніка і іх садзельніка і прычьшеных імі страт грамадзянам, калгасам, гра-мадскім арганізацыям, дзяржаным прадпрыемствам і становам СССР" бы створаны спецыяльны орган для расследавання злачынства, учыненых фашыс-тамі і іх памагатымі. Савецкае заканадаства садзей-нічала мабілізацыі сяго насельнідтва на барацьбу з ворагам. Ваенныя трыбуналы, іншыя праваахоныя органы, прымяняючы заканадаства, падтрымлівалі парадак у краіне, спынялі правапарушэнні, якія чы-няліся ваеннымі злачынцамі і іншымі асобамі, што садзейнічала пераможнаму завяршэнню вайны.
13.2. Вышэйшыя органы дзяржанай улады і кіравання  гады Вялікай Айчыннай вайны
25 чэрвеня 1941 г., калі нямецкія войскі набліжа-ліся да Мінска, Прэзідыум Вярхонага Савета БССР пераеха у Магілё, затым у Гомель, пасля акупацыі сёй тэрыторыі Беларусі эвакуіравася  г. Арол, а затым у Маскву. Але і ва мовах эвакуацыі ён працягва выконваць функцыі дзяржанай улады рэспублікі, выдава указы аб аб'яднанні наркамата,
247
назначэнні і перамяшчэнні народных камісара і чле-на урада БССР, прадажэнні панамоцтва органа улады і г.д.
У чэрвені 1942 г. тэрмін панамоцтва Вярхона-га Савета Беларускай ССР першага склікання скон-чыся, але з улікам ваеннага становішча ён штогод адтэрмінова выбары і прадажа свае панамоцт-вы да 1945 г.
Пасля вызвалення Гомеля Прэзідыум Вярхона-га Савета БССР пераеха з Масквы  гэты абласны цэнтр, а 14 лютага 1944 г. бы выдадзены каз аб скліканні шостай сесіі Вярхонага Савета Беларус-кай ССР, першай за час вайны, якая мела вялікае значэнне для далейшага развіцця вызваленчай ба-рацьбы беларускага народа супраць нямецка-фа-шысцкіх захопніка.
На сесіі бы абмеркаваны і зацверджаны дзяр-жаны бюджэт рэспублікі на 1944 г., а таксама спра-ваздача аб выкананні бюджэту за. 1940 1941 гг., прынята рашзнне аб утварэнні двух наркамата БССР замежных спра і абароны. Былі таксама зацвер-джаны казы Прэзідыума Вярхонага Савета, пры-нятыя паміж пятай і шостай сесіямі.
Дзейнасць Прэзідыума Вярхонага Савета БССР пасля сесіі актывізавалася. Акрамя вырашэння пы-тання аб зменах у сістэме вышэйшых органа дзяр-жанага кіравання рэспублікі, назначэння і вызва-лення наркама Прэзідыум разгляда і іншыя пы-танні, у прыватнасці 21 красавіка 1944 г. ён раз-гледзе пытанне аб памілаванні грамадзян, асуджа-ных судовымі органамі БССР.
За час акупацыі народнай гаспадарцы рэспублікі былі прычынены велізарныя страты. Органам ула-ды і кіравання на месцах неабходна было прымаць неадкладныя меры па адраджэнні сельскай гаспадаркі і прамысловасці. У сувязі з гэтым было прызнана мэтазгодным разбуйненне абласцей, якія панеслі най-большыя страты і 20 верасня 1941 г. былі твораны Бабруйская, Гродзенская і Полацкая вобласці.
Адналенне мясцовых органа дзяржанай улады і кіравання мела некаторыя асаблівасці. Справа  тым, што мовы ваеннага часу, прызы большасці дэпутата у армію не дазвалялі склікаць сесіі аблас-ных Савета. Па гэтай прычыне склад выканачых
камітэта абласных Савета зацвярджася Прэзіды-умам Вярхонага Савета БССР.
У гады вайны Прэзідыум Вярхонага Савета пры-яя шэраг указа, напрыклад ад 6 лютага 1945 г., якім вызначася парадак набыцця савецкага грама-дзянства асобамі, якія перасяліліся  Веларускую ССР з Польшчы на падставе пагаднення ад 9 верасня 1944 г. паміж урадам Беларусі і Польскім камітэ-там нацыянальнага вызвалення. Згодна з гэтым нарматына-прававым актам усе асобы, якія пера-сяліліся з Полыпчы  БССР, з моманту іх прыбыц-ця на тэрыторыю Беларусі набывалі грамадзянства БССР.
3 ліпеня 1945 г. у Мінску праходзіла сёмая сесія Вярхонага Савета Беларускай ССР першага склікан-ня, на якой бы прыняты Закон "Аб азнаменаванні перамогі і векавечанні памяці воіна Чырвонай Арміі і партызан, загінушых у барацьбе з нямецка-фа-шысцкімі захопнікамі  перыяд Вялікай Айчыннай вайны Савецкага Саюза". Згодна з ім дзень 3 ліпеня станавіся сенародным святам вызвалення Беларусі ад фашысцкіх акупанта.
Вярхоны Савет разгледзе і зацвердзі дзяржа-ны бюджэт рэспублікі на 1945 г. У сувязі з утварэн-нем новых абласцей вышэйшы орган дзяржанай улады нёс адпаведныя змены  Канстытуцыю БССР. Ен жа зацвердзі указы Прэзідыума Вярхонага Са-вета рэспублікі, прынятыя  перыяд паміж сесіямі.
12 лістапада 1945 г. Прэзідыум Вярхонага Саве-та БССР зацвердзі выбарчыя камісіі па выбарах у Савет Нацыянальнасцей ад Беларускай ССР.
Прэзідыум Вярхонага Савета БССР прыма у гэты час і іншыя нарматыныя акты па арганізацыі дзейнасці органа улады і кіравання ва мовах пера-ходу да міру.
Дзейнасць Санаркама рэспублікі  пачатку вай-ны вызначалася арганізацыйна-гаспадарчымі зада-чамі, звязанымі з перабудовай работы прамысловасці і транспарту на ваенны лад, эвакуацыяй насельніцт-ва і матэрыяльных сродка у глыбокі савецкі тыл.
Дзейнасць беларускага рада не спынялася і ва мовах эвакуацыі. 3 мэтай наладжвання і мацаван-ня сувязі з грамадзянамі БССР, якія знаходзіліся  тыле, і паляпшэння работы сярод іх урад у красаві-
248
249

ку 1942 г. арганізава аддзел па рабоце сярод эвакуі-раванага з Беларусі насельніцтва.
Для распрацокі канкрэтных мер па зналенні дзейнасці дзяржаных органа і адналенні народ-най гаспадаркі рэспублікі  маі 1942 г. СНК Бела-русі ствары аператыную групу Дзяржплана пры Санаркаме БССР, а пасля ваходжання часцей Чыр-вонай Арміі на тэрыторыю Беларусі разгарну рабо-ту па арганізацыі дзейнасці органа кіравання і адналенні разбуранай гаспадаркі  вызваленых раё-нах рэспублікі.
На працягу 19431945 гг. урад Беларусі разгле-дзе шырокае кола пытання аб узналенні дзейнасці органа дзяржанага кіравання, гаспадарчых і куль-турных устано, ліквідацьгі выыіка акупацыі і г.д. Напрыклад, калі  1943 г. ён прыня 276 пастано і распараджэння, у 1944 г. 990, то  1945 г. каля 2 тыс. Акрамя таго, урад накірова і пастаян-на кантралява дзейнасць наркамата і выканкама мясцовых Савета, у сувязі з чым да 1944 г. на выз-валенай ад акупанта тэрыторыі пачалі дзейнасць амаль усе цэнтральныя органы дзяржанага кіраван-ня і гаспадарчыя органы, выканачыя камітэты мяс-цовых Савета.
У лістападзе 1943 г. упершыню за ваенныя гады пачалася работа па складанні народнагаспадарчага плана і дзяржанага бюджэту рэспублікі на 1944 г. У жніні 1945 г. ЦК КП(б)Б і СНК Беларусі разгле-дзелі першы пасляваенны пяцігадовы план аднален-ня і развіцця народнай гаспадаркі БССР.
13.3. Права  гады вайны
Пры аналізе асноных галін права Беларусі пры-ходзіцца абапірацца на агульнасаюзныя заканада-чыя акты, перш за сё на акты грамадзянска-права-вога і крымінальна-прававога характару, таму што, як піша прафесар Я.А. Юхо, "падчас дргой сус-ветнай вайны права Беларускай ССР не мела сама-стойнага значэння, бо згодна з Канстытуцыяй СССР (1936 г. Ат.) выданне Крымінальнага і Гра-мадзянскага кодэкса было аднесена да кампетэнцыі СССР, а  астатніх галінах права таксама дзейнічалі
250
 асноньш нормы агульнасаюзнага права"1. Перш за сё трэба адзначыць, што грамадзянска-права-вое рэгуляванне маёмасных адносін у перыяд вай-ны было падпарадкавана мабілізацыі сіх рэсур-са краіны для забеспячэння перамогі, абароне сацыялістычных маёмасных адносівг, адналенню разбуранай гаспадаркі.
Пасля вызвалення Беларусі прымаліся меры да пошука і вяртання эвакуіраванай дзяржанай і каа-ператынай маёмасці, забяспечвалася яе захаванасць, выялялася вымарачная і кінутая маёмасць, упарад-коваліся яе лік і выкарыстанне. 30 кастрычніка 1943 г. урад рэспублікі скла адказнасць за захава-насць кінутай і вымарачнай маёмасці да прьгаяцця яе на лік фінансавымі органамі на кіраніко арганізацый і прадпрыемства, домакіраніцтва, а на тэрыторыі сельсавета на выканкамы. Былі створаны камісіі па выяленні, ацэнцы і выкарыстанні маёмасці дзяржаных фонда.
Для змацнення грамадзянска-прававой аховы сацыялістычнай уласнасці была павышана матэры-яльная адказнасць за раскраданне, недастачу і стра-ту тавара, гаручага, гібель коней і буйной рагатай жывёлы.
Нягледзячы на скарачэнне сферы прымянення дагаворных адносін, дагавор пастакі як прававая форма гаспадарчых сувязя паміж сацыялістычнымі арганізацыямі захова сваё значэнне. Прада, у най-болып важных галінах прамысловасці пастакі здзяйсняліся без заключэння дагавора, на падставе нарада-заказа.
У гады вайны прымаліся меры па сацыяльнай абароне насельнідтва. Так, згодна з Пастановай СНК СССР ад 5 жніня 1941 г. на час вайны за сімі ваен-наслужачымі заховалася іх жылая плошча, і жыль-цы, якія часова займалі кватэру ваеннаслужачага, абавязаны былі вызваліць яе. Грамадзяне, якія вяр-нуліся з эвакуацыі, мелі права  судовым парадку патрабаваць вызвалення раней прыналежнай ім жы-лой плошчы.
Становішча ваеннага часу абумовіла неабходнасць выдання акта, якія рэгулявалі адносіны па дагаво-
1 Учебное пособне по нсторнн государства н права Республнкн Веларусь. Мн., 1995. Ч. 2. С. 45 46.
251
І

ры страхавання. Было прызнана, што органы Дзярлс-страху не нясуць адказнасці  выпадку смерці заст-рахаваных ці страты імі працаздольнасці, а таксама знішчэння ці пашкоджання застрахаванай маёмасці  вьшіку ваенных дзеяння.
14 сакавіка 1945 г. Указам Прэзідыума Вярхо-нага Савета СССР былі несены значныя змены і  парадак атрымання спадчыны. Перш за сё было па-шырана кола спадчынніка, у лік якіх уключаліся бацькі, браты і сёстры памерлага, а таксама вызна-чалася чарговасць яе атрымання. Спадчьшнікамі пер-шай чаргі з'яляліся дзеці, муж або жонка і непра-цаздольныя, што былі на трыманні спадчынадацы не менш як год да яго смерці. У выпадку адсутнасці спадчынніка першай чаргі ці непрыняцця імі спад-чыны да яе атрымання прызываліся працаздольныя бацькі, а пры іх адсутнасці браты і сёстры памер-лага.
Гэтым жа казам былі пашыраны правы спадчы-надацы па завяшчанні сваёй маёмасці. Яна магла быць завешчана аднаму або некалькім асобам з ліку спадчынніка паводле закону, а таксама дзяржаным органам і грамадскім арганізацыям. Акрамя таго, спадчынадавец атрыма права пры адсутнасці закон-ных спадчынніка завяшчаць сваю маёмасць любо-му грамадзяніну.
Такім чынам, змены, унесеныя  грамадзянскае заканадаства, былі накіраваны перш за сё на рэгу-ляванне маёмасных адносін у інтарэсах перамогі над ворагам, адналення гаспадаркі, узмацнення аховы право прадпрыемства і стано, арганізацый і гра-мадзян.
У гады вайны бы прыняты шэраг заканадачых акта, якія рэгулявалі пытанні грамадзянскага пра-цэсу. Асабліва важнае значэнне мела пастанова пле-нума Вярхонага суда СССР ад 27 чэрвеня 1941 г., паводле якой было прынята рашэнне прыпыніць вя-дзенне сіх незакончаных спра аб высяленні з жы-лых памяшкання асоб, прызваных у дзеючую ар-мію, і члена іх сямей. Прыпыняліся на перыяд ва-енных дзеяння і се неразгледжаныя грамадзянскія справы іншых катэгорый, калі адказчыкі знаходзі-ліся  арміі. 3 кастрычніка 1941 г. падлягалі спы-ненню се неразгледжаныя справы аб спагнанні ад-
252
лдністрацыйных штрафа з асоб, прызваных у ар-лію, а сякага роду даверанасці і завяшчанні маглі быць засведчаны акрамя натарыяльных органа ка-віандаваннем вайсковых часцей, начальнікамі шпіта-ля- У судовых органах падлягалі прыпыненню се справы аб спагнанні нядоімак па абавязковых пас-таках сельгаспрадукцыі дзяржаве, падатках і аклад-наму страхаванні  выпадках прызыву члена гаспа-даркі  армію.
Важнейшыя працэсуальныя пытанні разгляду су-дом спра аб скасаванні шлюбу былі рэгуляваны Указамі Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 8 ліпеня 1944 г. і 14 сакавіка 1945 г., а таксама інструк-цыяй НКЮ СССР ад 27 лістапада 1944 г. "Аб парад-ку разгляду судамі спра аб скасаванні шлюбу". Па-радак скасавання шлюбу бы ускладнены. Уводзіла-ся асобая стадыя судовага разбору прымірыцель-ная вытворчасць у народным судзе. Справа аб скаса-ванні шлюбу разглядалася па заяве мужа і жонкі або аднаго з іх, як правіла, па месцы жыхарства адказ-чыка. Патрабавалася абавязковая публікацыя  мяс-цовым друку пра тое, што адбудзецца разгляд спра-вы аб разводзе. Муж і жонка мелі права спыніць спра-ву на любой стадыі працэсу. Прысутнасць у судзе мужа і жонкі з'ялялася абавязковай. У выпадку ска-савання шлюбу суд вызнача, пры кім з бацько зас-таюцца дзеці, і станаліва памер утрымання на іх алімента, рабі падзел маёмасці і г.д.
У красавіку 1942 г. было вырашана пытанне аб выдачы дубліката выканачых лісто у выпадку страты судовай справы або выканачай вытворчасці па абставінах ваеннага часу. Дублікаты выдаваліся па рашэнні суда, вынесеным у выніку разгляду зая зацікаленых асоб у судовым пасяджэнні.
27 снежня 1944 г. было зацверджана Пала.жэнне аб Дзяржаным арбітражы Беларускай ССР. Ён вы-раша маёмасныя (іскавыя і пераддагаворныя) спрэчкі паміж установамі, прадпрыемствамі і арганізацыямі грамадскага сектара.
Асноная задача крымінальнага заканадаства перыяду вайны заключалася  ахове станоленага Цравапарадку, умацаванні воінскай і працонай дыс-Цыпліны. Разам з тым неабходна падкрэслідь, што на часова акупіраванай тэрыторыі БССР заховала-
253
ся дзеянне савецкага заканадаства. Таму асобы, якія чынілі на тэрыторыі рэспублікі злачынствы, пад-лягалі крымінальнай адказнасці па савецкіх законах.
У маскоскай дэкларацьгі "Аб адказнасці гітлера-ца за чыняемыя злачынствы" (кастрычнік 1943 г.) падкрэслівалася, што "германскія афіцэры і салдаты і члены нацысцкай партыі, якія былі адказныя ... за зверствы, забойствы ... будуць адасланы  краіны, у якіх былі чынены іх агідныя дзеянні, для таго, каб яны маглі быць судзімыя і пакараныя  адпаведнасці з законамі гэтых вызваленых краін"1.
У барацьбе з раскраданнем дзяржанай і грамад-скай маёмасці шырока прымяняся Закон ад 7 I жніня 1932 г., які прадугледжва павышаную ад-казнасць за крадзяжы аж да расстрэлу. 23 ліпеня 1942 г. Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ' была станолена адказнасць у выглядзе турэмнага зняволення ад трох да пяці гадо за раскраданне га-ручага  МТС і сагасах; 13 красавіка 1942 г. кры-мінальная адказнасць за адмаленне і хіленне ад працонай павіннасці, а праз два дні за хілен-не ад мабілізацыі на сельскагаспадарчыя работы, самавольнае пакіданне гэтых работ, а таксама за невыпрацоку абавязковага мінімуму працадзён.
Пасля заканчэння вайны дзеянне надзвычайных крымінальных закона ваеннага часу было скасава-на Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 21 верасня 1945 г. Але дзеянне каза не распасюдж-валася на заходнія раёны Беларусі, дзе гэтыя законы заховаліся да 4 ліпеня 1946 г.
7 ліпеня 1945 г. Прэзідыум Вярхонага Савета СССР прыня указ "Аб амністыі  сувязі з перамогай над гітлераскай Германіяй". Паводле амністыі по-насцю вызваляліся ад пакарання асуджаныя да паз-балення волі на тэрмін да трох гадо. Асобам, асу-джаным да пазбалення волі на тэрмін звыш трох гадо, не адбыты тэрмін пакарання скарачася напа-лову. Вызваляліся ад пакарання се асуджаныя, у адносінах якіх была прыменена адтэрмінока выка-нання прыгавору да заканчэння ваенных дзеяння. Амністыя не пашыралася на асуджаных за чынен-
1 Сборннк действуюіцнх договоров, соглашеннй н конвенцнй, заключенных СССР с нностраннымн государствамн. М., 1955. Вып. 11. С. 52.
254
це асабліва небяспечных злачьшства: раскраданне дзяржанай і грамадскай маёмасці паводле Закона ад 7 жніня 1932 г., бандытызм, разбой, крадзяжы, грабяжы і хуліганства.
Крымінальна-працэсуальнае заканадаства такса-ма было накіравана на заваяванне перамогі. Частко-ва аб гэтым мы гаварылі  § 13.1. Трэба таксама адзначыць, што ваенным трыбуналам у складзе трох пастаянных члена суда, без пракурора і абаронцы, давалася права разглядаць справы праз 24 гадзіны пасля ручэння абвінавачванаму копіі абвінавачага заключэння. Прыгаворы трыбунала касацыйнаму абскарджанню не падлягалі і маглі быць адменены або зменены толькі  парадку нагляду.
3 устаналеннем крымінальнай адказнасці за хіленне ад мабілізацыі на сельскагаспадарчыя ра-боты, самавольнае пакіданне гэтых работ і за невьш-рацоку мінімуму працадзён без уважлівых прычын пастановай СНК СССР ад 25 красавіка 1942 г. бы вызначаны парадак узбуджэння спра гэтай катэго-рыі. Падставай для збуджэння крымінальнай спра-вы за хіленне ад мабілізацыі на сельскагаспадар-чыя работы з'яляліся матэрыялы, якія накірова-ліся  народны суд етаршынёй або намеснікам стар-шыні гарадскога (раённага), пасялковага ці сельска-га Савета дэпутата працоных. Звесткі дра самаволь-на пакінушых сельскагаспадарчыя работы паведам-лялі суду таксама старшьшя калгаса, дырэктар са-гаса ці МТС. Пасля паступлення матэрыяла у суд народны суддзя збуджа крымінальную справу і на-знача яе да слухання з разлікам разгляду яе  дзе-сяцідзённы тэрмін. Такі ж тэрмін адводзіся і для разгляду спра аб невьшрацоцы абавязковага мініму-му працадзён.
У перыяд вайны некаторыя знікашыя  судо-вай практыцы пытанні працэсуальнага характару тлумачыліся  кіруючых пастановах пленума Вяр-хонага суда СССР.
У сувязі з тым, што  ваенны час паторны раз-гляд справы судом, які вынес прыгавор, пасля адме-ны рашэння вышэйстаячай інстанцыяй не засёды бы магчымы, 13 лістапада 1941 г. пленум да ука-занне аб накіраванні такіх спра на новы разгляд у любы суд ронай падсуднасці.
255
Усе незакончаныя вытворчасцю справы аб контр-рэвалюцыйных злачынствах, асабліва небяспечных злачынствах супраць парадку кіравання і найболыц цяжкіх злачьшствах агульнакрымінальнага харак-тару, падлягалі накіраванню праз пракуратуру  ва-енны трыбунал па месцы службы абвінавачванага. Справы аб іншых катэгорыях злачынства падлягалі спьшенню, паколькі іх разгляд пасля вяртання абвіна-вачваных з ваеннай службы бы яна немэтазгодны.
Пасля заканчэння вайны пачалася перабудова дзейнасці органа следства, пракуратуры і суда  пры-мяненні да мо мірнага часу. Нормы працэсуальна-га права аб выключэннях з агульных правіла суда-водства, устаноленыя Указам Прэзідыума Вярхо-нага Савета СССР ад 22 чэрвеня 1941 г. "Аб ваенным становішчы", спынілі сваё дзеянне, вядзенне крымі-нальных спра пачало адпавядаць нормам крыміналь-на-працэсуальнага кодэкса.
Г Л А В А 14
ДЗЯРЖАВА I ПРАВА БССР У ДРУГОЙ ПАЛОВЕ 40-х 80-я гг.
14.1. Вышэйшыя органы дзяржанай улады і кіравання
У пасляваенны перыяд галонай задачай, якая стаяла перад кіраніцтвам рэспублікі, было адна-ленне разбуранай вайной народнай гаспадаркі1. У ве-расні 1946 г. Вярхоны Савет БССР зацвердзі пер-
1 За гады Вялікай Айчыннай вайны і часовай акупацыі Савец-кая Беларусь падверглася небывалым спусташэнням. Нямецка-фашысцкія захопнікі понасцю ці часткова разбурылі і спалілі 209 гарадо і населеных пункта гарадскога тыпу, 9200 сёла і вёсак, спалілі, разбурылі і пашкодзілі 70,2 тыс. жылых дамо, якія нале-жалі дзяржаве, 391 тыс. жылых дамо грамадзян і пазбавілі пры-тулку мільёны савецкіх людзей; разбурылі і знішчылі звыш 10 тыс. прамысловых прадпрыемства; разрабавалі се калгасы, са-гасы, машынна-трактарныя станцыі. За гады акупацыі  Веларусі загінула звыш 2 млн 200 тыс. чалавек, больш за 380 тыс. вывезена  Германію.
256
пасляваенны пяцігадовы план адналення і развіцця народнай гаспадаркі на 19461950 гг., рас-ярацаваны на аснове агульнасаюзнага пяцігадовага плана. Вярхоны Савет зацвердзі таксама Указы Прэзідыума Вярхонага Савета БССР "Аб ператва-рэнні Савета Народных Камісара БССР у Савет Міністра БССР"1, аб утварэнні новых саюзна-рэспуб-ліканскіх міністэрства і інш.
У лютым 1947 г. на аснове новага палажэння аб выбарах прайшлі выбары  Вярхоны Савет БССР, які сфармірава пастаянныя камісіі, зацвердзі ука-зы Прэзідыума Вярхонага Савета, выбра новы Прэ-зідыум, ствары урад рэспублікі і Вярхоны суд, рэ-дакцыйную камісію па нясенні змянення і дапа-нення  Канстытуцыю.
На другой сесіі Вярхонага Савета БССР у ліпені 1947 г. бы прыняты Закон "Аб змяненні і дапа-ненні тэксту Канстытуцыі БССР", у адпаведнасці з якім за вышэйшымі органамі дзяржанай улады было замацавана права на прыняцце заканадаства аб шлюбе і сям'і, зацвярджэнне справаздачы аб выка-нанні дзяржанага бюджэту БССР, унясенне даклад-нення у гарантыі право грамадзян на адпачынак і адукацыю. Закон дапоні артыкул Канстытуцыі аб ранапраі жанчын з мужчынамі палажэннем аб дзяржанай дапамозе мнагадзетным і адзінокім маці.
Актыную работу праводзі Прэзідыум Вярхо-нага Савета БССР, у складзе якога дзейнічалі канцы-лярыя Прэзідыума, прыёмная Старшыні Прэзідыу-ма Вярхонага Савета рэспублікі, а таксама інфар-мацыйна-статыстычны, юрыдычны, па ліку і рэгі-страцыі знагароджаных, па падрыхтоцы да раз-гляду хадатайніцтва аб памілаванні, фінансава-гас-падарчы аддзелы. 3 1946 па 1955 г. Прэзідыум Вяр-хонага Савета кірава арганізацыйна-масавай рабо-тай мясцовых Савета, зацвярджа палажэнні аб выбарах, прыма указы аб парадку іх правядзення, выраша пытанні адміністрацыйна-тэрытарыяльна-га дзялення  рэспубліцы, ратыфікава міжнародныя дагаворы, выраша міжнародна-прававыя пытанні, ажыццяля нарматворчую дзейнасць. Так, 25 снежня
1 Сборннк законов Велорусской ССР н указов Презнднума Верховного Совета Белорусской ССР за 1938 1967 гг. Мн.,.1968. Т. 1. С. 94.
257
1951 г. ён прымае Указ "Аб дзяржаным сцягу БССР"1, а 24 верасня 1955 г. Указ "Аб дзярзка ным гімне БССР"2.
Пасля XX з'езда КПСС актывізуецца дзейнасць вышэйшых органа дзяржанай улады БССР. Прэзі-дыум Вярхонага Савета ста склікаць сесіі  адпа-веднасці з патрабаваннямі Канстытуцыі не радзей за 2 разы  год. У заканадачай дзейнасці Вярхона-га Савета БССР стала выяляцца агульнасаюзная тэндэнцыя пашырэння право саюзных рэспублік у вырашэнні пытання гаспадарчага і сацыяльна-куль-турнага буданіцтва.
У наступныя гады развіваецца кантрольна-нагляд-ная і распарадчая дзейнасць Вярхонага Савета БССР, з'яляюцца новыя камісіі: заканадачых пра-пано, па замежных справах, мандатная. У 1957 г. пачынае дзейнічаць камісія па народнай адукацыі і культурна-асветніцкай рабоце, па ахове здароя і са-цыяльным забеспячэнні, жыллёвым буданіцтве, сельскай гаспадарцы. У 1960 г. было зацверджана "Палажэнне аб пастаянных камісіях Вярхонага Са-вета", у адпаведнасці з якім вызначаны два гало-ныя напрамкі іх дзейнасці: падрыхтока законапраек-та і кантроль за выкананнем закона і іх эфектынас-цю. Да 1969 г. колькасць камісій узрасла да 15.
У 1957 г. у сувязі з прыняццем агульнасаюзных закона былі несены змяненні  артыкул 19 Кан-стытуцыі БССР. Да кампетэнцыі рэспублікі было аднесена станаленне абласнога дзялення БССР, кіра-ніцтва дарожным буданіцтвам, транспартам і прадп-рыемствамі сувязі рэспубліканскага значэння, а такса-ма прыняцце заканадаства аб судовьш ладзе і суда-водстве, грамадзянскага і крьпяінальнага заканадаства.
Знікла дробязная апека рэспублік з боку СССР у пытаннях дзяржанага планавання, фінансавання, у справе рэгулявання рэспубліканскіх бюджэтных срод-ка, была зменена практыка планавання  галіне сель-скагаспадарчай вытворчасці.
Усё гэта выклікала рост актынасці Вярхонага Савета БССР у галіне заканадачай дзейнасці. Так, з
1 Сборннк законов Белорусской ССР н указов Презнднума Верховного Совета Белорусской ССР за 1938 1955 гг. Мн., 1956. С. 53.
2 Там жа. С. 56 57.
258
1959 па 1967 г. ім было прьгаята 124 заканадачыя акты. Прычым калі раней ён выдава толькі законы аб народнагаспадарчых планах, дзяржаных бюджэ-тах і зацвярджа указы Прэзідыума Вярхонага Са-вета БССР, то  гэты перыяд прыма законы аб ахо-ве прыроды, аб парадку адклікання дэпутата Вяр-хонага Савета, абласнога, раённага, гарадскога, па-сялковага і сельскага Савета, аб судовым ладзе, аб адвакатуры, аб парадку адклікання суддзя і народ-ных засядацеля, аб змяненні сістэмы органа кіра-вання, аб увядзенні  дзеянне кодэкса і інш.
Актывізуецца работа пастаянных камісій Вяр-хонага Савета, а  1968 г. з'яляецца новая па справах моладзі. У ліпені 1975 г. новы склад Вяр-хонага Савета ствары 16 пастаянных камісій і зацвердзі рэгламент пасяджэння Вярхонага Са-вета БССР, якім вызначася парадак работы сесій вышэйшага органа дзяржанай улады рэспублікі.
У кантрольна-распарадчай дзейнасці Прэзідыума Вярхонага Савета БССР аснонымі з'яляліся на-ступныя налрамкі: удасканаленне арганізатарскай дзейнасці мясцовых Савета, развіццё і арганізацый-нае мацаванне грамадскіх арганізацый працоных, ахова право і законных інтарэса грамадзян рэспублікі. Адносна дзейнасці мясцовых Савета Прэзідыум Вярхонага Савета БССР штогод з 1967 па 1975 г. разгляда па пяць-восем пытання, а з 1972 г. апарат Прэзідыума ста штоквартальна вы-пускаць і рассылаць у мясцовыя Саветы спецыяль-ны інфармацыйны бюлетэнь. Акрамя таго, Прэзіды-ум ВС БССР праводзі вялікую работу па парадка-ванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнай будовы рэспублікі, арганізацыі выбара Савета дэпутата працоных і народных судо, тлумачэнні дзеючага заканадаства, а таксама па ратыфікацыі міжнародных акта. 3 1959 па 1975 г. ім было раты-фікавана болып за 30 міжнародных пагаднення, да-гавора, канвенцый.
Прыкладна  такім жа напрамку вышэйшы орган дзяржанай улады працава да пачатку 90-х гг., гэта значыць да абвяшчэння суверэннай Рэспублікі Бела-русь.
У разглядаемы перыяд у адпаведнасці з Кансты-туцыяй БССР на кожнай сесіі Вярхонага Савета
259
рэспублікі новага склікання фарміравася склад урада Савет Міністра БССР. Задачы па адналенні і да-лейшьш развіцці народнай гаспадаркі рэспублікі абу-молівалі вялікую арганізацыйную і нарматына-прававую дзейнасць урада. Гэта знайшло адлюстра-ванне  пастановах Савета Міністра БССР, колькасць якіх у 1946 г. дасягнула 2300, а  наступныя 12 га-до 1500 16001.
У 1957 г. у СССР была ажыццёлена перабудова кіравання прамысловасцю і буданіцтвам. Замест сістэмы міністэрства, арганізаваных па галіновым прынцыпе, для кіраніцтва народнай гаспадаркай была створана сістэма санаргаса, пабудаваных на тэрытарыяльнай аснове. Рэарганізацыя была праве-дзена на аснове Закона СССР ад 10 мая 1957 г. "Аб далейшым удасканальванні арганізацыі кіравання прамысловасцю і буданідтвам" з мэтай болып апе-ратынага кіравання народнай гаспадаркай.
У сувязі з праведзенай рэарганізацыяй і стварэн-нем Санаргаса  БССР было скасавана дзевяць міністэрства, што прывяло да скарачэння складу Савета Міністра рэспублікі.
Санаргас выступа як орган дзяржанага кіра-вання народнай гаспадаркай, надзелены пэнымі вы-канача-распарадчымі панамоцтвамі. У прыват-насці, ён ажыццяля кіраніцтва даручанымі яму галінамі гаспадарчага жыцця і перададзенымі  пад-парадкаванне прадпрыемствамі, буданічымі і іншымі арганізацыямі. У межах сваёй кампетэнцыі, на падставе і  мэтах выканання закона СССР і БССР, а таксама пастано Савета Міністра СССР і Савета Міністра БССР Санаргас рэспублікі выдава паста-новы і распараджэнні, абавязковыя для выканання сімі падпарадкаванымі яму прадпрыемствамі і арганізацыямі на тэрыторыі Беларусі. Пастановы і распараджэнні СНГ БССР маглі быць зменены, ска-саваны ці дапонены Саветам Міністра БССР. Са-наргас БССР з'яляся калегіяльным органам, а яго структурныя падраздзяленні (упраленні і аддзелы) вырашалі се пытанні на аснове адзінаначалля.
Арганізацыя кіравання народнай гаспадаркай па тэрытарыяльным прынцыпе праз санаргасы
1 Нсторня государства ш права Белорусской ССР. Мн., 1973. Т. 2. С. 278.
260
некалькі пашырыла магчымасці спецыялізацыі і кааперавання  межах эканамічнага раёна, аднак з часам было прызнана, што такая сістэма вядзе да драблення кіравання галінамі вытворчасці па многіх эканамічных раёнах і  сувязі з гэтым яго аслаблен-ня. Законам ССР "Аб змяненні сістэмы органа кіра-вання прамысловасцю і ператварэнні некаторых іншых органа дзяржанага кіравання" ад 2 каст-рычніка 1965 г. і адпаведнымі законамі саюзных рэспублік санаргасы былі скасаваны. Замест іх па-чалі стварацца агульнасаюзныя, саюзна-рэспублікан-скія і рэспубліканскія галіновыя міністэрствы і ве-дамствы.
Пасля рэарганізацыі  1956 г. кіравання народ-най гаспадаркай краіны  Беларусі зрасла колькасць міністэрства як саюзна-рэспубліканскіх, так і рэс-публіканскіх. У гэты перыяд у працэсе вышэйшай выканача-распарадчай дзейнасці Савет Міністра БССР штогод прыма ад 400 да 800 агульнанарма-тыных прававых акта (пастано). Канкрэтныя пы-танні фінансава-гаспадарчага жыцця, якія тычылі-ся асобных прадпрыемства і арганізацый, Савет Міністра рэгулява распараджэннямі, якіх выдава-лася штогод болып за 1 тыс. Такія метады і формы дзейнасці вышэйшага органа дзяржанага кіраван-ня БССР функцыяніравалі да пачатку 90-х гг.
У заключэнне трэба адзначыць, што рэальная паната лады на Беларусі  разглядаемы перыяд знаходзілася  руках бюро ЦК КПБ і яго першага сакратара. Менавіта апарат ЦК КПБ рыхтава пра-екты важнейшых рашэння у рэспубліцы, аналіза-ва і кантралява дзейнасць вышэйшых дзяржа-ных органа, падбіра і прызнача кадры для ра-боты  іх.
14.2. Беларуская ССР на міжнароднай арэне
1 лютага 1944 г. Вярхоны Савет прыня Закон "Аб наданні саюзным рэспублікам панамоцтва у галіне знешніх зносін і аб ператварэнні  сувязі з гэтым Народнага камісарыята замежных спра з агульнасаюзнага  саюзна-рэспубліканскі народны
261
камісарыят"1. Закон замацава права саюзных рэспублік наладжваць непасрэдныя сувязі з замеж-нымі дзяржавамі, заключаць з імі пагадненні і аб-меньвацца дыпламатычнымі прадстаніцтвамі. У сувязі з гэтым Вярхоны Савет БССР 24 сакавіка
1944 г. прыня Закон аб утварэнні Народнага камі-сарыята замежных спра і нёс шэраг адпаведных дапанення у Канстытуцыю БССР 1937 г.2 (26 са-кавіка 1946 г. Наркамат замежных спра БССР бы ператвораны  Міністэрства замежных спра). Ство-раны наркамат разгарну вялікую работу, пацвярд-жэннем чаму з'явіся дзел БССР у стварэнні Арганізацыі Аб'яднаных Нацый і  распрацоцы яе Устава.
Пытанне аб членстве сіх савецкіх рэспублік у ААН было пасталена СССР восенню 1944 г. на пе-рагаворах у Вашынгтоне на віле Думбартон-Окс, ад-нак толькі на Ялцінскай канферэнцыі  лютым
1945 г. была дасягнута згода аб прадстаніцтве дзвюх з 16 савецкіх рэспублік. Адразу ж пасля адк-рыцця канферэнцыі 26 красавіка савецкая дэлега-цыя паставіла пытанне аб уключэнні  ААН Бела-русі і Украіны, матывавашы гэта тым, што яны з'яляюцца суверэннымі рэспублікамі, якія маюць права выхаду з СССР паводле як саюзнай, так і рэс-публіканскіх канетытуцый. Акрамя таго, падкрэслі-валася, што кожная з іх выставіла да 1 млн байцо у Чырвоную Армію і што менавіта гэтыя рэспублікі прынялі на сябе першы дар фашызму.
Рашэнне аб уключэнні БССР і УССР у лік перша-пачатковых члена ААН было прынята адзінагалос-на. 6 мая 1945 г. панамоцная дэлегацыя БССР на чале з наркамам замежных спра К.В.Кісялёвым прыбыла  Сан-Францыска і 8 мая ключылася  работу канферэнцьгі Арганізацьгі Аб'яднаных Нацый.
26 чэрвеня 1945 г. упанаважаныя дзяржа-зас-навальніц, у тым ліку і БССР, падпісалі Уста ААН, які 30 жніня 1945 г. бы ратыфікаваны Прэзідыу-мам Вярхонага Савета БССР.
Удзел у рабоце ААН пакла пачатак новаму эта-пу знешнепалітычнай дзейнасці Беларусі, якая пра-цякала  адпаведнасці з нормамі міжнароднага пра-
1 Ведомостн Верховного Совета СССР. 1944. № 8.
2 Нсторня государства н права Белорусской ССР. Т. 2. С. 255.
262
ва і ажыццялялася  розных міжнародна-прававых формах. Рэспубліка вяла значную дыпламатычную перапіску, удзельнічала  рабоце розных міжнародных канферэнцый, была членам многіх діжурадавых арганізацый, мела дагаворную практы-<у, аказвала дапамогу краінам, якія сталі на шлях Ізвіцця. Цэнтральныя (Прэзідыум ВС БССР, Самін ЗССР, МЗС БССР) і замежныя (прадстаніцтвы, дэ-Іегацыі і інш.) органы знешніх зносін выступалі з цэкларацыямі, заявамі і адозвамі па агульных і асобных пытаннях міжнародных адносін. 3 цягам Іасу станавіліся пастаянныя кантакты рада БССР урадамі дзяржа і міжнароднымі арганізацыямі.
Беларусь мела сваіх пастаянных прадстаніко Іры штаб-кватэрах некаторых міжнародных арганізацый. Пастаяннае прадстаніцтва нашай дзяр-кавы пры ААН і цяпер садзейнічае абароне знешне-Іалітычных інтарэса рэспублікі  розных органах ірганізацыі Аб'яднаных Нацый, дапамагае ступаць дзелавыя кантакты з прадстанікамі іншых дзяр-а пры ААН. БССР мела пастаянных прадстані-со пры ерапейскім аддзяленні ААН і іншых Ірганізацыях у Жэневе, пры ЮНЕСКА  Парыжы. Іэныя функцыі рэспубліканскага органа знешніх Іосін выконвала і Пастаяннае прадстаніцтва Са-Ііна БССР пры Саміне СССР.
Дыпламатычныя зносіны БССР з замежнымі дзяр-
вамі ажыццяляліся з дапамогай пасольства і Іісій СССР, хоць канстытуцыі БССР і СССР не змяш-Іалі якіх-небудзь палажэння, што перашкаджалі заладжванню і развіццю непасрэдных дыпламатыч-сувязя БССР з замежнымі дзяржавамі.
У пасляваенны перыяд далейшае развіццё атры-Іалі міжнародна-прававыя формы знешнепалітыч-Іай дзейнасці БССР, такія як непасрэдныя перагаворы : замежнымі дзяржавамі. Так, восенню 1944 г. право-^зіліся беларуска-польскія перагаворы па пытанні
шення лініі дзяржанай граніцы.
Асобае месца  дыпламатычнай практыцы БССР займала заключэнне многабаковых дагаваро з за-Іежнымі дзяржавамі. У 4080-я гг. рэспубліка ^дзельнічала больш чым у 300 розных міжнародных санферэнцыях. Сярод іх трэба адзначыць Парыжс-сую мірную канферэнцыю 1946 г., скліканую з мэ-
263
тай выпрацокі мірных дагаворо з Балгарыяй, Вен-грыяй, Італіяй, Румыніяй і Фінляндыяй былымі саюзнікамі Германіі.
Удзел БССР у кадыфікацыі і развіцці міжнарод-нага права ажыццяляся  ходзе дыпламатычных кансультацый і перагавора з прадстанікамі розных дзяржа, якія праводзіліся як на двухбаковай, так і на многабаковай аснове. БССР засёды прымала дзел у розных міжнародных (міжурадавых) канферэнцы-ях, што спецыяльна склікаліся для кадыфікацыі асобных галін і інстытута міжнароднага права. Ра-зам з дэлегацыямі СССР і УССР дэлегацыя Беларус-кай ССР удзельнічала  рабоце Дыпламатычнай кан-ферэнцыі па бароне ахвяр вайны, якая праходзіла  Жэневе  1949 г. На гэтай канферэнцыі былі выпра-цаваны канвенцыі аб паляпшэнні лёсу раненых, хво-рых і асоб, якія пацярпелі караблекрушэнне; аб абы-ходжанні з ваеннапалоннымі; аб абароне цывільнага насельніцтва  час вайны і інш.
У 1954 г. прадстанікі БССР удзельнічалі  рабо-це Гаагскай канферэнцыі па абароне культурных каш-тонасцей у выпадку зброенага канфлікту, у 1958 і 1960 гг. у Жэнескай і Брусельскай канферэнцыі па кадыфікацыі важнейшых норма дыпламатычна-га права, у 1963 г. у Венскай канферэнцыі па кон-сульскіх зносінах і імунітэтах, а таксама  канферэн-цыях па паветраным праве  Гаазе (1970), Манрэалі (1971), Рыме (1973), па дарожным руху  Жэневе (1968), па праве міжнародных дагаворо у Вене (1968 1969) і г.д.
Вялікай была дагаворная практыка БССР. Зак-лючаныя рэспублікай дагаворы ахопліваюць самыя розныя бакі міжнароднага жыцця. Гэта Статут Міжнароднага суда, Канвенцыя Сусветнай метэара-лагічнай арганізацыі ад 11 кастрычніка 1947 г., Міжнародная канвенцыя электрасувязі ад 22 снеж-ня 1952 г., Канвенцыя аб палітычных правах жан-чын ад 31 сакавіка 1953 г., Сусветная паштовая кан-венцыя ад 3 кастрычніка 1957 г., Шжнародная кан-венцыя аб ліквідацыі сіх форма расавай дыскрымі-нацыі ад 7 сакавіка 1966 г., Дагавор аб прынцыпах дзейнасці дзяржа па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы, уключаючы Месяц і іншыя ня-бесныя целы, ад 27 студзеня 1967 г., Міжнародны
264
пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных пра-вах і Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітыч-ных правах ад 19 сакавіка 1969 г., Дагавор аб заба-роне размяшчэння на дне мора і акіяна і  яго не-трах ядзернай зброі і іншых віда зброі масавага знішчэння ад 7 лютага 1971 г. і інш.1
Беларуская дэлегацыя дзельнічала ва сіх чар-говых і нечарговых сесіях Генеральнай Асамблеі ААН. Яе члены вылучаліся на розныя кіруючыя па-сты  Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, уключаючы пасады намесніка старшыні Генеральнай Асамблеі, старшынь, намесніка і дакладчыка галоных камі-тэта Генеральнай Асамблеі, а таксама выбіраліся  склад розных камісій ААН: па эканоміцы і занятасці; па транспарце; па правах чалавека; па правах жан-чын і інш. БССР выбіралася членам Эканамічнага і Сацыяльнага Савета, Выканкама Міжнароднага дзіцячага фонду, а таксама  Савет Бяспекі ААН.
Немалаважным з'ялялася членства Беларускай ССР у спецыялізаваных установах ААН, створаных на аснове міжурадавых пагаднення, Сусветнай мэтэаралагічнай арганізацыі (СМА), Міжнароднай арганізацыі працы (МАП), Міжнародным саюзе элек-трасувязі (МСЭ), Сусветным паштовым саюзе (СПС), Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па пытаннях асве-ты, навукі і культуры (ЮНЕСКА), Міжнароднай арганізацыі грамадзянскай авіяцыі (ІКАО), Міжнародным Агенцтве па атамнай энергіі (МАГА-ТЭ) і інш.
Прытрымліваючыся ва сіх пытаннях "узгодне-най лініі сацыялізму", Беларуская ССР разам з СССР і УССР дабіліся прыняцця шэрага акта у абарону інтарэса працоных у капіталістычных і тых краі-нах, што сталі на шлях развіцця, а таксама цэлага шэрага дакумента па раззбраенні.
Пашыраліся міжнародныя сувязі БССР у галіне асветы, навукі і культуры. Адбывася абмен дэлега-цыямі, праводзіліся вечары дружбы, арганізовалі-ся міжнародныя мастацкія выстакі, семінары, на-вуковыя канферэнцыі і інш.
Такім чынам, пасля ступлення  члены ААН БССР атрымала рэальную магчымасць лічыць сябе
1 Бровка ЮЛ. Белорусская ССР суверенный участннк меж-дународного обіцення. Мн., 1974. С. 77.
265
суверэнным і ранапраным удзельнікам міжнарод-нага права.
Улічваючы сё вышэйсказанае, можна з упэне-насцю сказаць, што Беларуская ССР атрымала рэ-альную магчымасць ажыццяляць знешнепалітыч-ную дзейнасць толькі пасля прыняцця Закона ад 1 лютага 1944 г., хоць права выступаць на міжнароднай арэне яна мела яшчэ  адпаведнасці з Маніфестам ад 1 студзеня 1919 г. і Канстытуцыяй 1919 г., гэта зна-чыць з дня свайго тварэння.
»І
Аднак трэба адзначыць, што рэспубліка была са-мастойнай у міжнародных зносінах і  адпаведнасці з мэтамі і прынцьшамі Устава дзельнічала  развіцці эканамічнага, культурнага і навуковага супрацоні-цтва з іншымі дзяржавамі толькі фармальна. Няг-ледзячы на юрыдычны статус суб'екта міжнародна-га права, Беларуская ССР засёды дзейнічала  рам-ках адзінай палітыка-ідэалагічнай лініі СССР, наме-чанай ЦК КПСС. Гэта знаходзіла практычнае ва-сабленне  дакладным прытрымліванні "згодненай лініі"  міжнародных зносінах савецкіх рэспублік. У гэтым сэнсе, відаць, можна часткова пагадзіцца з вядомым даследчыкам знешнепалітычнай дзейнасці Беларусі  пасляваенныя гады У.Е. Снапкоскім, які сцвярджае: "Нягледзячы на тое, што савецкаму ра-ду далося дабіцца ключэння Украіны і Беларусі  склад першапачатковых члена Арганізацыі Аб'яд-наных Нацый, знешнепалітычная дзейнасць гэтых дзвюх рэспублік (не кажучы жо пра астатнія) заста-валася абмежаванай жорсткім дыктатам Цэнтра. Беларуская ССР не з'ялялася самастойным суб'ек-там міжнароднага права, не прызнавалася міжнародным супольніцтвам як суверэнная і неза-лежная дзяржава"
14.3. Развіццё права Беларускай ССР
У другой палове 40-х 80-я гг. права рэспублікі развівалася  адпаведнасці з агульнай палітыкай Са-юза ССР і тымі галонымі гаспадарча-палітычнымі і ідэалагічнымі задачамі, на якія нацэльвала кірую-
1 Снапкоскі У. Е. Знешнепалітычная дзейнасць Беларусі 1944 1953 гг. Мн., 1997. С. 3.
266
чая Камуністычная партыя. У сувязі з гэтым харак-
тэрнымі нарматына-прававымі актамі, якія адлюс-
тровалі сутнасць дадзенага этапа развіцця дзяржа-
вы, з'яляліся сумесныя пастановы ЦК КПСС і Са-
: вета Міністра СССР ці пастановы ЦК КПСС, ВЦСПС
і Савета Міністра СССР. Гэтыя дакументы прыма-
ліся не толькі  сувязі з вырашэннем агульнасаюз-
;ных пытання, але і паводле канкрэтнай дзейнасці
; той ці іншай рэспублікі.
Аналіз канкрэтнага гісторыка-прававога матэры-ялу дазваляе выдзеліць тры асноныя напрамкі  развіцці права Беларускай ССР. Па-першае, у дру-гой палове 40-х 80-я гг. шырока практыкавалася прыняцце агульнасаюзных нарматыных акта, якія дзейнічалі на тэрыторыі сіх саюзных рэспублік. Па-другое, у сувязі з пэным размежаваннем кампетэн-цыі Саюза ССР і саюзных рэспублік у сферы закана-даства прымаліся "Асновы заканадаства", якія і станалівалі асноныя прынцыпы, паняцці і пала-жэнні тых ці іншых галін права.У адпаведнасці з "Асновамі заканадаства" саюзныя рэспублікі пры-малі новыя і перагледжвалі дзеючыя кодэксы і зако-ны. Па-трэцяе, у Беларускай ССР прымаліся лас-ныя заканадачыя акты.
Пры гэтым неабходна адзначыць, што  першыя пасляваенныя гады дзейнасць заканадачых органа была накіравана перш за сё адналенне разбуранай вайной народнай гаспадаркі, а  наступныя на "се-баковае разгортванне і дасканальванне сацыялістычнай дэмакратыі, актыны дзел усіх гра-мадзян у кіраванні дзяржавай, кіраніцтва гаспадар-чым і культурным буданіцтвам, паляпшэнне рабо-ты дзяржанага апарату"1.
Што тычыцца змястонага боку вышэйпрыведзе-най цытаты, то ён бы нездзяйсняльным.
Разгляд некаторых асноных галін права мэта-згодна пачаць з грамадзянскага і грамадзянска-пра-цэсуальнага права, тым больш што іх роля вызнача-лася перш за сё задачамі адналення і далейшага развіцця народнай гаспадаркі. Грамадзянскае права было накіравана на мацаванне дзяржанай улас-насці, узмацненне планавага пачатку  народнай гас-падарцы, удасканальванне прававых форма
1 Матерналы XXII сгезда КПСС. М., 1961. С. 396.
267
эканамічных сувязя паміж гаспадарчымі арганізацыямі. Пры захаванні асноных прынцыпа прававога рэгулявання гаспадарчых адносін, выпра-цаваных у даваенныя гады, патрабавалася парадка-ваць пытанні, звязаныя перш за сё з устаналеннем дагаворных адносін. Яны былі рэгуляваны пастано-вай Савета Міністра ад 21 красавіка 1949 г. "Аб заключэнні гаспадарчых дагавора"1. У дакументах асуджалася практыка бездагаворных паставак, якія зніжалі адказнасць пасташчыко і спажыцо за выкананне абавязацельства па пастацы прадукцыі. Прадпрыемствы абавязваліся афармляць гаспадар-чыя сувязі па пастаках прадукцыі пераважна на ас-нове генеральных і лакальных дагавора. Пачынаю-чы з 1950 г. гэтыя дагаворы заключаліся  нарма-тына станоленыя тэрміны.
Працягвалася дасканальванне прававога рэгуля-вання адносін з удзелам грамадзян, было пашырана кола аб'екта права асабістай уласнасці. Напрыклад, Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР ад 26 жніня 1948 г. "Аб праве грамадзян на куплю і буданіцтва індывідуальных жылых дамо" грама-дзянам рэспублікі была дадзена магчымасць набы-ваць на правах асабістай уласнасці (купіць ці пабу-даваць) дом у адзін ці два паверхі з колькасцю пако-я ад аднагр да пяці.
У сувязі з гэтым бы рэгламентаваны парадак выдзялення і вызначаны памеры зямельных участ-ка для буданіцтва індывідуальных жылых дамо.
Паколькі Указ ад 26 жніня 1948 г. устанаві адзіную для сяго Саюза норму, трэба было несці змяненні  рэспубліканскае грамадзянскае заканада-ства. Указам Прэзідыума Вярхонага Савета БССР ад 4 сакавіка 1949 г. нормы ГК БССР аб праве забу-довы былі заменены нормамі аб праве грамадзян на куплю і буданіцтва жылога дома. У сувязі з гэтым у верасні 1953 г. было забаронена адміністрацыйнае высяленне грамадзян з ведамасных дамо за выклю-чэннем выпадка, прадугледжаных законам.
У сувязі з неадпаведнасцю ГК 1923 г. новым умо-вам развіцця дзяржавы і шматлікасцю іншых гра-мадзянска-прававых нарматыных акта узнікла не-абходнасць ва дасканальванні грамадзянскага зака-
1 СП СССР. 1949. № 9. Ст. 68.
268
надаства. У 1961 г. былі прыняты Асновы грама-дзянскага заканадаства Саюза ССР і саюзных рэспублік першая агульнасаюзная кадыфікацыя норма савецкага грамадзянскага права. Услед за гэ-тым саюзныя рэспублікі пачалі распрацоку праек-та новых ГК.
У БССР новы Грамадзянскі кодэкс бы зацверджа-ны Вярхоным Саветам 11 чэрвеня 1964 г. і ведзе-ны  дзеянне з 1 студзеня 1965 г.1 Пераняшы амаль понасцю сістэму і нормы Асно, ГК БССР у межах сваёй кампетэнцыі, дадзенай рэспубліцы  галіне гра-мадзянска-прававога рэгулявання, канкрэтызава рэгламентацыю грамадзянска-прававых адносін. У прыватнасці, у агульныя палажэнні былі ключаны правілы аб спыненні дзейнасці юрыдычных асоб, аб умоных здзелках, даверанасці і інш., а таксама змяіпчаліся нормы, не прадугледжаныя Асновамі, дагавор мены, дарэння, захавання, бязвыплатнага карыстання маёмасцю, даручэнні, адчужэнне жыло-га дома з умовай пажыццёвага трымання ладаль-ніка і г.д. ГК БССР складася з 8 раздзела і 43 гла, у якіх былі выкладзены агульныя палажэнні, права ласнасці, права на адкрыццё, вьшаходніцтва, рацыя-налізатарскую прапанову, прамысловы зор, спадчын-нае права, праваздольнасць замежных грамадзян, асоб без грамадзянства, прымяненне грамадзянскіх зако-на замежных дзяржа, міжнародных дагавора і па-гаднення.
У Грамадзянскім кодэксе БССР былі дакладна вызначаны змест і аб'екты кожнай з форма сацыялістычнай уласнасці, прававыя формы яе за-хавання. Рэгуляванне адносін асабістай уласнасці было накіравана на недапушчэнне яе перарастання  прыватную. У галіне маёмасных адносін забяспечва-лася ажыццяленне право і выкананне абавязка арганізацыямі і грамадзянамі  строгай адпаведнасці з прынцыпамі сацыялістычнага грамадства. Права-вое рэгуляванне сувязя паміж юрыдычнымі асобамі ішло  напрамку мацавання планавай і дагаворнай дысцыпліны, павышэння значэння гасразліку.
У, варананні з папярэднім кодэксам Грамадзянскі кодэкс 1964 г. значна паней рэгулява маёмасныя адносіны. Ен змяшча главы, якія адсутнічалі  Ко-
1 СЗ БССР. 1964. № 17. Ст. 183.
269
дэксе 1923 г., аб дагаворах пастакі, перавозкі, пад-раду на капітальнае буданіцтва, аб дзяржаных за-купках сельскагаспадарчай прадукцыі, аб крэдытна-разліковых адносінах арганізацый і інш. Фактычна гэтыя адносіны дэталёва рэгуляваліся агульнасаюз-нымі заканадачымі актамі, таму  ГК толькі пера-даваліся адпаведныя артыкулы Асно грамадзянска-га заканадаства Саюза ССР. У новым ГК БССР ме-ліся спецыяльныя главы аб атарскім, вынаходніцкім праве і праве на адкрыццё. Раней гэтыя інстытуты рэгуляваліся па-за кодэксам.
У сувязі з пэньші зменамі  эканамічным развіцці дзяржавы шэраг інстытута грамадзянскага права таксама бы зменены і дапонены. Палажэнне аб сацыялістычным дзяржаным вытворчым прадпры-емстве, прынятае Саветам Міністра СССР 4 каст-рычніка 1965 г., пашырыла правы юрыдычных асоб на аператынае кіраніцтва маёмасцю, абаротнымі сродкамі і інш.
Узмацненне эканамічных метада гаспадарання павысіла ролю гаспадарчага дагавора як аснонага дакумента, які вызнача правы і абавязкі бако, і суправаджалася выкарыстаннем сродка, што забяс-печвалі выкананне заснаваных на дагаворы абавяз-ка, у тым ліку і грамадзянска-прававой адказнасці прадпрыемства і арганізацый. Вялікае значэнне на-была стымулюючая функцыя маёмаснай адказнасці.
Пачынаючы з 1967 г. органамі лады і кіравання бы прыняты шэраг нарматыных акта, якія пра-дугледжвалі павелічэнне памера нястоек за невы-кананне ці неналежнае выкананне планавых і плана-ва-дагаворных абавязацельства. Арбітраж атрыма права пры грубым парушэнні мо дагавора павы-шаць памер маёмаснай адказнасці суб'екта права-адносін і перадаваць спагнаныя сумы  даход саюз-нага бюджэту.
У 19671969 гг. былі прыняты пастановы па па-ляпшэнні планавання і арганізацыі матэрыяльна-тэх-нічнага забеспячэння народнай гаспадаркі, распра-цаваны палажэнні аб пастаках прадукцыі вытвор-ча-тэхнічнага прызначэння і тавара народнага жытку; у 1970 г. зацверджаны новыя правілы аб дагаворах падраду на капітальнае буданіцтва, якія змацнялі адказнасць бако па дагаворы, прыняты
270
Асноныя палажэнні аб гадавым і квартальным пла-наванні перавозак і інш.
Пасля прыняцця ГК атрьшала далейшае развіццё грамадзянскае заканадаства адносна право і закон-ных інтарэса грамадзян рэспублікі. У 1965 г. Савет Міністра БССР прыня пастанову "Аб устараненні неабгрунтаваных абмежавання асабістай падсобнай гаспадаркі калгасніка, рабочых і служачых". У су-вязі з рэканструкцыяй гарадо і населеных пункта у ГК былі несены дапаненні, якія тычыліся пашы-рэння право грамадзян пры зносе іх домаладання у мэтах дзяржаных і грамадскіх патрэбнасцей. У гэты перыяд строга рэгламентуецца парадак размер-кавання жылога фонду  дамах мясцовых Савета і ведамства, абмену жылых памяшкання, удаклад-няюцца падставы высялення  судовым парадку ра-бочых і служачых, што спынілі працоныя адносі-ны. Адбылося абналенне заканадаства, якое рэгу-лявала адносіны куплі-продажу тавара у крэдыт. 1 ліпеня 1966 г. у рэспубліцы бы зацверджаны новы прыкладны ста жыллёва-буданічага кааператыва, які садзейніча далейшаму развіццю кааператына-жыллёвага буданіцтва.
Змяненні грамадзянска-працэсуальнага заканада-ства гэтага перыяду тычыліся пытання падведам-насці, падсуднасці, перагляду рашэння і вызначэн-ня судо у парадку нагляду і інш. Так, у адпавед-насці з Палажэннем аб парадку разгляду працоных спрэчак ад 1 студзеня 1957 г. болыпую частку пра-цоных канфлікта сталі разглядаць камісіі па пра-цоных спрэчках і фабрычна-заводскія камітэты прафсаюза. Працоныя спрэчкі падлягалі разгляду  наррдным судзе, як правіла, пасля разгляду іх у камісіях ФЗМК. Вялікае значэнне мела пастанова пленума Вярхонага суда СССР ад 7 мая 1954 г. "Аб судовай практыцы па справах аб устаналенні фак-та, ад якіх залежыць узнікненне, змяненне і спы-ненне асабістых або маёмасных право грамадзян", у якім гаварылася аб пераважна судовым разгляд-зе такіх спра і прыводзіся прыкладны пералік
I факта, што падлягалі станаленню  судзе: аб наянасці сваяцкіх адносін; рэгістрацыі сынален-
I ня, разводу, смерці, нараджэння; знаходжання  фак-тычных шлюбных адносінах, на трыманні.
271
7 чэрвеня 1950 г. Савет Міністра БССР зацвердзі новае Палажэнне аб Дзяржаным натарыяце, у якім рэгулявася парадак арганізацьгі натарыяльных кан-тор, вызначаліся функцьгі і агульныя правілы іх дзей-насці, давася падрабязны пералік натарыяльных дзеяння і парадак іх выканання. 3 1954 г. сетка натарыяльных кантор у рэспубліцы зацвярджалася Міністэрствам юстыцыі БССР. 29 красавіка 1956 г. Савет Міністра БССР зацвердзі новае Палажэнне аб Дзяржаным натарыяце.
11 чэрвеня 1964 г. Вярхоны Савет рэспублікі прыня закон "Аб зацвярджэнні Грамадзянскага пра-цэсуальнага кодэкса БССР"1. Новы ГПК складася з 6 раздзела і 32 гла. У першай частцы, што склада-лася з двух раздзела, змяшчаліся нормы, якія ты-чыліся асноных палажэння і прынцыпа савецка-га працэсуальнага права, складу судо, падведамнасці спрэчак, доказа, судовых выдатка, працэсуальных тэрміна, судовых паведамлення, выкліка і штра-фа. Астатнія раздзелы рэгламентавалі парадак выт-ворчасці спра у судзе першай інстанцыі, у касацый-най інстанцыі, у парадку нагляду і па новых акаліч-насцях, а таксама парадак вьюанання судовых ра-шэння.
У адрозненне ад папярэдняга  новым Грамадзян-ска-працэсуальным кодэксе болып дакладна размя-жоваліся правы і абавязкі асоб, якія дзельнічалі  працэсе, а таксама рэгламентавася новы працэсу-альны парадак вырашэння шэрага іншых пытання. Новы ГПК БССР у адрозненне ад адпаведных кодэк-са іншых рэспублік уключа у сябе артыкул 239, які прадугледжва магчымасць узбуджэння па ініцы-ятыве суда спра аб прызнанні грамадзяніна адсут-ным без вестак або памерлым.
Пазней у Грамадзянска-працэсуальны кодэкс уно-сіліся дапаненні і змяненні. Так, у 1966 г. бы зме-нены парадак разгляду спра аб скасаванні шлюбу. Канчатковае рашэнне па гэтым пытанні сталі вы-носіць раённыя (гарадскія) народныя суды, была ад-менена абавязковая публікацыя  друку аб скаса-ванні шлюбу.
Уступленне  сілу ГК і ГПК выклікала неабход-насць прыняцця  1967 г. Палажэння аб Дзяржа-
1 СЗ БССР. 1964. № 17. Ст. 184.
272
цьш натарыяце БССР, а пасля прыняцця агульнаса-юзнага закона аб дзейнасці натарыята Вярхоны Са-вет БССР прыня новы Закон "Аб дзяржаным ната-рыяце" і вё яго  дзеянне з 1 кастрычніка 1974 г., Іпто выклікала неабходнасць унясення дапанення і змянення у ГПК рэспублікі, што было зроблена  1975 г.
У 1974 г. Савет Міністра БССР зацвердзі новае Палажэнне аб Дзяржаным арбітражы пры Савеце Міністра БССР і Палажэнне аб Дзяржарбітражы пры выканкаме абласнога Савета дэпутата працоных.
Зямельнае права рэгулявала зямельныя адносіны, галоным чынам у сферы сельскагаспадарчага зем-лекарыстання. У 1955 г. былі ведзены абавязковы лік наянасці і размеркавання зямлі па годдзях і землекарыстальніках, дзяржаная рэгістрацыя апошніх па адзінай агульнасаюзнай сістэме. Уліку падлягалі таксама се землі, якія знаходзіліся  ка-рыстанні калгаса, сагаса, гарадо і пасёлка, дзяр-жаных, кааператыных і грамадскіх устано, прад-прыемства і арганізацый, аднаасобных сялянскіх гаспадарак і асобных грамадзян, а таксама землі дзяр-жанага зямельнага запасу і дзяржанага ляснога фонду.
Кіраніцтва лікам земля і рэгістрацыяй земле-карыстальніка, кантроль за правільным выкарыс-таннем земля, у чыім бы веданні яны ні знаходзілі-ся, ускладаліся на Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР, указанні якога па гэтых пытаннях з'яляліся абавязковымі для сіх міністэрства, ведамства, ус-тано, арганізацый. 3 1963 г. у гэты парадак былі несены змены, і функцыі ліку і рэгістрацыі земля былі перададзены  кампетэнцыю вытворчых кал-гасна-сагасных упралення, а  межах гарадо аб-ласнога і рэспубліканскага падпарадкавання гар-выканкама.
Пасля XX з'езда КПСС у ходзе рэфарміравання агульнай зямельнай палітыкі дзяржавы было пера-гледжана пытанне аб землекарыстанні. У гэты перы-яд разам з паступовым упарадкаваннем арганізацыі і аплаты працы калгасніка назіралася тэндэнцыя да ліквідацыі прысядзібных участка як перашкоды понай "грамадска карыснай занятасці" насельніцтва. Аднак, калі да сярэдзіны 60-х гг. высветлілася, што
273
велічыня аплаты працы не забяспечвае работнікам калгаса і сагаса пражытачнага мінімуму, гэты пра-цэс спыніся. У студзені 1965 г. Савет Шністра БССР у адпаведнасці з агульнасаюзным законам прьшя пас-танову, якая стараняла неабгрунтаваныя абмежаванні асабістай падсобнай гаспадаркі і  адпаведнасці з якой для сем'я рабочых, служачых і іншых грамадзян, не члена калгаса, пражываючых у сельскай мясцовасці, былі станолены дыферэнцыраваныя (ад 0,15 да 0,4 га) памеры прысядзібных участка1.
У снежні 1968 г. Вярхоны Савет СССР прыня Асновы зямельнага заканадаства Саюза ССР і саюз-ных рэспублік, на падставе якіх 24 снежня 1970 г. Вярхоны Савет БССР прыня Зямельны кодэкс рэспублікі. У гэтым законе асаблівае значэнне нада-валася землям сельскагаспадарчага прызначэння, прадугледжвася шэраг гарантый супраць неабгрун-таванага адабрання асабліва каштоных сельскагас-падарчых угоддзя з севазвароту, устаналіваліся пра-вы землекарыстальніка і іх адказнасць за парушэн-не зямельнага заканадаства. У 1975 г. Савет Міністра СССР прыня пастанову аб выдачы сім землекарыстальнікам дзяржаных акта на права ка-рыстання зямлёй і зацвердзі іх адзіную форму.
У развіцці крымінальнага права на Беларусі вялі-кая роля належала агульнасаюзным законам. Усе змяненні і дапаненні крымінальнага заканадаства Беларускай ССР грунтаваліся на агульнасаюзных актах.
У разглядаемы перыяд крымінальнае заканада-ства развівалася па двух асноных напрамках: знач-нае змацненне барацьбы з найбольш цяжкімі і рас-пасюджацьші злачынствамі, павышэнне крыміналь-най адказнасці за іх учыненне і  той жа час некато-рае звужэнне сферы крымінальных рэпрэсій за чы-ненне дзеяння, якія на дадзеным этапе не патраба-валі прымянення пакарання.
26 мая 1947 г. Указам Прэзідыума Вярхонага Савета СССР была адменена смяротная кара, а  якасці вьппэйшай меры пакарання прадугледжвала-ся зняволенне  папрача-працоны лагер тэрмінам на 25 гадо. Аднак 12 студзеня 1950 г. смяротная кара была аднолена  адносінах да здрадніка Радзі-
1 СЗ БССР. 1965. № 24. Ст. 305.
274
мы, пшіёна і дыверсанта, а  1954 г. прымяненне смяротнай кары было пашырана і на асоб, учыні-шых намысныя забойствы пры абцяжваючых ака-лічнасцях.
У 50-я гг. пачася працэс звужэння сферы крымі-нальнай адказнасці. Так, у 1955 г. была адменена крымінальная адказнасць за самавольны праезд у таварных цягніках, за продаж, абмен і водпуск на бок кіранікамі прадпрыемства і арганізацый аб-сталявання і матэрыяла; у 1956 г. адмяняецца кры-мінальная адказнасць рабочых і служачых за сама-вольнае пакіданне прадпрыемства і стано, за пра-гул без уважлівай прычыны і інш.
25 снежня 1958 г. Вярхоным Саветам СССР пры-няты Асновы крымінальнага заканадаства Саюза ССР і саюзных рэспублік, замянішыя Асноныя па-чаткі крымінальнага заканадаства 1924 г. У чаты-рох раздзелах Асно (агульныя палажэнні, аб зла-чынстве, аб пакаранні, аб назначэнні пакарання і вызваленні ад пакарання) былі рэгламентаваны са-мыя важныя пытанні агульнай часткі савецкага крымінальнага заканадаства. На базе саюзнага да-кумента пачалася распрацока праекта новага КК БССР.
Новы Крымінальны кодэкс рэспублікі, прыняты Вярхоным Саветам БССР 29 снежня 1960 г. (уве-дзены  дзеянне 1 красавіка 1961 г.), складася з Агульнай і Асаблівай частак1. Агульная ключала палажэнні Асно крымінальнага заканадаства і змяш-чала трактоку паняцця "злачынства", "садзельніц-тва", устаналівала зрост наступлення крымінальнай адказнасці, сферы крымінальнай адказнасці, а так-сама абмежаванні  прымяненні пакарання. У Агуль-ную частку ваходзіла глава, у якой змяшчаліся но-выя палажэнні аб прымусовых мерах медыцынскага і выхавачага характару. КК БССР прадугледжва магчымасць вызвалення ад крымінальнай адказнасці  выпадку, калі да часу разгляду справы  судзе чы-ненае дзеянне страціла характар грамадска небяспеч-нага або сам вінаваты пераста быць грамадска не-бяспечным. Вінаваты вызваляся ад крымінальнай адказнасці таксама  выпадку, калі дзякуючы сваім бездакорным паводзінам і сумленным адносінам да
1 СЗ БССР. 1961. № 8. Ст. 56.
275
працы не мог быць прызнаны грамадска небяспеч-ным да часу разгляду справы  судзе.
Новы Крымінальны кодэкс захава такія інсты-туты вызвалення ад крымінальнай адказнасці і па-карання, як сканчэвше тэрміну данасці прыцягнення да крьшінальнай адказнасці ці прыгавору, умона-да-тэрміновае вызваленне, амністыя гц памілаванне, а так-сама першыню водзі такія, як перадача справы  таварысцкі суд або перадача вінаватага на парукі.
КК БССР рэгламентава прымяненне наступных віда пакарання: пазбаленне волі; ссылка; высыл-ка; папрачыя работы без пазбалення волі; пазба-ленне права займаць пэныя пасады ці займацца пэ-най дзейнасцю; штраф; звальненне з пасады; грамад-скае ганьбаванне; накіраванне  дысцыплінарны ба-тальён ваеннаслужачых тэрміновай службы; канфіс-кацыя маёмасці; пазбаленне воінскага ці спецыяль-нага звання. У выглядзе часовай выключнай меры пакарання рэгламентавалася прымяненне смяротнай кары. 3 25 да 15 гадо скарачася тэрмін пазбален-ня волі і з 10 да 5 гадо максімальны тэрмін ссылкі. Памер утрымання з заработку пры назначэнні пап-рачых работ памяншася з 25 да 20 %.
Крымінальным кодэксам бы канкрэтызаваны інстытут монага асуджэння з выпрабавальдым тэрмінам у 5 гадр (замест 10 паводле КК БССР 1928 г.)- Упершыню давалася паняцце асабліва не-бяспечнага рэцыдывіста і агаворвалася, што да іх не магло быць прыменена мона-датэрміновае вызва-ленне, амністыя і інш.
Асаблівая частка змяшчала главы аб відах зла-чынства: 1) дзяржаныя злачынства; 2) злачынствы супраць сацыялістычнай уласнасці; 3) злачынствы супраць жыцця, здароя, свабоды і годнасці асобы; 4) злачынствы супраць палітычных, працоных, жыллёвых і іншых право грамадзян; 5) злачьшствы супраць асабістай уласнасці грамадзян; 6) гаспадар-чыя злачынствы; 7) службовыя злачынствы; 8) зла-чынствы супраць правасуддзя; 9) злачьшствы суп-раць парадку кіравання; 10) злачынствы супраць грамадскай бяспекі, грамадскага парадку і здароя насельніцтва; 11) воінскія злачьшствы.
У парананні з КК БССР 1928 г. у новым Кодэксе была істотна перабудавана структура Асаблівай
276
часткі. Так, маёмасныя злачынствы дзяліліся на зла-чынныя дзеянні супраць сацыялістычнай і асабістай уласнасці, з'явіліся новыя главы аб крымінальна каральных дзеяннях супраць палітычных, працо-ных, жыллёвых і іншых право грамадзян, супраць правасуддзя і інш. Шэраг злачынства выключаліся (дыскрэдытаванне лады/правакацыя хабару, пры-мушэнне да аборту, парушэнне правіла гандлю) і, наадварот, прызнаваліся (самагонаварэнне) злачын-ствамі  выпадку іх учынення пасля прымянення мер грамадскага ці адміністрацыйнага здзеяння, звужа-ся шэраг састава (напрыклад, выпуск недабраякас-най прадукцьгі прызнавася злачынствам толькі  вы-падку неаднаразовасці ці буйных памера).
Пазней у КК БССР 1960 г. былі несены істотныя змяненні і дапаненні, што было выклікана выяленымі праблемамі. Так, у 1965 г. у КК бы уведзены артыкул, які прадугледжва адказнасць за гон ататранспартных сродка без мэты іх выкра-дання. Болыпая частка дапанення была звязана з устаналеннем крымінальнай адказнасці за дзеянні, што раней не тваралі саставу злачынства: учыненае першыню самагонаварэнне; загадзя не абяцанае крывальніцтва; атрыманне хабару пры абцяжваю-чых акалічнасцях; нядбайнае выкарыстанне сельс-кагаспадарчай тэхнікі; супраціленне работніку міліцыі ці народнаму дружынніку, не спалучанае з насіллем ці пагрозай яго прымянення; скормліванне жывёле і птушцы хлебапрадукта; самавольнае без патрэбы спыненне цягніка; уцягненне непаналетніх у п'янства і г.д. Пазней былі несены некаторыя дак-ладненні і дапаненні не толькі  артыкулы, якія ра-ней не змяняліся, але і  перапрацаваныя, а таксама ведзены новыя.
У 19731975 гг. была станолена крыміналь-ная адказнасць за давядзенне непаналетняга да ста-ну ап'янення; за угон паветранага судна; за дзеянні, якія садзейнічалі наркаманіі, а таксама дакладнена і павьппана адказнасць за выраб і збыт моцных спіртных напітка і інттт. Былі несены значныя змяненні і да-паненні, звязаныя з узмацненнем пакарання за шэраг цяжкіх злачьюства (напрыклад, пашырана прымя-ненне смяротнага пакарання), а таксама папракі, якія змякчалі пакаранне за чыненне асобных крыміналь-
277
на каральных дзеяння. Неабходна таксама мець на вазе, што КК 1960 г. прымася  перыяд шырокага распасюджвання суб'ектьшісцкай тэндэнцыі у найкарацейшы тэрмін пакончыць са злачыннасцю  СССР, таму многія змяненні  ім былі выкліканы неабходнасцю выпралення плыву гэтай тэндэнцыі.
Крымінальны кодэкс, прыняты Вярхоным Саве-там БССР 29 снежня 1960 г. і ведзены  дзеянне з 1 красавіка 1961 г., са змяненнямі і дапаненнямі па стане на 1 мая 1994 г., дзейнічае  суверэннай Рэспубліцы Беларусь і зараз.
Развіццё крымінальна-працэсуальнага заканада-ства дадзенага перыяду ішло  напрамку старанен-ня сіх тых негатыных з'я у дзейнасці органа рас-следавання, пракуратуры і суда, якія былі дапушча-ны раней. 3 ліквідацыяй у 1953 г. Асобай нарады пры МУС СССР як неканстытуцыйнага органа бы аднолены прынцып ажыццялення правасуддзя толькі судом, рэалізаваны паступовы пераход ад праз-мернай цэнтралізацыі судовага нагляду да пашырэн-ня право пракурорскага нагляду, адменены пра-цэсуальныя нормы, што абмяжовалі права абвінавачванага на абарону, і інш. У сувязі з гэ-тым важнае значэнне мела Палажэнне аб праку-рорскім наглядзе  СССР, зацверджанае Прэзідыу-мам Вярхонага Савета СССР 24 мая 1955 г. У ліку найважнейшых задач пракуратуры Палажэнне выз-начала нагляд за захаваннем органамі дазнання і папярэдняга следства станоленага законам парад-^ку расследавання злачынства, а таксама нагляд за вынясеннем судовымі органамі законных і абгрунта-ваных прыгавора, вызначэння і пастано.
3 адменай у 1956 г. спрошчанага парадку вытвор-часці па справах аб тэрарыстычных актах і тэрарыс-тычных арганізацыях, шкодніцтве і дыверсіях уста-налівася адзіны парадак судаводства па крыміналь-ных справах.
Пасля прыняцця 25 снежня 1958 г. Вярхоным Саветам СССР "Асно крымінальнага судаводства Са-юза СССР і саюзных рзспублік" бы распрацаваны новы Крымінальна-працэсуальны кодэкс БССР. Ён бы зац-верджаны Вярхоным Саветам БССР 29 снежня 1960 г. іступі у дзеянне з 1 красавіка 1961 г.1
'СЗБССР. 1961.№1.Ст. 5.
Грунтуючыся на палажэннях Асно крыміналь-нага судаводства, развіваючы і канкрэтызуючы іх, КПК БССР заканадача замацава асновы дзейнасці органа дазнання, следства, пракуратуры па вытвор-часці крымінальных спра, значна пашыры правы і гарантыі дзельніка працэсу.
Кодэксам рэгламентавася адзіны працэсуальны парадак вытворчасці крымінальных спра, выклю-чалася спрошчанасць пры іх расследаванні, разгля-дзе і вырашэнні, удзялялася вага прыцягненню гра-мадскасці да работы па барацьбе са злачыннасцю. У новым КПК рэспублікі гаварылася не толькі аб за-беспячэнні непазбежнасці пакарання, але і аб неаб-ходнасці выялення прычын і мо, што садзейні-чалі чыненню злачынства, а таксама аб іх прафі-лактыцы.
КПК БССР складася з 34 гла, аб'яднаных у сем раздзела, якія раскрывалі агульныя палажэнні кры-мінальнага працэсу, правы і абавязкі яго дзельні-ка, крыніцы доказа, парадак узбуджэння крымі-нальнай справы і дзейнасці органа дазнання і папя-рэдняга следства, судаводства, выканання судовых прыгавора і інш. Пазней КПК БССР бы дапонены новымі палажэннямі. Павялічылася колькасць ар-тыкула, з'явіліся новыя главы і два раздзелы. На-прыклад, у 1966 г. у КПК бы уключаны раздзел "Вытворчасць спра аб хуліганстве".
Для КПК БССР 1960 г. характэрна замацаванне адзінай сістэмы важнейшых прынцыпа савецкага крымінальнага працэсу (прэзумпцыя невінаватасці, захаванне законнасці і станаленне ісціны па кож-най крымінальнай справе). У сувязі з гэтым суд, пра-курор, следчы і асоба, якая праводзіла дазнанне, па-вінны былі прыняць усе прадугледжаныя законам меры для себаковага, понага і аб'ектынага дасле-давання акалічнасцей справы, выявіць як выкрыва-ючыя, так і апрадваючыя, як абцяжваючыя, так і змякчаючыя віну акалічнасці. Упершыню заканада-ча бы замацаваны прынцып ажыццялення права-суддзя па крымінальных справах толькі судамі. Ніхто не мог быць прызнаны вінаватым ва чыненні зла-чынства і пакараны інакш, як па прыгаворы суда.
КПК замацава і такія важныя прынцыпы, як іажыццяленне правасуддзя на аснове ронасці гра-
278
279

мадзян перад законам і судом; абавязковы дзел у судовым разборы народных засядацеля і калегіяль-ны разгляд спра; незалежнасць суддзя і падпарад-каванне іх толькі закону; вядзенне судаводства на нацыянальнай мове ці на мове болыпасці мясцовага насельніцтва; галоснасць судовага разбору; забеспячэн-не абвінавачванаму права на абарону і інш.
Практыка прымянення новага крымінальна-пра-цэсуальнага заканадаства, увядзенне  КК БССР новых састава злачынства, упарадкаванне і дас-каналенне дзейнасці органа пракуратуры, следства, дазнання, а таксама неабходнасць больш понага за-беспячэння право грамадзян патрабавалі нясення змянення і дапанення у КПК 1960 г. У 1966 г. былі ведзены новыя артыкулы, якія рэгламентавалі парадак прыцягнення спецыяліста да дзелу  спра-ве, умовы і парадак прымянення гуказапісу, кіназ-дымкі і іншых тэхнічных сродка пры правядзенні следчых дзеяння; у 1970 г. КІІК бы дапонены ар-тыкуламі аб парадку трымання пад вартай як меры стрымання, аб абавязковым удзеле абаронцы на па-пярэднім следстве з моманту аб'ялення абвінавач-ванаму аб заканчэнні папярэдняга следства і па спра-вах асоб, якія не валодалі мовай судаводства, а так-сама абвінавачваных у злачынствах, за якія магла быць назначана смяротная кара.
У наступныя гады носіліся новыя папракі  КПК. Пра яго істотнае змяненне сведчыць той факт, што з моманту прыняцця КПК па 1992 г. колькасць артыкула у ім павялічылася з 399 да 411. Працэс удасканальвання дадзенага закона працягваецца і зараз.
У разглядаемы перыяд бы прыняты шэраг важ-ных нарматына-прававых акта, якія  сувязі з чар-говым этапам развіцця дзяржавы таксама змянілі-ся. Так, у 1969 г. ЦК КПСС і Савет Міністра СССР зацвердзілі новы "Прыкладны ста калгаса", у 1969 г. Вярхоным Саветам БССР бы прыняты Ко-дэкс аб шлюбе і сям'і, у 1971 г. Папрача-працо-ны кодэкс БССР, у 1972 г. Кодэкс закона аб пра-цы БССР, у-1984 г. Крдэкс ад адміністрацыйных правапарушэннях БССР і інш. Усе гэтыя заканада-чыя акты прымаліся  адпаведнасці з агульнасаюз-нымі асновамі заканадаства.
Такім чынам, заканадаства  пасляваенны перы-яд развівалася  напрамку мацавання пазіцый дзяр-ясавы ва сіх сферах праваадносін. У цэнтры вагі заканадаца знаходзіліся перш за сё абарона і ма-цаванне дзяржанай уласнасці, ахова сацыялістычнага правапарадку. Адным з напрамка заканадачай палітыкі таго часу з'ялялася адна-ленне нармальных умо функцыяніравання народна-гаспадарчага комплексу, а таксама стараненне тых негатыных з'я, якія мелі месца  папярэднія гады. Разам з тым неабходна падкрэсліць, што заканат-ворчасць у дзяржаве па-ранейшаму грунтавалася на дырэктыных указаннях Камуністычнай партыі, выпрацаваных на з'ездах і пленумах. У сувязі з гэ-тым многія палажэнні і прававыя нормы водзіліся  заканадачыя акты з прапагандысцкай мэтай і не мелі рэальных гарантый.
Трэба падкрэсліць і той факт, што хоць у разгля-даемы перыяд заканадачая дзейнасць Вярхонага Савета БССР працягвала паступова актывізавацца, аднак будавалася яна на аснове заканатворчасці Са-юза СССР. Нават заканадачыя акты, прынятыя Вяр-хоным Саветам БССР самастойна, патаралі пала-жэнні саюзных закона ці адпавядалі ім. У рэдкіх выпадках у іх можна выявіць нешта сваё, асаблівае. Але калі гэта "сваё", "асаблівае" і носілася, то толькі па нязначных пытаннях, якія не закраналі інтарэса СССР.
14.4. Канстытуцыя БССР 1978 г.
7 кастрычніка 1977 г. Вярхоным Саветам СССР была прынята апошняя агульнасаюзная Канстыту-цыя. У сувязі з гэтым пачалася распрацока праек-та адпаведных рэспубліканскіх дакумента. 14 кра-савіка 1978 г. на нечарговай сесіі Вярхонага Савета БССР дзевятага склікання была прьгаята Канстыту-цыя Беларускай ССР, якая была пабудавана  по-най адпаведнасці з Канстытуцыяй СССР.
Канстытуцыя БССР 1978 г. складалася з 10 раз-дзела і 19 гла. У першы раздзел "Асновы грамадс-кага ладу і палітыкі БССР" былі ключаны палажэнні аб палітычнай і эканамічнай сістэме, у прыватнасці
281
280

аб кіруючай і накіроваючай ролі КПСС, аб сацыялістычнай уласнасці на сродкі вытворчасці  дзяржанай (агульнанароднай) і калгасна-кааператы-най форме, аб асабістай уласнасці грамадзян, аснову якой павінны былі складаць працоныя даходы, а таксама аб сацыяльным развіцці і культуры, знеш-непалітычнай дзейнасці БССР і абароне сацыялістычнай Айчыны.
Другі раздзел "Дзяржава і асоба" бы прысвеча-ны грамадзянству Беларускай ССР, пытанням забес-пячэння ранапрая грамадзян, іх асноным правам, свабодам і абавязкам. Абвяшчаліся роныя правы грамадзян на жыллё, ахову здароя, карыстанне да-сягненнямі культуры, удзел у кіраванні дзяржанымі справамі, аб'яднанне  грамадскія арганізацыі і інш.
У трэцім раздзеле "Нацыянальна-дзяржаная і адміністрацыйна-тэрытарыяльная будова БССР" га-варылася аб уваходжанні рэспублікі  склад Саюза ССР і аб панамоцтвах Беларускай ССР.
У чацвёртым раздзеле "Саветы народных дэпута-та і парадак іх выбрання" замацоваліся сістэма і прынцыпы дзейнасці Савета народных дэпутата, выбарчая сістэма, асновы прававога статусу народ-нага дэпутата.
Раздзел пяты "Вышэйшыя органы дзяржанай улады і кіравання БССР" змяшча нормы, якія выз-началі месца і ролю Вярхонага Савета як вышэн-шага органа дзяржанай улады рэспублікі, парадак фарміравання і дзейнасці Прэзідыума Вярхонага Савета, а таксама склад і кампетэнцыю рада Са-вета Міністра Беларускай ССР.
У шостым раздзеле "Мясцовыя органы дзяржа-най улады і кіравання  Беларускай ССР" гаварыла-ся аб парадку фарміравання і дзейнасці мясцовых Савета і іх выканкама.
Сёмы раздзел Канстытуцыі бы прысвечаны дзяр-жанаму плану эканамічнага і сацыяльнага развідця і дзяржанаму бюджэту БССР.
У/босьмым раздзеле "Правасуддзе, арбітраж і пра-курорскі нагляд" гаворка ішла аб парадку фарміравання судовых органа рэспублікі, аб ажыц-/цяленні правасуддзя толькі судом, аб вядзенні суда-водства на беларускай ці рускай мове або на мове болыпасці насельніцтва дадзенай мясцовасці, аб пра-
курорскім наглядзе і аб падпарадкаванні органа пра-куратуры Генеральнаму пракурору СССР.
Дзевяты раздзел прысвячася гербу, сцягу, гімну і сталіцы Беларускай ССР.
У Канстытуцыі гаварылася, што БССР з'яляец-ца суверэннай сацыялістычнай дзяржавай, якая са-мастойна ажыццяляе дзяржаную ладу на сваёй тэрыторыі (арт. 68), аднак толькі па-за межамі, выз-начанымі  артыкуле 73 Канстытуцыі СССР, у якім у якасці галоных былі пасталены пытанні нацыя-нальна-дзяржанага ладкавання СССР і гаспадарча-арганізацыйныя, абароны краіны, забеспячэння дзяр-жанай бяспекі, прадстаніцтва  міжнародных арганізацыях, агульныя, звязаныя з правядзеннём у жыццё палітыка-эканамічнай стратэгіі КПСС (пра-дугледжвалася стварэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы камунізму), а таксама пытанні распрацокі, зац-вярджэння і выканання адзінага дзяржанага бю-джэту, кіраніцтва грашова-крэдытнай сістэмай, уз-броенымі сіламі, вайны і міру і г.д. Завяршалася пе-ралічэнне аб'екта агульнасаюзнага падпарадкаван-ня казаннем на тое, што СССР ажыццяляе кант-роль за выкананнем агульнасаюзнай Канстытуцыі.
Канстытуцыю СССР 1977 г. адрознівала ад папя-рэдніх агульнасаюзных канстытуцый тое, што  ёй адсутніча вычарпальны пералік прадмета ведання СССР, што давала магчымасць саюзным органам пры неабходнасці дапаняць яго. У той жа час у артыку-ле 71 Канстытуцыі БССР указвалася, што "Беларус-кая ССР удзельнічае  вырашэнні пытання, аднесе-ных да ведання Саюза ССР...".
У перыяд канца 80 пачатку 90-х гг., што атры-ма назву перабудовы, якая завяршылася спынен-нем існавання Саюза ССР, у Канстытуцыю БССР 1978 г. былі несены істотныя змяненні. Яе дзеянне спынілася 15 сакавіка 1994 г. пасля прыняцця на 13-й сесіі Вярхонага Савета рэспублікі 12-га склікан-ня Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.
282

ГЛАВА 15
ПЕРАХОД РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
ДА ДЗЯРЖАѕНАЙ НЕЗАЛЕЖНАСЦІ.
ШЛЯХІ ФАРМІРАВАННЯ ПРАВАВОЙ
ДЗЯРЖАВЫ
15.1. Кароткая характарыстыка
станалення і развіцця тэорьгі
аб прававой дзяржаве
Тэорыя аб прававой дзяржаве зарадзілася многа стагоддзя назад на пачатку грэчаскай цывіліза-цыі. Менавіта антычныя мысліцелі Платон, Ары-стоцель, Палібій і інш. упершыню вызначылі самы важны прынцып прававой дзяржавы прынцып панавання закону над усімі, у тым ліку і над кіра-нікамі. Арыстоцель, у прыватнасці, сцвярджа, што там, дзе адсутнічае лада закону, няма месца і якой-небудзь форме дзяржанага ладу, бо закон павінен панаваць над усімі.
Значна пазней у эпоху буржуазных рэвалюцый з'ляецца тэорыя дагавору Ж.-Ж. Русо, адпавед-на якой дзяржава і грамадзянін будуюць свае адносі-ны на падставе непісанага дагавору: дзяржава бярэ абавязак забяспечыць грамадзяніну свабоду і паша-ну яго асобы, стварае мовы для ажыццялення яго здольнасцей, а грамадзянін бярэ абавязак шанаваць і абараняць дзяржаву. Тым самым сфармулявася другі прынцып прававой дзяржавы аб свабодзе асобы, шанаванні дзяржавай чалавечай годнасці, прымаце пра грамадзяніна над правамі дзяржавы.
Прыблізна  той жгі час бы сфармуляваны яшчэ адзін прынцып прайавой дзяржавы прынцып па-дзелу лад на нршлькі самастойных і незалежных галін, якія ранаважваюць адна другую, не дапус-каючы тым самым узурпацыі сёй панаты лады  адных руках. Традыцыйна заснавальнікамі класіч-нага варыянту тэорыі размежавання лад у юрыдыч-най літаратуры называюць Дж. Лока і Ш. Мантэс-к'е. Аднак трэба адзначыць, што Дж. Лок, падзяля-
284
ючы лады на заканадачую, выканачую і федэра-тыную (якая рэгулюе адносіны з іншымі дзяржа-вамі), падпарадкова усе іх заканадачым органам, бо "той вышэй, хто мае магчымасць прадпісваць за-коны"1. Дж. Лок не выдзяля асобна судовую ладу, лічачы яе асноньш элементам выканачай. У сувязі з гэтым можна сцвярджаць, што сваё класічнае развіццё тэорыя падзелу лад атрымала  працах Ш.Мантэск'е, які называ тры "роды" лады: зака-надачую, выканачую, судовую. Апошняя, як ён мяркуе, можа быць даручана не якому-небудзь спе-цыяльнаму органу, а выбарчым асобам з народа, якія адпраляюць правасуддзе на пэны час2.
Немалая роля  філасофскім абгрунтаванні тэо-рыі прававой дзяржавы належыць мысліцелям Но-вага часу, такім як К.Ясперс, І.Кант. Апошні раз-гляда дзяржаву як "аб'яднанне мноства людзей, пад-парадкаваных прававым законам" і лічы, што за-канадавец павінен кіравацца патрабаваннем: "Чаго народ не можа вырашыць адносна самога сябе, таго і заканадавец не можа вырашыць адносна наро-да"3. Так аформіся яшчэ адзін прынцып канцэп-цыі прававой дзяржавы: крыніцай палітычнай ула-ды  прававой дзяржаве з'яляецца народ, без рэ-альнай дэмакратыі не можа быць прававой дзяржа-вы. На самой справе, верхавенства закону можа пе-ратварыцца  рэакцыйную сілу, калі сам закон не адлюстровае волю народа, яго інтарэсы і імкненні.
Ідэі аб прававым грамадстве і дзяржаве займалі значнае месца  працах вядомых мысліделя-гума-ніста, прыхільніка італьянскага Адраджэння, якія былі ідэолагамі беларускай Рэфармацыі, Ф.Ска-рыны, М.Ліцвіна, С.Буднага, А.Волана, Л.Сапегі і інш.
Францыск Скарына лічы, што галоным у функцыяніраванні дзяржавы і грамадства з'яляюц-ца лада закона, культ права. Беззаконне, на яго думку, гэта боскае пакаранне. Яно вядзе да анархіі і правапарушэння. Законы павінны быць накірава-ны на прадухіленне і спыненне беспарадку, на бараць-бу са злом, на абарону законапаслухмяных грама-
1 ЛоккДж. 0 государстве. СПб., 1902. С. 292.
2 Монтескье Ш. йзбр. пронзв. М., 1955. С. 292.
3 Кант Н. Соч.: В 6 т. М., 1965. Т. 4. Ч. 2. С. 96.
285
дзян, для якіх, як адзнача вучоны, з'яляецца нар-мальным прытрымлівацца закона у сваёй дзейнасці. Законы павінны служыць дабру, грамадству, а не толькі асобным людзям. Пры распрацоцы закана-дачых акта, адзнача Ф.Скарына, неабходна кіра-вацца як "натуральньш правам", так і мясцовымі звычаямі і традыцыямі. Аснонае патрабаванне, якое гуманіст прад'яля заканатворчасці і судовай спра-ве, справядлівасць. Перад законам роныя се: і простыя людзі, і правіцелі. Галонай жа мовай вы-канання закона, лічы мысліцель, з'яляецца зро-вень правасвядомасці грамадзян, сутнасць якой вы-ражана  формуле "закон прыроженый ест в сердце каждого человека"1.
Міхалон Літвін, у нечым патараючы грамадска-палітычныя погляды Скарьгаы, у той жа час паставі у сваіх творах шэраг новых праблем. Прагрэсінымі, у прыватнасці, з'яляліся яго погляды на правасуд-дзе. Усе саслоі, лічы ён, павінны быць ронымі пе-рад законам, а ідэальным яму яляся такі суд, яко-му "падпарадковаюцца нароні з простымі людзьмі вяльможы і правадыры і ...усе карыстаюцца аднрль-кавымі правамі".
Грамадска-палітычныя погляды СымонахВуднага характарызуюць яго як прыхільніка ідэі-бацыяльна-класавай гармоніі. Ён лічы, што дзяржаная лада з'яляецца боскім устаналеннем і ёй неабходна пад-парадковацца. Улада ж у сваю чаргу павінна абапі-рацца на існуючае права, не дапускаючы яго парушэн-ня. Свабоду асобы, яе самавыяленне Сымон Будны лічы аснонай умовай здаровага развіцця грамадства2.
Погляды Андрэя Волана  абагульненым выгля-дзе можна звесці да разумення свабоды чалавека як свабоды пераважна прававой, як гарантаванай зако-нам абароны асабістых і маёмасных право чалаве-ка. А.Волан лічы, што сякая лада непазбежна вырадзіцца  тыранію, калі не будзе абапірацца на права, строга абмяжовацца законам. Вывад А.Вола-на аб тым, што без закона "не можа існаваць ніякага цывільнага грамадства", вельмі актуальны і зараз, калі вядзецца гаворка аб прававой дзяржаве.
1 Полнтшческне мыслнтелн. Мн., 1997. С. 19.
2 Чыгрына П.Г. Грамадская думка  Беларусі: палітыка-гіста-рычны аспект. X пачатак XX ст. Мн., 1996. С. 100.
286
Разглядаючы развіццё ідэй прававога грамадства і дзяржавы  Беларусі  эпоху Адраджэння, нельга абысці погляды Льва Сапегі, знакамітага беларуска-га дзяржанага дзеяча і мысліцеля. У прысвячэнні да Статута Вялікага княства Літоскага 1588 г., а таксама  змешчанай да яго прадмове Л.Сапега вык-ла свае палітычныя погляды і сацыяльныя ідэі, якія пераклікаюцца з пазнейшымі думкамі і ідэямі фран-цузскіх асветніка XVIII ст. Следам за Арыстоцелем і Цыцэронам ён сцвярджа, што сякае цывілізава-нае жыццё павінна будавацца згодна з законам. Са-пега часта патара выказванне Цыцэрона: "Каб быць вольнымі, мы павінны з'яляцца рабамі закона".
Краевугольным каменем сацыяльна-палітычных погляда мысліделя выступае паняцце свабоды. Яе сутнасць ён бачыць у такіх неадчужальных правах чалавека, як уласнасць, асабістая бяспека, свабода палітычнага і рэлігійнага выбару і іншых кашто-насцях. Вядома ж, ён падкрэсліва, што гэтыя пра-вы павінны быць замацаваны  законах і падтрымлі-вацца дзяржанай уладай. Адзначым, што Л.Сапега абараня ідэю прававой ронасці сіх саслоя бела-руска-літоскага грамадства, жыццё  адпаведнасці з законам лічы абавязковай умовай грамадскай зго-ды, падтрымліва і іншыя вядомыя  той час эле-менты канцэпцыі прававой дзяржавы.
Можна згадзідца з правазнацам А.Цікавенка, які гаворыць, што  працах беларускіх мысліцеля-гу-маніста прасочваюцца ідэі, якія прама ці скосна абгрунтоваюць неабходнасць кансэнсусу, грамадскай згоды, міру, гармоніі, кампрамісу сіх сацыяльных слаё насельніцтва1.
I гэта невыпадкова. Калі цэнтралізаваная Маско-ская дзяржава жо  XV ст. мела се асноныя рысы сходняй дэспатьгі, то зусім інакш склаліся гістарыч-ныя лёсы Беларусі. Вялікае княства Літоскае, у склад якога  XIII XIV стст. увайшла ся яе тэрыторыя, хаця і было манархіяй, але не такой, як Маскоская дзяржава. Ужо з XIV ст. вялікі князь звязва сябе рознымі прывілеямі, раздава іх як усёй краіне, так і асобным абласцям і землям. Вьппэйшаму саслою ён дава гарантыі асабовых і маёмасных право, да-
1 Тнковенко А.Г. Теоретнческне проблемы авторнтета государ-ственной властн: Днс. ... д-ра юрнд. наук. Мн., 1993. С. 131.
287
рава многа прывілея, палітычныя свабоды. 3 кан- ца XV ст. вялікі князь наогул не з'яляся самадзяр- жаным манархам: яго ладу абмяжовала панская Рада, а праз некаторы час і шляхецкі сойм. 3 гэтага часу рашэнні вялікага князя маглі мець сілу толькі пасля згоды "сіх стана", гэта значыць усіх катэго- рый насельніцтва, якія валодалі палітычнымі пра- вамі. У XVI ст. галава дзяржавы пры каранаванні павінен бы прыносіць прысягу свайму народу, абя- цаючы ні  чым не парушаць яго канстытуцыйных право. Трэба пагадзіцца з вядомым спецыялістам па гісторыі дзяржавы і права Беларусі Я.Юхо, які сцвярджае: "Зыходным момантам у развіцці кан- стытуцыйнага права  нашай дзяржаве паслужы прывілей вялікага князя Казіміра 1447 года. На- ступным этапным дакументам бы прывілей вялі- кага князя Аляксандра 1492 года. Але найболыіі по- на канстытуцыйныя нормы былі выкладзены , ста- тутах Вялікага княства Літоскага 1529, 15]66 і асабліва 1588 года"1. I
Калі Маскоская дзяржава развівалася па дініі цэнтралізацыі і змацнення неабмежаванай манархіі, то галоным напрамкам развіцця Вялікага княства Літоскага было змацненне канстытуцыяналізму, федэралізму, дэцэнтралізацыі. Гасудар пакіда сабе толькі самыя важныя дзяржаныя справы, а се ас-татнія знаходзіліся  руках мясцовых органа ула-
ды.
Такім чынам, на Беларусі, як і  іншых ера-пейскіх краінах, дзяржанае падданства мела пад са-бой сістэму васалітэтных пра і прывілея, а васалі-тэт, як вядома, ёсць адносіны бако, якія паміж са-бой дамаляюцца. Гэта значыць, што сеньёр і васал звязваюць сябе пэнымі абавязацельствамі адзін пе-рад другім. У Маскоскай дзяржаве сістэма васалітэ-ту практычна адсутнічала. Тут замацавалася міністэ-рыяльная форма адносін, пры якой не існавала дага-ворнай асновы. Залежнасць была прамой, безумо-най і понай, такой, у якой знаходзіцца прыслуга ад свайго гаспадара.
Аднак гэта не азначае, што  Расіі ідэі верхавен-ства закону, прававой дзяржавы не знаходзілі адлкь
1 Юхо Я. Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? Сто пытання і адказа з гісторыі Беларусі. Мн., 1993. С. 25.
288
стравання  працах перадавых мысліцеля. Асабліва рашуча адстойвалі прынцыпы прававой дзяржавы рускія рэвалюцыянеры-дэмакраты А.М.Радзішча, А.І.Герцэн, М.Г.Чарнышэскі, а таксама вучоныя-юрысты А.Ф.Кісцякоскі, Н.М.Каркуно, С.А.Кат-лярэскі, П.І.Нагародца, Т.Ф.Шэршэневіч і інш.
Разам з тым нельга не згадзіцца з расійскім пра-
вазнацам У.П.Яршовым, які адзначае, што "жор-
сткія рамкі абсалютнай манархіі не садзейнічалі тэа-
рэтычнаму спрыманню і практычнаму ажыццялен-
ню рускімі навукоцамі ідэі размежавання лад (перш
1 за сё найбрлып радыкальных яе палажэння аб ра-
Інаважнасці і стрыманні), вымушалі даследчьша зай-
Імаць кампрамісную пазіцыю, якая выражалася 
*>адмаленні магчымасці "падзелу" дзяржанай ула-
ды"1.
Такім чынам, вучэнне аб прававой дзяржаве за-радзілася значна раней, чым марксісцкае вучэнне аб палітычнай дзяржаве. Яно з'яляецца самым знач-ным дасягненнем сучаснай юрыдычнай навукі, а пра-вавая дзяржава, якая ствараецца на яго аснове, прад-сталяе сабой адну з вялікіх сацыяльных кашто-насцей.
Стварэнне прававой дзяржавы патрабуе:
1) ператварэння дзяржавы  выразніка і абарон-цу інтарэса цывільнага грамадства. У гэтьш плане рашаючае значэнне набывае развіццё самакіраніцкіх пачатка у палітычным і эканамічным жыцці, за-беспячэнне гаспадарчай самастойнасці непасрэдных вытворца, пра працоных калектыва;
2) забеспячэння сапраднага дэмакратызму зака-натворчасці, якая ажыццяляецца як прадстанічымі органамі народа, так і ім самім. У прававой дзяржа-ве не павінна і не можа быць закона, якія не адпа-вядаюць волі народа, а тым болып такіх, якія ёй пярэчаць;
3) панавання закону ва сіх сферах грамадскага жыцця. Поная адмова ад прымату дзяржавы над правам, ніякія падзаконныя (прэзідэнцкія, урадавыя, ведамасныя) акты не могуць пярэчыць закону, які валодае вышэйшай юрыдычнай сілай, адмяняць ці змяняць яго;
1 Ершов ВЛ. Суд в снстеме органов государственной властп // Гос-во н право. 1992. № 8. С. 32.
289
10 Зак. 3025

4) непахіснасці свабоды асобы, яе право, годнасці і гонару, іх усебаковая гарантыя і ахова. Пры гэтьш правы і свабоды асобы разглядаюцца не як падару-нак дзяржавы, а як яе натуральнае становішча і вынік сацыяльнага прагрэсу;
5) дакладнага размежавання кампетэнцый зака-надачай, выканачай і судовай улад пры мове, што яны ранаважваюць і стрымліваюць адна адну  рамках закону. Асаблівая вага надаецца незалеж-насці судовай улады, яе падпарадкаванню толькі за-кону;
6) наянасці эфектыных форма дзяржанага кан-тролю і нагляду за адпаведнасцю закону сіх іншых нарматыных акта, рэалізацыяй дзеючага закана-даства, захаваннем правр і свабод асобы;
7) усталявання  праве і паслядонага забеспячэння Дзяржавай юрыдычнай адказнасці за правапарушэн-не. Пакаранне за супрацьпранае дзеянне павінна быць абавязковым пры захаванні прынцыпу заем-най адказнасці дзяржавы і асобы.
На жаль, пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі тэо-рыя прававой дзяржавы  нашай краіне не атрыма-ла практычнага прымянення. На збраенне было зя-та марксісцкае вучэнне аб палітычнай дзяржаве, аб дзяржаве дыктатуры пралетарыяту. I, як вынік, ство-раная дзяржава з'ялялася перш за сё зброяй па-далення палітычных ворага людзей іншага скла-ду жьгцця, мыслення. Разам з абмежаваннем право часткі насельніцтва краіны, якая жыла, думала інакш, чым балыпавікі, свабоды пазбавіся і весь народ. Кіранікі палітычнай дзяржавы аб'ядналі  руках партыі рычагі сіх улад, ажыццялялі над на-ррдам жахлівыя неправавыя эксперыменты ад на-сільніцкай калектывізацыі і перасялення народа да масавага вынішчэння непажаданых рэжыму асоб. Палітыка жорсткага падалення асобы, мноства не-абгрунтаваных забарон ідэалагічнага характару, жор-сткія палітычныя рэпрэсіі падарвалі  людзен давер да самой дзяржанай улады, да закону, парадзілі се-агульны прававы нМлізм.
Ва мовах дыктатуры пралетарыяту тэорыя пра-вавой дзяржавы была абвешчана буржуазнай лжэна-вукай, якую нібыта выкарыстовалі ідэйныя ворагі камунізму  прапагандысцкіх мэтах. Асноныя па-
лажэнні тэорыі прававой дзяржавы ці катэгарычна адмаляліся (прынцыпы цывільнага грамадства, раз-межавання лад, непахіснасць свабоды асобы), ці ска-жаліся з мэтай дагадзіць палітычнаму самавольству (дэмакратызм заканатворчасці, верхавенства закону, адказнасць за правапарушэнне і інш.). У выніку куль-тывіруемага прававога нігілізму грамадства рухала-ся да свайго развалу. Вялікая дзяржава распалася, а народ апынуся  гаротным стане. Запозненыя спро-бы КПСС абвясціць прававую дзяржаву  СССР і па-пярэдзіць яго распад не змаглі змяніць становішча. Народам дзяржавы, якая распалася, трэба будаваць но^ае цывілізаванае грамадства, выкарыстоваючы і тіія агульначалавечыя каштонасці, якія ахоплі-вавдцца паняццем "прававая дзяржава".
Ддмоную ролю  станаленні прававой дзяржа-вы 'адыгрывалі і тыя абставіны, што савецкая юры-дычная навука догі час лічыла непрымальнай саму ідэю такой дзяржавы, таму што яна была абвешчана яшчэ  перыяд ерапейскіх буржуазна-дэмакратыч-ных рэвалюцый. Такі падыход адлюстрова нега-тыныя адносіны да тых агульначалавечых кашто-насцей, якія складаліся на працягу тысячагоддзя у сферы дзяржаных, прававых адносін.
15.2. Абвяшчэнне дзяржанага суверэнітэту Беларускай ССР
У канцы 80-х гг. адзначаецца ажыленне і хуткае нарастанне руху народа за выхад з СССР і набыццё рэспублікамі сапраднага дзяржанага суверэнітэту. Першымі да практычнай рэалізацыі гэтых мэт пры-ступілі рэспублікі Прыбалтыкі. У сакавіку 1990 г. Вярхоны Савет Літвы першым з рэспублік СССР абвясці аб адналенні понага дзяржанага суверэ-нітэту Літвы, якога яна была пазбалена  1940 г. у сувязі з далучэннем да СССР. Аб сваім суверэнітэце абвясцілі таксама Латвія і Эстонія. На Беларусі рух за нацыянальнае адраджэнне і незалежнасць ад Цэн-тра таксама змацніся, але ён прадугледжва перш за сё карэннае ператварэнне Саюза ССР у сапр