шпоры история бел


1. Рэалізацыя гісторыяй сваіх функцый забяспечваецца навуковай метадалогіяй. Метадалогія гісторыі - гэта навука аб спосабах вывучэння і тлумачэння мінулага. Асноўнае месца ў метадалогіі належыць тэорыі і прынцыпам гістарычнага пазнання. Тэорыя гістарычнага пазнання вырашае праблему сутнасці гістарычнага працэсу, абгрунтоўвае перыядызацыю гісторыі, вывучае заканамернасці грамадскага развіцця. Прынцыпы гістарычнага пазнання - гэта навуковыя сродкі, з дапамогай якіх распрацоўваюцца тэорыі і канцэпцыі гістарычнай навукі. Асноўнымі прынцыпамі метадалогіі гісторыі з'яўляюцца такія прынцыпы як аб'ектыўнасць, гістарызм, сістэмнасць і крытычнасць. Старажытнае грамадства.1. Каменны век. Гэта самая старажытная эпоха ў развіцці чалавецтва. Каменны век пачаўся 3-2,5 млн гадоў назад і закончыўся 2,5-1,8 тыс. гадоў да н.э. У сваю чаргу каменны век падзяляецца на шэраг этапаў: а) палеаліт (старажытны каменны век) - 3-2,5 млн - 10 тыс. гадоў да н.э. Палеаліт з-за вялікай яго працягласці падзяляюць на ніжні (ранні - 2,5 млн - 150 тыс. гадоў да н.э., сярэдні (мусцьерская эпоха) - 150 - 35 тыс. гадоў да н.э. і верхні (позні) - 35 - 10 тыс гадоў да н.э.; 6) мезаліт (сярэдні каменны век) - 9 - 5 тыс. гадоў да н.э.; в) неаліт (новы каменны век) -4 - 2 тыс. гадоў да н.э. Многія вучоныя апошні нерыяд каменнага веку вылучаюць у асобны - энеаліт (медна-каменны век), калі разам з каменнымі выкарыстоўваліся таксама медныя прылады працы, упрыгожанні, зброя. На тэрыторыі Беларусі ў сярэдзіне 4-га - сярэдзіне 3-га тысячагоддзя да н.э. існавала некалькі энеалітычных культур.2. Бронзавы век. Перыяд у гісторыі чалавецтва, калі пашырылася металургія з бронзы, з якой выраблялі нрылады працы, зброю, упрыгожанні. У некаторых рэгіёнах свету (ГІярэдняй Азіі, Егіпце, Індыі, Кітаі) бронзавы век пачаўся ўжо ў 4-М - 3-м тысячагоддзі да н.э., у Еўропе ён прыпадае на 2-е - пачатак 1-га тысячагоддзя да н.э. ІІа тзрыторыі Беларусі бронзаізы век пачаўся на мяжы 3-га -2-га тысячагоддзя да н.э.3. Жалезны век. Завяршальны перыяд у гісторыі першабытнага грамадства, які характарызуецца з'яўлепнем і шырокім распаўсюджваннем металургіі жалеза і нырабаў з яго прылад працы і зброі. Шырокае распаўсюджванне жалезпых вырабаў пачалося ў капцы 2-га тысячагоддзя да н.э. у Малой Азіі. Па тэрыторыі Беларусі жалезны век прыпадае на VII - VI стст. да н.э. - VIII ст. н.э
2.Сучаснае грамадазнаўства выкарыстоўвае дзве метадалагічныя канцэпцыі, якія тлумацаць развіццё сусветнай гісторыі. Першая канцэпцыя была распрацавана К.Марксам, Ф.Энгельсам і У.Леніным. Яна атрымала назву тэорыі фармацыйнага развіцця грамадства. Сутнасць гэтай тэорыі заключаецца ў наступным: у сусветнай гісторыі чалавецтва прайшло наступныя фармацыі - першабытнаабшчынную, рабаўладальніцкую, феадальную, капіталістычную і часткова камуністычную ў перыяд існавання сістэмы сацыялізму. У аснову гэтай перыядызацыі К.Маркс паклаў спосаб вытворчасці матэрыяльных багаццяў, які выкарыстоўваўся грамадствам на працягу цэлай гістарычнай эпохі. Другая канцэпцыя была распрацавана такімі даследчыкамі з ліку гісторыкаў, філосафаў і сацыёлагаў, як М.Вебер, О.Шпенглер, К.Ясперс, А.Тойнбі, М.Данілеўскі, М.Кандрацьеў, П.Сарокін і інш. Гэтыя даследчыкі ХІХ-XX ст. ст. даказвалі, што гісторыя грамадства звязана найперш з развіццём рэлігіі, культуры, духоўнасці; з індывідуальнасццю і непаўторнасцю чалавечай асобы, такімі нематэрыяльнымі паняццямі як «дух народа» ў той ці іншы гістарычны перыяд. Такі падыход да тлумачэння гісторыі атрымаў назву цывілізацыйнага.
3.Кожная грамадская навука мае свой прадмет — пэўны спектр вывучаемых заканамернасцей прыроды і грамадства. Прадметам гісторыі Беларусі з'яўляюцца заканамернасці развіцця беларускага этнасу, розных бакоў яго жыццядзейнасці, узаемасувязі з іншымі народамі і краінамі. Пры гэтым гісторыя Беларусі даследуе не ўсе заканамернасці, а найбольш агульныя. Праблемы дэталёвага аналізу дзяржаўнасці і права разглядаюцца ў курсе гісторыі дзяржавы і права Беларусі, праблемы мовы - у курсе “Беларуская мова” і г. д .Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветных цывілізацый як прадмет вывучэння. Літаратура і крыніцы. Прадметам дадзенага курса з'яўляюцца асаблівасці і агулыныя заканамернасці гістарычнага развіцця Беларусі. Менавіта асаблівасці і заканамернасці гісторыі, а не проста гісторыя. Параўнаўчы метад вывучэння мінулага мае істотныя перавагі. Ён дазваляе больш дакладна ацаніць перамогі і паражэнні, дасягненні і пралікі нашых продкаў. Урокі гісторыі становяцца сапраўды відавочнымі і павучальнымі. Можна лягчэй зразумець, што варта пераняць і захаваць ад мінулага, а ад чаго неабходна пазбавіцца, каб не паўтараць памылак. Зразумела, што прапанаваны метад вывучэння беларускай гісторыі патрабуе дадатковых намаганняў: пэўнага ўзроўню ведаў, самастойнай працы. Таму не выпадкова курс гісторыі Беларусі ў кантэксце сусветных цывілізацый уводзіцца толькі на ступені вышэйшай школы.Выкладанне інтэгральнага курса «Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)» у вышэйшых навучальных установах пачалося з 2000 г. Першы дапаможнік па дадзенаму курсу («Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік». Пад рэд. Л.В. Лойка. Мн., 2003) пакуль дае мала звестак аб еўрапейскай цывілізацыі і таму не вылучаецца сваёй грунтоў-насцю. Дапаможпік А.І.Котава «Гісторыя Беларусі і сусветная цывілізацыя» (Мн., 2003) аказаўся ў гэтым сэнсе больш удалым, але і яму таксама не хапае матэрыялаў для параўнання гісторыі Беларусі з іншымі краінамі.Спроба ліквідаваць гэты недахоп зроблена ў дадзеным дапа-можніку, створаным у Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце калектывам кафедры эканамічнай гісторыі. Курс гісторыі Беларусі ад найдаўнейшых часоў да нашых дзён выкладаецца выключна ў кантэксце сусветнай гісторыі з прыцягненнем самых разнастанных фактаў. I тут дарэчы аказаўся папярэдні вопыт кафедры, профільнай дысцыплінай якой з'яўляеццца эканамічная гісторыя Беларусі і замежных краін. Пад кіраўніцтвам і навуковай рэдакцыяй загадчыка кафедры, прафесара В.І.Галубовіча першы дапаможнік пад назвай «Эканамічная гісторыя Беларусі 1917-1992 гг.» быў надрукаваны ў снежні 1992 г., а праз год - наступны, ужо паўнавартасны, які ахоплівае эканамічпую гісторыю Беларусі са старажытных часоў да сучаснасці, - «Эканамічная гісторыя Беларусі» (Мн., 1993). У 1996 і 1999 гг. ажыццёўлены яго другое і трэцяе перавыданні. Апошняя, чацвёртая версія падручніка (дапрацаваная і дапоўненая) на рускай мове вытрымала тры выданні (2001, 2002 і 2004 гг.). 3 1994 г. кафедра прыступіла да працы над рускамоўным дапаможнікам «Эканамічная гісторыя за-межных краін». У канцы 1995 г. ён быў не толькі напісаны, але і выдадзены. Другое выданне з'явілася ў 1998 г., трэцяе - у 2003 г. Дапаможнік атрымаў грыф Міністэрства агульнай і прафесійнай адукацыі Расійскай федэрацыі, а таму набыў шырокую вядомасць на ўсёй постсавецкай прасторы. Праграма параўнаўчага вывучэння эканамічнай гісторыі Беларусі і эканамічнай гісторыі замежных краін распрацавана і ажыццяуляецца ў Беларусі толькі ў БДЭУ.Акрамятаго, для напісання дадзенага дапаможніка па гісторыі Беларусі выкарыстаны навейшыя дасягненні айчыннай гістарыяграфіі, маладаступныя раней даследаванні гісторыкаў з Германіі, Польшчы, Расіі, Украіны, ЗША, беларускага замежжа, матэрыялы Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь (былога архіва камуністычнай партыі Беларусі). Не ігнаруюцца і навуковыя працы, створаныя ў савецкі перыяд.
4.Гістарыяграфія (ад гісторыя + грэч. grapho пішу, літаральна — апісанне псторыі). 1) У шырокім сэнсе — гістарычная навука (такое азначэнне сёння ўжываецца рэдка). 2) Гісторыя гістарычнай навукі. 3) Сукупнасць гістарычных даследаванняў, аб'яднаных агульнымі рысамі: нацыянальнымі (беларуская, польская, расійская і інш.), тэарэтычнымі (ліберальнабуржуазная, марксісцкая, дэмакратычная і т.д.), тэматычнымі і храналагічнымі (гістарыяграфіі ВКЛ, канфесіянальных дачыненняў, запрыгоньвання сялянства і інш.). Гістарыяграфія як навуковая дысцыпліна вывучае заканамернасці працэсу назапашвання гістарычных ведаў, навуковага даследавання жыцця грамадства. Яе асноўныя аспекты: вывучэнне арганізацыі гістарычнай навукі (даследуе пытанні падрыхтоўкі кадраў, сістэмы навуковых устаноў, функцыяніравання архіваў, публікатарскай дзейнасці і т.д.); даследчыцкая праблематыка (паказвае развіццё навуковага пазнання гістарычнага мінулага); тэарэтычная база даследаванняў (выяўленне, якім чынам тыя ці іншыя тэарэтычныя канцэпцыі скарыстоўваюцца ў працы даследчыка, уздзейнічаюць на фарміраванне навуковых школ, плыняў); выяўленне ўплыву палітычнай сітуацыі на канцэптуальную пазіцыю навукоўца. Вывучэнне гісторыі гістарычнай навукі адлюстроўвае аб'ектыўныя патрэбы навукі ў пазнанні самаго сябе. Такое вывучэнне дае інфармацыю пра шлях, які прайшла гістарычная навука, дазваляе ўдакладніць кірункі яе далейшага развіцця. Фарміраванне гістарыяграфіі на Беларусі адносіцца да пач. 1920-х гадоў. У 1920-30-я гады з'явіліся працы праблемнага характару, у якіх аналізаваліся вынікі вывучэння гісторыі Беларусі, бальшавізму, рэвалюцыйнаму руху, Кастрычніцкай рэвалюцыі, ідэйнатэарэтычнай барацьбы (У.М.Ігнатоўскі, У.І.Пічэта, І.П.Ашаровіч, В.К.Шчарбакоў і інш.). Значны матэрыял па гісторыі навукі ў 19 - пач. 20 ст. ёсць у працы А.Цвікевіча «Западноруссизм»: Нарысы з гісторыі грамацкай мыслі на Беларусі ў XIX і пач. XX в.» (1929, 2е выд. 1993). У пасляваеныя гады ў зборніках, прысвечаных юбілейным угодкам БССР, друкаваліся кароткія гістарыяграфічныя нарысы, падводзіліся вынікі вывучэння археалогіі і гісторыі Беларусі, аналізаваліся падрыхтоўка кадраў і дзейнасць н.д. устаноў (Я.М.Карпачоў, І.С.Краўчанка, М.Б.Біч, І.Я.Марчанка, А.П.П'янкоў, У.М.Перцаў, З.Ю.Капыскі і інш.). Асноўная ўвага была сканцэнтравана на асвятленні асобных праблем (праблемная гістарыяграфія: М.Б.Біч, Г.Я.Галенчанка, А.П.Грыцкевіч, Н.В.Каменская, В.І.Мялешка, П.Ц.Петрыкаў, П.А.Селіванаў, доктарскія і кандыдацкія дысертацыі Э.Р.Іофе, Г.А.Каханоўскага, У.М.Міхнюка, Н.І.Стужынскай і інш.). Выдадзены манаграфіі пра Перцава, Пічэту, Ігнатоўскага і інш. Даследавалася дзейнасць Інстытута беларускай культуры, Акадэміі навук Беларусі, Інстытута гісторыі АН Беларусі, БДУ і Гродзенскага універітэта, Мінскага педагагічнага інстытута. Распрацоўваліся пытанні крыніцазнаўства, архіўнага будаўніцтва, археаграфіі (З.Ю.Капыскі, А.І.Азараў, М.М.Улашчык), гісторыі краязнаўства (Г.А.Каханоўскі), археалогіі (В.С.Вяргей), этнаграфіі (В.К.Бандарчык), усеагульнай гісторыі (Ф.М.Нячай, Л.М.Шнеерсон, Г.М.Ліўшыц). Сфарміраваўся новы кірунак — вывучэнне немарксісцкай гістарыяграфіі. Работы, прысвечаныя гэтай тэматыцы, нясуць на сабе адбітак часу, выяўляюць тэарэтычнаметадалагічныя пазіцыі аўтараў, дазваляюць больш поўна зразумець гістарыяграфічную сітуацыю (І.А.Брадко, М.Л.Іваноў, В.П.Раманоўскі, А.В.Сямёнава). У 1980-я гады падрыхтавана манаграфія, прысвечаная гісторыі навукі ў міжваенны перыяд (Міхнюк), абаронены кандыдацкія дысертацыі, прысвечаныя развіццю гістарычнай навукі ў пасляваеныя гады (В.Ц.Леанавец, Л.П.Храпко, І.І.Шаўчук). Зроблена спроба перыядызацыі гістарычнай навукі ў паслякастрычніцкі перыяд (П.Ц.Петрыкаў), комплексна даследуецца гістарыяграфічны працэс у 18 - пач. 20 ст. на Беларусі (Дз.У.Караў).
5.Гісторыя Беларусі вывучаецца на аснове разнастайных гістарычных крыніц. Да ліку асноўных можна аднесці археалагічныя, пісьмовыя і этнаграфічныя крыніцы. Менавіта археалагічныя крыніцы даюць уяўленне аб жыцці чалавека таго часу, калі не было пісьменнасці. Пісьмовыя крыніцы - летапісы Старажытнай Русі, беларускія летапісы і хронікі; «летапіс Быхаўца», «летапісец Красінскага», «Патрыяршы летапісец», «летапіс Аўраамкі», «Хроніка вялікіх князеў Літоўскіх», «Баркалабаўскі летапіс», Літоўская метрыка; статыстычныя зборнікі, матэрыялы перапісаў і г.д. – з’яуляюцца асновай беларускай гістарычнай навукі і складаюць яе фундамент. Да дадатковых гістарычных крыніц можна аднесці вусную народную творчасць - быліны, казкі, песні, прыказкі і прымаўкі, дзе змяшчаецца багаты матэрыял аб жыцці беларусаў; лінгвістычныя крыніцы - мову, назвы гарадоў і паселішч, мясцовасцей і г.д., што таксама дапамагае высветліць многія старонкі нашай гісторыі. Гісторыя XX ст. адлюстравана ў пісьмовых крыніцах і дакументах органаў улады, у перыядычным друку, мастацкай літаратуры, мемуарах, кінафотадакументалістыцы і перыядызацыя гісторыі Беларусі.
6. Каменный век: палеолит-первое проникновение человека- климат очень холодный, население- неандертальцы(каменное оружие, примитивная речь, огонь, прямохождение). Осваивали наш край по берегам рек. В эпоху позднего палеолита- кроманьонцы (кремниевые орудия труда, жилища из костей и шкур, зачатки искусства, религии) На нашей территории 2 самые древние стоянки: Юревичи (останки 20 мамонтов, кремн. орудия, костры) и Бердыш (Чечерский район- орудия труда ок 600). В это время существует уже родовое общество. Осн промышл. коллективом была раннеродовая община. Сущ родовая собственность на охотничьи участки и т.д.Только орудия в личной собственности. Существовал матриархат. Территория покрылась ледником, потепление, повторное заселение. мезолит- полное заселение терр. Б., ок 120 стоянок известно, важное открытие лук и стрелы, приручение животных, рыбалка, характерна родовая организация (у всех одинак орудия труда, одежда, жилище). В свою очередь община объединялась в племена неолит- климат теплее, 27-36 тыс чел, глиняная посуда, появляется ткачество. Распространенные формы хоз-вования: земледелие и животноводство-росла независимость от природы. Т.о. начался постепенный переход от присвоения к произв-ву.Появлялись кремниевые шахты, в некот поселениях материнский род приобел постоянные формы. Бронзовый век: первые изделия из самородной меди(6500 до нэ- не на терр Б).Через 3000 лет- бронза. В 1800-1500-металлургич центры в Закавказье и Скандинавии. У нас в основном каменные орудия, плоскодонная посуда, ткачество, металлургия, воинские захваты- зарождение имущественного нер-ва, патриархат. Сущ товарообмен. 2-3 тыс лет до н.э. демограф взрыв в Европе. Балты пришли на нашу территорию из среднего подднепровья и во 2-ом тыс до н.э. смешались с местным населением и расселились в нашем крае. Железный век: В 7-6 в до н.э. в нашем крае начинают добывать жэелезо из бурых железняков (выплавляют в печах- домницах), развивалась подсечная система земледелия (просо, бобы, пшеница). В 4-5 в н.э. на нашу терр пришли славяне со своей протородины (реки Эльба, Висла, Неман). Со своей протородины часть славян шла на юг , другая на восток (дошла до Днепра и в 6-7 в тут сформировалась новая ветвь славян- белорусы, русские, украинцы)- восточные славяне. 3 этапа заселения: 1) Великое переселение, 2) Славянизация балтов , 3) Славяне- основное население нашего края. Ассимиляция славянами нашей территории шла путем войны и имела
7.Славяне шырока рассяляліся на тэрыторыі нашага края ў раннім сярэднявеччы. У пачатку ранняга сярэднявечча, у прыватнасці ў 6 – 7 ст. н.э., кампактна, суцэльным масівам яны жылі толькі ў самых паўднёвых раёнах сучаснай тэрыторыі Беларусі, у басейне ракі Прыпяць, пераважна на поўдзень ад яе. Асноўным тыпам славянскіх пасяленняў былі селішчы (неўмацаваныя пасяленні). Звычайна яны размяшчаліся групамі ( па 3 – 4 у адной групе). Характэрны тып жытла славын – паўзямлянка.У адным з яе вуглоў, часцей за ўсё процілеглым ад уваходу, знаходзілася печ.З 6 -7 стст. н.э. славяне пачынаюць пранікаць на поўнач - у балцкі арэал. Аб гэтым сведчаць славянскія культурныя элементы, якія знаходзяць у старажытнасцях тыпу Калочын – Банцараўшчына. У балцкім арэале ў гэты час з’яўляюцца паўзямлянкі з тыповым славянскім інтэр’ерам. Паўзямлянкі з печамі-каменкамі ў адным з вуглоў выяўлены ў археалагічных помніках Шчаткава ў ніжнім цячэнні р. Бярэзіна, Тайманава ў магілёўскім Падняпроўі, Дзядзілавічы, Гарадзішча, Рэвячкі на Міншчыне. У балтаў ачаг знаходзіўся ў цэнтры жытла. Масавае рассяленне славын у балцкім арэале на тэрыторыі Беларусі адбываецца ў 8 – 9 стст. н.э. Вялікімі групамі яны пасяляюцца спачатку ў раёнах, размешчаных на поўначы ад р. Прыпяць. На гэтыя землі славяне прыйшлі з паўднёвага боку басейна р. Прыпяць. У 8 – 11 стст. н.э. славяне пасяляюцца ў Пасожжы. Гэтымі стагоддзямі датуюцца славянскія археалагічныя помнікі – круглыя курганы з пахаваннямі па абраду трупаспалення. У 9 ст. н.э. славяне рассяліліся і ў Падзвінні. К 9 -10 стст. н.э. славяне рассяляліся таксама ў Верхнім Панямонні.Такім чынам, у 8 – 9 стст. н.э. адбыліся істотныя змены ў этнічным складзе і культуры насельніцтва на тэрыторыі Беларусі. Вялікія групы славян пасяліліся ва ўсіх яе рэгіёнах. Пачаліся цесныя кантакты славян з мясцовым балцкім насельніцьвам. Узаемадзеянне славян і балтаў істотна змяніла іх культуру. Балцкае насельніцьва было асімілявана. Ранейшая культура тыпу Калочын – Банцараўшчына ў 8 ст. знікла. У выніку славяна- балцкага сінтэзу к 9 – 10 стст. сфарміраваліся новыя славянскія этнічныя супольнасці, што неаднаразова ўпамінаюцца ў сярэдневяковых пісьмовых крыніцах, - дрыгавічы, крывічы і радзімічы. Яны займалі ў гэты час асноўную частку тэрыторыі Беларусі.Дрыгавічы першапачаткова займалі значную частку Папрыпяцця. Паўднёвая мяжа дрыгавічоў праходзіла за Прыпяццю на поўдзень ад яе. Ад суседніх драўлян дрыгавічоў аддзялялі балоцістыя мясцовасці. Потым дрыгавічы прасунуліся на поўнач, апынуліся ў вярхоўях Нёмана. Мова дрыгавічоў была славянскай. Славянскімі па паходжанні былі і такія элементы іх культуры, як буйныя металічныя пацеркі, пакрытыя зерню, пярсцёнкападобныя скроневыя кольцы. Славянскімі былі сярпы, нажы, кераміка. Да элементаў балцкага паходжання ў культуры дрыгавічоў адносіліся спіральныя пярсцёнкі, змяінагаловыя бранзалеты, зоркападобныя спражкі. Аб змешаным славяна-балцкім паходжанні дрыгавічоў, верагодна, сведчыць і сама назва гэтай супольнасці. Корань гэтай назвы, магчыма, балцкі. У літоўскай мове шмат слоў з такім коранем (drёgnas – сыры, вільготны). На думку вядомага лінгвіста Ю. Хабургаева назва балцкай супольнасці ў парэччы Прыпяці мела форму dreguva. Пасля змешвання славян з балтамі і асіміляцыі балтаў у назве новай супольнасці, якая сфарміравалася, захавалася ранейшая аснова, да якой было дададзена славянскае “-ічы”. Так узнікла назва дрыгавічы.Такога ж славяна-балцкага паходжання былі і радзімічы, якія сфарміраваліся ў Пасожжыі займалі гэтую тэрыторыю і ў пазнейшы час. Мова радзімічаў была славянскай. Славянскімі папаходжанні ў культуры радзімічаў былі таксама сяміпрамянёвыя кольцы, бразготкі, кераміка. Разам з тым у культуры радзімічаў былі і элементы балцкага паходжання. Да іх адносіліся бранзалеты са змяінымі галовамі на канцах, бронзавыя спіралькі, касцяныя прывескі ў выглядзе качак, зоркападобныя спражкі. Назва “радзімічы” верагодна, таксама змешанага славяна-балцкага паходжання. Самымі блізкімі да гэтай назвы з’яўляюцца балцкія (літіоўскія) словы radimas (знаходжанне), radimviete (месцазнаходжанне). У славянскай і балцкай назвах аснова (радзім) агульная, адрозніваюцца толькі канчаткі. Назва ўсходнеславянскай супольнасці заканчваецца на славянскае “-ічы”.Змешанага славяна-балцкага паходжання была і самая вялікая ўсходнеславянская супольнасць таго часу – крывічы, што сфарміраваліся на тэрыторыі, размешчанай на поўначы ад дрыгавічоў і радзімічаў. Крывічы рассяляліся вельмі шырока. Паўночная мяжа крывічоў дасягнула вярхоў Волгі. Арэал іх рассялення, апрача Падзвіння, уключаў таксама і верхняе Падняпроў’е. Мова крывічоў была славянскай. Славянскімі па паходжанні элементамі культуры крывічоў з’яўляліся бранзалетападобныя скроневыя кольцы з завязанымі канцамі, крывіцкія бранзалеты, кераміка. Адначасова ў культуры крывічоў ёсць і элементы балцкага паходжання. Змешанага славяна-балцкага паходжання і сама назва гэтай супольнасці.У выніку славяна-балцкага ўзаемадзеяння ўзніклі новыя этнічныя супольнасці, якія ўпамінаюцца ў сярэдневяковых крыніцах. Да ліку такіх супольнасцей на тэрыторыі сучаснай Беларусі адносіліся крывічы, дрыгавічы, радзімічы. У іх асяроддзі не было сацыяльнай роўнасці, з’явілася палітычнае кіраванне і свае князі. Крывічы, дрыгавічы і радзімічы ўяўлялі сабой не плямёны ці саюзы плямён, як сцвярджалася ў літаратуры раней, а протанароднасці (народнасці, якія пачыналі фарміравацца). Іх дзяржаўныя ўтварэнні называюць протадзяржавамі (дзяржавы, якія пачыналі стварацца).
8. Развіцце феадальных адносін у Заходняй Еўропе і ўзровень сацыяльна-эканамічнага развіцця беларускіх зямель у перыяд сярэднявечча. Станаўленне феадалізму - доўгі і складаны працэс. І ў познеантычным, і ў варварскім грамадстве ўзнікалі перадумовы для фарміравання феадальных адносін. Гістарычна склалася так, што ў Заходняй Еўропе станаўленне феадалізму адбывалася ва ўмовах ўзаемадзеяння рымскага і варварскага грамадстваў. Класічным прыкладам такога варыянта развіцця з'яўляецца Галія (цяпер - Франция), дзе феадалізм зацвердзіўся ў VIII-ІХ стст Заўважана, што родаплемянны лад старажытных германцаў нёс у сабе моцны феадальны зарад. Тэмпы і формы феадалізацыі грамадства залежалі ад многіх фактараў: ад суадносін варвараў і рымлян на адной тэрыторыі, культурнага ўзроўню прышлага і мясцовага насельніцтва, ад рэлігійных і прававых фактараў, прыродна-геаграфічных і знешнепалітычных умоў Пад рымскім уплывам у розных германскіх плямёнаў паступова адбываюцца змены сацыяльных адносін. Адзін вольны супляменнік атрымлівае ад князя права на валоданне вялікім абшарам зямлі - феадал. Іншыя вольныя супляменнікі, якія пасяліліся на гэтай зямлі, ператварыліся ў залежных людзей. Яны маглі валодаць зямлёй толькі са згоды феадала. Прапорцыі незалежных і залежных сялян у Германіі ў VII-XI стст. хутка мяняліся на карысцьапошніх Асноўным сродка вытворчасці і асноўным багаццем пры феадалізме з'яўлялася зямля, якая знаходзілася ў манапольным распараджэнні феадалаў. Феадал даваў сялянам зямлю ў трыманне. Селянін не з'яўляўся ўласнікам зямлі, але толькі яе трымальнікам на пэўных умовах. Яго эканамічная залежнасць ад феадала выражалася ў выглядзе рэнты (адпрацовачнай, прадуктовай ці грашовай) - працы ці плацяжоў на карысць феадала. Але на зямлі, што атрымаў у карыстанне, селянін вёў самастойную дробную гаспадарку, меў ва ўласнасці дом, хатнюю жывёлу і прылады працы, з дапамогай якіх ён апрацоўваў свой участак і раллю феадала.  Варвары разбурылі высокатаварную гаспадарку антычнасці. На раннім этапе феадалізму панавала натуральная гаспадарка; абмен быў нязначным, гандлёвыя сувязі не развітымі; рамяство яшчэ толькі пачынала аддзяляцца ад сельскай гаспадаркі. У буйных памесцях пераважала адпрацовачная рэнта і звязаная з ёй паншчынная сістэма гаспадарання. Шырока распаўсюджваўся таксама натуральны аброк з сялян, якія знаходзіліся ў больш лёгкай залежнасці. Грашовая рэнта была развіта яшчэ слабаХарактэрнай рысай сацыяльна-палітычных адносін, якія склаліся ў Еўропе да сярэдзіны ХІ ст., была непарыўная сувязь паміж феадальнай уласнасцю на зямлю і палітычнай ўладай феадала. Буйная вотчына ўяўляла сабой не толькі гаспадарчую адзінку, але і як бы маленькую дзяржаву - сеньёрыю. У дачыненні да насельніцтва сваіх уладанняў феадал быў не толькі землеўладальнікам, але і адміністратарам - сеньёрам, у руках якога знаходзілася ўлада, суд, сродкі прымусу. Такая арганізацыя грамадства абумовіла панаванне ў Еўропе ў Х-ХІ стст. (у некаторых краінах і пазней) палітычнай раздробленасці.Феадальная іерархічная лесвіца складалася з караля, які лічыўся вярхоўным сеньёрам усіх феадалаў; буйнейшых свецкіх і духоўных феадалаў з ліку тытулаванай знаці: герцагаў, графаў, архіепіскапаў і епіскапаў, абатаў буйнейшых манастыроў; землеўладальнікаў рангам ніжэй - баронаў; а таксама дробных рыцараў. Асновай васальных адносін з'яўлялася феадальнае зямельнае ўладанне - феод, ці па-нямецку лен, які васал трымаў ад свайго сеньора Устанаўленне феадальных адносін у Еўропе ў ІХ-ХІ стст. у цэлым прывяло да ўздыму эканомікі і скачка ў развіцці прадукцыйных сіл. Усталяваліся парадак і кантроль за арганізацыяй вытворчасці. І феадал, і селянін былі зацікаўлены ў павелічэнні прадукцыйнасці працы і памераў прадукцыі. Развівалася рамяство, паступова яно аддалялася ад сельскагаспадарчых заняткаў, адраджаліся на новай феадальнай аснове рымскія гарады, узнікалі новыя пасяленні, рынкавыя цэнтры, парты для рачнога і марскога гандлю.
9.Пануючы ў грамадстве клас меў сваю іерархію. На яе вяршыні знаходзіўся князь, ніжэй - князі больш дробных удзельных княстваў-"вотчын", затым ішлі феадалы-ўладальнікі вялікіх і малых памесцяў. Становішча феадала залежала ад яго радавітасці і колькасці зямлі, якой ён валодаў. Дробныя феадалы часта ішлі на службу да больш багатага, рабіліся яго васаламі і карысталіся яго заступніцтвам. Феадала абслугоўвала залежная ад яго чэлядзь. Ён меў сваіх целаахоўнікаў і збраяносцаў. Багатыя феадалы мелі ўласнае войска. Акрамя таго, яны атрымлівалі права імунітэту - права збору падаткаў і правядзення суда ў сваіх уладаннях. Аснову панавання і багацця класа феадалаў складала зямля. Вярхоўным уласнікам усёй зямлі лічыўся князь. Ён меў уладанні, раскінутыя па ўсяму княству. За карыстанне імі насельніцтва абавязана было плаціць князю даніну грашыма або натурай (прадуктамі, футрай і інш.). Абкладвалася кожная сялянская гаспадарка ("дым").Крыніцы Х-ХШ стст. называюць наступныя віды феадальнага землеўладання: княжацкае, баярскае і царкоўнае. Феадальнае землеўладанне было вотчынным ці памесным. Вотчыннае землеўладанне давала феадалу права дзяліць і перадаваць па спадчыне сваё ўладанне. Памеснае - давала часовае карыстанне зямлёй за службу без права перадачы ў спадчыну. Феадалы харчаваліся за кошт сваіх вотчын, што ўключалі замак і сёлы, на якія распаўсюджвалася іх улада. Буйнымі феадальнымі ўласнікамі сталі цэрквы і манастыры. Яны багацелі за кошт паступлення ў іх распараджэнне царкоўнага падатку, які складаў 1/10 частку ўсіх даходаў сялянскіх гаспадарак (царкоўная дзесяціна), а таксама за кошт княжацкіх і баярскіх ахвяраванняў як у форме матэрыяльных каштоўнасцей, так і ў выглядзе ворных зямель з весямі, жыхары якіх вымушаны былі апрацоўваць манастырскія землі, плаціць феадальную рэнту. Землеўласнікамі былі таксама сялянская абшчына і асобныя сяляне. Уся эпоха феадалізму характарызуецца пастаянным імкненнем феадалаў да максімальнай канцэнтрацыі ў сваіх руках зямельнага фонду. Яны пастаянна пашыралі свае ўладанні і паступова сабралі ў сваіх руках лепшыя землі. Па меры развіцця феадальных адносін доля абшчыннага і сялянскага землеўладання пастаянна змяншалася.Закабаленне свабоднага сялянства было абумоўлена ўсімі гістарычнымі абставінамі першых стагоддзяў феадальнай эпохі. Сялян даводзіла да галечы плата княжацкіх данін, частыя спусташальныя войны, галодныя і неўраджайныя гады, смерць кармільца, падзёж жывёлы. У перыяд войнаў сяляне абавязаны былі ісці ў апалчэнне, а гэта падрывала іх гаспадарку. Збяднелыя сяляне траплялі ў феадальную залежнасць. Абшчынныя землі пераходзілі да феадалаў ці станавіліся ўласнасцю дзяржавы. 3 развіццем феадальнага ладу ўсё болей скарачалася і колькасць сялян, што жылі на дзяржаўных землях, паколькі гэтыя землі разам з людзьмі пераходзілі да свецкіх і царкоўных феадалаў.Асноўную масу земляробчага насельніцтва складалі эканамічна залежныя ад багатых землеўласнікаў сяляне. Ва ўмовах развіцця феадальных адносін яго склад па маёмаснаму і прававому становішчу быў далёка не аднолькавы. У першыя стагоддзі феадальнай эпохі ўсё вясковае насельніцтва часцей за ўсё называлася смердамі. Першапачаткова смерды залежалі ад дзяржавы. 3 развіццём феадальных адносін яны трапляюць у залежнасць ад феадалаў і царкоўных арганізацый.
10.Вытокі дзяржаўнасці на нашай зямлі бяруць свой пачатак ў сівой мінуўшчыне. Узнікненне інстытута дзяржавы звязана з распадам першабытнага ладу, пераходам да суседскай абшчыны, паступовым выдзяленнем сярод агульнай масы насельніцтва палітычнай і духоўнай эліты, са спецыялізацыяй і канцэнтрацыяй вытворчасці, узнікненнем гарадоў і г. д. У VI-X стст. у Заходняй Еўропе складваюцца феадальныя дзяржавы ў франкаў, бургундцаў, англасаксаў, немцаў, вылучаюцца буйныя палітычныя цэнтры ў Даніі, Швецыі, Нарвегіі. Усталяваліся дзяржавы ў славян: чэхаў, мараваў, харватаў і славенцаў, палякаў. На землях Усходняй Еўропы працэс утварэння дзяржаў адбываўся ў VIII-X стст. Крывіцкі Полацк, палянскі Кіеў і славенскі Ноўгарад выступілі першымі цэнтрамі кансалідацыі ўсходнеславянскіх племянных саюзаў. Гэтыя саюзы ўяўлялі сабой паўпатрыярхальныя-паўфеадальныя "княжанні" з князямі на чале і насельніцтвам, якое характарызавалася агульнай этнічнай самасвядомасцю, моўным адзінствам і падабенствам культуры. Еўрапейская тэндэнцыя фарміравання дзяржаўнасці ахапіла тады і сярэднявечныя беларускія землі. Яны не былі першымі ў гэтых працэсах, але і не апошнімі. У першай палове ІХ ст., як паведамляе "Аповесць мінулых гадоў", паляне, драўляне, славене, а таксама дрыгавічы і палачане мелі свае "княжанні" - правобраз першапачатковага дзяржаўнага ўтварэння. На мяжы VIII-ІX стст. вакол Полацка пачало складвацца аб'яднанне крывічоў, якое ў першай палове ІХ ст. сфарміравалася ў самастойную тэрытарыяльную, палітычную і эканамічную адзінку і на аснове якога аформілася раннедзяржаўнае Полацкае княжанне. Полацк упершыню прыгадваецца ў летапісах ужо ў 862 г. як адзін з важнейшых гарадоў Усходняй Еўропы. Сваім раннім узнікненнем і інтэнсіўным развіццём Полацкая зямля ў многім абавязана воднаму шляху "з варагаў у грэкі", які злучаў праз сістэму рэк Дняпра, Дзвіны, Ловаці і Волхава поўдзень кантынента з поўначчу, усход з захадам. Гэта важная магістраль, па якой у асноўным ішоў міжнародны гандаль і ажыццяўляліся паходы на Візантыю, стала воссю дзяржаваўтваральнага працэсу ва Усходняй Еўропе і статус Кіева, Полацка і Ноўгарада як важных еўрапейскіх палітычных цэнтраў.
11.Полоцк впервые упоминается в источниках под 862г.В последней четверти X в. шла упорная борьба за великокняжеский престол между сыновьями Киевского князя Святослава и Киевским князем Ярополком, Новгородским князем Владимиром. Каждый из них стремился иметь Полоцкое княжество своим союзником. С этой целью Владимир решил жениться на дочери Полоцкого князя Рогволода Рогнеде, но встретил с ее стороны решительный отказ. Тогда Владимир захватил Полоцк, убил Рогволода, силой взял себе в жены Рогнеду и стал Великим Киевским князем. В крупнейшие города в качестве своих наместников Владимир направил своих сыновей. Его сын от Рогнеды Изяслав получил Полоцк.После смерти Изяслава в Полоцке княжили его сыновья и внуки. Наивысшего расцвета Полоцкое княжество достигло при князе Брячиславе (1001-1044гг.) и Всеславе (Чародее) (1044-1101 гг.). В это время расширились границы княжества. Оно занимало территорию теперешней Витебской области, северную часть Минской и несколько соседних районов. В вассальной зависимости от княжества были земли, которые простирались по нижнему течению Западной Двины, где находились города Кукенойс и Герцике. Полочане контролировали торговый путь «из варяг в греки», собирали дань с балтских племен.Между Полоцком и Киевом велась борьба, которая продолжалась с перерывами более 100 лет. Полоцкие князья дважды занимали Новгород, вели борьбу за Псков и Смоленск. В 1067г. произошла битва на реке Немига, шла война с Владимиром Мономахом. В 1127г. сын Мономаха Великий князь Киевский Изяслав организовал большой поход коалиции южно-русских князей против Полоцка. Затем полоцкая земля распалась на удельные княжества: Полоцкое, Минское, Друцкое, Изяславское, Логойское и др.Во второй половине XII в. в восточную Прибалтику стали проникать крестоносцы. Предки латышей и эстонцев к этому времени не имели своей государственности и были язычниками. Северная опасность со стороны немецких крестовых орденов была замаскирована миссионерской деятельностью. В 1186г. полоцкий князь Владимир разрешил немцу Мейнарду вести христианскую работу среди подчиненных Полоцку ливов. Крестоносцев интересовало не столько миссионерство, сколько завоевание новых земель в Прибалтике. В 1201 г. при епископе Асберте (с разрешения полоцкого князя) была построена крепость Рига. В 1202 г. здесь был создан при помощи римского папы орден меченосцев, который в 1237 г. стал называться Ливонским. Появление немецких крестоносцев в Прибалтике стало угрожать полоцким князьям потерей этих земель. Поэтому летом 1203 г. дружина Полоцкого князя Владимира Всеславича осадила немецкие крепости Икскюль и Гольм. Но этот поход был неудачным. В 1208 г. крестоносцы захватили Кукенойс, в 1209 г. разграбили и сожгли Герцике. Чтобы противостоять опасности, Полоцк и Витебск установили связь с Новгородской землей, что позволило им нанести поражение шведам на Неве в 1240 г., и 5 апреля 1242 г. разбить немецких крестоносцев на Чудском озере. В 1260 г. литовцы вместе с русскими и белорусскими войсками нанесли поражение крестоносцам на озере Дурбе. Таким образом, коалиции всех сил северной части Европы удалось отстоять свою независимость. Туровское княжество образовалось на территории южной Беларуси в бассейне Припяти и ее притоков. Столица княжества – город Туров упоминается в летописи под 980 г. До конца X в. Туровское княжество развивалось как самостоятельное. Здесь руководила династия князей. С конца X в. в Турове княжит сын Великого князя Киевского Святополк, который вел борьбу за самостоятельность княжества. С 1054 г. по 1119 г. Туровским княжеством владели князь Изяслав (сын Ярослава Мудрого) и его сыновья. С 1113 г. княжество перешло к наследникам В. Мономаха. В 50-е годы XII ст. Туровским княжеством овладел Юрий Ярославович, который вернул княжество династии князя Изяслава. Особенностью общественно-политического строя Туровского княжества было наличие в городе и князя, и посадника, что было еще характерно только для Новгорода Великого.В это время жители Беларуси оказали упорное сопротивление монголо-татарам, когда они, опустошая Русь, двинулись в 1240 – 1242 гг. на Запад. Фланговые отряды Батыя прошли через южную часть Беларуси, опустошили и разграбили Мозырь, Туров, Пинск, Брест. В середине и второй половине XIII в. монголо-татары еще не раз осуществляли набеги на белорусские и литовские земли, но завоеват и подчинить их им не удалось. В конце XII – начале XIV в. Туровская земля была целиком присоединена к Великому княжеству Литовскому.
12.На пачатку XII ст. Старажытнаруская дзяржава распалася на асобныя княствы і феадальныя рэспублікі. У гэты перыяд Кіеўская Русь ужо не ўяўляла сабой адзінага палітычнага цэлага і складалася з шэрага асобных зямель - княжанняў. Землі Беларусі ўваходзілі ў склад Полацкага, Тураўскага, Пінскага, Новагародскага і часткова Смаленскага, Чарнігаўскага, Кіеўскага і Уладзіміра-Валынскага кня-стваў.Працэс палітычнага драблення на пачатку XIII ст. пайшоў яшчэ хутчэй. Адным з першых фактычна незалежных ад Кіева стала Полацкае княства.Свайго апагея барацьба паміж кіеўскімі Яраславічамі (нашчадкамі Яраслава Мудрага) і полацкімі Ізяславічамі (нашчадкамі Уладзіміра і Рагнеды, Рагвалодавымі ўнукамі) дасягнула ў перыяд княжання Усяслава (1044 - 1101). Летапісы паведамляюць, што князь шмат працаваў дзеля дабрабыту Полацкай зямлі, забываючыся пра сон і адпачынак. Пра яго ўжо пры жыцці складалася мноства легенд і паданняў. Летапісы апавядаюць пра тое, што Усяслаў быў чарадзеем і мог перабягаць шэрым ваўком сотні вёрстаў. Хадзіла паданне, што ён і нарадзіўся ад чарадзейства з асобнай радзімай адзнакай, ад якой быццам бы залежала ўся яго незвычайная сіла. Каб "чарадзейны знак" не кідаўся людзям у вочы, князь заўсёды насіў на галаве павязку. Чарадзеем малюе Усяслава і аўтар "Слова пра паход Ігаравы".Пакуль быў яшчэ жывы Яраслаў Мудры, Усяслаў не думаў аб аддзяленні Полацкага княства ад Кіеўшчыны. Пасля яго смерці (1054) кіеўскі прастол заняў старэйшы сын Ізяслаў, тытулаваны на вялікага князя, чарнігаўскі - Святаслаў, пераяслаўскі - Усевалад. Напачатку і з імі Усяслаў жыў у згодзе, нават прымаў удзел у сумесных паходах паўднёвых князёў супраць полаўцаў, якія ўвесь час пагражалі Кіеву. Так доўжылася да 60-х гадоў XI ст. 3 гэтага часу зноў разгараецца барацьба Полацка з Кіевам, якая не сціхае да самай смерці Усяслава.У 1065 г. Усяслаў аблажыў Пскоў, а ў наступным годзе ўзяў Ноўгарад, забраўшы як вайсковы здабытак царкоўную маёмасць з Сафійскага сабора. У адказ тры браты — Ізяслаў, Святаслаў і Усе-валад - аб'ядналіся і выступілі супраць Усяслава. Першым горадам, які апынуўся на іх шляху, быў Мінск. Горад быў абложаны і ўзяты. Кіеўскія князі павялі свае войскі далей па р.Нямізе і тут сустрэліся з войскамі Усяслава. Маленькая рэчка 3 сакавіка 1067 г. "бачыла" на сваіх берагах страшную бітву. Аўтар "Слова пра паход Ігаравы" пісаў: "На Немнзе снопы стелют головамн, молотят цепамн булатны-мн, на току жнзнь кладут, веют душу от тела. Немнгн кровавые брегн не жнтом былн посеяны, а костьмн сынов русскнх". Рэчкі Нямігі цяпер няма. Па яе рэчышчы праходзіць вуліца Няміга ў Мінску.Летам 1067 г. Яраславічы, якія сталі лагерам пад Оршай, запрасілі да сябе ў шацёр для перагавораў Усяслава з двума сынамі, гарантуючы яму бяспеку, але, парушыўшы абяцанне, паланілі яго, адвезлі ў Кіеў і пасадзілі ў вязніцу. У 1068 г. кіяўляне паўсталі супраць свайго князя Ізяслава, вызвалілі Усяслава і абвясцілі яго вялікім князем Кіеўскай Русі.
13.Монголо-татарское феодальное государство (в вост. источниках Улус Джучи), основано в начале 40-х годов XIII века ханом Батыем (1208-1255+), внуком Чингисхана в результате завоевательных походов монголов. В состав Золотой Орды входили Западная Сибирь, Северный Хорезм, Волжская Болгария, Северный Кавказ, Крым, Дешт-и-Кипчак (Кипчакская степь от Иртыша до Дуная). Крайним юго-восточным пределом Золотой Орды был Южный Казахстан (ныне г.Джамбул), а крайним северо-восточным - г.Тюмень и Искер (близ совр. г.Тобольска) в Западной Сибири. С севера на юг Орда простиралась от среднего течения р.Камы до г.Дербента. Вся эта гигантская территория была достаточно однородна в ландшафтном отношении - в основном это была степь. Русские княжества находились от Золотой Орды в вассальной зависимости (см. Русь и Орда"), установленной в результате монголо-татарского нашествия на Русь. Русские князья приезжали в ставку хана за ярлыком, подтверждающим их великокняжескую власть, иногда подолгу жили здесь, далеко не всегда по своей воле (см. "О приездах русских князей в Орду"). Сюда они привозили дань, так называемый "ордынский выход", и богатые подарки ордынским вельможам. Русские князья с их приближенными, русские купцы и многочисленные русские ремесленники составляли в Сарае обширную колонию. Поэтому еще в 1261 году была учреждена особая Сарайская православная епископия. Имелся в Сарае и православный храм. Власть хана была неограниченной. В окружении хана, кроме членов его дома (сыновей, братьев и племянников) были крупные представители золотоордынской знати - беги (нойоны). Государственными делами руководил бекляре-бек (князь над князьями), отдельными отраслями - визиры. В города и области (улусы) рассылались даруги, главной обязанностью которых был сбор налогов и податей. Наряду с даругами назначались военачальники - баскаки. Государственное устройство Орды носило полувоенный характер. Наиболее важные должности занимали члены правящей династии, царевичи (огланы), владевшие уделами в Золотой Орде и стоявшие во главе войска. Из среды бегов (нойонов) и тарханов выходили основные командные кадры войска: темники, тысячники, сотники, а также бакаулы (чиновники, распределявшие военное содержание, добычу и т.д.). Орда была основана на очень удобно расположенных землях: здесь пролегала магистраль древней караванной торговли, отсюда было ближе к другим монгольским государствам. Купцы из далекого Египта, Средней Азии, Кавказа, Крыма, Волжской Булгарии,Западной Европы, Индии приезжали в Сарай-Бату со своими товарами. Ханы поощряли развитие торговли и ремесел. На берегах Волги, Яика (Урал), в Крыму и др. территориях строились города. Население Орды представляло самые различные народности и верования. Завоеватели-монголы не составляли большинства населения. Они растворились в массе покоренных народов, главным образом тюркского происхождения, в первую очередь, кыпчаков. Самое же главное заключалось в том, что культурная полоса на Нижней Волге оказалась такой близкой от степи, что здесь легко сочеталось оседлое и кочевое хозяйство. Основным населением городов и степи оставались половцы. В степи также действовал феодальный закон - вся земля принадлежала феодалу, которому подчинялись рядовые кочевники. Все средневековые города, расположенные в низовьях Волги и ее протоков, со временем были затоплены водой, и жителям пришлось их покинуть. Исторически это гигантское полугосударство-полукочевье просуществовало недолго. Государственное устройство Золотой Орды было самым примитивным. Единство Орды держалось на системе жестокого террора. Наивысшего расцвета Золотая Орда достигла при хане Узбеке (1313-1342гг.). После хана Узбека Орда переживала период феодальной раздробленности. Падение Золотой Орды, ускоренное Куликовской битвой (1380г.) и жестоким походом Тамерлана в 1395 году, было столь же скорым, как и ее рождение.
14.Отношение восточно-славянских княжеств со своими ближайшими соседями в изучаемый период были достаточно сложными .Земли исторической Литвы в 10-13вв были объектом завоеваний соседних славянских княжеств. В свою очередь Литовские и Ятвяжские дружины неоднократно делали набеги на славянские княжества. Эти набеги – главный источник богатства литовской знати. В нач 13в соц-эк развитие привело к расслоению общества и зарождению гос-венности. Полит.военно-терр. союзу этих территорий способствовала угроза со стороны крестоносцев. Постепенно у лит знати выделились наиб сильные вожди.Самый сильный в этот период -Миндовг. Стремление к союзу появляется в этот период и на славянских землях.Рост производит.сил,укрепл. феод. отношений и т.д. содействовали преодолению раздробленности. Усиление этого процесса-12-13вв.Вся Ю и В часть Восточно-слав терр в 1237-1242гг была захвачена монголо-татарами , с запада- крестоносцы. В нач 13в Полоцкое княжество первым приняло на себя всю тяжесть нападения. Необходимым стал поиск более тесного объединения балт и слав земель.Сложился славяно-лит военно-полит объединение-ВКЛ.Началом ВКЛ стал полит союз 2-х главных региональных сил.Первые свои шаги молодое гос-во делало в Новогрудке. К сер 13в центром полит жизни Б перенесен из Полоцка в Новогрудок. Основанный в 10в Новогрудок в 12-13вв был на пике своего развития. Росло полит. значение города он стал столицей. Образование ВКЛ начали новогрудские феодалы, для своих целей они использовали Миндовга. Первый князь ВКЛ - Миндовг. В своем стремлении расширить терр. Вступает в конфликт с Даниилом Галицким. За поддержкой Миндовг обращается к ордену крестоносцев. В 1251г-принимает католичество, в 1254 коронуется короной присланной папой Римским, в 1263г был убит своими приближенными. В конце 13в в ВКЛ правил Войшалк и Витель, которые продолжали политику расширения терр. При Вителе в состав ВКЛ вошло Полоцкое кн-во на правах автономии. Во время Гедемина большая часть Б. вошла в состав ВКЛ.В 1323г Гедемин перенес столицу из Новогрудка в Вильно. При Альберте все наши земли вошли в состав ВКЛ. После его смерти князем стал в обход закона Ягайло. Для укрепления своего положения сватается к дочке князя Дмитрия Донского, который требует вассальной зависимости ВКЛ. Ягайло не согласен и поэтому обращается к Польше. В 1384г на польский престол возведена дочка короля Людовика – Ядвига. Она была обручена с Вильгельмом Австрийским и в случае их брака Польша отходит Австрии. Чтобы избавиться от нем. засилья польские магнаты выдают Ядвигу за Ягайло. 14 авг. 1385г в г Крево подписаны условия договора - Кревская уния. Условия договора:1)Лит князи соглашались присоединить свои земли к короне польской 2)Ягайло становился католиком и распространял веру 3)предоставить Польше всю казну ВКЛ 4)заплатить 300тыс флоринтов Вильгельму Австр.5) вернуть Польше все захваченные ВКЛ земли. Зимой 1386г Ягайло вступает в католическую веру, а в марте коронуется. В результате кревской унии ВКЛ сохр. свою независимость. Т.о. уния не выходила за рамки федерации. Уния вызвала оппозицию лит знати , кот возглавил Витовт ,он сверг заместителя Ягайлы и стал управлять гос-вом незав-мо от Польши. В 1392г Витовт пожизненно назначен «гаспадаром ВКЛ».Для борьбы с крестоносцами был разработан план. 15 июля 1410г состоялась Грунвальдская битва- крестоносцы разгромлены. В 1413 г в Гародне произошел сейм феодалов.На сейме приняты Городеньские привелеи, кот ставили во второстепенное положение знать в кн-ве по сравнению с католиками. Бел,укр, русские феодалы начинают борьбу против такого положения и только в 1434 король Ягайло издает еще один привелей по кот всем православ феодалам даны такие же права как и католикам. С 1440 по 1492 князем становиться сын Ягайло –Казимир. Несмотря на многие трудности кот принесло ВКЛ 13-пер пол 16 ст в это время завершается формирование гос-полит и судебной системы государства.
15.У другой палове XIII — першай палове XVI ст. у Беларусі прадоўжіўся працэс фарміравання і ўдасканальвання феадальных адносін. Галоўным багаццем з'яўлялася зямля, галоўным гаснадарчым заняткам абсалютнай большасці насельніцтва — зсмляробства, непарыўна звязанае з жывёлагадоўляй.Формы феадальнай уласнасці, феадальных правоў і абавязкаў складваліся паступова. Вярхоўным землеўладальнікам лічыўся вялікі князь. Разам з тым землі падзяляліся на дзярэжаўныя і прыватныя. У сваю чаргу дзяржаўныя землі былі дзвюх катэгорый: воласці і гаспадарскія двары. Прыватныя землі таксама падзяляліся на свецкія і царкоўныя маёнткі.У валасцях ворыўныя землі знаходзіліся ва ўладанні грамады і ў асабістым карыстанні сялян, акрамя лугоў, сенажацей, вадаёмаў, якімі карысталіся калектыўна. Воласць звычайна аб'ядноўвала некалькі вёсак і з'яўлялася адміністрацыйнай адзінкай.Гаспадарчыя двары належалі непасрэдна князю і кіраваліся яго адміністрацыяй. Да XVI ст. дакладнага падзелу на асабістыя ўладанні вялікага князя і іншыя дзяржаўныя землі не існавала. У 1588 г. былі выдзелены велікакняжацкія сталовыя маёнткі (эканоміі).У канцы XIV ст. дзяржаўныя землі значна пашырыліся за кошт ліквідацыі буйных удзельных княстваў і ўвядзення намесніцтваў. У XV — XVI стст. феадалам і царкве былі пажалаваны значныя ўгоддзі. Калі ў XIV ст. на дзяржаўных землях жыло болып за палову насельніцтва, то ў першай чвэрці XVI ст. — толькі адна трэць.Рост феадальнага землеўладання ў XV — XVI стст. адбываўся наступнымі шляхамі: вялікі князь надзяляў зямлёю сваіх падданых за ваенную і дзяржаўную службу, дараваў землі царкве; буйныя феадалы надзялялі зямлёю сваіх васалаў за ваенную і адміністрацыйную службу, ахвяравалі зямлю царкве; 3)купля-продаж зямлі, залог з наступным адчужэннем. Дробных землеўладальнікаў, якія атрымлівалі зямлю за службу ў войску, спачатку называлі баярамі, а пазней шляхтай.Сярод буйных землеўладальнікаў былі князі, магнаты, паны. У канцы XVI ст. усе землеўладальнікі былі ўраўнаваны ў правах, а ўсё саслоўе начало называцца шляхтай. Шляхецкае званне стала спадчынным.Паступова змяняўся і прававы статус сялян. Сяляне страчвалі права распараджацца зямлёю і сталі землекарыстальнікамі ў феадалаў. Пазбаўлялася традыцыйных правоў сялянская абшчына.У залежнасці ад суадносін павіннасцей і ролі ў феадальнай гаспадарцы сяляне падзяляліся на: 1) цяглых; 2) асадных; 3) агароднікаў; 4) слуг.Людзі цяглыя асноўную павіннасць — паншчыну — адбывалі на зямлі феадала. Асадныя выплачвалі грашовую рангу. Агароднікамі станавіліся збяднелыя сяляне, якія атрымлівалі невялікі зямельны ўчастак і выконвалі паншчыну адзін дзень у тыдзень, a іх жонкі — шэсць дзён летам. Сяляне-слугі былі прывілеяванай часткай вясковага насельніцтва, яны займаліся кваліфікаванай або адміністрацыйнай працай (воіны, лоўчыя, егеры, рамеснікі, наглядчыкі і інш.).Па ступені феадальнай залежнасці сяляне падзяляліся на тры асноўныя катэгорыі: 1) людзей пахожых; 2) людзей непахожых; 3) чэлядзь нявольную.Спачатку большасць сялян былі пахожымі— маглі пераходзіць ад аднаго феадала да другога, але толькі ўвосень, пасля заканчэння палявых работ, са згоды гаспадара і пасля выплаты ўсіх павіннасцей. У канцы XVI ст. практычна ўсе сяляне сталі непахожымі, былі запрыгонены. Чэлядзь нянольная ўяўляла сабой катэгорыю хатніх рабоў і не мела зямсльных надзелаў
16.Смерць вялікага князя Альгерда (1377) выклікала вострую і працяглую дынастычную барацьбу ў Вялікім княстве Літоўскім, якая нярэдка перарастала ў ваенныя сутыкненні паміж прэтэндэнтамі на трон. У змаганне актыўна ўмешваліся і замежныя дзяржавы, у першую чаргу Тэўтонскі ордэн.Альгерд сваім пераемнікам прызначыў сына ад другога шлюбу - Ягайлу. Гэта стала прычынай незадаволенасці іншых сыноў Альгерда і суродзічаў. Брат Альгерда Кейстут на кароткі час 1381-1382 гг. захапіў Вільню і стаў вялікім князем літоўскім. Разгарнулася барацьба паміж Кейстутам і Ягайлам, апошні абапіраўся на дапамогу крыжакоў. Пераможцам з гэтай вайны выйшаў Ягайла. Кейстут быў вераломна захоплены ў палон і на загад пляменніка задушаны. Аднак барацьбу з Ягайлам працягнуў сын Кейстута - Вітаўт.Становішча Ягайлы было нетрывалае. У гэтай сітуацыі яму былі прапанаваны два варыянты шлюбу: з дачкой вялікага князя маскоўскага Дзмітрыя Данскога і з польскай каралевай Ядвігай. Фактычна гаворка ішла пра выбар гістарычнага шляху, па якім пойдзе Вялікае княства Літоўскае, пра яго ўсходнюю ці заходнюю палітычую арыентацыю. Ягайла абраў другі щлях.14 жніўня 1385 г. у замку Крэва прадстаўнікі Польскага каралеўства і Ягайла з некалькімі братамі заключылі міждзяржаўнае пагадненне. Згодна з яго ўмовамі, Ягайла абяцаў хрысціцца паводле каталіцкага абраду разам з усімі сваімі братамі і хрысціць падданых, "свае землі літоўскія і рускія назаўжды далучыць да Кароны Каралеўства Польскага", пepaдаць усе свае скарбы на патрэбы злучаных дзяржаў заплаціць вёлізарную суму 200 тыс. фларэнаў былому жаніху Ядвігі аўстрыйскаму прынцу Вільгельму. Наўзамен Ягайлу быў паабяцаны шлюб з Ядвігай і польская карона - як мужу каралевы. У 1386 г. пачалася реалізацыя ўмоў Крэўскага пагаднення. Гэтаму злучэнню была наканавана працяглая няпростая гісторыя. З цягам часу мяняліся яго ўмовы, але ў цэлым яно аказалася выгадным і перспектыўным для абодвух бакоў, праіснавала 400 гадоў.У Вялікім княстве Літоўскім было многа незадаволеных Крэўскай дамовай. Літоўская знаць, хоць і прыняла каталіцкі хрост, але не жадала дзяліцца ўладай і трапляць у палітычную залежнасць ад польскіх паноў. Праваслаўныя баяліся экспансіі каталіцкага касцёла. І практычна ўсім не падабалася дэклараваная ў крэўскім акце страта дзяржаўнай незалежнасці ВКЛ. Таму вельмі хутка тут узнікла магутная апазіцыя Ягайлу. Яе ўзначаліў Вітаўт. Разам з крыжакамі ён распачаў барацьбу супраць свайго стрыечнага брата. 3 кожным месяцам пазіцыі Вітаўта ў ВКЛ мацнелі, папулярнасць расла, ён атрымліваў адну перамогу за другой. Некаторыя землі, напрыклад Полацкая, добраахвотна прынялі яго ўладу. У выніку Ягайла быў вымушаны пайсці на ўступкі Вітаўту. У 1392 г. паміж імі было заключана Востраўскае пагадненне, паводле якога Вітаўт атрымаў пад сваю ўладу Вялікае княства Літоўскае. Тым не менш яшчэ доўгі час ён усё ж такі прызнаваў вярхоўную ўладу польскага караля Уладзіслава II Ягайлы, як "вярхоўнага" князя ВКЛ.Адным з галоўных накірункаў унутрыпалітычнай дзейнасці Вітаўта было скасаванне буйных удзельных княстваў у ВКЛ. Ён жорстка падаўляў супраціўленне князёў і ператвараў удзелы ў намесніцтвы, кіраўнікоў якіх прызначаў сам. Так былі ліквідаваны Віцебскае, Кіеўскае, Чарнігаўскае і іншыя княствы. Дасягнутая цэнтралізацыя ўлады і эфектыўная сістэма кіравання дазволілі Вітаўту праводзіць актыўную і ў цэлым паспяховую знешнюю палітыку.Самым небяспечным ворагам ВКЛ быў Тэўтонскі ордэн. які рэгулярна здзяйсняў напады на літоўскія і заходнебеларускія землі. У 90-я гг. XIV ст. іх аб'ектамі асабліва часта станавіліся Гародня, Ліда, Наваградак. Даходзілі немцы і да сталіцы Вільні. Такім жа небяспечным ворагам быў Ордэн і для Польшчы. Супольны праціўнік, а таксама Крэўскае пагадненне рабілі Вялікае княства Літоўскае і Каралеўства Польскае натуральнымі саюзнікамі. Абвастрэнне адносін у рэшце рэшт прывяло да Вялікай вайны, якую ў 1409-1411 гг. вялі, з аднаго боку, Польшча і ВКЛ, а з другога - Тэўтонскі ордэн.
18
18.У 8-9 ст. славяне Усх. Еўропы падзяляліся на 13-15 т.зв. племянных княжанняў. На тэр. Беларусі гэта былі крывічы (палачане), дрыгавічы і радзімічы. На 3 і ПнЗ іх суседзямі былі балцю'я плямёны. Яцвягі займалі тэр. сучаснай зах. Беларусі, паўн.-ўсх. раёны Польшчы, паўд. раёны Літвы. Пануе думка, што яцвягі падзяляліся на 4 буйныя плямёны. Яцвягі не імкнуліся аб'яднацца, стварыць сваю дзяржаву, а літоўскі князь Міндоўг не жадаў далучаць іх да сваёй дзяржавы. Яны былі аб'ектам нападаў з боку галіцка-валынскіх, польскіх і літ. князёў, а таксама крыжакоў. У канцы 13 ст. Нямецкі ордэн канчаткова спустошыў яцвяжскія землі: частка іх насельніцтва была знішчана, частку крыжакі вывелі ў няволю, некаторых пасялілі ў Самбіі, на захад ад Караляўца (Кёнігсберга), іншыя ўцяклі ў Літву.На захад ад Літвы ляжала Жамойць. Паводле пісьмовых звестак, там існавалі такія ж тэр. адзінкі, як у землях самастойных балцкіх народаў (Цекліс, Коршаў і інш.), што дазваляе лічыць яе насельніцтва не малым племем, а асобным вял. этнасам. Некат. групы жамойтаў, ратуючыся ад крыжакоў, мігрыравалі на тэр. суседняй Аўкштайціі, Беларусі, Польшчы. 3 1413 (афіцыйная дата прыняцця жамойтамі хрысціянства) да сярэдзіны 16 ст. жамойты былі паступова хрысціянізаваны літоўскімі, польскімі і бел. каталіцкімі місіянерамі.Этнічная мяжа паміж Літвой і зах. землямі Русі праходзіла прыкладна па сучаснай лініі Браслаў-Паставы-Смаргонь-Ліда (далей Русь межавала з яцвяжскім племем дайнава). Яе перасякалі плыні міграцыі: асобныя літ. сем'і сяліліся на рус. землях, а рускія - на літоўскіх. Пазней, пасля ўтварэння ВКЛ, каланізацыя берагоў Віліі яшчэ больш узмацнілася. Адначасова са славянскай каланізацыяй Літвы літоўцы прасоўваліся на землі панямонскіх княстваў (таксама магчыма, што рус. князі сялілі іх там як ваенна-палонных). Шэраг вёсак з назвай Літва ў вярхоўях Немана мае менавіта такое паходжанне. У 1216 полацкі кн. Уладзімір для паходу на крыжакоў сабраў войска, якое напалову складалася з літоўцаў. У сярэдзіне 19 ст. жыхары некат. вёсак Ашмянскага, Лідскага і Слонімскага паветаў карысталіся яшчэ літ. мовай. Беларусізацыя груп літ. насельніцтва працягвалася да 1920-30-х г. Летапіс паведамляе, што ў 1276 пад націскам крыжакоў у раёны Гародні, Слоніма, Камянца, Турыйска эмігрыравалі вял. групы заходня-балцкіх плямён борцяў і прусаў. Літ. насельніцтва трапляла і на землі сучаснай усх. Беларусі. Значным фактарам славянізацыі літ. князёў было пашырэнне межаў ВКЛ,у якім пераважаў ўсх.-слав. (бел. і ўкр.) этнасЗначнай нацыянальнай меншасцю ў ВКЛ былі татары. Яны ўдзельнічалі ў вайне Гедзіміна супраць крыжакоў яшчэ ў 1319У 1397-98 вял. князь Вітаўт перасяліўу ВКЛ адначасова з татарамі каля 400 сем'яў караімаў. Перасяляліся яны сюды і самастойна ў канцы 14-пач. 15 ст. Іх гал. месцамі пасялення ў ВКЛ былі Трокі (адм. цэнтр) і Луцк; караімскія абшчыны ўзні'клі і ў Галіцыі і Падоллі. Усяго ў этнічнай Літве магло быць каля 5 тыс. караімаў. У канцы 14 ст. на бел. землях з'явіліся яўрэі. Больш інтэнсіўная іх міграцыя была ў 16 ст. з Зах. Еўропы, найб. з Германіі і Польшчы. Прыток немцаўу ВКЛ пачаўся ў 14 ст., калі вял. князь Гедзімін, імкнучыся ўмацаваць становішча і эканоміку дзяржавы, запрашаў іншаземцаў, абяцаючы ім свабоду веравызнання і пэўныя льготы. Па яго запрашэнні ў Беларусь і Літву з-за мяжы прыбывалі рыцары, купцы, гандляры, рамеснікіУ асноўным праз Польшчу з сярэдзіны 15 ст. ў ВКЛ перасяляліся цыганы. Сваю гіст. радзіму Індыю гэта этнічная група пакінула ў 1-5 ст. і пазней распаўсюдзілася па Пярэдняй Азіі, Еўропе і часткова Амерыцы. У 1501 вял. князь Аляксандр афіцыйна дазволіў цыганам сяліцца ў ВКЛ і даў ім некат. прывілеі.
17.У ВКЛ на працягу канца XIV – першай паловы XVI адбывалася фарміраванне саслоуна-прадстаунічай манархіі.Заканадаўчыя акты(Прывілеі 1447,Судзебнік 1468,Статуты 1529,1566,1588) замацоўвалі геты дзяржаўна-палітычны лад.Згодна статусных нормаў галоўным кіраўніком княства лічыўся вялікі князь літоўскі. Ён узначальваў узброеныя сілы, мог абвяшчаць вайну, заключаць мір, уступаць у саюзы з іншымі дзяржавамі. У XIV ст. пры ім існавала велікакняжацкая дума па аналогіі з маскоўскай. Але ж, у адрозненне ад апошняй, дума ў Вялікім княстве Літоўскім не была дзяржаўнай структурай (установай). Гэта была рада пры вялікім князю, да якой ён далучаў усіх (з яго пункту погляду) карысных і патрэбных людзей. На першым этапе галоўную ролю ў думе адыгрывалі князі. 3 умацаваннем Вітаўта на прастоле пасля пагрому абласных князёў велікакняжацкая дума стала пераважна складацца з вядомых баяр, якія дапамагалі Вітаўту сесці на прастол. Паступова баярства дабівалася ўсё большых прывілей і абмяжоўвала ўладу вялікага князя.Дума трансфармавалася ў прадстаўнічую ўстанову - паны-раду. Назва і структура гэтай установы мелі яўны польскі ўплыў. У Гарадзельскім прывілеі 1413 г. было запісана толькі адно абмежаванне на доступ у раду: "В совещании о государственных делах должны допускаться только католики на том основании, что разница веры порождает разномыслие и во всем остальном, и иноверцы не держат государственных тайн". Такім чынам, для беларускага праваслаўнага баярства ўваход туды быў закрыты. У склад рады ўваходзілі вышэйшыя службовыя асобы дзяржавы: канцлер (кіраўнік дзяржаўнай канцылярыі), гетман (камандуючы ўзброенымі сіламі), падскарбі (кіраўнік фінансаў), маршалак (найвышэйшы ўраднік ВКЛ), ваяводы, кашталяны (у службовай іерархіі займалі месца пасля ваяводы), некаторыя старосты, а таксама каталіцкія біскупы і найбуйнейшыя феадалы. У звычайны час рада складалася з вузкага кола людзей пры вялікім князю. Але асноўныя справы вырашаліся на пасяджэннях рады з удзелам прадстаўнікоў павятовай шляхты. Такія сходы называліся сеймамі.Асаблівую ролю ў сістэме дзяржаўнага кіравання меў вальны сейм. I нa яго пасяджэннях удзельнічалі ўсе сябры рады, важнейшыя чыны цантральнага і мясцовага кіравання, прадстаўнікі каталіцкага і праваслаўнага духавенства, а таксама па два дэпутаты ад шляхты з кожнага павета. Сейм абмяркоўваў галоўныя пытанні ўнутранай палітыкі, заканадаўчыя акты, устанаўліваў падаткі, вырашаў судовыя справы, выбіраў вялікага князя і зацвярджаў кандыдатаў на важнейшыя дзяржаўныя пасады. Так Далітычны рэжым Вялікага княства Літоўскага ўсё болыц прымаў абрысы парламенцкай манархіі. Прывілеі 1413, 1432 гг. ставілі пэўныя межы для велікакняжацкай улады ў дачыненні да асобы, маёмасці і дЗЯржаўных павіннасцей. Вялікія князі літоўскія, выбраныя на польскі прастол, стараліся ўлагоджваць феадалаў княства, каб мець магчымасць "сядзець адразу на двух крэслах" і трымаць абедзве дзяржаВы "ў саюзе і любові". Прывілеем 1447г. Казімір дараваў феадалам розных катэгорый усе правы і вольнасці, якімі ў Каралеўстве Польскім валодалі адпаведныя саслоўі. Дзякуючы гэтым уступкам вялікі КНязь страціў уладу над значнай часткай насельніцтва, якая трапіла пад уладу землеўладальнікАЎ- Сяляне, аддадзеныя прыватным уласнікам, вызваляліся ад дзяржаўных павіннасцей. Вялікі КНязь страціў крыніцу папаўнення казны і быў пастаўлены ў матЭрЬІЯЛЬНуЮ залежнасць ад землеўладальнікаў-феадалаў, да якіх вымушаНы быў звяртацца, калі зусім спустошвалася казна. Феадалы ж атрымалі магчымасць дабівацца ад князя ўсё новых правоў, вольнасцей і прывілеяў.Прывілей 1492 г. устанавіў, што толькі раШэнні гаспадара з паны-радай адаюць сілу закону, які быў абавязк0ВЬІМ і для самога вялікага князя. Ён не меў права іх мяняць без згоды з радай. Прывілей 1506 г. пайшоў яшчэ далей: ён увёў катэгарычнае правіла - усе законы і распараджэнні агульнага характару павінны выдавацца князем толькі са згоды паны-рады. У Статуце 1529 г. гаварылася аб неабходнасці выдаваць прывілеі выключна на вальным сейме. Так развіццё канстытуцыяналізму, пачатак якому быў пакладзены ў XV ст., прымала ўсё больш акрэсленыя абрысы.У дзяржаве, прасякнутай прынцыпамі федэралізму, натуральна, перавагу павінна было атрымаць мясцовае кіраванне як па ліку ўстаноў, так і па выканаўчых функцыях. АрганізаЦыя мясцовага кіравання была дастаткова складанай. У краіне захоўваліся яшчэ некаторыя старажытныя княствы на чале з князямі, праўда пазбаўленымі былых сваіх прывілеяў. Частка княстваў была ператворана ў ваяводствы на чале з ваяводамі. Больш дробнай тэрытарыяльнай адзінкай былі паветы, галоўнай асобай у якіх з'яўляўся староста. Мясцовыя войскі ўзначальвалі кашталяны. Зборам падаткаў займаліся ключнікі. Мелася мноства і іншых пасад, праз якія вялося кіраванне на месцах: сельскія старосты, намеснікі-дзяржаўцы, цівуНы, соцкія, дзесяцкія, войты, старцы. Асобнае кіраванне мелі некаторыя гарады.Мясцовае кіраванне таксама мела свой прадстаунічы орган - сеймік. Сеймікі збіраліся ў ваяводствах і паветах, у іх Працы ўдзельнічалі ўсе мясцовыя феадалы. На сейміках выбіраліся дэпутаты ў вальны сейм. Такім чынам, у XIV - XVI стст. у Вялікім княстве Літоўскім склалася дакладная і акрэсленая сістэма саслоуна-прадСтаўнічай манархіі.
19.У Х - ХII ст. пачаў складвацца беларускi народ-этас. Беларуская народнасць сфармiравалася на аснове трох блiзкiх этнiчных аб'яднанняў: крывiчоў, дрыгавiчоў, радзiмiчаў. Яны былi непасрэднымi продкамi беларусаў. Кожная народнасць, у тым лiку i беларуская, характарызуецца шэрагам адметных рыс. Сярод iх наiбольш важныя - сумеснае пражыванне на адпаведнай тэрыторыi, адзiнства гаспадаркi, мовы i культуры. Людзi адной народнасці ўсведамляюць сваю прыналежнасць да яе i складаюць тым самым народ-этнас. Фармiраванне беларусаў было выклiкана з нешнiмi і ўтутранамі ўмовамi развiцця Панямоння, Падзвiння, Верхняга Прыдняпроўя, Пасожжа, Палесся i Пабужжа. Над гэтымi землямі ў ХII - ХIII ст. навiсла з захаду пагроза з боку крыжакоў, а з усходу вельмi блiзка прадыйшлi татары. Панямонне i Верхняе Падняпроўе знаходзiлася далей ад знешнiх ворагаў. Таму Наваградская, Менскаяi Мсцiслаўская землi сталi аб'яднальным цэнтрам тэрыторыi беларусаў. Выгаднае становiшча Панямоння i Падняпроўя было прычынай перасялення сюды асобных груп падзвiнскага i палескага насельнiцтва. З утварэннем Вялiкага княства Лiтоўскага склалiся спрыяльныя ўмовы для фармiравання тэрыторыi беларусаў. Яго ядром стала Наваградская зямля. Устанаўленне адзiнай вярхоўнай улады ў канцы ХIII ст. спрыяла росту сувязей памiж асобнымi беларускiмi землямi. Межы i характар рассялення беларусаў у многiм былi прадвызначаны прыроднымі ўмовамi тых зямель, дзе адбывалася ўтварэнне iх супольнасцi. Клiмат, рэльеф, глебы аказалi значны ўплыў на заняткi i побыт мясцовых жыхароў. З цягам часу родная зямля стала спадчынай кожнага беларуса. Важнай рысай у фармiраваннi народнасцi з'яўляецца складанне старабеларускай мовы. Паступова ў мове насельнiцтва панеманскiх, падзвiнскiх, падняпроўскiх i iнш. зямель замацавалiся агульныя рысы. Аб гэтым сведчаць помнiкi пiсьменнасцi ХIY - ХY ст. Iх змест захаваў прыметы старабеларускай гутарковай мовы. Адметнай рысай беларускай мовы стала "дзеканне", "цеканне", "аканне", цвердае вымаўленне гукаў "р" i "ч". Адметныя рысы беларускай народнасцi праявiлiся і ў фальклоры. Гэта вобразы жывельнага свету: хiтрая лiса, мудры кот, прагны воўк, баязлiвы заяц. Распаўсюдзiлiся вусныя апавяданнi пра дрэвы, кветкi i дэманiчных iстот: русалак, лесавiкоў, дамавiкоў i iнш. Цудоўныя паданнi створаны пра гiстрычныя падзеi на тэрыторыi Беларусi. Значная частка паданняў расказвае аб паходжаннях беларусаў, iх продкаў.
20.В тесной связи с государствообразующими процессами в IX - XIII вв. шло развитие культуры. В своей основе она соединяла языческую и греко-византийскую традицию. Язычество сближало славянские общности кривичей, дреговичей, радимичей с местным населением - балтами. Силы, с которыми человек не мог справиться, древние славяне наделяли качествами живых существ (водяной, домовой, лесовой и др.). Возникли обряды, связанные с разными моментами сельскохозяйственных работ. Они становились целыми календарными циклами: прилет птиц, гуканье весны, вербная неделя, юрьев день, купаловские дни, дожинки, зажинки и т.д. С языческих богов больше всего поклонялись богу грома, молнии и дождя Перуну. Широко был представлен у наших предков культ солнечных богов: Хорос, Даждьбог, Купала и Ярило. Христианство появилось в Палестине во времена Римской империи в среде бедного еврейского населения. В первые столетия верующие собирались в домах для чтения евангелий и тайной вечери. Со временем в христианской церкви на первое место выдвинулись обряды, пышные богослужения, стала складываться церковная иерархия. На первом Виленском церковном соборе (325 г.) в Никее и на втором (381 г.) в Константинополе был разработан в общих чертах «символ веры» - краткое изложение основных положений христианской церкви. В символ веры вошел догмат триединства Бога («Бог - отец», «Бог - сын», «Бог - дух святой») и воскресение Христа. Римские императоры приняли христианство и сделали его государственной религией. После распада Римской империи на две части римский патриарх, Папа, считал себя первым среди патриархов. Восточные (греческие) патриархи не хотели подчиняться Папе Римскому. Произошел раскол на две церкви: западную, римско-католическую и восточную, византийскую (православную), или греческую (1054 г.). Восточнославянские княжества приняли византийскую церковь. В 988 г. Киевский князь Владимир принял христианство и в р. Днепр крестил жителей Киева. На Руси появилось духовенство, во главе которого стал митрополит, ему подчинялись епископы. Русское духовенство всегда поддерживало светскую власть. Церковь получила десятую часть государственных доходов. На Беларуси также стало распространяться христианство, его вначале принимали высшие слои общества, а затем и остальные люди. В 992 г. была создана Полоцкая, в 1005 г. - Туровская епархии. Благотворным было влияние христианства на распространение письменности и образования. Важными культурно-просветительскими центрами на территории Беларуси стали монастыри: Туровский (Варваринский), Мозырский (Петропавловский и Параскевы), Полоцкий (Борисоглебский). При монастырях были своеобразные мастерские (скриптории), в которых переписывались Священное писание и произведения отцов церкви, патерики и жития, византийские хроники и местные летописи. Основным жанром раннесредневековой письменной культуры стало летописание. Одним из первых памятников летописания является «Повесть временных лет». Продолжением ее явились местные летописи: Киевская, Галицко-Волынская, Новгородская, Суздальская. Имеются данные о том, что летописи составлялись в Полоцке, Турове, Новогрудке. Широкое распространение получила каноническая литература, жития и поучения: «Туровское евангелие», «Оршанское евангелие», «Полоцкие евангелие», «Житие Ефросиньи Полоцкой», «Житие Авраамия Смоленского», «Слова Кирилла Туровского: «Притча о душе и теле», «Про слепого и хромого» и др. О распространении письменности на Беларуси свидетельствуют надписи на свинцовой печати полоцкого князя Изяслава, знаменитом кресте Ефросиньи Полоцкой, каменных пряслицах XII в., найденных в Витебске, Друцке, Пинске. В Бресте обнаружен самшитовый гребень с вырезанным алфавитом (буквы от «А» до «Л»), берестяные грамоты, найденные в Витебске и Мстиславле. Памятниками письменности Беларуси являются надписи на камнях-валунах («Борисовы» и «Роговолодов» камни). Мировым достижениям соответствовало строительство храмов, их архитектура, роспись, убранство. Храмы были не только культовыми сооружениями, в них размещались архивы, государственная казна, библиотеки, школы. В XI в. по инициативе князя Всеслава был построен в Полоцке Софийский собор. В начале XII в. в Бельчицах (близ Полоцка) сооружена Борисоглебская церковь, а в 1161 г. в Сельце Спасо-Преображенский собор, известный также под названием Спасского или Спасо-Ефросиньевского. Для этого собора по заказу Ефросиньи Полоцкой мастер-ювелир Лазарь Богша создал в 1161 г. непревзойденный образец прикладного искусства - крест, обложенный золотыми и серебрянными пластинами с миниатюрными изображениями христианских святых, выполненными многоцветной эмалью. До наших дней сохранилась Борисоглебская, или Коложская, церковь в Гродно.
34.Возникновение индустриального общества обычно вызывается крупными социальными процессами и промышленными (техническими, научно-техническими) революциями. Период «ранней индустриализации» неотделим от промышленной революции. Период «поздней индустриализации», связанный с внедрением в производство достижений технической революции – электричества, радиотелеграфной связи, двигателя внутреннего сгорания, - начался на Западе и в России с конца XIX в. Технический прогресс сопровождался концентрацией производства, образованием монополий, сращиванием финансового капитала с промышленным.  Научно-техническая революция, начавшаяся с 40-50-х годов XX в., дала основание для выделения нового этапа«постиндустриального».ИНДУСТРИАЛЬНОЕ общество (промышленное общество), обозначение стадии развития общества, сменяющего традиционное, аграрное (родоплеменное, феодальное) общество. Термин принадлежит А. Сен-Симону; широкое распространение концепция индустриального общества получила в 50 - 60-х гг. 20 века. Формирование индустриального общества связано с распространением крупного машинного производства, урбанизацией, утверждением рыночной экономики и возникновением социальных групп предпринимателей и наемных работников, со становлением демократии, гражданского общества и правового государства. Капитализм в теориях индустриального общества рассматривается как его ранняя ступень (европейские страны в 19 - начале 20 в.). В ряде стран противоречия становления индустриального общества привели в 20 - 30-х гг. 20 века к возникновению тоталитарных режимов .   Особенность индустриального развития России отчетливо выражалась в многоукладности экономики. С высшими (монополистическими) формами капитализма соседствовали мануфактурный, мелкотоварный способы хозяйствования. Отражением такого процесса складывания индустриального общества явилась формировавшаяся в стране социально-классовая структура. С одной стороны, шел интенсивный рост буржуазии, крупной и мелкой, а также пролетариата, с другой, - продолжало существовать сословное деление, характерное для феодальной эпохи – дворянство, купечество, крестьянство, мещанство. Царизм опирался на дворян. Они еще сохраняли значительную экономическую и политическую мощь. Оставались главенствующим классом – сословием общества.
21.В XIV - XVI вв. духовная жизнь Великого княжества Литовского испытывала на себе сильное влияние идей Возрождения. В этот период в Беларуси, как и в Западной Европе, был расцвет ренессансной культуры. Суть его состояла в бурном росте и взаимном обогащении культуры европейских стран, широком изучении и использовании достижений периода античности, возникновении сначала кирилличного, а затем и латинско-польского книгопечатания, проникновении гуманистических идей в культуру, определенной секуляризацией духовной жизни, распространении реформационных идей и движений. Эпоха Возрождения на территории Беларуси имела свои особенности. Экономическое отставание от передовых стран Европы и господство феодализма сдерживали всестороннее развитие светских форм культуры и переход от средневековой культуры к культуре нового времени. Специфическими чертами Возрождения в Беларуси стали также столкновение западноевропейской и восточноевропейской культурных традиций, наличие на относительной веротерпимости, взаимодействие и взаимовлияние белоруской, русской, украинской, польской и литовской культур, что обусловило полилингвизм литературы этого времени. Представителем ренессансной культуры в Беларуси был первопечатник, гуманист и просветитель Франциск Скорина (около 1490 - около 1551 гг.). В центре его внимания была проблема общества и человека. Он рассматривал вопросы смысла жизни, духовности мира, совершенствования общества и др. В 1521 г. в Праге Ф. Скорина издал 23 библейские книги Ветхого Завета. В Вильно он организовал первую в Беларуси типографию и издал «Малую подорожную книжицу» и «Апостол». Традиции Ф. Скорины были развиты поэтом-гуманистом Николаем Гусовским (около 1470 - 1533 гг.), прославившимся своим произведением «Песня о зубре», в котором с патриотических и высоких морально-политических позиций воспета природа родной страны, содержится призыв к укреплению государства, к единству европейских народов, осуждаются войны, междуусобицы. Крупным вкладом в культуру Беларуси явилась деятельность Сымона Будного (около 1530 - 1593 гг.). Он впервые издал напечатанные на белорусском языке «Катехизис», «Об оправдании грешного человека перед богом», «Про светскую власть», «Новый завет». Взгляды С. Будного поддерживал и развивал Василий Тяпинский (год рождения неизвестен - умер около 1599 г.). Он издал на церковнославянском и белорусском языках Евангелие. В предисловии к нему он обратился к белорусской знати с просьбой о духовной и материальной поддержке белорусской культуры. Важным явлением белорусской культуры явилась историко-хроникальная литература. Наиболее известными произведениями этого жанра стали «Летописец великих князей Литовских», «Хроника Великого княжества Литовского и Жемойтского», «Хроника Быховца», «Хроника польская, литовская, жемойтская и всей Руси» М. Старыйковского. Во второй половине XVI в. на смену традиционному летописанию пришла историко-мемуарная литература: «Письма» оршанского старосты Ф.Кмиты-Чернобыльского, мемуары новогрудского судьи Ф. Евлашевского, «Баракулабская хроника». На процесс становления и развития белоруской архитектуры и изобразительного искусства значительно повлияли древнерусские традиции, а также лучшие достижения архитектуры и искусства западноевропейских стран. Переосмысливая это наследие, белорусские мастера создали самобытные памятники в готическом, романском стиле и стиле барокко. Образцом белорусской готики являются церкви оборонительного типа в Сынковичах, Мало-Можейкове, Супрасли, Заславле. Во второй половине XVI в. были построены культовые здания в традициях ренессанса (протестантский собор в Сморгони и костел в Несвиже). С конца XVI в. появляется борокко. В этом стиле итальянским архитектором Дж. М. Бернардини в Несвиже был построен иезуитский костел. В светской архитектуре появляются крепости-замки в Новогрудке, Лиде, Гродно, Мире и др. Их возникновение было вызвано необходимостью обороны. В тесной связи с архитектурой развивалась живопись и скульптура. Наиболее активно развивалась иконопись. Она создавалась под влиянием древнерусского и византийского искусства. Характерными являются иконы «Матерь божья Замилованне», «Матерь божья Иерусалимская», «Матерь божья Смоленская» и др. С XV в. появляются произведения светской живописи в жанре портрета. Распространенным был и такой вид живописи, как книжная миниатюра - рисунок на страницах рукописей небольшого размера и тонкой техникой исполнения. Скульптурные произведения украшали церкви, костелы, дворцы феодалов. Таким образом, XIV - XVI вв. - это яркий и самобытный период в развитии белорусской культуры, синтез ренессансово-гуманистических веяний и средневековых религиозных традиций, расширения культурных связей между белорусским и другими народами.
22..У Княжества до самого последнего раздела Польши оставалось свое войско, свой суд, свои деньги, свой государственный язык (русский язык оставался официальным языком правительства, администрации и законотворчества Великого княжества Литовского на протяжении более чем столетия после Люблинской унии. Только в 1697 г. литовское правительство повелело заменить в официальных документах русский язык на польский) и даже некоторая свобода вероисповедания – впрочем, очень быстро окончившаяся. Но даже после совершенной полонизации в конце XVII века Литва сохраняла свою автономию еще на протяжении почти столетия. Лишь в соответствии с положениями польской конституции от 3 мая 1791 г. остатки литовской конституции были аннулированы, и полное вхождение Литвы в состав Польши состоялось окончательно. Однако это произошло накануне падения самой Польши, так что радоваться полякам долго не пришлось.Главный удар был нанесен Люблинской унией по русским. До нее только Галиция и часть Подолии находились под непосредственным господством Польши. Теперь вся Западная Русь была разделена на две части, одна из которых оставалась присоединенной к Литве, а другая находилась под властью Польши. Белоруссия и Украина в политическом отношении были отделены друг от друга. Постепенно полякам удалось распространить свое влияние на основную часть украинского дворянства, но они не смогли добиться того же с украинскими казаками и крестьянами.Но все же было в истории Княжество нечто, что мы можем поставить в заслугу почившему в бозе Княжеству. Это были его законы.Одним из первых в Европе систематизированных сборов законов по всем отраслям права являлся Первый статут Великого Княжества Литовского (1529 г.), Первый Статут был составлен на белорусском языке. Он юридически закрепил основы государственного и гражданского строя. В 1588 году Великим канцлером Княжества Литовского Львом Сапегой составлен и опубликован самый совершенный на тот период времени Третий статут Великого Княжества Литовского, который регулировал государственное устройство и основы судебного строя, содержал нормы уголовного, семейного и земельного права. В конце XVI века Третий статут был переведен на немецкий язык для целей кодификации прусского права. Статут использовался в судах Латвии и Эстонии, на территории Украины, а также в разработке законодательства Речи Посполитой и составления Соборного Уложения России.Надо заметить, что Статут 1529 г. не был особенно благоприятен для шляхты и заключал в себе немало устарелых и весьма суровых постановлений. Всего, кстати, сохранилось четыре списка Статута ВКЛ 1529 г. – и все они на старобелорусском языке. Три хранятся в Польше: Фирлеевский и список Замойских в Национальной библиотеке в Варшаве, а список Делынских - в Курницкой библиотеке АН Польши. Четвертый - Слуцкий - в Российской гос. библиотеке в Санкт-Петербурге. Ни одного Статута (любого выпуска) НЕТ НА ЛИТОВСКОМ ЯЗЫКЕ. Поскольку первый Статут не устраивал большинство шляхты и всех магнатов - то уже на берестейском сейме 1544 г. литовские чины просили короля Сигизмунда I (великого князя Жигимонта) об исправлении Статута. Го пересмотр и новое издание последнего осуществились лишь при Сигизмунде-Августе II (Жигимонте Августе) на сеймах 1564, 1565 и 1566 гг. Окончательно утверждена новая редакция, известная под названием второго Статута, привилеем 1 марта 1566 г. Но пока исправляли Первый Статут – устарел уже и второй. Поэтому вскоре поднялся вопрос о новом исправлении Статута. Исправленный на поветовых сеймиках и утвержденный на головном съезде литовских чинов в Волковысске в 1504 г., он был просмотрен на варшавском элекционном сейме 1587 г. и окончательно утвержден на коронационном сейме 1588 г. В том же году этот "третий Статут" был издан на русском языке подканцлером Львом Сапегою в Вильне. Это русское издание и было оригиналом закона. В этом Статуте ВКЛ мы находим очень интересный параграф - закреплявший в великом княжестве официальный статус за старобелорусским языком: "А писар земски мает по руску, литерами и словы рускими, вси листы, выписы, и позвы писати, а не иншым языком и словы
23. В 13-пер пол 16 в на терр Белоруссии продолжается формирование феодальных отношений. С/х работой занимается большая часть населения. Гл. занятия людей: земледелие, животноводство, ремесло, охота, рыболовство. С/х было натуральным. Сельский двор называли –дым, что обозначало семью и её собственность. Значительную роль в сельской жизни играла община. Она организовывала крестьянское землепользование и выплату феодальной ренты. Управляли общиной старцы и десятские, которые выбирались самой общиной. За пользование землей крестьяне выплачивали ряд повинностей. Крестьяне делились в зависимости от повинности на тяглых, осадных, огородников и слуг; по степени феодальной зависимости на пахотных, непахотных и челядь. Главным владельцем земли в ВКЛ являлся князь. Земли делились на гос-венные и частные. В 16 веке 1/3 населения проживала на гос-венных землях(восток ВКЛ), на западе- частные земли. Мелкие землевладельцы как правило служили у князя .Их стали называть шляхтой, а крупные землевладельцы-паны, магнаты. Некоторые из них были князьями, другие получали землю за военную гос службу.Аграрная реформа 1557г. Рост городов, торговли, ремесел в 15 ст вызвал подъем спроса на зерно и др. с/х продукты. В середине 16в чтобы увеличить доходы с гос-венных земель Великий князь Жигимонт 2 Август проводит реформу «валочная памера». Суть: увеличить доход казны путем точного учета крестьянских земель и обложить крестьян повинностью пропорц. кол-ву занимаемых ими земель. Единица обложения-волока=21,36 га. Вся земля в имениях делилась на волоки. Лучшие из них отводились под княжеское хоз-во. Другие раздавались крестьянам(волока или ее часть так чтобы точно установить повинность). Вслед за гос землями была проведена реформа феод земель. К концу 16-пол 17в-реформа завершена. В результате к этому времени окончательно оформилось крепостное право.Развитие ремесла и торговли. В 13-17в в ВКЛ начинается бурное развитие ремесла. Наиб значительные ремесло- обработка металла(болотная руда).Самые распространенные виды ремесел: ювелирное, обработка дерева, гончарное, выделка шкур, пивоварение. Во второй пол 16в >100 ремесел, в пер пол 17в-200.Для защиты своих интересов ремесленники объединялись в цеха(объед ремесленников одной или неск. смежных специальностей). Ремесленникам кот не вступали в цеха запрещалось заниматься ремеслом и их изделия были хуже. Цех состоял из 60-70 чел. и делился на мастера/челядники/ученики. Жизнь- в соответствии с традициями кот хранились в скрыне- устав, грамоты, эмблема. Во время войны цеха- боевые отряды для обороны города Торговля.Купцы создавали свои объединения- братства или гильдии. Налаживалась постоянная торговля в городах: 1-2 раза в неделю торги, 1-3 раза в год ярмарки. Развивалась и зарубежная торговля: экспорт-зерно, сало, воск, лес, шкуры, меха, пепел, лен; импорт- железо, медь, олово, драг. металлы, вина, дорогие ткани, соль. Всего в сер 17в в ВКЛ было 757 городов и местечек из них 467 на нашей терр. Большинство из них принадлежало князю, остальные- частные. В некоторых городах :часть города принадлежала магнату, часть- князю.80% населения городов ВКЛ –белорусы, затем литовцы и поляки. В веке появляются евреи и татары. По мере роста городов, росло стремление получить независимую от павета или волости систему управления. Такая система самоуправления регламентировалась в то время нормами магдебургского права. Суть- освобождение горожан от подсудности и власти князя, чиновников, наместников, феодалов, старост, воевод. Первым такое право получил немецкийгород Магдебург в 13 веке. В ВКЛ- Брест(1390), Гродно(1391), Слуцк, Минск(14-?99).
24.Па меры ператварэння гарадоў у гандлёва-рамесніцкія цэнтры ўзмацнялася іх імкненне выйсці з-пад юрысдыкцыі велікакняжацкай або феадальнай адміністрацыі, стварыць сваю сістэму кіравання і судова-адміністрацыйную ўладу. Мяшчане дамагаліся самакіравання паводле магдэбургскага права, якое атрымала сваю назву ад нямецкага горада Магдэбург — першага горада, які заваяваў самастойнасць у XIII ст. У ходзе ажыццяўлення самакіранання мясцовыя традыцыі перапляталіся з нямецкімі правіламі.Першую грамату на магдэбургскае права атрымала ў 1387 г. Вільня, потым Берасце (Брэст) — у 1390 г., Гародня (Гродна) — у 1391 г., Слуцк — у 1441 г., Полацк — у 1498 г., Менск — у 1499 г., Віцебск — у 1597 г. і г.д.—усяго больш за 40 гарадоў і мястэчак. У XVI ст. магдэбургскае права атрымалі амаль усе больш-менш значныя гарады Беларусі. Вялікае княства Літоўскае ўвесь час цярпела напады суседзяў, таму было зацікаўлена ператвараць гарады ў фарпасты сваей абароны. Атрымліваючы магдэбургскае права, гараджане ў ныпадку вайны выходзілі абараняць не толькі дзяржаву, але і сваю гарадскую незалежнасць, свае правы на самакіраванне. Заўважым, што гарадское насельніцтва Расіі не мела пра-воў, аналагічных магдэбургскім.Магдэбургскае права давала гарадам самакіраванне, судовы імунітэт, падатковыя льготы, права валодання гарадской зямлёй, ільготы ў рамеснай і гандлёвай дзейнасці, вываляла ад службы ў войску (акрамя абароны горада), давала права мець уласны герб.Выбарным органам самакіравання быў магістрат, які збіраў падаткі, выконваў судовыя функцыі, кіраваў грамадскімі работамі, назіраў за гандлем, прымаў у гарадскую абшчыну новых жыхароў і г.д. Гаспадар горада (вялікі князь або феадал) кантраляваў магістрат праз прызначанага ім старшыню магістрата — войта. 3 часам гараджане імкнуліся выкупіць права самім прызначаць войта. Распаўсюджанне самакіравання, нягледзячы на абмежаванні, паляпшала ўмовы рамеснай і гандлёвай дзейнасці, аслабляла феадальную залежнасць гараджан, якія былі асабіста вольнымі, мелі права свабоднага перамяшчэвня і недатыкальвасці асобы.Эканамічнае развіццё гарадоў стала крыніцай маёмаснага размежавання гараджан. Склаліся заможныя вярхі з купцоў і цэхавых майстроў. Абедзве групы замацаваліся ў органах самакіравання горада. Значную частку гарадскога насельніцтва складала бедната— «люзныя», «гульцяі», «людзі ра-ботныя». Паміж рознымі сацыяльнымі групамі часам узнікалі канфлікты, якія перарасталі нават у паўстанні. Незадаволенасць і хваляванні гараджан выклікаў таксама асобы статус насельніцтва юрыдык, якое карысталася гарадской инфраструктурай, але не плаціла ў гарадскі скарб падаткі і не выконвала грамадскіх работ.Такім чынам, феадальныя адносіны ў Беларусі імкліва развіваліся як у сельскай, так і ў гарадской гаспадарцы. Павялічвалася грамадская вытворчасць. Разам з тым зараджаліся таварна-грашовыя адносіны, якія з часам прывялі да разлажэння феадалізму.Гарадская гаспадарка. Развіццё новых таварна-грашовых адносін было звязана з развіццём рамяства і гандлю, ростам гарадоў. Насельніцтва гарадоў вагалася ў межах 1,5—3 тыс. чалавек. Горад з насельніцтвам у 10 тыс. і болып складаў рэдкае выключение. Прыгонніцкая сістэма была асноўнай перашкодай да росту гарадскога насельніцтва. У XIV ст. на тэрыторыі Беларусі было болып за 40 гарадоў.
26.Беларусь у Паўночнай ваннеУ канцы XVII ст. на поўначы Еўропы склаліся эканамічныя і палітычныя перадумовы для перадзелу сфер уплыву паміж вя-дучымі дзяржавамі рэгіёну. Скарыстаўшы ўнутранае аслабленне Швецыі, Расія, Саксонія і Данія ўтварылі кааліцыю пад назвай "Паўночны саюз" (адсюль і назва вайны 1700—1721 гг.), пасп-рабавалі захапіць частку яе ўладанняў у балтыйскім рэгіёне.У жаданні вярнуць Лівонію, страчаную Рэччу Паспалітай павод-ле Аліўскага міру 1660 г. на карысць Швецыі, Аўгуст II у 1700 г. у саюзе з Даніяй і Расіяй выступіў супраць Швецыі. Расія ў Пауночнай вайне імкнулася заваяваць землі, якія былі захоплены Швецы-яй у пачатку XVII ст. і зачынялі ёй выхад у Балтыйскае мора.Паўночная вайна 1700—1721 гг. пачалася няўдала для саюзнікаў. Шведская армія, на чале якой стаяў Карл XII, у 1700—1701 гг. прымусіла капітуляваць Данію, пад Нарван атрымала перамогу над расійскай арміяй, пад Рыгай разбіла саксонскае войска Аўгуста II і ў пачатку 1702 г. уступіла на тэрыторыю ВКЛ. Беларусь зноў стала арэнай ваенных дзеянняў. Падчас Паўночнай вайны ВКЛ, бадай, у агіошні раз выступіла ў якасці самастойнага фактару еўрапейскай палітыкі. У 1702—1703 гг. паміж ім і Расіяй было падпісана тры міждзяржаўныя пагадненні аб сумесных дзеяннях супраць Швецыі. Расія імкнулася выкарыстаць антышведскія настроі шляхты, каб уцягнуць Рэч Паспалітую ў вайну, надоўга затрымаць шведскія войскі на яе тэрыторыі, што дало б магчымасць лепш падрыхтавац-ца да вайны. Расійскі ўрад абяцаў ваенную і фінансавую дапамогу і нават распрацоўваў праект пераходу ВКЛ пад вярхоўную ўладу цара.Грамадства ВКЛ раскалолася на праціўнікаў і прыхільнікаў шве-даў. У гэты ж час у дзяржаве разгарэлася "магнацкая" вайна заўладу паміж Сапегамі, Агінскімі, Вішнявецкімі і Радзівіламі. Са-пегі шукалі падтрымку ў Карла ХП, а прадстаўнікі антысапегаўс-кай шляхецкай партыі (Агінскія і Вішнявецкія) дамаўляліся з Пят-ром . Прыклад палітычнай беспрынцыповасці паказаў кароль Аў-густ II. Ён кідаўся то да Пятра I, то, здрадзіўшы яму, да Карла XII. У імкненні заключыць сепаратны мір са Швецыяй, ён не спыняўся нават перад магчымасцю частковага падзелу Рэчы Паспалітай. Шведскі кароль лічыў Аўгуста II несумленным палітыкам і заду-маў лішыць яго каралеўскай пасады. Кандидата ў каралі шукалі нядоўга. У 1704 г. шляхта на чале з апальнымі Сапегамі, якая непрыязна ставілася да Аўгуста П, пры падтрымцы шведскіх шты-коў абрала новым манархам ваяводу Станіслава Ляшчынскага.У тым жа 1704 г. стварылася Сандамірская канфедэрацыя пры-хільнікаў Аўгуста II. Яна вырашыла зноў заключыць саюз з Расіяй і аб'явіць вайну Швецыі. У Рэчы Паспалітай утварылася двоеў-ладдзе: адны падтрымлівалі Фрыдрыха-Аўгуста II, другія — Ста-ніслава Ляшчынскага. Чарговая канфрантацыя вяла да трагедыі — прыцягнення знешніх сіл для вырашэння ўнутраных супярэчнасцей.Восенню 1704 г. у Беларусь уступіла амаль 60-тысячнае расій-скае войска пад камандаваннем Рапніна, усе выдаткі па ўтрыманні яго неслі мясцовыя жыхары. Расійская армія ачысціла тэрыторыю ВКЛ ад шведскіх войскаў і атрадаў Сапегі. Шведы перайшлі Не ман, разбурылі ваколіцы Гародні.
25. Першым заканадаўчым актам, які абмяжоўваў свабоду сялян у ВКЛ, быў прывілей Казіміра Ягелончыка 1447 г. У ім вялікі князь браў на сябе абавязацельствы не прымаць у свае валоданні сялян памешчыцкіх гаспадарак і абавязваў князёў, паноў і шляхту прыт-рымлівацца гэтага правіла і ў адносінах да вялікакняжацкіх сялян.Наступным этапам у афармленні прыгоннага права ў ВКЛ быў Судзебнік Казіміра Ягелончыка 1468 г. У гэтым дакуменце феадалы ўжо выставілі ў якасці юрыдычнага абгрунтавання прымацавання сялян да зямлі прынцып земскай даўнасці. Вялікі князь, як ііншыя феадалы, сталі прытрымлівацца правіла, што сяляне, якія пражылі на іх землях на працягу аднаго ці больш пакаленняў, становяцца старажыламі і не могуць пакідаць свайго надзела, г.зн. становяцца "непахожымі".У першую чаргу гэта датычыла тых, хто атрымаў зямельны надзел па спадчыне, ад бацькі да сына, і валодаў ім не менш 50 гадоў. Праз некаторы час тэрмін земскай даўнасці, ці стара-жыльства, быў скарочаны. Па I Літоўскаму Статуту 1529 г. ста-ражыльства вызначалася ўжо дзесяцігадовай земскай даўнасцю валодання сялянскім надзелам без асобых гарантий свабоднага выхаду. Калі селянін атрымліваў надзел і заседжваўся на ім больш дзесяці гадоў, а напярэдадні гэтага не заключыў з феада-лам дагавор, то пасля дзесяцігадовага тэрміну ён ужо не мог пайсці ад яго і таксама станавіўся "непахожым", г.зн. асабіста залежным.Акрамя таго, I Літоўскі Статут устанаўліваў, што сяляне, маючы права адыходу ад феадала, маглі гэта рабіць толькі ў вызначаныя тэрміны — за тыдзень да ўсіх святых (Юр'еў дзень на Русі) і на працягу тыдня пасля ўсіх святых, калі скончацца ўсе сельскагаспа-дарчыя работы. У Статуце агаворвалася, што селянін мог адысці ад феадала толькі ў тым выпадку, калі ён цалкам разлічваўся з гас па-даром. Да таго ж пры выхадзе ён павінен быў заплаціць феадалу "пажылое", памер якога вызначаўся ў 5 коп літоўскіх грошаў, вельмі вялікай на той час сумай. За адну капу літоўскіх грошаў можна было купіць чатыры каровы.Нягледзячы на тое, што прымацаванне сялян-старажыльцаў, ці як іх яшчэ называлі "отчычаў", насіла абавязковы характар, у жыцці яно ўсё ж не было безумоўным. Селянін-"отчыч" мог яшчэ вызваліцца ад сваёй "няволі", здаўшы ці прадаўшы сваю "айчызну" другому селяніну, вядома, з дазволу феадала. Не трымалі феадалы і разарыўшыхся сялян-"отчычаў". Іх трэба было ставіць на ногі, а феадалу гэта часта было не пад сілу, і ён вымушаны быу цярпець іх адыход, спадзеючыся, што тыя недзе на заробках паправяць свае справы і вернуцца назад. Продаж сялян без зямлі ў ВКЛ не практьь каваўся, а падараванні без зямлі былі вельмі рэдкімі.Побач з сялянамі-"отчычамі,, ў феадальных памесцях і пасля I Літоўскага Статута працягвала жыць мноства свабодных людзей. Гэта былі сяляне, за якімі не значыліся надзелы.У сялянскай абшчыне надзел, як правіла, пераходзіў ад бацькі да старэйшага сына. Ён і лічыўся "отчычам" Астатнія члены абш-чыны знаходзіліся ў яго на "долі", з'яўляліся асабіста свабоднымі. Гэта датычыла таксама "патужнікаў" і "сяброў", якіх прымала сама абшчына, або падсаджваў феадал.Свабоднымі з'яўляліся сяляне, якія сяліліся на землях, пакі-нутых "отчычамі", калі яны не выседжвалі тэрмін земскай даў-насці, або заключалі дагавор з феадалам на права адыходу ад яго.Акрамя таго, у феадальных памесцях, асабліва ў вялікакня-жацкіх уладаннях, пражывала вялікая колькасць так званых сялян-слуг. Галоўнай іх павіннасцю была ваенная служба і раз'езды па даручэнні вялікакняжацкай адміністрацыі ў мірны час. Усе іншыя павіннасці яны выконвалі як цяглыя і асадныя сяляне, за выклю-чэннем паншчыны і аброка. Жылі ў невялікіх вёсках і мелі па 2—4 валокі зямлі.Ядро гэтай катэгорыі сялянства першапачаткова складалі малод-шыя дружыннікі, тыя самыя "отроки" і "гриди", якія былі ў князёў Кіеўскай Русі і якія пад імем слуг пастаянна фігуравалі побач з баярамі ў дагаворных граматах удзельных князёў паўночна-заход-няй Русі. Як і старэйшыя дружынніі, баяры з цягам часу селі на зямлю з-за немагчымасці князёў утрымліваць іх на ўсім гатовым. У далейшым ваенныя і адміністрацыйныя патрэбы вымусілі вялікіх літоўскіх князёў папоўніць кантынгент слуг за кошт цяглых сялян.Слугі былі некалькіх разрадаў: путныя, атрымаўшыя назву ад таго, што спецыяльнай павіннасцю іх быў "путь" ці "ліставая" служба, і панцырныя, якія выконвалі толькі ваенную службу. Па-колькі панцырная служба была вельмі цяжкай, то "панцырных баяр" часта вызвалялі ад усіх павіннасцей, не толькі ад паншчыны і аброку.Асноўным зместам і асноўнай задачай аграрнай рэформы 1557 г. было прымацаванне "пахожых" сялян да зямлі, г.зн. пры-вядзенне іх да прыгоннага стану. Калі I Літоўскі Статут 1529 г. заканадаўча прымацаваў да зямлі ўсіх "непахожых" людзей, то рэформа 1557 г. — усе катэгорыі сялян, бо кожная сялянская сям'i атрымоўвала асобны надзел і падпадала пад прынцып земскай даў-насці. Праз дзесяць гадоў пасля атрымання надзела яны ўжо пера-ходзілі ў разрад "непахожых". II Літоўскі Статут 1566 г. ужо ўс-танавіў 10-гадовы тэрмін пошуку беглых сялян, а III Літоўскі Ста тут 1588 г. павялічыў гэты тэрмін да 20 гадоў і пацвердзіў ужо існаваўшы 10-гадовы тэрмін земскай даўнасці для ўсіх катэгорый сялян. Памер "пажылога" быў устаноўлены ўжо ў 10 коп літоўскіх грошаў. Гэта было юрыдычным афармленнем прыгоннага права.У канцы XVI пачатку XVII ст. "пахожыя" і "непахожыя" сяляне зліліся ўжо ў адну катэгорыю прыгоннага сялянства, і гэтыя тэрміны не сусгракаюцца ў гістарычных крыніцах таго часу. Усе сяляне называліся "падданыя каралеўскія, панскія і духоўныя".3 афармленнем прыгоннага права становішча сялян пагоршыла-ся. Яно суправаджалася рэзкім павелічэннем феадальных павін-насцей, узмацненнем свавольства феадалаў. Ні ў адной краіне За-ходняй Еўропы феадалы не мелі права падвяргаць селяніна смерці. Сойм Рэчы Паспалітай 1573 г. даў права феадалам караць сялян "вэдлуг паразумення свайго", у тым ліку і смерцю.
33. Формирование класса торгово-промышленной буржуазии началось в России задолго до отмены крепостного права. Оно было связано с развитием капиталистических отношений. Важным этапом в формировании класса буржуазии был промышленный переворот. Ряды промышленной буржуазии пополнялись выходцами из купечества, мещанства и, прежде всего, из зажиточного крестьянства. Роль дворянства в промышленном производстве упала.Завершение в России к началу 80-х годов перехода от мануфактуры к фабрике и формирование пролетариата и буржуазии означало окончательное утверждение господства капиталистического способа производства, капиталистической общественно-экономической формации со всеми присущими ей закономерностями и противоречиями.Класс пролетариев — это    широкий    устойчивый  слой  постоянных наемных рабочих, т. е. рабочих, которые всецело связаны с капиталистическим производством. Завершение в целом формирования пролетариата как класса относится к тому моменту, когда постоянные наемные рабочие становятся основной массой наемных рабочих в капиталистической промышленности. Такой момент может наступить с завершением в основном перехода от мануфактуры к фабрике, так как именно фабричное производство требует постоянного наемного рабочего.В 80-х годах постоянные наемные рабочие составляли большую часть всех рабочих, занятых в крупной промышленности.
27.Жнівень 1772 г. – перши падзел Рэчы Паспалітай. У склад Расіі былі ўключаны Інфлянцкае ваяводства, найбольшая частка Полацкага, амаль усё Віцебскае ваяводства, усё Мсціслаўскае і ўсходняя частка Рэчыцкага павету Мінскага ваяводства (з Рагачовам, Прапойскам, Чачэрскам і Гомелем).Студзень 1793 г. – другі падзел Рэчы Паспалітай. Да Расіі адышлі Правабярэжная Ўкраіна, а таксама цэнтральная частка Беларусі з гарадамі Мінскам, Барысавам, Бабруйскам, Рэчыцай, Слуцкам, Навагрудкам, Пінскам і Мазыром.Пасля падаўлення паўстання 1794 г. адбыўся трэці падзел Рэчы Паспалітай (1795 г.). Расія далучыла Літву, заходнюю частку Беларусі і Заходнюю Валынь.Урад Кацярыны II, пад час праўлення якой адбыліся падзелы Рэчы Паспалітай, і Беларусь была далучана да Расійскай імперыі, праводзіў на новых тэрыторыях цэнтралісцкую аб’яднальную палітыку, яе канчатковай мэтай было зліццё новых тэрыторый з рускімі рэгіёнамі.На Беларусі з 1777 г. былі распаўсюджаны агульнарасійскія адміністратыўныя органы кіравання і расійская сістэма адміністратыўнага падзелу. Канчаткова яна аформілася пасля губернскіх рэформ 1796 і 1801 гг. – былі ўтвораны Літоўскае (пасля Віленскае) генерал-губернатарства (Віленская, Мінская і Гродзенская губерні) і Беларускае генерал-губернатарства (Віцебская, Магілёўская і Смаленская губерні). Губерніі былі падзелены на паветы. Кіруючыя пасады займалі прысланыя з расійскіх губерній чыноўнікі. Але другарадныя пасады ў губернска-павятовай адміністрацыі маглі займаць прадстаўнікі мясцовага дваранства. Відавочнасць пераёмнасці ўлады стварыла захаванне дзейнасці тых палажэнняў Статута 1588 г., якія не супярэчылі расійскаму заканадаўству.Беларуская шляхта атрымала ад расійскіх улад роўныя правы з расійскім дваранствам і абяцанне захаваць зямельную маёмасць. Галоўнае патрабаванне – прынесці прысягу на вернасць. Шляхта страціла права на канфедэрацыі, на прыватнае войска, на ўдзел у Сеймавых паседжаннях – але атрымала права выбіраць членаў губернскіх і павятовых судоў, а так сама атрымліваць займы ў цэнтральных банках Расіі і права займацца вінакурэннем. Пасля трэцяга падзелу пераважная большасць шляхты прысягнула Кацырыне II. Толькі найбольш радыкальная шляхта пакінула новыя межы імперыі, галоўным чынам гэта былі ўдзельнікі паўстання пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі.Адначасова з “прыручэннем” мясцовай шляхты ўрад займаўся распаўсюджаннем русскага землеўладання на далучаных землях. Фонд падараванняў – дзяржаўныя маёнткі і канфіскаваныя шляхецкія. Але вялікія памеры падараванняў (па 5-15 тысяч) не садзейнічалі з’яўленню на Беларусі вялікай колькасці рускіх дваран. Падараванні перапыніў Аляксандр I с прычыны рэзкага росту незадаволеннасці сялян, бо іх становішча рэзка пагаршалася. Павел I нават выдаў маніфест у красавіку 1797 г. аб абмежаванні паншчыны трымя днямі ў нядзелю, але памешчыкі ігнаравалі ўказ, а ўрад не настойваў на яго выкананні.Урад захаваў канфесійную сітуацыю, якая склалася ў межах былой Рэчы Паспалітай. Таму каталіцкай шляхце і духавенству падстаў для недавольства створана не было. Захаваўся і ордэн езуітаў, забаронены ў Еўропе згодна рашэнню папы – Кацярына II шукала падтрымкі ўплывовай рэлігійнай арганізацыі. У 1773 г. у Магілёве была заснавана Беларуская каталіцкая епархія, якая ў 1782 г. пераўтварылася ў архібіскупства. Гэта было зроблена, каб перапыніць умяшальніцтва ў рэлігійныя справы з-за межаў імперыі. У гэтым жа рэчышчы каталіцкія манастыры былі выведзены з падпарадкавання замежным генералам і перададзены епархіальным біскупам (1795 г.). У 1798 г. на беларускіх землях было ўтворана тры каталіцкія епархіі (з шасці расійскіх). Улады пільна сачылі за каталіцкім духавенствам – але значных перашкод у звычайнай дзейнасці не чынілі. Адносіны паміж канфесіямі былі складанымі – з-за пераходу вернікаў з адной канфесіі ў другую. Афіцыйна гэта забаранялася, завыключэннем перахода ў праваслаўе.
28.12 чэрвеня 1812 года 600-тысячная армiя Напалеона без аб"яўлення вайны ўступiла ў межы Расiйскай iмперыi, на землi Беларусi i Лiтвы. 16 чэрвеня была занята Вiльня, 24 чэрвеня - Мiнск. Апалячаная беларуская шляхта сустракала французскiя войскi як вызвалiцеляў ад рускiх захопнiкаў. Войску Напалеона ў межах Лiтвы i Беларусi супрацьстаялi дзве рускiя армii: Першая (127 тыс.) - камандуючы Барклай дэ Толлi (штаб у Вiльнi); Другая (45 тыс.) - камандуючы генерал Баграцiён (штаб у Ваўкавыску). Пры такiх суадносiнах сiл, разрозненныя рускiя армii не маглi даць генеральную бiтву Напалеону. Галоўнай задачай рускiх армiй на першым этапе вайны (чэрвень-жнiвень 1812 года) было аб"яднанне 1 i 2 рускiх армiй i пазбегнуць разгрома паасобку. Руская армiя адступала, ведучы абаронныя баi. Наiбольш значнымi бiтвамi на беларускай тэрыторыi былi: каля мястэчка Мiр (27-28 чэрвеня), каля мястэчка Раманава (2 лiпеня), каля вёскi Салтанаўка (11лiпеня), каля мястэчка Астроўна (13 лiпеня 1812 года). К пачатку жніўня амаль уся тэрыторыя Беларусi была захоплена войскамi Напалеона. Адносiны насельнiцтва Беларусi да ваюючых бакоў былi неадназначнымi. Для сялян i гараджан i руская, i французская ўлада былi прышлымi, прыгнятальнiцкiмi, чужымi. I французы, i рускiя прымушалi працаваць на пана, плацiць велiзарныя падаткi, а падчас вайны забiралi апошняе. Але руская ўлада давала магчымасць беларускаму селянiну жыць у мiрных умовах. Французы прынеслi вайну. Гэта i абумовiла стварэнне партызанскiх атрадаў на Беларусi. Для барацьбы з партызанамi i забеспячэння армii фуражом Напалеон аставіў на Беларусi 100-тысячнае войска. Камандзiрамi партызанскiх атрадаў на Беларусі ў большасцi былi мясцовыя жыхары: Маркаў Максiм, Мiронава Фядора, Цiмафееў Iван Тарасавiч, Тарас-селянiн. Шляхта i магнаты Беларусi вiталi прыход французаў i паступалi на службу ў напалеонаўскую армiю. Яны вiталi акупацыйны рэжым з надзеяй на аднаўленне ВКЛ у межах Рэчы Паспалiтай. Сацыяльная палiтыка Напалеона цалкам задавальняла iх, паколькi французскi iмператар захоўваў прыгоннiцкiя парадкi i прывiлеi шляхты. Ён абяцаў магнатам Беларусi аднаўленне iх ранейшай дзяржавы. У пачатку кастрычнiка 1812 г. пачалося адступленне войск Напалеона з Масквы. Французы адступалі ў напрамку ўшачы-Лепель-Чашнiкi. 26 кастрычнiка рускае войска ўступiла ў Вiцебск, 4 лiстапада вызвалiлi Мiнск, 9-Барысаў, а 12 лiстапада Магiлёу. 14-15 лiстапада каля вескi Студзенкi, напоўнач ад Барысава, адбылася самая значная бiтва завяршальнага этапа гэтай вайны. Тут загiнула каля 20 тыс. французаў. Праз Бяразiну пераправiлася небольш 60 тыс войск. 24 лiстапда ў Смаргонi Напалеон пакiнуў армiю i ад'ехаў у Парыж. 8 снежня руская армiя без бою заняла Гародню. Да Немана дайшло каля 30 тыс. французаў, што было катастрофай для Напалеона. Вайна 1912 года на Беларусi пакiнула спаленыя, разрабаваныя гарады, мястэчкi, вескi. Холад, голад, хваробы прывялi да масавай пагiбелi людзей. У Мiнску ў 1811 г. налiчвалася 11 тыс чалавек, а ў канцы 1812 г. - 3 тыс. 480. У 1816 г. колькасць мужчынскага насельнiцтва ў параўнаннi з 1811 г. скарацiлася на 73 тыс. у Магiлеўскай вобласцi, на 37 тыс. у Вiцебскай. Пасяўныя плошчы скарацiлiся напалову. Ў грашовым вылiчэннi страта Беларусi ад вайны склала 51 млн. 882 тыс. 615 руб. серабром. Цар, дараваўшы здраду мясцовых памешчыкаў, нiчога не зрабіў для сялан, што змагалiся ў партызанскiх атрадах, або ў расiйскiх вайсках. Больш таго, прыгон у беларускiх весках пасля вайны1812 года рэзка ўзмацнiўся.
29.Першая сусветная вайна, якая была распачата двумя ваенна-палiтычнымi блокамi (Траiсным Саюзам i Антантай) у лiпенi 1914 года да жніўня 1915 г. вайна наблiзiлася да гранiц Беларусi. У жніўнi 1915г. пачалося наступленне немцаў у накiрунку Коўна-Вiльня-Мiнск. 31 жніўня немцы захапiлi Свянцяны i Вiлейку. У пачатку верасня руская армiя пакiнула Вiльню, Гродна, Лiду, Брэст. Стаўка Вярхоўнага Глаўнакамандуючага была перанесена з Баранавiчаў у Магiлей. Да канца верасня рускай армiі ўдалося лiквiдаваць Свянцянскi прарыўў немцаў у раен азераў Свяслач i Нарач. У кастрычнiку 1915 года стабiлiзаваўся на лiнii Дзвiнск-Паставы-Баранавiчы-Пiнск. Каля паловы тэрыторыi Беларусi апынулася пад нямецкай акупацыяй. Беларусы трапiлі ў лiк тых гарадоў, землi якiх сталi арэнай бiтваў. Адступленне рускiх войскаў у 1915 г. суправаджалася масавым, часта прымусовым бежанствам соцен тысяч людзей, у большасцi старых, жанчын i дзяцей, на ўсход. Да пачатку 1916 года ў Мiнскай губернii знаходзiлася больш за 157 тыс. чалавек, у Вiцебскай - 90 тыс. чалавек, а праз Магiлеўскую губерню прайшло каля 1 млн. Царскiя ўлады спрабавалi выкарыстоўваць бежанцаў у якасцi таннай рабочай сiлы на пабудове дарог, мастоў, на работах па ўмацаванню баявых пазiцый. Аднак разлiкi не апраўдалiся, бо на 80% бежанцы былi няздольныя да фiзiчнай працы. На работы звязаныя з патрэбамi армii пасылалiся тысячы сялян прыфрантавой паласы. Летам 1916 годаў Мiнскай губернii на прымусовых ваенных работах былi заняты 219300 мужчын i жанчын, у Вiцебскай - 121300. Велiзарныя страты панеслi беларускiя сяляне ад рэквiзiцый на патрэбы армii: коней, буйной рагатай жывелы, збожжа, мукi, фуражу. Вайна, рэквiзiцыi, бежанства прывялi да заняпаду с\г на Беларусi. У весцы адчуваўся недахоп рабочых рук. За гады вайны ў Вiебскай, Магiлеўскай i Мiнскай губернях былi мабiлiзаваны ў армiю 634, 4 тыс. чалавек больш паловы працаздольных мыжчын. Пасяўныя плошчы з 1914 па 1917 гг. скарацiліся на 72, 3%, на 11, 4% паменшылася колькасць хатняй жывелы. Амаль на 1\9 зменшылiся зборы жыта i пшанiцы. У вынiку вайны парушылiся сувязi прамысловасцi Беларусi з рынкамi збыту i крынiцамi сыравiны. З наблiжэннем фронту каля 13 прамысловых прадпрыемстваў Беларусi былi эвакуiраваны, або дэманцiраваны. Гарады Беларусi былi перапоўнены вайскоўцамi i бежанцамi. Насельнiцтва Мiнска за 1915 год павялiчылася з 100 да 250 тыс. чалавек. Квартплата ўзрасла на 50-100%. Ва ўмовах прыфрантавой паласы, дзе дзейнiчалi ваенна-палявыя суды, працоўныя Беларусi не маглi даць адпор сваiм прыгнятальнiкам. У пачатку вайны на Беларусі ўлiчаны толькi 3 эканамiчныя аднадзенныя стачкi (Вiцебск, Мiнск). Удзельнiчала ў iх крыху больш за 300 чалавек. У 1915 годзе забастоўкi адбылiлiся ў 6, а ў 1916 годзе - у 11 населеных пунктах. Ва ўмовах прыфрантавой Беларусi рабочыя рэальна рызыкавалi жыццем. Таму мясцовы рабочы рух у той час быў нязначным па сваiх маштабах, практычна не рабіў уплыву на грамадскае жыцце краiны. З кастрычнiка 1916 года да лютага 1917 года на Беларусi адбылася толькi адна стачка. Сялянскi рух на Беларусi набыў своеасаблiвую форму разгрому харчовых i вiнных магазiнаў i лавак. Але ўлады навялi парадак пры дапамозе карных атрадаў i ваенна-палявых судоў. Па iх прыгавораў у Сененскiм, Мозырскiм i Iгуменскiм паветах былi павешаны 16 чалавек. З 1914 па 1917 г. на Беларусi адбылося 202 сялянсiя выступленнi. Наiбольш пашырынымi формамi руху з'яўлялiся патравы памешчыцкiх зямель i парубкi лясоў. Вышэй прыведзеныя факты сведчаць аб тым, што Беларусь у гады вайны ўступiла ў паласу эканамiчнага крызiса. Услед за эканамiчным крызiсам у краiне к пачатку 1917 года паспеў глыбокi палiтычны крызiс.
30. Асноўныя напрамкі палітыкі самадзяржаўя ў Беларусі Урадавая палітыка ў першай палове XIX ст. звязана з імёнамі расійскіх імператараў Аляксандрам І і Мікалаям I. Для эпохі Аляксандра І (1801-1825 гг.) была характэрна палітыка «заходніцтва». Намер Аляксандра І павярнуць краіну на шлях канстытуцыйнай манархіі і вырашыць сялянскае пытанне сустрэў ва ўрадавых колах Расіі моцную апазіцыю з боку кансерватараў, праціўнікаў лібералізацыі дзяржаўнага жыцця. Заходніцкі курс паступова згубіў сваю дынаміку, а ў 20-х гадах ён змяніўся ўзмацненнем самадзяржаўных тэндэнцый. Кіраванне Мікалая І (1825-1855 гг.) – гэта вяртанне да традыцыйнага шляху развіцця Расіі. Ідэалагічным абгрунтаваннем яго стала «тэорыя афіцыяльнай народнасці», мэта якой – умацаванне асноў манархічнага праяўлення. Нягледзячы на розныя падыходы ў здзяйсненні ўнутранай палітыцы, абодвух імператараў аб’ядноўвала адно – тэрміновае вырашэнне «польскага пытання». Падзелы Рэчы Паспалітай паклалі канец існаванню адной з дзяржаў Усходняй Еўропы і абумовілі ўзнікненне «польскага пытання». Яго асаблівасць – пастаяннае імкненне пераважнай большасці польскага грамадства да аднаўлення страчанай дзяржаўнасці. «Пытанне» аказвала ўплыў на ўсе сферы ўрадавай палітыкі, у тым ліку, ў заканадаўчай, саслоўнай, нацыянальна-рэлігійнай і ў галіне асветы. Формы і метады гэтай палітыкі мяняліся ў залежнасці ад палітычнай сітуацыі ў гэтым рэгіёне. Землi ВкЛ разглядаліся як спрадвечна рускія, таму адной з галоўных задач урад лічыў вяртанне страчаных на працягу ХVІІ-ХVІІІ стст. пазіцый праваслаў’я, ліквідацыі ўплыву Рыму на ўнутраныя справы Расіі, асабліва якiя тычылася царквы i асветы.У пачатку XIX ст. характар урадавай палітыкі на тэрыторіі Беларусі вызначаўся імкненнямі Аляксандра I увесці канстытуцыю, а так сама яго згодай на магчымае аднаўленне дзяржаўнасці Польшчы. Гэта прыцягнула на бок імператара польскіх дзеячаў, у тым ліку А. Чартарыйскага і М. Агiнскага, садзейнічала стварэнню Каралеўства Польскага са сваёй канстытуцыяй і мясцовай адміністрацыяй (у 1815 г.). Вынікам такой палітыкі з’явілася незвычайнае ўзмацненне польскага ўплыву ў галіне культуры і мовы, умацаванне пазіцый каталіцызму. Тэрыторыя Беларусі была ўключана ў склад Віленскай навучальнай акругі, польскай па характару свёй дзейнасці.Але раскрыццё на пачатку 20-х гадоў у Віленскім універсітэце тайных студэнцкіх гурткоў спрыяла змяненню ўрадавай палітыкі на Беларусі. 3 гэтага часу асноўным яе накірункам становіцца ўсямернае паслабленне польскага палітычнага і культурнага ўплыву. Курс гэты яшчэ больш узмацняецца ў канцы 20-х гадоў і асабліва ў сувязі з польскім нацыянальным паўстаннем 1830-1831 гг. Была створана Беларуская навучальная акруга з дакладна акрэсленымі адміністрацыйна-этнічнымі межамі беларускай тэрыторыі. Адначасова ўрад развярнуў выдавецкую дзейнасць па гісторыі, этнаграфіі і культуры Беларусі, каб даказаць, што гэта тэрыторыя была здаўна «рускай».Саслоўная палітыка, якая праводзілася на тэрыторыі Беларусі, была накіравана на ўмацаванне пазіцый Расіі, і яна ўлічвала гістарычныя асаблівасці, якія склаліся на працягу стагодзяў. Наглядалася значная розніца ў прававым статусе дваранства ў Расіі і Беларусі. Так, у Расіі не было сацыяльнай групы, адпаведнай беларускай дробнай шляхце, якая часам набліжалася да становішча селяніна-аднадворца. Працэнт дваранскага саслоўя ў Расіі быў намнога ніжэй, чым у Беларусі. Збяднелыя дваране ў Расіі гублялі свае прывілеі і пераходзілі на дзяржаўную ваенную або грамадзянскую службу. На Беларусі збяднелая шляхта фармальна не адрознівалася ад магнатаў і юрыдычна мела з імі аднолькавыя правы. У былой Рэчы Паспалітай шляхта не прывыкла да бясспрэчнага паслухмянства дзяржаўнай уладзе. Традыцыя гэта ўзыходзіла да эпохі «залатых вольнасцей шляхецкіх». У Расіі, дзе існавала неабмежаваная манархія, традыцыі палітычнага жыцця былі іншыя. Таму палітыка расійскага ўрада ў адносінах да дваранства Беларусі яшчэ з канца ХVIII ст. вызначалася асцярожнасцю.Мясцовым дваранам прадастаўляліся ўсе правы і прывілеі, якімі валодала расійскае дваранства, дазвавалялася права карыстання «мясцовымі законамі», калі яны не супярэчылі расійскім. На тэрыторыі Беларусі да 1840 г. дзейнічаў Статут ВкЛ І588 г.
31.атрымлівалі галоўную частку сваіх даходаў. Яны імкнуліся павялічваць плошчу ворных зямель. З канца XVIII да сярэдзіны ХІХ ст. плошча ворных зямель павялНекаторыя памешчыкі ў мэтах павелічэння таварнасці гаспадаркі выпісвалі з Англіі сельскагаспадарчыя машыны, уводзілі шматпольны севазварот, паляпшалі пароды жывёлы. У памешчыцкіх гаспадарках стала шырэй выкарыстоўвацца наёмная праца, галоўным чынам на прамысловых прадпрыемствах, на будаўнічых работах. Прапагандай перадавых метадаў земляробства і жывёлагадоўлі займалася Беларускае вольнае эканамічнае таварыства, што існавала з 1826 па 1841 г. у Віцебску. Развіццю капіталістычных адносін спрыяла і тое, што мясцовае дваранства атрымала доступ да пазык у цэнтральных банках з правам закладу маёнткаў разам з сялянамі. Перад адменай прыгоннага права ў банках было закладзена каля 68 % беларускіх сялян. Так феадальная памешчыцкая ўласнасць пераўтваралася ў капіталістычную ўласнасць банкаў і крэдытных устаноў.ічылася ў 3–4 разы.Гаспадарка сялян, як дзяржаўных, так і памешчыцкіх, была вельмі прымітыўнай. Жывёлы не хапала, глеба ўгнойвалася рэдка, ураджаі былі нізкімі. У пошуках выхаду невялікая частка сялян займалася промысламі, гандлем і іншымі пабочнымі заробкамі. Пашыралася маёмасная дыферэнцыяцыя сярод сялян. З’явіліся заможныя сяляне. Многія з іх арандавалі млыны, займаліся дробным гандлем, карысталіся ў сваіх гаспадарках рознымі механічнымі прыстасаваннямі. У той жа час у беларускай вёсцы расла колькасць беззямельных сялян. Сяляне ў масе сваёй усё больш разараліся і не маглі, як раней, несці павіннасці.Адным з яскравых паказчыкаў крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы было нарастанне сялянскага руху. Калі ў першай трэці ХІХ ст. З 40-х гг. ХІХ ст. працэс разлажэння феадальна-прыгонніцкай сістэмы на Беларусі, як і ва ўсёй Расіі, перарастае ў крызіс. У сельскай гаспадарцы ён выявіўся ў рэзкім зніжэнні прыбытковасці памешчыцкай і дзяржаўнай вёскі, у абеззямельванні і збядненні сялянства, у росце сацыяльных канфліктаў. адбылося 46 буйных сялянскіх хваляванняў, то ў другой трэці, – больш за 90.У гэтых умовах урад праводзіць рэформы, мэтай якіх было захаваць сістэму феадальнага землеўладання, падняць прыбытковасць памешчыцкай і дзяржаўнай вёскі, ураўняць гаспадарчы ўзровень сялян. Аўтарам адной з рэформ быў граф П.Д. Кісялёў. Рэформа ў сістэме феадальнага землеўладання пачалася з дзяржаўнай вёскі, становішча якой у Расіі і Беларусі было розным. У Расіі інстытут “дзяржаўнага феадалізму” выступаў як сістэма эксплуатацыі, пад якую непасрэдна падпадалі дзяржаўныя сяляне з боку казённага ведамства. Нормы эксплуатацыі дзяржаўных сялян тут абмяжоўваліся інвентарамі, ніхто не меў права іх перавышаць. У Беларусі ж дзейнічала сістэма часовага ўладання. Дзяржаўныя маёнткі здаваліся ў арэнду мясцовым памешчыкам.Рэформа дзяржаўнай вёскі пачалася з перабудовы яе апарату кіравання. Дагэтуль агульнакіраўнічыя функцыі былі сканцэнтраваны ў Дэпартаменце дзяржаўных маёмасцей Міністэрства фінансаў. З 1 студзеня 1836 г. яны перадаваліся новаму Міністэрству дзяржаўных маёмасцей, першым міністрам якога быў назначаны П.Д. Кісялёў. У Расіі ўводзілася чатырохярусная сістэма мясцовага кіравання, а ў Беларусі ўстанаўліваліся тры адміністрацыйныя ярусы: губерня – акруга – сельская ўправа. У выніку рэформы П.Д. Кісялёва абшчына ў Беларусі была максімальна набліжана да агульнарасійскага ўзору.Другой часткай рэформы П.Д. Кісялёва з’яўлялася палітыка “апякунства” над дзяржаўнымі сялянамі. Прадугледжвалася арганізацыя дапамогі сялянам на выпадак неўраджаяў і масавых эпідэмій, падзяжу жывёлы і высокай смяротнасці людзей. Акрамя гэтага, ставілася пытанне аб арганізацыі пачатковага навучання дзяцей дзяржаўных сялян, аказання медыцынскай дапамогі, правядзення розных агранамічных мерапрыемстваў, актывізацыі гандлю, развіцця сістэмы страхавання, барацьбы з п’янствам. Аднак недахоп сродкаў, жаданне палепшыць сялянскі быт цалкам за кошт сялян перашкаджалі ажыццяўленню планаў рэфарматараў. Трэцяя і галоўная частка рэформы П.Д, Кісялёва – люстрацыя дзяржаўных маёмасцей. Гэта было мерапрыемства, якое ставіла тры мэты: дакладны ўлік дзяржаўных маёмасцей, выраўноўванне гаспадарчага ўзроўню сялян шляхам скасавання малазямелля і рэгламентацыі павіннаснага прыгнёту, павышэнне плацежаздольнасці дзяржаўных сялян
32. Спецыфика прамысловага перевароту у Белвруси. Необходимой предпосылкой для зарождения капиталистического строя является достаточно широкое развитие товарного производства и обмена, которые служат базой для образования денежных богатств и для социального расслоения города и деревни. Возникновению системы капиталистической эксплуатации должен предшествовать процесс первоначального накопления. Однако в условиях крепостного Московского государства процессы денежного накопления и лишения производителей средств производства протекали своеобразно и замедленно, отличаясь от темпов и форм первоначального накопления в передовых западноевропейских странах.На працягу XIX ст. у гаспадарцы перадавых краін свету адбыліся якасныя змены, звязаныя з пераходам ад ручной да машыннай вытворчасці прамысловай прадукцыі (прамысловы пераварот). Храналагічныя рамкі прамысловага перавароту ў Расіі: мяжа 30-40-х - мяжа 70-80-х гг. XIX ст. Сельская гаспадарка перадавых краін насіла ўжо таварны характар і была шчыльна звязана з рынкам. Феадальныя адносіны на вёсцы, якія ўсё яшчэ панавалі ў шэрагу краін, сталі тормазам і галоўнай прычынай адставання іх эканомік. Таму ўрады Аўстрыі, Прусіі і Расіі былі вымушаны пайсці на адмену прыгоннага права. Аднак пераход ад феадальных да капіталістычных адносін на вёсцы быў абцяжараны ў гэтых краінах шэрагам перажыткаў старога ладу і перш за ўсё захаваннем буйнога памешчыцкага землеўладання. Панаванне памешчыцкага землеўладання было вельмі ўласцівай Беларусі рысай. Яшчэ ў 1877 г. памешчыцкая зямля складала тут 50,3 % ад агульнай плошчы. Буржуазнае землеўладанне на Беларусі хоць і марудна, але расло: з 1877 па 1905 гг. яно павялічылася з 5,1 да 16,5 % агульнай плошчы.Найадметнейшай рысай прамысловасці Беларусі 2-й паловы XIX ст. была яе шматукладнасць. Суіснавалі ўласцівыя яшчэ феадалізму рамесныя майстэрні, пераходныя да капіталізму мануфактуры і капіталістычныя прадпрыемствы - фабрыкі і заводы. Прычым удзельная вага дробных майстэрняў была вельмі высокая. цягам часу сітуацыя мянялася, значэнне фабрык і мануфактур расло. У 1900 г. фабрыкі і заводы забяспечвалі ўжо 46,8% прадукцыі.Пры гэтым на Беларусі пераважалі дробныя і сярэднія фабрыкі і заводы (з колькасцю працоўных менш за 50 чалавек на кожным). Буйных прадпрыемстваў, дзе працавала 500 чалавек і болей, было вельмі мала. На 1900 г. іх было толькі 9. Самым вялікім прамысловым прадпрыемствам на Беларусі была тытунёвая фабрыка Шарашэўскага ў Гродне, дзе ў 1900 г. працавала 1445 рабочых.Найбольш развітымі галінамі прамысловасці былі вінакурная (у 1890 г. у пяці беларускіх губернях дзейнічала 18% вінакурных заводаў Расійскай імперыі), дрэваапрацоўчая, папярова-кардонная, тытунёвая, будаўнічая, тэкстыльная, ільно- і пенькаапрацоўчая, металаапрацоўчая (на прывазной сыравіне). У 2-й палове XIX ст. у шэрагу гэтых галін адбыўся прамысловы пераварот: у папярова-кардоннай - у сярэдзіне 80-х, у вінакурнай, дрэваапрацоўчай і металаапрацоўчай - у 90-х гг. Для параўнання, у Расіі прамысловы пераварот адбыўся спачатку ў тэкстыльнай і баваўнянай галінах.Адным з важных фактараў фарміравання нацыянальнага рынку і развіцця гаспадаркі ўвогуле было пашырэнне сеткі шляхоў зносін, і ў першую чаргу чыгунак. Першая чыгуначная лінія (участак Пецярбургска-Варшаўскай дарогі) прайшла па тэрыторыі Беларусі ў 1862 г.Буржуазныя рэформы, і ў першую чаргу адмена прыгоннага права, прывялі да паступовай перабудовы эканомікі Беларусі на новых, капіталістычных пачатках, значна паскорылі яе гаспадарчае развіццё. Сацыяльная структура насельніцтва набыла рысы, уласцівыя буржуазнаму грамадству.
35. Калі адмена прыгонніцтва прайшло на больш спрыяльных умовах, то буржуазныя рэформы 60-70-х гг. на Беларусі мелі значныя абмежаванні.Так, на Беларусі наогул не была праведзена земская рэформа, якая ўводзіла органы самакіравання, выбарныя ад усіх саслоўяў губернскія і павятовыя сходы (гаспадарчыя органы) і ўправы (выканаўчыя органы). Яны займаліся справамі мясцовай гаспадаркі, аховы здароў’я, адукацыі, добраўпарадкавання і дабрачыннасці. Выбарчая сістэма будавалася па прынцыпе маёмаснага цэнзу, таму ў сходах і ўправах была значная перавага дваран. На Беларусі пераважала апалячанае дваранства, апазіцыйнае царскаму ўраду. Таму ў беларускіх губернях рэформа была праведзена толькі ў 1911 г. з вялікімі абмежаваннямі для каталіцкага дваранства.Гарадская рэформа 1870 г. (праведзена на Беларусі ў 1876 г.) мела мэтай упарадкаваць кіраванне гарадамі. Ствараліся органы кіравання – гарадскія думы і ўправы. На чале ўправы стаяў гарадскі галава, ён адначасова з’яўляўся і старшынёй гарадской думы. Выбары праходзілі на аснове маёмаснага цэнзу. Выбарчым правам карысталіся толькі плацельшчыкі гарадскіх падаткаў. У беларускіх гарадах, дзе большасць насельніцтва складалі “іншаверцы” – яўрэі, былі ўведзены абмежаванні для гэтай катэгорыі гараджан. Спачатку яны мелі права займаць 1/3 частку месцаў у органах гарадскога самакіравання, а ў выніку конррэформы – па новаму Гарадавому палажэнню 1892 г. – толькі 1/10 частку месц.У распараджэнні гарадскіх дум і ўпраў былі пытанні развіцця прамысловасці і гандлю; арганізацыі адукацыі і медыцынскага абслугоўвання; утрымання пажарнай аховы, паліцыі і казармаў. Думы і ўправы не мелі органаў выканаўчай улады і падпарадкоўваліся губернатарам і міністру ўнутраных спраў.У выніку судовай рэформы 1864 г. (на Беларусі пачалася ў 1872 г.) ліквідаваліся саслоўныя суды; утвараліся акруговыя суды і судовыя палаты; судовыя палаты разглядалі апеляцыі і займаліся палітычнымі справамі, абслугоўвалі некалькі губерняў; акруговыя суды ўтвараліся ў кожнай губерні; міравы суд разбіраў дробныя правапарушэнні. Суд станавіўся адкрытым, галосным і незалежным ад ураду; ствараўся інстытут адвакатуры і прысяжных засядацеляў, для засведчання розных актаў была ўведзена пасада натарыўса.На Беларусі міравыя суддзі не выбіраліся, а прызначаліся МУС. У 1900 г. у Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях быў уведзены інстытут земскіх начальнікаў. Яны прызначаліся з мясцовага дваранства і мелі права караць сялян без рашэння міравых судоў.Судовая рэформа была значным крокам наперад у параўнанні з дарэформенным судом і адыграла вялікую ролю ў станаўленні буржуазных адносін у Расійскай імперыі.Ваенная рэформа 1862 г. мела мэтай стварэнне арміі буржуазнага тыпу з кваліфікаваным асабістым саставам, сучаснай зброяй, добра падрыхтаванымі афіцэрскімі кадрамі. Імперыя была падзелена на 15 ваенных акруг (Віленская ўключала ўсю Беларусь). Адкрываліся ваенныя навучальныя ўстановы, на Беларусі гэта кадэцкія корпусы ў Полацку і Брэсце.У 1874 г. быў выдадзены закон аб усеагульнай воінскай павіннасці мужчын, якія дасягнулі 20-гадовага ўзросту. Армія скарачалася ў мірны час і павялічвалася ў перыяд ваенных дзеянняў за кошт запаснікаў. Уводзіўся скарочаны тэрмін службы: для сухапутных войскаў – 6 гадоў службы і 9 гадоў запасу, для флоту 7 гадоў службы і 3 гады запасу. Для асоб, якія мелі адукацыю, тэрмін службы значна скарачаўся.З мэтай пашырэння магчымасцяў друку, у тым ліку мясцовага, была праведзена цэнзурная рэформа 1865 г. Згодна з ёй была адменена папярэдняя цэнзура для твораў аб’емам больш 10 друкаваных аркушаў, але заставалася абавязковая папярэдняя цэнзура для твораў меньшага аб’ему; абавязковая папярэдняя цэнзура існавала для правінцыяльных органаў перыядычнага друку.Пасля рэформы актыўна пачалі адкрываца прыватныя тыпаграфіі, якія мелі сучаснае абсталяванне, з’яўляліся перадавымі прадпрыемствамі і склалі новую галіну вытворчасці.Рэформа адукацыі прадугледжвала ўвядзенне новага ўніверсітэцкага статута, а так сама новага статута гімназіі (уводзіліся з 1864 г.). Атрымліваць адукацыю зараз маглі прадстаўнікі ўсіх саслоўяў. Гімназіі былі двух тыпаў: класічныя і рэальныя. Класічная гімназія рыхтавала сваіх выхаванцаў да паступлення ва ўніверсітэты. Рэальныя гімназіі рыхтавалі вучняў да работы ў прамысловасці і гандлі.У 1864 г. было зацверджана «Палажэнне аб пачатковых народных вучылішчах». Грамадскія ўстановы і прыватныя асобы з дазволу ўлад маглі адкрываць пачатковыя вучылішчы. Але на Беларусі народныя вучылішчы знаходзіліся пад дадатковым наглядам паліцыі і праваслаўнай царквы.Рэформы 60-70-х гг. не краналі асноў самадзяржаўя і ў значнай ступені захоўвалі прывілеі дваранства, аднак садзейнічалі пераўтварэнню Расійскай дзяржавы з феадальнай манархіі ў буржуазную. І яшчэ, – на Беларусі буржуазныя рэформы былі праведзены з абмежаваннямі.
36. Пасля паражэння паўстання 1830-1831 гг. польская шляхта разам з апалячанай беларускай шляхтай не страцілі надзею зноў вярнуцца да аднаўлення былой Рэчы Паспалітай. Спрыяльныя ўмовы склаліся на мяжы 50-60-х гг. Расійская імперыя пацярпела паражэнне ў Крымскай вайне, у імперыі колькасна і якасна раслі сялянскія хваляванні. Да таго новы цар – Аляксандр II вызначаўся сваімі ліберальнымі поглядамі. Аднак сярод удзельнікаў барацьбы за аднаўленне дзяржаўнасці Польшчы ўжо не было таго адноснага адзінства, якое яны мелі тры дзесяцігоддзі таму. З’явілася ўплывовая рэвалюцыйна-дэмакратычная плынь, якая акрамя аднаўлення дзяржаўнасці ставіла яшчэ шмат іншых мэтаў.Напярэдадні паўстання аформіліся лагеры “белых” і “чырвоных”. Белыя прадстаўлялі інтарэсы буйной буржуазіі і заможнага шляхецтва. Яны спадзяваліся дабіцца незалежнасці Рэчы Паспалітай у межах 1772 года пры дапамозе ваеннага і дыпламатычнага націску на Пецярбург заходнееўрапейскіх краін, а так сама праз мірныя працэсіі і калектыўныя заявы на імя цара. Гэта было кансерватыўнае крыло паўстанцаў, якое не жадала актыўных ваенных дзеянняў супраць рускіх улад і асабліва не жадалі дапускаць удзелу сялян у паўстанні, калі яно ўсеж-такі пачнецца.“Чырвоныя” – гэта прадстаўнікі дробнай і беззямельнай шляхты, інтэлігенцыі, гараджан, студэнцтва і часткова сялянства. Яны былі больш неаднародным блокам, у сваю чаргу падзяляліся на левых і правых. Правыя былі больш памяркоўнымі. У сваіх мэтах яны дапускалі самавызначэнне для беларусаў, літоўцаў і ўкраінцаў у межах адноўленай Рэчы Паспалітай. Для сялян яны прапанавалі ва ўласнасць іх зямельныя надзелы з адменай часоваабавязанага становішча, але свае маёнткавыя землі аддаваць адмаўляліся. Дасягнуць гэтых мэт трэба было праз агульнанацыянальнае польскае паўстанне. Больш радыкальныя патрабаванні азвучылі левыя – ці рэвалюцыянер-дэмакраты. Яны імкнуліся стварыць дэмакратычную народную дзяржаву, агучылі права на нацыянальнае самавызначэнне беларусаў, украінцаў, літоўцаў. Левыя патрабавалі ліквідаваць памешчыцкае землеўладанне і перадаць усю зямлю сялянам, а сялян актыўна прыцягваць да ўзброенага паўстання, нават пераўтварыць паўстанне ў сялянскую (народную) рэвалюцыю. Залог поспеху паўстання яны бачылі і ў саюзе з рэвалюцыйнымі сіламі Расіі. Вядома, такія супярэчнасці не спрыялі адзінству ў радах паўстанцаў.Для кіравання падрыхтоўкай паўстання “чырвоныя” вясной 1862 г. стварылі ў Варшаве Цэнтральны нацыянальны камітэт, які потым кантралявалі “белыя”, а летам 1862 г. у Вільні ўтварыўся Літоўскі правінцыяльны камітэт – у які ўваходзілі і “чырвоныя” і “белыя”. Актыўную дзейнасць павялі “чырвоныя”, у прыватнасці, левае іх крыло. Збіраліся сродкі на паўстанне, ствараліся мясцовыя рэвалюцыйныя арганізацыі. З чэрвеня 1862 па май 1863 год К.Каліноўскі, В.Урублеўскі і Ф.Ражанскі выдаюць 7 нумароў газеты “Мужыцкая праўда” – агітацыйнага выдання, арыентаванага на сялянства. Аднак, вялікага поспеха газета не мела, часта сяляне нават здавалі тых, хто прывозіў ім гэтыя пракламацыі. Газеты пісаліся на беларускай мове, але друкаваліся лацінкай, на той час больш вядомай беларускаму насельніцтву.Паўстанне пачалося ў Варшаве ў ноч з 22 на 23 студзеня 1863 года без узгаднення з ЛПК. Але праграмму ЦНК падтрымаў і ЛПК, які выдаў Маніфест Часовага правінцыяльнага ўрада Літвы і Беларусі. У ім абвяшчалася раўнапраўе ўсіх грамадзян, сялянскія надзелы аб’яўляліся ўласнай маёмасцю сялян, адмяняліся феадальныя павіннасці, беззямельныя сяляне атрымлівалі невялікія надзелы. Але адначасова захоўвалася памешчыцкае землеўладанне і выкупная здзелка не была адменена. Маніфест з’яўляўся буржуазнай рэвалюцыйнай праграмай.1 лютага 1863 года ЛПК звярнуўся з адозвай да насельніцтва Беларусі і Літвы прыняць удзел у паўстанні. Калі ў студзені паўстанцкія атрады дзейнічалі дзе-нідзе, то ў сакавіку-красавіку 1863 года яны былі сфарміраваны на ўсёй тэрыторыі Беларусі. У красавіку нават быў захоплены павятовы горад Горкі (Магілёўская губерня), гэтаму паспрыялі студэнты мясцовага аграрнага інстытута. У атрадах, якімі кіравалі прадстаўнікі левага крыла “чырвоных”, прымалі актыўны ўдзел і сяляне, але ўвогуле іх колькасць сярод паўстанцаў не была вызначальнай – толькі каля 20%. Гэта было вынікам значных уступак сялянам з боку ўрада, а так сама супрацьдзеяннем “белых”. “Белыя” ў сакавіку 1863 года па ўказанні з Варшавы (ЦНК) захапілі ўладу і пераўтварылі ЛПК у “Адзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы”, быў узяты курс на згортванне ваенных дзеянняў. К.Каліноўскі вымушаны быў падпарадкавацца, каб не ўносіць раскол у паўстанцкія рады. Ён узначаліў паўстанцкія атрады ў Гродзенскай губерніі.Царскі ўрад хутка кінуў вялікія сілы на падаўленне паўстання. Неабмежаваныя паўнамоцтвы атрымаў новы Віленскі генерал-губернатар М.М.Мураўёў, які меў вопыт падаўлення паўстання 1830-1831 гадоў. Актыўныя дзеянні Мураўёва, разнагалоссі паміж паўстанцамі паўплывалі на яго вынік. У маі 1863 года Мураўёў прыбыў у Вільню, у маі адбылася буйная, але безвыніковая бітва каля вескі Мілавіды Слонімскага павета, і ў маі паўстанне было задушана на большай частцы Беларусі – ў Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай губернях. Толькі ў Гродзенскай атрады Каліноўскага яшчэ супраціўляліся. Да чэрвеня 1863 года “белае” кіраўніцтва паўстання збегла ў эміграцыю, іх замянілі “чырвоныя”, якія спрабавалі дабіцца пералома на сваю карысць. Але ініцыятыва ўжо даўно перайшла да рускіх войск і адміністрацыі М.М.Мураўёва. Восенню 1863 года на Беларусі паўстанне практычна было падаўлена. У студзені 1864 года ўлады арыштавалі Каліноўскага, а пакаралі смерцю яго 10 сакавіка 1864 года. У апошнія тыдні свайго жыцця К.Каліноўскі напісаў і перадаў на волю “Лісты з-пад шыбеніцы”, у якіх ён заклікаў беларусаў змагацца “...за сваю Бацькаўшчыну”, ён не прызнаваў права ўладарыць на беларускай зямлі ні для польскага, ні для рускага ўрадаў. Такім чынам, “Лісты з-пад шыбеніцы” ўпершыню закранаюць праблему афармлення беларускай нацыянальнай ідэі. Па сваёй сутнасці паўстанне 1863 года было дэмакратычнай рэвалюцыяй, накіраванай супраць самадзяржаўя, прыгонніцтва, нацыянальнага прыгнёту і саслоўнай няроўнасці.Пасля падаўлення паўстання ўрад пачаў праводзіць цэлы шэраг адкрытых і патаемных мерапрыемстваў, якія павінны былі прадухіліць у далейшым выступленні супраць расійскага ўрада ў Паўночна-Заходнім крае
. Грамадскі лад большасці еўрапейскіх краін у ХІХ ст. засвоіў парламенцкую форму кіравання і партыйна-палітычную сістэму выяўлення грамадскіх інтарэсаў. Партыі кансерватыўнага і ліберальнага накірункаў спаборнічалі паміж сабой за права мець сваіх прадстаўнікоў у парламентах, уплываць на дзейнасць урадаў (у Германіі, Аўстра-Венгрыі) альбо нават фарміраваць іх (у Англіі, Францыі). Напрыканцы ХІХ ст. у партыйна-палітычнае жыццё заходнееўрапейскіх краін упісаліся партыі сацыял-дэмакратычнай арыентацыі, якія перажылі камуністычны радыкалізм К. Маркса, адцураліся лозунгаў Парыжскай камуны і ўзяліся адстойваць інтарэсы рабочых і сярэдніх слаёў грамадства. Для Расіі і Беларусі ўсё гэта было яшчэ наперадзе, дакладней - магло быць. Грамадска-палітычныя працэсы, якія назіраліся на Беларусі ў канцы ХІХ - пачатку ХХ стст., сацыяльная напружаннасць, імкненні кожнага класа, сацыяльнай групы абараніць свае інтарэсы на палітычнай арэне таксама падштурхнулі да ўтварэння розных палітычных партый і арганізацый. Аднак на фарміраванне і дзейнасць палітычных партый на Беларусі паўплывала канкурэнтная барацьба паміж рускім, польскім і яўрэйскім капіталам, палітычнымі элітамі Расіі і Польшчы. Палітычныя партыі і групоўкі Беларусі ў канцы ХІХ - пачатку ХХ стст. можна класіфікаваць наступным чынам: 1) кансерватыўна-манархічныя; 2) ліберальна-апазіцыйныя; 3) сацыял-дэмакратычныя; 4) неанародніцкія. Сярод іх вызначаліся агульнарасійскія і нацыянальныя. Галоўную ролю ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі ў пачатку ХХ ст. адыгрывалі агульнарасійскія партыі і групоўкі. Арганізацыі расійскага манархічнага напрамку на Беларусі былі вельмі слабыя. Больш прыкметным быў ліберальна-апазіцыйны рух. Мясцовыя дваране патрабавалі ўвесці земствы, скасаваць абшчыннае землекарыстанне, узмацніць ахову прыватнай зямельнай уласнасці. Ліберальная гарадская інтэлігенцыя гуртавалася вакол культурна-асветніцкіх таварыстваў. На падставе ліберальных плыняў узніклі мясцовыя арганізацыі будучай партыі народнай свабоды (кадэты). Галоўнае іх патрабаванне ў той час - канстытуцыйная манархія. Сярод яўрэйскай супольнасці Беларусі напачатаку ХХ ст. атрымаў пашырэнне сіянісцкі рух. Сама назва "сіянізм" паходзіць з гары Сіён у Іерусаліме, дзе, паводле старажытных біблейскіх паданняў, існаваў храм цара Давіда. Сусветная сіянісцкая арганізацыя была ўтворана ў 1897 г. у Базелі (Швейцарыя). У жніўні 1902 г. з дазволу ўладаў у Мінску адбыўся Усерасійскі з'езд сіяністаў. Пазней сіянізм на Беларусі ўяўляў моцны палітычны рух, куды ўваходзілі партыі сіянісцкага і прасіянісцкага кшталту. Галоўным сэнсам сіянізму з'яўлялася ідэя асобнай выключнасці яўрэйскай нацыі, адасаблення яўрэяў ад неяўрэяў, стварэння яўрэйскай дзяржавы ў Палесціне. З 80-х гг. ХІХ ст. з'явіліся сацыял-дэмакратычныя плыні, якія пачалі сваю дзейнасць з прапаганды марксізму. Яго прыхільнікі верылі ў непазбежнасць гібелі капіталістычнага ладу, лічылі пралетарыят галоўным рэвалюцыйным атрадам, увасабленне дыктатуры якога - вызначыць шлях да перамогі сацыялістычнага грамадства. На Беларусі першы сацыял-дэмакратычны гурток быў утвораны студэнтам Э. Абрамовічам у Мінску летам 1884 г. У канцы 80 - пачатку 90-х гг. сацыял-дэмакратычныя гурткі ўтварыліся ў Вільні, Гродне, Віцебску, Гомелі, Смаргоні. У верасні 1897 г. у Вільні адбыўся з'езд прадстаўнікоў яўрэйскіх сацыял-дэмакратычных арганізацый Вільні, Мінска, Віцебска, Беластока і Варшавы, на якім утварыўся Бунд - Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі. Прыкметны рост рабочага руху ў Расіі ў сувязі з масавай агітацыяй сацыял-дэмакратаў, утварэнне на гэтай аснове буйных рэгіянальных сацыял-дэмакратычных арганізацый паставілі на чаргу пытанне аб аб'яднанні іх у партыю. З гэтай нагоды менавіта ў Мінску ў пачатку сакавіка 1898 г. быў скліканы з'езд прадстаўнікоў пецярбургскага, маскоўскага, кіеўскага і екацярынаслаўскага "Саюзаў барацьбы", кіеўскай "Рабочай газеты" і Бунда. З'езд прыняў рашэнне аб аб'яднанні прадстаўленых на ім арганізацый у Расійскую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю. У 1903 г. спачатку ў Бруселі, а потым у Лондане адбыўся ІІ з'езд РСДРП, які прыняў Першую праграму партыі. Канчатковай мэтай расійскіх сацыял-дэмакратаў абвяшчалася пабудова сацыялістычнага грамадства праз пралетарскую рэвалюцыю і дыктатуру пралетарыяту. З'езд раскалоўся на дзве фракцыі - бальшавікоў і меншавікоў, якія мелі спачатку розныя погляды на тактычныя і арганізацыйныя пытанні.
38. Першая руская рэвалюцыя пачалася 9 студзеня 1905 года. Па характару гэта была буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя. Неабходна было надзялiць грамадзян Расii буржуазнымi правамi i свабодамi, лiквiдаваць або абмежаваць манархiю. Вырашэнне аграрнага пытыння - асноўная прычына першай рускай рэвалюцыi. Па рухаючым сiлам рэвалюцыя была дэмакратычнай. Па формам барацьбы - сацыялiстычнай (усеагульная палiтычная стачка, узброенае паўстанне). 11 студзеня 1905 года ў Мiнску адбылася забастоўка салiдарнасцi з рабочымi Пяцярбурга. Аналагiчная забастоўка адбылася ў Гомелi 12-15 студзеня, Вiцебску, Смаргонi. 3а студзень 1905 года ў мiтынгах i стачках салiдарнасцi прыняло ўдзел 39 тыс. чалавек. Яны адбылiся ў 30 гарадах Беларусi. У лютым-сакавiку адбываецца рэзкi спад палiтычных забастовак, але ўзрастае колькасць эканамiчных выступленняў рабочых. У маi 1905 года ў сувязi з святкаваннем 1 Мая адбываецца новы пад'ём палiтычнага руху на Беларусi. За красавiк-май палiтычны рух ахапіў 56 гарадоў Берарусi, ў iм удзельнiчала 100 тыс чалавек. У ходзе палiтычнай i эканамiчнай барацьбы рабочыя Беларусi дабiлiся 9-10 гадз. рабочага дня, павелiчэння заработнай платы, паляпшэння медабслугоўвання. 6 жніўня 1905 года Мiкалай II выдае "Манiфест" аб увядзенні ў Расii парламента - законадарадчай Думы. Бальшавiкi, ПСР, БСГ, Бунд выказалiся за байкот Думы. Меньшавiкi, кадэты, акцябрысты выказалiся за ўдзел у выбарах. У вынiку гэтага насельнiцттва Беларусi было расколата i не мела агульнай думкi наконт выбараў. 7 кастрычнiка 1905 года пачынаецца Маскоўская агульнагарацкая стачка, якая перарастае ва ўсерасiйскую палiтычную стачку. Каля 5 млн. прамысловых i с/г рабочых прыняло ўдзел ва ўсерасiйскай палiтычнай стачцы, лозунгi якой былi: "Далоў самадзяржаўе", "Устанаўленне дэм. Рэспублiкi”, абвяшчэнне 8 гадзiннага рабочага дня. Напалоханы размахам рэвалюцыi Мiкалай II 17 кастрычнiка выдае "Манiфест", у якiм дэкларуе палiтычныя правы i свабоду грамадзянам Расiйскай iмперыi. На Беларусi палiтычная стачка пачынаецца 10-12 кастрычнiка 1905 года. Першымi выступiлi рабочыя чыгуначных майстэрняў Гомеля, Воршы, Мiнска, Баранавiч. 18 кастрычнiка ў Мiнску на прывакзальнай плошчы адбыўся мiтынг, удзельнiчала 20 тыч. рабочых. Па загаду Курлова, губернатара Мiнска, салдаты растралялi мiтынг. Было забiта 100 чалавек, каля 300 паранена. Кастрычнiцкая палiтычная стачка ахапiла на Беларусi 32 населеныя пункты, колькасць стачачнiкаў дасягнула 66 тыс. Акрамя гэтага ў кастрычнiку на Беларусi адбылося 98 вулiчных дэманстрацый i 104 масавыя сходы. Але дасягнуць адзiнства памiж рабочымi якiя былi раз'яднаны па нацыянальнаму, канфесiйнаму прызнаку, партыйнай прынадлежнасцi не ўдалася. Не было i адзiнага цэнтра па кiраўнiцтву палiтычнай стачкай на Беларусi. Саветы на Беларусi не былі ўтвораны. Важнейшым момантам у развiццi рэвалюцыi з'яўляецца снежаньскае ўзброеннае паўстанне. Пачалося 10 снежня 1905 года ў Маскве. Узброеннае паўстанне мела водгукi i на Беларусi, дзе праходзiла снежаньская палiтычная стачка, якая ахапiла 17 гарадоў, у ей удзельнiчала 44 тыс. рабочых. Палiтычная стачка не перарасла ва ўзброеннае паўстанне. Каалiцыйны камiтэт, якi стаяў на чале стачкi заняў тактыку чакання зыходу барацьбы ў цэнтры краiны. Падаўленне паўстання ў Маскве, абумовiла вынiк гэтай тактыкi. Рэвалюцыйныя падзеi на Беларусі ў 1906-1907 г. у асноўным зводзiлiся да выстаўлення эканамiчных патрабаванняў. Аграрнае пытанне па ранейшаму заставалася цэнтральным. У вынiку выбараў у 2-ю Дзяржаўную Думу, ад беларускiх губерняў было праведзена 15 дэпутатаў. Большасць з iх стаяла на пазiцыях кадэтаў i акцябрыстаў. З разгонам 2-й Дзяржаўнай Думы, 3 чэрвеня 1907 года царскі ўрад перайшоў да адкрытых рэпрэсiй. Рэвалюцыя пацярпела паражэнне.
39. 23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачалася 2-я буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя. 27 лютага паўстаўшыя зверглi царскае самадзяржаўе. Звесткi аб перамозе рэвалюцыі ў Петраградзе дайшлi да Беларусi 1-4 сакавiка. Па прыкладу Петраграда ў Беларускiх гарадах стварылiся Саветы рабочых i салдацкiх дэпутатаў, народная мiлiцыя. За сакавiк-красавiк на Беларусi было створана 37 Саветаў. Наiбольшым уплывам на Беларусi i Заходнiм фронце карыстаўся Мiнскi Савет створаны па iнiцыятыве бальшавiкоў 4 сакавiка. Мiнскую гарадскую мiлiцыю ўзначаліў М. Ф. Фрунзе. Мiнскi Савет арганiзаваў выданне газеты "Известия Минского Совета рабочих депутатов". Арганiзацыйнае афармленне Мiнскага Савета завяршалася 8 сакавiка. Ен стаў аб'яднаным Саветам рабочых i салдацкiх дэпутатаў. У адпаведнасцi з загадам №1 Петрасавета Мiнскiм Саветам было прынята рашэнне аб утварэннi салдацкiх камiтэтаў. Быў выбраны выканаўчы камiтэт Савета на чале з меншавiком-iнтэрнацыяналiстам Б. Позернам, намеснiкам - бальшавiком I. Любiмавым. 9 сакавiка ўсе сацыял-дэмакрацкiя групы ў Мiнску (бальшавiкi, бунд, меньшавiкi, эсэры) утварылi аб'яднаную РСПРП. Аналагiчным чынам стварылiся Саветы і ў iншых гарадах Беларусi. Саветы Беларусi прызналi кiруючую ролю Петраградскага Савета i па яго прыкладу Часовы ўрад. Буржуазныя органы ўлады на Беларусi спачатку ўзнiклi як Часовыя гарадскiя камiтэты. У Мiнску Часовы гарадскi камiтэт быў ўтвораны 4 сакавiка 1917 года. Падобныя камiтэты былі ўтвораны ў Вiцебску, Магiлеве, Гомелi, Полацку. У адрозненнi ад Саветаў Часовы ўрад абапiраўся на месцы на грамадска-дзяржаўныя структуры створаныя пры царызме, земствы i органы гарадскога самакiравання. Дасягнутае пагадненне памiж Саветамi i Часовым урадам прадвызначыла мiрныя ўзаемаадносiны як у цэнтры (Петраград, Масква), так i на пераферыi (Беларусь). Рэвалюцыя i загад №1 Петраградскага Савета, пастанова Мiнскага Савета паклалi пачатак дэмакратызацыi войска. Стаўка Вярхоўнагагалоўнакамандуючага раiла штабу Заходняга фронту стаць на шлях кампрамiсу з Саветамi. Выбары салдацкiх камiтэтаў пачалiся ў сакавiку-красавiку 1917 г. У канцы жніўня на Заходнiм дзейнiчалi 7284 камiтэты. Абараняючы грамадзянскiя правы салдат, камiтэты пастаянна ўмешвалiся ва ўзаемаадносiны салдат з афiцэрамi. Нярэдка былi выпадкi адхiлення афiцэраў ад пасад i iх арышты. Пачалiся выпадкi адмовы цэлых дывiзiй падпарадкоўвацца камандаванню, дызертырства з фронту стала масавым. Такiм чынам на фронце склалася двойладзе, што паскорыла разлажэнне войска. З 7 па 17 красавiка 1917 года ў Мiнску адбыўся I з'езд салдацкiх i рабочых дэпутатаў армii i тылу Заходняга фронту. На з'езде прысутнiчала 700 дэлегатаў. З'езд выказаўся за ўсталяванне трывалага мiру на аснове самавызначэння народа, за прадстаўленне салдатам палiтычных правоў i свабод, за скасаванне звання "афiцэр". На З з'езде было разгледжана i аграрнае пытанне, але поўнае яго вырашэнне адкладвалася да ўстаноўчага сходу. Сваiмi рашэннямi з'езд замацаваў перамогу буржуазна-дэмакратачнай рэвалюцыі ў войску, што знаходзiлася на тэрыторыi Беларусi. Такiм чынам буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя да сярэдзiны красавiка перамагла на Беларусi ва ўсiх сферах грамадска-палiтычнага жыцця.
42Рэфармацыя и контррэфармацыя звязана з перыядам Адраджэння.Пераходная ступень у развiццi культуры ад сярэдневяковай i да сучаснай культуры. (Антыфеад., свецкi характар, гуманiстычны погляд, захапленне антычнай культурай).Узнiк у Iталii. У Еўропе у 15 ст.У ВКЛ у 16 ст.Бел адраджэнне: геапалiтычны фактар влiяў на распаўс. Адраджэння, развiта гарадская культура, свецкая культура з прыходжаннем Адраджэння толькi нараджаецца.16 ст. узнiкае лiт. пiсьменнасць.Iван Фёдараў – рускi першадрукар.Развiваецца фiласофская думка (на Беларусi). Прадстаўнiкi – Гусоўскi…этап – Раннее адраджэнне – пач. 16 ст. звязана з дзейнасцю Ф. Скарыны.II этап – 16 ст. – Рэфармацыя – 16 ст. 90 гг.Познее Адраджэнне з 90 гг. 16 ст. – контррэфармацыя.Рэфармацыя – грамадска-палiтычны рух, накiраваны супраць каталiцкай царквы (т. е. рэформа царквы), а па сутнасцi на рэформу грамадства.На Беларусi шырокiя пласты насельнiцтва не былi ўцягнуты ў рэфармацыю (яе узначалiў буйны магнат Радзiвiл Кузьма Чорны).Рэфармацыя адпавядала тым колам, якiя толькi нараджалiся.Рэфармацыя прывяла да новага накiрунку у рэлiгii, узнiкае пратэстанства.Асветнiкi: Гусоўскi, Скарына, В. Цяпiнскi. Iван Фёдараў + Пётр Мсцiславец, Феадосiй Крушына. (з Расii, але зн. Дзейнiчалi з Беларуссю).Кан.16 ст. – Леў Сапега (палiтычны дзеяч, прадстаўнiк магнацкага роду, прадстаўнiк грамадска-палiтычный думкi, прыхiльнiк дэмакратыi), Браты Зiзанiя (Лаврентiй i …).17 ст. – Сiмеон Полацкi (царкоўны дзеяч), Казiмiр Лышчынскi (атэiст у канцы жыцця, напiсаў працу, што няма бога).Цэнтры кнiгадрукавання: Брэст, Нясвiж, Вiльня (друкарня Мамонiчаў – па сутнасцi дзфржаўная друкарня. ВКЛ – там надрукавалi першыя свае кнiгi Мсцiславец, друкавалi статут ВКЛ (3р.), дакументы, прывiлеi.Контррэфармацыя – палiыка каталiцкай царквы супраць рэфармацыi (асаблiва пад уплывам Брэскай царкоўнай вунii). Праводзiў ордэн Iезуiтаў (створаны у 1540 г. каб працаваць супраць рэфармацыi) – (с 90 гг. 16 ст.). Галоўны iдыёлаг – Пётр Скарга 1557 «Аб адзiнстве царквы божай», 1569 бер. саборы, 1590 Папяр. Клiмент VIII аб'яв. Вунiю.Пад кан. 18 ст. – ¾ насельнiцтва унiяты. (закр. Школы, друкарнi, палiлi кнiгi, але ств. Свае друкарнi, школьн. Сiстэму (з добрай свецкай адукацыяй). Яны стварылi новую культуру.I – Памаркоўна рэфарматарскi (Ф. Скарына, Будны, Цяпiнскi).II – Радыкальна рэфармат. (антытрынiтарыi – супраць троiцы).
44.Полацкі царкоуны сабор у 1839 г. абвясціу скасаванне Берасцейскай уніі 1596 г. і прыняу рашэнне пра далучэнне уніяцкай царквы да Рускай праваслаунай. Гэтае рашэнне было зацверджана царом Мікалаем I. Ліквідацыя уніяцкай канфесіі суправаджалася знішчэннем яе шматлікіх культурных каштоунасцей, спальваннем богаслужэбнай літаратуры. Паутара мільёна уніятау у Беларусі сталі лічыцца праваслаунымі. Пераважную ролю стала адыгрываць рускае праваслауе, але многія з былых уніятау працягвалі тайна трымацца сваіх ранейшых традыцый.
40. Война затруднила белорусское национальное движение. Часть деятелей национального движения была мобилизована в армию, другие эвакуировались в Россию. Довоенные белорусские национально-культурные организации распались. Остановился выпуск белорусскоязычных изданий, в том числе и газеты «Наша нива». В занятом немецкими войсками Вильно осталась небольшая группа белорусских национальных деятелей во главе с братьями Антоном и Иваном Луцкевичами, Элоизой Пашкевич (Теткой), Вацлавом Ластовским. Они вошли с белорусской стороны в так называемый Виленско-Ковенский комитет, созданный из представителей разныхнациональностей: поляков, литовцев, белорусов и евреев. В скором времени комитет был реорганизован, и на его базе создавались национальные народные комитеты. Правительство кайзера Вильгельма повело политические игры с населением захваченных территорий с расчетом их отрыва от России. Немцы пропагандировали идею восстановления Польского королевства в границах бывшего российского контроля, но без Ломжи и Сувалок. Округи Ломжа, Сувалки и Курляндия они планировали присоединить к Пруссии, а в регионах Ковно, Вильно, Гродно и Белостока постепенно создать марионеточное государство, связанное с Германией монетарной, таможенной, хозяйственной и военной системами под руководством немецко-балтийской верхушки В целях защиты национальных интересов был создан Центральный союз белорусских национальных общественных организаций во главе с Белорусским народным комитетом (БНК) в Вильно. Под его руководством в 1916-1917 гг. на оккупированной территории возникла значительная сеть белорусских школ. Было начато издание учебников, газеты «Гомон». Коммунистическая партия Западной Беларуси (КПЗБ). Она была создана в октябре 1923 г. как составная часть Коммунистической партии Польши (КПП). Боролась за победу пролетарской революции в Польше, за право самоопределения Западной Беларуси вплоть до отделения от Польши и воссоединения с БССР, за ликвидацию помещичьего землевладения и передачу земли крестьянам без выкупа. В конце декабря 1923 г. в КПЗБ влилась Белорусская революционная организация (БРО), которая выделилась весной 1922 г. из левого крыла партии белорусских эсеров. Руководителями БРО были И.К. Логинович (П. Корчик), А.В. Кончевский, А.Г. Капуцкий. КПЗБ действовала в условиях глубокого подполья. К началу 30-х гг. она насчитывала 4 тыс. человек. Кроме того, около 3-х тыс. членов партии постоянно находились в тюрьмах. На территории Западной Беларуси действовало 7 окружных и 60 районных комитетов КПЗБ. ЦК КПЗБ издавал газеты "Чырвоны сцяг", "Партработник", журнал "Большевик" и др. на белорусском языке. На польском языке издавались газеты "Куймы бронь", "До вальки", на еврейском - "Ройтэ фон". Первыми организаторами КПЗБ были С.А. Дубовик, С.А. Ментерс, А.С. Славинский, С.Т. Миллер. Секретарем ЦК КПЗБ с 1926 г. по 1936 г. был И.К. Логинович (П. Корчик). К руководящему активу КПЗБ принадлежали А.А. Ольшевский, Н.С. Орехво, А.Н. Аронштам и др. Под руководством КПЗБ в январе 1924 г. был создан Коммунистический Союз Молодежи Западной Беларуси (КСМЗБ). Вожаками КСМЗБ были В.З. Хоружая, М.С. Майский, Н.Н. Дворников, С.О. Притыцкий , С.Г. Анисов и др. ЦК КСМЗБ издавал газету "Малады камунiст". Борьба трудящихся шла в разных формах. В 1921-1925 гг. в Западной Беларуси развернулась партизанская борьба. Партизаны громили полицейские участки, жгли помещичьи имения, осадницкие хутора.
43..На рубяжы XVIII— XIX стст. беларускае грамадства бьшо шматканфесійным. Мясцовыя магнаты і шляхта ўбольшасці з'яуляліся прыхільнікамі каталіцкага веравызнання (канфесіі). Памешчыкі, якія атрымалі землі у Беларусі пасля яе далучэння да Расійскай імперыі, бьлі праваслаўнымі. Большасць беларускіх сялян былі уніятамі, а частка іх належала да праваслауя. У Расійскай імперыі праваслауная царква мела статус дзяржаунай рэлігіі. Вернікі уніяцкай царквы у Беларусі паступова далучаліся да Рускай праваслаунай царквы. Царскі урад узяу курс на узмацненне праваслауя.3 уключэннем беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі у Беларусі сталі мяняцца суадносіны паміж рознымі канфесіямі — рэлігійнымі кірункамі (веравызнаннямі) — і іх месца у грамадскім жыцці. Канфесійная сітуацыя складвалася на карысць праваслауя, якое у Расійскай імперьі мела статус пануючай веры. Яно карысталася падтрымкай царскага урада і мела традыцыйна моцныя пазіцыі ва усходніх раёнах Беларусі. Афщыйна каталіцкаму і уніяцкаму духавенству не дазвалялася схіляць у сваю веру праваслауных.Каталіцкі касцёл вызначауся добрым матэрыяльным забеспячэннем, меу больш высокі (у параунанні з праваслауным) узровень адукаванасці духавенства. Яго падтрымлівала мясцовае апалячанае дваранства, да таго ж у народнай свядомасці замацавалася уяуленне аб вышэйшасці усяго каталіцкага. Перамясціушыся з прывілеяванай у разрад цярпімай веры, каталіцтва змагло прыстасавацца да новых палітычных умоу. У першыя дзесяцігодзі існавання у межах Расійскай імперыі яно адыгрывала актыуную ролю у царкоуным і грамадскім жыцці.Уніяцтва (аб'яднанне праваслаунай царквы з каталіцкай пад уладай папы рымскага) у другой палове XVIII ст. значна пацясніла пазіцыі традыцыйных рэлігій і стала самай масавай канфесіяй. Католікі называлі уніяцкую веру мужыцкай. Характэрнымі рысамі рэлігійна-палітычнага жыцця у Беларусі былі барацьба паміж праваслауем і каталіцтвам за сферы уплыву, узаемная варожасць прадстаунікоу гэтых канфесій. Духавенства праваслаунай царквы, адчуушы за сабой сілу, імкнулася пашырыць свой уплыу за кошт уніятау. Аднак гэтыя спробы да 1830-х гг. стрымліваліся вельмі асцярожнай рэлігійнай палітыкай самадзяржауя. Яно хоць і не давала у крыуду праваслауе, але пакуль што не лічыла мэтазгодным пачынаць рашучы наступ на унію. Толькі у час паустання Т. Касцюшкі імператрыца Кацярына II палічыла патрэбным умацаваць пазіцыі праваслаунай царквы на далучаных землях праз агульны перавод уніятау у праваслауе, аб чым у 1794 г. быу выдадзены указ. У праваслауе была пераведзена некаторая частка уніятау. Многія з іх імкнуліся захаваць сваю веру.Пасля далучэння усходняй часткі Бела русі да Расійскай імперьі Кацярына II была настроена варожа і падазрона у адносінах да членау каталіцкага ордэна езуітау. Аднак езуіты першымі прысягнулі расійскай імператрыцы. Була папы рымскага ад 1773 г. аб роспуску ордэна езуітау не была дапушчана у Расію, 1і ордэн тут захавау усю сваю маёмасць.Пакуль цэнтр ордэна знаходзіуся у Полацку, яго дзейнасць кантралявалі расійскія улады. Сітуацыя змянілася, калі папа рымскі выдау у 1814 г. буду аб аднауленні «Таварыства Ісуса», якім сталі кіраваць з Рыма. Спаслаушыся на тое, што езуіты «уздумалі узрушваць... у Царстве нашым праваслауную грэчаскую веру», Аляксандр I у 1815 аб'явіу аб выдварэнні іх з Пецярбурга, а у 1820 г. выйшау указ аб высылцы езуітау за межы Расійскай імперыі
41. Дзейнасць даследчыкаў і культурна-асветніцкіх гурткоў паспрыяла росту этнічнай самасвядомасці беларусаў у другой палове XIX стагоддзя. Так, згодна з дадзенымі ўсерасійскага перапісу 1897 года (нацыянальная прыналежнасць вызначалася па роднай мове) 74% насельніцтва беларускіх губерняў лічылі роднай мовай беларускую, у тым ліку 43% дваран лічылі сябе беларусамі. Да гэтага часу зніклі такія варыянты саманазваў беларусаў як “чорнарусы”, “ліцвіны”. Аднак і саманазва “беларусы” яшчэ не была трывалай. Вялікую ролю адыгрывалі канфесіянізмы – калі этнічная прыналежнасць вызначалася ад канфесійнай прыналежнасці (католік – значыць “паляк”, а праваслаўны – гэта “рускі”). Перашкаджала нацыянальнай кансалідацыі палітыка царскага ўрада на асіміляцыю беларусаў. Так, на працягу другой паловы XIX стагоддзя вага “рускага” насельніцтва павялічылася ў 12 разоў і склала на 1897 год 3,6% жыхароў Беларусі. Русіфікацыя закранула пануючыя саслоўі – дваран і буржуазію, духавенства. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс ішоў у гарадах.Тэрыторыя пераважнага рассялення беларусаў уваходзіла ў межы пяці губерняў так званага Паўночна-заходняга края – Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Мінскай і Магілёўскай. Згодна з перапісам 1897 года насельніцтва Беларусі ў яе сучасных межах налічвала 6.387 тыс. чалавек. Але згодна з дадзенымі тагож перапісу былі паветы ў Смаленскай, Чарнігаўскай, Ковенскай і інш. губернях, дзе пераважную большасць (болей за 50%) складала беларускае насельніцтва. Асаблівасцю нацыянальнага складу жыхароў Беларусі было тое, што беларусы жылі пераважна ў сельскай мясцовасці. Гарадское насельніцтва было пераважна яўрэйскім (дзяржаўныя законы Расійскай імперыі забаранялі ім пасяляцца ў сельскай мясцовасці а так сама за межамі губерній, уключаных у “мяжу аседласці”), а так сама рускім і польскім. Па сутнасці, не існавалі ні беларускай прамысловай буржуазіі (яна яўрэйская і польская), ні беларускага прамысловага пралетарыята (ён пераважна яўрэйскі, рускі і польскі). Толькі сельская буржуазія была амаль выключна беларускай (але яшчэ не ўсведамляла нацыянальнага адзінства, бо была падзелена па рэлігійных прыкметах) і сельскі пралетарыят (батракі) – так сама быў беларускім па складзе. Вядома, гэта вельмі адмоўна сказалася на тэмпах і характары культурнага адраджэння беларускай нацыі.Беларуская нацыянальная інтэлігенцыя была нешматлікай і неўплывовай. Адсутнічала пераемнасць паміж рознымі яе пакаленнямі – гэта было вынікам рэпрэсій супраць удзельнікаў паўстанняў і тайных таварыстваў, масавай эміграцыі, ссылак. Тым не меньш, пэўную эвалюцыю можна праследзіць – ад “краёвага” патрыятызму прафесараў Віленскага ўніверсітэта, студэнтаў-філаматаў да лібералізму дзеячаў сярэдзіны стагоддзя (А.Кіркор, В.Дуніна-Марцінкевіча), дэмакратычных поглядаў і ўсведамлення нацыянальных беларускіх інтарэсаў у К.Каліноўскага, В.Урублеўскага, гоманаўцаў, Ф.Багушэвіча. адной з асноўных прыкмет нацыі з’яўляецца існаванне развітай літаратурнай мовы. Станаўленне беларускай мовы адбывалася на рубяжы XIX-XX стагоддзяў. З сярэдзіны XIX стагоддзя рабіліся спробы напісаць граматыку мовы – П.Шпілеўскім у 1846 і К.Нядзвецкім у 1854 гадах. Аднак рукапісы не былі надрукаваны. У 1862 годзе А.Аскерка, мінскі маршалак, выдаў у Варшаве беларускі буквар (лемантар). Тармазіла развіццё правіл пісьмовай мовы тое, што выкарыстоўвалася пісьменнікамі як кірылічны, так і лацінскі алфавіты. Толькі ў пачатку XX стагоддзя са з’яўленнем газеты “Наша ніва” і пашырэннем магчымасцяў для беларускага друку, выпрацоўка навуковай тэрміналогіі і вырміраванне літаратурнай мовы паскорылася.Супрацьстаяла стварэнню беларускай нацыі і афіцыйная ідэалогія “заходнерусізму”. Распрацаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя праваслаўнымі дзеячамі І.Сямашкай і М.Каяловічам яна сцвярджала, што беларусы, як і ўкраінцы і вялікарусы – частка адзінай рускай нацыі. Беларусы маюць толькі нязначныя лакальна-дыялектныя адрозненні ад рускіх. У межах “заходнерусізму” аформілася дзве плыні – кансерватыўная, прыхільнікі якой імкнуліся як мага хутчэй гэтыя адрозненні ліквідавац і ліберальная – прыхільнікі якой імкнуліся як мага паўней гэтыя адрозненні вывучыць і гэтым узбагаціць вялікарускую культуру. Але абодвы бакі адмаўлялі беларусам у праве лічыцца самастойнай нацыяй.Насуперак неспрыяльным умовам, супрацьдзеянню дзяржаўнага апарата імперыі, спецыфічнай, вельмі складанай этна-канфесійнай сітуацыі, фарміраванне беларускай нацыі ў агульных рысах да пачатку XX стагоддзя завяршылася.
45.Афармленне беларускай нацыянальнай ідэі. Нацыя — тэта супольнасць людзей, аб'яднаных не тольй тэрыторыяй пражывання, літаратурнай мовай і культурай, але і агульнай ідэяй. Разам з паступовым фарміраваннем беларускай нацыі зараджалася беларуская нацыяналъная ідэя — уяуленні, у якіх прадстаунікі інтэлігенцыі выражалі разуменне беларусау як самастойнай і самабытнай сулольнасці людзей і іх жыццёва важныя інтарэсы. У межах нацыянальнай ідэі фармуляваліся мэты і задачы беларускага народа на розных этапах гістарычнага развіцця. Сутнасцю нацыянальнай адэі з'яулялася утварэнне беларускай дзяржаунасці.Беларуская нацыянальная ідэя вырасла з літвінскай ідэі аб адраджэнні Вялікага княства Літоускага, якая аформілася у першай палове XIX ст. Каля яе вытокау стаялі прафесары Віленскага універсітэта Міхаіл Баброускі і Ігнат Даніловіч. Рэвалюцыянер-дэмакрат К. Каліноускі выказау думку пра стварэнне дэмакратычнай дзяржавы. Ён лічыу, што беларускія і літоускія землі у часы існавання ВКЛ мелі сваю самастойную дзяржаунасць, і марыу аб яе адраджэнні.Тэарэтычнае абгрунтаванне існавання самастойнага беларускага этнасу упершыню распрацавалі беларускія народнікі у Пецярбургу. У часопісе «Гомон» яны пераконвалі, што у беларускага народа ёсць свае інтарэсы, што Беларусь як краіна мае свае прыкметы: мову, тып мыслення, культуру. Беларускія студэнты-гоманауцы выступалі супраць поглядау на беларускі народ «як на нейкі матэрыял для усемагчымых эксперыментау» і разглядалі яго «як жывую народнасць, здольную самастойна распараджацца сабой». У сувязі з гэтым заяулялася аб законных правах беларускага народа на самастойнае і раунапраунае становішча у «агульнай славянскай сям'і». Гоманауцы марылі пра аутаномію свайго краю у складзе сацыялістычнай федэратыунай Расіі.У 1905 г. гоманаускую ідэю аб аутаноміі Беларусі у складзе дэмакратычнай і федэратыунай Расіі падтрымалі прыхільнікі БСГ. Кожны народ, які уваходзіу у склад Расіі, паводле праграмы БСГ, мусіу мець свой парламент, выбіраць сабе чыноунікау, гаварыць і пісаць на сваей мове.Значную ролю у фарміраванні беларускай ідэі і абуджэнні нацыянальнай свядомасці беларусау адыграла газета «Наша ніва». Газета выступала супраць афіцыйнай царскай палітыкі, ескіраванай на раскол беларускага народа паводле веравызнання на «русіх» і «палякау». А. I. Луцкевіч адзначау, што, «пакуль касцёл і царква не зробяцца у Беларуси беларускімі, народ наш заусягды будзе дзяліцца на дзве часткі». Роля «Нашай нівы» у развщці культуры Беларусі і згуртаванні нацыянальнай інтэлігенцыі, У 1906—1915 гг. у Вільні выходзіла легальная беларуская штотыднёвая грамадска-палітычная, навукова-асветнщкая, лггаратурна-мастацкая газета «Наша ніва». Яе выданнем кіравалі лідэры Беларускай сацыялістычнай грамады браты Іван і Антон Луцкевічы. Да 1912 г. газета друкавалася ирыліцай і лацінкай, пазней — толькі кірыліцай. «Наша ніва» арыентавалася пераважна на сялянства і сельскую інтэлігенцыю, дробных служачых і рабочых.Сваю першачарговую і галоуную задачу «Наша ніва» бачыла у барацьбе за прызнанне факта існавання беларускага народа, за яго раунапраунасць з іншымі народамі Шмат увагі газета надавала тэарэтычнаму абгрунтаванню права беларускага народа на захаванне і развіццё сваей мовы.
46. Восенню 1917 г. у Расii , у тым лiку ў Беларусi, рэзка паглыбiўся сацыяльна-эканамiчны крызiс, пагоршылася матэрыяльнае становiшча працоўных. Працягвалася першая сусветная вайна. У Беларусi працавалi толькi тыя галiны прамысловасцi, якiя абслугоўвалi патрэбы фронту. Прыйшла ў заняпад сялянская гаспадарка, iснаваў востры дэфiцыт палiва, сыравiны, прадуктаў харчавання. Значна паглыбiўся i палiтычны крызiс, узмацнiлася палярызацыя палiтычных сiл. Левыя радыкальныя сiлы iмкнулiся да «давядзення рэвалюцыi да канца», правыя – да ўсталявання дыктатуры. Цэнтрысцкiя сiлы аказалiся вельмі слабымi i разрозненымi, каб забяспечыць рэфармiсцкi шлях развiцця краiны і прадухiлiць сацыяльны выбух. Часовы ўрад, пазбавiўшыся падтрымкi працоўнага народа, не ў стане быў выпрацаваць рэальную праграму, каб вывесцi краiну з крызiсу. Кадэцка-правасацыялiстычная каалiцыя таксама вычарпала сябе і страцiла давер народа. Самымi ўплывовымi сталi партыi рэвалюцыйнай дэмакратыi – бальшавiкоў, меншавiкоў і сацыялiстаў-рэвалюцыянераў. Гэтыя сiлы мелi магчымасць стварыць дэмакратычную, аднародна-сацыялiстычную ўладу. Аднак правыя меншавкi i эсэры не пайшлi на гэта, што паскорыла iх iзаляцыю. Стала вiдавочнай поўная нежыццяздольнасць Часовага ўрада. Барацьба за ўладу абвастрылася. У Беларусi яе вялi два блокi левых палiтычных ciл — беларускi i расiйскi. У жнiўнi— лiстападзе iшла ix кансалiдацыя. Беларускi pyx ахапiў расiйскую армiю. 3 жнiўня на Заходнiм фронце стварылiся беларускiя арганiзацыi. Iх сетка пакрывала Беларусь, Paciю, Украiну, Эстонiю, Малдову. Вайскоўцы знаходзiлiся пад уплывам пераважна эсэраў i БСГ. 18 — 24 кастрычнiка ў Мiнску з афiцыйнага дазволу сабраўся з'езд беларусаў — вайскоўцаў Заходняга фронту. Удзел у iм прынялi i прадстаўнiкi беларускiх арганiзацый Балтыйскага флоту, Румынскага i Паўночнага франтоў. Дэлегаты выказалi гатоўнасць баранiць беларускiя землi i расiйскую дэмакратыю, прынялi рэзалюцыю аб пашырэннi беларускiх вайсковых арганiзацый i абралi Цэнтральную Беларускую вайсковую раду (ЦБВР). Старшынёй яе выканаўчага камiтэта стаў С. Рак-Мiхайлоўскi, адным з яго памочнiкаў — К. Езавiтаў. Стварэнне беларускiх вайсковых фармiраванняў было выклiкана вострай неабходнасцю. Па-першае, расiскае войска развальвалася i не магло абаранiць Беларусь ад нямецкiх акупантаў, а мiрнае насельнiцтва — ад мясцовых банд i расiйскiх дэзерцiраў. Па-другое, на Мiншчыне пачынаў гаспадарыць Першы польскi корпус на чале з генералам Ю. Доўбар-Муснiцкiм, створаны ўлетку 1917 г. па дамоуленасцi з Часовым урадам Pacii з палякаў, якiя служылi ў расiйскай армii, для барацьбы з немцамi. 15—24 кастрычнiка пры ўдзеле прадстаунiкоў ЦБВР адбылося пасяджэнне Цэнтральнай рады беларускiх партый i арганiзацый, падчас якога гэтай арганiзацыi быў нададзены характар палiтычнага цэнтра Беларусi i яна атрымала назву Вялiкая беларуская рада (ВБР). У складзе яе выканкама зноў сабралiся прадстаунiкi беларускiх партый (БСГ, БПНС i ХДЗ). Старшынёй выканкама стау В. Адамовiч, яго намеснiкамi — беларускi паэт А. Гарун i А. Смолiч. Аднак незадаволенасць агульнадэмакратычнай праграмай Вялiкай беларускай рады прывяла рэвалюцыйна настроеных членау БСГ да выхаду з выканкама гэтай арганізацыi.Вялiкiя надзеi ўскладалiся на Устаноучы сход Pacii, да выбараў якога рыхтавалася ўся краiна. 3yciм iншыя планы былi ў паслядоўнiкаў У. Ленiна. Першая пауночна-заходняя абласная канферэнцыя партыi бальшавiкоўу, што праходзiла ў сярэдзiне верасня, абмеркавала пытанне аб узброеным паустаннi (рашэнне аб падрыхтоўцы яго прыняў VI з'езд партыi бальшавiкоў у Петраградзе) i абрала Пауночна-заходнi абласны камiтэт пapтыi пад старшынствам А. Мяснiкова. Бальшавiкi абапiралiся тут амаль выключна на расiйскае войска. Яны мелi перавагу над белаpycкiмi сiламi, бо на Заходнiм фронце доля беларускiх вайскоуцау была зусiм нязначнай.
47. Вясной 1917 года яшчэ больш пагоршылася сацыяльна-эканамiчнае становiшча краiны. У народзе ўзраслi антыўрадавыя настроi. Гэта спрыяла бальшавiкам ажыццяўляць курс шостага з'езда РСДРП(б) на ўзброенае паўстанне. Яны пачалi праводзiць сваiх прадстаўнiкоў у Саветы i дабiлiся ў гэтым поспеху. Але ў Беларусi бальшавiкi мелi большасць толькі ў Мiнскiм i Гомельскiм Саветах. Што тычыцца сялянскiх саветаў, то iх абсалютная большасць знаходзiлася пад уплывм эсэраў i БСГ. Бальшавiцкая арганiзацыя на Беларусi на 95% складалася з салдат. Гэта давала магчымасць бальшавiкам разгарнуць падрыхтоўку ўзброеных фармiраванняў (Чырвонай гвардыi) для захопу ўлады. 25 кастрычнiка 1917 года рабочыя, салдаты пад кiраўнiцтвам ЦК РСДРП (б) зверглi Часовы ўрад. 26 кастрычнiка Другі ўсерасiйскi з'езд Саветаў абвясціў савецкую уладу ў цэнтры i на месцах, прыняў Дыкрэт аб мiры i Дыкрэт аб зямлi. Быў ўтвораны Часовы рабоча-сялянскі ўрад (СНК) на чале з У. I. Ленiным. Апоўднi 25 кастрычнiка бальшавiкi Мiнска атрымалi паведамленне аб перамозе ўзброенага паўстання ў Петраградзе. Мiнскi Савет абвясціў сябе ўладай. Па яго ўказаннi з турмы былi вызвалены салдатыарыштаваныя за антыўрадавыя выступленнi. З iх быў арганiзаваны Першы рэвалюцыйны, iмя Мiнскага Савета, полк. Пераходам улады да Саветаў ажыццяўлялi, створаныя бальшавiкамi, ваенна-рэвалюцыйныя камiтэты (ВРК), якiя абапiралiся на салдацкiя масы. ВРК Заходняй вобласцi i фронту ўзначалiлi бальшавiкi Кнорын, Ландар, Мяснiкоў. Процiдзеянне бальшавiкам у Мiнску аказаў Камiтэт выратавання, на чале з меньшавiком Калатухiным. Камiтэт увеў у Мiнск Каўказкую дывiзiю i прад'явіў Мiнскаму Савету ўльтыматум з патрабаваннем перадачы яму ўсей улады ў горадзе i на Заходнiм фронце. Мiнскi Савет вымушаны быў пайсцi на часовы кампрамiс з Камiтэтам выратавання. Неўзабаве дабальшавiкоў Мiнска падаспела дапамога (браняпоезд) i суадносiны змянiлiсяна карысць бальшавiкоў. Уладу ў Мiнску i на Заходнiм фронце зноў узяў усвае рукi ВРК Заходняй вобласцi i фронту. Ён распусціў Камiтэт выратаванняа Калатухiна арыштавалi. Пры дапамозе ВРК бальшавiкi распусцiлi Саветы ўякiх не мелi пераважанай большасцi i правялi iх перавыбары, чым забяспечылі ўстанаўленне сваей дыктатуры. Такi характар насiла змена ўлады ў Вiцебску i Гомелi. З некаторымi асаблiвасцямi так адбылося і ў Магiлеве. Савецкіўрад аб'явіў генерала Духонiна звергнутым з пасады Глаўкаверха рускай армii. Стаўка была лiквiдавана, а ўлада перайшла ў рукi ВРК. Вярхойным глаўнакамандуючым быў прызначаны прапршчык - Крыленка. Забяспечыўшы сабе большасць у Саветах бальшавiкі ў лiстападзе 1917 года склiкалi з'езды, што адбылiся ў Мiнску. Гэта былi з'езд Саветаў рабочых i сялянскiх дэпутатаў Заходняй вобласцi, Трэцi з'езд Саветаў сялянскiх дэпутатаў Мiнскай i Вiленскай губерняў i Другi з'езд армii Заходняга фронту. Яны прынялi рэзалюцыi, у якiх вiталі ўстанаўленне Савецкай улады i выказалi ёй поўную падтрымку. 26 лiстапада трыма з'ездамi быў ўтвораны Выканаўчы Камiтэт Заходняй вобласцi i фронту - Аблвыканкоамзах. Яго старшыней стаў бальшавiк Рагозiнскi. Старшыней Савета народных камiсараў Беларусi – Ландэр. У лютым 1918 года бальшавiкi амаль завяршылi арганiзацыю Савецкай улады ў губернях, паветах i воласцях. Саветы сталi адзiнымi паўнапраўнымi органамі ўлады, што праводзiлi палiтыку бальшавiцкай партыі.
48.Советско-польская война 1920, возникла в результате интервенции буржуазной помещичьей Польши против Советского государства в апреле — октябре в период Гражданской войны и военной интервенции 1918—20. Правящие круги буржуазно-помещичьей Польши уже при образовании Польского государства в 1918 начали вооруженную борьбу против Сов. России, стремясь расширить границы за счет ее территории. В 1919 польские войска захватили ряд районов Украины и Белоруссии, включая Минск. Советское правительство неоднократно предлагало Польше заключить мир на выгодных для нее условиях и установить добрососедские отношения, но польское буржуазно-помещичье правительство отвергло эти предложения, считая их свидетельством слабости Советской России.Началась 25 апреля наступлением польских войск на Киев. 26 мая Красная Армия перешла в контрнаступление и после ряда успешных операций вышла в середине августа к Варшаве и Львову. В результате контрудара польских войск Красная Армия вынуждена была отойти на линию Августов, Липск, Беловеж, Опалин, р. Зап. Буг до Владимира-Волынского. Завершена мирным договором, подписанным 18 марта 1921 в Риге (см. Рижские мирные договоры).Прекращение С.-п. в. позволило Советскому государству сосредоточить необходимые силы для разгрома белогвардейских войск генерал Врангеля и победоносного окончания Гражданской войны. В. И. Ленин, анализируя причины поражения под Варшавой, указал на переоценку возможностей советских войск и революционной готовности рабочих и беднейших крестьян Польши. Вместе с тем это поражение не означало проигрыша войны в целом, и не случайно польское правительство согласилось на границу, которая проходила на 5100
49.Першы Усебеларускi з'езд адбыуся 5-7 снежня 1917 г. у Мiнску. На iм прысутнiчала 1872 дэлегаты, якiя былi абраны ад усiх 5-цi губерняу Бела- русi. Па прадстаунiцтву i складу гэта быу у поунай меры паунамоцны з'езд якi меу права вырашаць пытаннi аб стварэннi краевай улады.На з'ездзе был абрана Рада i фактычна аб'яулены па-за законам Аблвыканкомзах. Бальшавiкi з дапамогай зброi разагналi з'езд (17 снежня).Трэцi Усерасiйскi з'езд Саветау адобрыу дзеяннi Беларускiх бальшавiкоу. 18 снежня 1917 года тайна у дэпо Лiбава - Роменскай чыгункi адбылося паседжанне Прызiдыума Усебеларускага з'езда. Быу абраны выканаучы камiтэт ( 17 чалавек ) начале з ТамашомГрыбам.Ва умовах развалу фронта бальшавiкi не здолелi арганiзаваць абарону Беларусi.У ноч на 19 лютага 1918 года бальшавiкi уцяклi з Мiнска.Уладч у свае рукi узяу Выканкам Усебеларускага з'езду.21 лютага 1918 года Выканкам звярнууся да народа Беларусi з першай Устауной граматай у якой абвясцiу сябе часовай уладай на тэрыторыi Беларусi i абявязауся склiкаць Усебеларускi Устаноучы з'езд. 9 сакавіка 1918 г. адбылося пашыранае пасяджэнне выканкома Савета Усебеларускага з’езда. На пасяджэнні была прынята 2-я Устаўная грамата да народа Беларусі. У гэтым дакуменце Беларусь абвяшчалася Народнай Рэспублікай.Аднак ў граматах не былі дастаткова выразна акрэслены сацыяльна-палітычныя задачы.Таму выпрацоўваецца агульная тактыка ў нацыянальным пытанні.25 сакавіка 1918 г. на сесіі Рады была прынята Устаўная грамата. Грамата павінна была завяршыць працэс самавызначэння і канчаткова канстытуіраваць утварэнне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці. Галоўным у грамаце было абвяшчэнне незалежнасці Беларусі.Найбольшую самастойнасць Рада БНР атрымала ў галіне культуры і адукацыі.Народны сакратарыят БНР атрымаў ад нямецкага камандавання некаторыя правы і ў галіне міжнароднай палітыкі.Вось у такіх складаных умовах Рада БНР на закрытым пасяджэнні прыняла тэкст тэлеграмы германіі, у якой выказвалася падзяка за вызваленне Беларусі ад бальшавіцкага прыгнёту і анархіі.Пасылка Радай тэлеграмы выклікала востры палітычны кразіс у самой Радзе, яе пакінулі эсэры, меншавікі, яўрэйскія сацыялісты.Крызіс прывёў да расколу БСГ.Пасля вайны на вызваленай тэрыторыі Беларусі была адноўлена савецкая ўлада. Ствараліся яе органы: ваенныя саветы, рэвалюцыйныя камітэты, выканкомы Саветаў.Такім чынам, абвяшчэнне БНР з’явілася першай спробай рэалізацыі на практыцы беларускай ідэі, што ўзнікла яшчэ на пачатку ХІХ ст., сукупнасці ўсіх трох яе асноватворных элементаў – нацыянальнай свядомасці, нацыянальна-культурнага адраджэння і нацыянальнай дзяржаўнасці.Аднак гэта быў першы крок барацьбы за беларускую дзяржаўнасць. Незалежнасць і свабода, аб’яўленыя 25 сакавіка 1918 г., так і засталіся жаданнем і надзеяй.Рада БНР даволi паспяхова займалася культурна-асветнiцкай дзейнасцю.Бый атрыманы дазвол на выданне14 беларуса-моуных газет i часопiсау.Адкрыта было больш за 160 беларускiх
Быу адкрыты педiнстытут,створана бюро па напiсанню падручнiкау, а для iх выдання - таварыства "Асвета".У эканамiчнай вобласцi была арганiзавана Беларуская гандлевая палата i распрацавана праграма ажыццяулення фiнансава-грашолвай сiстэмы.Пасля лiстападаускай 1918 года рэвалюцыi у Германii Савецкi урад дэнансавау Брэсцкi мiрны дагавор i рушыу Чырвоную Армiю на Захад. Не маючы уласных войск,Рада БНР не змагла аказаць супрацiуленне.Многiя члены Рады БНР вумушаны былi пакiнуць Мiнск.Такiм чынам,у вынiку не спрыяльных знешне-палiтычных i унутраных умоу няудала завяршылася першаяспроба арганiзацыi беларускай дзяржаунасцi.Але дзейнасць Рада БНР зрабiлазначны уплыу на рост нацыянальнай самасвядомасцi беларусау.Гэта прымусiла бальшавiцкi урад пайсцi на стварэнне Беларускай Савецкай Рэспублiкi.
міжваенны перыяд (20—30-я гады) грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі, як і ў Савецкай краіне ў цэлым, было поўным супярэчнасцей, цесна звязаным з сацыяльна-эканамічнымі працэсамі, што адбываліся ў гэтыя гады. У сваю чаргу, грамадска-палітычнае жыцце ў значнай ступені вызначала стан усяго грамадства, бо ва ўмовах пабудовы сацыялізму перавага аддавалася ідэалагічным, палітычным падыходам да кіраўніцтва як эканамічным, так і сацыяльным бокам жыцця.Існаванне розных форм уласнасці ў народнай гаспадарцы патрабавала і адпаведнай дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця. Пачынаючы з 1924 г. адбывалася ажыўленне дзейнасці Саветаў, пэўная іх дэмакратызацыя. Узніклі местачковыя Саветы. Было вырашана пытанне аб раянаванні рэспублікі, што дазволіла наблізіць дзяржаўны апарат да насельніцтва і забяспечыць далучэнне рабочых і сялян да яго дзейнасці. Былі прыняты новыя палажэнні аб з'ездах мясцовых Саветаў і выканкомаў гэтых Саветаў. Палажэнні пашыралі правы мясцовых органаў улады ў пытаннях фарміравання і размеркавання мясцовага бюджэту, развіцця гаспадаркі і культуры, умацавання правапарадку і законнасці. Рабочымі органамі Саветаў станавіліся секцыі, якія ствараліся па галінах народнай гаспадаркі, уключалі як дэпутатаў з правам рашаючага голасу, так і не членаў Саветаў. На падставе Канстытуцыі БССР, якая была прынята 11 красавіка 1927 г., у снежні гэтага ж года Прэзідыум ЦВК і СНК БССР перадалі некаторыя паўнамоцтвы цэнтральнага апарату аддзелам і інспекцыям акруговых выканаўчых камітэтаў. У беларускім грамадстве ў першай палове 20-х гадоў магчыма вызначыць існаванне і барацьбу дзвюх тэндэнцый. Адна з іх была накіравана на пэўную дэмакратызацыю ў палітычных адносінах, што адпавядала мэтам і ўмовам нэпа, другая — на працяг палітыкі ваеннага камунізму, падтрыманне тэндэнцыі да манапалізацыі ўсяго палітычнага жыцця КП(б)Б, непрымірымых адносін партыі камуністаў да іншых палітычных партый, сілавых метадаў вырашэння супярэчнасцей.Пасля вызвалення Мінска ад польскіх акупантаў кампартыя яшчэ прызнавала магчымым дапушчэнне левых партый нацыянальнай дэмакратыі, якія знаходзіліся на платформе савецкай улады, да адраджэння беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці, да ўдзелу ў гаспадарчым і культурным будаўніцтве.Уплывовай палітычнай партыяй, якая выступала ў абарону інтарэсаў сялянства, з'яўлялася Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў, або скарочана БПС-Р). Пад яе кантролем дзейнічаў саюз моладзі, у якім было 10 тыс. чалавек. Аднак супрацоўніцтва БПС-Р з КП(б)Б не атрымлівалася. Адмовіўшыся падпісаць "Дэкларацыю аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь", якая не адпавядала яе палітычным поглядам, БПС-Р аб'явіла сябе палітычнай апазіцыяйЗ гэтага моманту пачалося адкрытае процістаянне дзвюх палітычных партый. Афіцыйныя ўлады Беларусі выкарыстоўвалі сілавыя прыёмы барацьбы супраць партыі эсэраў. У лютым 1921 г. карныя органы арыштавалі 860 актыўных членаў БПС-Р, у тым ліку членаў ЦК і Мінскага губкома партыі эсэраў. Усе арыштаваныя былі інтэрніраваны -перапраўлены ў Заходнюю Беларусь, якая знаходзілася пад уладай Полынчы.Тыя ж самыя меры былі прыняты да маладзёжных суполак. На пачатку 20-х гадоў на Беларусі дзейнічалі арганізацыі моладзі: "Труд и свет" (папярэднік камсамола), Яўкамол (яўрэйскі камсамол), "Юнацкі сіндыкалізм", "Саюз сялянскай моладзі". У канцы 1922 г. паскорыўся працэс аб'яднання савецкіх рэспублік, у якім актыўны ўдзел брала БССР.На I Усесаюзным з'ездзе Саветаў 30 снежня 1922 г. 25 прадстаўнікоў БССР разам з дэлегацыямі РСФСР, УССР і ЗСФСР падпісалі дэкларацыю і дагавор аб стварэнні СССР. За кожнай рэспублікай захоўваліся права свабоднага выхаду, роўныя правы і ўмовы развіцця, самастойнасць у ажыццяўленні дзяржаўнай палітыкі. У склад ЦВК СССР былі абраны і прадстаўнікі Беларусі. А.Р. Чарвякоў стаў адным з чатырох старшынь ЦВК СССР.Стварэнне СССР дало магчымасць аб'яднаць намаганні гістарычна звязаных паміж сабой народаў, спрыяць іх хуткаму эканамічнаму, сацыяльнаму і культурнаму развіццю. Аднак з канца 20-х гадоў у СССР перавага стала ўсё болып надавацца цэнтралізму, скараціліся правы і магчымасці рэспублік.Значнай палітычнай падзеяй, якую можна разглядаць як пэўны крок у накірунку да дэмакратызацыі, з'явілася амністыя ў сувязі з трэцяй гадавінай вызвалення Мінска ад польскіх інтэрвентаў
51..Таталітарнай сістэмай называецца такі лад, пры якім дзяржава мае ўсеагульны, «татальны» кантроль над усімі сферамі жыцця грамадства. Характэрная рыса таталітарных дзяржаваў - панаванне ў іх адной палітычнай арганізацыі. Аднапартыйнасць у БССР (як і ў СССР увогуле) усталявалася пасля 1922 года, калі ў асяроддзі найбуйнейшай апазіцыйнай бальшавікам партыі эсэраў прайшлі масавыя арышты. Першая прычына, што прывяла да ўсталявання таталітарнай сістэмы, каранілася ў прынцыповых палажэннях марксізму: ідэі дыктатуры пралетарыяту, разуменні сацыялізму як абагульненне ўсіх сродкаў вытворчасці, стварэнні моцнай улады, пры якой усялякае разважанне наконт дэмакратыі разглядалася як хітрыкі буржуазіі. Другая прычына звязана з трагізмам Кастрычніцкай рэвалюцыі, якая ўскалыхнула значную масу маргінальных нізоў. Спроба пабудаваць новае грамадства на прынцыпах сацыяльнай справядлівасці і калектывізму пераўтварылася ў фарміраванне дыктатуры партыйна-дзяржаўнай структуры, аснову якой складалі выхадцы з тых жа самых нізоў. Да таго ж узровень пісьменнасці, агульнай культуры ўвогуле членаў кіруючай партыі доўгі час заставаўся нізкім.Трэцяя прычына заключаецца ва ўнутрыпартыйнай барацьбе, што вялася ў 20-я гады паміж рознымі групоўкамі. У першую чаргу трэба адзначыць саперніцтва Сталіна і Троцкага. У адрозненне ад Сталіна Троцкі не хаваў свае аўтарытарныя падыходы да сацыяльна-эканамічнага і грамадска-палітычнага развіцця краіны, як і асабістыя дыктатарскія памкненні. Самым надзейным сродкам спыніць Троцкага ў той час з'яўлялася падтрымка Сталіна, што і было зроблена большасцю партыйных дзеячаў у 20-я гады. Але гэта ўзмацніла пазіцыі Сталіна, садзейнічала стварэнню глебы для ўзвышэння яго асобы. Пераход да таталітарызму праяўляўся ў далейшым паніжэнні ролі і ўдзелу ў справах грамадства дэмакратычных, прадстаўнічых органаў, поўным іх падпарадкаванні партыйнаму апарату. Саветы ў 30-я гады ўжо толькі стваралі бачнасць улады працоўных. Іх фарміраванне і дзейнасць адбываліся на падставе дырэктыўных указанняў, якія выключалі крытыку партыйна-дзяржаўных органаў, спаборнасць кандыдатур, плюралізм думак. Паступова камуністычная партыя страціла рысы грамадскай арганізацыі і стала своеасаблівай часткай дзяржаўных структур: партыйныя мерапрыемствы ўскосна ці наўпрост фінансаваліся з дзяржаўнага бюджэту, пастановы партыйных органаў былі абавязковыя для ўсіх дзяржаўных установаў, а камуністычная ідэалогія стала афіцыйнай. Неадлучная асаблівасць таталітарызму - жорсткая цэнзура, якая поруч з забаронай апазіцыйных выданняў з'яўляецца выпрабаваным інструментам задушэння свабоды слова і інфармацыі. Яна была ўведзеная бальшавікамі неўзабаве пасля захопу ўлады і праіснавала да пачатку 90-х гадоў. Барацьбой з іншадумствам, да якога далучалі любую нязгоду з афіцыйна вызначаным кірункам грамадскага развіцця, займаліся спецслужбы, што мелі для гэтага ў сваёй структуры палітычны вышук. Асабліва масавай гэтая барацьба была ў 30-х гадах, іншадумства разглядалася як контррэвалюцыйная дзейнасць і каралася смерцю. Калі доказы следчых былі недастатковыя для суда, прысуд выносіўся з дапамогаю пазасудовых органаў - «троек», «двоек», трыбуналаў, калегіяў. Вынішчаліся не толькі палітычныя апазіцыянеры. Адным з галоўных ворагаў стала духавенства.
52.палітычнымі репресіямі маецца на ўвазе неабгрунтаванае прыцягнене да крывавай адказнасці за цяржаўныя злачынствы, а таксама ссылка, высяленне за межы Беларусі судовымі або пазасудовымі органамі па палітычных, сацыяльных, нацыянальных, релігійных і іншых матывах.Каля вытокаў репресій у савецкі час стаялі Ленін, Троцкі, а затым іх пераемнік Сталін. Галоўныя мэты палітычных репрессій – аслабіць супраціўленне таталітарнаму рэжыму і умацаваць яго, выявіць і асуціць «варагаў народа», якія перашкаджаюць будаўніцтву сацыялізму. Эканамічная задача – забеспячэнне таннай рабочай сілай галіны наргаспадаркі, дзе патрабавалася цяжкая фізічная праца.Репресійны апарат, які склаўся ў канцы 20-х г:Галойнае месца – органы Аб’яднанага дзяржаўна палітычнага ўпраўлення (АДПУ), з 1934г – НКУСС СССР і рэспублікі. Карныя органы набываюць надзвычай шырокія паўнамацтвы – хутка, без удзелу адвакатаў і прысутнасці саміх абвінавачаных, выносілі жорсткія пакаранні. Разам з тым дзейнічала разгалінаваная сістэма судовых органа, рабілася больш жорсткім крымінальнае заканадаўства.Пачатак масавых рэпрэсій быў пакладзены барацьбой з так званым “нацыянал-дэмакратызмам”. Спачатку яго абвінавачвалі ў тэндэнцыі ставіць нацыянальныя інтарэсы вышэй за класавыя, потым(у др. пал. 1929г) – у барацьбе супраць сацыялістычнага будаўніцтва.У 1930г барацьба з нацдэмамі на Беларусі стала практычнай дзейнасцю органаў АДПУ на чале з Р.Рапапортам. Ім была сфабрыкавана антысавецкая арганізація “Саюз вызвалення Беларусі”(СВБ). Па справе СВБ было арыштавана і праходзіла следства 108 чалавек. Сярод іх акадэмікі БАН Ластоўскі,Лёсік, Некрашевіч, пісьменнікі Дубоўка, Гарэцкі, Пушча і інш. У1930-1938гг прайшлі таксама сфабрыкаваныя палітычныя рэпрэсіі над членамі “Аб’яднанага антысавецкага падполя” “Беларускай аўтакефальнай царквы”, “Беларускага нацыянальнага цэнтра”, “Партыі вызвалення сялян” і інш.Стандартнымі былі абвінавачванні ў шкодніцтве, конррэвалюцыйнай дзейнасці, антысавецкай прапагандзе, шпіёнскай дзейнасці на карысць польскай, нямецкай і нават японскай разведак, у сувязях з ворагамі народа і інш.З сярэдзіны 1937г дда ліпеня 1937г былі арыштаваны ўдзельнікі так званага “Аб’яднанага антысавецкага подполя” (ААП). Ворагі народа былі выяўлены ў ЦВК і СНК БССР, ЦК КП(б)Б і інш.Палітычныя рэпрэсіі акрамя фізічнага вынішчэння “ворагаў народа” мелі не менш жудасны маральны вынік. Складалася атмасфера подазронасці, даносаў, ідэалагічнага ўціску, маральнага прымусу, самаўніжэння і хлусні на самаго сябя, каб захаваць жыццё сваё і сваіх блізкіх(праследаванні Коласа, Купалы і інш.). Гэта марольная трагедыя сумленных людзей.Вынікі дзейнасці АДПУ адчуваліся ў тым, што ў рэспубліцы стала не хапаць кваліфікаваных работнікаў органаў кіравання, навучальных устаноў, устаноў культуры і інш.Асаблівасцю рэпрэсій 1937-1938гг з’яўляецца іх небывалы размах, які спыніўся толькі пасль смерці Сталіна. Нішто не магло гарантаваць чалавеку пазбегнуць рэпрэсій – ні яго пасада, ні ранейшыя заслугі, ні сацыяльнае ні сямейнае становішча.Пад рэпрэсіі трапіла і сама камуністычная партыя Беларусі, якая была стваральнікам умоў для рэпрэсій. Былі арыштаваны і растролянызаймаўшыя ў розныя гады кіруючыя вышэйшыя пасады Кампартыі Беларусі Крыніцкі, Гей, Гікала, Кнорын і інш. Такі ж лес нападкаў і арганізатараў тэрору на Беларусі – Рапапорта, Наседкіна, Бермана, іх намеснікаў іпадначаленых.Новы ўздым хвалі рэпрэсій адбыўся ў 1939-1940гг пасля ўваходжання Заходняй Беларусі ў склад БССР.На працягу 30-х г таксама ажыцяўляліся адміністрацыйныя рэпрэсіі - пакаранні сялян падчас калектывізацыі, за порушэнне працоўнай дысцыпліны, самавольнае покіданне работы і інш. У выніку ў СССР больш за 10 млн чалавек, а ў Беларусі ўсяго каля 600 тыс. чалавек падвергліся рэпрэсіям.
53.Разбурэнні, беспрацоўе, неабдуманае ўсеагульнае адзяржаўленне сродкаў вытворчасці, харчразвёрстка выклікалі незадаволенасць народа, асабліва сялянства.Прычынай цяжкага эканамічнага і палітычнага крызісу на рубяжы 1920–1921 гг. было разбалансаванне палітычных і эканамічных інтарэсаў.З’явілася новая эканамічная палітыка, распрацаваная У. Леніным і прынятая Х з’ездам РКП(б) у сакавіку 1921 г. Сродкамi яе рэалiзацыi вызначалiся: х а р ч п а д а т а к, к а а п е р а ц ы я, с в а б о д н а е п р а д п р ы й м а л ь н i ц т в а i с в а б о д н ы р ы н а к.Сутнасць нэпа зводзілася да максімальнага пад’ёму вытворчых сіл і паляпшэння становішча рабочых і сялян дзеля захавання савецкай улады.Галоўнай мэтай нэпа стала замена харчразвёрсткі харчовым падаткам.Дазвалялася здаваць зямлю ў арэнду і выкарыстоўваць наёмную працу пры ўмове, што члены сям’і наймальніка таксама працуюць.У гады нэпа ажыццяўляліся тры віды гандлю: прыватны, кааператыўны і дзяржаўны. Дзяржбанк ў канцы 1922 г. выпусціў новыя грашовыя знакі – чырвонцы.Былі адменены ўсе абмежаванні на сумы ўкладаў, якія маглі захоўваць грамадзяне і арганізацыі ў ашчадных банках.Дзяржава стала падтрымліваць дробныя і сярэднія прыватныя і кааператыўныя прадпрыемствы.Дазвалялася арэнда прамысловых прадпрыемстваў іншаземнымі фірмамі ў форме канцэсій.Радыкальныя змены адбыліся ў кіраванні дзяржаўнай прамысловасцю.Узнаўлялася грашовая аплата працы.Заняпаўшая ў гады вайны і рэвалюцыйных пераўтварэнняў эканоміка Беларусі з пераходам да нэпа пачала адраджацца.Аднак поспехі першых гадоў нэпа прынеслі і вялікія эканамічныя праблемы. Яны былі выкліканы крызісам збыту, які ўзнік у выніку няправільнай цэнавай палітыкі дзяржавы, вялікай розніцы паміж коштам прамысловых і сельскагаспадарчых тавараў.Разыходжанне ў цэнах прывяло да таго, што селянін за прададзеную прадукцыю мог набыць прамтавараў у параўнанні з даваенным часам у 7 разоў менш.Крызіс збыту абвастрыў фінансавую праблему.У ходзе пераадолення крызісу прымаліся меры па зніжэнні сабекошту прамысловай прадукцыі, цэн на тавары, скарачэнні накладных расходаў, удасканальвалася дзейнасць кіруючага апарату і інш.У выніку павысілася рэнтабельнасць прадпрыемстваў, узніклі ўмовы для зніжэння цэн на прамысловыя тавары.Хуткаму аднаўленню прамысловай вытворчасці садзейнічала не толькі новая эканамічная палітыка, але і творчая ініцыятыва рабочых, укараненне прагрэсіўных метадаў працы.Правядзенне ў жыццё новай эканамічнай палітыкі дазволіла ў кароткі тэрмін аднавіць прамысловасць, стабілізаваць эканоміку.Доля прыватніка ў валавой прамысловай прадукцыі зменшылася.У тых умовах выцясненне прыватніка было адной з памылак у справе кіраўніцтва эканомікай краіны. У 1927г. аб'ём валавай прадукцыi iндустрыi БССР перавысiу даваенны узровень. На долю дзяржаунай прамысловасцi прыходзiлася амаль 3/4 усёй прамысловай прадукцыi. Палепшылiся у параунаннi з даваеннымi, умовы працы i быту, павысiуся жыццёвы узровень. Паднялася вытворчая i грамадска-палiтычная актыунасць рабочых.
54.Лічыцца, што аднаўлене народнай гаспадаркі да пачатку 1926 г. у асноўным завяршылася. Аднак дасягнуты даваенны ўзровень вытворчасці не мог задаволіць патрэбы дзяржавы.Вельмі востра стаяла ў рэспубліцы праблема інжынерна-тэхнічных кадраў, кваліфікаваных рабочых.Гэта перашкаджала развіццю народнай гаспадаркі рэспублікі.Сацыялістычная індустрыялізацыя – гэта палітыка, якая мела галоўнай мэтай стварэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы сацыялізму, пераўтварэнне СССР у эканамічна незалежную дзяржаву з магутным эканоміка-вытворчым, навукова-тэхнічным і абаронным патэнцыялам.Па сваёй прыродзе індустрыялізацыя ў СССР не магла абмежавацца ні маштабамі асобных галін, ні тэрыторыяй асобных рэспублік ці раёнаў.На Беларусі меліся і свае асаблівасці, і свае цяжкасці.Правядзенне індустрыялізацыі патрабавала вялікіх сродкаў. На дапамогу ці крэдыты іншых дзяржаў разлічваць не даводзілася.У прамысловасць накіроўвалася частка сродкаў, атрыманых ад сельскай гаспадаркі.Частка сродкау была выдзелена машы-набудаванню, энергетыцы, прамысловасцi будматэрыялау. Заводы у Мiнску "Энер-гiя", "Камунар", iмя Кiрава паклалi пачатак беларускаму станкабудаванню, а БелДРЭС (недалёка ад Оршы) - уздыму энергетыкi рэспублiкi.Важныя змены адбываліся ў структуры капітальнага будаўніцтва.Вынікі, дасягнутыя прамысловасцю БССР у першыя гады індустрыялізацыі, стварылі неабходныя перадумовы для далейшага развіцця прамысловых галін.Аднак Беларуская ССР уласнымі сродкамі не магла забяспечыць неабходнае фінансаванне капітальнага будаўніцтва.Тым не менш індустрыялізацыя ішла хутка, прамысловасць рэспублікі развівалася дастаткова высокімі тэмпамі.Рабочы клас Беларусі разгарнуў спаборніцтва за авалоданне новай тэхнікай, уздым тэхнічнай пісьменнасці.Нягледзячы на працоўны ўздым і высокія тэмпы індустрыялізацыі, заданні другой і першых гадоў трэцяй пяцігодак таксама не былі выкананы.У агульным комплексе эканамічнага развіцця Беларусі важная роля належала развіццю і рэканструкцыі транспарту.Адбыліся некаторыя станоўчыя змены і ў матэрыяльным становішчы насельніцтва.Узровень жыцця людзей хаця і павышаўся, але ўсё яшчэ заставаўся нізкім, як у іншых рэспубліках
55. Калектывізацыя сельскай гаспадаркі на Беларусі.Цяжкія ўмовы працы і быту сялян, раздробленасць зямельных участкаў, прымітыўныя прылады працы, што стрымлівала агульнае эканамічнае развіццё краіны.У пачатку нэпа савецкая ўлада падтрымлівала гаспадарчыя памкненні сялян, заахвочвала пошук форм калектыўнага гаспадарання на зямлі, прадастаўляла права на зямлю як калектыўным, так і аднаасобным гаспадаркам.З першых гадоў савецкай улады ствараліся і вытворчыя кааператывы, калектыўныя гаспадаркі.Калгасы разглядаліся ў асноўным як форма арганізацыі бяднейшых пластоў насельніцтва. У 20-я гады, як бачна, быў сапраўды значны ўздым сялянскай гаспадаркі, які сведчыць аб дабратворных выніках нэпа.Камуністычная партыя і Савецкая дзяржава распрацавалі палітыку калектывізацыі сельскай гаспадаркі.Калектывізацыя сельскай гаспадаркі – палітыка Камуністычнай партыі і Савецкай дзяржавы, якая была накіравана на аб’яднанне дробных сялянскіх гаспадарак у буйныя сельскагаспадарчыя прыдпрыемствы.Iмкнуліся вырашыць адразу дзве задачы: у кароткія тэрміны правесці калектывізацыю вёскі і ўзяць у яе сродкі для патрэб індустрыялізацыі і абароны краіны.Пачатак рэалізацыі такога курсу паклаў хлебанарыхтоўчы крызіс. Акрамя таго, у гарадах пачаліся перабоі ў забеспячэнні прадуктамі.Закрываліся рынкі, уводзілася абкладанне сялянскіх гаспадарак дадатковымі падаткамі.У Беларусі ў падтрыманні палітыкі “правага ўхілу” быў абвінавачаны нарком земляробства Дз. Прышчэпаў, старшыня ЦВК БССР А. Чарвякоў і інш.Масавая калектывізацыя выклікала супраціўленне кулацтва. У гэтых умовах партыя перайшла ад палітыкі абмежавання і выцяснення кулацтва да палітыкі ліквідацыі кулацтва.Разгарнулася кампанія па суцэльнай калектывізацыі і ліквідацыі кулацтва як класа, прымусу і раскулачвання серадняка, закрыцця цэркваў, рынкаў.Раскулачваць пачалі не толькі кулакоў, але і сераднякоў, якія не хацелі ўступаць у калгасы.Метады, якімі ажыццяўлялася калектывізацыя вёскі, абагуленне сялянскіх гаспадарак, прывялі да таго, што вясной 1932 г. замест суцэльнай калектывізацыі адбыўся чарговы масавы выхад сялян з калгасаў.У выніку дапушчаных памылак у эканамічнай палітыцы ў 1932–1933 гг. краіну ахапіў масавы голад, які забраў жыцці многіх людзей.Да канца 30-х гадоў калектывізацыя ў Беларусі была звершана, кулацтва як клас ліквідавана.Сельская гаспадарка фінансавалася па рэшткавым прынцыпе. Іншая справа – 70–80-я гады, калі дзяржава атрымала магчымасць фінансаваць аграрны сектар эканомікі на ўзроўні сучасных патрабаванняў. Сельская гаспадарка Беларусі ў гэтыя гады па вытворчасці прадукцыі на душу насельніцтва стала ў шэраг з сельскай гаспадаркай развітых дзяржаў свету.
56..У канцы 1920-х гг. пачаўся курс на згортванне беларусізацыі. Усталёўваліся загадныя метады кіравання ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Бюракратычны апарат зліўся з партыйным і пераўтварыўся па сутнасці ў асобны сацыяльны клас. У выніку зрошчвання дзяржаўнага і партыйнага апарату рэзка знізілася роля выбарных Саветаў. Выканаўчая ўлада стала кантраляваць органы заканадаўчай улады. Тэрытарыяльныя рэспубліканскія прафсаюзы ліквідаваліся, у БССР быў прызначаны ўпаўнаважаны ВЦСПС. У кіраванні спалучаліся метады татальнай цэнтралізацыі, адміністрацыйна-загадныя метады кіравання і дзяржаўны тэрор у дачыненні да незадаволеных і патэнцыяльна незадаволеных асоб. Адбылася змена сацыяльных слаёў насельніцтва і яго інстытутаў, на якія зараз абапіраліся ўлады – гэта люмпенізаванае насельніцтва, бюракратыя, армія, праваахоўчыя і карныя структуры.Адначасова Канстытуцыя СССР 1936 года і напісаная на яе аснове Канстытуцыя БССР 1937 года былі амаль не самымі дэмакратычнымі ў свеце. Яна вызначала вышэйшым органам улады Вярхоўны Савет. Дэкларавала шматлікія дэмакратычныя свабоды. Аднак выбары ў Вярхоўны Савет БССР 1938 года і давыбары 1940 года ў Заходняй Беларусі прайшлі на безальтэрнатыўнай аснове, была зафіксавана 100% яўка выбаршчыкаў.Усталяванне ў СССР дыктатуры Сталіна прывяло да масавых чыстак партыйных арганізацый ад “ворагаў народа” і палітычных рэпрэсій. “Ворагі народа” былі патрэбны, каб спісаць на іх няўдачы ў эканамічным развіцці. Гэта так сама было падставай для ліквідацыі палітычных праціўнікаў улады, паралізавання пратэстных настроеў у насельніцтва. Да тагож з абвінавачаных можна было стварыць шматмільённую працоўную армію рабоў (ГУЛАГ), на якую не распаўсюджваліся сацыяльныя гарантыі і працоўнае заканадаўства.І.Сталін заявіў, што рэпрэсіі ў галіне сацыялістычнага будаўніцтва з’яўляюцца неабходным элементам. Карані рэпрэсій 1930-х гадоў ляжалі ў вераснеўскай пастанове СНК РСФСР яшчэ 1918 года, якая ўводзіла “чырвоны тэрор”. Падрыхтоўка да вынішчэння “класавых ворагаў” пачалася ў пачатку дзесяцігоддзя. Так, міліцыя была выведзена з падпарадкавання мясцовых уладаў і перададзена АДПУ СССР, якое ў ліпені 1934 года было перайменавана ў НКУС СССР. У рамках НКУС ствараліся Асобыя нарады, якія мелі права караць без судовых пастаноў. Пасля забойства Кірава ў снежні 1934 года спрашчалася следства па “тэрарыстычных” справах, якія праводзіліся без адвакатаў і пракурораў, “нарадамі” з 3-5 асоб. Спрошчанае следства было ў 1937 годзе пашырана на справы па шкодніцтву і дыверсіям. Смяротны прысуд выконваўся адразу. Да арыштаваных дазвалялася (а з 1939 года патрабавалася) прымяненне фізічнага ўздзеяння. Судовая “тэорыя Вышынскага” – Генеральнага пракурора СССР – дазваляла выносіць абвінаваўчыя пастановы на падставе прызнанняў падсудных. Нават дзеці падпалі пад рэпрэсіі – бо з 1935 года ўводзілася крымінальная адказнасць з узросту ў 12 год.Рэпрэсіі ў СССР пачаліся яшчэ ў 20-я гады, у дачыненні да праваслаўнага, каталіцкага і інш. духавенства. На рубяжы дзесяцігоддзяў рыпрэсіравалі кулакоў, а на пачатак 1930-х
57. У гісторыі краіны прамежак часу пасля смерці Сталіна (5 сакавіка 1953 г.) i да адстаукі М.С. Хрушчова у кастрычніку 1964 г. называюць дзесяцігоддзем палітычнай "адлігі". Жыццё паставіла у парадак дня неабходнасць рашэння комплексу пытанняу: ліквідацыя таталітарнага рэжыму i пераход да калектыунага кірауніцтва, спыненне масавых рэпрэсій i рэабілітацый ахвяр сталінскага тэрору, змяненне эканамічнай палітыкі, змяненне знешнепалітычнай дактрыны i многае іншае.Рашэнне XX з'езда КПСС (люты 1956 г.) пацвердзіў змяненне палітычнага курсу, разрыу з многімі сталінскімі пастулатамі i традыцыямі. На закрытым пасяджэні з'езда з дакладам "Аб кульце асобы i яго вышках" высту М.С. Хрушчоу. Гэта была першая спроба палітычнага кіраунцтва краіны падняць заслону над сталінскімі злачынствамі, паказаць шкоду, якую прынёс культ асобы развццю грамадства. Вынясенне даклада на з'езд азначала пачатак пераходу ад таталітарыз-му да лібералізацыі.Спроба зрабіць больш глыбокі аналіз культу асобы Сталіна у жыцці грамадства была зроблена у пастанове ЦК КПСС "Аб пераадоленні культу асобы i яго вынікау" (30 чэрвеня 1956 г.). Aлe да канца раскрыць тэты феномен не удалося. У вышэйшых органах партыйнага i дзяржаунага кірауніцтва стаялі людзі, якія неслі адказнасць за злачынствы. Іх выкрыццё не закранала сутнасці аутарытарна-бюракратычнай сістэмы, яе сацыяльнай прыроды.Пасля XX з'езда КПСС на Беларусі пачаўся працэс рэабілітацыі ахвяр сталінскіх рэпрэсій. 3 1955 па 1963 гг. было рэабілітавана 5619 чалавек. Сярод ix партыйныя, дзяржауныя, ваенныя i грамадскія дзеячы В.Г. Кнорын, М.Ф. Гікала, М.М. Галадзед, A.I. Крыніцкі i інш. Была рэабілітавана група работнікау навукі, культуры, рабочых i сялян. Аднак рэабілітацыя праходзіла складана, выбарачна. Да 1988 г. улады не згаджаліся на партыйную рэабілітацыю Дз. Жылуновіча. У першую хвалю рэабілітацыі цалкам не была адноулена справядлівасць у адносінах да В. Ластоускага, Я. Лесіка, У. Ігнатоускага, А. Баліцкага i інш. 3 прыходам да вышэйшай улады Л.І. Брэжнева рэабілітацыя была амаль спынена. 3 1972 па 1988 гг. было рэабілітавана толькі 169 чалавек.Грамадска-палітычнае жыццё тых часоу было складаным i супярэчлівым, адлюстроувала барацьбу двух тэндэнцый: дэмакратычнай, якая імкнулася да вызвалення ycix сфер жыцця ад скажэнняу сталінскай эпoxi, i кансерватыунай, якая імкнулася зберагчы i прыстасаваць старыя рычагі да новых рэалій грамадскай свядомасці. Пачауся складаны, для многix людзей i трагічны, працэс разбурэння стэрэатыпау i поглядау, якія склаліся.Працэс лібералізацыі, што закрануу розныя сферы грамадскага жыцця, пачауся перш за усё з дэмакратызацыі дзейнасці партый. Было наладжана рэгулярнае скліканне партыйных з'ездау i пленумау ЦК КПСС i саюзных рэспублік. Стала шырока практыкавацца абмеркаванне партыйных i дзяржауных дакументау у друку i на сходах працоуных калектывау. Па важнейшых пытаннях развіцця розных галін народнай гаспадаркі пачалі склікацца нарады з прыцягненнем шырокага кола спецыялістау.У тыя часы партыйную арганізацыю Бeлapyci узначальвалі К.Т. Мазурау, П.М. Машэрау, Савет Міністрау -Ц.Я. Кісялёу, Вярхоуны Савет - СВ. Прытыцкі, Ф.А. Сурганау. Усе яны шмат зрабілі для развіцця эканомікі, культуры, паляпшэння дабрабыту насельніцтва, мелі свае погляды на вырашэнне тых ці іншых праблем развіцця Беларусі, карысталіся павагай народа.У дзейнасщ кампартый Беларусі, саветау, прафсаюзау, камсамола паглыблялася калегіяльнасць i рабіліся пэуныя захады па пашырэнню удзелу насельнщтва у ix рабоце.У 1957-1958 гг. Вярхоуны Савет БССР зацвердзіу палажэнне аб сельскім, пасялковым, раённым, гарадскім Саветах дэпутатау працоуных. Яно было накіравана на паляпшэнне дзейнасці Саветау у эканоміцы i грамадска-пагітычным жыцці.
58.Пачаткам новага этапа савецкай гісторыі з'яуляецца кастрычніцкі (1964 г.) Пленум ЦК КПСС. Ён вызваліу М.С. Хрушчова ад займаемых пасад. Першым сакратаром быу абраны Л.І. Брэжнеу. Паколькі сістэма мела iepapxiчны характар, першая асоба у складзе вышэйшага эшалона улады мела вызначальны характар.На XXIII з'ездзе КПСС (1966 г.) Брэжнеу стау Генеральным сакратаром партыі. Паступова ён засяродзіу у cвaix руках усю паунату улады: становіцца Старшынёй Савета абароны, у 1977 заняў пасаду Старшыні Прэзідыума Вярхоунага Савета СССР.Павышэнне кіруючай ролі партый абвяшчалася універсальным сродкам рашэння ycix эканамічных i сацыяльных праблем. XXIV з'езд (1971) унёс у статут палажэнне аб праве кантролю партыйнымі арганізацыямі дзейнасці адміністрацый. Партыйныя органы дубліравалі органы гаспадарчага кipayнiцтва. Завяршала гэту палітыку замацаванне у 6-м артыкуле Канстытуцыі СССР (1977) палажэння аб кіруючай poлi партыі у грамадстве.Абвешчаны курс на стабільнасць набывау рысы палітыкі стагнацыі. У палітычны лексікон увайшло паняцце "развіты сацыялізм", афіцыйную выснову аб якім зpaбiy Л.І. Брэжнеу у юбілейным дакладзе да 50-годдзя Кастрычніцкай рэвалюцыі i вызначэнне якому было дадзена у Канстытуцыі СССР (1977). Новая канцэпцыя прызвана была вырашыць супярэчнасці паміж дэкларацыяй аб блізкай перамозе камунізму i нерэалізаваным яго увасабленнем у жыццё.(Уся сістэма гра-мадскіх адносін пачала разглядацца з пункту гледжання адпаведнасці "крытэрыям спеласці". Пачалася падгонка жывых працэсау пад новую схему. 3 грамадска-палітычнай літаратуры зніклі недахопы, цяжкасці. Уведзенае у гэты час вызна-чэнне "новай гістарычнай супольнасці - савецкага народа" ігнаравала існуючую сацыяльную дыферэнцыяцыю, нацыянальныя асаблівасці.У грамадстве складвауся кантраст паміж лозунгамі i рэальнымі справамі. Усё больш мацнелі заклікі да працоуных мабілізаваць сродкі, павысіць актыунасць, адрадзіць стаханаускі pyx, пачалі раздавацца пагрозы у адрас вінаватых. Усе гэтыя сцвярджэнні па сутнасці адкрыта заклікалі вярнуцца да мінулага. У рамках новых установак пачала гаснуць i паступова заціхла крытыка Сталіна.Між тым у кpaiнe наспявала незадавальненне, сфарміравалася апазіцыя. Частка інтэленцыі пачала выступаць з крытыкай сістэмы. Вышэйшае палітычнае кірауніцтва краіны усё рабіла для таго, каб скончыць з палітычнай "адлігай". Рэзка узмацніліся цэнзурныя абмежаванні пасля прыняцця пастановы ЦК КПСС "Аб павышэнні адказнасці кіраунікоу органау друку, радыё, тэлебачання, кінематаграфіі, устаноу, культуры i мастацтва за ідэйна-палітычны узровень публікуемых матэрыялау i рэпертуарау" (1969). Меры па выкананню гэтай пастановы у Беларусі зацвердзіла у сакавіку 1969 г. Бюро ЦК КПБ. Любыя адхіленні ад афіцыйных установак падлягалі асуджэнню. Пад барацьбу з іншадумствам была падведзена прававая аснова. У крымінальны кодэкс БССР быу уведзены артыкул 67, які прадугледжвау за агітацыю ці прапаганду у мэтах падрыву ці паслаблення Савецкай улады, распаусюджванне, выраб i захоуванне у тых самых мэтах літаратуры такога зместу - пакаранне пазбауленнем волі на тэрмін ад шасці месяцау да сямі гадоу з высылкай на тэрмін ад двух да пяці гадоу.Людзей, якія выступалі супраць несправядлівасці, парушэнняу правоу чалавека, сталі называць "дысідэнтамі". Адным з ідэолагау дэмакратычнага руху быу акадэмік
59. Спробы мадэрнизации савецкай грамадска- палитычнай системы.У красавіку 1985 г. на пост Генеральнага сакратара ЦК КПСС быў абраны М.С.Гарбачоў. Ён хутка абвясціў курс рэформаў, якія атрымалі назву “перабудова”. Перабудова ў СССР была накіравана на маштабныя змены адразу ва ўсіх сферах, уключаючы дэмакратызацыю грамадства. Ініцыятарам перабудовы была КПСС, на канферэнцыях, з’ездах, пленумах ЦК распрацоўваліся мерапрыемствы па яе рэалізацыі ў жыцці. Асобнымі мерапрыемствамі перабудовы стала палітыка галоснасці, дзяржразліку, адраджэння прыватнай ініцыятывы ў рамках кааператыўнага руху. Палітыка галоснасці прадугледжвала паступовае адмаўленне ад кантролю КПСС за ідэалагічнымі працэсамі ў грамадстве. Цэнзура над публікацыямі была зменшана, дазволены сходы для абмеркавання палітычных працэсаў. Акрамя кантралюемых камуністычнай партыяй і ўрадам грамадскіх арганізацый сталі ўзнікаць самастойныя дыскусійныя клубы і нефармальныя аб’яднанні, у якіх можна было праявіць асабістую грамадскую ініцыятыву.Першай тэмай для шырокага абмеркавання ў прэсе сталі культ асобы Сталіна і палітычныя рэпрэсіі 30 – пач. 50-х гг. Выкрыццё культу асобы Сталіна ў найвышэйшых партыйных органах сярэдзіны 50-х гг. мела адносна абмежаваны характар. Аднавіліся працэсы рэабілітацыі бязвінна рэпрэсіраваных. Але яшчэ не дазвалялася рэзка крытыкаваць сучасную палітыку партыі.Страшэнныя экалагічныя і эканамічныя наступствы для ўсёй тэрыторыі Беларусі мела аварыя на чацвёртым энергаблоку Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі (ЧАЭС), якая адбылася 26 красавіка 1986 г. На тэрыторыю Беларусі прыпала 70% радыёактыўнага забруджвання. Асабліва ў цяжкім становішчы апынулася насельніцтва паўднёвага ўсходу БССР – усяго 2.100.000 чалавек. З абароту было выведзена 20% сельгасугоддзяў і 14% ляснога фонду. Толькі 4 мая 1986 г. было прынята рашэнне аб высяленні жыхароў трыццацікіламетровай зоны вакол ЧАЭС. Вынікі катастрофы ўсяляк замоўчваліся. Насельніцтва не атрымоўвала аператыўнай інфармацыі. У 1989 г. Вярхоўны Савет БССР прыняў праграму доўгатэрміновых дзеянняў па ліквідацыі наступстваў аварыі, разлічаную да 1995 г. Аднак цалкам яна так і не была выканана.У 1988-1989 гг. ліквідацыя былых аўтарытарных механізмаў запалохвання і кантролю прывяла да таго, што ў рамках палітыкі галоснасці дэмакратычна настроеныя грамадзяне пачалі крытыкаваць сістэму кіраўніцтва партыі над выбарнымі органамі ўлады. Нарасталі нацыянальныя працэсы ў рэспубліках, з’явілася палітычная і нацыянальная апазіцыя, якая пачала заклікаць да выхаду з СССР. Кіраўніцтва асобных савецкіх рэспублік прыслухоўвалася да гэтых заклікаў, наладжвала кантакты з апазіцыянерамі, збірала рэсурсы, неабходныя для набыцця самастойнасці.У БССР працэс дэмакратызацыі грамадства ішоў значна больш марудна, чым у іншых рэспубліках. Тым не менш, тут таксама ўзнікалі апазіцыйныя грамадскія арганізацыі – “Талака”, “Тутэйшыя”, “Паходня” і інш. У 1990 годзе новы ВС БССР прыняў закон аб арганізацыях, які дазволіў стварэнне грамадскіх і палітычных арганізацый, партый. У сакавіку – красавіку 1990 г. у БССР адбыліся выбары ў Вярхоўны Савет рэспублікі, а таксама ў мясцовыя саветы. Упершыню за многія дзесяцігоддзі яны праходзілі на альтэрнатыўнай аснове. 10 лютага 1990 г. на Усебеларускім дэмакратычным форуме быў створаны Беларускі дэмакратычны блок, які аб’ядноўваў прадстаўнікоў дэмакратычна арыентаваных арганізацый. У выніку ў зноў выбраным Вярхоўным Савеце з'явіліся апазіцыйныя фракцыі БНФ і "Дэмакратычны клуб". 27 ліпеня 1990 г. Вярхоўны Савет прыняў дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце БССР. У тых умовах гэта былo хутчэй толькі пажаданнем. Аднак мела надзвычай важныя наступствы.Між тым унутрыэканамічная і палітычная сітуацыя ў СССР значна пагоршылася. Пачаліся міжнацыянальныя сутыкненні. Фактычна ішла грамадзянская вайна паміж Арменіяй і Азербайджанам. Незалежнасць сваёй рэспублікі абвясціў парламент Літвы. Вясной 1991 г. антысавецкія мітынгі прайшлі і на Беларусі. М.Гарбачоў рабіў непаслядоўныя крокі ў вырашэнні канфліктаў. Так, выкарыстанне ваенных часцей супраць мірнага насельніцтва для вырашэння праблемы апазіцыйных настрояў не дало станоўчых вынікаў. Аўтарытэт саюзнага кіраўніцтва моцна аслаб. З цяжкасцю ішлі перагаворы з кіраўніцтвам рэспублік аб заключэнні новага саюзнага дагавора. Канчаткова лёс Савецкага Саюза вырашыла спроба дзяржаўнага перавароту ў жніўні 1991 г. ў Маскве, які паказаў поўную бяздзейнасць цэнтральных уладаў.У снежні 1991 г. на сустрэчы кіраўнікоў Беларусі (С.Шушкевіч), Расіі (Б.Ельцын) і Украіны (Л.Краўчук), якая праходзіла ў Віскулях (Белавежская пушча) было прынята рашэнне аб дэнансацыі дагавора 1922 г. аб стварэнні СССР. Замест яго 8 снежня 1991 г. стваралася Садружнасць Незалежных Дзяржаў (СНД), каардынацыйным цэнтрам якой стала сталіца Беларусі – Мінск.
4.У пачатку і сярэдзіне 20-х гадоў сацыяльная і нацыянальная барацьба характарызавалася не толькі эканамічнымі забастоўкамі і антыўрадавымі дэманстрацыямі, але і праявамі ўзброеных выступленняў у форме партызанскага руху. У барацьбе прымалі ўдзел працоўныя гарадоў і вёсак, сельская інтэлігенцыя. Гэта былі людзі розных палітычных поглядаў – ад камуністаў да нацыянал-дэмакратаў. Там, дзе кіравалі партызанскімі атрадамі камуністы, рух насіў ярка акрэслены антыпамешчыцкі, класавы характар. А там, дзе задавалі тон людзі з нацыяналістычнымі настроямі, партызанская барацьба насіла антыпольскі напрамак. Такое назіралася на Гродзеншчыне і Беласточчыне. На Віленшчыне, Палессі, Навагрудчыне дзякуючы кіраўніцтву такіх камуністаў, як К.П. Арлоўскі, С.А. Ваўпшасаў, В.З. Корж і іншыя, партызанская барацьба набыла шырокі размах. Агульная колькасць партызан налічвала 5–6 тыс. У 1924–1925 гг. было праведзена каля 300 баявых аперацый. Польскія ўлады вымушаны былі ўвесці надзвычайнае становішча ў краі, каб рэпрэсіямі і тэрорам ліквідаваць гэты рух.Ва ўзмацненні сацыяльнага і нацыянальна-вызваленчага руху значную ролю адыгралі партыі і арганізацыі камуністычнага і нацыянальна-дэмакратычнага напрамку. Сярод іх галоўнае месца займала Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ). Яна была створана ў кастрычніку 1923 г. Нягледзячы на нелегальны характар работы, рады партыі пашыраліся. У 1923 г. яна налічвала 523 камуністы, у 1928 г. – 3 тыс., у 1934 г. – 4 тыс. Акрамя таго, каля 3 тыс. членаў партыі знаходзілася пастаянна ў турмах. Друкаванымі органамі ЦК КПЗБ былі газета “Чырвоны сцяг” і часопіс “Бальшавік”. У розныя гады ЦК КПЗБ выдаваў на беларускай, польскай, рускай і яўрэйскай мовах газеты “Партработнік”, “Да барацьбы”, “Весткі з СССР”, “Куйце зброю”, “Голас салдата”, “Чырвоны сцяг” і інш.КПЗБ была часткай Кампартыі Польшчы на правах тэрытарыяльнай нацыянальнай арганізацыі, таму яна не мела сваёй праграмы і статута, а кіравалася дакументамі КПП. Такая ж сітуацыя была і ў Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ), які з’яўляўся аўтаномнай арганізацыяй камсамола Польшчы. Створаны КСМЗБ у студзені 1924 г. ўвесь час заставаўся верным і надзейным памочнікам КПЗБ, яе рэзервам. Да 4 тыс. чалавек аб’ядноўваў камсамол Заходняй Беларусі, пераважна сялянскую моладзь.КПЗБ і КСМЗБ аказвалі моцны ўплыў на розныя масавыя арганізацыі дэмакратычнага і нацыянальна-вызваленчага напрамку. Асабліва значным поспехам было кіраўніцтва масавай легальнай рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыяй Беларуская сялянска-рабочая грамада (БСРГ), створанай у 1925 г. Яе праграма мела наступныя патрабаванні: самавызначэнне Заходняй Беларусі, аб’яднанне яе з БССР, стварэнне сялянска-рабочага ўрада, канфіскацыя памешчыцкіх і царкоўных зямель, пераход іх ва ўласнасць дзяржавы, падзел зямель без выкупу паміж малазямельнымі сялянамі
60. З ліпеня 1924 года кампартыя Беларусі афіцыйна аб’явіла аб пачатку палітыкі “беларусізацыі”, мэта якой было замацаванне кіруючай ролі партыі ў грамадстве праз прыстасаванне дзяржаўнага апарату да мовы большасці насельніцтва. Адначасова адпаведныя накірункі былі аб’яўлены і ў іншых нацыянальных рэгіёнах. Але фактычна мерапрыемствы ў гэтым накірунку пачаліся яшчэ з 1921 года. У ліпені 1924 года пачала дзейнічаць урадавая камісія па правядзенню беларусізацыі ў БССР.Перадумовамі пачатку “беларусізацыі” быў пачатак НЭПа, што дазволіла стабілізаваць эканоміку рэгіёну, супакоіць насельніцтва, абуранае рэквізіцыямі. Палітычная амністыя 1923 года і палітыка вяртання на Беларусь спецыялістаў з іншых саюзных рэспублік стварыла сацыяльную базу для беларусізацыі. Гэтыя спецыялісты ўзялі актыўны ўдзел у стварэнні навуковых устаноў Беларусі – БДУ (1921 год) і Інбелкульта (1922 год). Узбуйненні Беларусі аб’ядналі ў межах аднаго дзяржаўнага ўтварэння адзін народ – беларусаў. Беларусізацыя мела вызначаныя накірункі – перавод справаводства на беларускую мову, перавод адукацыйных устаноў на беларускую мову, абавязковае ўвядзенне прадмета “беларусазнаўства” ў вучэбныя праграмы, вылучэнне на кіруючыя пасады ў дзяржаўных і мясцовых органах улады мясцовых ураджэнцаў (палітыка “карэнізацыі”), але не па нацыянальнай прыкмеце – а па дзелавым якасцям. Аднак пры гэтым не абмяжоўвалі магчымасці для развіцця культуры іншых нацыянальнасцей БССР – па Канстытуцыі 1927 года дзяржаўнымі з’яўляліся 4 мовы. А палітыка карэнізацыі, калі ўлічваць этна-нацыянальны склад насельніцтва беларускіх гарадоў, не прывяла да “панавання” ва ўладзе выключна беларусаў. Беларусізацыя мела станоўчыя вынікі як для культурнага развіцця, так і для палітычнай стабілізацыі на Беларусі. Па сутнасці, Беларусізацыя выбіла глебу з-пад ног дзеячаў БНР, прывяла да роспуску яе Рады і вяртанню на Беларусь многіх культурных дзеячаў з эміграцыі (В.Ластоўскі, А.Цвікевіч, І.Краскоўскі і інш.). Пашырэнне ўжытку беларускай мовы прывяло да паскоранага афармлення яе навуковых асноў, стварэнню навуковай, дзелавой, ваеннай тэрміналогіі (беларускую мову вывучалі ў вайскавых частках, размешчаных на Беларусі). У 1926 годзе была праведзена міжнародная канферэнцыя па беларускаму правапісу, якая вырашыла некаторые разногалоссі ў гэтай галіне мовазнаўства. Значныя поспехі былі дасягнуты ў вывучэнні Беларусі. У канцы 20-х гадоў разам са згортваннем НЭПа пачаліся мерапрыемствы па згортванню палітыкі беларусізацыі. Так, у лістападзе 1927 года на чарговым з’ездзе кампартыі Беларусі бызо заяўлена, што нацыянал-дэмакратызм быў прагрэсіўнай з’явай, калі змагаўся з самадзяржаўем, а ва ўмовах дыктатуры пралетарыяту зрабіўся кантррэвалюцыйнай з’явай. Наступны з’езд у лютым 1929 года абвясціў аб абвастрэнні класавай барацьбы, у тым ліку і на культурным фронце. Нацыянал-дэмакратызмам пачалі трактаваць як ідэалогію, якая ставіць нацыянальныя інтарэсы вышэй за класавыя. Сацыяльнай апорай нацдэмаўшчыны аб’явілі кулацтва. Гэта стварыла падмурак для будучых рэпрэсій супраць беларускай інтэлігенцыі, якая была абвінавачвана ў адкрытым антысаветызме. Палітыка беларусізацыі была прыпынена.Адукацыя. Важнай задачай для беларускага савецкага ўрада стала ліквідацыя непісьменнасці. У снежні 1920 года пачала дзейнасць Надзвычайная камісія па ліквідацыі непісьменнасці, якая арганізоўвала проекты лікбеза. Аднак галоўнай справай было стварэнне сістэмы адукацыі. У 1922 годзе былі створаны чатырохгадовыя пачатковыя і сямігадовыя школы. У 1927 годзе было ўведзена ўсеагульнае пачатковае навучанне, і да 1931 года 98% дзяцей атрымлівалі пачатковую адукацыю. Сярэднюю спецыяльную адукацыю і вышэйшую атрымлівалі ў прафесійна-тэхнічных школах, тэхнікумах і інстытутах.
61. Дасягненні і супярэчнасці развіцця беларускай культуры і навукі ў 30-я гг. XX ст.Навука. 20-я гады сталі часам нараджэння беларускай савецкай навукі. 30 студзеня 1922 г. на базе Навукова тэрміналагічнай камісіі, якая дзейнічала з лютага 1921 г. і распрацоўвала беларускую навуковую тэрміналогію, заснаваны Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт). Яго задачай з’яўлялася вывучэнне мовы, літаратуры, гісторыі, этнаграфіі, эканомікі, прыродных багаццяў Беларусі. 1 студзеня 1929 г. Інбелкульт быў рэарганізаваны ў Беларускую акадэмію навук (з 1936 г. – АН БССР). У 1932 г. у яе складзе налічвалася 14 навукова-даследчых інстытутаў. У канцы 1930 - пачатку 1931 г. адбылася рэарганізацыя галоўнага навуковага цэнтра рэспублікі - Беларускай Акадэміі навук (БАН). Замест кафедр, сектараў, аддзелаў былі створаны навукова-даследчыя інстытуты, падпарад-каваныя яе Прэзідыуму. Толькі ў сакавіку 1931 г. адкрыліся сем новых інстытутаў Найбольш паспяхова з пачатку 30-х гг. ішло развіццё хімічных, біялагічных навук, медыцыны, вывучэнне флоры і фауны рэспублікі. Дастаткова актыўна распрацоўваліся праблемы арганічнай хіміі пад кіраўніцтвам прафесара М.Прыляжаева. Яго метад акіслення неарганічных злучэнняў арганічнымі перакісямі, які ўвайшоў у навуку як "рэакцыя Прыляжаева", шырока выкарыстоўваўся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Значная колькасць прац па сінтэзу арганічных злучэнняў і атрыманню каштоўных для прамысловасці прадуктаў выконвалася прафесарам М. Казловым і яго супрацоўнікамі П.Федасеевым, П.Крэчка і інш. Высакаякасная „прадукцыя беларускай лесахімічнай прамысловасці — каніфоль і шкіпінар — была атрымана дзякуючы даследаванням першага дырэктара інстытута хіміі У.Шкатэлава. 3 хімічнымі даследаваннямі цесна ўвязваліся навуковыя распрацоўкі па торфу. Яны праводзіліся пад кіраўніцтвам У.Ракоўскага і Б.Клімава. Практычна з 30-х гг. атрымалі распаўсюджанне і геалагічныя даследаванні. Дырэктар Інстытута геалогіі і гідралогіі БАН вядомы вучоны М.Бліядуха распрацаваў першую геалагічную карту дачацвярцічных і чацвярцічных адкладаў карысных выкапняў Беларусі і апублікаваў "Рэгістрацыйны спіс карысных выкапняў" у двух выпусках. Рознабаковыя даследаванні па геалогіі праводзіліся вучонымі Г.Мірчыкам, А.Жырмунскім, М.Цапенкам, М.Казловым і інш. У параўнанні з 20-мі гг. болыш актыўна праводзіліся даследаванні па праблемах біялагічных навук. Яны закраналі рознабаковыя пытанні сельскай гаспадаркі, прыроды Беларусі. Групай глебазнаўцаў і аграхімікаў на чале з акадэмікам А.Кедравым-Зіхманам вывучаўся уплыў вапнавання глебы на ўраджаі, выкарыстання тарфяных кампостаў. Даследаванні па селекцыі і насенневодству ажыццяўлялі П.Альсмік, М.Дарожкін, М.Ганчарык, па жывёлагадоўлі - прафесары М.Найдзёнаў, М.Калугін, С.Вышалескі і інш. Дзякуючы навуковай працы акадэміка А.Дубаха, навукоўцаў В.Палянскай, М.Кавалені і іншых пэўныя зрухі атрымала вывучэнне балот у Беларусі, што спрыяла выдзяленню гэтай праблемы ў самастойную галіну і дала штуршок меліярацыйным даследаванням. 3 арганізацыяй у складзе БАН Батанічнага сада (1932) актывізаваліся даследаванні па праблемах батанікі. Іх праводзілі Ц.Годнеў, М.Тамін, І.Юркевіч і іншыя навукоўцы. Даследаванні ў сферы медыцынскай навукі разгортваліся пераважна ў лабараторыях лекавых устаноў, але ў 30-я гг. працавалі і спецыяльныя навукова-даследчыя інстытуты - фізіятрыі, артапедыі і неўралогіі, удасканалення ўрачоў і інш. Шырокую вядомасць у галіне неўрапаталогіі атрымалі працы прафесараў Д.Маркава і М.Кроля, па тэрапіі - прафесара Ф.Гаўсмана Вынікі даследаванняў вучоных маглі быць значна большымі, калі б не трагічная "хваля" рэпрэсій. Яна прыпыніла распрацоўку значнай колькасці навуковых тэм і праблем, вымусіла закрыць многія лабараторыі і нават даследчыя установы.Рэпрэсіі на доўгі час перарвалі навуковую дзейнасць дырэктара інстытута хіміі АН БССР М.Казлова, які пасля арышту ў 1938 г. і васьмі гадоў ссылкі змог вярнуцца да працы толькі ў 1947 г. Забароненымі сталі праблемы,якія распрацоўваліся пад кіраўніцтвам дырэктараў Інстытута аграглебазнаўства Я.Афанасьева, Інстытута геалогіі - А.Крукоўскага, Батанічнага сада - С.Мельніка і іншых рэпрэсіраваных вучоных. Ужо ў 1930-1931 гг. рады вучоных-грамадазнаўцаў былі значна аслаблены арыштамі і асуджэннем вядомых гісторыкаў В. Ластоўскага,
62.Культура Беларусі ў пасляваенны перыядКультурна-асветная работа ў Беларусі ў першыя гады савецкай улады ў значнай ступені засноўвалася на ранейшым нацыянальным здабытку, у тым ліку на тым, што было зроблена ў гады Першай сусветнай вайны. Падзеі Лютаўскай рэвалюцыі зарадзілі сярод беларускай інтэлігенцыі спадзяванні на магчымасць здзяйснення адміністрацыйнай і культурнай аўтаноміі Беларусі.Пасля кастрычніка 1917 г. творчая інтэлігенцыя ўсходняй часткі Беларусі стаяла перад выбарам - або супрацоўніцтва з савецкай уладай, або выезд за мяжу з надзеяй на хуткае вяртанне, або адкрытае супраціўленне палітыцы бальшавікоў. 18 лістапада (1 снежня) 1917 г. Наркамат асветы праз газету "Правда” звярнуўся да дзеячаў літаратуры і мастацтва з заклікам аб супрацоўніцтве. У снежні 1917 г. пры Выканкоме Мінскага савета быў створаны Дэмакратычны клуб, які праводзіў ідэалагічную работу сярод інтэлігенцыі, растлумачваў заданы савецкай улады. У структуру ўрадавых органаў былі ўключаны Народны камісарыят асветы, затым Галоўпалітасвет, якія павінны былі кіраваць палітыка-асветнай работай сярод насельніцтва, літаратурай і мастацтвам.Беларускія нацыянальныя сілы гуртаваліся вакол Беларускай сацыялістычнай грамады, урада БНР і Беларускага нацыянальнага камісарыята. Так, дзеячамі БНР у 1918 г., у час акупацыі германскімі войскамі заходняй часткі Беларусі, было адкрыта 89 беларускіх школ, настаўніцкія курсы ў Вільні, і настаўніцкая семінарыя ў Свіслачы. Выдаваліся газеты “Гоман", "Беларус", часопіс "Варта" і інш. Быў заснаваны шэраг выдавецтваў, бюро для падрыхтоўкі падручнікаў, Беларускае навуковае таварыства ў Вільні, беларуская бібліятэка і кнігарня, курсы беларусазнаўства, музычная школа, каталіцкая духоўная семінарыя, тэатральныя групы, шэраг культурна-асветных арганізацый, якія ладзілі для жыхароў гарадоў, мястэчак і вёсак беларускія спектаклі, канцэрты і інш. Пасля абвяшчэння БНР Народны сакратарыят прыняў пастанову аб дзяржаўным статусе беларускай мовы.Беларускі нацыянальны камісарыят быў створаны ў лютым 1918 г. пры Народным камісарыяце па справах нацыянальнасцей РСФСР і працаваў спачатку ў Пеграградзе, затым (з сакавіка 1918 г.) - у Маскве. Яго супрацоўнікамі былі А.Чарвякоў, А.Грыневіч, І.Дварчанін, К.Душэўскі, З.Жылуновіч, Я.Канчар, Б.Тарашкевіч, Ф.Турук, Ф.Шантыр і інш. Камісарыят вёў актыўную палітычную і культурна-асветную работу сярод беларусаў на тэрыторыі савецкай Расіі, клапаціўся пра бежанцаў, браў на ўлік беларускія арганізацыі і ўстановы, эвакуіраваныя ў час Першай сусветнай вайны, адкрываў беларускія школы, клубы ("Беларус" у Маскве, "Беларуская хатка" ў Петраградзе), стварыў Беларускі народны універсітэт, спрыяў узнікненню культурна-асветніцкіх і навуковых таварыстваў. Петраградскім аддзяленнем выдавался часопісы "Чырвоны шлях", "Белорусская криница». Белнацком выдаваў літаратуру на беларускай і рускай мовах. У гэты час узнікла і дзейнічала вялікая колькасць розных культурна-асветных таварыстваў і суполак, мэтамі якіх было: пашырэнне свядомасці беларусаў, згуртаванне іх вакол ідэі нацыянальнага вызвалення, вывучэнне беларускай гісторыі і культуры, пропаганда беларускага мастацтва, знаёмства з літаратурай, культурай і эканамічным становішчам Беларусі, дапамога беларускаму нацыянальнаму руху і яго пашырэнне. Арганізацыі звычайна мелі харавыя і драматычныя гурткі, вялі працу ў паветах (стваралі маладзёжныя гурткі, бібліятэкі, праводзілі вечарыны, гутаркі). Дзейнічалі Мінская беларуская вучнёўская грамада, Мінскае навукова-педагагічнае таварыства, таварыства "Папараць-кветка", створанае навучэнцамі Слуцкай земскай гімназіі, Беларуская секцыя студэнтаў Горацкага сельскагаспадарчага інстытута, Беларускае культурна-асветнае таварыства ў Бабруйску, беларускі вучнёўскі гурток "Асвета" ў Магілёве; беларускі культурна-асветны гурток пры Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі "Прасвета"; Грамада беларускай моладзі ў Гродне, Беларускі студэнцкі саюз пры Віленскім універсітэце і інш.З 1918 г. для працы сярод насельніцтва
63. Осенью 1918 года из войны один за другим выходили союзники Германии: Болгария, Османская Империя, Австро-Венгрия, и наконец 11 ноября 1918 в Компьенском лесу было подписано перемирие с Германией. На этом закончилась I Мировая Война.Страны-победительницы стали готовить мирную конференцию, которая должна была решить следующие задачи: Юридически оформить окончание I Мировой Войны, для чего предполагалось разработать и подписать мирные договоры с Германией и её союзниками.-В годы войны рухнули империи, в том числе: Российская, Австро-Венгерская, Османская и Германская. На развалинах империй возникли молодые, независимые государства. Среди них: Финляндия, Польша, Латвия, Литва, Эстония, Австрия, Венгрия, Чехословакия и королевство Сербо-Хорвато-Словенцев. Каждая из новых стран стремилась самоопределиться в максимальном территориальном объеме. А это могло привести к новым войнам. Поэтому задачей мирной конференции являлось твёрдое установление границ новых государств и недопущение войн между ними.-В годы войны широкое хождение получила идея о том, что та война должна стать последней в истории человечества, поэтому предполагалось на конференции создать всеобъемлющую международную организацию, которая стала бы на защиту мира во всём мире. Первым такую идею предложил Сметс — премьер-министр Южно-Африканского Союза. Потом эту идею поддержали во многих государствах.-В ходе войны и в результате Октябрьской Революции в России появилось первое в мире социалистическое государство — Советская Россия, и на конференции необходимо было выработать принципы и формы взаимоотношений с государством с противоположным общественным строем.Россия не попала на конференцию по следующим причинам:Участники Антанты называли Россию «предательницей интересов союзников». Дело в том, что Россия 3 марта 1918 в Бресте подписала мирный договор с Германией и вышла из войны. Таким образом, она грубо нарушила свои обязательства по Антанте не подписывать сепаратный договор с противником. Германия, воспользовавшись ситуацией, перебросила большую часть своих войск с Восточного на Западный фронт, и летом 1918 она пыталась переломить ход войны в свою пользу. Спасти положение помогли американские войска.Большевистский режим в России считали временным явлением. Никто не собирался признавать Россию, а приглашение её на конференцию означало бы фактическое её признание.-Было заявлено, что на конференции представлены государства-победители, а Россия страна, побеждённая в войне. Таким образом, Россия на конференцию не попала.Проходила с 12 ноября 1921 года по 6 февраля 1922 года в Вашингтоне. В работе конференции приняли участие США, Великобритания, Китай, Япония, Франция, Италия, Бельгия, Нидерланды и Португалия, а также пять британских доминионов, хотя основные вопросы решались тройкой сильнейших морских держав США-Британская Империя-Япония. Советская Россия не получила приглашения в Вашингтон, в следствии чего заявила о своём непризнании любых решений конференции.Были подписаны:Договор от 13 декабря 1921 года между США, Великобританией, Францией и Японией, который стал известен как "Четверной тихоокеанский трактат" или "Дальневосточная Антанта". Согласно этому договору подписанты обязались взаимно уважать права на острова и островные владения в Тихом океане. Таким образом, соглашение юридически закрепляло статус-кво и временное равновесие четырёх держав в Тихоокеансколм регионе.Договор между США, Великобританией, Японией, Францией и Италией об ограничении морских вооружений.
65. Заходняя Беларусь аказалася ў складзе Польшчы па Рыжскаму мiрнаму дагавору 18 сакавiка 1921г. На гэтай тэрыторыi пражывала амаль 3, 4 млн. чалавек, 12, 7% насельнiцтва Польшчы, з iх 70% былi беларусамi. Заходняя Беларусь была аграрным прыдаткам прамысловых раёнаў Польшчы. Многiя галiны прамысловасцi прыйшлі ў заняпад (тэкстыльная, гарбарная i iнш.), улепшым стане знаходзiлася жывёлагадоўля. Развiвалася вытворчасць мяса, сыру. Заходняя Беларусь вырабляла прамысловай прадукцыі ў 9 разоў менш, чым у БССР. Асноўная маса насельнiцтва была занята ў сельскай гаспадарцы (85%). Большасць зямлi знаходзілася ў руках памешчыкаў (1% памешчакаў валодаў 50% зямлi). Пачынаецца засяленне беларускiх зямель асаднiкамi (былымi афiцэрамi і ўнтэрафiцэрамi). Беларускiя сяляне аказалiся ў цяжкiм становiшчы. Многiя сяляне вымушаны былi выехаць за мяжу. Сацыяльнае прыгнечанне дапаўнялася нацыянальным. Ажыццяўлялася паланiзацыя беларускага народа i барацьба супраць праваслаўнай царквы (з 500 цэркваў 300 былi ператвораны ў касцёлы). Рэжым санацыi (аздараўлення) Ю. Пiлсудскага быў зведзены да падаўлення дэмакратычнага руху на тэрыторыi Польшчы. Абвастрэнне сацыяльных супярэчнасцей вяло да актывiзацыi палiтычных сiл i нарастання нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусi. У першыя гады развярнулася партызанская барацьба. Асаблiва ўпартай яна была ў Гродзенскiм, Брэсцкiм, Пiнскiм i iншых паветах. Узначальвалi барацьбу камунiсты Польшчы i Беларусi. Поплеч з iмi iшлi беларускiя эсеры i прадстаўнiкi іншых партый. У гэты час адбываецца кансалiдацыя камунiстаў. У кастрычнiку 1923г. у Вiльнi адбылася V Устаноўчая канферэнцыя прадстаўнiкоў усiх партыйных камтэтаў Заходняй Беларусi. Было прынята рашэнне аб стварэннi Камунiстычнай партыi Заходняй Беларусi (КПЗБ) i выбраны яе ЦК (С. А. Мертэнс, С. Т. Мiлерi iнш.). Затым у склад ЦК увайшлi прадстаўнiкi беларускай рэвалюцыйнай арганiзацыі, якiя ўлiлiся ў састаў КПЗБ (I. К. Лагiновiч, А. Р. Капуцкi). У 1924г. быў створаны камсамол Заходняй Беларусi (КСМЗБ). Пашыралася культурна-асветнiцкая дзейнасць, якую развiвалi Беларуская хрысцiянская дэмакратыя, група А. Луцкевiча i iнш. У 1926 г. аформiлася Беларуская сялянска-рабочая грамада (БСРГ) на чале з Б. А. Тарашкевiчам. Грамада прызывала да актыўнай палiтычнай барацьбы. Баючыся гэтай сiлы (у саставе грамады было 100 тыс. чалавек), урад Пiлсудскага разграміў яе. КПЗБ аказала дапамогу Таварыству беларускай школы (ТБШ), якое падтрымала партыю на выбарах у сойм (1938г.). Камунiсты атрымалi 328 тыс. галасоў (28% ад прыняўшых удзел у выбарах) i актывiзавалi барацьбу за сацыяльнае i нацыянальнае вызваленне. У канцы 20-ых - пачатку 30-ых гадоў прайшлi забастоўкi на радзе прадпрыемстваў Беластока, Вiльнi, Брэста i iншых гарадоў. Буйнейшая стачка адбылася ў жніўнi 1929 г. на шклозаводзе "Нёман". У ёй удзельнiчалi 700 чалавек, якiя напрацягу 2-х месяцаў адстойвалi свае правы. 4 месяцы iшла забастоўка 7 тыс. рабочых i сялян у Белавежскай пушчы. Пасля ўвядзення Канстытуцыi 1935г., якая яшчэ болей абмежавала дэмакратычныя правы i вольнасцi народа, тысячы рэвалюцыйна настроеных людзей былi кiнуты ў турмы i концлагер у Бярозе-Картузскай. КПЗБ вядзе барацьбу за стварэнне адзiнага народнага фронта i кiруе барацьбой рабочых i сялян. У 1936 г. бастуюць рабочыя Брэста i Гродна ў сувязi з расстрэлам рабочых дэманстрацый у Кракаве i Львове. Быў створаны камiтэт дапамог, якi збiраў сродкi для сем'яў ахвяр расстрэлу. Барацьба рабочых дапаўнялася выступленнямi сялян. Яркiм прыкладам з'яўляецца выступленне ў 1935г. рыбакоў на в. Нарач. Дырэкцыя забаранiла свабодную лоўлю рыбы. 3 тыс. сялян захапiлi рыбныя ўчасткi. Iм аказалi дапамогу рыбакi, якiя працавалi тут па найму. Барацьба працягвалася 4 гады. Але барацьба апошнiх перадваенных гадоў не прынесла станоўчых вынiкаў. Сказаўся негатыўны ўплыў на камунiстаў культа асобы Сталiна, а таксама нежаданне кiраўнiцтва Польскай сацыялiстычнай партыi i iншых дэмакратычных сiл iсцi на сумесныя дзеяннi з камунiстамi.
66. сусветная вайна, якая пачалася 1 верасня 1939 г., з'явилася катастрофай глабальнага маштабу. У вайну была уцягнута 61 краіна, звыш 80 % насельніцтва планеты, баявыя дзеянні вяліся на тэрыторыі 40 краін. Толкі у Еуропе яна забрала жыцці больш за 50 млн чалавек. Больш за палову гэтых страт - 27 млн забітых - прыпала па долю населынітва Савецкага Саюза.Абвастрэнне супярэчнасцей паміж еурапейскімі дзяржавамі з'явілася галоунай перадумовай вайны. У першую чаргу ужо к сярэдзіне 30-х гг. абвастрыліся эканамічныя супярэчнасці паміж вядучымі капіталістычнымі Kpaінамі. Германія, якая абагнала па галоуных эканамічных паказчыках Англію i Францыю, зноу паставіла пытанне аб перадзеле свету. Прадстаунікі буйнога нямецкага капіталу, рэваншысты патрабавалі перагляду Версальска-Вашынгтонскай мірнай сістэмы, якая вызначыла перауладкаванне свету пасля Першай сусветнай вайны, вяртання былых нямецкіх тэрыторый i калоній. Зацвярджэнне фашызму у Германіі падало такім патрабаванням адкрыты агрэсіуны характар. ідэалогія германскага фашызму абвяшчала курс на устанауленне сусветнага панавання, перавагу «вышэйшай расы», барацьбу супраць камунізму.У 1931 — 1932 гг. Японія захапіла Паупочна-Усходні Кітай, а потым пачала наступленне у кірунку яго цэнтральнай часткі.Падрыхтоуку да агрэсіуных дзеянняу праводзіу i фашысцкі рэжым Б.Мусаліні у Італіі, які у кастрычніку 1934 г. ажыццявіу настуиленне на тэрыторыю Эфіопіі i да мая 1935 г. захапіў амаль усю кpaiнy. Важным кірункам у падрыхтоуцы вайны ycix дзяржау фашысцка-мілітарысцкага блока з'яулялася распальванне нацыяпалізму, які даходзіу да крайняга расізму i шавінізму. У выніку пачау складвацца агрэсіуны пала-германа-японскі блок, які дабівауся усталявання свайго панавання. У парадак дня было пастаулена пытанне аб чарговым перадзеле свету. Дамінаваны статус Англіі, Францыі i ЗША апынууся пад пагрозай. Палітыкі, дыпламаты, ваенныя у Лонданне, Парыжы i Вашынгтоне апынуліся перад выбарам: ствараць адзіны фронт супраць агрэсіуных дзяржау i у гэтым выпадку узаемадзейнічаць з СССР ці згаварвацца з aгpacapaмi за кошт іншых краін. Ужо у сярэдзіне 30-х гг. намячаліся перадумовы для стварэння у Еуропе Сістэмы калектыунай бяспекі. У 1934 г. СССР уступіу у Jliгy Нацый i стау пастаянным членам яе Савета. У 1935 г. былі падпісаны савецка-французскі i савецка-чэхаславацкі дагаворы, якія прадугледжвалі аквзанне узаемнай дапамогі супраць агрэсіі. Гэта стварала пэуныя магчымасці для далейшага збліжэння еурапейскіх краін на антыфашысцкай платформе. Вяліся кансультацыі па падрыхтоуцы так званага «Усходняга пакта» - дагавора аб узаемнай дапамозе паміж СССР, Чэхаславакіяй, Фінляндыяй, Польшчай, Латвіяй i Літвой з мэтай супрацьдзеяння гітлераускай агрэсіі.Аднак кіруючыя колы Англіі i Францыі не змаглі заняць дакладную пазіцыю у адпосінах да ідэі калектыунай бяспекі, праявіць гатоунасць да кампрамісау перад пагрозай фашызму. Яны узялі курс на «уміратварэнне» агрэсара. Яго сэнс заключаўся у тым, каб цаной уступак накіраваць агрэсію Германіі на Усход i аслабіць яе націск на Захадзе.Гэта палітыка атрымала рэалізацыю ужо у лютым 1935 г., калі германскае кірауніцтва афіцыйна адмовілася ад артыкулау Версальскага дагавора, якія абмяжоувалі узбраенне Германіі. У сакавіку гэтага ж года фашысцкі урад прыняу закон аб увядзенні забароненай у 1919 г. усеагульнай ваеннай павіннасці i стварэнні пауммільённага вермахта. Вясной 1936 г. нацысты упершыню павялі свае войскі у паход i уступілі у Рэйнскую дэмілітарызаваную зону. У вьніку арміі вермахта выйшлі да граніцы Францыі
67. Другая сусветная вайна пачалася 1 верасня 1939 г. нападам Германіі на Польшчу. У яе была ўцягнута 61 дзяржава (больш за 80% насельніцтва Зямлі). Ваенныя дзеянні ішлі на тэрыторыі 40 дзяржаў, а таксама паўсюдна на марскіх і акіянскіх прасторах. Палітычнае кіраўніцтва краін Захаду і Усходу не змагло выпрацаваць сумеснай пазіцыі па стрымліванні агрэсіўных намераў Германіі. Прычым Вялікабрытанія, Францыя, Польшча, ды і Савецкі Саюз аддалі перавагу кампрамісу з агрэсарам замест процістаяння, а ў выніку асудзілі сябе на ваеннае выпрабаванне ў больш складаных умовах. Адсутнасць узгодненнай дзейнасці еўрапейскіх краін прывяла да таго, што перадваенныя палітычныя супярэчнасці паміж найбуйнейшымі краінамі перараслі ў вайну. Несумненна, што вядучую ролю ў распальванні ваеннага канфлікту адыгралі таталітарныя рэжымы Італіі, Японіі і найперш нацысцкай Германіі.У айчыннай гістарыяграфіі вылучаюць пяць асноўных перыядаў Другой сусветнай вайны. Першы перыяд (1 верасня 1939 - 21 чэрвеня 1941 г.) уключае пачатак Другой сусветнай вайны і захоп германскімі войскамі і іх сатэлітамі краін Заходняй Еўропы. У другі перыяд (22 чэрвеня 1941 - 18 лістапада 1942 г.) уваходзяць напад гітлераўскай Германіі на СССР, пачатак Вялікай Айчыннай вайны савецкага народа, пашырэнне маштабаў вайны і крах «маланкавай вайны». Трэці перыяд (19 лістапада 1942 - 31 снежня 1943 г.) звязаны з карэнным пераломам у вайне, прыпыненнем наступальнай стратэгіі фашысцкага блока і пераходам стратэгічнай ініцыятывы да краін антыгітлераўскай кааліцыі. Чацвёрты перыяд (1 студзеня 1944 - 9 мая 1945 г.) уключае разгром фашысцкага блока, выгнанне гітлераўскіх войскаў з тэрыторыі СССР, адкрыццё другога фронту, заканчэнне Вялікай Айчыннай вайны, вызваленне ад германскай акупацыі краін Еўропы, капітуляцыю Германіі. Пяты перыяд (9 мая - 2 верасня 1945 г.) звязаны з разгромам мілітарысцкай Японіі, вызваленнем народаў Азіі ад японскіх акупантаў і заканчэннем Другой сусветнай вайны.У першы перыяд вайны асноўныя падзеі разгортваліся на захадзе Еўропы. Вялікабрытанія і Францыя, звязаныя пагадненнем з Польшчай аб узаемадапамозе, аб'явілі 3 верасня 1939 г. вайну Германіі. 3 аб'яўленнем вайны Германіі выступілі Аўстралія, Новая Зеландыя, Канада, Індыя, Паўднёва-Афрыканскі Саюз. Вайна набыла сусветны маштаб. Аднак неабходнай ваенна-эканамічнай дапамогі Польшчы ўсе гэтыя краіны не аказалі і баявых дзеянняў не распачалі. Планавалася, што французская армія на пятнаццаты дзень пасля нападу Германіі на Польшчу пяройдзе ў наступленне. Ваенныя магчымасці Вялікабрытаніі і Францыі былі дастатковыя для прыпынення германскай агрэсіі. Рашучы ўдар саюзнікаў на захадзе мог бы карэнным чынам змяніць ход ваенных падзей. Грамадскасць разлічвала на падтрымку саюзнікаў. Але час ішоў, а самалёты саюзнікаў у польскім небе так і не з'явіліся. Польскае камандаванне не паспела закончыць мабілізацыю і разгортванне войска. Нягледзячы на мужнае супраціўленне польскіх салдат і афіцэраў, германская армія, дзякуючы вялікай ваеннай перавазе да 16 верасня 1939 г., акупіравала большую частку тэрыторыі Польшчы і выйшла на «лінію Керзана». Польскі ўрад 16 верасня пакінуў краіну і эміграваў у Румынію, а потым у Лондан. Многія польскія патрыёты заставаліся вернымі прысязе і працягвалі змагацца, выконваючы свой вайсковы абавязак. Гераічна змагаліся абаронцы Варшавы, капітуляваўшы толькі 27 верасня, а таксама абаронцы Брэсцкай крэпасці, сярод якіх было шмат беларусаў. Агульнае становішча польскіх войскаў зрабілася катастрафічным. У другой палавіне верасня польскай арміі як арганізаванага цэлага ўжо не існавала. Узброеным сілам Польшчы былі нанесены значныя страты.
68. Важнай падзеяй у гісторыі Беларусі 30-х гг. XX ст. з'явілася уз'яднанне яе зямель, якія былі адарваны па Рыжскаму дагавору ад 18 сакавіка 1921 г. i адышлі да Польшчы. Як было адзначана, 17 верасня 1939 г. па распараджэнню сталінскага урада часці Чырвонай Арміі перайшлі савецка-польскую граніцу i пачалі вызваленне Заходняй Беларусі i Заходняй Украіны. У першы дзень паходу былі вызвалены Баранавічы, 18 верасня - Навагрудак, Ліда, Слонім, 19 верасня - Вільня, Пружаны, 20 верасня - Гродна, 21 верасня – Пінск,22 верасня - Беласток i Брэст. Да 25 верасня савецкія войск і поунасцю занялі Заходнюю Беларусь i спыніліся на лініі Гродна - Брэст i далей на поудзень. 25 верасня 1939 г. у Брэсце адбыуся парад савецкіх i нямецкіх войскау, пасля чаго германскія часці былі адведзены за Буг.Як ужо адзначалася, 28 верасня 1939 г. паміж СССР i Германіяй быу падпісаны дагавор аб дружбе i граніцах, паводле якога устанаулівалася новая заходняя мяжа савецкай дзяржавы на так званай «Jiinii Керзана», якая была вызначана краінамі Антанты у якасці усходняй мяжы Польшчы у 1919 г. Гэта лініі з'яулялася этнічнай мяжой паміж палякамі, беларусамі i украінцаміУ некаторых месцах ствараліся ваенна-рэвалюцыйныя камітэты, якія бралі уладныя функцыі, раззбройвалі мясцовую паліцыю, асаднікау. Сярод польскага насельніцтва адчувалася варожасць.3 прыходам савецкіх войскау у заходнебеларускіх землях пачалося усталяванне рэвалюцыйных парадкау. У гарадах i паветах ствараліся часовыя управы, сялянскія камітэты. Гэтыя органы улады фарміраваліся на шырокай аснове. У ix складзе былі прадстауінкі рабочых, беднага i сярэдняга сялянства, Інтэлігенцыі i Чырвонай Арміі. У стварэнні часовых органау кіравання прынялі удзел былыя члены КПЗБ. Пры ix ствараліся атрады рабочай гвардыі i сялянскай міліцыі. Часовыя управы бралі на прамысловыя прадпрыемствы, пакінутыя уладальнкамі, арганізоувалі вытворчасць. Сялянскія камітэты дзялілі памешчыцкую зямлю сярод беззямельных i малазямельных вяскоуцау.Пачалася дэмакратызацыя школьнага навучання. Ужо восенню 1939 г. былі адкрыты новыя школы з навучаннем на роднай мове. Адкрываліся медыцынскія установы, якія бясплатна абслугоувалі насельніцтва.Важнай падзеяй у ходзе фарміравання новай улады у Заходняй Беларусі былі выбары у Народны сход - паунамоцны прадстаунічы орган. Часовыя управы i сялянскія камітэты разгарнулі работу на выбарах у орган, ён павінен быу у заканадаучым парадку канчаткова вызначыць пытанне аб уладзе. Аднак лес Заходнебеларускага краю фактычна вырашауся у Маскве. Выбары у Народны сход адбыліся згодна з пастаповай Палітбюро ЦК УКП(б) ад 1 кастрычніка 1939 г. «Пытанні Заходняй Украіны i Заходняй Беларусі», у якой вызначаліся мэты, час, працэдура арганізацыі i правядзення выбарау, а таксама пытанні, якія павінны быць вырашаны дэпутатамі сходу. Прадугледжвалася праводзіць выбарчую кампанію пад лозунгамі устанаулення савецкай улады на тэрыторыю Заходняй Беларусі i Заходняй Украіны, уваходжання гэтых зямель адпаведна у склад БССР i УССР.Выбарчае права атрымалі усе грамадзяне, якім споунілася 18 гадоу, незалежна ад сацыяльнага паходжання, маёмаснага стану, нацыянальнай прыналежнасці i папярэдняй палітычнай дзейнасці. Правам вылучэння кандыдатау у дэпутаты Народнага сходу забяспечваліся сялянскія камітэты, часовыя управы, сходы рабочых, членау рабочай гвардыі, прадстаунікоу інтэлігэнцыі. У выніку за кандыдатау устаноучага органа прагаласавала звыш 90 % ад агульнай колькасці выбаршчыкау.Народны сход Заходняй Беларусі праходзіу 28-30 кастрычніка 1939 г. у Беластоку. На ім прысутнічала 926 дэпутатау, якія прадстаулялі розгныя сацыяльныя слаі i нацыянальнасці. Сярод дэпутатау былі актыуныя удзельнікі рэвалюцыйна-вызваленчага руху у Заходняй Беларусі П. Дзмітрук, В. Каляда, М. Машара, П. Пестрак, С. Прытыцкі, У. Царук i інш..
69..22 чэрвеня 1941г. на досвiтку гiтлераўскiя войскi варвалiся ў межы СССР. Вораг нанёс удары па аэрадромах, чыгуначных вузлах, гарадах Прыбалтыкi, Беларусi, Украiны. Часцi Чырвонай Армii неслi вялiкiя страты. Удар групы армiй "Цэнтр", якая наступала праз тэрыторыю Беларусi на Маскву прынялi на сябе воiны 3 i 10 армiй, якiя абаранялiся ў раёне г. Беластока i г. Гродна (камандуючыя: генералы В. I. Кузняцоў, К. Д. Голубеў), а таксама воiны 4 армii (генерал А. А. Карабкоў), якiя абаранялi Брэст. Савецкiя воiны праяўлялi стойкасць i мужнасць. 10 дзен вялi баi пагранiчнiкi 4 заставы лейтэнанта А. Кiжэватава, 7 атак адбiла 3 застава лейтэнанта В. Усава. А. Кiжэватаву i В. Усаву было прысвоена званне Героя Савецкага саюза. Гераiчна трымалiся абаронцы Брэсцкай крэпасцi - воiны капiтана I. М. Зубачова, палкавога камiсара Д. М. Фамiна, маёра П. М. Гаўрылава. Нямногiм удалося вырвацца з крэпасцi i прадоўжыць барацьбу з ворагам. Гераiчна змагалiся савецкiя лётчыкi. Адзiн з першых таранаў здзейсніў Д. Ф. Кокараў. Другi таран зрабіў С. М. Гудзiмаў i iнш. У першыя днi вайны лётчыкi зрабiлi 1890 баявых вылетаў i знiшчылi больш 100 варожых самалётаў. Нягледзячы на мужнасць i гераiзм савецкiх воiнаў, фашысты прарвалi абарону ў Беларусi i накiравалiся на ўсход: 1-ая група ад Сувалак на Вiльню i Мiнск, 2-ая - ад Брэста на Мiнск. Планавалася абыйсцi Мiнск з поўначы i поўдня i знiшчыць войскi Заходняга фронту. На 4 дзень фашысты аказалiся пад Мiнскам. Абарону ажыццяўлялi войскi 44 i 2 стралковых корпусаў (В. А. Юшкевiч i генералА. М. Ермакоў), 100 стралковай дывiзii (генерал I. М. Русiянаў), 108 стралкковай дывiзii (генерал А. I. Маўрэвiч). Каля Радашковiч здзейснiлi гераiчны подзвiг лётчыкi эскадрыллi 207 палка 42 авiядывiзii капiтан М. Гастэла i члены яго экiпажа: А. Бурдзянюк, Р. Скарабагаты i А. Калiнiн. Савецкiм воiнам не ўдалося ўтрымаць Мiнск. Значная частка савецкiх войск аказалася ў акружэннi i гэта пазбавiла магчымасцi стрымлiваць праціўнiка ў цэнтральнай частцы Беларусi. У гэты цяжкi час кiраўнiцтва СССР прыняло рад мер па мабiлiзацыi рэсурсаў краiны для адпору агрэсii. Праграма дзеянняў была распрацавана ў дырэктыве СНК i ЦК ВКП(б) ад 29 чэрвеня 1941г. У ёй змяшчаўся заклiк перабудаваць жыццё на ваенны лад, арганiзаваць дапамогу армii, разгарнуць партызанскую барацьбу на тэрыторыi, якая была захоплена ворагам. Пачалася мабiлiзацыя ў Чырвоную Армiю i перадача ёй матэрыяльных каштоўнасцей. Каля 2 млн. чалавек было мабiлiзавана на будаўнiцтва процiтанкавых рвоў, акопаў, блiндажоў. Праводзіўся збор сродкаў у фонд абароны. У гарадах стваралiся знiшчальныя батальёны, арганiзоўвалiся групы садзейнiчання савецкiм войскам. У стварэннi абарончых рубяжоў, знiшчэннi ворага ўдзельнiчалi 39 тыс. байцоў народнага апалчэння. Вялiкую работу правяла эвакуацыйная камiсiя. У ўсходнiя раёны было перамешчана 122 прадпрыемства, эвакуiравана 1, 5 млн. рабочых i членаў iх сем'яў. Чырвоная армiя з баямi адступала на ўсход. У пачатку лiпеня 1941г. (згодна з распараджэннем Стаўкi Галоўнага камандавання) арганiзуецца лiнiя абароны на Заходняй Дзвiне i Дняпры. Сюды былi перакiнуты 37 дывiзiй, якiя маглi б дапамагчы не дапусцiць прарыву праціўнiка на Маскву. На некалькi дзен затрымалi фашыстаў на рацэ Бярэзiне ў раёне Бабруйска. Аднак новае наступленне спынiць не ўдалося. Зацяжныя баi разгарнулiся вакол Барысава. Упартае супраціўленне ворагу аказана пад Оршай. Тут 14 лiпеня ўступiла ў бой батарэя "кацюш" (пад кiраўнiцтвам капiтана I. А. Флёрава). Войскi 20-ай армii (генерал П. А. Курачкiн) правялi контрудар у раёне Сянно i Лепеля. З 5 па 9 лiпеня адбывалася бiтва за Вiцебск. Воiны палкоўнiка М. Гачана падбiлi 50 танкаў i знiшчылi 500 фашыстаў. Цаной вялiкiх страт немцы захапiлi горад. Надзвычай упартыя баi адбылiся ў раёне Магiлёва (з 4 па 27 лiпеня) i Гомеля. Войскi генералаў Ф. Бакунiна, М. Раманава, камкора Л. Пятроўскага рабiлі ўсё магчымае, каб адстаяць гарады. Але сiлы былi няроўныя. Савецкiя воiны вымушаны былi аставiць 27 лiпеня Магiлёў i 19 жніўня - Гомель. Паражэнне савецкiх войск было абумоўлена непадрыхтаванасцю да абароны войск Заходняга фронту. Страты фронта склалi 400 тыс. чалавек з агульнай колькасцi 750 тыс. Нягледзячы на гераiчнае супраціўленне чырвонаармейцаў, да канца жніўня акупiравана ўся тэрыторыя Беларусi. Уся вiна за паражэнне была ўскладзена на кiраўнiцтва Заходнiм фронтам. Яго камандуючы Д. Р. Паўлаў i яго штаб былi асуджаны i расстраляны. Разам з тым абарона Беларусi на працягу 2-х месяцаў не дазволiла праціўнiку рэалiзаваць план "маланкавай вайны" i дала магчымасць Чырвонай Армii правесцi абарончыя мерапрыемствы на маскоўскiм кiрунку.
71.В середине осени 1941 г. сложилось очень напряженное положение на Московском направлении, где с начала октября группа немецко-фашистских армий «Центр» начала операцию под кодовым названием «Тайфун».Спустя неделю с начала операции германское верховное командование сообщало об успешном развитии наступления 4-й танковой армии под командованием Г. фон Клюге на подступах к Можайску, танковой армии Г Гудериана - - к Туле, танковой армии Г. фон Готта — к Калинину (теперь Тверь), а также о ликвидации вязем-ского «котла» и взятии в плен большого количества бойцов и командиров Красной Армии. Из остатков Западного и Резервного фронтов 10 октября 1941 г. был создан новый Западный фронт, задачей которого являлась оборона близких подступов к Москве. Командующим фронтом был назначен генерал армии Г. К. Жуков. Когда во второй половине октября противник возобновил наступление на этом направлении, ему вновь необходимо было прорывать сплошную линию обороны. Немцы настойчиво стремились к советской столице. 20 октября в Москве было введено осадное положение. Сотни тысяч москвичей возводили оборонительные сооружения. На окраинах города создавали баррикады, устанавливали противотанковые надолбы. Большинство московских заводов не прекращали работу и продолжали выпускать военную продукцию. Срочно формировались новые дивизии ополченцев, сразу шедших на фронт.В конце октября 1941 г. операция «Тайфун» стала давать сбой. В конце октября — начале ноября наступление частей вермахта на Москву было остановлено. 7 ноября на Красной площади состоялся военный парад частей Красной Армии. Прямо с него советские воины отправлялись на фронт.15 ноября германское командование начало второе наступление на Москву. Чрезвычайно жесткое сопротивление встретил враг в районе Волоколамска.Последняя попытка захватить Москву была предпринята войсками вермахта в начале декабря 1941 г. Но и это наступление, как и два предыдущих, провалилось. Создались условия для перехода советских войск в контрнаступление и разгрома врага под Москвой. Но военно-техническое преимущество пока было на стороне немецко-фашистских войск.Настоящей неожиданностью для германского командования было то, что Красная Армия 5—6 декабря 1941 г. перешла в контрнаступление. К началу января 1942 г. советские войска освободили свыше 11 тыс. населенных пунктов Московской и Тульской областей и продвинулись на запад на 100—250 км. Значительную помощь советским войскам оказывали партизаны и подпольщики. Только патриоты Орши в период битвы за Москву осуществили 98 крушений немецких поездов на железной дороге Московского направления, вывели из строя 200 паровозов. Контрнаступление Красной Армии под Москвой стало поворотным пунктом не только на советско-германском фронте, но и в ходе Второй мировой войны. Укрепился авторитет Красной Армии на международной арене. Разгром войск вермахта под Москвой означал полный крах гитлеровской стратегии «молниеносной войны», развеял миф о непобедимости германской армии, изменил стереотипы, с которыми многие западные политики подходили к СССР.
70.Як і ў іншых краінах Еўропы ў Беларусі немцы спрабавалі выкарыстаць калабарацыянісцкі рух. Калабарацыяністы (ад франц. слова соllаbоrаtіоn-супрацоўніцтва) - асобы, якія супрацоўнічалі з акупацыйнымі ўладамі. Да калабарацыяністаў на Беларусі можна аднесці супрацоўнікаў інстытутаў мясцовага самакіравання і паліцыі, у іх ліку Беларускай народнай самадапамогі (БНС), Беларускага корпуса самааховы (БКС), Саюза беларускай моладзі (СБМ), Беларускай цэнтральнай рады (БЦР) і Беларускай краёвай абароны (БКА). Па розных звестках, калабарацыянісцкі рух на Беларусі налічваў 80-100 тыс. чалавек, значная колькасць з якіх была далучана да яго акупантамі і іх памагатымі шляхам прымусу. Беларуская народная самадапамога (БНС) была створана ў кастрычніку 1941 г. па загаду генеральнага камісара Беларусі В. Кубэ. Кіруючым органам з'яўлялася Цэнтральная рада, якой падпарадкоўваліся акруговыя, раённыя і валасныя аддзелы. Практычна БНС займалася вырашэннем толькі сацыяльных пытанняў: зборам грашовых і матэрыяльных каштоўнасцей, прадуктаў харчавання і вопраткі, аказвала матэрыяльную дапамогу лаяльным да акупантаў, вярбавала новых членаў. Напачатку такая дзейнасць БНС у пэўнай ступені адпавядала інтарэсам германскіх акупацыйных уладаў. Але паступова Беларуская народная самадапамога набывае рысы палітычныга руху. Дзеля дасягнення сваёй галоўнай мэты - самакіравання ў складзе германскага рэйха, кіраўніцтва БНС дамаглося ад немцаў дазволу на фарміраванне з лета 1942 г. ваенізіраваных фарміраванняў пад назвай Беларускі корпус самааховы (БКС). Было сфарміравана 20 батальёнаў, але ваеннага значэння яны не атрымалі, паколькі належнага ўзбраення немцы ім не далі, многія ў БКС былі мабілізаваны прымусова. У сакавіку 1943 г. на з'ездзе Цэнтральнай рады і акруговых кіраўнікоў БНС быў выпрацаваны мемарандум, які патрабаваў ад нямецкіх уладаў поўнай аўтаноміі Беларусі і стварэння беларускага ўрада і беларускага войска. Падобныя дзеянні кіраўніцтва БНС не спадабаліся нямецкай адміністрацыі. У выніку кіраўнік БНС І. Ермачэнка быў зняты з пасады і высланы з Беларусі. Яго месца заняў В. Іваноўскі. Паводле распараджэння германскіх уладаў ад І8 сакавіка 1943 г., дзейнасць БНС у далейшым абмяжоўвалася толькі аховай здароўя і матэрыяльнай дапамогай насельніцтву. Дзеля ажыццяўлення прагерманскай маладзёжнай палітыкі на Беларусі 22 чэрвеня 1943 г. быў створаны Саюз беларускай моладзі (СБМ). Цэнтральны штаб СБМ на чале з М. Ганько і Н. Абрамавай знаходзіўся да ліпеня 1944 г. у Мінску, а потым перабраўся з шэрагам іншых інстытутаў беларускіх калабарацыяністаў у Берлін. Пры штабе было 4 аддзелы, у тым ліку і "Працоўная група" па вярбоўцы і адпраўцы моладзі на работы ў Германію. На месцах былі створаны акруговыя і раённыя штабы СБМ. Члены арганізацыі насілі спецыяльную форму, мелі свой друкаваны часопіс "Жыве Беларусь". "Саюз беларускай моладзі" знаходзіўся пад кантролем аддзела моладзі генеральнага камісарыята "Беларусь". СБМ налічваў у 1944 г. 12 635 чалавек, з якіх да 5 тыс. былі накіраваны на работу і вучобу ў Германію. У с
нежні 1943 г., калі быў вызвалены ад нямецкіх акупантаў шэраг раёнаў Усходняй Беларусі, на тэрыторыі Генеральнай акругі "Беларусь" акупацыйнымі ўладамі было аб'яўлена аб стварэнні дапаможнага дарадчага органа нямецкага кіравання на Беларусі - Беларускай цэнтральнай Рады (БЦР). У склад БЦР уваходзіла 14 чалавек. Яе кіруючым органам быў прэзідыум на чале з Р. Астроўскім. Структурна БЦР складалася з 12 аддзелаў. Фармальна германскія акупацыйныя ўлады перадалі ў сферу падпарадкавання БЦР справы сацыяльнага забеспячэння, культуры, адукацыі і абароны. Толькі ў сакавіку 1943 г. БЦР атрымаў ад немцаў дазвол на стварэнне большых, чым раней, узброеных фарміраванняў. Пад назвай Беларуская краёвая абарона (БКС) было сфармірована 55 батальёнаў. Пры наступленні Чырвонай Арміі большасць мабілізаваных у склад БКС перайшлі на яе бок, да партызан, разыйшліся па хатах. Адным з найбольш значных мерапрыемстваў у гісторыі БЦР быў ІІ Усебеларускі кангрэс, які адбыўся 27 чэрвеня 1944 г. у Мінску. Ён быў скліканы па прапанове прэзідэнта БЦР Р. Астроўскага з дазволу генеральнага камісара Беларусі К. фон Готберга. Удзельнікі ІІ Усебеларускага кангрэса накіравалі прывітальную тэлеграму А. Гітлеру. Усебеларускі кангрэс, скліканы за некалькі дзён да вызвалення Мінска, больш нагадваў спектакль. 30 чэрвеня 1944 г. большасць членаў БЦР пакінула Мінск і накіравалася ў Кёнігсберг, а адтуль у Берлін, дзе рэзідэнцыя БЦР знаходзілася да поўнага разгрому фашысцкай Германіі Перамога Чырвонай Арміі на франтах вайны, актыўная дзейнасць беларускіх партызан і падпольшчыкаў, патрыятызм і разважлівасць насельніцтва рэспублікі не дазволілі нямецкім акупантам ажыццявіць у поўнай меры свае мэты на беларускай зямлі.
75. Выхад Беларусi на мiжнародную арэну пасля II сусветнай вайны быў звязаны з утварэннем ААН. Урады заходнiх дзяржаў далi згоду на тое, каб, побач з СССР, раўнапраўнымi членамi ААН сталi Беларусь і Украiна. Гэтым прызнаваўся iх вялiкі ўклад у разгром фашызму i панесеныя iмі ў ходзе вайны каласальныя людскiя ахвяры i матэрыяльныя страты. 27 красавiка 1945г. мiжнародная канферэнцыя ў Сан-Францыска, склiканая для заснавання ААН, прыняла рашэнне аб уключэннi БССР, УССР у лiк краiн-заснавальнiц гэтай арганiзацыi. Так наша рэспублiка ўпершыню ў гiсторыi стала членам самай прэстыжнай арганiзацыi, якая была створана ў мэтах падтрымкi мiжнароднага мiру i бяспекi, развiцця дзяржаўных адносiн памiж народамi. Членства БССР у ААН не прывяло да прынцыповых змен у становiшчы рэспублiкi як унутры краiны, так i на мiжнароднай арэне, да пашырэння яе функцый i паўнамоцтваў. Камандна-адмiнiстрацыйная сiстэма, якая iснавала ў рэспублiцы i краiне, душыла ўсякую самастойнасць рэспублiк, нацый i народнасцей. Таму і ўдзел дэлегацыi БССР у рабоце ААН з самага пачатку насіў фармальны характар. Яна фактычна была часткай дэлегацыi СССР i галасавала сумесна з ёй па ўсiх пытаннях, якiя абмяркоўвалiся ў ААН. Беларусь, будучы членам ААН, развiвала сувязi з iншымi краiнамi, вывучала i абагульняла вопыт замежных краiн на аснове назiранняў за працэсамi, якiя адбывалiся ў свеце. Па шэрагу важных праблем дэлегацыя БССР выступала з прапановамi i праектамi рэзалюцый. Па яе прапанове ў 1946г. Генеральная Асамблея ААН прыняла рэзалюцыю "Аб выдачы i пакараннi ваенных злачынцаў". Беларусь дабiвалася справядлiвага пасляваеннага ўладкавання Еўропы без дыскрымiнацыi i прынiжэння годнасцi дзяржаў i народаў. З такiх пазiцый былi падпiсаны дагаворы з былымi саюзнiкамi Германii - Балгарыяй, Румынiяй, Венгрыяй i Фiнляндыяй 10 лютага 1947г. БССР атрымала дапамогу ад Адмiнiстрацыi дапамогi i адраджэння Аб'яднаных нацый таварамi, машынамi, абсталяваннем. Сваю лепту ўнесла дэлегацыя БССР і ў барацьбу супраць "халоднай вайны". Яна падтрымлiвала масавы рух за мiр, якi разгарнуўся ў свеце, адстойвала лiнiю на ўмацаванне мiжнароднага мiру i бяспекi, поўную лiквiдацыю каланiялiзму i iнш. Яна выступала з асуджэннем вайны, якую вялi ЗША ў В'етнаме, асудзiла агрэсiю Iзраiля ў 1967г. супраць арабскiх дзяржаў, аказвала падтрымку народу Паўднёвай Афрыкі ў iх барацьбе супраць расiзму. Беларуская дэлегацыя ў 1963г. падпiсала Маскоўскi дагавор аб забароне выпрабаванняў ядзернай зброі ў трох сферах (атмасферы, космасе i пад вадой). Яна таксама падпiсала шэраг мiжнародных актаў па палiтычных пытаннях, правах чалавека. Такiм чынам, Беларусь у пасляваенны перыяд выйшла на мiжнародную арэну дзякуючы ўступленню у ААН. Пастаянныя прадстаўнiцтвы БССР пачалi дзейнiчаць пры ААН, ЮНЕСКА (арганiзацыя займаецца пытаннямi адукацыi, навукi, культуры), МАП (Мiжнародная арганiзацыя працы) i iнш. Устанаўлiваюцца цесныя сувязi з дэлегацыямi iншых краiн па пытаннях эканамiчнага, палiтычнага i культурнага развiцця. Аднак усё гэта адбывалася ў фарватары палiтыкi СССР, таму i адносiны iншых краiн з БССР насiлi абмежаваны i несамастойны характар.
75.Германские войска не раз пытались прорвать оборону Сталинградского фронта, окружить его войска на правом берегу Дона, выйти к Волге и овладеть городом.. Войска Красной Армии героически отражали удары врага.. Во время летних боев на дальних подступах к Сталинграду было выиграно время, необходимое для организации надежной обороны города. Однако во второй половине августа гитлеровцам удалось форсировать Дон, а 23 августа прорваться к Волге севернее Сталинграда и отрезать войска, оборонявшие город, от остальных сил фронта. В Сталинграде было объявлено осадное положение. Уже 13 сентября 1942 г. начались упорные бои в городе. Героические защитники Сталинграда отразили сотни атак врага. 11 ноября 1942 г. германские войска сделали последнюю попытку овладеть городом, но она, как и все предыдущие, не принесла им успеха.В оборонительных боях советские войска нанесли значительный урон главной группировке противника и создали условия для перехода в контрнаступление, на-чавшееся 19 ноября 1942 г. Одним из разработчиков и исполнителей плана наступательной операции являлся А. М. Василевский. Он же координировал действия фронтов во время Сталинградской битвы. Ударные группировки Юго-Западного и Донского фронтов под командованием Д. Н. Ватутина и К. К. Рокоссовского, а затем и армии Сталинградского фронта под руководством А. И. Ерёменко перешли в наступление и стремительно двинулись навстречу друг другу. В боях под Сталинградом отличилась 62-я армия под командованием В. И. Чуйкова, которая вместе с 64-й армией вела непре-рывные бои в городе с превосходящими силами противника. В результате самоотверженной борьбы войск Красной Армии в окружении очутились главные силы немецких войск, действовавшие между Волгой и Доном: 22 дивизии и более 160 отдельных частей общей численностью 330 тыс. солдат и офицеров.Задача ликвидации окруженной группировки была возложена на войска Донского фронта, которые 10 января 1943 г. приступили к выполнению операции «Кольцо». Завершилась она 2 февраля 1943 г. полным разгромом противника. В боях за Сталинград отличились генералы-белорусы К. А. Коваленко, В. А. Пеньковский, С. А. Красовский и др. Общие потери вермахта за время Сталинградской битвы составили около 1,5 млн человек — 1/4 сил, действовавших на советско-германском фронте. В связи с событиями под Сталинградом в Германии был объявлен трехдневный траур.Тяжелые потери понесла и Красная Армия. С 17 ноября 1942 по 2 февраля 1943 г. общее количество убитых и раненых составило свыше 1 129 ООО солдат и офицеров.В результате Сталинградской битвы Красная Армия перехватила у противника стратегическую инициативу и удерживала ее до конца войны. Поражение под Сталинградом обострило внутриполитическое положение Германии и ее сателлитов. Япония и Турция были вынуждены отказаться от намерения вступить в войну против СССР.Курская битва (5 июля — 23 августа 1943 г.). Чтобы поднять престиж и моральный дух своих войск, удержать от развала фашистский блок, руководство нацистской Германии летом 1943 г. решило начать новое наступление, на этот раз на Курском выступе. Здесь германское командование сконцентрировало свыше 900 тыс. солдат и офицеров, около 2700 танков, более 2 тыс. самолетов и около 10 тыс. орудий и минометов. Операция тщательно готовилась. Германское военно-политическое руководство было уверено в успехе. Однако и на этот раз агрессоры просчитались. План врага был своевременно разгадан. Советское командование решило путем оборонительной операции измотать, обессилить ударные группировки противника, а потом перейти в наступление на всем южном участке фронта. Для координации действий фронтов Ставка направила в район Курской дуги своих представителей: маршалов Г. К. Жукова и А. М. Василевского.5 июля 1943 г. немцы перешли в наступление. Развернулась небывалая по жестокости и размаху битва на суше и в воздухе. С обеих сторон было задействовано около 5 тыс. самолетов. Случалось, что в районе боевых действий одновременно находилось около 300 немецких бомбардировщиков и свыше 100 истребителей. Только с 12 июля по 23 августа советская авиация осуществила почти 90 тыс. вылетов (для сравнения: во время Сталинградской битвы за два месяца было сделано около 36 тыс. вылетов). В воздушных боях особенно отличился летчик-белорус А. К. Горовец.Неся огромные потери, враг к 11 июля 1943 г. углубился на отдельных участках фронта на 30—40 км, но главной цели не достиг.Войска Воронежского фронта 12 июля перешли в контрнаступление. В районе Прохоровки произошло крупное танковое сражение, в котором участвовало более 1100 таков и самоходных орудий. Обе стороны неcли тяжелые потери. В этот день в Курской битве наступил перелом.Центральный фронт перешел в контрнаступление 15 июля. Войска Воронежского фронта и введенные 18 июля в сражение армии Степного фронта перешли к преследованию противника. Наступление немцев на Курской дуге полностью провалилось.Немецко-фашистское командование стремилось удерживать свои позиции до пос-леднего солдата. Однако стабилизировать фронт не удалось. 5 августа 1943 г. советские войска освободили Орел и Белгород. В ознаменование этой победы в Москве был дан первый за время войны салют.23 августа 1943 г. войска Степного фронта освободили Харьков. Завершился второй период Курской битвы — контрнаступление Красной Армии.Победа советских войск под Курском и выход их к реке Днепр ознаменовали завершение коренного перелома в ходе Великой Отечественной войны. Германия и ее союзники были вынуждены перейти к обороне на всех театрах военных действий.
76.27 июля 1990 г. Верховный Совет БССР принял "Декларацию о государственном суверенитете" республики. Суверенитет государства означает верховенство, самостоятельность и полноту государственной власти республики в границах ее территории, правомочность ее законов, независимость и самостоятельность в отношениях с другими странами. Последней попыткой вернуть старые позиции КПСС был августовский путч 1991 г. в Москве. После краха путча были временно запрещена деятельность КПСС - КПБ на территории Беларуси, проведена департизация органов государственной власти и управления, ликвидированы парткомы на всех предприятиях и в учреждениях страны. После путча прошел "парад суверенитетов" - все республики СССР объявили о своем суверенитете. В августе 1991г. были приняты решения о независимости, политической и экономической самостоятельности Беларуси. 19 сентября 1991 г. Верховный Совет БССР принял новое название государства • Республика Беларусь. 20 сентября 1991 г. на сессии Верховного Совета было принято постановление "О создании Вооруженных сил Республики Беларусь'.было 8 декабря 1991 г. В этот день руководители Беларуси, Украины и России подписали соглашение о приостановлении существования СССР и об образовании Содружества Независимых Государств (СНГ). Это произошло в резиденции Вискули в Беловежской пуще. Беларусь вступила в новый этап своего развития.Важное значение имело принятие 15.03.1994 г. Конституции РБ. Впервые был введен институт президентской власти в Беларуси. В июле 1994 г. в результате всенародных выборов Президентом Республики Беларусь стал А.Беларусь создано двухпалатное Национальное собрание, которое состоит из Палаты представителей и Совета Республики. Согласно Конституции, РБ - унитарное демократическое социально-правовое государство, которое основывается на принципе разделения властей -Государственными языками в РБ являются белорусский и русский.
77. У канцы 80-х - пачатку 90-х гадоў iдзе працэс набыцця рэспублiкамi сапраўднага дзяржаўнага суверэнiтэту. Першымi да рэалiзацыi гэтых мэт прыступiлi рэспублiкi Прыбалтыкi. У сакавiку 1990г. ВС Лiтвы першым з рэспублiк СССР абвясціў аб аднаўленнi поўнага дзяржаўнага суверэнiтэта Лiтвы. Рух за нацыянальнае адраджэнне ўзмацніўся i на Беларусi. 27 лiпеня 1990г. ВС БССР прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнiтэце рэспублiкi. Беларусь выбрала ўласны шлях развiцця, хоць i не выключыла магчымасцi аб'яднання з iншымi рэспублiкамі ў новы саюз. Гэта падцвярджаецца вынiкамi рэферэндума (сакавiк 1991г). Большасць насельнiцтва выказалася за ўваходжанне ў абноўлены Саюз. За поўную дзяржаўную незалежнасць выступіў БНФ. У сакавiку 1991г. ВС БССР прыняў пастанову "Аб канцэпцыi новага Саюзнага дагавору", уякой было ўказана, што Беларусь павiнна прыняць удзел у падрыхтоўцы Саюзнага дагавора. Адначасова ў гэтым месяцы быў прыняты Закон "Аб асноўных прынцыпах народаўладдзя ў Беларускай ССР" у якiм гаварылася, што ўся ўлада ў БССР належыць народу. Аднак спадзяваннi захаваць Саюз аказалiся нязбытнымi. Нацыянальныя рухі ўрэспублiках выступалi за незалежнасць, а дзяржаўная наменклатура - за Саюз як унiтарную дзяржаву. Жнiвеньскi загавар (1991г.) спрабаваў спынiць дэмакратычныя пераўтварэнні ў рэспублiках, але быў падаўлены. Гэта адчынiла шлях для хуткага набыцця рэспублiкамi поўнай незалежнасцi. Важнае значэнне для замацавання суверэнiтэта рэспублiкi i пераўтварэння яе ў незалежную дзяржаву мела абарона эканамiчнага суверэнiтэта Беларусi. 26 жніўня 1991г. сесiя ВС Беларусi прыняла Закон "Аб забеспячэннi палiтычнай i эканамiчнай самастойнасцi БССР". Усе прадпрыемствы і ўстановы, якiя размяшчалiся на тэрыторыi рэспублiкi, перадавалiся ва ўласнасць БССР. 19 верасня 1991г. быў прыняты Закон аб назве БССР, у адпаведнасцi з якiм яна пачала называцца "Рэспублiка Беларусь". Новым сцягам РБ з'явiлася палотнiшча бела-чырвона-белага колеру, а дзяржаўным гербам - "Пагоня". 18 кастрычнiка 1991г. быў прыняты Закон "Аб грамадзянстве Рэспублiкi Беларусь", якое з'яўляецца неад'емным атрыбутам дзяржаўнага суверэнiтэту Беларусi. 8 снежня 1991г. было падпiсана пагадненне ў Белавежскай пушчы (Украiна, Расiя, Беларусь) аб стварэннi Садружнасцi Незалежных Дзяржаў (СНД). Былi запрошаны для ўступлення ў Садружнасць i iнш. рэспублiкi. Цэнтрам СНД стаў г. Мiнск. Вялiкая работа праведзена па распрацоўцы асноўнага Закона РБ - Канстытуцыi. З гэтай мэтай яшчэ 20 лiпеня 1990г. была створана ВС Канстытуцыйная камiсiя. Уяе склад увайшлi народныя дэпутаты, вучоныя-правазнаўцы. У лiстападзе 1991г. праект новай Канстытуцыi быў прадстаўлены ВС рэспублiкi. Пасля разгляду праекту асноўным быў адобраны. Ён быў апублiкаваны ў газетах для народнага абмеркавання. У маi-лiпенi 1993г. праходзiла паартыкульнае абмеркаванне ў ВС РБ. Нарэшце, 15 сакавiка 1994г. гэта работа была завершана i Беларусь пачала жыць па новай Канстытуцыi. У 1994г. краiна стала прэзiдэнтскай рэспублiкай. Першым прэзiдэнам рэспублiкi 10 лiпеня 1994г. быў выбраны А. Р. Лукашэнка. Дэмакратызацыя грамадскага жыцця, пераўтварэнні ў эканомiцы i сацыяльнай сферы ў другой палове 80-х гадоў прывялi да ўсталявання новага палiтычнага мыслення ў сферы мiжнародных адносiн, прызнання рашаючай ролi агульначалавечых каштоўнасцей.
79. 3 лета 1990 г., калі ў СССР быў абвешчаны пераход да рынку, пачалася таксама рыначная трансфармацыя эканамічнай сістэмы Беларусі. У кастрычніку 1990 г. Вяр-хоўны Савет БССР прыняў пастанову «Аб пераходзе БССР да рыначнай эканомікі» і зацвердзіў праграму пераходу да рынку, распрацаваную Саветам Міністраў Беларусі. Такі пераход планавалася пачаць з 1 лістапада 1990 г. Асновай беларускай праграмы рыначных ператварэнняў стала радыкальная праграма «500 дзён» расійскіх эканамістаў С. Шаталіна і Р. Яўлінскага. Беларуская праграма прадугледжвала наступныя кірункі пераходу да рынку.1. Меры па стабілізацыі эканомікі. Яны мелі на мэце ўтаймаваць інфляцыю, для чаго прадугледжвалася скарачэнне дзяржаўных расходаў на ўтрыманне дзяржапарату, капітальнае будаўніцтва. Планавалася адцягнуць лішак грашовай масы са спажывецкага рынку за кошт прыватызацыі кватэр, дач, гаражоў, набыцця акцый, аблігацый і г д.2. Раздзяржаўленне, прыватызацыя, дэманапалізацыя ўласпасці на сродкі вытворчасці; развіццё прадпрымальніцтва і канкурэнцыі. Праграма абвяшчала раўнапраўе дзяржаўнай, калектыўнай, індывідуальнай форм уласнасці. Да канца 1991 г. планапалася пра-даць, здаць у арэнду або бясплатна перадаць большасць дробных прадпрыемстваў у сферы гандлю, грамадскага харчавання, каму-нальных паслуг, бытавога абслугоўвання. На сярэдніх і буйных прадпрыемствах перавага аддавалася акцыяніраванню, кааперацыі. Як пераходны да прыватызацыі этап разглядалася здача прад-прыемстваў у арэнду.3. Стварэнне сістэмы дзяржаўнага рэгулявання эканомікай. Прадугледжвалася адмовіцца ад такіх атрыбутаў дзяржаўнага кіра-вання, як жорсткае планаванне, размеркаванне рэсурсаў і тавараў, якія ажыццяўляліся праз Дзяржплан і Дзяржснаб, іх падраздзяленні на месцах. Рэгуляванне меркавалася ажыццяўляць праз дзейнасць Нацбанка Беларусі і ў цэлым банкаўскай сістэмы, праз падатковую сістэму, дзяржзаказы, механізм цэнаўтварэння і сістэму аплаты працы. Плапавалася паэтапнае ўвядзенне свабоднага цэнаўтварэння з захаваннем дзяржаўнага кантролю за цэнамі толькі на прыкладна 90 груп тавараў першай неабходнасці.4. Стварэнне рыначнай інфраструктуры і механізму яе дзе-яння. Планавалася стварэнне біржаў, банкаў, рынкаў сродкаў вы-творчасці, рабочай сілы, жылля, тавараў, патэнтаў і г.д.5. Сацыяльная абарона насельніцтва ва ўмовах рыначнай эка-номікі. Прадугледжвалася ўвядзенне мінімальнай аплаты працы, індэксацыі даходаў, дапамогі па беспрацоўю, па перакваліфікацыі, дапамогі маламаёмным і шматдзетным сем'ям, пенсійнае забеспячэнне састарэлых і недзеяздольных грамадзян.6. Пераадоленне вынікаў чарнобыльскай катастрофы ва ўмо-вах пераходу да рынку. Гэта палажэнне праграмы ўлічвала неабходнасць выдаткавання значных дзяржаўных сродкаў на рэабілі-тацыю пацярпелых людзей і тэрыторый, будаўніцтва жылля, ільготы і данамогі.Перайсці да рынку планавалася за два гады ў тры этапы:1) этап надзвычайных мер - IV квартал 1990 г. - I квартал 1991 г.;2) этап «захавання раўнавагі» - II квартал - IV квартал 1991 г.;3) этап «пазітыўных зрухаў» - I - IV кварталы 1992 г. Адразу пасля зацвярджэння праграмы Вярхоўны Савет БССРпрыняў шэраг законаў па яе рэалізацыі. 11 снежня 1990 г. быў ухвалены закон «А6 уласнасці», які вызначыў прававыя рамкі для розных відаў уласнасці, увёў у прававыя адносіны паняцці прыватнай, камунальнай уласнасці. 14 снежня быў прыняты закон «А6 Нацыянальным банку», у якім галоўнымі задачамі Нацыянальна-га банка былі вызначаны: рэгуляванне грашовага абароту, каардынацыя крэдытна-грашовай сферы, падтрымка і развіццё крэдытных інстытутаў. У снежні 1990 г. былі таксама прыняты законы «Аб прадпрыемстве» і «Аб арэндзе».Развіццё новых форм уласнасці і гаспадарання пачало рэгуля-вацца законамі «Аб прадпрымальніцтве», «Аб эканамічнай непла-цёжаздольнасці і бапкруцтве». У 1991 г. была зацверджана «Дзяржаўная праграма стабілізацыі эканомікі і сацыяльнай абароны насельніцтва», якая прадугледжвала паскораныя рыначныя пера-тварэнні і прыярытэт дзяржаўнага рэгулявання з мэтаю недапуш-чэння хаосу і развалу эканомікі.Акрамя таго, планавалася, што ажыццяўленне праграмы пера-ходу да рынку дазволіць Беларусі спыніць спад вытворчасці і дабіцца яе ўзросту ў 1993г
78.Палітычнае развіцце РБ пасля атрымання суверэнітэту. Працэс станаўлення суверэннай беларускай дзяржавы паскорыўся пасля падаў лення жнівеньскага путчу 1991 г. у Маскве. Функцыі, якія раней належалі Палітбюро ЦК КПСС у Маскве, перайшлі да Вярхоўнага Савета РСФСР. Як і ў Расіі, у Беларусі дзейнасць кампартыі был забаронена, а ўся заканадаўчая ўлада фактычна перайшла да Вярхоўнага Савета, выканаўчая - да ўрада. Усе арганізацыі, установы прамысловыя прадпрыемствы, якія месціліся ў рэспубліцы і знаходзіліся ў саюзным падпарадкаванні, былі аб'яўлены маёмасцю Беларусі. Пачаўся працэс фарміравання ўласных органаў кіравання, інстытутаў і атрыбутаў незалежнай дзяржавы.Вялікія змены адбыліся ў сістэме органаў дзяржаўнай улады кіравання. У жніўні 1991 г. саюзна-рэспубліканскае Міністэрства ўнутраных спраў БССР стала рэспубліканскім Міністэрствам унутраных спраў. КДБ БССР таксама стаў рэспубліканскім ведамствам і перайшоў у падпарадкаванне Вярхоўпага Савета БССР. У пача ку 1992 г. распачало сваю дзейнасць Галоўнае ўпраўленне пагранійчных войскаў пры Савеце Міністраў РБ. 3а кароткі тэрмін Упраўленне стварыла новыя пагранатрады і правяло работу па ўмацаванні пагранзастаў, а на мяжы з Літвой Латвіяй яны былі створаны нанава. У верасні 1991 г. Вярхоўны Саветам была прынята пастанова «Аб мытнай службе РБ», згодна якой быў створаны Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь.20 верасня 1991 г. Вярхоўны Савет прыняў пастанову «Аб стварэнні Узброеных Сіл РБ». У сакавіку 1992 г, пачало дзейнічаць Міністэрства абароны. Усе часці і падраздзяленні Беларускай ваеннай акругі, якія е ўваходзілі ў склад стратэгічных сіл СНД, перайшлі ў падначаленне Міністэрства абароны рэспублікі. Ваенная дактрына, якая была распрацавана ў 1992 г., дэкларавала імкненне Беларусі стаць бяз'ядзернай дзяржавай. Прадугледжвалася скарачэнне 130-тысячнай арміі прыкладна ўдвая. Новую ролю стала адыгрываць Міністэрства замежных спраў Беларусі, ранейшае існаванне якога было хутчэй фармаьным, чым неабходным. Яно распачало працу па ўстанаўленні дыпламатычных адносін з іншымі краінамі свету. Былі наладжаны дыпламатычныя адносіны з ЗША, Германіяй, Вялікабрытаніяй, Фрапцыяй, Яіюніяй, Ізраілем, Польшчай і многімі іпшымі краінамі, нармалізаваны адпосіны з беларускай дыяспарай, падпісаны найважнейшыя міжнародныя дамовы, якія гарантавалі далейшае развіццё Беларусі як мірнай дэмакратычнай дзяржавы.Важнай праявай суверэнітэту беларускай дзяржавы стала фарміраванне ўласнай грашовай сістэмы. У абарачэнне былі ўведзены разліковыя білеты Нацыяналыіага банка Беларусі. Першапачаткова яны меліпаралельнае хаджэнне з грашыма старога, яшчэ савецкага ўзору, а з 1994 г. сталі адзіным плацёжным сродкам на тэрыторыі РБ.На працягу 1992-1994 гг. Вярхоўны Савет стаў арэнай жорсткай фракцыйнай палітычнай барацьбы па пытанпях эканамічнага жыцця, вызначэння палітычнага ладу дзяржавы, будучага дагавору з Расіяй. Новы статус беларускай дзяржавы, а таксама яе палітычны лад, складванне якога адбывалася ў пачатгку 90-х гг., патрабавалі афармлення і заканадаўчага замацавання ў Канстытуцыі, падрыхтоўка якой была даручана Канстытуцыйнай камісіі. У Вярхоўпым Савеце разгарэўся канфлікт па пытанні аб прэзідэнцтве паміж апазіцыяй, якую прадстаўлялі пераважна дэпутаты ад БНФ, і большасцю парламентарыяў, што падтрымлівалі прэм'ер-міністра В. Кебіча. Апазіцыя імкнулася зменшыць значэнне пасады кіраў-ніка дзяржавы. На яе думку, палітычная традыцыя Беларусі патрабавала парламенцкага кіравання. Апазіцыя прапанавала, каб прэзідэнт абіраўся Вярхоўным Саветам. Праўрадавая большасць імкнулася да рэдакцыі Канстытуцыі, дзе будучы прэзідэнт надзяляўся б правамі поўнага кантролю за выканаўчай уладай. Урад В. Кебіча і дэпутацкія групы, якія яго падтрымлівалі, атрымалі перавагу ў палітычнай барацьбе. У студзені 1994 г. дэпутаты адклікалі С.Шушкевіча з пасады Старшыні Вярхоўнага Савета. На гэту пасаду быў абраны генерал міліцыі М. Грыб, пад кіраўніцтвам якога была хутка завершана падрыхтоўка новай Канстытуцыі.15 сакавіка 1994 г. Вярхоўны Савет РБ прыняў новую Канстытуцыю - Асноўны закон Рэснублікі Беларусь. Паводле Канстытуцыі, Беларусь абвяшчалася унітарнай дэмакратычнай сацыяльнай дзяржавай, якая валодае вяршэнствам і паўнатой улады на сваёй тэрыторыі. У рэспубліцы ўводзілася пасада прэзідэнта. Ні парламент, ні прэзідэнт не атрымалі рашучай перавагі ва ўладных паўнамоцтвах. Выбары першага прэзідэнта былі прызначаны на 10 чэрвеня 1994 г.Кандыдатамі на пасаду прэзідэнта былі вылучаны шэсць чалавек: А. Дубко, В. Кебіч, А. Лукашэнка, В. Новікаў, 3. Пазняк, С. Шушкевіч. Шырокую падтрымку сярод грамадзян знайшла перадвыбарная праграма А. Лукашэнкі. У ёй акцэнт рабіўся на сацыяльную справядлівасць, навядзенне парадку, барацьбу з карупцыяй, павышэнне жыццёвага ўзроўню насельніцтва, збліжэнне з Расіяй.Пераможцам першага тура выбараў 19 чэрвеня стаў А. Лукашэнка, які набраў 45% галасоў. В. Кебіча, хаця ён і выйшаў у другі тур, падтрымала толькі 17,4% выбаршчыкаў. У наступным туры выбараў 10 ліпеня амаль 80 % выбаршчыкаў першым Прэзідэнтам Беларусі абралі Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнку.Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі спрыяла далейшаму развіццю дэмакратычных адносін. Хутка развівалася незалежная прыватная прэса. Быў спрошчаны выезд грамадзян за мяжу. Ужо ў першыя гады незалежнасці былі зарэгістраваны 29 палітычных партый і сем грамадска-палітычных рухаў. У 1994 г. парламент прыняў закон аб палітычных партыях, які гарантаваў грамадзянам нашай краіны права свабоды палітычных поглядаў і актыўнага ўдзелу ў палітычным жыцці.
80. Знешняя палітыка суверэннай РБ. Працэс стварэння Саюза Беларусі і Расіі.Распад СССР паклаў пачатак прынцыпова новаму этапу ў міжнародным жыцці Беларусі. Яе статус незалежнай дзяржавы быу прызнаны міжнароднай супольнасцю. Рэспубліка Беларусь у маі 2004 г. мела дыпламатычныя адносіны са 160 краінамі свету. У Мінску знаходзіліся дыпламатычныя прадстаўніцтвы 35 краін, а таксама 8 консульстваў і 12 прадегаўніцтваў міжнародных арганізацый. 82 паслы былі акрэдытаваны па сумяшчальніцтву.На 46-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН (1991) міністр замежных спраў Беларусі выклаў знешнепалітычныя прынцыпы і прыярытэты беларускай дзяржавы. Статус Беларусі быў абвешчаны як бяз ядзерны і нейтральны, знешняя палітыка - шматвектарнай. ^ Беларусь пашырыла свой удзел у арганізацыях сістэмы ААН, з яўляецца членам 13 спецыялізаваных устаноў ААН. У рамках ЮНЕСКА для Беларусі былі распрацаваны праграмы «Генетычная спадчына», «ЮНЕСКА - Чарнобыль», «Чалавек і біясфера». У краіне дзейнічае Нацыянальная камісія Рэспублікі Беларусь па справах ЮНЕСКА. Беларусь актыўна ўдзельнічае ў працы такіх функцыянальных органаў ААН, як еўрапейская эканамічная камісія, Дзіцячы фонд ААН, Канферэнцыя Аб'яднаных Нацый па гандлі і развіцці і інш.У 1992 г. Беларусь уступіла ў Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця, Міжнародны валютны фонд, Міжнародную фінансавую карпарацыю, Міжнароднае агенцтва па гарантыях інвестыцый, якое ўваходзіць у групу Сусветнага банка ў якасці асацыіраванай арганізацыі; атрымала статус назіральніка ў Сусветнай гандлёвай арганізацыі, створапай у 1995 г.У Мінску былі адкрыты прадстаўніцтвы ўплывовых міжнародых арганізацый. У вераспі 1992 г. Рэспубліка Беларусь адкрыла ў Мінску прадстаўпіцтва ААН, а таксама прадстаўніцтвы Сусветнага банка і Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця. У 1995 г. у Мінску было адкрыта прадстаўпіцтва Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па бежанцах, у 1996 г. - пастаяннае прадстаўпіцтва Міжнароднай арганізацыі па міграптах. 3 сакавіка 1998 г. у Мінску дзейпічае капсультацыйпа-назіралыіая група АБСЕ.У 90-я гг. Мінск паведалі вядомыя палітычпыя дзеячы — кіраўнікі міжпародных арганізацый і дзяржаў. У ліпепі 1992 г. у Мінску з візітам знаходзіўся прэзідэнт Еўранарламента Э. Клепша, а ў лістападзе таго ж года - Генеральны сакратар НАТА М. Вернер. У чэрвепі 1993 г. адбыўся візіт у Мінск прэзідэнта Польшчы Л. Валенсы. У кастрычніку 1993 г. дзяржаўпы сакратар ЗША У. Крыстафер быў у Міску і запрасіў беларускія ўлады да ўдзелу ў праграме НАТА «Партнёрства дзеля міру». Афіцыйна Беларусь далучылася да гэтай праграмы 11 студзепя 1995 г.15 студзепя 1994 г. у Мінск прыехаў прэзідэпт ЗША Б. Кліптан, які сустрэўся з вышэйшымі дзяржаўпымі асобамі, а таксама з прадстаўпікамі апазіцыі. У красавіку 1994 г. Міпск з трохдзёішым візітам паведаў Генералыіы сакратар ААН Б. Бут-рас-Галі. У лютым 1995 г. з афіцыйным візітам у Міпск нрыехаў прэзідэнт Расіі Б. Ельцып. Падчас гэтага візіту паміж Беларуссю і Расіяй быў падпісаны Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве. 21-23 чэрвеня 1995 г. у сталіцы Беларусі з візітам знаходзіўся прэм'ер Дзяржсавета Кітайскай Народнай Рэспублікі Лі Пэн. У лісгападзе 1996 г. у Мінску Прэзідэпт Беларусі А. Лука-шэнка і Генералыіы сакратар АБСЕ Д. Арагон абмеркавалі пытанні, звязаныя з выкананнем Беларуссю Дагавора аб звычайных узброеных сілах у Еўропе.Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэпка ў кастрычніку 1995 г. выступіў на спецыялыіым урачыстым пасяджэінні Генералынай Асамблеі ААН, прысвечапым 50-годдзю гэтай арганізацыі, дзе выклаў пазіцыі кіраўніцтва Беларусі па ключавых праблемах міжнародных адносін. У Будапешце і Лісабоне на форумах АБСЕ А.Лукашэнка прапанаваў стварыць бяз'ядзерную прастору ў Цэптралыіай і Усходняй Еўроне. Ядзерная зброя з тэрыторыі Рэспублікі Беларусь была вывезепа ў лістападзе 1996 г.Да пачатку 1998 г. Беларусь з'яўлялася ўдзельніцай звыш 230 міжнародных дагавораў і канвенцый.

Приложенные файлы

  • docx 10725889
    Размер файла: 245 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий