Казахский язык


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
3


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ

МИНИСТРЛІГІ


Алматы энергетика және байланыс университетінің

Коммерциялық емес акционерлік қоғамы





Мейрімгүл Мұхамедиярқызы Төлеуп





ҚАЗАҚ

ТІЛІ

Ғылыми
-
техникалық мәтіндермен жұмыс дағдыларын қалыптастыру

Оқ
у құралы


























Алматы 2014


4


ӘОЖ 811.512.122 (075.8)


ББК
81.2 каз Я 73

Т82
-

ҚАЗАҚ ТІЛІ. Ғылыми
-
техникалық мәтіндермен жұмыс
дағдыларын
қ
алыптастыру
.

Оқу құралы

/ Төлеуп М. М.

АЭжБУ. Алматы, 2014.


88 бет.


ISBN 978
-
601
-
7327
-
99
-
6


«
Қазақ тілі
-
1
»

пәні бойынша оқу құралы барлық мамандық
бағыттарында оқитын бакалаврларға арналған. Оқу құралындағы материалдар
студенттердің коммуникативтік дағдыларын қалыптастыруды мақсат етеді.
Материалдар ауқымды он тақырыпты қамтиды. Оқу құралы қазақ

тілінің
Білім және ғылым министрлігі бекіткен типтік оқу бағдарламасына негізделіп
әзірленді. Құралда В1, В2, С1 деңгейлеріне арналған мәтіндер, тапсырмалар,
жаттығулар топтастырылған.

Әдеб. көрсеткіші.


7 атау.



ӘОЖ 809.434.2 (075.8)
каз.



ББК
81.2 каз Я 73




Пікір беруші: Қ. Сәтпаев атындағы Қаз ҰТУ ф.ғ.к.,проф.


Г.Т. Тұрсынова


Әл
-
фараби атынд
ағы ҚазҰУ
-
дың ф.ғ.к., доцент


Л.Ж. Мұсалы


АЭжБУ, фил.. ғыл. канд., доцент.
Шарибжанова Ғ.Ғ.






ISBN 978
-
601
-
7327
-
99
-
6

















«Алматы энергетика және байланыс институтының» КЕАҚ, 2014 ж.

5


Алғы сөз


Алматы энергетика және байланыс университетінің барлық
мамандықтарында оқитын студенттерге арналған «Қазақ тілі 1» пәні
бойынша оқу құр
алы Білім және ғылым министрлігінде бекітілген жаңа типтік
оқу бағдарламасына негізделіп жасалғандығы оқу құралының өзектілігінің
дәлелі
болып табылады.
Оқу құралы пәннің жаңа оқу жоспарлары мен
силлабустарын жасауға арқау болады.

Оқу құралында «жеңілден қ
иынға» принципі пайдаланылып, 10 үлкен
лексикалық тақырыпты қамтитын оқу материалдары

тілдік құзіреті әртүрлі
студенттерге қолжетімді болатындай етіп ұйымдастырылған:

1)

грамматика деңгейін тексеруге арналған тапсырма
лар
;

2)

жаңа тақырып бойынша сөйлеу дағдылар
ын дамытуға арналған
тапсырмалар

(диалогтар, жағдаяттық тапсырмала);

3)

жазбаша тіл деңгейін жетілдіруге

арналған жаттығулар;

4)

ақпаратқа қанық көлемі мен қиындық деңгейі

әртүрлі мәтіндер;

5)

мәтін алды және мәтіннен кейінгі тапсырмалар мен жаттығулар;

6)

техникалық
терминдерге кіріспе;

7)

ғылым жаңалықтарына шолу.


Құралда әртүрлі функционалдық стильдерге жататын аутентивтік
мәтіндер беріледі, әйтсе де жалпы ғылыми стильде жазылған түрлі
тақырыптағы оқу материалдары басымдыққа ие. Оқушылардың ойын қозғау
мақсатындағы пр
облемалық сұрақтар, когнитивтік сипаттағы тапсырмалар
көптеп беріледі. Сонымен бірге, қосымша материал ретінде орыс тілінен қазақ
тіліне аудару дағдысын қалыптастыру мақсатындағы ғылыми мәтіндер де
ұсынылған.



















6


1

С
әлем



сөздің анасы


1.1


Грамма
тикаңызды тексеріңіз
.


Сөйлемдерге сұрақ қойыңыз.

1. Мен Қостанайданмын.


2.
Мен 1996 жылы Семейде тудым.

3. Мен Астанада тұрамын.


4. Менің екі қарындасым, үш інім бар.

5. Мен қазақ тілін үйреніп жүрмін
, өйткені қазақ тілі

Қазақстанның
мемлекеттік тілі.

6. Мен қазақ тілін 5 жылдан бері үйреніп жүрмін.

7. Мен Қытай, Америка, Испания, Жапония елдерінде болдым.

8. Мен былтыр Еуропаны араладым.

9. Мен келесі жылы ағылшын тілін үйренбекпін.


1.2

Өзіңізді таныстырыңыз

Өзіңізді таныстырыңыз, басқа студенттермен
танысыңыз. Олардың
аттарын есіңізде сақтауға тырысыңыз.

Сәлем, менің атым
-

..., сенің атың кім?

Сәлем,

менің атым ..., танысқаныма қуаныштымын.

Мен де қуаныштымын.


1.3
Достарыңыздың есімдері есіңізде қалса

сөздерді пайдаланып, бір
-
біріңізбен әңгіме
лесіңіз
:

кімнің аты ...
, кімнің аты

кімнің атына ұқсас
, кімнің
аты кімнің атымен бірдей


ең қиын (оңай) есім

дәстүрлі есім


ең қысқа (ұзын) есім

заманауи есім

айтылуы қиын есім

ерекше есім

сирек кездесетін есім

аттас

мағынасы күрделі есім


1.4
С
әл
емдесу формалары
ның қайсысын қандай жағдайда
қолданасыз?

Досыммен амандасқанда «Сәлем» деймін.

Егде адамдармен амандасқанда «
...
» де
ймін.

Жасы үлкен ер адамдармен сәлемдескенде «...» деп амандасамын.

Сәлем!

Армысыз!

Сәлеметсіз бе?

Сәлеметсің бе?

Сәлеметсі
здер ме?

7


Сәлеметсіңдер ме?

Амансыз ба?

Есенсіз бе?

Аман
-
есенсіз бе?

Асса
ла
мағалейкум!


1.5
«Сәлем


сөз басы» тақырыбына әңгімелесіңіз.


1.6
Достарыңызды тереңірек біліңіз.

Сен қайдан...?

Қайда тұр...?

Аға
-
іні, апа
-
қарындас... бар ма?

Қандай мектепті ...?

Қашан, қайда ту...?

Қандай музыка ...?

... спортпен

айналыс...?

Жазда не ...? ... бардың?

... демалдың?

Теледидардан ... хабар көруді ...?

Кітап немесе журнал ...?

Соңғы рет қандай кітап ...?

Қандай музыканы ...?

Қандай шетел тілдерін ...?

Достарың ... ма
?

Қазақ тілін ... деңгейде ...?


1.7
Қасыңыздағы студентке

осы және басқа да сұрақтарды қойып, ол
туралы көбірек білуге тырысыңыз және білген ақпаратыңы
зды

топтастырып,
әңгіме құрап,

айтып беріңіз
.


Сәлемдесу дәстүрі

Сөздік

ізет


почет, уважение

ізет көрс
ету, ізет ету


оказывать уважение

ізетті

учтивый, благовоспитанный

мейлі


хоть, пусть


Қазақ тілінде сәлемдесудің түрі өте көп. Соның ішінде жас адам жасы,
жолы үлкен адамға алдымен ұмтылып, екі қолын кеудесіне қоя қусырып,
«
Ассаламағалейкум
»

деп дауысы
н шығарып амандасатын дәстүр бар. Бұл
арабша


«
Сізге Алланың нұры жаусын!
»

деген мағынаны білдіреді. Қарсы
жақ та дауысын шығарып ізетпен
«
Уағалейкум ассалам
»

деп қол алысады.
Бұл да арабша
«
Сізге де Алланың нұры жаусын
»

дегенді білдіреді.

Егер жас ада
м қарияға жол үстінде кездессе, амандасудан кейін
«
Жолыңыз (сапарыңыз) оң болсын
»

дейді. Қария
«
Әлей болсын
»

деуі керек.

8


Ауылдың бір адамы ұзақ сапардан оралса, мейлі ол жас болсын, оған ел
адамдары барып амандасады. Халқымыздағы
«
Алыстан алты жасар бала
келсе, алпыстағы қария сәлем береді
»

деген мақал содан шыққан.

Ерте замандарда
«
Армысың
»
,
«
Армысыз
»

деп амандасқанд
а жауап
беруші жақ
«
Бар болғын,
балам!
»
дейтін болған. (Ш.К.Бектұров,
А.Ш.Бектұрова. Қазақ тілі. 15 бет)


1.8


Мәтін бойынша сұрақ қойып, мәтін
ді толық түсінуге тырысыңыз
,
мәтін бойынша пікір алысыңыз.


1.9


Мына сөздерге мағынасы ұқсас сөздерді жазыңыз.

қ
ария

нұр

амандасу

деу

алыс


ерте

заман

көп

кездесу


1.10

Мына сөздерге мағынасы қарама
-
қарсы сөздерді жазыңыз.

жас


алыс


ерте


ұзақ



көп



оң


1.11
Сәлем туралы нақыл сөздер

мен мақ
ал
-
мәтелдер
ді талқыла
ңыздар
:



1.
Сәлем
-

әдептілік белгісі.

2.
Әдепті елдің
баласы
,

Алыстан сәлем береді.

3.
Сәлем беру де
парыз
,

Сәлем алу да парыз.

4.
Жақсы сөз

-

жарым ырыс
.

5. Әдептілік белгісі


иіліп сәле
м бергені,


Жақындықтың белгісі


келіп
-
кетіп жүргені.

6. Сәлемі түзудің өзі түзу.


7.
Сәлем берген саламаттық тілейді,


Сәлем алған жаны тынып түлейді (Ю.Баласағұни).




9


Бірқатар шығыс елдеріндегі сәлемдесу рәсімі


Тибет.

Көп
теген елдерде тіл шығару әдепсіздік болып танылса, кейбір
жерде тілін шығарған жан жазаға тартылады. Тіл шығару тибет халқына жат
емес, себебі олар бір
-
бірін көргенде, тілдерін шығарады. Бұл рәсім 9
-
ғасырда
бастау алған. Сол замандағы Тибет елінің көсемі Л
андарманың тілі қара
болған деседі. Тибет халқы өзгелерге өздерінің жауыз емес екендерін көрсету
мақсатында бір
-
бірін көрген кезде тілдерін шығара бастайды. Бұл дәстүр өз
жалғасын әлі күнге дейін табуда.

Мон
ғолия.

Бейтаныс жанды
үйіне қонаққа шақырған кезд
е мон
ғолдар
оған "хада" деп аталатын жібек не мақта
-
маталы жолақ береді. Әдетте оның
түсі ақ. Кейде көк я жасыл түсті болады. Хада ұсынылған кезде келген қонақ
оны екі қолмен алып, басты изеуі тиіс. Хада ұсыну мен алу рәсімі


үлкен
құрметтің белгісі.

Жапо
н халқы

сәлемдесу рәсіміне аса мән береді. Бір
-
бірін көрген кезде
олар иіледі. Жастар өзара бастарын изеп амандасады. Ал татамиде тізерлеп
отырып, жерге қарай иілу керек.

(
http://news.nur.kz/kk/213293.html

алынды)


1.12

Басқа халықтардың
ерекше
сәлемдесу дәстү
рлері туралы
ақпаратты оқ
ып, өз топтасыңызбен бөлісіңіз, пікір алмасыңыз.


1.13
Тәуелді
к, меншіктік

қатынасты білдіру
.


1.13.1
Керекті қосымшаларды жалғаңыз.

Сенің қал... қалай? Оның жағдай...

жа
қсы. Сенің жас… нешеде?
Сіздің жұмыс… қиын ба? Оның ана… жас. Менің жұмыс… қызық. Біздің
үй… жаңа. Сендердің көше… таза

екен
. Менің ата…

егде адам.
Оның
әже… қайда? Сіздің ә
ке… инженер ме? Сендердің ана
...
-

мұғалім бе?
Олардың мектеп… алы
с. Менің пәтер... кең. Сіздің ана... осында. Біздің
аға... үлкен. Сенің жеңге... кіші. Сіздердің тәте… қайда? Олардың іні…
бақытты.


1.13.2

Жа
қшаның ішіндегі сөздерге

тиісті қосымша
лард
ы жалғап,
сөйлем құрастырыңыз (сұраулы және хабарлы).

Мен
ің (сұрақ) дұрыс.


Сіздің (жұмыс) алыс
?


Сіздің (мамандық) дәрігер.

Сендердің (жұмыс) қиын.

Олардың (тек) Оралов
.

Сіздердің (қалам) бар?

Біздің (пәтер) кең.

Оның (уақыт) жоқ.


Сенің (компьютер
)

жаңа?

10


Біздің (бастық) білімді адам.

Сенің (хатшы) бар?


Сіздің (құрбы) есепші?

Сендердің (сұрақ) дұрыс

емес
.

Менің (жауап) түсінікті
?

Менің (керек) бар?


1.13.3

Сөйлемдерді болымсыз формаға қойыңыз.

Үлгі: С
іздің есіміңіз Арман ба? Жоқ, менің есімім Арман емес, Абзал.

Сенің үйің алыс па?

Оның жұмысы қиын ба?

Се
нің мамандығың заңгер ме?

Сіздің мамандығыңыз оқытушы ма?

Сен
дерд
ің ата
-
ана
лары
ң жас па?

Сіздің ағаңыз жиырмада ма?

Сенің бағаң жоғары ма
?

Сіз
дер
дің жұмыс
тар
ыңыз жақын ба?


1.13.4

Сөйлемдер
ді толықтырыңыз.


Оның оқулық... жаңа. Оның мамандық… қазір үлкен с
ұранысқа ие.
Біздің кітап... таза. Сенің тек... кім? Менің мектеп
..
... жақын. Сенің сұрақ.
.
.
дұрыс емес. Оның енді керек… жоқ. Біздің жауап… сізді қанағаттандыра ма?
Біздің құқық… мемлекет деңгейінде қорғалуы керек.


1.13.
5 Әңгімені толықтырыңыз.

-

Танысай
ық.
____________

кім?

-

_________



Маржан Асан
қызы. Сіздің аты
-
жөніңіз

кім?

-

Менің аты
-
жөнім



Саят Серікұлы.
___________

қуаныштымын.

-

Мен де қуаныштымын. Кешіріңіз, мына кісі кім?

-

Бұл ______ әріптесім


Мұрат Болат
ұлы.


-

Болат Асқарұлы,
мамандығыңыз кім?


-

Менің

________ сәулетші. _____

ше?

-

Менің
_________

оқытушы. Универ
ситетте оқытушымын. Мұрат
Болат
ұлы да сәулетші ме?

-

Иә, екеуміз де
_________
.

-

_________

бар ма?

-

Иә, бар. Әйелім, екі
_________

бар. Өзіңіздің ше?

-

Менің де отбасым бар.
_________
, екі

кішкентай қызым бар.

-

Өте жақсы.


1.14
Екі бағандағы сөздерді сәйкестендіріңіз
.


А

Ә

сурет

б
астау

11


киноға

оқуға

сұрақ

жауап

қазақша

ағылшынша

жұмысты

ерте

сөйлеу

жетік білу

салу

беру

бару

қою

түсу

ояну



1.15
Екі баған
дағы диалогтарды

мағынасына

қарап, сәйкестендіріңіз.

А

Ә

Кешіріңіз
.

Әрине, отырыңыз.

Кіруге бола ма?

Рақмет! Бірге болсын!

Шығуға рұқсат па?

Келесі көшеден солға бұрылсаңыз,
алдыңызда тұрады.

Кешке кафеге барып, шай ішіп,
әңгімелесейік.

Оқасы жоқ.

Сізге Алматы ұнай ма?

Рақме
т! Жақсы барып келдім.


Мына орынға отырсам, қарсы емессіз
бе?

Кешір, кешке қолым бос емес. Тағы
бірде кездесерміз.

Ертең кездессек, қ
олың бос па
?

Ертең қолым тимейді, емтихан
тапсырамын.

Айтып жіберіңізші, дәріхана қай
жерде?

Кіріңіз.

Мереке құтты бо
лсын!

Рұқсат, шыға қойыңыз.

Келуіңізбен! Қалай барып келдіңіз?

Алматы өте әсем қала, қатты ұнайды.

Адамдары да тамаша.


Техникалық мамандықтар
терминдеріне кіріспе
.

компьютер жады


память компьютера

компьютердің тінтуірі
-

мышка компь
ю
те
ра

пернетақта
-

клавиатура

аналық тақта
-

материнская плата

қатқыл диск
-

жесткий диск

айқұлақ (электронды поштаның көрсеткіші)


собачка

жүйе


система

ақпараттық жүйелер


информационные системы

желі


сеть

Интернет желісі


сеть Интернет

әлеуметті
к желілер



социальные сети



12


1.16
Сұрақтарға жауап беріңіз.

Тінтуірді не үшін қолданады?

Қатқыл диск не үшін керек?

Қандай әлеуметтік желілерді қолданасыз?

Интернет желісінен қандай ақпарат аласыз?

Ақпараттық жүйелер туралы не білесіз?

Сіздің компьютеріңі
здің қатқыл дискі
сі
нің көлемі қандай?

Мына электрондық мекенжайды оқыңыз:
tirshilikkozi
@
gmail
.
com


Ғылым мен технология

жаңалықтары


Триллион градус

2012 жылдың тағы бір маңызды жаңалығы
-

АҚШ
-
тың Брукхейвен
ұлттық зертханасында жасалған сынақ. Мамандар кв
арк
-
глюонды плазма
өндіріп, оның температурасын төрт триллион градус цельсийге жеткізе алды.

Бұл күн ядросынан 250 мың есе ыстық. Заттың мұндай күйі секундтың
бір бөлшегінде ғана сақталады. Мұндай температура алтын иондарын жарық
жылдамдығымен соғыстырған
кезде пайда болған.

(
http://www.azattyq.org/

сайтынан алынды)


1.17
Мәтін
ге сұрақтар қойып,
жаңалықты талқылаңыздар.


2


Мен таңдаған мамандық


2.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.


Дұрыс сөйлемдерді белгілеңіз.

1. Мен
Алматы қалада тұрамын
.

Мен Алматы қаласында тұрамын.

2. Алмас екінші курсында оқиды.

Алмас екінші курста оқиды.

3.
«Мега» үлкен дүкен.

«Мега» үлкен дүкені.

4. Біз ұл
ттық университеттің студентпіз.

Біз ұлттық университеттің студентіміз.

5. Қандай жоғары оқу

орында оқисың?

Қандай жоғары оқу орнында оқисың?

6. Менің досым Қазақ ұлттық университетінде оқып жүр.

Менің досым Қазақ ұлттық университетте оқып жүр.

7. Атам Абайдың қара сөздерін оқиды.

Атам Абайдың қара сөздерді оқиды.


2.2
Топтасыңызға

төмендегі
(ба
сқа да)
сұрақтарды

қоя отырып,
мамандықты қалай таңдағаны туралы сөйлесіңіз.

Таңдаған мамандығың ұнай ма?

13


Бұл мамандыққа өз қалауыңмен түстің бе?

Осы мамандықты таңдауыңа кім кеңес берді?

Бұл туралы қашаннан бастап армандап жүрсің?

Бұл мамандық туралы алға
ш

қашан, кімнен естідің?

Бұл мамандық несімен ұнады?

Болашақ мамандығың ұнамаса, қандай мамандық туралы армандайсың?

Не

себептен

осы оқу орнын таңдадың?


2.3
Төмендегі сөздерді және алған ақпаратыңызды

пайдаланып,
жұптарыңызды өзгертіп, бір
-
біріңізбен
таң
даған мамандықтарыңыз туралы
әңгімеле
сіңіз
:

қызық

жалақысы жоғары


жұмыс табу оңай

оған бәрібір, бұл мамандық оған ұнамайды

бұл мамандыққа сұраныс жоғары

оның
өзінің
қалауы емес

ата
-
анасының айтқанын тыңдау

таптырмас мамандық

үнемі ізденуді талап етед
і

көп білімді қажет етеді

тапшы мамандық

түлектердің көбі

таңдайды


2.4
Мамандық атауларын қазақ тіліне аударып, бұл мамандық иелерінің
немен айналысатынын айт
ыңыз:

педагог


журналист, языковед

переводчик

бухгалт
ер

водитель, ведущий

ученый



писатель


эксперт

повар

певец

танц
ор

актер


2.5
Екі баған
дағы
мамандық атауларын

сипаттамаларымен
сәйкестендіріңі
з
.


А

Ә

т
ігінші

үйлерді, ғимараттарды жобалайды.

14


ү
йлестіруші

жобаларды,
шараларды
ұйымдастыратын маман

қ
ұрылысшы

үй, ғимарат
, түрлі жайларды

салады.

х
атшы

кәсіпорынның іс қ
ағаздарын
жүргізеді, бастыққа көмектеседі

малшы, шопан

түрлі құрылғы, қондырғы,
жабдықтарды жобалау, орнату,
баптаумен айналысатын маман

с
уретші

адамдар
ға киім тігеді
.

қ
ызметкер

адамдардың құқығын қорғайды

з
аңгер

адамдарды, қоршаған

ортаны
бейнелейді

и
нженер

ауылда тұрып, қала а
дамдарын етпен,
сүт өнімдерімен қамтамасыз
етюді

тілші

адамдарға ақпарат беруге
көмектесетін маман

ә
кім

белгілі бір мәселені
ғылым
тұрғысынан
зерттейтін маман

ғ
алым

бұқаралық ақпарат құралдары
материалдарын талдайтын маман

с
азгер

ауыл,

қала, аудан, облысты
басқарады

с
әулетші

ән шығарады

үй тазал
а
ушы

кәсіпорын
да жұмыс істейтін
қатардағы жұмыскер

ш
олушы

үйд
і, офисті тазалықта ұстаушы
жұмыскер


2.6
Кім не істейді?

Алдыңғы тапс
ырманы үлгіге алып, сөйлемдерді
толықтырыңыз.

Дә
рігер __________________________ .

Аспаз __________________________ .

Мұғалім__________________________ .

Сатушы __________________________ .

Күзетші __________________________ .

Жүргізуші __________________________ .


2.7
Кестедегі сөздерді пайдаланып,
сұ
рақтар төңірегінде әңгімелесіңіз.

Қазіргі заманның таб
ысты маманы қандай
?


Оның бойында қандай қасиеттер болуы керек?

Сіздің бойыңызда осы қасиеттер бар ма?

Жоқ болса, не істейсіз?


15


білікті

жоғары дәрежелі табанды мақсатты жауап
ты
бастамашыл креативті білімді бәсекеге қабілетті


өз ісінің шебері

мұқият тыңғылықты
еңбекқор




Жоғары сұранысқа ие мамандықтар



Жыл сайын сарапшылар тап
шы мамандықтар рейтингін жасап, өз
болжамдарын білдіріп жатады. Еңбек нарығындағы жағдай жыл сайын
өзгеріп отырады. Егер бір жы
л
ы сату менеджерлері керек болып жатса, екінші
жылы сауатты
экономика мамандары
,
ал
келесі жылы
жарнама немесе
PR

саласы маманд
ары қажет болып жатады.

Ғаламтор бетінде жарияланған мамандардың 2014
-
17 жылдарға
арналған болжамдарына көз салатын болсақ, бірінші орында

техникалық
мамандықтар

тұр.
Табысқа жету үшін
бұл кәсіп иелерінің
тех
никамен қатар,

экономика және заң саласында
ғы
білімдері

жоғары деңгейде болуы керек.
Сондай
-
ақ
халықаралық ынтымақтастық қарқынды

дамып жатқандықтан,
шетел тілдерін меңгерулері керек. Жалпы алғанда, біліктілік тала
птары
жылдан
-
жылға арта береді.
Сонымен бірге, ж
ас мамандар өз мамандығы
аясында бірнеше

қызметті іске асыра алуға дайын болуы керек.
Тек
техникалық білімінің болғаны жеткіліксіз. Кәсіби білімімен қатар, басқару
дағдысын игерген ү
міткерлер басымдыққа ие.

Екінші орында
IT
-
мам
андары, программалық қамту әзір
леушілері мен
графикалық интерфейстер

дизайнерлері тұр. Программалық қамту нарығы ең
тез дамитын сала, оның жұмысын қамтамасыз етушілер алдағы он
-
жиырма
жылда ең жоғары сұранысқа ие мамандар болып табылады.

Үшінші орынды баламалы энергетика мамандары

иеленген
.
Оның

себебі
-

энергияның дәстүрл
і көздері (газ, көмір, мұнай) қорлары
ның тез
азаюында
.

Шынына кел
етін болсақ, өз ісінің шебері және жауапкершілігі мол кез
келген сала маманы ж
алақысы жоғары және сұранысқа ие
кәсіп иесі бола
алады.


2.8
Сұрақтарға жауап беру арқылы өз ойларыңызды айтыңыз
.

Мамандықтар рейтингі не үшін жасалады?

Не себептен аталған мамандықтар үлкен сұранысқа ие деп ойлайсыз?

Алдағы жылдары сұранысқа ие болып қала беретін мамандық
тар

қандай?

Табысты маман болу үшін сұранысқа ие кәсіп иесі болу жеткілікті ме?

Сіздің болашақ
мамандығыңыз жоғары сұранысқа ие мамандыққа жата
ма?


2.9
Глоссарийді толықтырыңыз
.

_______
істелінген жұмысқа төленетін ақы.

_______
табылуы қиын немесе жетіспейтін нәрсе.

16


_______
арнайы оқу орнында оқып, алған білім.

_______
сан алуан отын түрлері, резин
а, каучук т.б. алынатын зат.

_______ болаша
қта мүмкін болатын жағдайлар туралы айтылатын пікір.


2.10
Сөздердің глоссарийін жазыңыз:

Көмір


Мұнай


Газ



Баламалы энергия
-

Дизайн




2.11
Екі бағандағы сөздерді сәйкестендіріңіз.

А

Ә

мамандық

сұранысқ
а

қарқынды

дайын

дағдыны

жылдан
-
жылға

табысқа

болжам

рейтинг

программалық

қ
амту

игеру

жету

таңдау

жасау

ие болу

арту

айту

болу

даму


2.12
«
Көз
»

сөзімен келетін
тұрақты
тіркест
ердің тура
мағынасын
жазыңыз.


көз салу

-

көз ал
ма
у

-

к
өзіне айту

-

көз
ін табу
-

көзін іздеу

-

көзі ашық



көз жетер жер



көзге түсу



көз бояушы



көз жазып қалу



көз жүгірту



көз қырына алу
-


Галилео Галилей


Г
алилей

Галилео (15.02.1564, Италия, Пиза


08.0
1.
1642, Флоренция
маңындағы Арчетри қ.)


италиялық физик,

механик, астроном, табиғат тану
ғылымдарының негізін салушы. Кедейленген ақсүйек отбасында туған. Әкесі
17


Винченцо б
елгілі му
зыкант болған. Галилейдің үлкен оқымысты болуына
әкесінің ықпалы тиген. 11 жасына дейін Пиза қаласында тұрып, кейін отбасы
Флоренция
ға көшеді. 1581 ж. Пиза университетіне түсіп, медицинаны оқып
үйренеді. Мұнда ол Аристотель, Евклид, Архимед еңбектерімен танысады.
Сөйтіп, геометрия мен механикаға әуестенген Галилей медицинаны тастайды.
Кейін Флоренцияға қайта оралып, төрт жыл бойы матем
атиканы зерттейді.
1589 ж. Пизада математика кафедрасын қабылдап алып, ғылыми жұмысын
онан әрі жалғастырады. Аристотельге қарсы "Қозғалыс туралы сұхбат" деген
еңбек жазады. 1592 ж. Падуяда математика кафедрас
ын басқарады. Бұл кезең
(1592
-
1610) Галилей шыға
рмаларының ке
мелі
не келген шағы болатын. Тепе
-
тең
дік принципіне негізделген машина жайлы зерттеуі, дененің еркін түсуі,
дененің көлбеу жазықтықтағы қозғалысы, көкжиекке (горизонтқа) бұрыш
жасай лақтырылған дененің қозғалысы, маятник тербелісінің изохрондығ
ы
туралы жаңалықтары осы кезеңге жатады. 1609 ж. Галилей өзінің алғашқы
телескопын құрастырады. Ол осы телескоптың көмегімен Шолпан
планетасының фазасын, Күндегі дақты, Юпитердің 4 серігін, Сатурнның
сақинасын ашты. Дін басылары Н. Коперник іліміне тыйым с
алған соң (1616),
Галилей ұзақ уақыт үй тұтқынында ұсталды. 1630 ж. "Әлемнің

екі негізгі
жүйесі туралы сұхбат" деген еңбегін Римге алып келді. Мұнда Коперник пен
Евклидтің дүние жүйелері қаралған еді. 1637 ж. Галилей екі көзінен
айырылады. Галилей 17 ғасыр
дағы механика, оптика және астрономия
ғылымдарының дамуына елеулі үлес қосты. Ол ашқан жаңалықтар дүниенің
гелиоцентрлік жүйесі туралы ілімнің жеңіп шығуына ықпал етті. Статика
тарихы Архимедтен басталса, динамика тарихы Галилейден басталады. Ол
ұлы ғалым
болумен бірге, музыкант, суретші, ақын, әдебиетші де болған.
(
http://www.kitaphana.kz/
)

1.

Мәтінді абзацқа бөліп, әр абзацқа атау беріңіз.

2.

Мәтіндегі сан есімдерді сөзбен жазыңыз.

3.

Мәтіндегі физика терминдерін атаңыз.

4.

Мә
тіндегі мамандық

атаулары
н атаңыз.

5.

Галилей медицинаны неге тастады?

6.

Галилейдің ке
мелі
не келген шағында ашқан жаңалықтары қандай?

7.

Галилей неліктен үй тұтқынында болды?

8.

Галилей
ден физиканың қандай бөлігінің тарихы бастау алады
?

9.

Галилейдің денсаулығы туралы н
е айтылған?

10.


Галилейдің бойында қандай өнерлер болды?

11.


Галилейдің отбасы туралы не айтасыз?


2.13

Екі бағандағы сөздерді мағыналарына қарай сәйкестендірің
і
з.

А

Ә

телескоп

жеңіп

ықпал

жазу

салу

айрылу

18


еңбек

негізін

механикаға

математиканы

қайта

осы кезеңге

Галилейден

тұтқында

екі көзінен

үлес

зерттеу

оралу

жатады

қосу

шығу

ұсталды

ету

құрастыру

әуестену

басталады


2.14
Абайдың «Жұмысы жоқтық, тамағы тоқтық,

аздырар адам
баласын» және Шоқан Уәлихановтың "Халықтың кемеліне келіп өркендеп
өсуі үшін ең а
лдымен азаттық пен білім қажет" деген сөздері төңірегінде ой
таластырыңыздар.


2.15
Шығыс мақал
-
мәтелдерінің біреуін таңда
п,
мамандық
, кәсіп,
жұмыс, еңбек тақырыбына

эссе жазыңыз.

1. Біреулер басқалардың тәжірибесінен үлгі алса, базбіреулерді
өздерінің
қателері үйретеді.

2. Тау қанша биік болса да
,

жол одан асып түседі.

3. Ағынды су жол табар.

4. Жалғыз дөңгелекпен алысқа кете алмассың.


Техникалық

терминдерге кіріспе (электр энергетикасы бағыты)

ток көзі


источник тока

ток күші


сила тока

кернеу


напряжение

жоғары кернеу
-

высокое напряжение

төменгі кернеу


низкое напряжение

тербеліс


колебание

толқын


волна

жиілік


частота


2.16
Сұрақтарға жауап беріңіз:

Механикалық ток көзіне не жатады?

Ток күші қандай
а
спаппен өлшенеді? (амперметр)
.

Жоғары
кернеу адам өміріне қауіпті ме?

Төменгі кернеу электр энергиясының сапасы төмен дегенді білдіре ме?

Тербелістің негізгі түрлері қандай? (механикалық және
электромагниттік)

Төменгі жиілікті дыбыс толқыны адам денсаулығына зиянды әсер
ететінін білесің бе?


19


3

Уақыт және адам


3.1
Грамматикаңызды тексеріңіз.

Көп нүктенің орнына жақшадағы сандарға қажет болса, тиісті
қосымшаларды жалғап, сөйлемдерді толықтырыңыз.

Мен таңертең ... (7.30) тұрамын.

Досым ... (40) пәтерде тұрады.

Менің ұялы телефонымның нөмірі ...
(+7

702

398 85 45)

Осы семестрде ... (5
-
6) емтихан тапсырамын.

Табысымның ... (50

%) білім алуға жұмсаймын.

Электр энергиясының ... (0,5

%
) ғана жаңғыртылатын энергия
көздерінен алынады.

Менің оқитын пәндерімнің саны ... (7).

Батырбек ... (1996) жылы ... (
19) қыркүйекте туған.

Мына сандар ... (4,75; 9,015; ) деп оқылады.

Күнде кешке теледидардан сағат ...
(
19.45
)

жаңалықтар көремін.


3.2
Ә бағанынан А бағанындағы сөздердің тіркесін тауып, осы сөз
тіркестерімен
өзіңіздің күн тәртібіңіз туралы
диалог құрасты
ры
ңыз.

А

Ә

Т
іс

душ

шаш

үй

тамақ

үйден

автобусқа

музыка

унивеситетке

пәтерде

шахмат

жұмыс

кітап

оқу залына

тапсырма

кітап

есеп

хат

коньки

ас

тест

жаттығу

ж
инау

ішу

ойнау


істеу


шығу

тазалау

міну

бару

келу

тарау

қабылдау

тұру

тебу

шығару

орын
дау

тапсыру

жасау

оқу

жазу

тыңдау

пісіру

оқу


20


3.3

Топтасыңы
збен
келесі
жән
е басқа сұрақтарды қойып,
күн тәртібі
туралы сөйлесіңіз
.

Әдетте күніңді неден бастайсың? Қандай жұмыстарды күн сайын
жасайсың?
Күнделікті жұмыстарыңды жоспарлайсың ба?
Ауызша
жоспа
рлайсың ба, әлде жазасың ба? Жоспарланған жұмысты орындау міндетті
деп санайсың ба? Жоспардағы жұмыстар орындалмаса, не істейсің?


3.4
Мына с
өздерді
пайдаланып, білген ақпаратыңызды әңгімелеңіз.

ерте

кеш

әдетте

сирек

жиі

көбінесе

үнемі

ұдайы

анда
-
сан
да

дүйсенбіде

түске дейін

түстен кейін

сабақтан соң

кешке

әр жексенбіде

сенбі сайын

күн сайын

күніне 3 рет


3.5
Үлгі бойынша сөйлемдер құраңыз.

Үлгі: Концерт (6.20


7.50). Концерт 6
-
дан 20 минут кеткенде басталады,
8
-
ге он минут қалғанда аяқталады.

Кино (
8.20
-

10.55)

Спектакль (6.45) (9.50)

Қазақ тілі (9.10) (10.45)

Сабақ (2.30) (4.25)

Жаңалықтар (7.25) (8.05)

Той (6.50) (1.00)


Уақытты үнемдеу
-

табыстың кілті


Мұхтар Шаханов ағамыздың «Кешікпей келем деп ең» деген өлеңін
барлықтарыңыз да білетін шығарсы
здар. Ал күніне қанша адамды күттіріп,
елеңдетіп қоятындығыңызды ше? Баратын жерімізге кешікпей, дәл
уақытында баруға көмектесетін бірнеше кеңестер ұсынамыз:

21


1
)

Керек заттардың барлығын ұйықтар алдында жинастырып,
сөмкеңізге салып қойыңыз.

Ертең не киетіні
ңізді ойластырып, қажет киімдерді шкафтан алып,
мыжылғандарын үтіктеңіз. Осылайша «Ертең не киемін?» мәселесін шетке
ысырамыз. Оқушы немесе студент болсаңыз, ертеңгі сабаққа қажеттінің
барлығын сөмкеге салып, қызметкер болсаңыз, керек құжаттарды түгендеуді

ұмытпаңыз. Бұлардың барлығы таңертең уақытты шығындамау үшін қажет.

2
)

Оятқышты әдеттегіден 30 минутқа ерте қойыңыз

Қосымша 30 минуттың ішінде көп іс тындыруға болады. Мұнымен
қатар, менің әлі жарты сағатым бар деп еркінсіп кетпегеніңіз де жөн.

3
)

Оянған
соң салқын душқа түсу
.

Салқын душтың астында 5 минуттан артық тұра алмайтындығыңыз
анық. Ал мұндайдан кейін өзіңізді сергек сезініп, жылдам қозғаласыз.


4
)

Сағатыңыздағы уақытты алға жылжытып қойыңыз
. Сіз емес
сағат
ыңыз асықсын.

5
)

Уақыттың құнын біліңіз
.

Жолыңызға кететін уақытты, көлік кептелісін алдын ала есептеп
отырыңыз. Жолға артық 10 минутты қосып қойғаныңыз жөн.

6
)

Таңертең әлеуметтік желілердегі хабарламаларды тексеріп жатудың
қажеті жоқ
.

Бұл «рәсім» көп уақытыңызды алады. Кейде интернет желісінен

шыға
алмай қалуыңыз мүмкін.

7
)

Жұмсалған уақытты да есептеп отырыңыз
.

Арнайы уақыт бөліп күні бойы уақытыңызды не нәрсеге
жұмсағаныңызды және не себепті жұмсағаныңызды қағаз бетіне түсіріп,
келесіде үнемдеңіз.

8
)

Мақтау мен жазалау
.

Уақытында барған кезде

өзіңізді мақтап, кешіккен кезде өзіңізді
жазалайтындай әрекеттер ойлап табыңыз. Мысалы, бір жерге кешігіп
барғаныңыз үшін үй жинаңыз немесе өзіңіз жақсы көрмейтін бір іспен
айналысыңыз. Ал уақытында барғаныңыз үшін тәтті тағамдар жеу, фильмге
бару секілді

марапаттарды ұйымдастырып отырыңыз.

9
)

Не себепті кешігетініңізді анықтаңыз
.

Сіздің маңызды себептеріңіз бар шығар. Мүмкін бара жатқан жеріңізде
сізге қызық емес шығар. Ол үшін баратын жеріңізді ауыстырып көруіңізге
болады.

10
)

Күнделікті шабыттандыру
.

Әр

күн сайын өзіңіздің

табысты да жинақы екендігіңізді қайталап айтып
отырыңыз. Ал мұқияттылық


табысты
ң

кілті.

Ал Сіз уақытыңызды үнемдейсіз бе?

(
Дайындаған: Қарлыға Бүйенбай:
http://www.elarna.com/ сайтынан

алынды)
.


3.6
Мына сұрақтар төңірегінде әңгімелесіңіздер
.

Сіз уақытты қалай үнемдейсіз?

22


Мәтінде берілген кеңестерді бұрын
нан білесіз бе
?

Енді қолданасыз ба?

Олардың пайдасы болады деп ойлайсыз ба?

Уақытты үнемдеу үшін сіз қандай кеңестер берер едіңіз?

Уа
қытты үнемді пайдалану табыс кілті деп ойлайсыз ба?


Мезгілдік қатынас
тың берілуі


3.7
Екі бағандағы сөздерді сәйкестендіріңіз.

А

Ә

24 сағат


30
-
31

күн


12 ай


осы жылы

7 күн

өткен жылы

100 жыл


60 минут


1 секунд


60 секунд


бұл күн

(бүгіннен) бір күн
бұрын

(бүгіннен) екі күн бұрын

(бүгіннен) бір күннен кейін

(бүгіннен) екі күннен кейін

жүз жыл бұрын

бір айдан кейін

бір апта бұрын

келесі ай

өткен апта

ертең

бүрсігүні

минут

өткен ғасыр

тәулік

сағат

ай

апта

сәт

жыл

бүгін

арғыгүні

ғасыр

кеше

биыл

бы
лтыр


3.8

Кестедегі сөздердің сәйкесін қойып, сөйлемдерді толықтырыңыз.

ХХ ғасырды
ң

ортасында
ертеде

биыл


кешке
таман


ендігәрі




ешқашан


бес жыл бұрын



былтыр



күні бойы







кеше

шыққан соң




1991 жыл
ы

1.
______
достарыммен

киноға барып, кинодан
_________

біраз көшеде
серуендедік.

2.
_________
ата
-
анаммен шетелге барып демалып едік,
______
достарыммен Ыстықкөлге бармақпын.

3. ________
Ұлы Отан со
ғысы
болды.

4.
Ерте
-
ерт
е
______

, ешкі жүні бөртеде, бір қасқыр мен түлкі дос
болыпты.

5.
Мен осыдан
________
мектеп бітірдім.

6. __________
сабаққа кешікпейтін болдым.

7. __________
өтірік айтпаймын.

8. ___________
Қазақстан тәуелсіздікке ие болды.

23


9.

Қала адамдары
__________

жұмыста болады.

10. ____________

үйге келіп, теледидар көріп, музыка тыңдаймын.


3.9

Тиісті қосымшаларды жалғаңыз.

Мен кішкентай кезім...

тент
ек болыппын. Астанада болған...
сыныптасыммен кездест
ім. Алматыға ұшып келе жатқан...

ұ
шақта бір кісімен
таныстым. Жұмысқа бара жатқан
...

анама
соғып кеттім. Сабақта отырған...

ұйықтап қала жаздадым
. Автобусқа жүріп бара жатқан... міндім. Әкем
келген...

мен үйде

болмадым. Сен телефон соққан...

ұйық
тап жатыр едім.
Далада жүрген...

сенің балаң
д
ы көрдім. Дүкенге бара жатқан...

оны көрдім.
С
ен бала кезің...

жиі ауыратынсың. Ол осындай ке
штерді институтта оқып
жүрген...

жиі ұйымдастыр
атын. Мен сені алғаш көрген... жас едің. Жаңбыр
жауған...

жер тез көгереді.


3.10

Сөйлемдерді
са/се
+жедел өткен шақ

қосымшаларын жалғап,
толықтырыңыз.

Мен кел...
, олар
сөйлесіп отыр екен. Қанат кел...
, оған айт, мен оны
университетт
е күтемін. Далада жүр...
, қасыма Қарлығаш келіп
амандасты.
Мейрамханада отыр...
, Индира да достарымен сол
жерге келді. Жолда келе
жат...
, а
лдымыздан қара мысық өтейін деп келе жатыр, біз машинаны
тоқтатып, оны қуып жібердік.


3.1
1

Сөйлемдерді

ғанда,
-
генде,
-
қанда,
-
кенде

қосымшаларын жалғап,
толықтырыңыз.

Мен жұмысқа



(кел
, жат) досымды көрдім. Анам

мен
теледидар





(көр, отыр) келіпті. Менің анам кітап


(оқы) көзілдірік киеді.
Сабаққа


(дайындал) тыныштық болғанын қалаймын.
Жәрмеңкеде

(жүр) танысыма кездестім. Алматыға
_________




(ұш, кел, жат) Франкфуртта тоқтадық. Тамақ


(іш, отыр)
көп сөйлеме
у керек
. Мен университетте

(оқы) кеңес үкіметі кезі
болатын. Біз ауылға

(бар, жат) авт
обус бұзылып

қалды. Мен



(ұйықта, жат) Берік телефон соғыпты.


3.1
2

Мақал
-
мәтелдердің біреуін тақырып етіп алып, эссе жазыңыз.


Уақыт тас екеш тасты да тоздырады.


Елу жылда
-

ел жаңа.

Адамды
заманы билейді.


Уақыт керуеніне бөгет
жоқ.


Заманына қарай заңы, тоғайына қарай аңы.


Еріншектің ертеңі таусылмас
.

Уақыттың бос өткені


өмірдің бос кеткені.


Ғылым мен технология жаңалықтары

24



3.1
3


Көп нүктенің орнына қосымшаларды жалғап
, мәтінді оқыңыз.


Қартайтпайтын киім


Кәрілік не... ба
сталады? Жапондық Капево Spinning Corp. фирмасының
мамандары адам... қартаюының себебі күн... көзінен келетін ультракүлгін
сәулелердің әсері... деп топшылайды. Аспандағы алып жұлдыздың біздің
көзіміз... көрінбейтін ультракүлгін сәулелері адам денесінің әде
мі де, нәзік
тері қабатының құрғап, ресурстық мүмкіндіктерін толық пайдаландырмай,
қартаю процесінің басталуына мәжбүрлейді. Осыған көз жеткіз... жапондық
зерттеушілер құрамы... Е витамині мен арнайы биологиялық ферменттері бар
Nana Dew деп аталатын матаны

жасап шығарған. Мата оны жасаушылар...
айтуынша, ультракүлгін сәулелердің денеге зиян... әсерінен қорғап, терінің
идеалды қалпының сақталуына жағдай жасайды. Капево Spinning Corp
-
тықтар
мұндай мата... жаңа футболкалар мен көйлектер тігуді де қол... ала ба
стады.
Сондықтан, жуық арада қартайтпа... киімнің сатыла бастауы ешкім...
таңдандырмайтын болады. Бірақ, әзірге ол Жапонияда ғана мүмкін болып тұр.


(«Зерде» журналынан
)

3.13

Сұрақтар төңірегінде ойларыңызды айтыңыз.

Мәтінге сұрақтар қойып, талқылаңыздар.

Мәтіннің уақыт ұғымына қандай қатысы бар?

Уақытты бағындыру мүмкін бе?

Уақытты жоспарлау,

уақытты

басқару,
уақытты
үнемдеу деген сөздерді
қалай түсінесіз?

«
Тайм
-
менед
жмент
»

терминімен таныссыз ба?


Не

келіп,

не

кетпеген

бұл

ғаламнан

Мұқағали

Мақатаев


Не

келіп,

не

кетпеген

бұл

ғаламнан,

Су

тартылған

теңізден,

жылғалардан.



Нелер

ұрпақ

аттанған

қуған

арман.

Не

бар

дейсің,

өмірге

тұлға

болған



Не

келіп,

не

кетпеген

бұ
л

ғаламнан.



Уақытты

тоқтатар

шамаң

бар

ма?

Бәрі

өтеді:

дәуірлер,

замандар

да.

Менің

жаным

ашиды

мына

өмірді,



Өтпейтіндей

көретін

адамдарға!



Өтеді

ғой...

Өтеді

барлығы

да,

Күн

арқалап

кетеді

танды

мына.

25


Мені
ң

жаным

ашиды

барлығына:

Таң

нұрына,

адамның

тағдырына.



Менің

жаным

ашиды

өткендерге,

Жаңа

ғана

өмірге

жеткендерге.

Ұран

жазып

аспанға

қойсам

ба

екен,



Енді

сендер

өмірден

өтпе
ң
дер

деп.



Бәрі

өтуде

Күн

батып,

кеш

кіруде,

Жаңаруда

дүние,

ескіруде.

Болашақтан

-

бейтаныс,

ұрпағымыз,



Босат

деп

тұр

орнымды,

Естідің

бе?!


3.14


Өлең

мазмұнын

талқылаңыздар.


Уақыт туралы тәмсіл


Кішкентай Балақай күні
-
түні өмірге қуанып, күліп
-
ойнап жүрді.
Қасына
үнемі Уақыт ерді. Сеп
-
семіз, топ
-
толық, үп
-
үлкен Уақыт көп болатын.
Уақыт
деген бәріне, барлығына жетіп а
ртылатын: балалармен футбол ойнауға да,
теледидар көруге де, және Балақайдың


Уақытпен, Уақыттың
-

Балақаймен
еш шаруасы болмайтын.

Балақай ер жетті. Дос
-
жарандар, құрбы
-
құрдастар пайда болды. Іс деген
атау қосылды. Әр Іске көп уақыт қажет еді. Бала Уақы
ттан аздап кесіп алуды
әдетке айналдырды: көлік жөндеуге, қызбен қыдыруға.
Уақыт Бала артынан
ере беруден шаршамады


Уақыт бар
-
тұғын.

Дос
-
жаран, ағайын
-
туыс, құрбы
-
құрдастар Балаға өз мұ
ң
дарын шағып
келе бастады. Олардың әрқайсысына Уақыт қажет
-
тұғын. Бал
а өз Уақытын
өлтіруге әрқашан құлық білдірмесе де, өзгелер көмектесіп жатты. Бірде
көршісі келіп, өсек айтып кетсе, енді бірде дос баласы қала аралауға алып
шығатын. Одан қалды әр күн сайын өз дегендерін жасап үйренген теледидар,
компьютер, телефон деген қ
ұбыжықтар бар
-
ды.

Өзгелер кеміріп жатқан, өзі де ұрлап тұратын Уақытқа ара
-
тұра көз
тастайтын болды. Бірақ еш нәрсе демейтін: болмайды.... онда... мұнда
дегендей.

Ақыры уақыт өлді.

Ендігәрі Уақыты қалмады.

Баласы келіп сұрады:

-

Әке, саябаққа ма, киноға ма б
арып қайтайықшы!

Ол оған:

-

К
ешір, ұлым, менің уақытым жоқ
!

-

деді

Әкесі қоңырау шалып, сұрады:

-

Қалайсың
,
хабарласпай кеттің ғой?

26


-

Кешір, әке, менің уақытым жоқ.

Уақыт


көзге көрінбейтін ең қымбат әрі ең бағалы қор. Оны басқара
біл. Алда мақсаттар болсын
. Өмір мен жарқын істерді жобала. Бір күні бәріне,
барлығына жететін Уақыттың күлімдеп тұрған жү
зін көр!.. (Дайындаған:
Фараби А
рыстанбек

сайтынан алынды)


Тәмсілдің идеясы қандай?

Тәрбиелік мәні бар

ма?

Бұны оқыған адам одан қандай пайда алады
?

Сізге қандай ой салды?

Тәмсілден алған үлгіңізді болашақта қолданасыз ба?

«Уақыт жоқ» деген шынымен дәлелді сөз бе, әлде жай сылтау ма?

Т
еле
дидар, компьютер, телефон


«құбыжық» деген сөзге қалай
қарайсыз?

Сіз
дің ол«құбыжықтарға» қанша уақытыңыз кетеді?

Уақытын дұрыс жоспарлаған адам бәріне үлгіреді дегенге қосыласыз
ба?

Бәрін үлгіру мүмкін бе?

Ғылым мен технология жаңалықтары

Ұрланған ноутбук иесіне өзі «хабарласты»

Әлемде ноутбукты бақылап отыруға мүмкіндік б
еретін көптеген
бағдарламалар бар. Сондай бағдарламасы бар, ұрланған ноутбук интернетке
қосылысымен өзінің қай жерде екенін иесіне хабарлайды.

Л
ондон тұрғыны, графикалық дизайнер Дом дель Торто ақпан айында
пәтерінен ноутбугін ұрлатып алған.

Британдық

Huffingtonpost

сайты
ның
жазуынша,

Лондонда ұрланған ноутбук бір айдан соң арнайы бағдарла
ма
арқылы өзінің Тегеранда (Лондоннан шамамен 5 мың шақырым жерде) екенін
хабарлап, пайдаланып отырған адамның суретін иесіне жіберген.

Дом дель Торто бұл жайтты Лондон полициясына хабарлаған кезде олар
күліп, бұдан түк шықпайтынын айтқан.

-

Олар Интерполғ
а сілтеді, бірақ қандай да бір нәтиже шығатынына
сенген
жоқ,
-

дейді дель Торто.


Мұнан соң Дом дель Торто блог ашып, «ұрының» суретін интернетке
орналастырған кезде ол әлеуметтік желілерде тез таралып, «вирустық постқа»
айналып кетті
. (
http://www.azattyq.org/

сайтынан алынды)


3.15
Мына сұрақтар төңірегінде ой бөлісіңіздер.

Ұрлықты
немесе қылмысты
азайтуға бағытталған тағы қандай
программалар мен технологияларды білесіз?

Осындай технологиялар қылмысты азайтуға шын мә
нінде септігін тигізе
ал
а ма, әлде олардың көмегі аз ба?



27


4
Т
уған жер



алтын бесігім


4.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.

Сәйкес сөздер мен қосымшаларды
қойыңыз.

1.

Қанаттың ана... дәрігер ... жұмыс істейді.

2.

Екеуміз кешке ... Абай атындағы опера және балет теат
р... барайық.

3.

Даниярдың жеке кітапхана... екі мың... жуық кітап... бар екен.

4.

Әжем диванда кітап оқы... ... .

5.

Мен бала кезімде тентек бол... .

6.

Келесі аптада Ақтау... ... (бар).

7.

Біз м
ектеп...

үздік ... (бітір)

8.

Түр
кістан қаласы Оңтүстік Қазақстан

облысында
ор
налас...
.

9.

Абайдың қара сөздер... оқуым ...
(керек)

10.


Жаңа ғана сабақ... ... (кел)


Қазақстан


Қазақстан Еуразия материгінің орталық бөлігінде орналасқан. Қазақстан
шекарасының жалпы ұзындығы
-

15000 шақырымнан астам. Батысында және
солтүстігінде Ресеймен, оң
түстігінде Қырғызстан, Өзбекстан,
Түрікменстанмен, ал шығысында Қытаймен шектеседі. Қазақстанның жер
көлемі

-

ұлан байтақ. Ауданы


2717,3 мың шаршы шақырым. Қазақстан
жеріне Франция, Испания, Португалия, Италия, Греция, Швеция, Норвегия
және Финляндия м
емлекеттерінің жер көлемі сыяды. Жер шарын бір тәулікте
аралап шығатын Күн біздің еліміздің үстінде үш сағат кідіреді. Оңтүстігінде
өрік гүлдеп тұрғанда, солтүстігінде қар жаууы да мүмкін.

Халқының саны 14

(2014 ж. ақпандағы мәлімет бойынша 16 млн
-
дай)

ми
ллиондай. Қазақстан

-

көп ұлтты мемлекет. Онда 100
-
ден астам ұлт тату
-
тәтті өмір сүреді.

Қазақ жер
і

қызық та, бай тарихымен белгілі. Оған дәлел болатын Отырар,
Тараз, Иасы, Сауран сияқты көне қалалары.

Елдің солтүстігі орманды, ал оңтүстігі таулы болып

кел
еді. Орталық
Қазақстанды жазық
дала алып жатыр. Қазақстанның өзендері


Ертіс,
Сырдария, Жайық, Іле, Есіл, Шу және басқалары. Ең үлкен көлдері мен
теңіздеріне Балқаш пен Зайсан көлдері және Каспий мен Арал теңіздері
жатады.

Қазақстан кенге бай. Сарқыл
мас қоры бар түсті металдар, темір, көмір,
мыс, мұнай, газ және басқа кен байлықтары кездеседі. Қазақстанның ауыл
шаруашылығы, өнеркәсібі жақсы дамыған. Өнеркәсібінің негізгі салалары


металлургия, металл өңдеу, отын
-
энергетика, химия және тағы басқа сала
лар.
Ауыл шаруашылығының негізгі салалары


егіншілік пен мал шаруашыл
ы
ғы.

Ауыр және жеңіл өнеркәсіптің орталықтары


Қарағанды, Теміртау,
Екібастұз, Балқаш, Жезқазған, Шымкент және тағы басқалары.

28


Сонымен қатар Қазақстан ғылымы мен мәдениеті жоғары дамы
ған ел.
Қазақстан ұлттық академиясы, ғылыми
-
зерттеу институттары, жоғары оқу
орындары, опера және балет театры, драма театрлары, мектептер,
кинотеатрлар, кітапханалар, мәдениет сарайлары сияқты ғылым мен мәдениет
ошақтары бар.

1992 жылы наурыз айында Қазақ
стан Республикасын бүкіл дүние жүзі
танып, Біріккен Ұлттар Ұйымына толық құқылы мүше болып қабылданды.

1992 жылы 4 маусымда Қазақстан Республиксының мемлекеттік
нышандары
-

мемлекетттік жалауы, елтаңбасы, әнұраны қабылданды
.



4.2

А бағанындағы
сөздерге
Ә бағанынан сәйкес жауаптарды белгілеңіз
.

А

Ә

а)

өнеркәсіптің негізгі салалары

ә
)

кен байлықтары

б
)

мемлекеттік нышандары

в
)
жер көлемі

г
)

ғылым орындары

ғ
)

өнеркәсіп орталықтары

д
)

ауыл шаруашылығы салалары

е
)

солтүстігі

ё
)

оңтүстігінде

ж
)

өзендері

и)

мә
дениет ошақтары

к)

көлдері

мен теңіздері

1.
опера және балет театры, драма
театрлары, мектептер, кинотеатрлар,
кітапханалар, мәдениет сарайлары

2. таулы

3. елтаңба, ту, әнұран

4. орманды

5.
Ұлттық академия, ғылыми
-
зерттеу
институттары, жоғары оқу орындары

6.

Ертіс, Сырдария, Жайық, Іле, Есіл

7.

Франция, Испания, Португалия,
Италия, Греция, Швеция, Норвегия
және Финляндия мемлекеттері сыяды

8.

Балқаш, Зайсан, Арал, Каспий

9.

Қарағанды, Теміртау, Екібастұз,
Балқаш, Жезқазған, Шымкент

10
егіншілік пен мал шару
ашылығы

11. металлургия, металл өңдеу, отын
-
энергетика, химия

12. түсті металдар, темір, көмір, мыс,
мұнай, газ


4.3

Қай облыс
та не өндіріледі немесе өсіріледі
?

1.

Қарағанды



а. мақта




2.

Жезқазған



ә. күріш

3.

Қызылорда



б. мұнай

4.

Ақтөбе




в. көмір

5.

Атырау




г.
фосфор


6.

Өскемен




ғ. қорғасын

7.

Шымкент



д. мақта

8.

Ақтөбе




е. мыс

9.

Жамбыл




ё.

хром






29


4.4
Сөз тіркестерінің сәйкес сыңарларын белгілеңіз.


алып жатыр таныды кездеседі гүлдейді

жауады


дамыған шектеседі қабылданды


жақсы

Қытаймен

дүние жүзі

рәміздер


өрік

қар

кен байлығы

жазық дала


4.5 Сұрақтарды талқылаңыздар
.

Өз облысыңыз немесе қалаң
ыз немен ерекшеленеді
?

Қазақстанда неше

облыс бар?

... облысы неге бай?

сұрағына жауап ретінде әр облыстың ерекшелігін
айтып шығыңыз.

Сіз өз туған жеріңізді мақтан тұтасыз ба? Не себептен мақтан тұтасыз?

Өзіңізді еліңіздің патриотымын деп есептейсіз бе?

«Патриот»
, «азаматтық парыз» ұғымдары тө
ңірегінде әңгіме қозғаңыз.

Патриот ретінде не істеп жүрсіз? Болашақта не істемексіз?


4.6

Түс, атақ, белгі, мыс, мұнай, тау, су, өзен, көл, шөл, жазық, егі
н,
мал,
күріш, мақта, ырыс, орман
, дала, тас, ағаш, жайлау, өріс

зат есімдерінің
қайсысына

лы/лі;
-
ды/ді;
-
ты/ті
;
-
сыз/сіз

жұрнақтарын жалғап, сын есім
жасауға

болады. Жасалған сын есімдерді қатыстырып, жұптасып, 5
-
6 диалог
құрастырыңыздар.




ЭКСПО
-
2017 жаңалықтары


1.

АСТАНА.

19

мамыр,

2014

жыл.

Baq.kz

-

Қазақстан

2017

жылға

қарай

соңғы

буынды

техно
логияларға

негізделген

5G

байланыс

стандарты

енгізіледі.

Бұл

туралы

бүгін

«ASTEX
-
2014»

көрме
-
конференциясы

аясында

журналистерге

ҚР

Байланыс

және

ақпарат

агенттігі

төрағасының

бірінші

орынбасары

Сәкен

Сәрсенов

айтты.



«Әлемде бүгінде 5G жобасы даярлануда.

Оны қабылдау 2017 жылға
жоспарланып отыр. Менің ойымша, Қазақстан осы кезде бұл стандарттарды
енгізуге дайын болады»,
-
деді С. Сәрсенов.

5G жаңа буынды телекоммуникациялық стандарт болып табылады.
Мамандардың деректеріне қарағанда, 5G стандарты LTE (4G) ж
үйесімен
30


салыстырғанда мәліметтерді жіберу өткізу жылдамдығын еселеп арттыратын
болады.


2.

Астана.

18

сәуір.

Baq.kz




Астанада

«EXPO



2017»

көрмесі

қарсанында

73

қонақ

үй

салыну

жоспарланып

отыр,

-

деп

хабарлайды

Baq.kz

тілшісі.

Бұл жөнінде Астана қалас
ы Туризм, дене шынықтыру және спорт
басқармасының төрағасы Айталап Қорғамбаев

«EXPO



2017»

бүкіләлемдік

бірегей

көрмесіне

қызметкерлер

дайындау

тақырыбында

өткен

отырыста

мәлімдеді.


Бүгінгі күні Астана қаласы Туризм, дене шынықтыру және спорт
бас
қармасы «EXPO


2017» бүкіләлемдік бірегей көрмесін ұйымдастыруға
белсенді дайынд
ық үстінде екендігін айтқан ол:

-

Қазір

Астанада

түрлі

деңгейлі

178

қонақ

үй

кешені

бар.

Өткен

жылғы

статистикалық

ақпараттар

бойынша

қонақ

үйлер

орташа

38
-
40

пайызға

толады

е
кен.

Бұл

өте

жақсы

көрсеткіш

деп

білемін.

Сонымен

қатар,

«EXPO



2017»

көрмесіне

дайындық

аясында

қалада

тағы

да

73

қонақ

үй

салыну

жоспарланып

отыр.

Оның

43
-
і

бүгінгі

күні

жобалау

үстінде

болса,

кейбіреулері

құрылыстарын

бастап

та

кеткен
,
-

деді ол.


Бәсе
келестік бар жерде даму бар демекші, осындай құрылыстардың
арқасында ғана қонақ үйлердің сапасы жоғарылап, сапасыздары біртіндеп
ығыса ба
стайтындығын атап өткен төраға:

-

Бүгінгі

күні

біз

туризм,

қонақ

үй

мен

мейрамхана

бизнесі

және

Астанаға

келген

туристе
рдің

қолданатын

қызметтері

жөнінде

білу

үшін

әлеуметтік

сауалнама

мен

мониторингке

Мемлекеттік

тапсырыс

бердік,

-

деп,

осыған байланысты Астанадағы жетекші қонақ үй
-
мейрамханалық
кешендерінің басшыларына бизнестің осы саласын оң жолға қою мақсатында
аталмы
ш сауалнамаға белсене қатысып, әріптестік орнатуға ұсыныс жасады.


Айта кетейік, Астанада

«EXPO


2017»

көрмесі аясында 38 әлемдік
брендтегі қонақ үй ашылады.

(
Айнұр

Р
акишева
,

http://baq.kz/

сайтынан

алынды)

3.
Астана.

31

на
урыз.

Baq.kz



«EXPO

-
2017»

қалашығының

салынуы

жақын

күндері

басталады.

Бұл

жайында

бүгін

ОКҚ
-
нің

кезекті

брифингі

барысында

«Астана

ЭКСПО
-
2017

ҰҚ»

АҚ

Басқармасының

төрағасы

Талғат

Ермегияев

ОКҚ

брифингінде

мәлімдеді.

«EXPO
-
2017» көрмесінің негізінде сал
ынғалы жатқан «EXPO»
қалашығының аумағы Астананың жаңа технологияларды қ
амтыған бірегей
бөлшегі болмақ.

«EXPO
-
city әлемдегі электр энергиясымен тек дәстүрлі қуат көздерінің
ғана емес, жаңартылатын энергия көздері есебінен де қамтамасыз етілетін
алғашқы ныс
андардың бірі болуы тиіс. EXPO көрмесі өтетін қалашықтың
аумағында «Smart Grid» жүйесі қолданысқа енгізілетін болады. «Smart Grid»
дегеніміз
-

қалашық учаскесіндегі сумен жабдықтау және электр қуатымен
қамтамасыз ету желілерін мониторингілей алатын «ақылды

жүйе». Бұл жүйе
31


EXPO аумағында орналасатын инфрақұрылымды, оның ішінде қауіпсіздік
желісін де толық
бақылайды»,
-

деді басқарма төрағасы
.

Сондай
-
ақ, ол осы қалашықта көрме өткеннен кейін тұрып, қызмет
ететін адамдар үшін барлық жағдайдың да ойластырылып ж
атқандығын
айтты. Жаңа технологиялардың арқасында күн, су, жел арқылы пайда болған
энергияны арнайы батареяларда сақтап, ақылды желілер арқылы қолдану
көзделіп отыр. Сонымен қатар, құрылыс материалдарында энергияны
үнемдейтін жабдықтар пайдаланылады. Ол бі
здің бүгінгі пайдаланып жүрген
энергиядан 50 пайыз арзан болмақ.

«Елбасы Жолдауында және «Қазақстан
2050» Стратегиясында көрсетілген индустриялды инновациялық дамуды,
әлеуметті қамтамасыздандыруды, тұрғын үйлерді модернизациялау,
денсаулық сақтау, білім жү
йесін қамтитын «ЭКСПО» қалашығы әлемнің өзге
қалаларына үлгі болады»,
-

деді Т.Ермегияев.

4.

АСТАНА.

24

мамыр.

2014

жыл.

BAQ.KZ



Дүниежүзілік

туристік

ұйымның

бас

хатшысы

Талеб

Рифай

Астанада

ЭКСПО
-
2017

өткізу

Қазақстанда

туризмнің

мықтап

дамуына

ықпал

ет
еді

деп

санайды.


Өзінің VII Астана экономикалық форумына бейнежолдауында
«Қазақстанда ежелгі қалалар, мәдени мұра бар... Туризм әлеуметтік
-
экономикалық әл
-
ауқат үшін саясаттың басты басымдығы болуы тиіс.
ЭКСПО
-
2017 Қазақстанды әлемдік туристік картаның бе
л ортасына
қояды»,
-

деді Талеб Рифай.

Оның айтуынша, туризм
-

серпінді дамып отырған сала. Егер 1950 жылы
әлемде 22 миллион турист саяхаттаған болса, ал 2013 жылы бұл көрсеткіш 1
миллиард адамға жеткен. Оның үстіне 5,5 миллиард адам өз елдерінің ішінде
са
яхаттайды. Оның айтуынша, бұл с
ектор өсімін жалғастыра түседі.

«Біз 2030 жылға қарай халықаралық туристер саны 1,8 миллиард адамға дейін
жететінін болжамдап отырмыз. Олар триллион доллардан астам қаржыны
экспортқа шығарады және бұл әлемдік ІЖӨ
-
нің 9 пайызы
н құрайды. 11
адамның біреуі туризм саласында жұмыс жасайтын болады»,
-

деп атап
көрсетті ол.

5.


Астана.

2

сәуір,

2014

жыл

Baq.kz

-

Астана



студенттер

көп

шоғ
ырланған

жалынды

жастар

қаласы.

Сондықтан

да

белсенді

жастар

ғана

емес,

қарапайым

студенттер

де

«Экспо
-
2017»

көрмесін

өткізуге

барынша

атсалысуы

керек

деп

хабарлайды

24

kz
.


Бұл


бүгінгі еріктілердің ұраны. Күллі әлем көз тіккен айтулы шараға
қоғамдық бірлестіктер дайындықты қазірде
н бастап, еріктілер қозғалысы
жөніндегі басқарманың қолдауымен «Команда
-
2017» ұжымының тұсауы
кесілді. Тараптар алда атқарылар шараларды пысықтап, міндеттерін
айқындады. Бұл ұжымға әрбір азамат қосыла алады. Жастар комитеті
негізінен шет тілдерін жетік мең
герген студенттерге басымдық бермек.
Сәйкесінше түрлі тренигтер мен семинарлар өткізіліп, білікті де білімді
еріктілер дайындау жолында қыруар шаруа атқарылмақ. Бастаманың басты
мақсаты


азаматтық көзқарасты білдіре отырып, қоғамға өзіндік үлес қосу.


32


О
лар әзірге флэшмобтар мен түрлі спорттық сайыстарда шеберлігін
шыңдайтын болады.
Жақып Аслан
бек, «Ел қанаты» ҚҚ президенті:

-

Біздің

еріктілер қазірден сақадай сай. Көздерінде оты бар. Алдағы
келе жатқан мемлекеттік маңызы зор шараларға өз құштарлығын көр
сетіп
жатыр. Осы жастар


біздің мақтанышымыз.



4.7 Мәтіндер не туралы? Мәтіндердің тақырыбына сәйкес нөмірлерді
белгілеңіз.

Еріктілер топтары құрылуда ____

Жаңа үлгідегі қонақ үйлер құрылысы ____

Туризм саласын дамыту болашағы ____

Көрме қалашығы салынуд
а ____

Жаңа ақпараттық технологияның енгізілуі ____


4.8

Алдын ала дайындалып келіп, сұрақтар төңірегінде пікірталасқа
қатысыңыздар.

Қазақстан ЭКСПО
-
2017
-
ге қалай дайындалып жатыр?

Бірінші кезекте қандай мәселелер шешілуі керек?

ЭКСПО
-
2017 қанша уақыт
арал
ығында өтеді
?

ЭКСПО
-
2017

еліміздің

қандай аймақтарында
өте
ді
?

Алғашқы
ЭКСПО қай елде өткізілген
?

Басқа елдерде өткізілген бұл шараның ол елдер үшін қандай маңызы
және пайдасы
болды?

ЭКСПО
-
2017
-
нің Қазақс
тан үшін маңызы

қ
андай? Пайдасы қандай?
Зияны бар ма
? Пайдасынан зияны көп пе, әлде керісінше ме?

Жастардың бұл шараға қатысуға мүмкіндігі бар ма? Өзіңіз білетін
өткізіліп жатқан шараларды атаңыз.

Өзіңіз осындай шараларға қатысасыз ба?


Қазақ тілі


мемлекеттік тіл


Қазақ тілі


қазақ халқының ана тілі. Ол
түркі тілдерінің тобынан
шыққан. Қазақ тілі сияқты түркі тілдерінің тобынан тараған қазіргі ноғай,
татар, башқұрт, қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түрікмен, әзірбайжан, ұйғыр,
шуваш, тува, саха (якут) т.б. тілдерде сөйлейтін халықтар бір
-
бірімен еркін
түсінісе
алады. Сол себепті бұл тілдер өзара туыстас тілдер болып саналады.

Ал қазақ, қарақалпақ, ноғай, татар, башқұрт, қарашай
-
балқар, құмық,
қарайым тілдері бір
-
біріне өте жақын. Өйткені бұлар түркі тілдерінің бір
тармағы қыпшақ тобына жатады. Қазақ тілі өзіні
ң көп ғасырлық дамуы
барысында рулық тіл дәуірін де, тайпалық тіл дәуірін де, халықтық тіл дәуірін
де басынан кешірді. Қазақ тілі ұзақ замандар бойы қазақ халқының қарым
-
қатынас тілі болумен қатар, оның рухани байлығы


ауыз әдебиетін атадан
балаға мұра ет
іп ауызша жеткізді.

33


Қазақ тілі


қазақ халқының ұлттық тілі. Қазақ тілі
-

Қазақстан
Республикасының мемлекеттік тілі.

Қазақ тілі


Қазақстан Республикасынан тыс елдерде тұрып жатқан
қазақтардың да тілі. Олар Ресейде, Қытайда, Монғолияда, Өзбекстанда,
Қы
рғызстанда, Түрікменстанда, Түркияда, Алманияда т.б. елдерде
шоғырланған. Қазіргі таңда жер бетінде 12 миллионға жуық қазақ өмір сүреді.
Оның 8 миллионнан астамы Қазақстанда, ал қалғандары шет елдерде тұрып
жатыр
. (Ш.К.Бектуров., А.Ш.Бектурова)


4.9
Сұрақт
ар төңірегінде сөйлесіңіз.

Мемлекетті тілді білу деңгейің
із

қандай? (ауызекі сөйлей білемін, еркін
сөйлеймін, жетік білемін)

Ана тіліңіз қандай тіл? Оны қандай деңгейде білесіз?

Неше тілді меңгергенсіз?

Тілдерді не үшін үйренесіз?

Көп тіл білетін адамды қа
лай атайды?

Қай халықтың тілін білсең, сол халықты тереңірек түсінесің? Осыған
қосыласыз ба?



5

Қ
азақстанның тарихи орындары


5.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.

Дұрыс сөйлемдерді белгілеңіз.

1.

А. Ертең кітапханаға барып, жазылдым.


Ә. Ертең кітапханаға бар
ып, жазыламын.

2.
А. Өткен жылы мектеп бітіріп, ҰБТ табысты тапсырып жүрмін.


Ә. Өткен жылы мектеп бітіріп, ҰБТ табысты тапсырдым.

3.

А. Төрт жылдан кейін «Болашақ» бағдарламасы бойынша
магистратураға
түсіппі
н.


Ә.
Төрт жылдан кейін «Болашақ» бағдарл
амасы бойынша
магистратураға түспекпін.

4. А. Сәлем, қазір не істеп жатырсың?


Ә. Сәлем, қазір не істеп жатыпсың?

5. А. Бұрын мен гимнастикамен айналысармын.


Ә. Бұрын мен гимнастикамен айналысатынмын.

6. А. Сіз шаңғы тебумен айналысасыз ба?


Ә. С
із шаңғы тебумен айналысып тұрсыз ба?

7. А. Мүмкін, ертең спортзалға барғанмын.


Ә. Мүмкін, ертең спортзалға барармын.

8. А. ХІХ ғасырда Абайды толғандырған мәселелер қазір де өзекті
болып табылды.


Ә. ХІХ ғасырда Абайды толғандырған мәселелер қазір
де өзекті
болып табылады.

34


9. А. Қазақ тілінен «Тіл


дүние кілті» тақырыбына эссе жазып
отырыппын.


Ә. Қазақ тілінен «Тіл


дүние кілті» тақырыбына эссе жазып
отырмын.

10. А. Мектепте оқығанда, математиканы жақсы түсінетінмін.



Ә. Мектепте оқығанда
, математиканы жақсы түсініп жүрмін.


5.2


Екі бағандағы сөздерді мағынасына қарай сәйкестендіріңіз.


А

Ә

б.д.д. ІІІ ғасырда

1920

жыл
ы

15 мамыр

2 ақпан

1991 жыл

сәрсенбі

бүрсігүні

2050 жылы

сағат 11
-
де

сағат 21
-
де

сағат 13
-
те

жексенбіде

1745 жылы

түс кезі
нде

аптаның ортасында

демалыс күні

ХХІ ғасырдың ортасында

ақпанның басында

түске дейін

ежелгі дәуірде

кешке

төрт ғасыр бұрын

ХХ ғасырдың бірінші ширегінде

бір күннен кейін

айдың ортасында

ХХ ғасырдың соңында


5.
3

Сұрақтарды бір
-
біріңізге қойып, жұп болып
жұмыс істеңіз,
нәтижесін топқа айтып беріңіз.

Қаз
ақстан тарихын жақсы білемін деп есептейсіз бе
?

Тарихи кезеңдерді есте сақтауға қалайсыз?

Қазақстан тарихының қандай кезеңдерін жақсы білесіз?

Қазақстанда тарихи ескерткіштер жеткілікті ме, әлде аз ба?

Қанда
й тарихи ескерткіштер біздің ұлттық мақтанышымыз болып
табылады?

Қандай ескерткіштер қандай тарихи кезеңдердің белгісі болып
табылады?

Қазақстанның қандай тарихи орындарын білесіз?

Қазақстанның қандай тарихи жерлерінде болдыңыз?

«Алтын адам», балбал таста
р туралы не білесіз?

Әле
мнің қандай тарихи жерлерін арала
дыңыз? Алған әсеріңіз қандай?

Әрбір азаматты
ң, ең болмаса, өз елінің тарихын

білуі міндет пе? Иә
десеңіз, не үшін білуі керек деп ойлайсыз?





35


Түркістан



Қазақстан
-

көне мәдениет өлкесі. Ерте зама
ндардан
-
ақ оны мекен
етушілер мал бағып, егін салумен шұғылдана жүріп, өзіндік өрнегі мол өнерін,
мәдениетін қалыптастырды. Біздің заманымызға дейінгі сақталған обалар мен
қала орындары, қорғаныстық бекіністер, мавзолейлер мен тұтас кенттер
кеңінен дамыған

көне мәдениеттің тамаша ескерткіштері болып табылады.
Бұлардың арасында орта ғасырлық сәулет өнерінің теңдесі жоқ туындысы
-

Қожа Ахмет Яссауи мавзолейі айрықша көзге түседі. Ол 14 ғасырдың аяғында
қазіргі Түркістан қаласында салынған.

Түркістан көп ғасы
рлар бойы түркі халықтары қоныстанған қазіргі Орта
Азия мен Қазақстан территориясының бөлігін, сондай
-
ақ Орталық Азияның
бірқатар аудандарын қамтыған тарихи
-
географиялық аймақ.

Түркістанда орналасқан Қожа Ахмет Яссауи мешіт
-
мавзолейі
-

көне
архитектуралық

ескерткіш. 1389
-
99 жж. Әмір Темірдің бұйрығымен Ахмет
Яссауи қабірінің басына тұрғызылған. Мавзолей күмбезді мемориалдық
құрылыс үлгісінде салынған. Оның негізіне жергілікті архитектуралық
дәстүрді жете меңгерген ирандық шеберлердің жобасы алынған. Мавзол
ей
оңтүстік
-
шығыстан солтүстік батысқа қарай созылып жатыр, ұзындығы 65 м,
ені 46,5 м.

Кешеннің кіндік ортасы қазандық болып саналады. Қазандық аталатын
себебі ортасында Тебриздік шебер Абдуләзіз 7 металл қорытпасынан құйған,
60 шелек су сыятын, диаметрі
2,4 м, салмағы 2 тонна үлкен қазан орнатылған.
Қазандық бөлме мінәжат етушілердің жиналатын орны. Мавзолейде барлығы
30
-
дан астам бөлме бар.

Түркістан қаласы 16
-
19 ғасырлар аралығында қазақ хандарының орда
тіккен мекені.


5.4

Сұрақтарға жауап бере отырып,

Қазақстан тарихы туралы ой
бөлісіңіз.


1. Түркістанда болдыңыз ба? Қожа Ахмет Яссауи мавзолейін көрдіңіз
бе?

2.

Түркістан Қазақстан тарихының қандай кезеңі туралы мәлімет береді?

3.

Қожа Ахмет Яссауи қандай тұлға?

4.

Мавзолейді кім салдырған?

5.

Мавзолей құрылысы
мен кім айналысқан?

6.

Мавзолейге не себептен Қожа Ахмет Яссауи аты берілген?

7.

Мавзолейді көрсеңіз, өз көргеніңіз бойынша, көрмесеңіз мәтіндегі
ақпарат бойынша сипаттап беріңіз.

8.


Қазандық бөлмесін сипаттап беріңіз.


5.5
Сөздердің синонимін жазыңыз

көне



өлке




36


бекініс
-


ғасыр



орын



қала
-


орнату



санау



теңдесі жоқ
-


5.6
Мәтіннен А бағанындағ
ы сөздерге

Ә бағанынан мағынасы жақын
сөздерді

белгілеңіз.

А

Ә

ауыл шаруашылығы
мен айналысу

қоныстанушылар

жетілген

құдайға табынушылардың

мекендеген

салын
ған

сәулет өнерін

шебер игерген

дүниенің төрт бұрышына

қазіргі күнге дейін сақталған

қ
оныстанған

біздің заманымызға дейін сақталған

мінәжат етушілердің

оңтүстік
-
шығыстан солтүстік батысқа

мал бағып, егін салумен шұғылдану

дамыған

мекен етушілер

архитекту
ралық дәстүрді жете меңгерген

тұрғызылған



Тайқазан туралы Уикипедиядан мәлімет:

Тайқазан



Түрк
істандағы

қасиетті қазан.
Оны

Қарнақ

қаласында 1399
ж. Тебриздік
шебер

Абд ул
-
Әзиз ибн Шараф әд
-
Дин

7 металл қоспасынан
құйып жасаған. Оған алпыс ш
елек су с
ы
яды, салмағы 2 т. Қазан суы қасиетті
су деп танылған. Қазанның бүйіріне өсімдік кейпіндегі өрнектер салынып,
араб әріптерімен оюлап құйылған жазулары бар. Түркістан тайқазаны 1935
ж.

Санкт
-
Петербургтегі

Эрмитаж

басшыларының өтініші бойынша 3
-
халықар
алық конгреске көрсету үшін әкетілген еді. Эрмитаждың төменгі
қабатында 48
-
залда 54 жыл тұрып,

Қазақстан

үкіметінің талап етуі бойынша
1989 ж
ылдың 18 қыркүйегінде қасиетті Т.

Қожа Ахмет Яссауи

кесенесіндегі
өз орнына қойылды. Оның қайта
рылуына
Ө.
Жәнібеков

көп еңбек
сіңірді.
[1]
[2]

Тайқазанның ішіне 3000 литр су сыяды. Ол Қар
нақ қаласынан
өткен. Шебер о
ны көптеген асыл металдардың қоспасынан әзірлеген.


5.7

Мәтін бойынша бір
-
біріңізге сұрақ қойып, әңгімелесіңіздер


Болжамды
қ

санды, мөлшерді білдіретін форм
алар:

1.

...
-
дан
/ден;
-
нан/нен; тан/тен астам

-

30
-
дан астам адам келді.
Ауылда жүзден астам үй бар.

2.

...
-
дай
/дей;
-
тай/тей
; шамамен ...
-
дай/дей;
-
тай/тей



Қырықтай
жылқым бар. Дәрісханада жиырмадай студент отыр.

Шамамен осыдан бес
жылдай бұрын мен оны көргенмін. Шамамен
тоқсандай балл жинадым.

37


3.

...
шақты


Бұдан он шақты жыл бұрын оқу бітірдім.
Жеке
кітапхан
ама жүз шақты кітап жинадым.

4.


...
-
лар/лер;
-
дар
/дер
;
-
тар/тер шамасында



Үйге алтылар
шамасында келдім. Қасында ондар шамасындағы бала бар.

5.

...
-
ға
/ге;
-
қа/ке жуық; ...
-
ға
/ге;
-
қа/ке тарта



Қалтамда он бес мыңға
жуық ақшам бар. Тойға үш жүзге тарта ад
ам жиналды.

6.


...
-
ға
/ге;
-
қа/ке

таман



Жетіге таман кездесейік. Үйге таңға таман
келдім. Бұл жұмысты дүйсенбіге таман бітіремін.


5.8

«То
лған ел тарихын таспен жазады,
Тозған ел тарихын жаспен
жазады» мақалы төңірегінде жұп болып әңгіме

құраңыздар
.


5.9

Диалогты кестедегі сөздермен толықтырыңыз
, оқыңыз, жұп болып
екі жолаушының әңгімесіне өз сөздеріңізді қосып, әңгімелесіңіздер.


мақсатпен

керемет адам

тұрамын

таңғалған


әңгімеңізге

тұратынымды


арнаған адам


тарихи жерде
көрейін деп

демалысқа

жолды

есіміңіз

Түркістанға

мекенжайым

салдырған

біліп қалдым


Түркістанға бара жатқан автобуста
.

А Кешірерсі
з,
_______
қысқарта отырайық!
________
кім?

Ә Есімім
-

Мұрат, өзіңіздің ше?

А Менің атым
-

Арман. Сіз де
___________
бара жатырсыз ба?

Ә Иә, сіз қандай
____________
бара жатырсыз?

А Мен
__________
шығып едім, Қожа Ахмет Яссауидің мавзолейін
________

бара жатырмын. Ал сіз ше?

Ә Мен сонда

_______
.

А Солай ма? Сіз қандай бақыттысыз, сондай керемет
________
тұрасыз!

Ә Иә, Түркістанда
__________
мақтан етемін
.

А
Мавзолей керемет
дейді ғой, Қожа Ахмет Яссауи
қандай адам

болған
екен
?

Ә Білемін. Мен Т
үркістан туралы да, Қожа Ахмет Яссауи туралы да
жақсы білемін. Қожа Ахмет өз өмірін, бар күшін туыс халықтарды біріктіруге,
халықты рухани бірлікке

шақыруға
________
және ол тек діни

адам ғана
болмаған, ол тамаша ақын және философ болған.

А Шынымен де
___
_______
болған екен. Мавзолейді кім
________
екен?

Ә Мавзолейді Қожа Ахметтің ісіне
_________
Әмір Темір салдырыпты.

А Келіп қалыппыз ғой, рақ
мет

__________
, біраз нәрсе

__________
.

Ә
Арзымайды
. Міне, менің
________
, қонаққа келіңіз.

А Рақ
мет.



38


Ұлықбек

Обсерваториясы



Ұлықбек Обсерватори
я
сы, Ұлықбек рәсітханасы, 15 ғасырдың 30
-
жылдары Самарқандта Ұлықбек салдырған. Ұлықбек обсерватори
я
сы өзіне
дейінгі Батыс және Шығыс елдері обсерваторияларының дәстүрлері негізінде
салынған. Оның биіктігі төбесіне дейі
н есептегенде 30
-
35 м, диам. 46 м
-
ден
асатын, дөңгелек пішінді үш қабат үй болғандығы археологтардың зерттеулер
нәтижесінде анықталған. Мұнда телескоп ойлап табылғанға дейінгі негізгі
аспап
-
құралдар


радиусы 40,2 м мәрмәрдан жасалған секстант, Күн және
ас
трон сағаттар, әртүрлі бұрыш өлшегіш дәлдігі жоғары құралдар болған.
Аспаптың градустарға бөлінген төменгі бөлігі ғана сақталған. Аспап ені 2 м,
тереңдетілген 11 м шамасындағы орға орнатылып, негізгі бөлігі жер бетіне
шығып тұрған. Бұлардың көмегімен бұрын

мүмкін болмаған көптеген
аст
рономиялық бақылаулар (экватордың эклиптикаға көлбеулігінің,
прецессияның, жыл ұзақтығының дәл мәндерін табу, т.б.) жүргізілген.
Обсерваторияны Ұлықбек қаза болғаннан кейін мұсылман діншілдері
қиратып тастаған (1449). Алайда Ұ
лықбек Обсерваториясы кейіннен шығыс
елдерінде салынған көптеген обсерваторияларға үлгі болды. (мысалы: 18
ғасырда Үндістанда салынған Савой
-
Джай Синг обсерваториясы).

(Қазақстан энциклопедиясы,

9 том, 52 б.)


Күнделікті әңгімелер
.

1.

Алло, Қайрат, сәлем, мен

Берікпін ғой. Мен Желтоқсан мен Төле би
көшелерінің қиылысында тұрмын. Саған қалай барамын, қандай көлікке
мінуім керек?

-

Сен сол жердегі аялдамадан 32
-
інші автобусқа мін, 8 аялдамадан кейін
түсесің, сосын Байзақов көшесіне бұрылып, төмен бір көше жүресің
де, солға
бұрыласың, сол жерде Ғабдуллин деген көше бар, сол көшемен тура жүрсең,
алдыңда 56 үйді көресің. Екінші есік, үшінші қабат, 11
-
ші пәтер.

-

Ой, рахмет. Қазір келемін. Мені күт.

-

Жақсы, күтемін. Тез кел. Мен шай қайнатып қоямын.


5.10


Сіз Байтұрсынов

пен Сәтпаев көшелерінің қиылысында тұрсыз. Сіз
досыңыздан Абай және Төлебаев көшелерінің қиылысындағы М.Әуезовтің
мұражайына қалай баратыныңызды сұраңыз.


2.

Кешіріңіз.
Айтып жіберіңізші. Маған "Сайран
" автовокзалына ба
ру
керек еді. Қалай барсам екен?


-

Қазір жолдың арғы бетіндегі аялдамадан 38
-
інші автобусқа отырасыз.
Сайр
а
нға

дейін автобус біраз жүреді. Ішінде кондуктор болады, содан
сұраңыз, ол қай жерден түсу керек екенін айтады.

-

Рақ
мет.

-

Арзымайды.


39


5.11

Сіз Тастақ базарының қасындағы аялдамада тұр
сыз, Республика
сарайына қандай көлікпен баратыныңызды сұраңыз.


Ғылым мен техника жаңалықтары
.



Х
иггс

Б
озоны


Еуропа ядролық зерттеу ұйымының ғылыми орталығында (CERN)

Хиггс
бозонын (ядроның бөлшегі) зерттеумен айналысатын Джо Инкандела шілде
айында орта
лық мамандарының "ғаламдық материал" тапқанын айтқан.


«Бұл өте сирек кездесетін бөлшектерді іздестіруге арналған сынақ
болды. Қолымызда әзірге, сынақтың алдын ала нәтижесі ғана. Бірақ ол өте
күшті
болады деп ойлаймыз»
-

деген Инкандела.

Әдебиеттерде «Құда
йдың
бөлшегі» деп кекесінмен аталған Хиггс бозоны
-

ғаламдағы дене атаулыға
салмақ беріп тұрған күш. Оны кейбір ғалымдар «ғаламның кірпішіне»

теңейді.
Оның табылуы физика тарихындағы ең айтулы оқиғалардың бірі болды. Бұл
жаңалық «Біздің ғалам қалай пайда б
олған?»

деген ең күрделі сұраққа жауап
табуға жәрдемдесуі мүмкін.

Әлем ғалымдары 45 жылдан бері оның бар екенін дәлелдеуге тырысып
келеді. Оны анықтауға арналған ең ірі сынақ алаңы
-

коллайдер
-
туннель
Швейцарияда орналасқан. 10 миллиард долларға салынған с
ынақ алаңында
мамандар протондар шоғырын жарық жылдамдығымен тарқатып, бір
-
бірімен
соғыстыру сияқты тәжірибелер жасап көрді.

Хиггс бозоны "күңгірт
материяның" болмысын түсіндіруге көмектесетін бөлшек болмай шықса да,
бұл жаңалықты өткен ғасырдағы физиканың

ұлы жетістіктерінің біріне қосуға
болады.

(
http://www.azattyq.org/

сайтынан алынды)


5.12 Сұрақтар төңірегінде ой бөлісіңіздер
.

1.

Хиггс бозоны туралы естіп пе едіңіз?

2.

Хиггс бозонын зерттейтін орталықтың атауы қандай?

3.

Хиггс бозонының басқаша қандай атаулары бар?

4.

Коллайдер
-
туннель туралы не білесіз?

5.

Не себептен ғалымдар оны «ғаламның кірпішіне» теңейді?

6.

Бұл мәселемен ғалымдар қашаннан бері айналысады?

7.

Хиггс бозоны әлемді өзгерте алады деп ойлайсыз ба?


6

Замандас келбеті


6.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.

Дұрыс сөйлемдерді белгілеңіз
.

1.

Менің досымда бой үлкен.

Менің досымның бойы ұзын.

2.

Мен ақылды, адал адамдарды ұнатамын.

Мен жарық, шын адамдарды ұнатамын.

40


3.

Анам ақжарқын, қайырымды адам.

Анам ақ мінезді, қайырлы адам.

4.

Заманауи
табысты адам тапқыр, мақсатты болғаны абзал.

Заманауи табысты адам тақыр, мақпал болғаны абзал.

5.

Сәулетті адамдарға өмірде бәрі оңай табылады.

Сымбатты адамдарға өмірде бәрі оңай табылады.

6.

Әріптесімнің көзі үлкен, қасы қара, шашы қалың
сүйікті
қыз.

Әріптесі
м шаралы
көзді,
қиғаш қара қасты, қолаң шашты сүйкімді қыз.


6.2
Мына

және басқа сөздерді
пайдаланып,
жақын
досыңыздың сыртқы
келбетін, мінез ерекшелігін сипаттаңыз:

Сыртқы келбеті:

орта бойлы, ұзын бойлы, бойы қысқа,
талдырмаш,
арықтау

келген, толықтау к
елген, қараторы, ақ

құба, ақ

сары
, томпақ бетті,
беті дөңгеленіп келген, беті сопақ болып келген, мұртты, шашы қайратты
қара, қалың, жирен шашты, шашы тікірейген қысқа, қалың қасты, жіңішке
қиғаш қасты, қыр мұрын, бауырсақ мұрын, ерні жұқа, қалың, топ
-
томп
ақ, оң
бетінде әдемі қалы бар;

Мінезі:

сабырлы, салмақты, ақылды, мейірімді, тәрбиелі, инабатты,
кішіпейілді, иманды, білімді, адал, әділ, еңбекқор, талапты, талантты,
дарынды, әзілқой, сөзшең, ақкөңіл, ақжарқын, батыл, ер мінезді, сенгіш,
жомарт, шешен т.
б.


6.3
Бір
-
біріңізге сұрақтарды қойып, пікір алысыңыздар

Адамның мінезін сыртқы түріне қарап анықтауға болады дегенге
қосыласыз ба?

Сіздің өміріңізде түріне қарап, бір пікірде болып, кейін пікіріңіз
өзгерген жағдайлар болды ма?


Адам мінезін түрі арқылы а
нықтау


Ғылыми жұмыстар жүр
гізген

адам табиғатын зерттеушілердің, көнекөз
қариялардың болжамы бойынша «Адамның беті


ішкі

(1)
жан
-
дүниесінің
айнасы».

1. Дөңгелек
жүзді
(2)
адам айналасына жайлы, төңірегіндегілерге
қолайлы

(3)

жағдай жасай алатын жан. Олар

турашыл

(4)
,
еңбекқор

(5)
, жақсы
қасиеттері үнемі көбейе түсетіндер.

2. Маңдайы жалпақ, иегі сүйірленіп, үшбұрыштанып келген адамның
есте сақтау қабілеті жақсы, бірақ мінезі
құбылмалы

(6)
. Өте сезімтал, содан
қолға алған ісінен тез жалыға салатын кездері
көп.

3. Ат жақты кісі жұртты бір іске бастауға икемді, зиялы, ұйымдастыру
қабілеті мол. Қажыр
-
қайраты, ерік
-
жігері бір басына жеткілікті.

4. Қырынан қарағанда томпақ бет болып көрінетін адам
қалжыңқой

(7)
,
ақжарқын.


41


Бет
-
әлпеттің жеке бөліктері бойынша:

5.

Кең маңдай
-

ақыл
-
ой кемелділігінің белгісі.

6. Тар маңдайлы адам құнтты,
пысық

(8)
.

7. Орташа маңдай


есті
(9)
адамның белгісі.

8. Жіңішке қас


талғампаз, кірпияз,
ашуланшақ

(10)
жанға тән.

9. Түзу қастың иесі


елгезек, тіл алғыш.

10. Қиылған қарлығаш

қас


қиялшыл, арманшыл адамдарға бітеді.

11. Екі қастың арасы бір
-
бірінен алшақ тұрса, ондай адам басқалардың
ықпалына тез түскіш.

12. Қастың арасы түйісіп тұрса, ол адамның жүйкесі
мықты

(11)
.

13. Дөңгелек көздің иесі


кім көрінгенге сене салатын
аңқау

(12)
.

14. Қиықша көз


зеректіктің, тіпті кейде қулықшылдықтың да белгісі.

15. Қысық көз


шулы жерді ұнатпайтын кісікиік жандарда болады.

16. Үлкен мұрын


қызба, ұрыншақ, қызуқанды адамдарға бітеді.

17. Кішкентай мұрын


өмірден көп нәрсе талап ете берм
ейтін жанға
тән.

18. Қусырылған мұры
н


ашуланшақ, ызақор адамдарді
кі.

19. Жалпақ мұрын иесі


қамсыз, уайымсыз, сөзінде тұра бермейтін кісі.

20. Ұзын мұрын


иесінің
қорқақ

(13)
, сақ екенін танытады.

21. Кішкентай мұрынды адам


жайдары мінезді.

22. Мұрын
ы орташа адам


шыншыл, сенімді.

23. Үлкен ауыз


ақкөңілділіктің және елден ерекшеленіп көрінуге
құштарлықтық белгісі.

24. Кішкентай ауыз


уақ, сараң, өзімшіл адамдарға тән.

25. Ұзын иек


қырсықтықтың, қысқа иек


ұшқалақтықтың белгісі

(
Автор
ы
:

Мақсұтбек

Сүлеймен

http://www.info
-
tses.kz/

сайтынан
алынды)


6.4
Мәтінде асты сызылған сын есімдердің синонимдерін жазыңыз.

1.

________

4. __________
7.

__________


10.

_________
13.

_________

2.
________

5.

__________
8.

__________


11.

_________

3. ________

6.

__________
9.

__________


12.

_________


6.5
Мәтіннен адамның сырт келбетін және мінез
-
құлқын немесе жеке
қасиеттерін беретін сөздерді екі бағанға бөліп жазыңыз
.


Сырт келб
ет





Мінез
-
құлық

қысық көзді






ұшқалақ


6.6
Ә бағанындағы сөздердің түсіндірмесін А бағанынан табыңыз.


А

Ә

1.

ерінбей көп еңбек ететін адам

2.

көп ұйықтайтын, еріншек адам

а) жеңілтек

ә) жаңашыл

42


3.

көп оқып, ізденіп, жаңалыққа құмар адам

4.

көп білетін, орынды сөйлейтін
адам

5.

үлкенді де, кішіні де сыйлап, сыпайы сөйлейтін
адам

6.

тез ашуланып, жұрттың мазасын алатын адам

7.

ойланбай сөйлейтін, әр істің басын бір бастап,
аяқтамай тастайтын адам

8.

жан
-
жағындағы адамдар туралы ойлап, соларға

көмектесуге дайын тұратын адам

б) қамқор

в) тәрбиелі

г) ақылды


ғ)

ашушаң

д) еңбекқор


е) жалқау



6.7
Сын есімдердің синонимін, антонимін жазыңыз олармен тіркестер
құраңыз.

сын есім




синоним



антоним

жомарт





мырза



сараң




мақтаншақ

жеңілтек

ақымақ

қу

ауру

тәуір

пысық


6.8
Сын есімдерді тиісті бағандарға жазыңыз.

Сәнді, қымбат, арзан, жылы, суық, ыстық, салқын
, дәмді, ұқыпты,
пасық, парасатты, ұзақ, қысқа, кең, әдемі, кешкі, батыл, зерек, зейінді, қиын,
тұзды, салтанатты, жеңіл, қышқыл, мол, тәуір,
білікті,
күнделікті, мейірбанды,
тәтті, ащы, тар, қорқақ, сәтті, ыңғайлы
.


А
дам

тамақ

жол


киім


күн

З
ерек

тәтті

к
ең

кең

Қ
иын


Екі иттің достығы (ертегі)

Ерте
-
ерте ертеде ақылы асқан, қайраты тасқан бай бір бай өмір сүріпті.
Қорасы төрт түлік малға тол
а болыпты. Сол байдың екі төбет иті болған екен,
біреу Төрткөз, ал екіншісі Мойнақ. Бірінші иттің түсі қара, екі көзінің үстінде
екі сары белгісі болыпты. Сол итті шақырғанда,
ол еркелеп, басын төмен
түсіріп

қарағанда, әлгі екі белгі екі көзге ұқсап кетеді

екен. Ал екінші қап
-
қара
итті иесі мойнындағы ақ белгісі үшін Мойнақ деп атаған екен.


Екі ит өте ақылды болыпты, күндіз бекерден бекер үрмей, адамға шаппай
тыныш жатып, қараңғы түсе сала қора
-
қонысты, малды күзетіп, ұрыны да,
қасқырды да


жақын келтір
мейді екен. Иттердің иесі оларға

өте разы болып
қатындарынан:

43



-

Әй, ана Төрткөз бен Мойнаққа тамақ беруді ұмытпадыңдар ма?

деп
сұрайды екен. Бірде, түс мезгілінде мал өрістен оралып, ал малшылар анда
-
санда

"шәйт" деп қойып, демалып жатады. Бай
лар той
-
томалақта қарындарын
тойғызып ауылға оралады, ал жас жігіттер мен қыздар әзілдесіп,
әңгіме
құрып, көңіл көтеріп жатады.

Әлгі екі ит те қарындарын тойдырып, үйдің алдында күнге
қыздырынып, өзара әңгіме
-
дүкен құрады. Олар жақсылық пен жамандық,
жомар
ттық пен сараңды
қ, анау
-
мынау

туралы әңгімелесе
ді, ақырында достық
пен дұшпандық тақырыбы қозғалады. Сонда бә
рін білгіш Мойнақ айтқан
екен:


-

Төрткөз! Менің ойымша, достықтан артық

ештеңе жоқ. Осы екеуміз
өзара таласпайтын күн болады ма екен? Тү
кке тұрмайтын зат үшін ұрсысып
таласамыз, бір
-
бірімізге жылы шыраймен ешқашан қараған емеспіз. Ешқашан
тату әңгімелесіп бірге жүрмейміз. Күнде


ұрыс, төбелес. Осылайша
қартаямыз!

Екеуміз ұрсып, таласып жатқанда, таласқан затымызды Құтбан
немесе Жолдыаяқ
қөтеріп кетеді. Менім байқауымша, Жолдыаяқ, Құтбан
және Бөрібасар бізге қарағанда татулау екен,


тұрмысын да табысын бірге
бөліседі екен. Екеуміз де тату өмір сүрейік те! Дос болайық, ұрысты
тоқтатайық! Егер нағыз дос болсақ, бір
-
бірімізді сыйлап, алты күн

аш жүрсек
те, бөлек тамақ іше алмаспыз. Сонда уақыттың қалай заулап өткенін байқамай
да қ
аламыз! Қалай қарайсың, достым?
Төрткөз керіліп, құйрығымен бұлаңдап,
қабағын көтеріп, Мойнақтың айтқан сөзі өтіп кеткендей

оға
н былай деп
жауап айтқан екен:
-

Мойне
ке, сөздерің дұрыс! Бірінші сұрақ


оны мен де
ойлағам, неге біз таласқыш және ызақор болып кеттік? Бізге не жетіспейді?
Қарнымыз тоқ, иеміз (аман
-
есен болсын) бізді ренжітпейді, ұрыспайды,
ұрмайды. Өте сыйлайды. Болар іс болды


бәріне де өзіміз кінәлі! Б
олмас
нәрсеге таласамыз! Өз басым ойлаймын: біздің ата
-
бабаларымыздың арасында
осындай жағдай болмаған! Бізге неге сол ата жолын қумасқа? Ата
-
бабамыздың өткен жолынан артық әділетті жол таба алмаспыз!

Мойнақ жолдасына қарап, құйрығын қысып, не істерін білм
ей: "Ал ендеше
дос болайық!", деп айтқ
ысы келіп, бірақ қорқып тұрады. Сол кезде Төрткөз
оны құшағына алып:


-

Осыдан кейін біз айрылмас доспыз, ешкім де, ешнәрсе де бізді
ажырата алмас! Аштан өлсек те, тамаққа таласпаймыз!


деп анттасып, бір
-
бірінен ажырай

алмай тұрған кезінде, үйден лақтырылған бір қу сүйек
екеуінің ортасына құлайды. Екеуі де әлгі сүйекке бірдей бас салады. Бір
-
біріне
ырылдап, төбелесіп, таласады. Жүндері жан жаққа ұшып, таласып
жатқандарын естіп қойған Жолдаяқ, Құтпан және Бөрібасар жүгір
іп келіп, әлгі
екеуі таласқан сүйекті іліп кетеді. Шуды естіген қойлар қашады, ал малшылар
екі итті сумен ажыратып, сабап тастайды.

(
http://www.tobet.kz/

сайтынан
алынды)

6.9

http://
www.tobet.kz/

сайтынан «Төрткөз бен мойнақ» термесін
тыңдату.

6.10

Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындаңыз

44


Мәтінде қандай жақсы, қандай жаман қасиеттер сөз етілген?

Бұл қаси
еттердің қайсысын ерекше бағалайсыз
?

Автор ойын неге иттерді мысал қылып
жеткізген деп ойлайсыз?

Иттер не себептен сөздерінде тұра алмады?

Мәтіннен қандай қорытынды шығаруға болады?

Мәтіннен адамға тән қасиеттерді білдіретін сөздерді жазып алыңыз.

Жануарларды мысалға келтіріп, адамдардың бойындағы нашар
қасиеттерді әшкерелейтін

тағы қандай әңгіме, аңыз, тәмсіл немесе ертегі
білесіз?

Абай

айтқан
«
бес асыл іс пен
бес дұшпанды» еске түсіріп, ертегіде сол
қасиеттердің қайсысы туралы айтылғаны жөнінде әңгімелесіңіз?


6.11

Мәт
іннен қос сөздерді ж
азып алып,

сөйлемдер құрасты
ры
ңыз.

анау
-
мынау


6.12

Мәтін етістіктерін болымсыз формада айтып шығыңыз.

жігіттер мен қыздар әзілдеспейді


Аталы сөздер
.

1.
Суық жүз бен ащы сөз кісіні түршіктіреді (Ю.Баласағұни).

2.
Білікті сөз


әдеп үлгісі (А.Йүгінеки)

3.
Мінезі жақсы адам төрге шығар (Ю.Баласа
ғұни).

4.
Үйренер нәрсең білім мен мейірімділік, құрметтей біл оларды
(Ю.Баласағұни)

5. Салмақты болу


барлық игі істердің алғы шарты (Ю.Баласағұни).

6. Сырты жалтырауықтың іші қалтырауық.

7. Әлсіз адам


сүріншек, ақылсыз адам


еріншек.


6.13
Сұрақта
р төңірегінде ой бөлісіңіздер
.

Аталы сөздер мен мақалдардан не түсіндіңіз
?

Айтылған ойлармен келісесіз бе?

Не себептен келісесіз, не себептен
келіспейсіз?

Сізге
адамның қасиеттері туралы
қандай нақыл сөздер немесе мақал
-
мәтелдер ұнайды?


Қызғаныш кеселі


Д
үниенің материалдық байлығына қызығып, жағымсыз қасиеттерді
бойларына сіңірмес үшін, адамзат баласы рухани баюды міндет тұту керек.
Адам болу өте қиын, надан болу
-
әп
-
сәтте. Адамның жағымсыз қасиеттері


мінез
-
құлықтың бір сипаты. Психолог маман ретінде сту
денттер арасында
«қызғаныш сезімнің түрлері» туралы семинар дәріс өткізгенмін. Сонда мына
жайттарды тілге тиек еттім.

45


«Ақ» қызғаныш, «қара» қызғаныш деп жатады, бірақ тереңіне үңілсек,
бұл екеуінде де бір қызғаныш. Қызғаны
штары мен іштарлықтары бойларын

ке
рнеген адамдар тек қана аяныш сезімдерді тудырады. Өйткені ондай
адамдар


өте әлсіз, ерік
-
жігерлері төмен, сәтсіздікті көтере алмайтын
аянышты жандар. Өне бойын қызғаныш пен көреалмаушылық жаулаған адам
баласы өзі толыққанды өмір сүре алмайды және басқаға

өмір сүруге кедергі
тудырады.

Жалпы, адам бойындағы жағымсыз қасиеттер аз сыналмаған. Мұхтар
Әуезов «Қызғаныш


құрт ауру. Ол мыс қазандай қайнайтын азап оты» дейді.
Қызғаныш пен көреалмаушылық деген қасиеттер жанды жаулап алатын
құрттар, надан және жауыз
, қатыгез адамдардың жүректеріне ұя салады.

Қызғаныш


бұл ауру. Медицинада айтылатындай, қызғаныш отына
өртенгендердің ішкі секрециясы қалыпсызданып, жүрек
-
қан тамыр жүйесі
бұзылып, жүйке жүйесі зақымданады.

Қызғаншақтық


сыртқа шықпай қоймайтын ішкі был
ық. Қызғаншақтық
пен іштарлықтың үш белгісі бар: Егер адам қасында болмаса, ол туралы
ызалы сөздер айтып, жағымсыз ойларын білдіреді; Ол сол адамды көргенде
жағымпазданып, екіжүзділеніп, көлгірсиді; Ол адамның бақытсыздығына
қуанады.

Мұндай қасиеттер


сая
з ақылдың белгілері. Өзін әрқашан басқамен
салыстыра беретін, басқа біреудің сәттілігін өзінің құлдырауы деп есептейтін
адам


жағымсыз қасиет иесі. Біреудің жетістіктері мен жолы болғыштығы
оның бойында қорқыныш тудырады, адам санасының ең төменгі пернел
еріне
әсер етіп, соған орай рефлексті қорғаныш күштері пайда болады, соны жеңу
үшін әртүрлі әдістер мен тәсілдер қолданады. Басқаларға жоғары талап
қоюдың артында адамгершілік пен психологиялық зиян шегушілігі, ішкі жан
дүниесінің бостығы жатады. Адамның ж
анын жегідей жеген қызғаныш адамға
азап шектіреді, әртүрлі аурулардың тууына ықпал етеді.

«Осы жағымсыз қасиеттер неден пайда болады?» деген сұрақ туады. Бұл
балалық шақтан ата
-
анасының немесе басқа ересектердің баланы бағалауы
мен салыстыру нәтижесінде шы
ғады. Мысалы, «Сен Марат, Айгүл, Жанарлар
сияқты болсаң...», т.б. салыстырулар мен сын
-
ескертпелерді естіп өскен
балада қызғаныш сезімі пайда болады, яғни қай жерде бағалау, салыстыру,
талаптар болса, сол жерде қызғаныш туады.

Қызғаншақ адамдар


жағымсыз
энергияның иелері. Жан
-
жақтарына
агрессияның ұшқындарын атып, жамандық ойлап, қызғаныш тудырған
объектілердің жағымды жақтарынан гөрі жағымсыз жақтарын тезірек байқап,
оларды «тізе бүктіру» мақсатында әртүрлі агрессияның түрлерін қолданады.
Осындай адамның

жеке басына, қоршаған ортасына кері әсерін тигізетін
жағымсыз қасиеттерден құтылудың жолдары: сарыуайымға салынбай, өзіңнің
сүйікті ісіңмен айналысу (шахмат ойнау, суда жүзу, табиғатқа шығу, спортпен
шұғылдану, т.б.); қоршаған ортаға, табиғатқа сүйіспенші
лікпен қарау; жан
-
жүйеңді, ойыңды рухани байытатын көркем шығармалар оқу; адамдардың
46


позитивті тұстарын байқауға тырысу; әрбір күнге шүкіршілік етіп, бәріне
көңілі толып, алғыс айта білгені жөн.

Гүлбану Құрманалиева

(«Ана тілі» газеті)


6.14
Сөйлемдерге «и
ә» және «жоқ» деп жауап беріңіз.

Мақала авторының психологияға қатысы бар ма?

Қызғаныштары мен іштарлықтары бойларын кернеген адамдар күшті
адамдар ма?

Өне бойын қызғаныш пен көреалмаушылық жаулаған адам бақытты
өмір сүреді.

Қызғаныш пен көреалмаушылық д
еген қасиеттер жауыз, қатыгез
адамдардың жүректеріне ұя салады.

Қызғаншақтық тәрбиенің жемісі ме?

Бұл жағымсыз қасиеттен арылуға бола ма?

Одан құтылудың жолдары: сарыуайымға салынбай, өзіңнің сүйікті
ісіңмен айналысу, қоршаған ортаға, табиғатқа сүйіспеншіл
ікпен қарау; жан
-
жүйеңді, ойыңды рухани байытатын көркем шығармалар оқу т.б.


Ғылым мен технология жаңалықтары
.


Марс сапары


Бір жылдық ұзақ сапарынан кейін АҚШ
-
тың NАSА ұлттық ғарыш
агенттігі 2012 жылы тамыз айында Curiosity rover жерсерігін Марсқа
қонды
рды. Плутониймен қоректенетін екі мың фунттық аппарат қызыл
ғаламшардың бетіне қонып, өте күрделі белесті бағындырды.

Соңғы үлгідегі
құрылғылармен жабдықталған алты доңғалағы бар жерсеріктің міндеті Марс
бетінен тіршілік белгілерін іздеу еді. Қыркүйек айын
да аппарат су іздері бар
Марс бетінің бедерін суретке түсіріп, соның нәтижесінде ғалымдар Марста
бұрын
тіршілік көзі
-

су болған деген
тұжырым жасап отыр.


6.15
Жаңалықты оқып, танысыңыз, топтастарыңызбен талқылаңы
з.


Техникалық терминд
ерге кіріспе
.

электр

тогы
-

электрический ток

зарядталған бөлшек
-

заряженная частица

реттелген
-

упорядоченный

қозғалыс
-

движение

магнит өрісі
-

магнитное поле

өткізгіш
-

проводник

теріс заряд
-

отрицательный заряд

оң заряд
-

положительный
заряд


47


6.16
Сөздерді сұрақта
рға жауап беретіндей формаға қойып, сөйлемді
толықтырып, оқыңыз.

Эле
ктр тогы


зарядтал...(қандай)

бөлшектер... (ненің) реттелген
(бағытталған) қозғалысы.

Электрон біркелкі ма
гнит өрісінде 4мТл индукциясы
...

(қалай)
қозғалады. Электронның айналу кезең...
(несін) табыңыз.

Егер 2,25 А ток кезінде оның ұшындағы кернеу 1,8 В болса, өткізгіш
қандай материал...(неден) жасалады.

Электрон теріс заряд...(нені), протон оң зарядты тасымалда... (не
істейді)
.


7

Қазақстанның ғылыми жаңалықтары



7.1
Грамматикаңызды т
ексеріңіз
.


Дұрыс қосымшаларды белгілеңіз
.


1. Жатақхана
...ға/да барып, сабақ...та/қа дайындалуым

керек.

2.
ҚазҰУ
-
ға/да студенттер сарай...да/ында ғылыми жобалар

жарысы
өтеді.

3. Кітапхана...дан/да математика есептер...дің/інің жинағын алуға бара
жатырмын

4. Қазақстанның жастары да өз ел...дің/інің
ғылымының даму...ға/ына
үлестерін
аямай
қосуда.

5. Физика ғылым...ды/ын ерекше ұнатамын.

6.
Диас...тың/ты университет қабырға...да/сында ғылыми зерттеулермен
айналысқы...сы/ың келеді.

7. Менің жақын досым...ды/ны
ң таңдаған мамандығы


ғарыш
техникасы мен технологиялары.

8. Біздің отандасы...ым/мыз әл Фараби өз заманы үшін үлкен маңызы
бар
ғылыми
жаңалықтар ашқан екен.

9.
Менің ағамның
жобасы халықаралық ғылыми
-
инженерлік
конкурс
...қа/
та жеңіп шықты.



7.2
Сұрақтар

төңірегінде өз пікіріңізді білдіріңіз.

Мектепте ғылыми жобалармен айналыстың ба?

Тақырыбың қандай болды?

Ғылыммен айналысып жүрген жолдастарың бар ма?

Қазақстан ғылымы қандай жағдайда деп ойлайсың?

Ғылымның дамуына қандай алғы шарттар керек?

Қазақстанда ғ
ылымның дамуына жағдайлар жасалған ба?

Болашақта ғылыммен айналысқың келе ме?

ХІХ ғасырдың ең үздік ғылыми жаңалығы қандай деп ойлайсың?

ХХ ғасырдың ең үздік ғылыми жаңалығы қандай?


Қандай ғылыми жаңалықтар адамзат дамуын жеделдетті деп ойлайсыз?

Ақпаратт
ық технологиялардың дамуы ғылым жаңалығына жата ма?

48


Өркениеттің дамуы қазіргі кезде қандай деңгейде деп есептейсіз?


7.3
Өз ойларыңызды білдіру үшін көмектесетін конструкциялар:

Менің ғылыми жобамның тақырыбы ...; менің ғылыммен айналысуыма
септігін тигіз
ген адам менің ...; мен жақсы мамандық алсам болды, ғылым
мені еш қызықтырмайды; ...(кімнің) ... туралы ашқан жаңалығын ХІХ
ғасырдың ең үздік ғылыми жаңалығы деп есептеймін; ғылымда барлық
маңызды жаңалықтар ашылып болған; қазір айтарлықтай жаңалықтар бар
деп
айта алмаймын; әрине, ғылым күннен
-
күнге дамуда; адамның қиял
-
арманы,
мақсаты таңғажайып жаңалықтардың ашылуына себеп болуда; мені
таңғалдырған жаңалық ...; ақпараттық

технологияның ең маңызды жаңалығы
... деп есептеймін (ойлаймын)


7.4
Мына сұрақтарды

бір
-
біріңізге қойып, әңгіме құрастырыңыздар
.

Компьютерді өз жұмысыңда (оқуда, білім алуда) пайдаланасың ба?

Компьютерді пайдалану деңгейің қандай? (жетік пайдаланушымын, тек
әлеуметтік желілерде отырамын, тек ойындар ойнаймын, қатардағы
пайдаланушымын)

Се
нің жұмысыңа (оқуыңа) компьютерлік технологиялар қалай әсер
етеді?

Мәліметтерді сақтау және таратуда компьютерлік жүйелердің
сенімділігі қандай?

Компьютерді қандай мақсаттар үшін пайдаланасың?

Ақпараттық технологиялардың жетілдірілуінің қаншалықты маңызы
б
ар?

Ақпараттық технологиялардың қазіргі әлемге әсері қандай?

Сенің ойыңша, «ком
пьютер» деген не?


7.5
Білген мәліметтеріңізді аудиторияға айтып беріңіз.


Қазақстан ғылымы мен технологиясының жаңалықтары
.

1.

Қазақша сөйлейтін қалам
.

А
қтөбе қаласының екі тұрғын
ы қазақша «сөйлейтін» қалам жасап
шығарды. Өнертапқыштардың айтуынша, «
Зерек» атты бұл қалам 2
-
7 жас
аралығындағы балаларға
әріп пен сан үйретуге арналған.

Өнертапқыш
азаматтардың бірі Абзал Қадырбаев «Зеректі» «ішіне шағын компьютер
жасырылған ақылды қала
м» деп таныстырды.

Қаламмен бірге қазақ алфавиті
жазылған қатырма қағаз, МР3 форматты плеер

және үш кітапша сатылуда
.

-

Кітапшаларды 2
-
7 жас аралығындағы балалардың даму ерекшеліктерін ескере
отырып жасадық. Педагог, психологтармен кеңестік. Білім министрл
ігінің де
рұқсаты бар,
-

деді Абзал Қадырбаев.

Өнертапқыштың сөзіне қарағанда,
«Зеректің
» қуаты екі
-
үш сағатқа жетеді.

Қалам кәдімгі қалта телефоны мен
тұрмыстық техника сияқты электр желісінен қуат алады. Қалам АҚШ пен
Еуропа Одағы стандарттарына сай халы
қаралық сертификациядан өткен.
49


«Авторлық құқымыз да заңмен қорғалған» дейді өнертапқыш

жігіт.
Қаламның
ұшындағы лазер кітапшалардағы ақпаратты «Зеректің» орталық процессорына
жеткізеді. Ол жады картасына сұраныс жасайды. Барлық мәлімет сонда.
«Зеректі» сөй
летіп тұрған
-

жады картасындағы аудиофайл. Картаның
сыйымдылығы



2
гигабайт.
Егер қаламның жадына үйіңіздегі к
омпьютерден
ертегі немесе ән
-
күй көшіретін болсаңыз, сырт көзге әншейін қатырма қағаз
сияқты боп көрінетін МР3 форматты плеердің көмегімен тыңда
уға да болады,
-

дейді Абзал Қадырбаев.

Абзал Қадырбаевты
ң мамандығы
-

хирург. Ал
екінші
өнертапқыш Бауыржан Сейтенов
-

мұғалім. Абзалдың сөзіне
қарағанда, Бауыржан екеуі идеяларын жүзеге асыру үшін бір жыл уақыттарын
жұмсапты.

Қаламды жасаушылар оны Қытай
дан шығартып отыр. "Өйткені
Қытайға тапсырыс берген арзанға түседі" дейді олар. "Зерек" қаламы
Ақтөбеде бір аптадан бері сатылып жатыр. Бір қаламның бағасы
-

15 мың
теңге.

(
http://www.azattyq.org/

с
айтының материалын
ан қысқартылып алынды)


2.

Қарағандылық бойжеткен жаңа жел қозғалтқышын ойлап тапты
.


Қ
арағандыдағы мектеп
-
интернаттың түлегі Әсия Құсайынованың
Қазақстан климатына икемделген жел қозғалтқышы жобасы халықаралық
ғылыми
-
инженерлік конкурста жеңіп шықты.


Жас өн
ертапқыш Әсия
Құсайынова Қарағанды қаласында тұрады. Ата
-
әжесінің бауырында өскен қыз
биыл Қарағанды облысының дарынды балаларға арналған физика
-
математика
пәндерін тереңдетіп оқытатын «Дарын» мектеп
-
интернатын бітірді.



Әлемде жел қозғалтқыштарының түрі
көп, бірақ өз басым біздің
жердің климат жағдайларына икемделген қозғалтқыш түрін құрастырмақпын.
Бізде екпіні мықты желдер соқпайды, жеріміздің климаты
-

күрт
континенталды. Сондықтан менің қондырғым секундына бес метр
жылдамдықпен соғатын желдің екпінін
электр қуатына айналдыруға арналған.
Бұл жобаны қолға алуымның бірінші себебі


осы. Екіншіден, климаттың
тазалығы үшін пайдалы. Өйткені электр қуатын алу үшін көмір, мұнай, газ
керек. Енді қуат өндірудің таза тәсілін пайдаланатын кез келді. Менің
жобамның

қолданылатын жері көп. Бұл
-

ауаны көмір, мұнай сияқты қазба
қуат көздерімен ластамайтын, балама қуат көзі. Оның үстіне, табиғи ресурстар
қоры да түгесіліп барады. Сондықтан бұл жоба табиғи ре
сурстарды сақтауға
бағытталған. (
http://www.azattyq.org/

сайтының материалынан қысқартылып
алынды)


3.

Қарағандылық өнертапқыш өндіріс қалдықтарын іске жарататын
қондырғы жасады
.


Қарағанды тұрғыны Александр Борисенко өндіріс мұржаларынан
шығатын түтін қалдықтарын ауаға тазартып

шығаратын және түтіндегі
қалдықтарды одан әрі пайдалануға арналған қондырғы ойлап тапты. Ол
зауыттарда тәжірибе ретінде сынақтан өткізілген.

50


Александр Борисенко өзі ойлап тапқан қондырғы шығып жатқан газды,
ауаны ластайтын қалдықтарды тоқтататынын, одан п
айдалы өнімдер алуға
болатынын айтады. Мәселен, С
-
2 газынан техникалық көмір сутегін алуға
болады. Сондай
-
ақ

биылғы жылға өндірістік модуль дайындап жатқандарын
айтты.

(
http://www.azattyq.org/

сайтының материалынан
қысқартылып
алынды)


4.

Қарағандыдағы «Дарын» мектебінің екі оқушысы ашқан екі жаңалық
ел құлағын елең еткізді
.


Бірі қазақ әліпбиінің негізінде ақпаратты жасырын жеткізетін шифрлау
әдісін ойлап тапса, екіншісі ғарыш операцияларының шығынын 2 есе
үнемдейтін спутниктік байланыс торының жобасын жасап шығарды.

Қ
ара
ғандының орталығындағы «
Дарын
»

мектебінің

11

сынып оқуш
ысы
З
о
бира Омарова құпия ақпаратты қалай жеткізудің сырын әбден
зерттеп,

терең

меңгерген. Ол қазақ кирилл әліпбиінің

негізінде шифрлау
әдісін ойлап тапқан.

Әдістің сыры қарапайым, оны зейін қойып, зерделеген
кез келген адам бірден игеріп алуына болады, сө
йтіп қажет кезінде құпия
тілмен хат жазысу қиын емес
,
-

дейді З
о
бира.

Полибия квадраты мен Виженер
кестесі арқылы әріптер өзара қиылысатын 6 және 7 баған бойына
орналастырылып, қиылысқан нүктесіндегі 2 сан алынады.
Яғни бір әріп 2
санмен шифрланады. Осылай
ша кез

келген ақпаратты жасыруға болады.
Ақпарат алмасушылар бұл

тәсілді меңгерсе жеткілікті.


Тарихқа жүгінсек, мұндай тәсілді ежелгі жауынгерлер кеңінен
қолданған.

Мәселен, гректер Александр Македонский жорығының кезінде
тұтқиылдан шабуыл жасайтын орында
рын бір
-
біріне дәл осы жолмен білдіріп
отырған. Бірақ қазақ әлібиіндегі 42 әріпті

шифрлау әдісін әлемде бірінші
болып қарағандылық оқушын
ың ашуы әрине, үлкен жаңалық.


Қарағандылық тағы бір

жас дарын "Дарын" мектебінің оқушысы Дарын
Тельман спутниктік бай
ланыстың корпоративті торын құру жобасын жасап
шығуға екі жыл уақыт жұмсаған. Корпоративті тор «ҚазСат» ұлттық спутнигі
арқылы жұмыс істейді. Әрі ғарыш саласындағы ұйымдардың интернет
қызметіне кететін шығынын 2 есеге дейін үнемдейді.
Мұның сыртында
ақпа
ра
тты

өте жедел жеткізе алады.

Ал ең бастысы, тордағы қорғаныс коды
өте мықты ойластырылған, ол

өзгелердің ішкі жүйеге еніп кетуіне

жол
бермейді. Жоба құны 10 млн теңге.
-

Бірақ іске қосылса, жоба 3 жылдан кейін
нақты жемісін береді
,
-

дейді өнертапқыш оқушы
.

Дарынның
жобасын

Қазақстандағы ғарыштық саланың

ұйымдары мен өкіл
дері

жоғары
бағалап үлгеріпті.

(
http://www.azattyq.org/

сайтының материалынан
қысқартылып алынды)


7.6

Мәтіндердегі жаңалықтар ғылымның қай саласын
а жатады?

1
-
мәтіндегі ақпарат ғылымның ... саласының жаңалығы туралы хабар
береді

51


2
-
мәтіндегі ...

3
-
мәтіндегі ...

4
-
мәтіндегі ...


7.7

Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындаңыз

«Зерек»

қаламын си
п
а
ттаңыз.

«Зеректің» өнертапқышы өз жаңалығын қалай ат
айды?

Қаламды жасаушылар қандай мамандық иелері?

Қалам балаларға сан мен әріп үйретуден басқа қандай қызмет атқарады?

Қалам


неге Қытайда шығарылады?

Әсияның жобасының негізгі мақсаты және ерекшелігі қандай?

Әсияның жобасының экологияға қатысы бар ма?

Қанд
ай жобалар бір
-
біріне ұқсас
,

несімен ұқсас?

Қай жоба қазақ тілінің мәселесіне қатысты?

Қай жобада үнемдеу саясаты қарастырылады? Не үнемделеді?

Қазақ тілі әріптерін шифрлау бұрын
жүзеге асырыл
ған ба?

Қандай мәтінде оқушылардың ашқан жаңалықтары туралы сөз

қозғалады.


Не істегің келеді?

Жекеше:
бар+
ғы+м/ кел+гі+ң, айт+қы+ңыз/сөйлес+кі+сі келеді/ келді/
келіп тұр

Көпше:
бар+ғы+лар+ымыз, кел+гі+лер+ің, айт+қы+лар+ыңыз,
сөйлес+кі+лер+і, келеді/ келді/ келіп тұр


7.8
Сөйлемдерді толықтырыңыз.

Балалардың бүгі
н киноға бар... келеді. Біздің ұлымыздың экономика
са
ласында жұмыс істе...

келеді. Біздің

бұл тақырыпқа сөйлес...
келіп тұрған
жоқ.
Менің сізден сұхбат ал...

келеді. Оның бізді тың
да...

келм
ейді. Олардың
біраз демал...

келеді. Сіздің
биыл диссертация қ
орға...
келе м
е?

Менің тамақ
іш........ келіп тұр. Оның ұ
йықта........ келіп тұр.

Сендердің шаң
ғы теп...

келе
ме?

Сіздердің коньки теп...

кел
еді. Оның бұл жақтан кет...

ке
леді. Олардың
мұнда кел...
келуі мүмкін
. Оның саған бірдеме айт...

келе ме?


7.9
Ке
лесі етістіктермен хабарлы, сұраулы, болымсыз сөйлем құраңыз.

Үлгі: Менің жұмыс істегім келеді. Менің жұмыс істегім келмейді.

Мен
-

жұмыс істе
, ақша тап
. Сен


шай іш. Сіз
-

саяхатқа шық. Ол


іссапарға бар. Біз
-
домбыра тарт. Сендер
-

ән сал. Сіздер
-

ба
лық аула. Мен


машинамен жарыс. Сен
-

бәйге
ге қатыс.
Ол
-

үй сал. Біз


банкте жұмыс істе.
Сендер


конференция өткіз. Сіздер


баяндама жаса. Олар
-

пікірсайысқа
қатысу. Біз
-

бірдеме айт. Сендер
-

кеңес өткіз. Мен


тіл үйрен. Сен
-

тоғызқұмалақ ойна.



52


Әл
-
Фараби (870
-
950)


Орта ғасырда Қазақстанның Отырар өңірінде (қазіргі Оңтүстік Қазақстан
облысы) аты бүкіл дүние жүзіне әйгілі болған асқан ойшыл, ұлы ғалым,
философ Әбу Насыр әл
-
Фараби дүниеге келді. Оның балалық шағы Арыс,
Сырдария бойында өтті. Әбу

Насырдың өз құрбы
-
құрдастарынан бір
ерекшелігі табиғи асқан зеректігі мен өнер
-
білімге деген таудай талабы еді.
Ол сәби кезінен халық аузындағы ертегі
-
әңгімелерді, жыр
-
дастандарды, өлең
-
саздарды тыңдап ой
-
зердесіне тоқыды. Отырар медресіндегі оқуды тауысы
п,
ондағы аса бай кітапханадағы қолжазбаларды толық меңгереді. Әбу Насыр
білімін кемелдендіру, ғылымды терең игеру мақсатымен сол кездегі
дүниежүзілік аса ірі мәдени орталық саналатын Бағдад қаласына келеді.
Мұнда ол Аристотель, Евклид, Птолемей еңбектерін

оқып үйренеді. Ғылым
негіздерін игеруде еңбекқорлық пен төзімділіктің үлкен үлгісін көрсетеді. Бір
дерек бойынша ол Аристотельдің «
Физикасын
»

40 рет,

«
Риторикасын
»

200
рет оқыған көрінеді. Ол ана тілімен қатар араб, парсы, грек және басқа
бірсыпыра тілде
рді білген.

Әл
-
Фараби 25
-
30 жас шамасында бүкіл дүниежүзілік ғылым
-
білімді
терең де, жан
-
жақты меңгереді, енді өз тарапынан құнды
-
құнды еңбектер
жазып, бұрын белгісіз болып келген ғылыми жаңалықтар, заңдар мен
қағидалар аша бастайды. Әбу Насыр сол тұстағы
ғылым мен өнердің барлық
салалары бойынша 150
-
ден астам еңбек жазған. Оның

«Музыканың ұлы
кітабы», «Ғылымдар тізбегі», «Органон», «Алмагеске түсініктеме» атты
еңбектері ғылымның болашақ дамуына, кемелденуіне үлкен ықпал жасады.
Замандастары мен шәкіртте
рі әл
-
Фарабиды айрықша құрметтеп «екінші
ұстаз», яғни «екінші Аристотель» деп атаған.

Әл
-
Фараби еңбектерінде дүниені танып
-
білуде адам ақыл
-
ойының
мүмкіндігін жоғары бағалайды, сондықтан дұрыс пайымдау туралы ғылым
-

логикаға көп мән берді. Ғылым мен филос
офияны жетік білу үшін логика мен
тіл біліміне жүйрік болу керек екенін барынша уағыздайды.

Әл
-
Фараби
-

математика мәселелерімен де көп айналысқан ғұлама
ғалым. Әл
-
Фараби «арифметика мен геометрия барлық ғылымға араласады»
деген қағиданы негіздеп, математ
иканы архитектура, жер өлшеу, астрономия,
музыка мұқтаждарына шебер пайдаланады. Мысалы, есептеу жолымен
Шолпан планетасының «Күнді басып өту» мерзімін алдын ала біліп, оны дер
кезінде бақылаған.

Әл
-
Фарабидың астрономиядағы үлкен жаңалығы


ол Марстың жүру

жолын мұқият зерттей келіп, оның дүркін
-
дүркін ауытқуын ашуы болды. Әл
-
Фараби
-

жұлдыздарға қарап, адамның және басқадай жер бетіндегі
оқиғалардың келешегін, тағдырын болжауға ұмтылған сәуегейліктің,
балгерліктің жалған екенін ғылыми негізде дәлелдеп берг
ен оқымысты. Ол
өзінің «Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы» атты әйгілі еңбегінде зорлықсыз,
бейбітшіл, әділ қоғамның үлгісін болжап сипаттайды. Алайда әл
-
Фараби
мұндай қоғамды құрудың нақты жолын таба алмады.

53


Әл
-
Фараби аса үлкен музыкант, тамаша орындаушы
және ақын болған.
Ол домбыра, қобыз секілді аспап түрлерін жасап, бірнеше музыкалық саздар
жазған. Ұлы ғұлама ұзақ уақыт шет жерде жүргенде өзінің туған отаны
Отырарды бір сәт те ұмытпаған. Оған оның мына сағыныш өлеңі дәлел бола
алады:

Қашықтасаң, туған
жер
-

қалың елім,

Қамығамын сағынып алау денем.

Шаршадым мен, қанатым талды менің,

Шаңғыт жолға сарылып қарауменен.


7.10

Сұрақтарға жауап беріңіз.

1.

Әл
-
Фараби Бағдат қаласына не мақсатпен келеді?

2.

Әл
-
Фараби қандай өнерлерді меңгерген?

3.

Ұлы ғалым не себептен
философиялық еңбектерді көп реттен оқыған?

4.

Ұлы жерлесіміздің әділ қоғам құрудың нақты үлгісін ұсына
алмауының себебі неде деп ойлайсыз?

5.

Қазір әл
-
Фарабидің әділ қоғам туралы арманы жүзеге асты деп
ойлайсыз ба?

6.

Шәкірттері мен замандастары әл
-
Фарабиды қалай а
таған?

7.

Әл
-
Фарабидың астрономиядағы жаңалығы қандай еді?

8.

Әл
-
Фараби туған жеріне деген сағынышын қалай білдірген?

9.

Сізге сағыныш сезімі таныс па, кімді немесе нені сағынасыз?


7.11

Сөздердің аудармасын сөздіктен тауып, жазыңыз, осы сөздерге
мағынасы жағынан ж
ақын және қарама
-
қарсы мағыналы сөздерді айтыңыз.

зеректік


талап
-


ой
-
зердесіне тоқу



қағида



пайымдау


уағыздау


мұқият
-


ауытқу
-


сәуегейлік



балгерлік
-


ізгі



зорлықсыз



сағыныш


жалған




7.12

А бағанындағы сөздерге ұқсас мағыналы сө
здерді Ә бағанынан
табыңыз.


А

Ә

54


дер кезінде

сәт

тағдыр

оқымысты

уағыздау

дүркін
-
дүркін

мұқтаж

негіздеу

ұмтылу

құрбы
-
құрдас

сәби

бала, нәресте

насихаттау

көп рет

талпыну

дәлелдеу

ғалым

керек

жора
-
жолдас, замандас

дәл уақытында

кез

жазмыш


7.13

Мәтінд
е мына мағыналар қандай сөздермен берілген.

білімін жетілдіру мақсатымен
-

Отырар өлкесінде
-

ғылымды меңгеруде
-

Евклид, Птоломей еңбектерін зерттейді
-


Отырарды бір сәт те есінен шығармады
-

оқуды бітіріп
-

Марс жолын тыңғылықты зерттей келіп

-

логика

мен тіл білімін жетік білу
-



7.14 Сұрақтарды талқылаңыздар
.

Физика пәні ұнай ма?

Техника саласының мамандары физиканы білуге міндетті деп есептейсіз
бе?

Физиканың қандай салаларының атауларын білесіз?

Ф
изика ғылымы қай ғасырдан бастап

дами б
а
стады?

Қар
апайым адам физикалық құбылыстармен

күнделікті өмірде кездесе
ме?

Мысалдары қандай?

Қандай атақты физиктерді білесіз?

Олардың физика ғылымына қосқан үлесі қандай?

Ақпараттық технологиялар мен физиканың арасында байланыс бар ма?


Физика


Физика (грек.
physi
s


табиғат)


материяның жалпы қасиеттерін және
оның қозғалыс заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Физиканың заңдары
тәжірибе жүзінде анықталған сандық қатынастар арқылы математикалық тілде
өрнектеледі. Физика тәжірибелік және теори
я
лық физика болып
ажыратылад
ы. Тәжірибелік физика тәжірибе арқылы жаңа деректерді ашады
және белгілі физикалық заңдарды тексереді. Ал теориялық физика тәжірибе
нәтижелеріне сүйене отырып
,
табиғат заңдарын тұжырымдайды және нақты
55


құбылыстарды осы заңдар негізінде түсіндіреді, сонымен
қатар белгісіз жаңа
құбылыстарды алдын ала болжайды. Зерттелетін сан қилы нысандарға және
материаның қозғалыс түрлеріне қарай физика бір
-
бірімен өзара тығыз
байланысқан бірнеше бөлімдерге ажыратылады: элементар бөлшектер
физикасы
, ядролық физика, атомдар м
ен мо
лекулалар физикасы, газдар мен
сұйықтықтар физикасы, қатты дене физикасы, плазма физикасы.

Физика жайлы алғашқы деректер Ежелгі Вавилон мен Мысыр елінің
жазбаларында кездеседі. Зәулім сарайлар мен күрделі құрылыстар (пирамида,
қорғандар) салу жұмыста
рында құрылыс механикасымен статистикасының
қарапайым заңдары (рычак, көлбеу жазықтық т.б.) пайдаланылады. Ежелгі
грек ғалымдары

Де
мо
крит (б.з.б. 5 ғ.), Эпикур (б.з.б. 4 ғ.) және Лукреций
(б.з.б. 1 ғ.) дүниенің ең қарапайым кірпішін
одан әрі бөлінбейтін бө
лшек атом
деп санады. Атом туралы ілім (атомистика) талай ғасырға созылған талай
тартыстан кейін қазіргі табиғат жайлы ғылымдар негізіне айналды.
Аристотельдің табиғат жайлы жазылған кітабы «физика» деп аталады. Осыған
орай Аристотельді физиканың қалаушысы

деп те атайды. Грек ғалымы
Архимед (б.з.б. 3 ғ.)
гидрост
ати
каның негізгі заңын ашты, қарапайым
механизмдерді зерттеді. Ол механикамен қатар оптика, астрономиямен де
айналысты. Электр мен магнетизмге байланысты кейбір қарапайым
құбылыстар тым ертеден
-
ақ бе
лгілі болған. Грек
-
рим мәдениеті дәуірінде
статиканың қарапайым заңдары (рычак ережесі, денелердің ауырлық центрі)
геометриялық оптиканың алғашқы заңдылықтары (жарықтың түзу сызық
бойымен таралуы, шағылу және сыну заңдары) ашылды. Демокрит,
Аристотель, Арх
имед тәрізді ежелгі дүниедегі ұлы ғалымдардың ғылымға
қосқан мол үлесі ғасырлар бойына жинақталған тәжірибелермен ұштаса келіп
физиканың іргетасы болып саналатын классикалық механиканың тууына
қолайлы жағдай жасады.
(Қазақстан энциклопедиясы)


7.15
Сұрақт
арға «шын» немесе «жалған» деп жауап беріңіз.

1. Физика тірі ағзаларды зерттейтін ғылым.

2. Физика заңдары математика тілінде өрнектеледі.

3.Тәжірибелік физика тәжірибе нәтижелеріне сүйене отырып, табиғат
заңдарын тұжырымдайды.

4. Теориялық физика тәжірибе

арқылы жаңа деректерді ашады және
белгілі физикалық заңдарды тексереді.

5. Физика бір
-
бірімен байланысы жоқ бірнеше бөл
імдерге жіктеледі.

6.
Эпикур, Лукреций сияқты Ежелгі Рим ғалымдары дүниенің ең
қарапайым кірпішін одан әрі бөлінбейтін бөлшек атом деп

санады.

7. Грек ғалымы Аристотель гидростатиканың негізгі заңын ашты,
қарапайым механизмдерді зерттеді.

8. Аристотельдің табиғат жайлы жазылған кітабы «физика» деп аталады.


7.16
Бір
-
біріңіздің қандай қабілеттеріңіз бар

екенін біліңіз.

Мен сандарды ойша с
анауға жақсымын.

56


Мен математикаға жақсымын.

Асқар тарихи кезеңдерді есте сақтауға жақсы.

Айгүл адамдардың атына жақсы.

Менің әкем жерлердің атына жақсы.

Әжем шежіреге жақсы.


Күнделікті сұхбаттар
.

7.17
Жәрмеңкеде кездескен екі таныстың әңгімесін толықтырың
ыз.

А Сәлем, Динара!

Ә Сәлем, Жұмай!

А
Сен мұнда

?

Ә Менің бүгін демалысым еді, уақытым болғасын

. Өзің
ше?

А Менің туыстарым осы жәрмеңкеге өз тауарларын алып келген еді.
Соны

Ә Олар қайдан


, қандай тауар

?

А

Олар Тараздан келді, макарон

өнімдерін
әкелді.

Ә Макарон шығаратын кәсіпорындар


. Олар сата ала ма?

А Сата алатын

, өйткені олардың өнімдерінің сапасы өте
жақсы.

Ә Е, онда жо
лдары болсын. Жақсы сау бол. Менің үйге

.

А Сау бол. Кездесеміз ғой.


Ғылым мен технология жаңалықтары
.


Оқушы
«
Жемқорлықпен күресетін бауырсақ
»

ойынын жасады
.


13 жастағы Сергей Базанов ойлап тапқан компьютер ойынындағы
Бауырсақ Қа
зақстандағы ж
емқорлықпен күресетін кейіпкер.
Орыстың халық

ертегісіндегі Колобок бейнесі осылайш
а бала қиялында жаңа сипатқа ие
болып, елде жүріп жатқан науқанға виртуалды түрде қатысады
.

О
йынғ
а қарап отырып, бірте
-
бірте адам
ның делебесі қоза бастайды.
Күр
ең қызыл ою түскен ақ тақиялы топ
-
томпақ Бауырсақ қошқыл жасыл түсті
жемқор құбыжықтармен жалғыз өзі айқасып жүреді.

Ойынның артқы
көрінісінде
-

көкпеңбек аспан. Бауырсақ батыр күрделене түсетін бір
деңгейден екінші деңгейге шыға отырып
,

тау шатқалдарынан,

жыра
-
жыраның
ішінен, жантақтардың арасынан айлакер жемқорларды іздейді. Ойында
кәдімгідей әзіл
-
оспақтың табы бар.

Қарсыластарын таба салысымен Бауырсақ
жекпе
-
жекке шыға жүріп
,

оларды бір
-
бірден құрта бастайды. Ойын 20
деңгейден тұрады.

«
Азаттық
»

тілшісіне

Сергей Базанов жасаған ойыны жай
ғана балаларды қорқытатын нәрсе емес дейді.

-

Кейіпкерлерім қайдағы бір
барыс немесе шайтан емес. Бұл
-

әзіл аралас, кез

келген жастағы адам ойнай
алатын ойын. Қарапайым ғ
ана графика негізінде жасалған.
Ойнау оңай болу
57


үші
н кейіпкерлер ыңғайлы геометрикалық пішінмен жасалған.

Жас автордың
ойынша, Бауырсақ
-

Қазақстанның барлық халқын бейнелейтін жинақы образ.

-

Неге Бауырсақ болып шықты дейсіз бе?


деп кү
леді Сергей Азаттық
тілшісіне.
-

Жай ғана нәрсе ғой. Мысалы, Ресейде
нан мен тұз алып қарсы
алады, Қазақстанда қытырлақ бауырсақ қойылмайтын дастарқан жоқ.

Неге компьютерлік ойынында кейіпкерлер жемқорлықпен күресіп жүреді
деген сұраққа Сергей телевизордан тек осы жайлы еститінін, әлдекімді әлде
бір жерде әшкерелеп жататыны
н айтты.

Ойын авторының әкесі Владимир Базанов ұлының хоббиін құптайды.
Тек компьютер алдында көп отыратынына наразы. Оның айтуынша,
бауырсаққа аңғарларды кездіріп, төбеден төбеге секірту үшін Сергей бір жыл
еңбектеніп, арнайы ақпарат жинаған. Кейде тіпті

тәулігіне 12 сағат монитор
алдында отырған.

(
http://www.azattyq.org

сайтының материалынан
қысқартылып алынды)


7.18 Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындаңыз.

Мәтіндегі техникалық терминдерді жазып алыңыз.

Серг
ей ойынның басты кейіпкері ретінде неге Бауыр
сақты алғанын
қалай түсіндіреді?

Бауырсақ неге басқа қылмыс
керлермен күреспейді, бала не с
ебептен
жемқорларды таңдаған?

Мәтін
ге

басқа да

сұрақ
тар

қойып,
осы мәселені
талқылаңыздар.


Т
ехникалық терминдерге кірісп
е
.


д
ерек


данные

д
еректер ағыны


поток данных

д
ерекқор
-

база данных

д
еректерді өңдеу


обработка данных

м
еңзер


курсор

ж
үйелік қорап


системный блок

т
орап
-

узел

ш
ерту


щелкнуть

о
перациялық жүйе


операционная система

ү
збей қоректендіру көзі


исто
чник бесперебойного питания


7.19
Сөйлемдерді толықтырып, оқыңыз.

1.
Деректер ағыны
-

файлдар..., сокеттерді оқып, жазу...

пайдаланылатын абстракция.

2.
Жүйелік қорап


компьютер...

құр
астыр
у үшін қажет
ті аппараттық
қамтулар...

жабдықталатын шасси болып
табылады.

3.
Меңзер


тінтуір көрсеткіші,
(ағылшынның «
cursor
»



аспап
тың

көрсеткіші,
тілі
) экра
н...

келес
і таңба...

пайда болатын орны.

4.
Деректер көзінің
элемент... тінтуірдің оң батырма... шертіңіз.

58


5.
Негізгі желіде электр тогы болмай қалған жағдайд
а, үзбей
қоректендіру көзі өз қорын іске қосады, соның арқасында техника шектеулі
уақыт аралығында жұмыс істей алады.

6. Жақында
Microsoft
-
тың

Windows

8 операциялық жүйесінің ақырғы
нұсқасы ұсынылды.

7. Желі торабы


компьютер жел
ісінің бір бөлігі ретінд
е басқа
құрылғылармен жалғастырылғын құрылғы. Тораптар ретінде компьютерлер,
ұялы телефондар, планшеттер және маршрутизатор, коммутатор сияқты
арнайы желілік құрылғылар бола алады.


Заттар тарихынан
.

Сіріңке



Сіріңке


бір жақ ұшына жеңіл тұтанатын қоспа

жағылған жіңішке ағаш
таяқша. Ол қоспа тотықтырғыш (бертоле тұзы, калий бихроматы және
пиролюзит), қалпына келтіргіш (күкірт), байланыстырғыш (крахмал,
декстрин, гуммитрагант, лигносульфон), толтырғыш (ұнтақталған шыны,
темір жосасы, мырышты бояу, саз, ги
пс, диатомит), бояу және пигмент тәрізді
заттардан тұрады. Сіріңке қорабына жағылатын қоспа құрамында қызыл
фосфор, күкүртті сүрме, темір жосасы, пиролюзит, тері желімі, бор, декстрин
және гуммитрагант болады. Сіріңкені қорапқа жағылған қоспаға үйкеген кез
де
ең алдымен қораптағы фосфор жанады. Сөйтіп бертолле тұзы тотығып,
таяқша басына жағылған қоспа құрамындағы күкірт от алады да, сіріңкенің
өзін жандырады. Сіріңкелер оталғыш (тұрмыс қажетіне арналған) сіріңке және
арнаулы сіріңке болып ажыратылады. Оталғ
ыш сіріңкенің қауіпсіз сіріңке (ол
қорапқа салынған қоспаға үйкелгенде ғана жанады), ылғалға төзімді сіріңке
т.б. деп аталатын түрлері бар. Оталғыш сіріңкелер ағаштан дайындалып,
арнаулы қорапқа салынады. Қазақстанда «М.М. Майлыбаев сіріңкесі»
алынды. Ол г
еология минералды ғылымдарының кандидаты М.М. Майлыбаев
есімімен аталған. Бұдан басқа сіріңкенің арнайы түрлері (термиялық,
сигналдық, т.б.) бар. (Қазақ энциклопедиясы
, 8 том, 154 бет
)


8

Салауатты өмір салтын дәріптейік


8.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.

Дұ
рыс сөйлемді белгілеңіз.

1. Мен арқылы денсаулықтан артық ешнәрсе жоқ.


Мен үшін денсаулықтан артық ешнә
рсе жоқ.

2. Салауатты өмір салты сияқты соңғы кезде жиі жазылып жүр.


Салауатты өмір салты туралы соңғы кезде жиі жазылып жүр.

3. Әжем биологиялық

белсенді заттардың арқасында көп ауырмайды.


Әжем биологиялық белсенді заттар сайын көп ауырмайды.

4. Бұл дәрілік шөпті әрбір үш сағат сайын ішу керек.


Бұл дә
рілік шөпті әрбір үш сағат тарта

ішу керек.

59


5. Бұ
л дәріні тамақтан кейін жарты сағаттан со
ң
қабылдау керек.


Бұл дәріні тамаққа

кейін жарты сағаттан кейін қабылдау керек.

6. Деніңіз сау болсын, артық салмақ болмасын десеңіз дұрыс тамақтану
ережелері тәрізді біліп, оны ұстануыңыз керек.


Деніңіз сау болсын, артық салмақ болмасын десеңіз дұ
рыс тамақтану
ережелері жайлы біліп, оны ұстануыңыз керек.

7.
Түр
-
тұрпатыңызды

бірқалыпты ұстау

үшін дұрыс тамақтанумен
арқылы
жаттығу жасап, көбірек жаяу жүргеніңіз дұрыс.

8.
Түр
-
тұрпатыңызды

бірқалыпты ұстау үшін дұрыс тамақтанумен қатар

жаттығу жасап, к
өбірек жаяу жүргеніңіз дұрыс.

9. Көкөніс, жеміс
-
жидек сияқты табиғи өнімдерді көбірек пайдалану
керек екені
н

бала да біледі.


Көкөніс, жеміс
-
жидек арқасында табиғи өнімдерді көбірек пайдалану
керек екені
н

бала да біледі.

10. Қала бойынша туберкулез ауру
ының ал
д
ын алу бойынша дәрігерлік
шаралар өткізілуде.


Қала туралы туберкулез ауруының ал
д
ын алу бойынша дәрігерлік
шаралар өткізілуде.


8.2 С
ұрақтар төңірегінде бір
-
біріңізбен сұ
х
баттасыңыз.

Салауатты өмір салтын қалай түсінесіз және оны ұстанасыз ба
?

Зиянды әдеттерге не жатады?

Олар туралы не білесің?

Зиянды әдеттерің бар ма?

Оларды тастауға әрекет жасайсың ба?

Адамдар зиянды әдеттердің салдарын біле тұра неге оны әрі қара
й
жалғастыра береді деп ойлайсың
?

Сен
қандай тағамды жақсы көресі
ң
? Ет тағамдар
ын ба, сүт тағамдарын
ба?

Отбасыңда көбінесе қандай тағам пісіріледі?

«
Әуелгі

байлық



денсаулық»

деген мақалды ұстаным етесің бе?


8.3
Сұ
х
баттан алған ақпаратыңызды

мына сөздерді қолданып, әңгімелеп
беріңіз.

темекі тарту

маскүнемдік

нашақорлық

майлы

тамақ

ащы

тұзды

консервілер

қуырылған тағамдар

пайдалы заттар

ағзаға зиянды әсері бар

60


тағамды талғап жеу

кез келген тамақты жемеймін

әйтеуір қарным толса болды

ұннан жасалған тағамдар

тәтті тағамдар

жылдам тамақтар (
fast food
)

тастап көрдім, бірақ түк шықпады

т
астап кеттім

адамдар өздерін өздері жеңе алмайды

диета ұстау

аз қимылдау


8.4
Сұрақтар төңірегінде әңгімелесіңіз.

1. Қазақтың қандай ұлттық тағамдарын білесің?

2.
Саған қандай ұлттық тағам ұнайды?

3. Басқа ұлттардың қандай тағамдары ұнайды?

4. Өзің тамақ п
ісіре аласың ба?

5. Ұлттық тағамдардың адам денсаулығына әсері қандай?

6. Қандай тағамдар адам денсаулығына зиянды деп санайсың?

7. Жент жеп көрдің бе? Ол қандай тағамға жатады?

(тәтті, негізгі, ет,
сүт, астық т.б.)

8. Қымызға қалай қарайсың?


Жент


Жент (
қоспа)
-

аса кәделі дастархан дәмі. Ол қыста қатпайтын, жазда
бұзылмайтын өте дәмді тағам. Жент былғау шеберлікті қажет
ете
ді.
Ақталған
тарыны келіге түйіп (кофе тартқышқа салып) ұнтақтайды. Оған құмшекер,
ұнтақталған ірімшік салып араластырады. Содан соң
қазанға жылқының
майын құйып

(қазіргі кезде сары май салып)
, ысытып, араласқан тары мен
ірімшікті салып, ақырын отқа қойып, араластырады. Жент майды бойына
сіңірген соң ыдысқа салып, салқын жерге қояды. Әдетте жентті ешкінің
немесе қойдың қарнына салып сақ
тайды.


8.5 Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындаңыз.

Жент дайындауға шеберлік қажет пе, әлде араластыра саламыз ба?

Женттің құрамына кіретін тағамдарды атаңыз.

Жент жасағанда қандай іс
-
әрекет
тер

орындалады?

«Жеңсік ас» дегенді қалай түсінесіз?

Жент

жеңсік ас
қ
а жата ма?

Мәтіннен неге? қайда? сұрақтарына жауап беретін сөздерді табыңыз.


8.6
Мәтіннен рецептілердің бәріне
дерлік

ортақ етістіктерді жазып алып,
оларды басқа да етістіктермен толықтырыңыз:

61


салу

араластыру




8.7
Женттің рецептін үлгіге алып
, өзіңіз жақсы дайындайтын тағамның
рецептін жазыңыз.


8.8
Сұрақтар төңірегінде ой бөлісіңіздер?

Ас туралы қандай мақалдар білесіз?

Тамақ пен денсаулық байланысты ма?

Тамақ ішерде қандай тілек айтады?

Көкөністің құрамында қандай пайдалы заттар бар?

Сүтті
ң құрамында қандай пайдалы заттар бар?

Еттің құрамында қандай пайдалы заттар бар?

Еттің адам ағзасына пайдасы бар ма?

Вегетариандық асқа көзқарасыңыз қандай?

Жыл сайын вегетариандықтардың санының көбейіп келе жатқанын
немен түсіндіресіз?


8.9

Дүкенде кезд
ескен екі таныстың сұхбатын кестедегі сөздермен
толықтырып, жалғастырыңыздыр.


тағамдық құнарлылығы тамақтық дәмі нәрлік қасиеттері өте
к
ү
шті

қоректік заттарды тасымалдау иммунитет қорғаушы
таптырмайтын тағам


-

Сәлеметсіз бе?

-

Сәле
метсіз бе?

-

Қымыз алып жатырсыз ба? Қымыз ішесіз бе?

-

Иә, соңғы кезде қымызды үнемі алып жүрмін.

-

Мен де қымызды ұнатамын, бірақ зауыттың қымызының сапасына
күмәнданамын
.

-

Жоқ, бекерге күмәнданасыз, сапасы өте жақсы, дәмі қолдан жасаған
қымыздай керемет.

-

Онда

мен де бір бөтелкесін алып көрейін. Ұнаса, мен де ылғи алатын
боламын. Сіздің айтқаныңыз жақсы болды.

-

Алыңыз, дәмін татып көріңіз. Қымыздың емдік қуаты мол ғой.


8.10
Мәтіндегі асты сызылған сөздердің орнына кестедегі
мағынасы
жақын
сөздерд
і

қойып, мәтінд
і оқыңыз.


тиіс

қолайлы


жеңіл


ұзақ


үдерісін

кезеңінде

әсеріне

төзімділігін


сәулесі


пайдаланылады


ерекшелігі



62


Шынығу


Шынығу ағзаның ауа райының қолайсыз
ықпалына шыдам
дылығын
арттырады
.

Шынығуға негізінен ауа, су, күн
шуағы қолданылады.
Дене
шынықтыру жаттығулары шынығудың тиімділігін арттырады. Шынығудың ең
оңай
түрі


таза ауаны пайдалану. Бірақ бұл жағдайда жыл маусымының
ерекшелігі ескерілуі

керек
. Жылдың жылы кезе
ңінде шынығу үшін таза ауада
көп уақыт
серуендейді. Үй ішінде біраз уақыт жалаңаяқ жүру де пайдалы.
Жылдың суық

мезгілінде

шынығу үшін белгілі бір уақыт жаяу серуендеу,
шаңғы тебу, «баяу» жүгіру, коньки тебу пайдаланылады.

Шынығу үшін су процедурасын пайд
аланудың да өз
артықшылығы
бар.
Су ауаға қарағанда жақсы шынықтырады. Су теріге температуралық әсер
етумен бірге механикалық әсер етеді. Капиллярлық қан айналысын
жақсартады. Шынығудың тиімді тәсілі
-

душ, әсіресе, контрасты душ
қабылдау.

Шынығу ағзаның з
ат алмасу, тыныс алу және қан айналысы
қызметін
жақсартады, дененің шынығуына
жағымды
жағдай жасайды. («Шаңырақ» үй
-
тұрмыс энциклопедиясы, «Шынығу» мақаласы бойынша, 268
-
бет
)


8.11 Сұрақтарға жауап беріңіз.

Сіз денеңізді шынықтыру үшін не істейсіз?

Қандай
спорт түрімен айналысасыз?

Ауа процедураларына не жатады?

Су процедуралары қандай?

Шынығудың адам ағзасына қандай әсерлері бар?


Грамматика
Не істей аласың?

8.12
Етістік + а,
-
е,
-
й ала+жіктік жалғауы+жіктік жалғауы

Жекеше

Көпше

Мен қазақша сөйле+й ала+мын Біз ерте тұр+а ала+мыз.

Сен ертең кел+е ала+сың ба?



Сендер шахмат ойна+й ала+сыңдар .

Сіз шахмат ойна+й ала+сыз ба?



Сіздер тамақ пісіре ала+сыздар ма?

Ол шындықты айт
-
а

ала+ды.


Олар машина жүргіз+е ала+ды.


Сұраулы сөйлем. Болымсыз түрі

Сен пәтер сатып ала аласың ба?

Мен жиналысқа бара алмаймын.

Сен не істей аласың?

Мен шахмат ойнай алмаймын.

Сіз өтірік айт
а білесіз бе?

Сен сәрсенбіде кете алмайсың.

Ол маған көмектесе ала ма?

Сіз тамақ пісіре алмайсыз ба?



8.12.1


Сөйлем
дер
ді толықтырыңыз
.

Біз лекцияға кел.
.. а
ламыз. Мен жиналыста сөйле...

а
лдым. Мен бұл
кітапты бүгін оқы
... ал
амын. Бұл ж
ұмысты ертең бітір..
. аласыз
ба? Сіздер
маған қонаққа кел..
. аласыздар ма?

Сіз мақалаңызды ертеңге дайын.
.. аласыз
63


ба. Ол кір жу.... алмайды, тамақ пісір... алмайды. Се
н ешқашан ерте кел..
.
алмайсың?
Ол РГР
-
ді бүгін тапсыр... ал... .


Сен жақсы билей ...
. Сіз программа жасай
... ба? Мен

сізге көмектесе ...

.
Ол
домбыра тарта ...

. М
ен парашютпен секіре ..
. . Сізд
ер сыйлық ала ...

ма?
Біз сіз
дермен бара ...
. Сендер ке
шікпей келе ...

ма?

Олар кеңес бере ... Сен
мына есепті шығара ..
. ба
? Сіз сұхбат бере
...
ба? Сендер дипломдық жұ
мысты
қорғай ... .


8.12.2


Мына сөздермен түрлі жаққа

(І,ІІ,ІІІ)
қойып,
сөйлем құраңыз.

А
ғылшынша таза сөйле

Коньки теп

Суда ж
үз

Шаңғы теп

Домбыра тарт

Машина жүргізе


8.12.3

Жүргіз, ойна, тарт, жаса, пісір,

пайдалан, шық
сөздерін
қо
лданып, сұраулы сөйлем жасаңыз.

Сіз домбыра _____________ ?

Сіз машина ______________ ?

Сіз компьютерді ______________ ?

Сен пианинода _______________?

Сендер жоспар________________?

Сіздер тамақ _________________?

Олар саяхатқа ________________?


8.13 Бір
-
б
іріңізге сұрақ қойып
,

қолдарыңыздан не келетінін, не
келмейтінін біліп, айтып беріңіздер.


Салауатты өмір салтын қалыптастыру


Арақ ішіп, темекі шеккен,

Денсаулығының түбіне жеткен (Халық даналығы).

Салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін зиянды әдеттер
ден бас тарту
қажет.
Зиянды

әдеттерге темекі, алкоголь (ішімдік), есірткі және уытты заттар
жатады. Бұл заттарды
ұзақ

уақыт, ал кейде тіпті
аз

ғана уақыт пайдаланғанда
организмде психикалық және тәндік
тәуелділік

дамиды. Зиянды заттарға
әуестенудің барлық
түрі ақырында
ауыр

науқасқа шалдықтырады.

Бұл
аурулар ұзақ әрі арнайы емдеуді қажет етеді. Адам зиянды заттарды
пайдаланудан сақтану үшін олардың кейінгі зардаптарын білу керек. Зиянды
әдеттермен күресу осы құбылыстың себептері белгілі болған жағдайда ғана

табысты

болады.

64


Темекі тарту, яғни, никотинизм


зиянды әдет және нашақорлықтың бір
түрі.

Статистикалық мәліметтер бойынша планетада ересектердің 40 пайызы
темекі тартады. Оның ішінде 60 пайызы ер азаматтар, 20 пайызы әйелдер
екен.

Темекі түтіні адам орга
низмі үшін зиянды және
улы

заттардың
жиындысы болып табылады. Олардың ең бастылары


никотин, синиль
қышқылы, көмір қышқылы, сірке қышқылы, азот, эфир майы және өкпе рагіне
душар ететін әртүрлі радиобелсенді элементтер болып табылады. Олардың
ішіндегі ең у
лысы


никотин. Адам ағзасы

үшін бар болғаны бір
-
ақ тамшы (
ол
1
0
-
12 тал сигаретте болады екен)
никотин уы
жеткілікті

көрінеді.

Темекі тартатын адамда никотиннің ықпалынан асқазан қышқылдығы
төмендейді.

Қан қысымы артады. Орталық жүйке жүйесі мен жүректің
қ
ызметі бұзылады. Елу жасқа дейін темекі тартатын әйелдерде миокард
инфаркті темекі тартпайтындарға қарағанда 20
-
есеге
жиірек

кездеседі екен.
Бронхитпен ауырушылардың 75 пайызы темекі тартушылар болып табылады.

Темекі
ішкі
мүшелер қызметін бұзып, ауруға душ
ар етумен қатар,
адамның сыртқы келбетін де бұзады. Түтіннен шыққан зиянды улы заттар
беттегі майда қан тамырларын зақымдап, бет терісі ауруларына душар етеді.

Жыл сайын жер бетінде темекіден 3 миллион адам, яғни темекінің улы
әсерінен әрбір 13 секунд сайы
н бір адам өледі екен.

Жастай шылымға үйренген жастар ұмытшақ келеді. Оқу үлгерімі
нашарлайды,

тіпті ақыл
-
ойы
кемиді.

Темекі шегушілік студент жастардың арасында жиі кездесетін болып
жүр. Әсіресе, қыз
-
балалардың темекі шеккені көңіл алаңдатарлық нәрсе.

Тем
екі шегу тұрмыс құрған болашақ аналарға өте зиян. Олардың
шеккен әрбір тал темекісі бойындағы нәрестенің денесіне сіңетін улы
заттардың мөлшерін 10 пайызға
көбейтіп,

нәрестеге
қажетті
оттегінің
мөлшерін 10 пайызға
кемітеді

екен.

Сондықтан
жас

кезден денсау
лықты сақтап, темекіге әуестенбей, темекі
шегушілерден

бойды аулақ ұстап жүрген дұрыс

(
http://referatkaz.kz/

сайтынан
алынды)
.


8.14
Мәтінді оқып, ондағы көтерілген мәселелер туралы
2 топқа бөлініп,
пікірсайыс өткізің
іздер.


8.15
Мәтінде асты сызылған сөздердің антонимін жазыңыз.

Үлгі: кемиді
-
артады

1.

Зат есім+
мен қатар
немесе
бірже
.

2.

Етістік
-
мен қатар

немесе
бірге формалары
.

Қазақ тілі сабағында жаңа сөздермен қатар грамматикаға да назар
аударылады
. "Жерұйық" ресторанын
ың мәзірінде ұлттық ет тағамдарымен
қатар сусындар да бар. Мен қазақша үйренумен қатар қазақ халқының түрлі
65


салт
-
дәстүрлерімен таныстым. Театрға досыммен бірге бардым. Демалыста
сабаққа дайындалумен қатар музыка тыңдап, теледидар да қарадым.

Көже
шөл қанд
ырумен қатар адам денсаулығына пайдалы




8.16
Жақшаның ішіндегі сөздерге
-
мен,
-
бен,
-
пен
жалғауын және
қатар,
бірге

сөздерінің бірін қойыңыз.


Қымыз адам ағзасына күш

(бер)


оның құрамында

түрлі витаминдер де бар. Қой еті



(жұмсақтық
-
ғ)


өте
дәмді де. Қазы дәмді


(болуы)


ұзақ сақталады. Менің
досым ән

(салу)

би де билей алады. Мен сабақтарға

(қатысу)


тарихтан, әдебиеттен лекция тыңдадым. Сұлужан


(пысықтық/ғ)


ақылды да.


Зат есім және
бойынша

Тұйық етістік және
бойынша
.

Ғалымдардың айтуы бойынша Жер шарының климаты жылып келеді.
Қала бойынша сенбілік болады. Мектеп бойын
ша олимпиада
ұйымдастырылды. Республика бойынша футбол чемпионаты өт
кізіледі. Оның
болжауы бойынша
жоспар орындалады.


Ғылым

мен технология жаңалықтары
.


8.17
Сөздерді тиіс
ті жеріне қой
ып, мәтінді
оқыңыз.

көзделіп

сұйық
пен

келеді

ретінде

қанындағы

ағзас
ында

қамтамасыз

энергияны

шығарды



Биобатарейка


Америк
андық химиктер адам __________

жүретін химиялық
реакциялардың әсерінен ток шығаратын кішкентай батарейка жасап

__________
. Батарейканы жасаушылар оның глюкоза мен о
ттегінің
реакциясынан бөлінетін ___
_____
электр тогына айналдыратынын айтады.
Биожанармайлық батарейка

кез келген биологиялық ________
жұмыс істей
береді, сондықтан оны терінің астына немесе омыртқа үстіне қою

________

отыр. Әрине, адам денесіне бөгде заттың қондырылғаны құптарлық нәрсе
ем
ес. Десек те, кей жағдайларда солай етуге тура

_______
. Биобатарейка
ауруларды емдеуге пайдаланылмақ. Мысалы, диабетиктердің

___________

66


глюкозаның деңгейін қадағалайтын, жасанды дене мүшелерінің қозғалысын

__________

ететін миниатюралық сенсорларға ток
көзі

_________

қойылмақ.
(«Зерде» журналынан)


8.18
Техниканың осы жаңалығын талқылаңыздыр.

Осыған ұқсас қандай құрылғылар туралы естідіңіз?

Адамның қандай органдары жасанды болуы мүмкін?

Мұндай құрылғылардың болашағы бар ма?

Сіздің таныстарыңыздың іші
нде ғылымның осындай жетістіктерін
пайдаланып жүрген адамдар бар ма?


Т
ехникалық терминдерге кіріспе
.


өміртіршілік

қауіпсіздігі


безопасность жизнедеятельности

төтенше жағдай


чрезвычайная ситуация

өрт

қауіпсіздігінің ережелері
-

п
равила пожарной безоп
асности

зақымдаушы факторлар

-

п
оражающие факторы

әлеуетті

қауіп
-
қатер
-

п
о
тенциальная опасность

зілзала
, жер сілкінісі



землетрясение

сәулелену
-

облучение

техника қауіпсіздігі


техника безопасности

радиациялық қауіп

-

р
адиационная опаснос
ность


8.19
Ти
істі қосымшаларды жалғап, сөйлемдерді оқыңыз.

1.
Техникалық оқу орны бітірушісінің диплом
жоб
а
…да/ға

міндетті
түрде
өміртіршілік

қауіпсіздігі бөлімі болуы тиіс.

2. Төтенше жағдай министрлігі
халық...ты/тың

уақытылы табиғат
апаттары туралы хабарландырып оты
рады.

3. Кез келген кәсіпорында
өрт қауіпсіздігі...нен/нің

ережелері

қатаң
сақталуы тиіс.

4. Адамды зақымдаушы факторлар...да/ға

адамдар, жануарлар,
өсімдіктерге теріс әсер тигізетін құбылыстар мен үдерістер жатады.

5.
Адам...ның/ды

кез келген іс
-
әрекеті ә
леуетті қауіп
-
қатерге (жарақат,
ауру, жазатайым оқиғалар)

әкелуі мүмкін.

6. Таулы
аймақтар...дан/да

зілзала қаупі жоғары болады.

7. Сәулелену


иондайтын радиация
...ны/
ның биологиялық нысандарға
әсері.

8. Әрбір басшы өз қызметкерлері..ге/не еңбектің қауіпс
із жағдайларын
жасап, техника қауіпсіздігіне көп көңіл бөледі.


Заттар тарихынан
.

Қайық


Қайық


ескекпен, желкенмен немесе қозғалтқыш күшімен қозғалысқа
келтірілетін суда жүзуге арналған шағын қатынас құралы. Қайық адамзат
67


баласына ерте заманнан белгілі.

Голландиядағы Пессе (Дренте аймағы) деген
елді

мекеннен археологтар жұмыс барысында ұзындығы 3 м орта тас
(мезолит) дәуіріне жататын моноксил қайығы табылған. Радиокарбон әдісі
мәліметтерінің негізінде бұл моноксил біздің заманымыздан бұрын 6
-
мың
жылдықт
ы қамтиды. Неолит және қола д
әу
ірлерінде үлкен теңіздер мен мұхит
жағалауларын мекендеген халықтар күнделікті тұрмыста су жануарларының
терілерімен қапталған ағаш немесе сүйек қаңқалы қайықтарды пайдаланған.
Қазіргі кезде қайық тек спорттық және кәсіптік м
ақсаттарға ғана
пайдаланылады. Әскери кемелердің кейбір түрлерінің атауында қайық сөзі
кездеседі. Мысалы сүңгуір қайық, қа
нонерлік қайық, ұшаты
н қайық


гидроұшақ.


9 Табиғат құдіреті


9.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.

Тиісті шылауларды ж
азыңыз:
демек, де, т
а, мен, егер, бірақ,
себебі/өйтк
ені, сондықтан, ендеше, және

1. Адам ... табиғат егіз.

2. Мен сендермен тауға бара алмаймын, ... ертең ата
-
анама көмектесемін
деп сөз беріп қойғанмын.

3. Арман жыл бойы барлық сабақтардың тапсырмаларын уақытында
орындап жүрд
і,
...
сессияны та
бысты тапсырды.

4. Мен сіздің ойыңызбен келісемін, ... бұл мәселе бойынша өз
көзқарасым бар.

5. ... әрбір адам өз ісін бақыласа, қоқыс тастамаса, жерге түкірмесе,
біздің қаламыз да таза қалалардың бірі болар еді.

6. Көшелердің тазалығына
сен ..., мен ..., қарт ..., жас ... жауапты.

7. ... сіз бұл мәселе бойынша бізбен келіспейсіз.

8. ... өз еліңнің табиғатын қорғауға да білім ... ақыл керек.

9.
Біз сұраққа ... «ия» ... «жоқ» деп жауап беруіміз керек.


9.2
Сұрақтар төңірегінде ой бөлісіңізд
ер
.

Экология мәселелері сізді толғандыра ма, әлде сізге бәрібір ме?

Оны шешуге өз үлесің
із
ді қалай қосып жүрсі
з
?

Қазақстанның негізгі экологиялық мәселелері қандай?

Қандай аймақтар экологиялық апат аймақтары деп жарияланған, не
себептен?

Өзіңіз қандай эко
логиялық апат аймағына жақын тұрасыз?

Оның салдарлары туралы естисіз бе? (таныстарыңыздан,
туыстарыңыздан, бұқаралық ақпарат құралдарынан, Интернеттен)

«Әр адам өзінен бастау керек» дегенге қосыласыз ба?

Тәрбиелік, әдептілік, мәдениеттілік пен табиғат қор
ғаудың арасында
байланыс бар ма?

68


Алматы ластану жағынан әлемде қай орында тұрғанын білесіз бе?

Алматы ауасының ластану мәселесін шешу мүмкін бе?

Сіз қолыңызда билік болса, қандай жолдар мен тәсілдерді ұсынар едіңіз?

Еуропа қалаларының экологиясы жақсы екен
і белгілі, не себептен деп
ойлайсыз?

Қазақстандағы экологиялық апаттар

Астана.

19

сәуір.

Baq.kz
-
Қазақстандағы

экологиялық

проблемалардың

ең

басты
ларының

бірі



қоршаған

ортаның

радиациялық

ластануы.

Бұл

жайында

ең

бірінші

Семей

полигоны

туралы

айту

керек.

Мұнда

1949

жылдың

29

тамызынан

бастап

1991

жылдың

тамызына

дейін

жалғасқан

ядролық

сынақтар

(465

сынақ

өткен,

оның

116
-
сы

атмосферада

жасалды)

Қазақ

жерінің

Оңтүстік

және

Шығыс

аймақтарына

үлкен

экологиялық

апаттар

әкелді.

Республикада

сынақ

жасалатын

одан

басқа

тағы

да

5

полигон

болды.

Сондай
-
ақ

Қытайдың

Лоб
-
Нор

полигоны

ел

шекарасына

таяу

орналасқан.



Бұл қазақ жұртын өте зор зардаптарға ұшыратты. Ғалымдар республика
халқының ересек тұрғындары бойынан ядролық сынақтардың әсерінен
туындаған 3 ас
а қауіпті ауру түрін тапты: онкологиялық, жүрек
-
қан тамыр
және туберкулез. Полигон аймағында тұратын қойшы
-
малшылардың өмір
жасы 50 жастан аспады. Осы аймақтардығы әйелдердің 70 пай
ызы аққанға
(анемия) шалдыққан.

Екінші зор экологиялық апат


су ресурстары
ның сарқылуы. Әсіресе,
Арал теңізінің тартылуы тек сол өңірге ғана емес, тұтас Қазақ еліне орасан
зардаптар алып келді. Мәселен, 60
-
жылдары теңіз суы 1066 км3, 80
-
жылдардың аяғында ол 450 км3 дейін азайып кеткен. Судың тұздылығы 11
-
12
г/л
-
ден 26
-
27 г/л
-
ге
жеткен. Соның салдарынан теңізде тіршілік ететін
көптеген жандықтар мен балықтар жойылып кетті. Теңіз деңгейі 13 метрге
құлады. Ал суы таза тартылған шеткі аймақтар тұзды шөл далаға айналды.
Желді күндері одан көтерілген тұзды дауыл көрші мемлекеттерге дей
ін ұшып
жететін болған. Осының әсерінен өңір климаты құбылмалы күйге түсті. Арал

маңы тұрғындары арасында онкологиялық, жүрек
-
қан тамыр және туберкулез,
ана

мен бала өлімі артты. Ғалымдар Арал проблемасы күні ертең планеталық
масштабқа айналып кетуінен қау
іптенеді. Сондықтан Арал теңізі маңына
экологиялық апат аймағы деген атау берілді

(
http://baq.kz/

сайтынан алынды)
.


9.3
Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмларды орындаңыз
.

Қазақстандағы полигондарды атаңыз.

Мәтінде айтылатын зар
даптар кімнің кінәсынан болып отыр?

Полигон аймағында тұратын адамдардың ұшырайтын аурулары қандай?

Арал маңындағы адамдардың аурулары қандай сипатта?

Арал мәселесі тек қана Қазақстан халқының проблемасы ма?

Арал маңының климаты қалай өзгеруде?

69


«Байқоңыр қ
аза
қтың бағы ма, соры ма» тақырыбын
а эссе жазыңыздар.


9.4
Екі бағандағы сөздерді сәйкестендіріңіз, олардың қайсылары
тұрақты сөз тіркестері екенін анықтаңыз, олармен басқаша сөйлемдер
құраңыз.

А

Ә

а
пат

күйге

ауруға

масштабқа

бала өлімі

26
-
27 г/л
-
ге

з
арда
пқа

3 түрін

50 жастан

А
тау

т
үсу

беру

табу

аспау

арту

шалдығу

жету


ұшырату

әкелу

айналып кету


9.5

Сөйлемдерді

біріктіріп,

құрмалас

сөйлем
дер

жасаңыз.

1.
Судың тұздылығы 11
-
12 г/л
-
ден 26
-
27 г/л
-
ге жеткен. Соның
салдарынан теңізде тіршілік ететін көптеген
жандықтар мен балықтар
жойылып кетті.

2.
Әрбір азамат табиғатты қорғауға өз үлесін қосуы тиіс. Сонда ғана
біздегі экологиялық жағдай өзгереді.

3.
Қазір өзен
-
көлдердегі
балық саны азайып бара жатыр
.
Су құрамында
жан
-
жануарлар тіршілігіне қауіпті заттардың м
өлшері көп.

4. Жақында біз сынып болып тауға шықтық. Тамақ қалдықтарын,
қоқыстарымызды жинап, арнайы орынға апарып салдық.

5. Көктемде қар ериді. Сол кезде барлық мекемелер қызметкерлері
сенбілікке шығып, жұмыс орындарының айналасын тазалайды.

6. Үкімет қ
аржы бөліп, Бурабай көлінің табанын тазартады.
Адамдар өз
тәртіптерін өзгертпесе, одан ештеме шықпайды.


9.6

Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындаңыз.

Қазақстанда ұлттық саябақтар бар екенін білесіз бе?

Қазақстанның ұлттық саябақтары мен табиғат қорықта
рын атаңыз.

Олар не үшін құрылған деп ойлайсыз?

«Қызыл кітап» туралы не білесіз?

Қазақстанның «Қызыл кітабы» бар ма?

Оған қандай жануарлар мен өсімдіктер кіретінін біліп алыңыз.


Ұлттық саябақтар


Мемлекеттік табиғи қорық қоры


қоршаған ортаның табиғи
эт
алондары, ғылыми зерттеулерге, туризм ісіне арналған нысандар ретінде
70


мәдени жағынан ерекше құнды. Мемлекеттік қорғауға алынған аумақтардың
жиынтығы қанша болса, елімізде сонша жер аумағы мемлекет тарапынан
заңды түрде қорғауға алынған. Қорықтардың басты м
ақсаты


табиғи
ландшафтылар эталонында тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесін
сақтау.

Табиғат кешендерінің даму заңдылықтарын анықтау өзекті мәселе
болса, мемлекет тарапынан сондай қолдауға лайық болуы шарт. Бұл үрдістер
адамның шаруашылық әре
кетінен табиғатта болатын өзгерістерді болжау
үшін қаншалықты қажет болса, еліміздің табиғи қорын өз қалпында сақтап
қалу үшін соншалықты маңызды. Ұлттық саябақтың бірі


Ақсу
-
Жабағылы
қорығы. Қорық 1926 жылы ұйымдастырылып, Оңтүстік Қазақстан облысының
74
000 га жерін алып жатыр. Мұнда биіктігі 20 м аралығында ағаш өсімдіктері
өссе, жануарлардан қарақұйрық, ақ тырнақты аю сияқты сирек аңдар
кездеседі.


9.7
Мәтінге төменде
гі және басқа сұрақтарды қойып,
әңгімелесіңіздер.

Ұлттық саябақтарда адамдар демалыс кү
ндері демала ма?

Ұлттық саябақтарда ғылыми зерттеулер жүргізіле ме, қандай мақсатпен?

«Қорық» және «ұлттық саябақ» ұғымдары бірдей ме?

Ұлттық саябақтарға кім қамқорлық жасауы керек?

Қазақстанның немесе Алматының қандай табиғаты көрікті жерлеріне
бардыңызды
р?

Шарын каньоны, Көлсай, Үлкен Алматы, Әнші құм (Айғайқұм)

атты
жерлерде болдыңыз ба?


9.8
Мәтіннен мына сөздер мен тіркестерге ұқсас мағына беретін
сөздерді

тауып, жазыңыз.

айналадағы орта

айрықша бағалы

үкімет жағынан

жеріміздің экологиясын табиғи күй
інде сақтау

фауна мен флораны қорғау

Оңтүстік Қазақстан облысының
аймағын қамтиды

өркендеу заңдары

кезек күт
тірмейтін проблема


Табиғатқа өгей өндіріс



Қазақ жерінің

қойнауынан алынып жатқан мол ба
йлықтың бірі


мұнай мен газ. Қазақстан экспо
ртындағы астық
,

темір, түсті металды қосып
есептегендегіден оның үлес салмағы көп. Бұл сыртқы саудада қымбат
тұратын, отын энергетика көздеріне басы байлаулы геосаяси байланыстарда
елімізге бедел болатын өнім. Жаһандық экономикалық тоқыраулар, тоқтап
қалул
ар сияқты аса қиын кездерде де халқымызды біраз жылдар қамсыз қыла
71


алатын жинақталған алтын
-
валюта қоры да негізінен соның қайтарым
қаржысы.

Тәуелсіздік алғалы бері туған
жер қазыналарынан жыл сайын
жүздеген мың адамға құт қоныс болатын тұрғын үйлер, тасп
адай тарала
түскен тас жолдар, алыс шалғайларға жеткен ауыз су, газ құрбылары, электр
желілері, жаңа үлгідегі мектептер мен балабақшалар, ауруханалар мен
емханалар, зейнетақылар мен жәрдемақылар, жұмыс

орындары түріндегі
әлеуметтік қ
айырын

ел көріп отыр.


Алайда, мұнайды

өндіру мен өңдеуде, ілеспе газды ауаға еркін
жіберуде аса зор қауіп пен қатер де бар. Осыдан ғасырлар бұрынғы көшіп
-
қонып, қоныс аударып жүретін қыр қазағы Каспий маңы ойпатында тайыз
қабаттардан жер бетіне шығып, төңірегін май топыраққа а
йналдырып
жататын, жұқса майлы кірі кетпейтін, жағымсыз иісі бар екенін біліп, одан
аулақ жүрген.
Отын орнына жы
ңғыл, сексеуіл сынды қызуы қатты бұталарды
шоқтатып, әбден ақ жапа болған тезекті маздатып жаққан. Мұнай әлдеқалай
от алып жанар болса, оның қол
қа қабар қою түтінінен, газ иісінен сол маңдағы
адам түгілі мал безіп кеткен.


Осы күні әртүрлі дау
-
дамай айтып жүрсек те, жасыратын несі бар
Қазақстан мен американдық «Шеврон» компаниясы бірлескен кәсіпорын
құрылған соң ғана тұңғиықтан жер бетіне жететін
, одан зауытқа ене
тін, одан
мұнай, газ, күкір
т, жеңіл фракциялар сияқты өнімдерге айырылып шығатын
бүкіл тізбек сыртқы ортамен ешбір саңылау арқылы қатынаспайтын жабық
жүйеге көшірілді, жүйенің өн бойына әлдебір ақауды аңғарған бойда өндірісті
автоматты т
үрде тоқтатып тастайтын жапондық сезімтал аппараттар
орнатылды. Маңайдағы «Сарықамыс», «Қаратон» қалашықтары, Кең арал,
Атанақ жайлауларының малшы ауылдары жүз километрдей

аулаққа, жаңа
мекендерге орнала
стырылды.


Атырауға іргелес елді мекендерден күндері

таң әлетінде кіретіндер
назарына алдымен қала үстіндегі мұнартқан бозаң шалынады. Тіпті әуежай
бетте бой көтерген «Болашақ» ықшамауданының тұрғындары да ертеңгілік
қалаға, көз салса, тұнып тұрған түтінді көреді. Бұл қайдан шығып жатыр?
Ешкім әдейілеп от қ
оймаған шығар. Демек, бұл қалалықтардың кейбір
кәсіпорындарда түнгі мезгілде немесе технологиялық қондырғылар бойына
жинақталып қалған, таң алдында тазаланбаған өндіріс қалдықтарын ауаға
лақтыратындығы жөніндегі күдігін қалыңдата түседі. Мәселен, облыстық

экология департаментінің басшысы Е. Қуановтың айтуынша, өткен жылғы
үшінші желтоқсанда түнгі сағат үш шамасында «ПотенциалОйл»
жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ілеспе газды жақпастан ауаға лақтыра
салған. Демек, мұнай құрамындағы қосымша қалдық тазала
нбай қала
үстіндегі ауаға таратылған. Мұның
заңға қайшы екендігін сол кәсіпорын
басшысы білді ме? Әрине, білді. Бірақ солай жасады.


Ербол Қуанов


түн жамылып ауаға лас қалдықтар шығаратын тек
«Потенциалойл» компаниясы ғана емес, мұндай қылмысқа баратында
р көп
екендігін де жасырмайды. Демек, бір ғана кәсіпорынмен шектеліп қалуға да
болмайды. Мәселен, Атырау мұнай өңдеу зауытының төңірегіндегі
72


тұр
ғындарға тигізіп отырған кесапаты жөнінде бұрын да айтылатын, ал қазір
тіпті жиі қозғалып жүр. Рас, кезінде бұл
кәсіпорын қала сыртында
салынғанымен, бүгінде қала аумағында қалған. Айналасында тұрғын үйлер де,
әлеуметтік нысандар да баршылық. Солардың бәрі де зауыттан тарайтын
жағымсыз иісті сезініп отыр.


Жағымсыз иіске жергілікті тұрғындардың еті үйреніп кеткендіг
і
соншалық, тіпті назар да аудармайтын болған. Ал, бұл


өте қауіпті құбылыс.
Өйткені, олардың ағзалары еш нәрсені сезбейтіндей әбден уланған болуы
мүмкін. Әр жылы облыстағы кәсіпорындар тарапынан қоршаған ортаға
шығарылатын зиянды қалдықтардың 85 пайызы м
ұнай өндіруші
компаниялардың үлесінде.


Жергілікті халықты жақында қатарға қосылатын «Болашақ» зауыты
да мазасыздандырып отыр. Әрине, бетін әрмен етсін, бірақ тосын жай б
ола
қалса, кәсіпорыннан шығарылар залалды қалдық қалаға лап қойғалып тұр.
Оның үстіне,

мамандардың есептеуінше, биыл ғана «Болашақ» зауытынан
тарайтын зиянды заттар көлемі 78 мың тоннаны құрамақшы. Ал «Болашақ»
зауытында бір бәле бола қалса, ұдайы желдің жолындағы Атырау қаласының
халқы қайда қашып құтылмақ?


Әрине, кәсіпорындар мен кәсіпке
рлер мол пайда тапса, мемлекет
қазынасына да салықтар мен түрлі төлемдер түріндегі түсім де көбейеді. Бірақ
мемлекет сол қаржымен халқына денсаулық сатып ала ма?


Бұрынғы ата
-
бабаларымыз бүгінгі бізден гөрі қайратты, рухы қайсар
болыпты. Соның бәрі мал тұқ
ымын асылдандырылғандай сұрыптау
жасалғаннан емес, жері таза, ауасы мен суы тұнық табиғаттан дарыған
қасиеттер. Біртіндеп әлжуаз, аурушаң, дорбалап дәрі ұстап жүретін
адамдардың еліне айналмасымызға не кепіл? Міне, бұл бүгін болмаса да,
алдымызда тұруы мүм
кін мәселе.


(«Қазақ әдебиеті» №35,
2013 ж.,
М.Сүмесінов, Ә. Қайыров мақаласынан
қысқартылып алынды)


9.9
Мәтінді абзацқа бөліп оқып, әр абзацқа ат беріңіз. Әр абзацтың
мазмұнын айтып беріңіз.


9.10
Экология терминдерін жазып алыңыз.


9.11
Мәтіннен сын ес
імдерді жазып алыңыз. Оларды екі топқа бөліп
жазыңыз, шырайларға қойыңыз
.

Сапалық сын есімдер




Қатыстық сын есімдер

лас

(ластау, ең лас)




қауіпті

(өте қауіпті)


9.12


Ә бағанынан А бағанындағы сөздердің баламаларын табыңыз.


73


А

Ә

бізден гөрі бойы қайратты,
рухы
қайсар

айналасын ластайтын


әлжуаз, аурушаң, дорбалап дәрі ұстап
жүретін

табиғаты таза


салықтар, түрлі төлемдер мен
түсімдер

Атырау жанындағы мекендер


бұрынғы көшіп
-
қонып, қоныс
аударып жүретін қыр қазағы


адамдардың көзіне боз тұман
шалынады

жері таза, ауасы мен суы тұнық

денсаулығы нашар

Атырауға іргелес елді мекендер

әлеуметтік нысандар

төңірегін м
ай топыраққа айналдырып
жататын

дені сау

адамдардың назарына алдымен қала
үстіндегі мұнартқан бозаң шалынады

т
абыс


мектептер мен балабақш
ала
р,
ауруханалар мен емханалар

көшпенді ата
-
бабамыз


9.13
Сөздердің глоссарийін жазыңыз:

Экспорт



Ақау
-

Алтын
-
валюта қоры



Экономикалық тоқырау



Отын
-
энергетика көзі



Жәрдемақы
-


Ілеспе газ
-


Әлеуметтік нысан




Ақсу
-
Жабағылы


Ақсу
-
Жабағылы


Қ
азақстан жерінде 1926 жылы ең алғаш ашылған
қорық. Ол Батыс Тянь
-
Шань тау жоталары, Талас Алатауы мен Өгей
тауларының табиғатын қорғау мақсатымен ұйымдастырылды. Мұнда ең ірі
Ақсу өзені, одан екі еседей кіші Жабағылы өзендері ағады. Бұл қорық


сан
алуан
өсімдіктер мен түрлі жануарлардың өсіп дамуына қолайлы мекен.
Қорықта құстардан дала бүркіті мен қарақұсты, кекілік, шіл, бөденелерді
кездестірсек, биік таулы аймақтарды мекендейтін сақалтай, қозықұмай,
жыланжегіш, лашынды атауға болады. Құс қайту, келу ке
здерінде бұл жердегі
құстар саны көбейеді. Ал көкқұс пен ұлар, жануарлардан барыс, сілеусін,
қоңыр аю, арқар, көксуыр Қазақстанның «Қызыл кітабына» тіркелген.
Сонымен қатар елік, таутекелер, жабайы шошқа, ақкіс, т.б. жануарларды да
бақылауға алынып, қорғал
ады.
(Қазақстан қорықтары
)



74


9.14 Сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындаңыз.

Мәтіндегі құстар мен жануарлардың аттарын орысшаға аударыңыз

Ақсу
-
Жабағылы қорығы Қазақстанның қандай аймағында орналасқан?

Аталған жануарлардың қайсыларын көрдіңіз?

Қорық
тағы барлық жануарлар

мен өсімдіктер «Қызыл кітапқа»
тіркелген бе?

Құс қайту, келу кездері деген қандай жыл мезгілдері?


9.15
Артық сөздерді көрсетіңіз:


л
ас ауа



мұнай


өңдеу



аю


тәтті тағам



газ



өндіру


сілеусін

з
иянды қалдықтар

күкірт


ж
азу



бөдене

у
лы заттар



жент



өңдеу



марал


9.16
Көп нүктенің орнына жақшадағы сұрақтарға жауап болатын
қосымшаларды жалғап, мәтінді оқыңыз.


Құс қалдығынан


мұнай


Органикалық қоқыстарды отте
гінің қатысынсыз қолданған кез... (қашан)

олар
ж
анудың орнына көмірсутегі... (неге)

ыдырайды ек
ен. Алынған зат
табиғи мұнай... (неге)

өте жақын көрінеді. Осы технологияны меңгерген
АҚШ
-
тың Changing World Technologies компания
сы жасанды мұнай жасау
өндіріс... (нені) қолға алып отыр. Жаңа тауар... (ненің)

шикізаты ретінд
е
құстарды өңдейтін мекемелер... (қайдан)

шыққан қалдықтар пайдаланылады.
Компания
бүгіндері күніне 200 тонна... (қаншаға)
дейін құстардың қанаттары
мен сүйе
ктерін, еттерінің қалдықтар... (нені)

жер астында жатқан табиғи «қара
алт
ын...» (не
ден) кем түспейтін мұнайға

айналдырып келеді. Бірақ әз
ірге
оның құны табиғи шикізат... (неден)

қымбаттау.

(«Зерде» журналынан)


9.17
Сұрақтар төңірегінде өз ойларыңызды айтыңыздар.

Мәтіннің экология тақырыбына қатысы бар ма?

Мұнайды жерден қазып туған же
рдің ауасын, суын бұзғанша, осындай
әдісті неге қолданбаймыз?

Бұл қабылдауға тұрарлық идея ма?


Ғылым

мен

технология

жаңалықтары
.


Өлеңге лайық шаңсорғыш


Осыдан бір ғасыр бұрын болғанда ақындар «иесі жоқ көк жәшік»
жайлы өлең жазар ма еді, кім білсін. Ал

бүгінгі ақындарды жаңа техниканың
жетістіктері таңғалдыра қоймайды. Олай дейтініміз, таяуда LG компаниясы
75


шаңсорғыштың жетілген түрін жарыққа шығарды. ROBOKING деген
тұрмыстық техниканың соңғы үлгісі өзінің жұмыс процесіне адамның
араласуын қажет етпейді
деуге болады. Аппарат алдын ала жасалған
бағдарлама бойынша және
қашықтан

басқару арқылы тазалау жұмыстарын
атқарады. Жаңа шаңсорғыш «негізгі», «тез», «тыныш» тәртіптермен
тапсырмаларды орындайды. Пәтер ішінде ROBOKING өздігінен қозғалады
және аккумулятор
дағы зарядты да өз
генің көмегінсіз толтыра алады.

(«Зерде»
журналынан)


9.17 Сөйлемдердегі бөлінген сөздерге сұрақ қойыңыз.

Пәтер ішінде ROBOKING
өздігінен

қозғалады.

Аппарат тазалау жұмыстарын
қашықтан
басқару арқылы

атқарады.

Жаңа шаңсорғыш
«негізгі»,

«тез», «тыныш»

тәртіптермен
тапсырмаларды орындайды.

LG компаниясы шаңсорғыштың
жетілген

түрін жарыққа шығарды.

Ақындар
«иесі жоқ көк жәшік»
жайлы өлең жазар еді.


10 Қазақ кино және театр өнері


10.1
Грамматикаңызды тексеріңіз
.

Көмекші етістіктердің тиі
стілерін сәйкес формада қойып,
сөйлемдерді толықтырыңыз: бер, жібер, ал, тұр, жазда

1. Айтып … М. Әуезов драма театрына қалай баруға болады?

2. Сізге айтуға ұмытып …, ертең сағат екіде жиналыс болады
,

сонда
болуымыз керек.

3. Отыра … , рақмет, мен келесі
аялдамадан түсемін.

4. Менің мекенжайымды жазып … .

5. Маған телефон нөміріңізді жазып ... .

6. Асқар, сен бара …, мен қазір келемін.

7. Осында күте …, бастық қазір келіп, сізді қабылдайды.

8.
Мен сені театрдың алдында күтіп ... , кешікпей кел.

9. Мен биле
т ала ..., сен асықпай кел.

10.
Оның сөзіне күліп жібере ... .


10.2
Сұрақтарды бір
-
біріңізге қойып, әңгімелесіңіздер.

Театрға барасың ба?

Қандай театрларды ұнатасың?

Қандай спектакльдер ерекше ұнайды?

Қандай артистердің ойнағаны ұнайды?

Театрдың қандай бө
лігін ұнатасың?

Қазақ киносының қандай туындылары ұнайды?

Кинотеатрға жиі барасың ба?

Көбінесе қандай кинотеатрларға барасың?

76


Жаңа фильмдерді асыға күтіп, экранға шыға салысымен көруге
тырысасың ба, әлде асықпай кейіннен көресің бе?

Фильмдерді кинотеатрдан

көруді ұнатасың ба, әлде үйде көргенді дұрыс
көресің бе?

Қандай жанрда түсірілген фильмдерді ұнатасың?

Қазақфильм туындыларын көрдің бе?

Оларды атай аласың ба?

Қазақ киносының соңғы кезде шыққан өзіңе ұнайтын
туындысы қандай?

Әлемдік киноматографтың қанд
ай өнімдері ұнайды?

Кино өндірісінде қазір қандай жаңалықтар болып жатыр?

Жаңа тех
нологияларды пайдаланып жасалған кино
залдарға барасың ба?


10.3
Әңгімеңізде мына сөздерді пайдалансаңыз болады:

Жиі барамын, партерге билет алуға тырысамын, ... ойыны қатты ұ
найды,
шынайы ойнай алады,

қазақ д
рама театры
,
«Абай»,
«Турандот ханшайым»,
«Қаралы сұлу», «Күйеуіңізді сатыңызшы»,
«Ромео мен Джульетта», «Сыған
серенадасы», «Үміт үзгім келмейді», «Сұлтан Бейбарыс» спектакльдерін
көрдім,
жасөспірімдер театрына, орыс драм
а театрына, опера және балет
театрына барамын, кинотеатрлардың бәрінде болдым, жаңа фильмді көруге
асықпаймын, біраз уақыт өткенде арзан бағамен көремін, мүмкін болса,
кинотеатрдан көруге тырысамын, фильмнен алатын әсерің мүлде басқаша,
Голливуд фильмдерін

қатты ұнатамын, экшн, қиял
-
ғажайып, детектив,
мелодрама, комедия жанрында түсірілген фильмдер ұнайды, сүйікті
артистерім ...,
3
D
,

I
-
MAX

технологиясы бар залдарда болдым.


Қазақ театры
ның

тарихы


Қазақ театр өнерінің өзіндік сипаты халқымыздың ежелден келе

жатқан
тұрмыс
-
салты мен әдет
-
ғұрпына негізделген. Үйлену салтымен, нәрестенің
дүниеге келу шілдехана тойымен байланысты өтетін ойын
-
сауықтың толып
жатқан түрлері, ақындар айтысы т.б. дәстүрлеріміз театр өнерінің алғашқы
көріністері болды.

Кейін халқымызды
ң талант иелері жер
-
жерде шағын труппалар құрып,
ел аралап, жәрмеңкелерде өнер көрсеткен. Кейіннен осы өнер иелерінің
бастауымен қазақтың алғашқы кәсіптік ұлттық драма театры 1925 жылдың
аяғында Қызылорда қаласында ұйымдастырылды. Театр шымылдығы 1926
жылы

13 ақпанда М.Әуезовтың "Еңлік
-

Кебек" трагедиясымен ашылды.

Театр алғаш рет құрылған жылы онда Иса Байзақов, Әміре Қашаубаев,
Қалибек Қуанышбаев, Елебек Өмірзақов, Серке Қожамқұлов, Жұмат Шанин,
Қапан Бадыров, Құрманбек Жандарбеков, Қанабек Байсейітов
сияқты өнер
тарландары қызмет етті. Олар театр тарихына өшпес із қалдырды. 1934 жылы
қазақ драма театрының құрылуына негіз болды.

Бұл күнде облыс орталықтарының бәрінде дерлік драма театрлары
ашылды. Осыларға қазақтың ұлттық драма театры
ақыл
-
кеңес беріп,

олардың
77


қаз тұрып кетуіне қамқорлық жасап отырады. Қазақ драма театрының
сахнасында қойылған "Қозы Көрпеш
-

Баян сұлу", "Ақан сері
-
Ақтоқты",
"Еңлік
-

Кебек", "Ана
-
Жер
-
ана" спектакльдері театр сахнасынан түспей келе
жатыр. Соңғы жылдары театр репертуары
байи түсті.


10.4

http://auezov
-
teatr.kz/

сайтынан актерлармен «Өнернама» атты
сұхбаттарды тыңдату.


10.5 Фильмнен үзінділерді орындаңыздар.

Менің атым Қожа фильмінен үзінділер
.

1.

Құлағыңды, құлағыңды, балам. Кәне,
асықпай тағы бір шайыншы.

-

Кәнеки, дұрыс жарайсың!

-

Болды, әже!

2. Қыздар айнаға қарап сыланған сайын, өздеріне өздері сұлу көрініп мәз
болады дейді. Ал мен ше? Түрім болса
-

мынау. Тым болмаса, атымды да
келістіріп қоя алмапты. Менің атым


Қожа.

-

Қ
ожа! Екі әрпін өзгертсең, көже болып шығады. Кәдімгі қойыртпақ
қара көже. Сонда мен көже болғаным ба? Егер мазақ қылатын балалар болса,
әкесін танытамын.

-

Қожа, сен әлі кетпегенсің бе? Балам
-
ау ертең мектепке бармайсың ба?
Кітапсыз қалып қойып жүрме.

-

Кеттім, әжетай.

3.
Әй, Қара көже! Сақ бол!



-

Тағы да қыстырылдың

ба, салпақ құлақ Жантас? Шекеңді шодырайтып

жіберейін. А, неғып батырсып тұр десем, қасында Жанар тұр екен ғой. Ал
онда тәсілді өзгерте қояйық.

4.

Қайда бара жатыр екен, сұрашы.

-

Қожа, қа
йда бара жатырсың?

-

Моншаға кірін кетіруге.

-

Оқулық алғанбысың?

-

Иә.

-

Көрейінші.

-

Қолыңды жуып кел.

Қожа Жантасты бір ұрып жығады.

-

Бұл қай сотқарлығың?

Көрерсің, бәлем, директорға айтам
ын
.

5
.
Дүкеннің

қасындағы әңгіме

-

Таусылып қалар дейсің бе?
Дәптер бар ма екен? Алып жатыр ғой.

-

Екі
-
екіден кіре беріңдер. Тағы біреу. Кіре бер. Сен қайда барасың?

Мына жұрт кезек күтіп тұр ғой.

-

Жол беріңдерші, өтіп кетейін.

-

Кезекке

тұр.

-

Мен қант алам
ын
.

78


-

Шын ба?

-

Саған не керек?

-

Жарты келі қант аламын.


-

39 тиын.

-

Үнді шайы бар ма екен?

-

Бар.

-

Тұра тұрыңдаршы. Саған не керек? Мә, мә. Шуламаңдар, балалар,
бәрің аласыңдар, бәріңе д
е беремін. Мә, майдаңды
ал.

-

Ал саған не керек?

-

Қант алғышым! Қай класта оқисың өзің?

-

13
-
ші класта.

-

Бесіншіде оқид
ы.

-

Бесіншіде ме? Аты
-
жөнің кім?

-

Чингачкук.

-

Олай болса, Чингачкук, мен сенің жаңа класс жетекшің боламын,
ұқтың ба? Ал енді бара бер.


6
. Қожа үйіне келеді. Далада байлаулы тұрған атты көреді.

-

Жалмауыз
. Өртеніп кет
, иеңмен бірге.

-

Қ
алай болған к
үнде де ауыспалы

қызыл туды (flag) біз жеңіп аламыз.

-

Үйде қонақ отыр, қарағым, кірме!

-

Қожатай, сәлемің қайда?

-

Сәлемет боларсыз?

-

Саған не болған?

-

Ештеме.

-

Мінезі
-
ай

әкесінен аумайды.

-

Кітаптарың түгелденді ме?

-

Түгел.

-

Қалеке, шөп шабу қашан

бітеді? Тым
ұзап кетті ғой.

-

Асыққанмен
бола ма, Миллатжан. Уақыты келгенде бітер.

-

Қиын екен.

-

Жалғыздылық әйелге оңай емес, Миллатжан. Ер азаматтың керегі
осындайда ғой.


Грамматика.
Себеп
-
салдарлық конструкциялар:

-

ғаннан,
-
геннен,
-
қаннан,
-
кеннен

Ол қатты ұялғаннан жерге кіре жаздады.

-

ғандықтан,
-

гендіктен,
-
қандықтан,
-
кендіктен

Ол қатты ұялғандықтан жерге кіре жаздады.

-

ған,
-
ген,
-
қан,
-
кен себепті

Ол қатты ұялған себепті жерге кіре жаздады.

Ол қатты ұялды, сондықтан жерге кіре жаздады.

79


Ол ж
ерге кіре жаздады, өйткені қатты ұялды.


-
а,
-
е,
-
на,
-
не

Мен емтиханды жақсы тапсыр
ғаныма қуандым.

Мен сізбен танысқаныма қуаныштымын.

Ол телефонын

жоғалтқанына
қатты
өкінді.

с
оң

Сен келмеген соң, өзім келдім. Кітапханадан керек кітабымды тапқан
соң ке
тіп қалдым.

б
ола

Саған бола келдім.

ү
шін

М
аған көмектескенің үшін рахмет.


арқасында

Сенің арқаңда адам болдым.

Жақсы оқығанымның арқасында сесияны жақсы тапсырдым.


кесірінен

Жалқаулығымның кесірінен жазғы семестрге қалдым
.


10.6 Сөйлемдерді оқып, себеп
-
салдарлық қатынастың берілуіне назар
аударыңыз, өзіңіз ұқсас сөйлемдер құрастырыңыз.

Б
өлім бастығы қабылдағандықтан, бұл мәселе бүгін шешілді.

Бөлім бастығы қабылдады, сондықтан бұл мәселе бүгін шешілді.

Мәселе бүгін шешілді, өйткені бөлім бастығы тез қа
былдады.

Өз тапқырлығыма өзім риза болдым.

Ол Ұлпанның сыйлығына қуанып кетті.

Суықтан тоңа бастадық.

Жаңбырдан жер көгереді, батадан ел көгереді (Мақал).

Досымды адалдығы үшін қадірлеймін
.

Сен келмеген соң өзім іздеп келдім.

Қорыққаннан селт ете қалды.

Ж
ер қардан аппақ.

Сол әннен рахат тапты.

Әнді естіп, рахат тапты.

Отбасы жағдайына байланысты кезексіз демалыс берілсін.

Сіздің өтінішіңіз бойынша келіп отырмын.


10.7 Екі бағандағы сөздерді сәйкестендіріңіз.

Себеп

Салдар

Ұял

төмен қара, күлімсіре

80


Әлібек

амалсыз

Кешке бара алма

Оның науқасқа душар бол

Оның мінезін біл

Сен күл

Інісінің ұятсыздығы

Қуанышты хабар есті

Сізбен таныс

Еріксіз

Көп жұмыс жаса (арқасында)


тоқта

өкін

бәрі қайғыр

оған қарсы келме

жауың ашулан

таңғал

қатты толқы

қуанышты

күл

үлкен табыстарға жет

Ғылым мен технология жаңалықтары
.


10.8 Мәтінді тиісті сөздермен толықтырып оқыңыз.

келеді

емес

қарапайым

көрсетті

келешекте

асырылады

университетінің


Сумен жұмыс істейтін компьютер


Болашақ


биологиялық техно
логиялард
ың еншісінде. ____________
техникалық құралдардың жұмыс принциптері ауа мен судың қасиеттеріне
арқа сүйейт
інін уақыт ағымы айғақтап ___________
. Жақында Массачусетс
технологиялық

______________

(АҚШ) студенттері сумен жұмыс істейт
ін
компьютердің үлгісін _
_____________
. Ол компьютердің алгоритмдік
процестері
электрондардың қозғалысымен ________
, суды
ң ағысымен жүзеге
___________ . Су компьютері әзірге _____________

есептер мен логикалық
операцияларды орындай алады.

(«Зерде» журналынан)


10.9 Мәтінді оқың
ыз
.

Жарық жолында жаңа планета


Жерден 5600 жарық жылдық қашықтықта, Сарышаян шоқжұлдызында,
Британиялық Колумбия (Канада) университетінің астрономдары жаралғанына
13 млрд жыл болған көне планетаны тапты. Ол біздің жер шарымыздан 8,5
млрд жыл бұрын пайда б
олған екен. Мафусаил деп аталған планета
Юпитерден екі есе үлкен және сөніп болған қосарланған жұлдыздың
маңайында айналатын болып шықты. Бұл табылым планеталардың үлкен
жарылыстан миллиард жылдан кейін пайда бола бастағанына болжам
жасайды.

81



10.10
Мәтінді

керекті қосымшалармен толықтырып оқыңыз.


Алманың піскенін анықтайтын қолғап


Жеміс...

піскен кезінде жұлудың пайдасы оның толық жетілмеген

кезінде жинаған...
жоғары. Жеміс ағ
ашындағы мәуелердің бір мезгіл...

пісіп
жетіл
е қоймайтыны белгілі. Жемістер...

сақтау ба
рысында орын алатын
бұзылулар.....

бірден
-
бір себебі
-

піспе
ген мәуелер. Осындай жағдайлар...

назар аударған Монпельдегі (Франция) Ауыл шаруашылығын
механикаландыру орталығы мамандары же
місті жұлмай жатып оның піскен...

аны
қтайтын қолғап жасады.
Қолғап...

инфрақызыл бел
гі бергіштері алманың
жұмсағы...

жиналған қанттың мөлшерін анықтап беред
і. Ол үшін қолғап
киілген қол...

алманы жай ғана ұстау жеткі
лікті, индикатор тиісті нәтиже...

көр
сетеді. Сондай
-
ақ, осы қолғап... базардағы жемістердің де сапа.
..

білуге
болады.

(«Зерде» журналынан)


10.11 Үш мақалада жазылған жаңалықтарды талқылаңыздар.


Қосымша оқуға арналған материалдар
.

Махаббат романстары


Аядай кабинет. Ішіндегі бес адам компьютерлеріне шұқшиып алып,
әлденені тарсылдатып басып отырады. Әйте
уір, жұмыс жүріп жатыр. Ешкім
ешкімді мазаламайды, артық әңгіме жоқ. Осы бір іш пыстырарлық (өзіне
солай көрінеді) төрт жігіттің ортасында жалғыз қыз Жанар өзіне тым жақсы
ермек тауып алды. Күн ұзақ есеп
-
қисаптан шаршаса электронды поштасын
ашып, танысу са
йтына кіреді. Мұнда біраз таныстары да кездесіп жатады.
Сондықтан ол өзіне лақап ат тапты. Жан. Өз есімінен гөрі бұл соңғы
үлгідегідей мықты болып көрінгендіктен болар, Жанар образға мықтап енді.
Тек студент кездегі суретін қоюды дұрыс көрді. Дегенмен жас

көрінбек.


Таңдау деп осыны айт. Қай ұлт керек, шет елдің түкпір
-
түкпірінен
танысқың келе ме, қай жастағысы керек? Бәрі оп
-
оңай. Жапон жігітпен
сөйлескің келсе орысша сәлеміңді жаз, сол минутта
-
ақ аудармасымен оған
жетіп барады. Қыз
-
жігіттер туралы анкета
сының өзі оның бос уақытта итпен
қыдыратынына дейін мәлімет береді. Суретін қоя ма жоқ па, ол өз еркінде.
Тек компьютерің мен интернетің болса жетеді. Қиындықсыз тіркелесің. Міне,
жаңа заманның кереметі. Өз қаласының, тіпті елінің жігіттерімен танысуды
олқ
ы санаған Жанар
-
Жан Австралияның Мельбурн қаласында тұратын қазақ
жігітімен әңгіме өрбітіп жүр. Көк теңіздің ортасындағы жасыл мекеннен дәм
-
тұз бұйырып, өмірімді сол жерде өткізермін деген дәмесі де жоқ емес.
Австралиялық Ромеоның (осылай тіркелген) бұлың
ғыр суретінен әлдебір
таныс бейнені көргендей болады. Бірақ қазаққа қазақ ұқсай береді де деп
82


қойды. Ромео бұны Джулетта қылуға мықтап бел байлағандай сыңай танытты.
Қазақстанда туып
-
өскен жігіт әкесінің қызметіне байланысты отбасымен
көшкендіктерін айтып,

қайда тұрса да тек қазақтан жар алатынын айтып
сендірді. Кездесу сәтін күтіп қыз жүрді. Жаңа жылға бір ай қалғанда жігіт
арнайы қызды көру үшін елге баратынын айтты. Қуанышы қойнына сыймаған
Жанар
-
Жан жүрегі лүпілдеп жүріп, шетелдегі жігіті туралы ата
-
ана
сына
,
достарына айтып та қойған еді.
Көптен күткен сәт те жетті. Жанар
-
Жан
орталық драма театрдың алдында сүйіктісін күтіп тұрды. Көп уақыт өтпей
-
ақ
артынан келе жатқан адамды тұла бойымен сезді. Бұл сол болуы мүмкін.
Шынында бұл соның өзі еді. Қыздың көзі
н жұмды. Қыз наздана еркелікпен
жігітке бұрылғанда екеуі де сілейді де қалды. Таңданыс па әлде өкініш пе
екеуінің де жүзін шарпып өткендей. Дәл осы бірнеше секундтың ішінде екеуі
де бір ойды ойлап үлгергені анық. Бұл шынымен сол ма?

Сілейген үнсіздікті
Жан
ар бұзды. Алдында ұяттан жарылардай болып тұрған күнде бір кабинетте
өзіне қарама
-
қарсы отыратын бәкене бойлы, бұжыр бет
, көп сөйлемейтін
әріптесі Мақсатқа қарап тоқтамай күле берді.

(Гүлнұр Ембердиева
http://kultobe.kz

с
а
йтынан алынды)


Қабырға


Бір ауруханада екі қарт жатыпты, Екеуінің науқастары бір болғандықтан
бір бөлмеге жайғастырылыпты. Тек бірі терезенің жанында, екіншісі есіктің
дәл қасында жатады екен. Терезе жанындағы қарт күн сайын есік тұсындағы
қарияға сырттағ
ы тыныс
-
тіршілік туралы айтып отыратын:



«Бүгін теңіз бір қалыпты. Аздап жел соғып тұр ғой деймін. Өйткені ана
ұзақтағы кеменің желкені желбіреп тұр. Теңіз жағалауында шағалалар ұшып
жүр».


Осылайша күндер өте береді. Күндердің бірінде әлгі тере
зе жанындағы
ақсақалдың жүрегі ұстап нашарлап қалады. Әдетте, бөлмедегі қоңырау
түймесін баса қалса дәрігерер жетіп келетін. Ал бүгін қасындағы қарт
дәрігерді шақыртатын түймені баспады.

Өйткені терезеден дүниені өзі көре
алмай, тек көршісін тыңдаумен ғана

шектеліп жататын. Сол есіне түсті ме,
шайтанның сөзіне еріп, қоңыраудың түймесін басуға құнт таныта қоймады.
Осылайша, ол досын жазықсыздан жазықсыз өлімге қиды да жіберді. Келесі
күні дәрігерлер есіктегі кісіні терезе жанындағы босаған орынға ауыстыратын

болды. Осы күнге дейін тыңдауды ғана місе тұтқан адамның қуанышы
қойнына сыймады. Енді табиғаттың сан қырлы нақыштарын өз көзімен көріп
жататын болды. Орнына жайғаса салып, басын көтеріп терезеге асыға мойнын
созып еді. Арғы жақта қара қабырғадан басқа еш

нәрсе көрінбеді.
(
http://kerekinfo.kz/

сайтынан алынды)





83


Мамандық таңдау


өмірлік маңызды мәселе


Егер сен бала кезіңнен дәрігер немесе

инженер

болғың келсе және осы
уақытқа дейін өз таңдауыңның дұрыстығына күмәнда
нбасаң


сен
.

Анаң және
апаң не айтса да, химия және биология бойынша оқулықтарға қызығушылық
танытасың немесе «жас физик» үйірмесіне барасың және мектеп бітірген соң
не істейтініңді жақсы білесің.


Егер осылай болса, онда сен бақыттысың. Өйткені соңғы қоң
ырау
соғылған кезде көптеген балаларда «кім боламын», қайда оқуға түскім келеді
және жалпы оқу орынына барғым келе ме деген мәселелер шешілмеген.


Мамандықты таңдау мәселесінің мазалауы өте жақсы
-

бұл сенің
әлеуметтік және психологиялық кемелденгеніңді бі
лдіреді. Егер саған бәрібір
болса, ең жаманы сол:

ата
-
анаң қолыңнан жетелеп заңгерлік институтқа
апарады (өйткені саған тарих «ұнайтын сияқты»), содан соң саған қағаздармен
жұмыс істеу және адамдармен қарым
-
қатынас жасау ұнамайтындығы
анықталады.


Кәсіби ө
з тағдырын өзі шешудің қиыншылықтары балалардың
екі

бөлімде

пайда болады. Біріншілері осы өмірде әлі қызықты еш нәрсе
тапқан жоқ. Мұғалімдері мұндай балаларда қандай да бір пәнге деген
қызығушылық тудыра алмаған, ал таланттары жерге көмілген.


Мұндай
балал
ар жақсы оқи алады, бірақ ештеңеге әуестіктері жоқ, олардың өмірі
зеріккен немесе бір сарынды. Міне, сондықтан немен айналысатындығын
анықтай алмайды, өйткені өмірде оларды ешнәрсе өзіне ерекше еліктіре
алмайды.

Неден таңдау жасайды?

Әдетте, олар

оқуда жән
е белсенділіктің
формалары, мамандықтар әлеміндегі бағдары нашар балалар.


Балалардың
екінші категориясы оқуда да және белсенділіктің басқа формаларында да өте
белсенді. Оларға барлығы қызықты, бір уақытта үш үйірмеге, бес
факультативке және он спорттық се
кцияға


қатысады. Олардың қолынан бәрі
келеді. Егер адам талантты болса, онда барлығында талантты дегендей.
Қолына не алса да, барлығында табысқа жетеді. Бірақ.... ол да өзіне не
ұнайтынын, өз өмірін немен байланыстыратынын анықтай алмайды.


Өзіңді қалай т
ануға болады?

Психологтардің есептеуінше, мамандықты
таңдауда адамның психологиялық ерекшеліктері мен мамандықтың
сәйкесінше сипаттамалары


сай келуі керек. Мамандық

қызықты

болуы тиіс.
Егер саған өсімдіктер, жануарлар ұнаса, онда өз кәсіби іс
-
әрекетіңде


тірі
табиғат объектілерімен кездесу сен үшін қызықты болады.

Егер сен
техниканы ұнатсаң


онда оған деген қызығушылық инженер


конструктор
немесе физик
-
теоретик іс
-
әрекеттерінде қолдау табады.


Кез келген мамандық адамда «кәсіби маңызды сапалар» деп атал
атын
сапаларды талап етеді, мысалы, корректорға зейінділік, суретшіге


бейнелік
ойлау және т.б.

Сондықтан, қандай да бір мамандықты таңдай отырып, сенде
кәсіби маңызды сапаларға сәйкес


қабілеттер

бар ма

екендігін ұғыну қажет.
Мамандықты таңдауда күмәнді
лік жағдайында, сенің қабілеттерің толығымен
84


жүзеге асатын болса, бұл іс
-
әрекетте үлкен жетістіктерге қол жеткізесің.



Жүзеге асыратын мамандық типі сенің тұлғалық, мінездік типіңмен
сәйкес келуі керек. Егер сен қарым
-
қатынасқа жоғары деңгейде т
үсе алатын
болсаң, онда саған көптеген қарым
-
қатынастар орнатумен байланысты
мамандық таңдау қажет.


Егер эмоционалды тұрақты емес болсаң, онда сен
ұзақ уақыттық зейін шоғырланушылығын талап ететін, бір сарынды іс
-
әрекеттермен шұғылдана алмайсың.


Сонымен
, мамандықты таңдау үшін, ең алдымен өзіңді тануың қажет.
Сен өзіңе

«Мен қандаймын?», «Осы әлемде мен кіммін?», «Немен өмір
сүремін?»

деген сұрақтарды жиі қоятын шығарсың. Өзіңді жақсы тануға және
бұл сұрақтардың бір бөлігіне жауап беруге (бұл сұрақтарға т
олығымен
ешқашан жауап бере алмайсың) қарапайым жаттығу көмектеседі: өзіңе басқа
адамның көзқарасымен қара.


Өзің жақсы білетін нақты адамның, мысалы,
досыңның, партада бірге отыратын көршіңнің, анаңның немесе сүйікті
қызыңның көзқарасымен. Өз қылықтарыңды

басқа адам


шынайы мотивтерін
білмей қалай түсіндіре алса, сондай етіп түсіндіруге тырыс. Сені басқа
адамдар қалай көретінін түсінесің, бірақ екінші жағынан, субъективизмнен
айырыласың, өйткені өз кемшіліктерін көру адам үшін өте ауыр.


Сенің мінезің әлі
қалыптасуда, сондықтан өзіңе ярлык жапсыруға және артист
мамандығынан сен өзіңді

«ұялшақпын»

деп есептеуіңе байланысты бас
тартуыңа болмайды.


Күрес, өзіңмен жұмыс жаса, өзіңді таны.

Адамның психикалық қасиеттері

(қабілеттер, қызығушылықтар немесе
мінез си
паттары) өте майыспалы, өзгергіш сапалар екенін естен шығарма.
Музыкаға деген қабілеттері жоқ, бірақ

онымен айналысуға тілектері өте
жоғары адамдарда, музыкалық естуді дамыта алғандықтары жайлы жағдайлар
өте көп. Ең бастысы
-
қызығушылық; қабілеттер іс
-
әреке
т барысында
қалыптасатындығын есте сақта. Еңбектенуге, жұмыс істеуге дағдылан.
Жалғыз қабілеттермен алысқа бармайсың. Екінші жағынан, қызығушылық


тұрақты зат емес. Көптеген балалар қандай да бір оқу пәнін жақсы көреміз деп
ойлайды, бірақ шын мәнінде олар
ға мұғалім өте ұнайды. Сонымен бірге саған
психология немесе экономика пәндерінің ұнайтындығын түсіну қиын, өйткені
бұл пәндерді мектеп қабырғасында оқытпайды....


Мамандық таңдауда қателік жасамас үшін мамандықтар әлеміне деген
қатынас шеңберін


кеңейту к
ерек.


Ересектерге олардың кәсіби іс
-
әрекеттері


жайлы сұрақтар қойыңдар
-

әдетте, адамдар өздерінің нақты
жұмыстары және студенттік өмірлері жайлы үлкен тілекпен айтып береді. Сол
кезде сен бұл аймақ саған қызықты ма, әлде сен өз құжаттарыңды тапсырғалы
о
тырған мамандықтың тек атын ғана білетіндігіңді саналы шеше аласың....

Сонымен, өз қабілеттеріңді, қызығушылықтарыңды және тұлғалық
сипаттарыңды біле отырып, енді сен мамандықты емес, жоғары оқу орынын
немесе факультетті таңдайсың. Сені қызықтыратын іс
-
әре
кет түріне қандай
мамандықтар және маманданулар сәйкес келетінін анықта.

Бұл тек бір жақты сәйкес келулер емес (мысалы, жаңа бағдарламалар
жасау үшін, «Информатика» мамандығын алу қажет). Шешім қабылдау
85


психологиялық емес көптеген факторларға негізделуі
ке
рек
:

университеттің


беделі және сайыс, достардың, ата
-
ананың пікірлері,
оқу ақысы.

Қағазға ерінбей әрбір нұсқаның оң және теріс жақтарын тізіп жазып
шық. Алынған мәліметтерді достарыңмен және туыстарыңмен талда. Ең
соңғы таңдау тек өзіңде, өйткені маманды
қты таңдай отырып, тағдырыңды
таңдайтыныңды ешқашан естен шығарма. Мамандық қанағаттанушылық
әкелуі (тек оң эмоциялар) және сенің (қоғамға пайдалы)
мүмкіндіктеріңнің


толықтай жүзеге асуын қамтамасыз етуі тиіс

(
http://www.
vkgu.kz

са
йтынан алынды)


Ғылым мен технология туралы
.


Нағыз ғылым дегеніміз


ғалам мен ондағы құбылыстардың астарына
үңіліп, шынайы мәнін ұғыну және оның арқасындағы Ұлы Құдіреттің
мұратын сезіну. Табиғатт
ы өзіне бағындырарлықтай мүмкін
дікте жаратылған

адам баласы ғаламды танып
-
білуге, білгендерін көкейінде түюге тиісті.
Көңілге түйіп, көкейге тоқығандары арқылы табиғатты құрық атып бас
білдірген тайыншадай дегеніне көндіріп, ықпал жасаудың жолдарын
қарастырады. Бұл табиғаттың адамға аманат етіл
уі, ал а
дамның
Жаратушының әмір
леріне мойынсұнып, құл екенін сезінуі дегенге саяды.

Қазіргі жағдайға ой жүгіртсек, физика, химия, астрономия, медицина, т.б.
ғылым салалары уақыт озған сайын адам баласының игілігі үшін түрлі
жетістіктерін алға тартуда. Осыған қарап

ғылым мен технология адам
баласының игілігі үшін екендігін пайымдаймыз. Бұдан үрейленіп қорқудың да
жөні жоқ. Басқа келер қатерді ғылым
-
білімнен немесе ғылым
-
біліммен
қаруланған дүниеден іздеу бос әурешілік, нағ
ыз қатер надандықта,
санасыздықта және жауап
кершіліктен жалтарған табансыздықта.

Кейде
ғылым
-
білімге сүйеніп, он ойланып, тоғыз толғанған іс
-
әрекеттеріміздің өзі
оңды нәтиже бермей жататындығы белгілі. Бұған түсіністікпен қараған жөн.
Ал бірақ білімсіздіктің, жоспарсыздықтың әрдайым тұйыққа тірейтін
дігін
ұмытпау қажет.

Сондықтан д
а ғылым мен технологияның жетіс
тікте
ріне қол
сілтеп теріс айналудың орнына

оны адамзат игілігі үшін қолданудың
жолдарын іздеген жөн. Бұл бүгінгі таңда адамзаттың ең үлкен мәселесі болып
отыр. Әйтпесе, ғылымды тек ядролық бом
ба жасау мен табиғатты тағылықпен
ойрандау деп
түсінетін сана
-
сезімнен құтылуымыз неғайбыл.

Ендеше,
алдымызда бір ғана таңдау тұр: ғылым мен технологияны, оның жетістіктерін
теріс мақсатта қолданып, адамз
атты орны толмас қасіретке
ұрын
дырғандардың тар шеңг
елінен босату қажет. Осылайша, ғылым мен
технологияның қуатын пайдаланып, екі дүние бақытын қатар көздейтін
жасампаз жаңа көзқарас қалыптастыру керек. Әйтпесе, қол қусырып қарап
отырып, өндіріс машиналары мен зауыт
-
фабрикаларға лағынет айтудың ешбір
мәні ж
оқ. Өндіріс машиналары да, зауыт
-
фабрикалар да қажет. Бізге рухани
құндылықтар мен ғылым
-
білімді қос қанат қылып, жүрек пен ақылды бір
86


арнада тоғыстырған ізгілік жаршыларының үрей мен үмітсіздіктен бойын
арылтқаны керек. Әйтпесе, жүгі ауыр жауапты іске бел

буып кіріскенге дейін
адамзат ғылымды теріс мақсатта қолданудан туындайтын қасіреттен
құтылмасы анық.

(Фетхуллаһ Гүлен.
http://kz.fgulen.com

сайтынан алынды)


Майкл Фарадей

(
1791


1867
)


Ф
арадей
,

Майкл

ағылшын физигi,

1791 жылы 22 қыркүйекте Лондон
маңында шебердiң отбасында дүниеге келген. Г. Дэвидiң қамқорлығының
арқасында Кор
ольдiк ассоциациясына ассистент
қызметіне алынды.

1821
жылы ол магниттiң токтағы өткiзгiш бойымен айналатынын және токтағы
өткiзгiштiң магнит б
ойымен айналатынын бақылап, электр қозғағыштың
алғашқы моделiн жасады. 1831 жылы барлық тұрақты және айнымалы ток
генераторларының жұмысы негiзделге
н


электромагниттiк индукцияны
ашты. 1824 жылы Фарадей Корольдiк қоғамының мүшесi болып сайланды, ал
1825 ж
ылы Корольдiк ассоциация зертханасының (лабораториясының)
директоры болды. 1833 жылдан Корольдiк институттың химиядан Фуллерлiк
профессоры болып 1862 жылға дейiн iстедi. Фарадейдiң жарияланған
лекциялары кең таралды. Үлкен тәжiрибелiк деректерге сүйенiп, Ф
арадей ол
кезде белгiлi электр “түрлерi", “жануардың", “магниттiк", термоэлектрлiк,
гальваникалық электрлiк және басқалардың өрнекттелетiнiн дәлелдедi. Электр
тогының тұздардың, қышқылдардың және басқаларының қоспаларынан өтуi
оны электр тогының табиғатын
ашуға итермеледi. Зерттеу нәтижесiнде 1833
жылы электролиз (Фарадей) заңын ашты. 1845 жылы Фарадей жарықтың
поляризация жазықтығының магнит өрiсiнде айналу құбылысын (Фарадей
эффектiсiн) байқады. Сол жылы диамагнетизмдi ашты, ал 1845 жылы


парамагнетизмдi

ашты. Ол бiрнеше ұғымдарды енгiздi


қозғалғыштық
(1827ж.), катод, анод, иондар, электролиз, электродтар (1834ж.); вольтметрдi
ойлап тапты (1833ж.). 1830 жылдары өрiс ұғымын ұсынды, 1845 жылы алғаш
рет “электромагниттiк өрiс" терминiн пайдаланды, ал 1852
жылы өрiс
концепциясының формуласын жазды. Фарадей электр және магнетизмнен
негiзгi еңбектерiн Корольдiк қоғамға


Электрден тәжiрибелiк зерттеулер
(Experimental Researches in Electricity)


атты баяндамалар сериясы ретiнде
тапсырып отырды.

Фарадей 1867 жы
лы 25 тамызда Хэмптон
-
Кортта қайтыс болды.
(
http://www.kitaphana.kz/

сайтынан алынды)


Эйнштейн
Альберт

(1879
-
1955
)


А.Эйнштейн 1879 ж. Ульмада туылған (қазiргi ФРГ). 14 жасында
Швейцарияға көшiп


1900 ж. Цюрих поли
техникумын бiтiредi. 1902
-
1908 ж.ж.
Берн
де патент бюросында эксперт бол
ады, 1909
-
1913 ж.ж. Цюрих
политехникумының профессоры, 1914
-
1933 ж.ж. Берлин университетiнiң
профессоры және физика институтының директоры бол
ған
.


Фашистер үкiметi
87


құрылғаннан кейiн Ге
рманиядан кетуге мәжбүр болады.

1933 ж. АҚШ
-
қа көшедi, өзiнiң өмiрiнiң соңына дейiн Принстон
институтының перспективтi зерттеуiнде қызмет етедi.

Эйнштейн кеңiстiк, уақыт және материя туралы түсiнiктi түбегейлi түрде
өзгертiп салыстырмалылықтың арнайы және
жалпы теориясын құрды. Өзiнiң
теориясына 2 постулатты енгiздi: Галилейдiң салыстырмалы механикалық
принципiнiң жалпыламасы болатын салыстырмалылықтың арнайы принципi
және вакуумдегi жарық жылдамдығының тұрақтылық принципi.

Сол теориясының негiзiнде 1905 ж.

масса мен энергияның байланыс заңын
ашты.


Э
йнштейн кванттық теорияны құруда да маңызды рөл

атқарды. Егер
1900 ж. Макс Планк материалды осциллятордың энергиясын ғана кванттаса,
ал Эйнштейн 1905 ж. жарықтық сәуле шығаруды, жарық квантының немесе
фотондардың ағыны деп қарастырып, кванттық, дискреттiк құрылымын
зерттедi. Жарықтың кванттық теориясының негiзiнде фотоэффект құбылысын
түсiндiрдi

(
http://www.kitaphana.kz/

са
йтынан алынды)
.


Я.И. Перельманның «Қызы
қты физика» атты кітабынан мақалалар
.

Мәтіндерді оқып, мазмұнын қазақша баяндап беріңіздер.


Сильнее самого себя


Какой груз вы можете поднять рукой? Положим, что 10 кг. Вы думаете,
что эти 10 кг определяет силу мускулов вашей руки? Ошибаетесь: мускулы
гор
аздо сильнее! Проследите за действием, например, так называемой
двуглавой мышцы вашей руки. Она прикреплена близ точки опоры рычага,
каким является кость предплечья, а груз действует на другой конец этого
живого рычага. Расстояние от груза до точки опоры,
т. е. до сустава, почти в 8
раз больше, чем расстояние от конца мышцы до опоры. Значит, если груз
составляет 10 кг, то мускул тянет с силой, в 8 раз большей. Развивая силу в 8
раз большую, чем наша рука, мускул мог бы непосредственно поднять не 10
кг, а 80

кг.

Мы вправе без преувеличения сказать, что каждый человек гораздо
сильнее самого себя, т. е. что наши мускулы развивают силу, значительно
большую той, которая проявляется в наших действиях.

Целесообразно ли такое устройство? На первый взгляд как будто н
ет,



мы видим здесь потерю силы, ничем не вознаграждаемую. Однако вспомним
старинное “золотое правило” механики: что теряется в силе, выигрывается в
перемещении. Тут и происходит выигрыш в скорости: наши руки движутся в
8 раз быстрее, чем управляющие ими
мышцы. Тот способ прикрепления
мускулов, который мы видим в теле животных, обеспечивает конечностям
проворство движении, более важное в борьбе за существование, нежели сила.
Мы были бы крайне медлительными существами, если бы наши руки и ноги
88


не были устро
ены по этому принципу.

(Я.И.Перельман. Занимательная
механика)

Как отличить вареное яйцо от сырого?


Как быть, если нужно, не разбивая скорлупы, определить, сварено яйцо
или же оно сырое? Знание механики поможет вам с успехом выйти из этого
маленького затр
уднения.

Дело в том, что яйца вареные и сырые вращаются не одинаковым
образом. Этим и можно воспользоваться для разрешения нашей задачи.
Испытуемое яйцо кладут на плоскую тарелку и двумя пальцами сообщают
ему вращательное движение (
см.
рис
унок

39). Сваренн
ое (особенно вкрутую)
яйцо вращается при этом
заметно быстрее и дольше

сырого. Последнее
трудно даже заставить вращаться; между тем круто сваренное яйцо вертится
так быстро, что очертания его сливаются для глаз в белый сплющенный
эллипсоид и оно может сам
о встать на острый конец.


Рис
унок

39
-

Как завертеть яйцо


Причина этих явлений кроется в том, что круто сваренное яйцо
вращается как сплошное целое; в сыром же яйце жидкое его содержимое, не
сразу получая вращательное движение, задерживает вследствие св
оей
инерции движение твердой оболочки; оно играет роль тормоза.

Вареные и сырые яйца различно относятся также и к остановке
вращения. Если к вращающемуся вареному яйцу прикоснуться пальцем, оно
останавливается
сразу.

Сырое же яйцо, остановившись на мгнове
ние, будет
после отнятия руки еще немного вращаться. Происходит это опять
-
таки
вследствие инерции: внутренняя жидкая масса в сыром яйце еще продолжает
двигаться после того, как твердая оболочка пришла в покой; содержимое же
вареного яйца останавливается од
новременно с остановкой наружной
скорлупы.

Подобные испытания можно производить и иным образом. Обтяните
сырое и вареное яйца резиновыми колечками
«
по меридиану
»

и подвесьте на
двух одинаковых бечевках (
см. рисунок
40). Закрутите обе бечевки
одинаковое чис
ло раз и отпустите. Сразу обнаружится различие между
вареным и сырым яйцом. Вареное, придя в начальное положение, начнет по
инерции закручивать нить в обратную сторону, затем снова раскрутит ее,



и
так несколько раз, постепенно уменьшая число оборотов. Сы
рое же яйцо
повернется раз, другой и остановится задолго до того, как успокоится крутое
яйцо: движения тормозятся жидким содержимым.

89



Рис
унок

40
-

Как отличить вареное яйцо от сырого по их вращению в
подвешенном виде

«
Колесо смеха
»


Раскройте зонтик, уприт
е его концом в пол и вращайте за ручку; вам не
трудно будет придать ему довольно быстрое движение. Теперь бросьте внутрь
зонтика мяч или скомканную бумагу; брошенный предмет не остается в
зонтике, а будет выкинут из него, что принято неправильно называть
«
центробежной силой
»

и что в действительности есть лишь проявление
инерции. Мяч выбрасывается не по направлению радиуса, а по касательной к
пути кругового движения.

На этом эффекте вращательного движения основано устройство
своеобразного развлечения


«
коле
са смеха
»

(
см.
рис
унок

41), которое
можно видеть, например, в парках культуры. Посетители имеют здесь случай
на самих себе испытать действие инерции. Публика размещается на круглой
площадке


стоя, сидя, лежа,



кто как желает. Скрытый под площадкой
мотор
плавно вращает ее около вертикальной оси, сначала медленно, потом
все быстрее, постепенно увеличивая скорость. И тогда под действием инерции
все находящиеся на платформе начинают сползать к ее краям. Сначала это
движение едва заметно, но по мере того как
«
пассажиры
»

удаляются от
центра и попадают на окружности все большего и большего радиуса,
скорость, а следовательно, и инерция движения сказываются все заметнее.
Никакие усилия удержаться на месте не приводят ни к чему, и люди
сбрасываются с
«
колеса смеха
»
.


Рис
унок

41
-
«
Колесо смеха
»
. Люди на вращающемся круге
отбрасываются за его края

90


Земной шар есть, в сущности, такое же
«
колесо смеха
»
, только
гигантских размеров. Земля, конечно, не сбрасывает нас с себя, но она все же
уменьшает наш вес. И на экваторе, гд
е скорость вращения наибольшая,
уменьшение
веса

от этой причины, доходит до 1/300 доли. А вместе с другой
причиной (сжатие Земли) вес каждого тела на экваторе уменьшается, в общем,
на полпроцента (т. е. на 1/200), так что взрослый человек весит на экватор
е
примерно на 300 г меньше, чем на полюсе (Я.И.Перельман. Занимательная
механика)

В погоне за временем


Можно ли в 8 часов утра вылететь из Владивостока и в 8 часов утра того
же дня прилететь в Москву? Вопрос этот вовсе не лишен смысла. Да, можно.
Чтобы по
нять этот ответ, нужно только вспомнить, что разница между
поясным временем Владивостока и Москвы составляет девять часов. И если
самолет сможет пройти расстояние между Владивостоком и Москвой за это
время, то он прибудет в Москву в час своего вылета из Вл
адивостока.

Расстояние Владивосток


Москва составляет примерно 9000 км.
Значит, скорость самолета должна быть равна 9000: 9 = 1000 км/час. Это
вполне достижимая в современных условиях скорость.

Чтобы

«
перегнать Солнце
»

(или, точнее, Землю) в полярных широ
тах,
нужна значительно меньшая скорость. На 77
-
й параллели (Новая Земля)
самолет, обладающий скоростью около 450 км/час, пролетает столько же,
сколько успевает за тот же промежуток времени пройти точка земной
поверхности при вращении Земли вокруг оси. Для
пассажира такого самолета
Солнце остановится и будет неподвижно висеть на небе, не приближаясь к
закату (при этом, конечно, самолет должен двигаться в подходящем
направлении).

Еще легче

«
перегнать Луну
»

в ее собственном обращении вокруг
Земли. Луна движет
ся вокруг Земли в 29 раз медленнее, чем Земля вокруг
своей оси (сравниваются, конечно, так называемые
«
угловые
»
, а не линейные
скорости). Поэтому обыкновенный пароход, делающий 25


30 км в час,
может уже в средних широтах
«
перегнать Луну
»
.

О таком явлении

упоминает Марк Твен в своих очерках
«
Простаки за
границей
»
. Во время переезда по Атлантическому океану от Нью
-
Йорка к
Азорским островам
«
стояла прекрасная летняя погода, а ночи были даже
лучше дней. Мы наблюдали странное явление: Луну, появляющуюся каждый

вечер в тот же час в той же точке неба. Причина этого оригинального
поведения Луны сначала оставалась для нас загадочной, но потом мы
сообразили, в чем дело: мы подвигались каждый час на 20 минут долготы к
востоку, т. е. именно с такой скоростью, чтобы не

отставать от Луны!
»
.
(Я.И.Перельман. Занимательная механика)


91


Әдеби
е
ттер тізімі


1.

Алдамбергенова

Г.Т.

Қазақ халық педагогикасында қыздарға
моральдық
-
этикалық тәрбие берудің ғылыми негіздері.


п.ғ.д. ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның авт
орефераты.


Алматы, 2009.

2.

Қазақстан қорықтары. «Аруна Ltd.».

Алматы, 2003.
-
11 б.

3.

Қазақстан, Ұлттық энциклопедия.


Алматы: «
Қазақ
энцикл
опедиясының Бас редакциясы
»
, 2006.
-
704 б. 8 том.

4.

Қазақстан, Ұлттық энциклопедия.


Алматы: «
Қазақ
энцикл
опедиясының
Бас редакциясы
»
, 2007.
-
688 б. 9 том

5.

Қазақстан, Ұлттық энциклопедия.


Алматы: «
Қазақ
энцикл
опедиясының Бас редакциясы
»
, 2007.
-
704 б. 10 том

6.

Нуриев

М.А.

Ұлттық тәрбиенің этика
-
эстетикалық негіздері/
/

Таңдамалы лекциялар курсы
.


Алматы: Абай атындағы ҚазҰП
У, 2011.
-

276 бет.

7.

Сейлхан А.Қ.,
С
оветова З.С. Кәсіби қазақ тілі:
Тау
-
кен металлургия
факультетінің 5В070900
-

металлургия, 5В070700
-

кен ісі, 5В073700
-

пайдалы қазбаларды байыту, 5В070600
-

геология және пайдалы қазбалар кен
орындарын барлау мамандық
тарында оқитын студенттерге

арналған оқу
құралы.

Өскемен: ШҚМТУ, 2012.

107 б.








М
азмұны


1

Сәлем


сөздің анасы

3

2

Мамандық таңдау


маңызды іс

10

3

Уақыт және адам

1
7

4

Туған жер


алтын бесігім

25

5

Қазақстанның тарихи
орындары

31

6

Замандас

келбеті

37

7

Қазақстан ғылымының жаңалықтары

45

8

Салауатты өмір салтын дәріптейік

56

9

Табиғат құдыреті

65

10

Қазақ
кино және театр өнері

73








92




Мейрімгүл Мұхамедиярқызы Төлеуп









ҚАЗАҚ

ТІЛІ

Ғылыми
-
техникалық мәтіндермен жұмыс дағдыларын қ
алыптастыру

Оқу құралы






Редакторы Қ.С. Телғожаева

2013 ж жин. тақ. жоспары, 34 реті






___. ___. 2014 терілуге берілді

Пішімі 60х84 1/16

№2 типографиялық қағаз

Оқу


баспа таб.

Таралымы дана. Тапсырыс . Бағасы теңге.

Б
асуға 2014 ж. қол қойылды.








«Алматы энергетика және байланыс университетінің»

коммерциялық емес акционерлік қоғамының

көшірмелі
-
көбейткіш бюросы

050013 Алматы, Байтұрсынов көшесі, 126


Приложенные файлы

  • pdf 8925062
    Размер файла: 1 014 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий