шпоры по истории распечатать

1. Прадмет і задачы гістарычнай навукі. Месца гісторыі Беларусі  ерапейскай і сусветнай гісторыі.
Навуковае паняцце “гісторыя” выкарыстоваецца  некалькіх выпадках: па-першае, калі размова ідзе аб мінулым грамадства, развіцці дзяржавы і, па-другое, калі маецца на вазе навука, якая даследуе мінулае чалавецтва. Жыццё чалавека заусёды было звязана з грамадствам, дзяржавай, эканамічнай сістэмай, навукай і тэхнікай, культурай і сям’ёй. Усё гэта знаходзіла адлюстраванне  чалавечай дзейнасці. Жыццё і дзейнасць чалавека  мінулым складаюць змест сусветна-гістарычнага працэсу і з’яляюцца прадметам гістарычнай навукі.
Самаадданая праца беларускага народа, матэрыяльныя і духоныя набыткі бацькашчыны, войны, рэвалюцыі, гісторыя дзяржанасці, развіццё нацыі - усё гэта таксама з'яляецца прадметам гісторыі нашай Айчыны. Адначасова предметам курсу з'яуляецца працэс цывілізацыйнага развіцця народа іншых краін. Бо без гэтага немагчыма навуковае асэнсаванне месца і ролi беларуса у агульнай гiсторыi чалавецтва.
Наша задача - дать объективный анализ историческим фактам. История Белоруси насчитывает ни одно тысячалетие, она представляет собой важную составную часть слав., европ. и мир.цивилизаций. Беларускі народ в общ-культ. развитии сыграл значительную роль в мире.У него всегда существовала своя промышленность, гос-венность, культура и т.д.Прошлое бел народа-его неотъемлимое богатство, обязательный фактор нац отличительности, способствующий росту нац самосознания.















2. Асноныя крыніцы па гісторыі Беларусі. Этапы развіцця айчыннай гістарыяграфіі.
Усе крыніцы гісторыі Беларусі можна падзяліць наступеым чынам:
Археалагічныя – асноны для даследчыка да з’ялення пісьмовасці (Рэшткі паселішча,Прылады працы,Прадметы побыту,Адзенне,Зброя, магільнікі)
Тапанімічныя
Тапонім – назва геаграфічнага аб’екту. Існаванне паселішча – гістарычнае земляробства найшло пэнае адлюстраванне  назвах насялённых пункта.
Пісьмовыя крыніцы
Пісменнасць ва сходніх славян з’явілася  IX ст.(863 г.). Кірыла і Міфодый
Раннія пісьмовыя крыніцы: Аповесць мінулых гадо, Слова а палку Ігараву, Руская прада
Беларускія летапісы складалі Беларускія землі былі  межах ВКЛ XIII ст. – 1569 г.
У ерапейскай гістарыяграфіі (гісторыі гістарычнай навукі) існуе свая "трохчленная схема" перыядызацыі гісторыі: Стара-жытны свет - Сярэдневякое - Новы час. Яе распрацавалі заходнеерапейскія гуманісты XVI - XVII стст.
У расійскай дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі склася свое-асаблівы дзяржаніцкі падыход. Псторыя Расіі падзялялася на перыяды  сувязі з развіццём дзяржанай улады. Галонай рухальнай сілай гісторыі лічылася дзяржава.
Значнымі падзеямі  гістарыяграфіі Беларусі сталі кнігі беларускіх гісторыка В. Ю. Ластоскага "Кароткая гісторыя Беларусі" (1910 г.) і У. М. Ігнатоскага "Кароткі нарыс гісторыі Беларусі" (1919 г.)-
У 40-80-я гг. XX ст. у гістарыяграфіі вогуле і гісторыі Беларусі  прыватнлсці панавала фармацыйная канцэпцыя гісторыі, у якой фармацыя азначала пэную стадыю  развіцці грамадства і спосаба вытворчасці: першабытнаабшчынны, ра-баладальніцкі, феадальны, капіталістычны, сацыялістычны. Сёння  шэрагу курса гісторыі Беларусі выкарыстоваецца храналагічна-тэрытарыяльная перыядызацыя па стагоддзях. Падзеі выкладаюцца паслядона  храналагічным парадку з улікам таго, дзе яны адбываліся - на тэрыторыі Беларусі ці на сім абшары дзяржа, у складзе якіх тады Беларусь знаходзілася.



3. Фармацыйны і цывілізацыйны падыходы да вывучэння гісторыі. Перыядызацыя гісторыі Беларусі.
Сучаснае грамадазнаства выкарыстовае дзве метадалагічныя канцэпцыі, якія тлумацаць развіццё сусветнай гісторыі. Першая канцэпцыя была распрацавана К.Марксам, Ф.Энгельсам і У.Леніным. Яна атрымала назву тэорыі фармацыйнага развіцця грамадства. Сутнасць гэтай тэорыі заключаецца  наступным: у сусветнай гісторыі чалавецтва прайшло наступныя фармацыі - першабытнаабшчынную, рабаладальніцкую, феадальную, капіталістычную і часткова камуністычную  перыяд існавання сістэмы сацыялізму. У аснову гэтай перыядызацыі К.Маркс пакла спосаб вытворчасці матэрыяльных багацця, які выкарыстовася грамадствам на працягу цэлай гістарычнай эпохі.
Другая канцэпцыя была распрацавана такімі даследчыкамі з ліку гісторыка, філосафа і сацыёлага, як М.Вебер, О.Шпенглер, К.Ясперс, А.Тойнбі, М.Данілескі, М.Кандрацье, П.Сарокін і інш. Гэтыя даследчыкі XІX- XX стст. у галіне грамадазнаства даказвалі, што гісторыя грамадства звязана найперш з развіццём рэлігіі, культуры, духонасці; з індывідуальнасцю і непаторнасцю чалавечай асобы, такімі нематэрыяльнымі паняццямі як «дух народа»  той ці іншы гістарычны перыяд. Такі падыход да тлумачэння гісторыі атрыма назву цывілізацыйнага. Паняцце «цывілізацыя» звязана з паняццем «грамадзянскі». У эпоху антычнасці гэтае паняцце з’явілася у філасофіі Арыстоцеля і працах філосафа-стоіка, якія падзялілі прыроду чалавека на два пачаткі: натуральны і грамадзянскі.
У эпоху Рэнесансу італьянскія гуманісты пазначалі тэрмінам «цывілізаванасць» пераход чалавечай гісторыі ад стану варварства і дзікунства да культурна-грамадзянскага стану і дзяржанага жыцця.
У XІX ст. у навуцы склалася наступнае разуменне паняцця «цывілізацыя»:
1.Цывілізацыя і цывілізаванасць - гэта такое развіццё грамадства, калі «ідэя Бога» і «дух народа» складаюць адзінае цэлае. 2.Цывілізацыя - гэта гістарычная стадыя, этап у гісторыі сяго чалавецтва, напрыклад, традыцыйная , індустрыяльная, постіндустрыяльная цывілізацыя. 3.Цывілізацыя - гэта канкрэтна-гістарычнае, этнакультурнае тварэнне, ласцівае гісторыі амаль кожнага народа і кантынента, напрыклад, антычная, егіпецкая, усходнеславянская, заходнеерапейская, кітайская, індыйская і г.д.
Перыядызацыя гісторыі. Пры вывучэнні гісторыі яе падзя-ляюць для большай зручнасці на перыяды - адрэзкі часу, калі адбываліся гістарычныя падзеі.
Важнае значэнне надаецца крытэрыям - адзнакам, на асно-ве якіх робіцца перыядызацыя. Адны гісторыкі кіруюцца са-цыяльна-эканамічнымі крытэрыямі, іншыя шукаюць іх у галіне палітыкі ці  сферы духонага жыцця або культуры.
Існуюць перыядызацыі сусветная і лакальныя, якія суадно-сяцца з сусветнай, як адзінае з усеагульным.


Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі  каменным веку.
Человек выделился из животного мира ок 3 млн лет назад (Африка). На территории современной Белорусси первые люди появились – 100-40 тыс лет до н.э. В соответствии с эволюцией орудий труда историю первобытного общества принято делить:
Каменный век(100-40 тыс до н э -3 тыс лет до н э): 1) палеолит (100-40 тыс до н э- 10 тыс лет до н.э.), 2) мезолит (10-5 тыс до н.э.), 3) неолит (4-3 тыс лет до н.э.).Бронзовый век(2 тыс до н э-нач I тыс до н э); Железный век(нач I тыс до н э-сер I тыс.н.э.).
КАМЕННЫ ВЕК самая старажытная эпоха  развіцці чалавецтва (першабытнаабшчынны лад), на працягу якой асноныя прылады працы вырабляліся з каменю (крэменю), з’явіліся мастацтва, рэлігія. Адрозніваюць старажытны каменны век палеаліт, сярэдні мезаліт, новы неаліт. На тэрыторыі Беларусі каменны век пачася 10035 тыс. гадо назад і скончыся 5 тыс. гадо назад.
Каменный век:
Палеолит-первое проникновение человека, климат очень холодный, население- неандертальцы(каменное оружие, примитивная речь, огонь, прямохождение). Осваивали наш край по берегам рек. В эпоху позднего палеолита- кроманьонцы (кремниевые орудия труда, жилища из костей и шкур, зачатки искусства, религии)
На нашей территории 2 самые древние стоянки: Юревичи (останки 20 мамонтов, кремн. орудия, костры) и Бердыш (Чечерский район- орудия труда ок 600). В это время существует уже родовое общество. Осн промышл. коллективом былараннеродовая община. Сущ родовая собственность на охотничьи участки и т.д.Только орудия в личной собственности. Существовал матриархат. Территория покрылась ледником, потепление, повторное заселение.
мезолит- полное заселение терр. Б., ок 120 стоянок известно, важное открытие лук и стрелы, приручение животных, рыбалка, характерна родовая организация (у всех одинак орудия труда, одежда, жилище). В свою очередь община объединялась в племена.
неолит- климат теплее, 27-36 тыс чел, глиняная посуда, появляется ткачество. Распространенные формы хоз-вования: земледелие и животноводство-росла независимость от природы. Т.о. начался постепенный переход от присвоения к произв-ву.
Появлялись кремниевые шахты, в некот поселениях материнский род приобел постоянные формы

Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі  бронзавым і раннім жалезным веках.
Человек выделился из животного мира ок 3 млн лет назад (Африка). На территории современной Белоруссии первые люди появились – 100-40 тыс лет до н.э. В соответствии с эволюцией орудий труда историю первобытного общества принято делить:
Каменный век(100-40 тыс до н э -3 тыс лет до н э): 1) палеолит (100-40 тыс до н э- 10 тыс лет до н.э.), 2) мезолит (10-5 тыс до н.э.), 3) неолит (4-3 тыс лет до н.э.).
Бронзовый век(2 тыс до н э-нач I тыс до н э); Железный век(нач I тыс до н э-сер I тыс.н.э.).
Бронзовый век:
первые изделия из самородной меди(6500 до нэ- не на терр Б).Через 3000 лет- бронза. В 1800-1500-металлургич центры в Закавказье и Скандинавии. У нас в основном каменные орудия, плоскодонная посуда, ткачество, металлургия, воинские захваты- зарождение имущественного нер-ва, патриархат. Сущ товарообмен. 2-3 тыс лет до н.э. демограф взрыв в Европе. Балты пришли на нашу территорию из среднего подднепровья и во 2-ом тыс до н.э. смешались с местным населением и расселились в нашем крае.
Железный век:
В 7-6 в до н.э. в нашем крае начинают добывать жэелезо из бурых железняков (выплавляют в печах- домницах), развивалась подсечная система земледелия (просо, бобы, пшеница). В 4-5 в н.э. на нашу терр пришли славяне со своей протородины (реки Эльба, Висла, Неман). Со своей протородины часть славян шла на юг , другая на восток (дошла до Днепра и в 6-7 в тут сформировалась новая ветвь славян- белорусы, русские, украинцы)- восточные славяне. 3 этапа заселения: 1) Великое переселение, 2) Славянизация балтов , 3) Славяне- основное население нашего края. Ассимиляция славянами нашей территории шла путем войны и имела большое значение для исторической судьбы Б.






6. Славянізацыя тэрыторыі Беларусі. Станаленне сходнеславянскай дзяржанасці. Кіеская Русь.
Дзяржава гэта разгалінаваная сістэма палітычнай улады, якая ажыццяляецца  краіне. Яна аб’ядновае сё насельніцтва  адно тэрытарыяльнае цэлае. Узнікненне першых старажытных дзяржа звязана з пераходам першабытных плямёна ад прысвойваючай да вытворчай гаспадаркі. З’яленне матычнага, а потым ворынага земляробства садзейнічала росту раджая і спрыяла развіццю жывёлагадолі. Узнік прыбавачны прадукт. Цяпер абшчына магла пракарміць не толькі працаніко, але і непрацаздольных, вызваліць частку людзей ад сельскагаспадарчай працы, што садзейнічала росту рамяства. Адбывася працэс аддзялення рамяства ад земляробства. З цягам часу месца пле- мяннога аб ’ яднання заняла тэрытарыяльная суседская абшчына.
Дзяржанай арганізацыяй усяго сходняга славянства з’яляецца Кіеская Русь. Фарміравалася  другой палове IX першай палове Xст. Сталіца Кіе (адкуль і назва). Існавала да паловы XIIст. Займала тэрыторыю ад Прычарнаморскіх стэпа да Паночнай Дзвіны, ад Днястра і Заходняга Буга да Волга-Окскага міжрэчча. Складалася з розных тэрытарыяльных адзінак, якія называліся вобласцю, зямлёю, воласцю, княствам. Тэрыторыя Беларусі (Полацкае, Тураскае, частка Кіескага княства, Берасцейская, Смаленская зямля і інш.) увайшла  склад Кіескай Русі  канцы IXXстст.













7. Дзяржавы-княствы на тэрыторыи Беларууси (IX- 1пал. XIII).
У пісьмовых крыніцах самая магутная на тэрыторыі Беларусі дзяржанае тварэнне Полацкае княства вядомае пад назвай «зямля». Недзе на мяжы VIIІIXстст. вакол Полацка пачало складвацца аб ’ яднанне крывічо, якое  далейшым сфарміравалася  самастойную тэрытарыяльную, палітычную і эканамічную адзінку. Сваім раннім узнікненнем і інтэнсіным развіццём Полацкае зямля  многім абавязана водным ганд-лёвым шляхам, якія звязвалі Паднёвую Русь, Візантыю і арабскі Усход з Паночнай Руссю, Прыбалтыкай і Скандынавіяй. Галонай жыццёвай артэрыяй Полацкага княства стала Заходняя Дзвіна. У ХХІстст. Полацкае княства з ’ ялялася адным з буйнейшых магутных княства на тэрыторыі Усходняй Еропы і сапернічала з Кіевам і Ногарадам у аб ’ яднанні зямель.
З 882 г. Полацк і землі, якія яму падпарадковаліся, знаходзіліся  пастаянных эканамічных і палітычных сувязях з Кіескім княствам. Рагнеда і Рагвалод стаялі ля вытока старажытнай гісторыі Беларусі. Сын Рагнеды Ізясла (9881001) фактычна пакла пачатак палітычнаму адраджэнню Полацкага княства на мяжы ХХІстст., спрыя распасюджванню тут хрысціянства.
Тураскае княства тварылася  межах рассялення дрыгавічо – у Паднёвай Бел., басейне Прыпяці. Ста-ліца княства – г.Тура прыгадваецца пад 980г. Першая звестка і падзеі 988г., калі былі вызначаны межы Т. зямлі, сведчаць аб тым, што Турашчына ад пачатку развівалася як самастойная дзярж. адзінказ усімі адпа-вядаючымі гэтай пабудове інстытутамі. Гал. складана-сцю  фарміраванні гэтай дзяржавы было тое, што яна займала не сю этнічную тэр-рыю дрыгавічо, а толь-кі землі левага берага Прыпяці з гарадамі Туравам, Пі-нскам, Слуцкам, пазней – Бярэсцем. У 988г. Уладзімір кіескі выдзелі Т. зямлю св. трэцяму сыне Святапол-ку. Турашчына знах.  выгадным геагр. стан-шчы. Яна ляжала на шляху з Польшчы  Кіе. Акрамя таго, праз Тура праходзіла адно з адгалінавання знакамі-тага шляху “з варага у грэкі”. Да таго ж тут былі над-звычай ураджайныя і багатыя ворныя землі.




8. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у IX – першай палове XIII ст.
Гаспадарка Старажытнай Русі мела земляробчы (аграрны) характар і была заснавана на комплексным развіцці земляробства, жывёлагадолі, промысла (палявання, рыбнай лолі, бортніцтва).
У IXXIIIстст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі жылі розныя плямёны: сходнеславянскія (дрыгавічы, крывічы, радзімічы), балцкія (літва, дайнова, яцвягі). Істотнай рысай развіцця сходніх славян і балта на тэрыторыі Беларусі бы зацяжны характар шматукладнасці іх грамадскай гаспадаркі. Тут у IXXIIIстст. ужываліся і перапляталіся тры асноныя сацыяльна-эканамічныя клады: родаплемянны, рабаладальніцкі і феадальны, які паступова станавіся пануючым.
Эпоха феадалізму характарызуецца пастаянным імкненнем феадала да максімальнай канцэнтрацыі  сваіх руках зямельнага фонду. Феадалы пануючы  грамадстве клас, становішча якога залежала ад радавітасці і колькасці зямлі, якой ён валода. Вярхоным уласнікам зямлі лічыся князь.
Непазбежным вынікам з’ялення буйнога землеладання стала змацненне феадальнай залежнасці сялян. Сяляне, што жылі на княжацкіх і царконых землях, абавязаны былі выконваць розныя павіннасці і плаціць падаткі. Яны адпрацовалі паншчыну на зямлі феадала, плацілі падатак натурай (мёдам, ільном, хлебам, жытам, асом і г. д.) ці грашыма. Грашовая рэнта была рэдкай з ’ явай, што тлумачыцца натуральным характарам гаспадаркі.













9. Усталяванне хрысціянства на беларускіх землях. Развіццё культуры  ІХ – першай палове ХІІІ ст.
У цеснай сувязі з дзяржаватваральнымі працэсамі на Бел.  ІХ-ХІІІ стст. Ішло развіццё к-ры. Найбольш яс-кравым праяленнем гэтага боку грамадскага жыцця стала прыняцце і распасюджванне хрысціянства. Першыя славянскія пляёны, якія рассяліліся на Бел., - крывічы, дрыгавічы і радзімічы – прызнавалі язычніц-кую рэлігію. Гэта збліжала іх з балтамі і, верагодна, стала адной з прычын прадзяржаных утварэння з поліэтнічным насельніцтвам – Полацкага і Тураскага княства. Сапрады, прынцыповай розніцы паміж язычнікамі ва сім свеце не існуе. Усе яны пакланялі-ся і пакланяюцца праявам навакольнага асяроддзя – сонцу, месяцу, агню, вадзе і інш. Аднак на мяжы Ста-рога і Новага часу пасюдна монатэістычныя вераван-ні паступова змяняюць язычніцкія. Сярод іх найбольш магутным было хрысціянства. Еропа перажылі два этапы хрысціянізацыі. Першы вызначаецца ад узнік-нення хрысціянсва да VІІ-VІІІст., калі была ахрышча-на Рыма-Візантыйская імперыя, імперыя франка і брытанскія каралествы. На другім этапе – ІХ-Хст. – хрысціянства прынялі славянскія дзяржавы і Сканды-навія. Пасюдна прыняцце хрысціянства супадала з утварэннем самастойных монаэтнічных дзяржа. На Бел. хрысціянства пачало пранікаць у ІХст. Пісьмовыя крыніцы ХІVст. фіксуюць у Полацку манастыр. Не выключана, што да часу афіцыйнага прыняцця новай рэлігіі з верай былі знаёмы і Рагвалод, і Рагнеда. Інакш цяжка вытлумачыць пастрыжэнне Рагнеды  манашкі і заснаванне ёю манастыра  Заслаі. Прыхі-льна ставіся да хрысціянства сын Рагнеды – князь Ізясла. Прамых звестак пра хрышчэнне Бел. няма. Такія падзеі, як у Кіеве і Ногарадзе (знішчэнне языч-ніцкіх баго, прымусовае прывядзенне кіялян на Дняпро і крывавая бойка  Ногарадзе), абмінулі на-шы землі. Магчыма, гэтаму спрыяла тое, што бел. кня-зі праводзілі самастойную палітыку не толькі  дзярж., але і  духонай сферы. Ужо  к.ІХст. у Пола-цку была пабудавана першая царква  імя Багародзі-цы, якая прыгадваецца летапісамі пад 1007 і 1158гг. У гэтую царкву  Хіст. Былі перанесены мошчы невядо-мых святых, што сведчыць аб наянасці ранніх мясцо-вых к-р і самастойнасці полацкай царквы. У сяр. Хіст. бы пбудаваны вялікі саборны храм – Сафія. Па духу і унутр. зместу яна патарала храм у Канстанцінопалі. Аналагічныя храмы былі  Кіеве і Ногарадзе. Як і там, Полацкая Сафія з’ял. яскравым увасабленнем ідэі магутнасці і адзінства. Гісторыя захавала імёны першых бел. муляра – Давыда, Тама, Мікулы і Ка-песы. Ад першых храма у Полацку пачала развівацца сталая дойлідская традыцыя на Бел., якая мела шэраг адметных рыса. Перш за сё яна вызначалася незвы-чайнай узнёсласцю цэрква. Мн. пабудовы менавіта полацкай дойлідскай школы мелі падожаны  плане аб’ём па лініі захад-усход і змешчанасць на захад пад-купальнай прасторы. У ХІІст. у самім Полацку было 8 храма, акрамя Сафіі і Багародзіцы, 3 царквы  Гарод-ні, па адной  Віцебску, Менску, Навагрудку, Вака-выску, Тураве і Пінску. Нельга забываць таксама эт-нічна і гістарычна звязаны з Бел. Смаленск, дзе  гэты час было 7 храма. Сярод дойліда ХІІст. вядома імя Іаана, які кірава узвядзеннем царквы  гонар Спаса Праабражэння Ефрасіннескага манастыра. Разам з храмавым дойлідствам з’явілася хрысціянскае выя-ленчае мастацтва. Жывапісцы распісвалі па сырой тынкоцы сцены сабора, пісалі абразы. Полацкую Спаскую царкву распіса мастак Кузьма з памочніка-мі. Надзвычай рана з’явілася на Бел. пісьменнасць. Першым датаваным надпісам на сёй тэр-рыі сх. Е-ропы з’ял. надпіс на пячатцы полацкага князя Ізясла-ва. Імя князя перададзена так званымі кірылічнымі лі-тарамі. Нарэшце кніжная к-ра дасягнула св. вышынь у творчасці Ефрасінні Полацкай, Кірылы Тураскага, Арамія Смаленскага, Кліма Смаляціча, невядомага атара “Слова пра паход Ігаравы”. Такім чынам, к-ра старажытнай Бел. вызначалася вельмі багатай гамай фарба, форм, гука (выраблялія муз. інструменты і пісалася музыка).












10. Утварэнне Вялікага княства Літоскага: перадумовы і канцэпцыі.
У сяр. ХІІІст. на паліт. карце з’явілася новая дзяржава – ВКЛ. Яна ахапіла тэр-рыю сучаснай Бел., Літвы, ча-сткі Украіны і Расіі. Яшчэ  пач. ХІІІст. літ. плямёны знах.  стане паліт. раздробленнасці і праляліся мноствам племянных князё. Аб’яднанне раздроблен-ных зямель было выклікана перш за сё знешняй паг-розай з боку агрэсіных суседзя – нямецкіх рыцара-крыжако з Захаду і мангола-татар з паднёвага Усхо-ду. У 1201г. нямецкімі рыцарамі была зведзена крэ-пасць Рыга, а  наступным годзе імі бы створаны ва-енна-манаскі ордэн Мечаносца (Лівонскі ордэн). У выніку крыжацкай агрэсіі былі захоплены землі  ні-зоях Дзвіны. Перад пагрозай літ. плямёны пачалі аб’-ядновацца вакол аднаго ваеннага правадыра – Мін-дога. Гэты хітры, непераборлівы  сродках барацьбы з іншымі князямі палітык пача аб’яднанне літ. і нава-грудскіх зямель. У Навагрудку  1253г. адбылося ка-ранаванне Міндога. Ён ста вялікім князем дзяржа-вы. У 1260г. крыжакі арганізавалі новы буйны паход на Літву, але ушчэнт былі разбіты. Пасля гэтай пера-могі Міндог парва з каталіцтвам і ступі у адкры-тую барацьбу з нямецкімі рыцарамі. У самой дзяржаве было неспакойна. Паміж літ. князямі вялася міжусоб-ная барацьба. У ёй у 1262г. загіну Міндог. Праз не-каторы час вялікім князем ста сын Міндога Вой-шалк. Сын жорстка адпомсці ворагам св. бацькі, але  хуткім часе таксама бы забіты. Пры пляменніку Міндога князю Трайдэне зах. балты (прусы), якія ра-таваліся ад крыжако, былі паселены на бел. землях у наваколлі Слоніма і Гродна. У к.ХІІІст. пры вялікім князю Віцене удалося дасягнуць адзінства новай дзяржавы. Прычынамі тварэння ВКЛ з’ял. наступ-ныя: 1) знешнепаліт-я, звязаныя з геаграфічным стано-вішчам бел. зямель і неабходнасцю пераадолець небя-спеку  сяр. ХІІІст.; 2) унутрыпаліт-я, звязаныя з неаб-ходнасцю пераадолець феадальную раздробленнасць перад пагрозай знешняй небяспекі і аб’яднанымі на-маганнямі дробных удзельных княства на бел. зем-лях і абараніць сябе; 3) эк-я, звязаныя з аддзяленнем рамяства ад с/г і пераадоленнем яе натуральнага хар-ру. Развіццё гандлёвых адносін садзейнічала аб’яднан-ню удзельных княства. Пры вялікім князю Гедыміне большая частка сучасных бел. зямель увайшла  склад ВКЛ. Тэр-рыя ВКЛ павялічылася прыкладна  3 разы. Сталіцай ста горад Вільня. Шляхі ваходжання бел. зямель у склад ВКЛ былі розныя. Гэта дыпламатыч-ныя пагадненні, шлюбныя сувязі, захопы.


12. Эвалюцыя палітычнай сістэмы Вялікага княства Літоскага (другая палова ХІІІ – першая палова XVI ст.). Прававая сістэма ВКЛ.
Палітычны лад ВКЛ гэта феадальная манархія на чале з вялікім князем, які значальва узброеныя сілы, аб ’ яля вайну, заключа мір, мог уступаць у саюзы з іншымі дзяржавамі. У XIVст. пры ім існавала вялікакняжацкая рада, якая мела дарадчыя функцыі. Паступова феадалы дамагліся сё большых прывілея і абмяжовалі ладу вялікага князя. Рада ператваралася  прадстанічы орган паны-раду.Гарадзельскі прывілей 1413 г. закры правасланым феадалам доступ у раду. Прывілей 1492 г. пастанаві, што толькі рашэнні вялікага князя з панамі-радай мелі моц закона, які вялікі князь не ме права адмяніць. Прывілей 1506 г. яшчэ больш пашыры правы пано- рады. У ім было запісана, што се законы павінны выдавацца са згоды пано-рады. У статуце 1529 г. гаварылася аб неабходнасці выдаваць прывілей толькі на вальным(пача склікацца з XVст) сейме. Да сярэдзіны XVIст. складанне палітыка-адміністрацыйнай сістэмы ВКЛ завяршылася.
Нягледзячы на завяршэнне фарміравання палітыка-адміністрацыйнай сістэмы і стварэнне адзінага заканадаства, ВКЛ не стала цэнтралізаванай дзяржавай у сапрадным сэнсе гэтага слова. Сур’ёзнай перашкодай на шляху да цэнтралізацыі былі няронасць сацыяльна-эканамічнага і палітычнага развіцця асобных рэгіёна дзяржавы,супярэчнасці нацыянальна-рэлігійнага характару.
СТАТУТ ВКЛ 1529 г - збор закона феадальнага права, які дзейніча у ВКЛ у сярэдзіне XVIст.; адзін з першых у Еропе сістэматызаваных збора закона. Напісаны на беларускай мове. Юрыдычна замацава асновы грамадскага і дзяржанага ладу, парадак утварэння, склад і панамоцтвы дзяржаных і судовых устано, прывілеяванае становішча шляхты і абмежаванне право сялян.У аснове Статута закладзены новыя прынцыпы: суверэннасць дзяржавы, адзінства права, прыярытэт пісанага права.
СТАТУТ ВКЛ 1566 г - дзейніча на Беларусі і  Літве  15661588 гг., а на Правабярэжнай Украіне і  XVIIXVIIIстст. У ім, у парананні з папярэднім Статутам, дапрацаваны нормы дзяржанага, судова-працэсуальнага і грамадзянскага права. Абвяшчалася прэзумпцыя невінаватасці. Напісаны на бел. мове.
СТАТУТ ВКЛ 1588 г . з з ф п, які дзейніча у ВКЛ з 1588 г. да першай паловы ХІХст. Падрыхтаваны на высокім тэарэтычным узроні кваліфікаванымі прававедамі пад кіраніцтвам канцлера ВКЛ А. Валовіча і падканцлера Л. Сапегі. У Статут увайшлі нормы дзяржанага права. Ва ступе да Статута Л. Сапега сфармулява галоную ідэю прававой дзяржавы вяршэнства закону над любой уладай. Статут заканадача замацава суверэнітэт ВКЛ насуперак акту Люблінскай уніі, гарантава эканамічную, палітычную і культурную незалежнасць дзяржавы.
13. Знешняя палітыка Вялікага княства Літоскага (другая палова ХІІІ – першая палова XVI ст.).
У XIV-пач.XVст. асн. пагрозу для ВКЛ уялялі кры-жакі, якія, распасюджваючы каталіцкую веру, пачалі захоп чужых тэр-рый. Імі былі стовраны ваенна-рэлі-гійныя арганізацыі – ордэн Мечаносца (Лівонскі ор-дэн) і Тэтонскі ордэн. Нямецкія рыцары высадзіліся  вусці Зах. Дзвіны і Нёмана. ВКЛ пазбаівлася выхаду да мора па рэках. У 1348г. бел.-літ. войска дзельніча-ла  бітве з нямецкімі рыцарамі на р.Стрэве. Страты бел.-літ. войска былі вялікія, але бітва не прынесла пе-рамогі рыцарам. Упартая барацьба з рыцарамі працяг-валася. Пасля заваявання Кіескай Русі мангола-тата-ры сталявалі там св. ладу і кіравалі праз выдачу мя-сцовым князям грамат-ярлыко на права збору даніны для перадачы яе хану. Паступова сё большае значэн-не і сілу набірала Маскоскае княства. Вялікі князь Літоскі Альгерд не жада узмацнення маскоскіх князё і неаднаразова хадзі вайной на Маскву, аднак узяць яе ён не змог і вымушаны бы заключыць у 1372г. мір. Альгерд шмат ваява супраць татар. У 1362г. ён разбі трох татарскіх хана каля Сініх Вод. За час яго пралення тэр-рыя дзяржавы павялічылася двая. Пасля смерці Альгерда князем ВКЛ ста яго сын Ягайла. У 1385г. Ягайла заключы Крэскую нію з Польшчай і ста каралём Польскім і вялікім князем ВКЛ, прыня каталіцтва. Прапольская паліты-ка выклікала незадаволенасць у знаці ВКЛ. Стрыечны брат Ягайлы Вітат пача барацьбу за незалежнасць ВКЛ. Ягайла вымушаны бы перадаць уладу  княстве Вітату, аднак тым не менш практычна на працягу яго кіравання ВКЛ заховала намінальную залежнасць ад Ягайлы, які пача рыхтаваць паходы на Залатую Арду і сталява добрыя адносіны з сапернікам ханам Тах-тамышам. У 1399г. армія Вітата пацярпела паражэн-не  бітве з татарамі на р.Ворксле. З невялікай дружы-най Вітат ледзь выратавася ад татар. Паражэнне Ві-тата перашкодзіла яму заваяваць Вялікі Ногарад. Былі сталяваны мірныя адносіны з Маскоскім кня-ствам. У пач. XVст. Пагроза ВКЛ з боку крыжако уз-расла, калі на польскіх землях пасяліліся крыжакі-тэ-тонцы. Над ВКЛ і Польскім княствам навісла грозная небяспека. Рашэнне аб вайне з крыжакамі было пры-нята  1408г. на нарадзе Ягайлы і Вітата  Навагруд-ку. Яны дамовіліся сабраць усе магчымыя сілы і пера-магчы тэтонца. Пачалася падрыхтока да вайны. У саюзным войску налічвалася каля 40тыс. воіна. У крыжако было больш за 30тыс., але яны мелі лепшае збраенне. Раніцай 15 ліпеня 1410г. каля в.Грунвальд (Польшча) паміж аб’яднанымі саюзнымі сіламі польс-ка-літ.-бел. войска і Тэтонскім ордэнам пачалася ад-на з буйнейшых бітва сярэднявечча. Бітва пачалася з атакі конніцы Вітата. Крыжакі намысна адступалі, пакуль не дайшлі да скрытых ад вачэй бамбарда-гар-мат, што стралялі каменнымі ядрамі. Аднак гэта не спыніла конніку Вітата. Тады  барацьбу ступіла крыжацкая конніца, і частка войска Вітата пачла ад-ступаць.У цэнтры бітвы апынуліся Самленскія палкі пад камандаваннем Лінгвена. Адзін з палко цалкам загіну, два з іх злучыліся затым з харугвамі польска-га войска, якое перайшло  рашучае наступленне. Во-йскі саюзніка акружылі рыцара і нанеслі паражэнне. Армія Тэтонскага ордэна перастала існаваць. Пера-мога над крыжакамі значна павысіла атарытэт ВКЛ і Польскага каралества сярод іншых краін. Значна ажывіся іх гандль, больш паспяхова сталі развівацца гаспадарка і к-ра.






















14. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель  складзе Вялікага княства Літоскага (другая палова ХІІІ – першая палова XVI ст.). Магдэбургскае права.
На працягу XIVXVстст. сяляне Беларусі канчаткова пазбаляюцца ласнасці на зямлю і становяцца толькі землекарыстальнікамі. Увесь зямельны фонд Беларусі аказваецца ва ласнасці дзяржавы, свецкіх і духоных феадала. Да сярэдзіны XVIст. сяляне Беларусі  залежнасці ад таго, на чыёй зямлі яны пражывалі, падзяліліся на дзяржаных (данніка) і прыватналасніцкіх.
На дзяржаных землях аснонай павіннасцю сялян бы натуральны аброк зернем і сенам, мясам і яйкамі, мёдам, воскам, футрамі, часткова грашыма. Прыватналасніцкія сяляне адбывалі паншчыну і выконвалі іншыя павіннасці. Як дзяржаныя, так і прыватналасніцкія сяляне, плацілі царконую дзесяціну.Усе сяляне Беларусі  адпаведнасці з феадальнай залежнасцю падзяляліся  сваю чаргу на «людзей пахожых»(права пераходу ад аднаго феадала да другога), «людзей непахожых», «чэлядзь нявольную» і некаторыя іншыя катэгорыі.
У канцы ХV першай палове XVIст. у сувязі з ростам гарадо павялічыся попыт на зерне і другія сельскагаспадарчыя прадукты як у ВКЛ, так і  краінах Заходняй Еропы, дзе  той час пача развівацца капіталізм. Феадалы імкнуліся атрымаць большы прыбытак і таму пашыралі ворыва, павялічвалі пасевы  фальварках з мэтай паставак сельскагаспадарчай прадукцыі на нутраны і знешні рынак.У час аграрнай рэформы лепшыя землі  сялян забіраліся і адводзіліся пад вялікакняжацкія фальваркі з разліку адна валока на сем сялянскіх валок. Адначасова з правядзеннем «валочнай памеры» на дзяржаных землях феадалы праводзілі яе і  сваіх маёнтках. З аднаго боку янасадзейнічала асваенню новых зямель,з другога прывяла да скарачэння сялянскіх зямель.
У XIVXVIстст. адбываецца рост гарадо і гарадскога насельніцтва. Гарады сталі цэнтрамі рамяства і гандлю.З канца XIVст. літоскія князі сталі дараваць гарадам самакіраванне на падставе Магдэбургскага права. У 1390 г. такое права было дадзена Брэсту, у 1391 г. Віцебску, у 1426 г. Гродна, у 1499 г. Мінску. Да сярэдзіны XVIст. Магдэбургскае права атрымалі амаль усе буйныя гарады Беларусі. З атрыманнем Магдэбургскага права насельніцтва гарадо вызвалялася ад павіннасця на карысць феадала ці дзяржавы, яны замяняліся адзіным грашовым падаткам. Гэта дазваляла развіваць гарадскія промыслы і гандаль.
Такім чынам, у XIVXVIстст. развіццё сацыяльна- эканамічнага жыцця характарызуецца ператварэннем зямлі ва ласнасць феадала, замацаваннем іх улады над прыгонным, залежным сялянскім насельніцтвам.
15. Культура Беларусі другой паловы ХІІІ – першай паловы XVI ст. Уплы ідэй Адраджэння на яе развіццё.
На эвалюцыю культ. жыцця на бел. землях XІІІ-XVIст. Паплывалі сац.-эк., дзярж.-паліт., канфесій-ныя змены. Рост гарадо і мястэчак садзейніча да-лейшаму развіццю дралянагя дойлідства. Разам з тым ваенная небяспека, у першую чаргу крыжацкая з па-ночнага захаду, надавала горадабуданіцтву абарон-чыя рысы. У XІVст. узводзяцца мураваныя замкі  Лі-дзе, Крэве, Віцебску, Медніках. Умацоваюцца камен-нымі вежамі цвярдыні  Навагрудку, Гродне. У пер-шым дзесяцігоддзі XVIст. пачалося буданіцтва зна-камітага Мірскага замку. У замкавым буданіцтве пе-раважае раманскі стыль (для яго хар-ны масіны і су-ровы выгляд пабудо, пакруглая арка як арх. эл-т). У царконым буданіцтве на змену раманскаму стылю прых. готыка, для якой хар-ны востраканечныя вежы, вузкія вокны, стрэльчатыя аркі. Прыкладам гатычнага стылю з’ял. Троіцкі касцёл XVст. У Баранавіцкім ра-ёне. Буданіцтва царконых храма станоча плыва-ла на развіццё мастацтва. Мн. княжацкія палацы і хра-мы прыгожваюцца фрэскавым роспісам. Абавязко-вым упрыгожваннем храма былі іконы, а каталіцкіх касцёла – і скульптуры святых. Адзін з ранніх твора жывапісу – абраз “Маці Божая Замілаванне” з Мала-рыты па стылю належыць да візантыйскага мастацтва XІV-пач.XVст. Да XІV-XVст. Адносіцца зараджэнне на бел. партрэтнага мастацтва. Выдатнымі зорамі бел. рукапіснай кнігі з’ял. Ларышаскае і Друцкае евангеллі XІVст., а таксама Жыровіцкае евангелле XV ст. У XVст. Развівалася агульнадзярж. Летапісанне. Да нашага часу захавася бел.-літ. летапіс 1446г., у якім апісваюцца падзеі ІХ-сяр.XVст., у тым ліку пад-рабязна аб княжанні Вітата.
Бел. к-ру не абмінула такая агкльнаер. з’ява, як Адра-джэнне – эпоха станалення і росквіту ранняй буржуа-знай к-ры. Гуманізм – філ.-светапоглядная пазіцыя, якая сцвярджае высокую годнасць чал-ка. Эпоха Ад-раджэння на тэр-рыі Бел. мела св. спецыфічныя рысы. І хаця ідэі Рэнесансу праніклі  літ-ру, мастацтва, філ. і грамадска-паліт. думку, на Бел. развіццё гэтай к-ры засталося незавершаным. Прадстаніком рэнесансавай к-ры на Бел. бы першадрукар, гуманіст і асветнік Скарына. У Празе заснава друкарню. Выда Біблію на бел. мове. У1517г. выйшла з друку першая кніга “Псалтыр”. У1520г. у Вільні адкры першую на Бел. друкарню. У 1522г. – “Малая падарожная кніжка” – зборнік рэл. і свецкіх твора, у 1525г. – “Апостал”. Скарына–стваральніх новага літ. жанру – прадмова.Піса на царконаславянскай мове. Скарына – вучо-ны, грамадскі дзеяч эпохі Адраджэння.Выдатны дзеяч бел. к-ры,паэт-гуманіст – М.Гусоскі.У 1522г. – “Пе-сня пра постаць, дзікасць зубра і паляванне на яго”, напісаная на класічнай латыні. Паэт закліка пакон-чыць з міжусобіцамі, прапанава ідэю яднання розных па к-ры і веры ер. народа перад пагрозай турэцкага і татарскага нашэсця. У бел. літ. пераважалі сярэдне-вяковыя ідэйна-мастацкія прынцыпы, традыцыйныя тэмы і жанравыя формы. Але пад упрлывам Рэнесансу выяляецца
тэндэнцыя да пераадолення старых традыцый, удасканальваецца бел. літ. мова,
16. Фарміраванне беларускай народнасці. Паходжанне назвы “Белая Русь”.
Народнасць гэта гістарычна сфарміраваная стойлівая супольнасць людзей, якая характарызуецца адзінствам тэрыторыі, мовы, культуры, пэнымі гаспадарчымі сувязямі, наянасцю этнічнай свядомасці, саманазвы, асаблівасцямі псіхалагічнага складу.Беларуская народнасць сфарміравалася на аснове старажытнарускай народнасці  перыяд XIIIXVIстст. Гэты працэс прайшо пад уплывам сацыяльна-эканамічнага, палітычнага, царкона-рэлігійнага і іншых фактара.
Важную ролю  фарміраванні беларускай народнасці ігралі палітычныя фактары. Аб ’ яднанне беларускіх зямель у рамках ВКЛ садзейнічала развіццю рознабаковых сувязей паміж беларускімі землямі, тэрытарыяльнымі часткамі насельніцтва, кансалідацыі іх з другімі народамі ВКЛ. Фарміраванню беларускай народнасці, станаленню нацыянальнай свядомасці садзейнічала амаль манапольнае становішча беларускай мовы  палітычным і духоным жыцці ВКЛ.Станаленню і развіццю беларускай народнасці садзейніча сацыяльна-эканамічны фактар. У той час у эканоміцы Беларусі панавала натуральная гаспадарка, але разам з тым заметна расшыраліся таварна-грашовыя адносіны. Развіццё таварна-грашовых адносін, эканамічных сувязей паміж землямі і гарадамі садзейнічалі змацненню міжэтнічных, эканамічных і сацыяльных кантакта.
З пачатку XVIIст. за сходнімі беларускімі землямі стала замацовацца назва «Белая Русь», а іх насельніцтва н азывалі «беларусамі». У гістарычнай літаратуры прыводзіцца мноства канцэпцый узнікнення назвы «Белая Русь». Яе звязваюць з кліматычнымі, геаграфічнымі мовамі (белы снег, вада) і фізічнымі рысамі жыхаро (светлы колер скуры, русыя валасы, шэрыя вочы), рэлігіёзнымі, сацыяльнымі, палітычнымі асаблівасцямі. «Белая» азначае свабодная Русь, незалежная ад Літвы і мангола-татара.
Аднак ні адна з канцэпцый узнікнення назвы «Белая Русь» не атрымала грамадскага прызнання, не стала агульнапрынятай.
Такім чынам, у другой палове XIIIXVIстст. ішо працэс фарміравання беларускай народнасці, склаліся і вызначыліся яе асноныя прыкметы: этнічная тэрыторыя, агульнасць культуры і мовы, некаторыя гаспадарчыя сувязі, этнічная самасвядомасць





17. Лівонская вайна. Утварэнне Рэчы Паспалітай і статус Вялікага княства Літоскага у яе складзе.
Утварэнне новай дзяржавы РП (што значыць “рэспуб-ліка”) звязана са становішчам бел. зямель у складзе ВКЛ і паліт. Становішчы унутры Польскага каралес-тва. Бел.-літ.-укр. шляхта імкнулася да набыцця по-льскіх залатых шляхецкіх вольнасцей. У ВКЛ склала-ся надзвычай цяжкае становішча  сувязі з Лівонскай вайной, што паграджала стратай незалежнасці. У 1561 г. Расія пачала вайну з Лівонскім ордэнам за выхад да Балтыйскага мора. Паміж Лівонскім ордэнам і ВКЛ бы заключаны саюз. Але захаваць свае землі  час вайны орэн не змог. Яны былі захоплены Даніяй, Швецыяй, а частка адышла да ВКЛ. Тады Іван Грозны перанёс ваенныя дзеянні на землі Бел, што паграджала Вільні. Польшча рашуча дамагалася уніі. Польская шляхта жадала падпарадкаваць ВКЛ у якасці багатага прыдатку да Польшчы і атрымаць для сябе новыя зем-лі. Кіраніцтва каталіцкай царквы разлічвала пашы-рыць уплы каталіцызму на сход. Урад княства спра-бава дамовіцца з Іванам Грозным, але безвынікова. ВКЛ апынцлася перад пагрозай развалу. У такіх умо-вах кіруючыя колы ВКЛ згадзіліся прыняць удзел у сейме. Люблінскі сейм пачася 10 студзеня 1569г. 1 ліпеня 1569г. акт уніі паміж ВКЛ і Польшчай бы пад-пісаны. Па мовах уніі дзве дзяржавы аб’ядналіся  адну. Вышэйшым агульным органам улыда станавіся сейм, які мог збірацца толькі на тэр-рыі Польшчы. Кіранік атрыма тытул караля Польскага і ВКЛ. Дзяржавы не мелі права па-асобку праводзіць знеш-нюю палітыку. Асобнымі  ВКЛ і Польшчы заховалі-ся: адміністацыйны апарат (дзярж. пасады), заканада-ства (у ВКЛ яно было прадсталена статутам 1588г.), судовая арганізацыя (вышэйшым судовым органам у ВКЛ з’ял. Галоны трыбунал), войска, тытул (захо-валіся афіцыйныя назвы дзяржа пры існаванні агуль-най назвы РП), пячатка з сімвалам дзяржавы, мова афіцыйнага справаводства. Вынікі Люблінскай уніі заключаліся  тым, што ВКЛ разам з Польшчай утварылі агульную РП. Такое аб’яднанне дзвюх суседніх краін называецца федэрацыяй – дзяржавай, што складаецца з самастойных дзярж. утварэння, аб’яднаных на пэных умовах у адзіную краіну. Выні-камі уніі засталася незадаволена большая частка маг-ната ВКЛ, якой трэба было дзяліць паліт. уладу з по-льскімі кіранікамі. Антыпольскія настроі васобіліся  барацьбе за захаванне самастойнасці ВКЛ. У 1582г. бы створаны Галоны трыбунал – вышэйшы судовы орган для ВКЛ. У 1588г. з дапамогай канцлера ВКЛ Льва Сапегі бы падрыхтаваны і выдадзены статут ВКЛ 1588г. Па зместу статута займаць дзярж. пасады і атрымліваць землі  ВКЛ маглі толькі яго грамадзяне. У статуце ніводнага разу не памінаецца акт уніі. У адным з арздзела статута ВКЛ пастала самастойнай дзяржавай не толькі з асобным заканадаствам, але і са св. тэр-рыяй, дзярж. апаратам, войскам, фінансамі. Барацьба вялася і за захованне дзярж. старабел. мовы  ВКЛ, адстойванне сходнеславянскіх каштонасцей. У абарону антыпольскіх настроя выступілі польскі шляхціц Васіль Цяпінскі і магнат Ле Сапега. У канцы XVI-пачаткуXVIIст. У
18. Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоскага у складзе Рэчы Паспалітай (другая палова ХVI – XVII ст.). Казацка-сялянская вайна сярэдзіны XVII ст. на тэрыторыі Беларусі.
У 1648г. пачалося казацкае пастанне на Украіне суп-раць польскіх пано. Яго значалі шляхціц Багдан Хмяльніцкі, выбраны казацкім гетманам. Цэнтрам пастання стала Запарожская Сеч. Заключышы саюз з крымскім ханам, Хмяльніцкі разбі войска польскіх гетмана і самога караля РП Яна Казіміра. Першыя перамога прывялі да таго, што  хуткім часе пастан-не перарасло  вызваленчую вайну краінца супраць паляка. Хмяльніцкі ставі сабе за мэту стварэнне “Рускага княства” – незалежнай ад РП дзяржавы, у якую будуць уключаны таксама землі Паднёва-Усх. Бел. Каб распасюдзіць пастанне, Хмяльніцкі пача засылаць з універсаламі-заклікамі да выступлення супраць паляка. Летам 1648г. на подні Бел. для пад-трымкі антышляхецкіх руха з’явіліся казацкія заго-ны, да якіх, акрамя сялян, далучаліся мяшчане, част-кова правасланая шляхта і духавенства. Аднак у пер-шай пал. 1649г. кароль Ян Казімір накірава сюды войска на чале з гетманам Янушам Радзівілам, які раз-грамі пастанца і узя пад св. кантроль подзень Бел. Тады Хмяльніцкі адправі у Бел. новыя казацкія загоны на чале з Іллёй Галатам, Сцяпанам Падбайлам і Міхайлам Крычэскім. 31 ліпеня 1649г. пад Лоевам адбылася самая буйная бітва  Бел. падчас пастання. Значныя страты панеслі войскі абодвух бако. Але сё ж ВКЛ святкавала перамогу, якая дазволіла прыпы-ніць актынасць антырадавых выступлення на бел. землях. Некаторы іх усплеск у 1652г., што бы звяза-ны з баявымі дзеяннямі паміж казацкім войскам і ар-міяй РП на бел. памежжы, хутка зышо. Такім чынам, жорсткае антыфеад. пастанне, якое працягвалася амаль 4 гады, закончылася паражэннем сялянства і га-радскіх нізо. Акрамя крыві, ні пастанцам, ні дзяржа-ве яно нічога не прынесла.
19. Рэлігійнае жыццё Вялікага княства Літоскага (другая палова ХVI – XVII ст.). Рэфармацыя і Контррэфармацыя. Утварэнне ніяцкай царквы.
Суадносіны розных хрысціянскіх плыня на Бел. мя-няліся  розныя гіст. перыяды. У ХІ-ХІІст.бел. землі сталі амаль цалкам правасланыя, і іх нац.-культ. раз-віццё прах. пад уплывам к-ры Візантыі. Крэская нія парушыла манаполію правасл. царквы  дух. жыцці Бел. ВКЛ з моманту тварэння бы уласцівы этнічна-рэл. дуалізм. На балцкіх землях спавядала язычніцтва. Асн. веравызнаннем сходнеславянскага насельніцтва было праваслае. Язычніцтва і праваслае мірна суіс-навалі пад уладай вялікіх князё. У 1246г правасл. Ве-ру прыня Міндог. Незадога да смерці прыня гэту веру Альгерд, нейкі час яе спавяда Вітат. Правас-лае мацовала пазіцыі вял. літ. князё на бел.-укр. землях. Першыя князі падтрымлівалі правасл. Царкву, бо бачылі  ей саюзніцу. За кошт іх падаравання яна павялічвала св. багацці. Тэр-рыя Бел. уваходзіла  склад епархій, што тварыліся раней: Полацкай, Тура-скай і часткова Смаленскай і Уладзіміра-Берасцейс-кай. Яны кіраваліся епіскапамі і аб’ядноваліся  Кіе-скую мітраполію, падпарадкаваную Канстанцінопа-льскаму патрыярху. Спробы крыжако усталяваць ка-таліцызм на бел.-літ. землях песпеху не мелі. У к. ХІV ст. Хрысціянізацыя 1387г. закранула толькі язычніц-кую Літву. Тады была творана Віленская епархія, пад уладу якой трапіла амаль уся Бел. Да сяр. ХVІст. Ката-ліцкая царква замацавалася  паночна-зах. землях ВКЛ. Тым не менш праваслае заставалася найбольш уплывовай канфесіяй на сходнеславянскіх тэр-рыях, а Усх. Бел. – сферай яго манапольнай дзейнасці. Ката-ліцкае хрышчэнне Літвы, пазбавішы праваслае на-дзеі на ролю пануючай рэлігіі  ВКЛ, не мяшчала право правасл. Насельніцтва і царквы. Адназначна пракаталіцкая рэл. палітыка аказалася недальнабачнай і пацярпела крах. Урад уносіць у яе істотныя карэкты-вы (здымае эк. абмежаванні для правасл. знаці, урановае  правах правасл. шляхту з каталіцкай). У сяр. ХVІст. Тут пачалося імклівае распасюджванне ідэй заходнеерапейскага пратэстантызму, рускай ера-сі. Гэтым захапіліся магнаты, з дапамогай пратэстанс-кай веры яны жадалі захаваць адасобленасць св. дзяр-жавы ад каталіцкай Польшчы. Найбольшае пашырэн-не  ВКЛ атрыма кальвінізм. У 50-я гг.  яго перахо-дзяць большасць магната і значная частка шляхты. Рэфармацыйная мода аказалася недагавечнай. Проці-дзеянне вярхо, дзярж. санкцыі, унутрырэл. супярэч-насці абумовілі яе заняпад. Рэфармацыя і контрэфар-мацыя на Бел. часткова супалі  св. развіцці, што пры-вяло да напружанай барацьбы  апошнія дзесяцігоддзі ХVІст. Правячыя колы РП надзялілі езуіта зямельны-мі ладаннямі з прыгоннымі сялянамі. Езуіты зялі  св. рукі адукацыю. Гэты дало св. вынікі. Аднолены і змоцнены каталіцызм пача выціскаць пратэстанцкія секты. Некаторыя мясцовыя царконыя лідэры бачы-лі шлях да пераадолення крызісу  выхадзе з царко-най і культ. арбіты Візантыі і  заключэнні уніі з Ры-мам. Гэты шлях падтрымала вярх. Улада, і ён бы рэа-лізаваны  выглядзе Берасцейскай уніі – стала кампра-місам, народжаным у культ., ідэалагічным, рэл. і па-літ. процістаянні Зах. і Усх. на бел. землях. Новы накі-рунак хрсціянства – уніяцтва – прадугледжва захава-нне правасл. абраднасці, царконаславянскай мовы  набажэнсте, традыцыйных святах, але прызнава вяр-шэнства папы рымскага,каталіцкае веравучэнне.


20. Войны на тэрыторыі Беларусі  другой палове ХVII – пачатку XVIІI ст.
Пасля шэрага паражэння у самой Укр. і пераходу на бок Польшчы крымскага хана Хмяльніцкі звярнуся за дапамогай да Расіі. У 1654г. дагавор паміж Укр. і Расіяй бы зацверджаны укр. Радай. Вясной 1654г. па-чалося наступленне маскоскага і укр. войска  межы ВКЛ. Войска на чале з гетманам Радзівілам было знач-на меншым па колькасці, таму не мегло аказаць сур’-ёзнае супраціленне. Наступленне маск. І укр. войска было хуткім. Спачатку яны авалодалі падн. і усх. ча-сткамі Бел., а затым і Вільняй. Цар Аляксей Міхайла-віч абвясці сябе князем ВКЛ. Нядачы РП  вайне з Маск. Дзяржавай паспрабава выкарыстаць шведскі кароль Карл Х Густа. Ён разлічва на поны захоп Прыбалтыкі. У гэтых мэтах асн. сілы былі накіраваны  Польшчу. Маск. Войскі адышлі. У гэты час некато-рыя магнаты ВКЛ спадзяваліся з дапамогай шведа разграміць Маск. Дзяржаву. Швецыя і ВКЛ заключылі дагавор, згодна з якім ліквідавалася Люблінская унія і заключалася унія ВКЛ са Швецыяй. Аднак надзеі гэ-тай часткі магната і шляхты ВКЛ на дапамогу шве-да у барацьбе з Маск. Дзяржавай не спрадзіліся. У ВКЛ сярод насельніцтва знялася хваля незадаволена-сці шведскімі акупацыйнымі ладамі, іх марадзёрст-вам і самавольствам. Пастанне 1656г. У выніку яго шведы былі выгнаны з поначы ВКЛ. Аднак вайна РП і Швецыі працягвалася яшчэ 4 гады і закончылася то-лькі  1660г. мірным дагаворам. А тым часам шляхта ВКЛ, сярод якой былі як прыхільнікі уніі са Швецыяй, так і прыхільнікі Люблінскай уніі, працягвала варо-жыя сутычкі  межах ВКЛ. Актыныя дзеянні Швецыі прымусілі РП і Маск. Дзяржаву падпісаць перамір’е на 3 гады. Пэная частка простага насельніцтва Бел., якое з пачаткам вайны спадзявалася на паляпшэнне св. стан-шча, пачала выказваць незадаволенасць адмі-ністрацыйнымі дзеяннямі царскіх ваявода. Вайна па-між РП і Маск. Дзяржавай закончылася  снежні 1667г. падпісаннем Андросаскага перамір’я. Войны і пастанні, што адбыліся на землях Бел.  к. 16-17ст., мелі вельмі драматычныя вынікі для насельніцтва. Значная частка жыхаро бел. зямель была пераселена або збегла ці загінула ад ваенных дзеяння, голаду і эпідэмій. Войны падарвалі с/г, спынілі развіццё гара-до, сталі прычынай працяглага і глыбокага гаспадар-чага і грамадска-паліт. крызісу РП.


21. Сацыяльна-эканамічнае становішча Беларусі  складзе Рэчы Паспалітай (другая палова ХVI – XVIIІ ст.). Сацыяльныя канфлікты 40-х – 50-х гг. XVIIІ ст.
У др. пал. XVIIст. Шляхецкая РП, у тым ліку Бел., якая ваходзіла  яе склад, знах.  стане глыбокага эк. заняпаду і паліт. крызісу. З сяр. XVIIст. Гэта дзяржава ступіла  паласу разбуоальных война і нутр. між-усобіц. З 68 гадо яе гісторыі 65 гадо прыходзяцца на ваенныя падзеі. У др. пал. XVIIст. разарэнне сялян да-сягнула такой ступені, што нават кароль РП Ян Казі-мір вымушаны бы даць абяцанне заняцца паляпшэн-нем яго стан-шча. Аднак, паколькі РП пазбегла канча-тковага разгрому, шляхта забылася пра абяцанні. Пасля “крывавага патопу”, як называлі сучаснікі па-дзеі сяр. XVIIст. большая частка гарадо таксама пры-йшла да заняпаду. Пагромы і пажары 1648, 1655 і 1660гг. Амаль цалкам знішчылі Пінск. Непазбежныя спадарожнікі вайны – нераджаі- выклікалі ктастра-фічныя галадокі. З-за голаду і блукання абяздоленна-га насельніцтва пачалася эпідэмія сыпнога тыфу, якая лютавала з 1653 па 1658г. і зно успыхнула  1664г. Заключэнне Андросаскага перамір’я паклала канец вайне. Наступныя 30 гадо былі перыядам адносна мі-рнага развіцця. Але жо  пач. XVIIІст. адналенне га-спадаркі было спынена Паночнай вайной. Зно на працягу некалькіх гадо ваенныя дзеянні адбываліся на бел. зямлі. І без таго цяжкае стан-шча мірнага насе-льніцтва пагоршылася  выніку засухі. З 1708 да 1711 г. розныя эпідэміі ахапілі мн. раёны. З прычыны вой-на і эпідэмій рэзка скарацілася колькасць насельніцт-ва. Цяжкія вынікі война ускладняліся захаваннем і мацаваннем фальварка-паншчыннай с-мы гаспадаркі, кансервацыяй найбольш застарэлых форм прыгонніц-тва, феадальнай анархіяй і міжусобіцамі. У асабліва цяжкім стан-шчы знах. с/г. Крызіс с/г адмона адбіся на развіцці бел. гарадо, рамяства, унутр. і знешн. ган-длю. З-за недахопу заказчыка і пакупніко у гарадах частка гарадскога насельніцтва вымушана была пера-сяліцца  вёскі або займацца с/г у горадзе. Вядома, што для вядзення война урад РП пазычы буйныя грашовыя сумы  магната. Не маючы сродка для іх пакрыцця, ён раздава рэшткі дзярж. зямель. У выніку  Бел. тварыліся вялізныя латыфундыі. Сканцэнтра-вашы  св. руках велізарныя зямельныя ладанні, са-вецкія і царконыя феадалы ператварыліся  пана-ладных гаспадаро у краіне. Развал апарату дзярж. улады і феад. анархія адмона адбілася на эканоміцы Бел. Пастаянная міжусобная барацьба магнацкіх гру-повак, якая даходзіда да зброеных сутыкнення, пры-чыняла вялікія спусташэнні насельніцтву. Сапрад-ным няшчасцем для вёсак і мястэчка з’ял. і так зва-ныя наезды адных узброеных шляхціца на маёнткі іншых, якім спадарожнічалі знішчэнне сялянскіх на-дзела, угон жывёлы, рабаванне маёмасці і інш. Сва-вольствы, якія выраблялі магнаты і шляхта, знайшлі шырокае адлюстраванне  шматлікіх сялянскіх скар-гах, пастановах павятовых і ваяводскіх сейміка, кара-лескіх універсалах. Ні мясцовыя, ні цэнтральныя ла-ды не маглі не толькі спыніць, але нават абмежаваць свавольствы  краіне. Узмацненне феад. прыгнёту выклікла далейшае абвастрэнне сац. супярэчнасцей на Бел. Вышэйшай формай барацьбы сялян і гараджан былі зброеныя выступленні. Адным з найбольш буй-ных узброеных феад. выступлення сялян на Бел. бы-ло Крычаскае пастанне 1740-44гг., якое значалі Вашчыла. Расправа над пастанцамі была жахлівай. Барацьба не спынялася і  наступныя гады. Так, у 1768-69гг. Антыфеад. Выступленні сялян адбываліся каля Мсціслаля, Оршы, Віцебска, у Мазырскім паве-це і інш. Гэтыя выступленні мелі абмежаваны, стыхій-ны, разрознены і лакальны хар-р, а таму былі падале-ны.

















22. Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай у XVIII ст. Першы падзел Рэчы Паспалітай.
Прычыны падзела РП заключаліся перш за сё ва нутрыпалітычным становішчы дхяржавы. Яно харвктарызавалася як палітычны крызіс, або бязладзе. Гэты стан бы выклікам зложывання шляхецкімі вольнасцямі.
Унутрыпалітычна становішча складнялася знешнепалітычнымі абставінамі, звязанымі  пачатку XVIII ст з баявымі дзеяннямі  гады Паночнай вайны. РП стала “заездным дваром і карчмой” для іншаземных войска. Такое становішча дазваляла суседнім дзяржавам мешвацца ва нутраныя справы РП.
З другой паловы XIX ст. бы здейснены цэлы шэраг рэформа, накіраваных на змацненне РП. У эканамічнай галіне пэны поспех мелі рэформы А.Тызенгаза, дзякуючы якім пачала замацовацца такая форма прамысловай вытворчасці як мануфактура. У галіне асветы пачаткам рэформы стала дзейнасць Адукацыйнай камісіі, арганізаванай у 1773 г.,па адрыцці школ сярэдняй ступені. У палітычнай галіне права ”ліберум вета” было часткова абмежавана (канчаткова аменена толкі  1791 г.).
У 1772 г. у Пецярбургу бы падпісаны дакумент аб першым падзеле РП паміж Расіяй, Астрыяй і Прусіяй. Да Расіі адышла Усходняя Беларусь.
Спробай выратаваць дзяржаву ад распаду стала абвяшчэнне соймам 3 мая 1791 г. Канстытуцыі РП (другой у свеце пасля Канстытуцыі ЗША 1787 г.
У 1793 адбыся другі падзел РП. Спробай захаваць суверэннасць РП у межах 1772 г. стала пастанне 1794г. Пастанне адбывалася пад лозунгам “Вольнасць, цылыснасць, незалежнасць” , як нагадва лозунг Францускай рэвалюцыі “Вольнасць, ронасць, братэрства”. Заклік Касцюшкі да адналення РП у межах 1772г. знайшо водгук сярод магната і шляхты ВКЛ.
У 1795г. было падпісана пагпдненне аб трэцім падзеле РП паміж Расіяй, Астрыяй і Прусіяй. Пасля гэтага некалі наймагутная дзяржава скончыла сваё існаванне.



23. Грамадска-палітычнае жыццё Рэчы Паспалітай у апошняй чвэрці XVIII ст. Ліквідацыя Рэчы Паспалітай.
Убачышы пагрозу дзяржанаму iснаванню, сейм 1791 г. прыня канстытуцыю. Яна адмяняла выбарнасць караля, адмяняла вольнасцi шляхты, рашэннi сейма прымалiся большасцю галасо, забаранялася назва ВКЛ, абвяшчалася свабода веравызнання i iншыя рашэннi, накiраваныя на цэнтралiзацыю i мацаванне дзяржавы. Знайшлiся сiлы, якiя былi незадаволены прыняццем Канстытуцыi. Яны зялiся за барацьбу за расiйскiя парадкi кiравання. Зно пачалася грамадзянская вайна. Гэта скарысталi суседзi. Адбыся другi падзел РП. Да расii адышла цастка полацкага ваяводства, рэшткi Вiцебскага i Мсцiсласкага, Мiнская i сходняя часткi Навагрудскага i Брэсцкага ваяводства. У адказ на раздзел краiны  сакавiку 1794 г. пачалося пастанне Т.Касцюшкi. Яго галоная мэта – незалежнасць нацыi, РП у межах 1772 г. Пастанне Т.Касцюшкi пачалося  Кракаве, затым у Лiтве. Пацярпела паражэнне. У Варшаву вайшлi прускiя, рускiя, аастрыйскiя войскi.
У 1795 г. адбыся трэцi падле РП. Да Расii адышла Заходняя Беларусь i сходняя Лiтва, а таксама краiна да Зах. Буга. РП перастала iснаваць як самастойная дзяржава: не абмежаваныя шляхецкiя вольнасцi, нацыянальны прыгнет,рэлiгiйны фанатызм, падзенне норава шляхецкага саслоя, адсутнасць моцнай улады  краiне, анархiя, раскол грамадства паводле этнiчных i iдэалагiчных прыкмет, няспынныя войны i iнш. – усе гэта аслабляла дзяржавы знутры, рабiла легкай здабычай суседзя.
24. Культура беларускіх зямель у складзе Рэчы Паспалітай (другая палова ХVI – XVIIІ ст.). Уплы ідэй Асветніцтва на яе развіццё.
Гіст. умовы развіцця к-ры Бел. значна складніліся  сяр. XVIІ-XVІIIст. Шматлікімі войнамі. З сяр. XVІIIст у РП пачаліся змены  школьнай адукацыі. Ствараец-ца Адукацыйная камісія, якая праводзіць вялікую ра-боту па распасюджванню асветы і пісьменнасці. Гэта было першае  Еёропе Міністэрства адукацыі. За 20 гадо дзейнасці камісіі было адкрыта 20 школ. Яны з’ял. сяр. ступенню навучання. Пасля паспяховага за-канчэння гэтых школ давалася магчымасць паступлен-ня  дзве ВНУ – Кракаскі і Віленскі універсітэты. У пач. 80-х гг. XVІIIст. на той частцы Бел. якая застава-лася  РП, намаганнямі Адукацыйнай камісіі працава-ла 200 пачатковых школ, у якіх займалася 2500 чал-к. У др. пал. XVІIIст. значную ролю  распасюджванні навуковых веда адыгрывала мед. школа  Гродне. Ідэі асветніцтва прапагандуюць у св. творах Казімір Нарбут, Саламон Майман, Ігнат Быхоскі і інш. У бел. грамадстве расце цікавасць да гісторыі мінулага. Ура-джэнец Піншчыны Адам Нарушэвіч стварае “Гісто-рыю польскага народа”. Вялікі плы на дзяча бел. к-ры аказвалі ідэі фр. Асветніка Вальтэра, Дзідро, Ман-тэск’е, Русо. Распасюджваюцца творы рус., польскіх асветніка: Радзішчава, Сташыца, Калантая. Працяг-ваюцца традыцыі кнігадрукавання. У 1776г. выйшла  свет першая газета - “Газета гродзенска” (на польскай мове). Расце колькасць кніжніка. Шмат кніг мелі  св. саёнтках Радзівілы, Сапегі, Храптовічы. Кнігавы-давецтвам зпняся раджэнец Мсціслашчыны Ілля Капіевіч. Вядомым вучоным др. пал.XVIІ-XVІIIст бы Казімір Семяновіч – атар кнігі “Вялікае мастацтва артылерыі”. Ён адным з першых ствары праект шматступенчатай ракеты і лічыцца папярэднікам ства-ральніка тэорыі палёта у касмічную прастору К.Цы-ялкоскага. Марцін Пачобут-Адляніцкі – вучоны-пры-родазнаца, які вывуча планету Меркурый, адкры невядомае сузор’е, рэктар Гал. школы ВКЛ. Адным з найбольш значных дзяча бел. і рус. к-ры ста уражэ-нец Полацка, паэт, вучоны, мысліцель і асветнік Сімя-он Полацкі. Ён лічыцца першым у Расіі пісьменнікам. Бы выхавацелем царскіх дзяцей, заснава друкарню  Крамлі і Славяна-грэка-лацінскую акадэмію. Шыро-кую вядомасць атрымалі атэістычныя погляды Казімі-ра Лышчынскага. Пакінушы ордэн іезуіта, ён напі-са трактат “Аб неіснаванні Бога”. У 1689г. Лышчын-скі бы спалены на кастры. У XVІIIст. магнацкія ма-ёнткі становяцца цэнтрамі культурнага жыцця. Па пра-ектах лепшых ерапейскіх архітэктара. (Глабі-ца, Сака, Спампані) узводзяцца і перабудоваюцца магнацкія палаца-паркавыя ансамблі  Ружанах, Дзя-рэчыне, Слоніме, Шорсах, Гродне. Пакоі палаца уп-рыгожваюць габелены, партрэты прадстаніко маг-нацкіх рода. Бел майстры здабылі сабе славу не толь-кі на Радзіме. Іх ведалі і  Маскоскай дзяржаве. Так, яны прынялі дзел у буданіцтве Каломенскага пала-ца. Імі былі выкананы се разьбярныя работы. Бел. іканапісцы стварылі шэраг іканастаса у Маскве. Самай чаронай з’явай у бел. к-ры др. пал. XVІIIст. ста прыгонны тэатр. Найбольш вядомы  Бел. былі прыгонныя тэатры Радзівіла у Нясвіжы і Слуцку, Га-родзенскі тэатр Тызенгаза, Слонімскі – Агінскага, Ружанскі – Сапега, Свіслачскі – Тышкевіча. Шыро-кую ерапейскую славу ме Слонімскі тэатр Агінс-кага. Многія выхаванцы прыгонных тэатра потым ус-лалялі сцэны Варшавы, Пецырбурга. Цераз стагоддзі дайшлі да нас прозвішчы таленавітых прыгонных ак-цёра, музыканта, танцошчыка – Ценціловіч, Бжа-зінскай, Дарэскай, Чаклінскай, Мацея з Карэліч.



25. Змены  становішчы Беларусі пасля далучэння яе да Расійскай імперыі (канец XVIII – пачатак XIX ст.).
У выніку трох падзела РП (1772, 1793, 1795) Беларусь была далучана да Рас. імперыі. Гэта падзея паклала пачатак новаму перыяду  гісторыі Беларусі. На працягу наступных дзесяцігоддзя царскі рад шляхам палітыка-адміністрацыйных рэфармавання імкнуся мацаваць сваю ладу. Галонай мэтай адміністрацыйных рэформ было распасюджванне агульных расійскіх прынцыпа дзяржанага кіравання. Па выніках рэформы 1796 г. у Беларусі з ’ явіліся Беларуская губерня з губернскім г. Віцебскам, Мінская з губер- нскім г. Мінскам і Літоская з Вільняй.
У 1801 г. адбыся новы адміністрацыйны падзел, у выніку якога на Беларусі тварыліся два генерал-губернатарствы Беларускае і Літоскае на чале з генерал-губернатарам і губер- натарам. Улада знайшла апору  ваенных і безадказна выконвала волю імператара. Паступова ствараліся органы расійскага адміністрацыйнага кіравання: губернскія правы, казённыя палаты, прыказы, царскія суды і інш.
Царскі рад бы вымушаны лічыцца з істотнымі адметнасцямі дзяржана-прававога становішча, які вызначы Статут ВКЛ 1588 г. і які бы адменены 25 чэрвеня 1840 г. Усяго  канцы XVIII пачатку ХІХст. урадам было падаравана  прыватную спадчыну больш за 200 тыс. рэвізскіх (мужчынскіх) душ. Так паступова на Беларусі фарміравася інстытут прыгоннага права. Гэта прывяло да жорсткай эксплуатацыі і пазбалення право, узрастанню колькасці падатка і павіннасцей.
26. Беларусь у вайне 1812 г.
Імкнучыся сталявацца  Еропе, фр. імператар Н.Ба-напарт у 1812г. пача вайну з Расіяй. У ноч на 12 чэр-веня 1812г. без аб’ялення вайны армія Напалеона пе-раправілася прах Нёман і ступіла  межы РІ – на зем-лі Літвы і Бел. Бел. стла арэнай ваенных дзеяння. 16 чэрвеня фр. армія заняла Вільню, 24 – Мінск. Напале-ону супрацьстаялі тры рускія арміі: 1-я – генерала Барклая дэ Толі, штаб якой знах.  Вільні, 2-я – гене-рала Баграціёна (штаб у Вакавыску), 3-я – генерала Тармасава (штаб у Луцку). Першапачаткова Напалеон планава разбіць рус. арміі  прыгранічных баях, але гэта яму не далося. 1-я і 2-я арміі адступалі, аднак іх разбіць на тэр-рыі Бел. Напалеон не змог. Пасля арміі аб’ядналіся пад Смаленскам. Тут летам 1812г. прахо-дзілі жорсткія абараняючыя баі. Зразумешы, што план хуткага разгрому рас. Арміі праваліся, Напале-он схіляся да думкі закончыць баявыя дзеянні  Віце-бску і пачаць мірныя перагаворы з царом Аляксанд-рам І. Напалеон усведамля, што яго армія магла заха-ваць баяздольнасць толькі рухаючыся наперад. А на-перадзе была Барадзінская бітва (26 жніня 1812г.), захоп Масквы і адступленне з яе. У час адступлення фр. арміі восенню 1812г. баявыя дзеянні другі раз пракаціліся па бел. зямлі. Рашаючая бітва адбылася пад Барысавам каля в.Студзёнкі. Праз Бярэзіну пера-правіліся не больш за 60 тыс. чал-к – дзесятая частка “вялікай арміі” Напалеона. Паход Напалеона  Расію абярнуся для яго цяжкім паражэннем. Адносіны на-сельніцтва Бел. да варагуючых бако не былі адна-значнымі. Для абсалютнай большасці шляхты, мяш-чан і сялян рус. і фр. лады былі чужымі. Польская і апалячаная бел. шляхта спадзявалася на адналенне Напалеонам РП і ВКЛ. Загадам Напалеона ад 1 ліпеня 1812г. бы утвораны Часовы рад ВКЛ, які займася перш за сё забеспячэннем ыр. Арміі прадуктамі і кормам для жывёлы. Часовы рад выда распараджэн-не аб наборы 10 тыс. рэкрута у армію Напалеона. Войскі рас. арміі былі таксама камплектаваны рэкру-тамі з бел. губерня. Дзеля аховы тылу Напалеон пакіну у Бел. прыблізна 100-тысячнае войска. Бел. народ павінен бы карміць, паіць і забяспечваць усім неабходным француза. У пач. Вайны сялянства Бел. спадзявалася на вызваленне з-пад прыгону, аднак На-палеон не пайшо на вызваленне бел. сялян. А бяскон-цыя рэквізіцыі і рабаніцтва выклікалі масавае супра-ціленне сялянства і гараджан. Так у Бел. разгарнуся партызанскі рух. У выніку ваенных дзеяння, а так-сама з-за голаду і хвароб загінула амаль чвэрць на-сельніцтва Бел. Велізарныя страты панесла гаспадар-ка. Напрыклад, пасяныя плошчы зменшыліся напало-ву, значна скарацілася колькасць жывёлы. Нягледзячы на ваенныя бедствы, бел. губерні  1812-14гг. Не былі вызвалены ад рэкруцкіх набора і паставк на патрэбы рас. арміі, якая працягвала паход на Захад. Прыгон-ніцкі ціск памешчыка у бел. вёсцы пасля вайны рэз-ка змацніся.












27. Грамадска-палітычны рух у Беларусі  першай палове XIX ст. Пастанне 1831 г. і яго наступствы.
Адначасова з узмацненнем антыфеад. барацьбы сялян у 30-40-х гг. у Бел. нараста гр.-паліт. рух. У пач. 30-х гг. Савініч ствары “Тайнае польскае літ. таварыства”, удзельніча  “гуртку 11 нумара”. У гэтых аб’яднан-нях фарміраваліся рэвалюцыйна-дэм. ідэі сярод сялян і гарадскога насельніцтва. Пад уплывам ер. рэвалю-цыйных падзей узніклі тайныя арганізацыі  Бел. У Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі  1836-39гг. дзейнічала “Дэмакр. таварыства”, створанае студэн-там-рэвалюцыянерам Савічам. У др. пал. 40-х гг. уз-нік тайны “Саюз свабодных брато” з цэнтрам у Віль-ні (200 члена). Дзве гэтыя арганізацыі праіснавалі тры гады, пасля чаго былі разгромлены царскімі ла-дамі. Прапаганда рэвал. Ідэй праводзілася таксама ся-род салдат і афіцэра. 23 студзеня 1850г. каб прадухі-ліць гібельныя вынікі, выказалі гвалтонасць адмовіц-ца ад прыгоннага права над людзьмі. Але гэта прапа-нова не была прынята.
У лістападзе 1830г. у Варшаве шляхецкімі рэвалюцы-янерамі было паднята пастанне супраць расійскага панавання. Гал. прычынамі пастання былі незадаво-ленасць шляхты падзеламі РП, парушэнне рас. улада-мі польскай Канстытуцыі 1815г. Рэвалюц. сілы Поль-шчы адстойвалі лозунгі бурж.-дэм. ператварэння. Але яны не змаглі значаліць пастанне. Польскія арыстакраты імкнуліся дабіцца незалежнасці РП у ме-жах 1772г., захапілі кіраніцтва пастання  св. рукі. Рас. урад імкнуся прадухіліць распасюджванне па-стання на тэр-рыю Бел., Літ. і Укр. Тут было ведзена ваеннае стан-шча. Аднак у пач. красавіка 31г. пастан-не ахапіла усю Літ. і Паночна-Зах. Бел. Ядро паста-нца складалі польская шляхта, навучэнцы, афіцэры-палякі, каталіцкае і уніяцкае духавенства. У пастанні прымалі дзел каля 10 тыс. чал-к. Ужніні 31г. паста-нне было падалена на сёй тэр-рыі Бел. і Літ., а по-тым і  Польшчы. Але і пасля гэтых падзей паліт. хва-ляванні  межах былой РП не сціхлі.





28. Асаблівасці сацыяльна-эканамічнага развіцця беларускіх зямель ва мовах крызісу феадалізму (першая палова ХІХ ст.). Рэформы П. Кісялёва.
Сельская гаспадарка. Сацыяльныя супярэчнасці. Адной з асаблівасцей развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі было панаванне буйнога дваранскага землеладання. У сярэдзіне 30-х гг. ХІХ ст. 3,6 % буйных памешчыка валодалі 50 % прыгонных сялян. Дробныя і сярэднія памешчыкі (да 100 душ прыгонных), якія складалі 80 % агульнай колькасці, валодалі сяго 15,8 % сялян.
У сваіх маёнтках памешчыкі будавалі прамысловыя прадпрыемствы па перапрацоцы сельскагаспадарчай прадукцыі і сыравіны: суконныя, вінакурныя, цукраварныя, смалакурныя, жалезаапрацочыя. Вельмі важнай галіной прыбытку бы продаж лесу. Асновай сельскай гаспадаркі з’ялялася земляробства, ад якога памешчыкі атрымлівалі галоную частку сваіх дахода. Яны імкнуліся павялічваць плошчу ворных зямель. З канца XVIII да сярэдзіны ХІХ ст. плошча ворных зямель павялічылася  3–4 разы. Вырошчвалася жыта, авёс, ячмень. Папулярнай культурай стала бульба. У сувязі з ператварэннем бульбы з агароднай культуры  палявую яе пасевы з пачатку ХІХ ст. да канца 30-х гг. узраслі  20–25 разо. У многіх памешчыцкіх маёнтках пашыралася вытворчасць ільну. Раслі пасевы канапель, цукровых бурако. Важнейшым напрамкам спецыялізацыі памешчыцкіх гаспадарак, асабліва на Гродзеншчыне, становіцца танкарунная авечкагадоля. На мяса-малочнай жывёлагадолі  той час спецыялізаваліся толькі асобныя памешчыкі, якія мелі  сябе вінакурныя заводы.
Некаторыя памешчыкі  мэтах павелічэння таварнасці гаспадаркі выпісвалі з Англіі сельскагаспадарчыя машыны, уводзілі шматпольны севазварот, паляпшалі пароды жывёлы.
Адным з яскравых паказчыка крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы было нарастанне сялянскага руху. Калі  першай трэці ХІХ ст. адбылося 46 буйных сялянскіх хвалявання, то  другой трэці, – больш за 90. Асаблівасцю сацыяльных супярэчнасцей у Беларусі з’ялялася іх пераплятанне з нацыянальна-рэлігійнай варожасцю паміж сялянамі і панамі. Своеасаблівай формай пратэсту сялян было тое, што некаторыя з іх пакідалі родныя мясціны  пошуках “вольных зямель”. Так, напрыклад, у пачатку 40-х гг. 1200 прыгонных Беліцкага павета Магілёскай губерні пакінулі свае вёскі і групамі накіраваліся на пасяленне  Херсонскую, Екацярынасласкую губерні і Бесарабію. Для таго каб затрымаць і вярнуць іх на радзіму, была паслана ваенная каманда.
У канцы 40-х гг. сярод сялян Беларусі пашырыліся чуткі, што рыхтуецца адмена прыгоннага права. У сувязі з гэтым сяляне пачалі часцей уцякаць ад памешчыка. У 1847 г. каля 10 тыс. сялян Віцебскай губерні групамі па 200 чалавек накіраваліся на буданіцтва Мікалаескай чыгункі, спадзеючыся, што, адпрацавашы там 3 гады, яны будуць вызвалены ад прыгоннай залежнасці. Але найбольш распасюджанымі формамі сялянскага руху з’ялялася адмова ад выканання павіннасцей і падача “іска аб вольнасці” на імя цара.
З 40-х гг. ХІХ ст. працэс разлажэння феадальна-прыгонніцкай сістэмы на Беларусі, як і ва сёй Расіі, перарастае  крызіс.
У гэтых умовах урад праводзіць рэформы, мэтай якіх было захаваць сістэму феадальнага землеладання, падняць прыбытковасць памешчыцкай і дзяржанай вёскі, уранаваць гаспадарчы зровень сялян. Атарам адной з рэформ бы граф П.Д. Кісялё – кіранік Міністэрства дзяржаных маёмасцей, прыхільнік абмежавання прыгоннага права.
Розным было і прававое становішча дзяржаных сялян Расіі і Беларусі. У Расіі з паскарэннем тэмпа развіцця капіталізму значна пашырыліся саслоныя правы дзяржаных сялян. Яны былі абвешчаны вольнымі грамадзянамі, маглі мяняць месца жыхарства, пераходзіць у іншыя саслоі, мяняць накірунак дзейнасці, звяртацца са скаргамі  судовыя інстанцыі.
У Беларусі прававое становішча дзяржаных сялян нічым не адрознівалася ад становішча памешчыцкіх.
Першай часткай рэформы дзяржанай вёскі стала перабудовы яе апарату кіравання. Агульнае кіраванне было сканцэнтравана  Дэпартаменце дзяржаных маёмасцей Міністэрства фінанса. З 1 студзеня 1836 г. яны перадаваліся новаму Міністэрству дзяржаных маёмасцей, першым міністрам якога бы прызначаны П.Д. Кісялё. Замест чатырох’яруснай сістэмы мясцовага кіравання, уведзенай у расійскіх губернях, у Беларусі станаліваліся тры адміністрацыйныя ярусы: губерня – акруга – сельская права.
Другой часткай рэформы П.Д. Кісялёва з’ялялася палітыка “апякунства” над дзяржанымі сялянамі. Прадугледжвалася арганізацыя дапамогі сялянам на выпадак нераджая, эпідэмій, падзяжу жывёлы і іншых бедства. Акрамя гэтага, ставілася пытанне аб арганізацыі пачатковага навучання дзяцей дзяржаных сялян, аказання медыцынскай дапамогі, правядзення розных агранамічных мерапрыемства, актывізацыі гандлю, развіцця сістэмы страхавання, барацьбы з п’янствам.
Трэцяя і галоная частка рэформы П.Д. Кісялёва – люстрацыя дзяржаных маёмасцей.
У цэлым рэформы 1830 – 1850-х гг. мелі дваранскую скіраванасць. Прынцыпы рэфармавання дзяржанай вёскі былі прызнаны памешчыкамі занадта радыкальнымі. Сацыяльна-прававое становішча памешчыцкіх сялян змянілася мала. Феадальная ласнасць засталася некранутай.



29. Культурнае жыццё Беларусі  складзе Расійскай імперыі (першая палова ХІХ ст.).
У пач. ХІХст. у культ. развіцці Бел. назіраецца шмат новых з’я і працэса. Паступова адбываецца фармі-раванне бел. нац. к-ры, нягледзячы на існаванне пры-гонніцтва, насуперак памкненням царскіх улад затры-маць развіццё к-ры на зроні фальклору. К-ра бела-руса перажывае  гэты час перыяд адраджння. Скла-дваюцца яе хар-ныя рысы, ствараюцца нац. тэатр, літ-ра, іншыя галіны мастацтва, навукі, асветы. У 1802г. пачалося правядзенне шк. Рэформы. На тэр-рыі Бел. была створана Віленская вуч. Акруга на чале з яе кі-раніком князем Адамам Чартарыйскім. Цэнтр. Роля  с-ме адукацыі адводзілася Віленскаму ун-ту. Сяр. аду-кацыю давалі гімназіі, няпоную сяр-ю – павятовыя, а пачатковую – прыходскія вучылішчы. Асн. мовай на-вучання з’ял. польская. Пасля падалення пастання (1831г.) у 1832г. бы зачынены Віленскі ун-т. У1836г. выкладанне было пераведзена на рус. мову. Польская мова была выключана з вуч. Праграм. Сярод важных падзей  галіне асветы неабходна адзначыць адкрыццё  1848г. у Горы-Горках Магілёскай губерні Земля-робчага інстытута. Пачатковую адукацыю  сельскай мясцовасці  др. пал. ХІХст. давалі нар. вучылішчы, царкона-прыходскія школы і школы граматы, а  га-радах – прыходскія, павятовыя і гарадскія вучылішчы. Настаніка для пачатковых школ рыхтавалі  нас-таніцкіх семінарыях. У с-ме сяр. адукацыі дзейнічалі мужч. і жан. класічныя гімназіі. У 1871г. рэальная гім-назія былі ператвораны  вучылішчы. У 1887г. бы выдадзены “Указ аб кухарчыных дзецях”, якім забара-нялася прымаць у гімназіі дзяцей кухарак, фурмана, прачак, дробных гандляро і г.д. Да к. ХІХст. коль-касць пісьменных людзей у Бел. заставалася нізкай. ВНУ адсутнічалі. Аднак нягледзячы на тое, што у Бел. існавалі  асноным ніжэйшыя і сяр. ступені адука-цыі, у ХІХст. было зроблена шмат навуковых даследа-вання. Так, напрыклад, пачатак вывучэння гісторыі ВКЛ паклалі прафесары Віленскага ун-та Баброскі, Даніловіч, Нарбут, Ярашэвіч. Далега-Хадакоскі пака-за агульнасць паходжання славян. Актыным збі-ральнікам бел. фальклору бы Ян Чачот, які выда 6 зборніка “Вясковых песень”. Выдатнымі дзеячамі к-ры былі графы браты Тышкевічы. У цэнтры культ. жыцця 40-пач.60-х гг. ХІХст. знаходзіся Адам Кіркор – археолаг, этнограф, гісторык, літаратар. Ён раскапа каля тысячы кургана. Калекцыю св. находак перада Віленскаму музею старажытнасцей. Актынымі суп-рацонікамі Паночна-зах. аддзела Рус. геаграфічнага таварыства, створанага  Вільні, з’ял. этнографы і мовазнацы Насовіч, Шэйн, Крачкоскі. У навучэнні гісторыі Віцебшчыны шмат зрабі гісторык Сапуно, які выда у пач. 80-х гг. тры тамы архіных дакумен-та. Выдатным літаратарам Бел.  гэты час бы Міц-кевіч. Яго творы, напісаныя на польскай мове, могуць лічыцца не толькі літ. спадчынай польскага народа. У паэмах “Дзяды”, “Пан Тадэвуш”, “Гражына” Міцкевіч выкарыста тэмы і вобразы бел. фальклору і сюжэты бел. гіст. Хар-най з’явай бел. літ-ры перш. пал. ХІХст. было знікненне ананімных твора: “Гутарка Данілы са Сцяпанам”, “Вось як люд стая”, “Панаманія”. У гэтых творах сцвярджаліся правы прыгонная селяніна звацца чал-кам. Першым класікам бел. літ-ры з’ял. Дунін-Марцінкевіч. Ён выступа як паслядоны вы-разнік погляда і інтарэса працоных мас сялянства. У пач. стагоддзя выходзіць з друку зборнік паэзіі Я. Лучыны “Вязанка”. Сялянская тэматыка загучала і  вершах Сыракомлі, Багрыма. Істотнае значэнне  ста-наленні нац. мовы адыгра Багушэвіч, “бацька бел. адраджэння”. На змену класіцызму  жывапісе прыхо-дзіць рамантызм, які  40-я гг. ХІХст. змяняецца рэа-лістычным кірункам. Вядомымі мастакамі гэтага часу былі Аляшкевіч, Орда, Хруцкі, Гараскі, Альхімовіч. У перш. пал. ХІХст. паступова зніклі прыгонныя тэат-ры. Сярод простых людзей папулярнасць набы ляле-чны тэатр-батлейка. К канцу ХІХст. тэатральнае жыц-цё сё больш засцяроджваецца  гарадах. Дзякуючы таленавітаму бел. кампазітару Антону Абрамовічу з’я-віліся бел. нац. муз. Творы на аснове песень і танца. У арх-ры класічны стыль выцясняецца рамантызмам. У к. ХІХст. сталі моднымі пабудовы  стылі сярэдне-вяковай гісторыі, так званай “пседаготыкі”.









30. Адмена прыгоннага права. Буржуазныя рэформы 1860-х гг. – 1870 гг. і асаблівасці іх правядзення  Беларусі.
Мэтай сялянскай рэформы 1861г. з’ял. адмена пры-гоннага права. Пайсці на гэту рашучую меру цара Аляксандра ІІ прымусіла сведамленне сац.-эк. і ва-енна-тэхнічнай адсталасці краіны, якая асабліва выра-зна праявілася  ходзе Крымскай вайны, а таксама не-бяспекі хуткага нарастання антыпрыгонніцкага сяля-нскага руху, што пагража перерасці  сялянскую рэ-валюцыю. 19 лютага 1861г. Аляксандр ІІ падпіса “Маніфест” і “Палажэнні” аб вызваленні памешчыц-кіх сялян ад прыгоннай залежнасці. Яны атрымалі, хоць і не адразу, асабістую волю, правы чалавека, фармальна незалежнага ад пана. Селянін мог сам звяр-тацца  дзярж. Установы, заключаць гандлёвыя і ін-шыя здзелкі, пераязджаць у горад, запісвацца  сас-лоі мяшчан і купцо, паступаць на службу ці  наву-чальную станову. У гэтых адносінах рэформа 1861г. каранным чынам змяняла становішча сялян. Паколькі памешчык траці уладу над вёскай, “Палажэнні 19 лютага” прадугледжвалі новы парадак кіравання сяля-намі, заснаваны на выбарнасці ніжэйшых службовых асоб. Сяляне адной сельскай грамады выбіралі на схо-дзе старасту. На валасных сходах сельскія старасты і панаважаныя ад кожных 10 дваро выбіралі валас-ное праленне, валаснога старшыню і суддзю. Функ-цыі органа сялянскага самакіравання былі вельмі аб-межаваныя: яны фактычна павінны блі выконваць усе, што патрабавалі ад іх урадавыя чынонікі. Зямельныя надзелы павінны былі вызначацца на аснове добраах-вотных пагаднення сялян з памешчыкамі. У выпад-ках, калі згода не дасягалася, закон устаналіва нор-мы сялянскіх надзела, зыходзячы з інтарэса памеш-чыка. Апошнія мелі права пакінуць у св. Руках ад 1/3 да 1/2 усёй карыснай зямлі. Калі  памешчыка заста-валася зямлі менш за гэту норму, то адпаведная частка адразалася на іх карысць ад ранейшых сялянскіх на-дзела. Паводле закона селянін павінен бы заплаціць памешчыку выкуп і за зямлю, і за св. свабоду. Выкуп асабістай свабоды бы замасікраваны шляхам завы-шэння цаны на зямлю. Неабходных для выкупу гро-шай у сялян не было, а памешчыкі хацелі атрымаць іх адразу. Выйсце з гэтага становішча забяспечы урад: пры выкупе сяляне плацілі 20% адпаведнай сумы, а астатнія 80% памешчыкам давала дзяржава. Сяляне рабіліся яе дажнікаім на 49 гадо і павінны былі вып-лачваць не толькі суму догу, але і вялікія працэнты за пазыку. Выкупныя плацяжы спаганяліся да першай расійскай рэвалюцыі 1905-07гг., калі рад бы выму-шаны датэрмінова адмяніць іх. За гэты час сяляне за-плацілі раду  3 разы больш, чым каштавала куп-леная імі зямля. Каб памешыкі не засталіся адразу пасля рэформы без рабочых рук, “Палажэннямі 19 лютага 1861г.” прадугледжвалася, што выкупіць св. надзелы сяляне не маглі раней, чым праз 9 гадо. Увесь гэты час яны лічыліся “часоваабавязанымі” і па-вінны былі за карыстанне надзелам, як і раней, адбы-ваць паншчыну або плаціць памешчыку чынш. Раз-меркаванне зямлі паміж памешчыкамі і сялянамі пра-дугледжвалася “Устанымі граматамі”. Пастанне 1863г. прымусіла царскі рад прыняць пэныя захады з мэта адцягнуць ад удзелу  ім бел. і літ. сялян. Ука-зам ад 1 сакавіка 1863г. бы уведзены абавязковы вы-куп сялянскіх надзела у Віленскай, Гродзенскай, Ко-венскай і Мінскай губернях. З 1 мая таго ж года спы-няліся часоваабавязаныя адносіны, сяляне пераводзі-ліся  разрад уласніка зямлі. Выкупныя плацяжы зні-жаліся на 20%. 2 лістапада 1863г. гэты каз бы рас-пасюджаны і на сходнюю Беларусь – Віцебскую і Мінскую губерні. У кастрычніку 1863г. генерал-гебер-натар М.М.Мураё, які кірава падаленне пастання на Беларусі і  Літве, падпіса загад аб выдзяленні ся-лянам, абеззямеленым у 1846-56гг., 3-дзесяцінных ся-мейных надзела; сялянам, якіх памешчыкі пазбавілі зямлі  пазнейшыя гады, надзелы вярталіся цалкам. Нягледзячы на паражэнне пастання, царскі рад не адважыся адняць у бел. і літ. сялян тыя льготы, якія былі ім дадзены  1863г. Урад заяві і аб захаванні на няпэны час сервітутнага права на Беларусі і  Літве (права сялян на карыстанне пэнымі годдзямі, най-часцей пашай, якія належалі памешчыкам). У цэлым адзначаныя меры істотна аблягчалі становішча сялян у зах. губернях у парананні з іншымі рэгіёнамі Расіі і садзейнічалі больш хуткаму развіццю на Беларусі і  Літве капіталістычных адносін.
Рэформа 1861г. ліквідавала гал. перашкоду, што стры-млівала развіццё капіталізму  Расіі, - прыгоннае пра-ва. Аднак гэтага было недастаткова. Каб рухацца да сапрады буржуазнага грамадства, Расіі былі патрэб-ны іншыя рэформы дзярж.-паліт. ладу. У 60-70-я гг. урад Аляксандра ІІ прыня шэраг пастано аб правя-дзенні такіх рэформ: земскай, судовай, гарадской, вае-ннай, у галіне нар. адукацыі і друку. Самай радыкаль-най была судовая рэформа (20 лістапада 1864г.). Новы суд будавася на бессаслоных прынцыпах. Былі аб-вешчаны нязменнасць суддзя, незалежнасць суда ад адміністрацыі, вусны хар-р, спаборнасць і галоснасць судовага працэсу. Значна скарацілася с-ма судаводст-ва. На Бел. суд. Рэформа пачалася толькі  1872г. з увядзення міравых судо. Міравыя суддзі назначаліся міністрам юстыцыі. Акруговыя суды, прысяжныя за-сядацелі і прысяжныя павераныя з’явіліся  зах. губе-рнях  1882г. Спіс прыысяжных засядацеля зацвяр-джася ладамі. Земская рэформа (1 студзеня 1864г.) прадугледжвала стварэнне  паветах і губернях выбар-ных устано (земства) для кіраніцтва мясцовай гас-падаркай, нар. адукацыяй, мед. абслугованнем насе-льніцтва і іншымі справамі непаліт. хар-ру. Але  Бел.  сувязі з падзеямі 1863-64 гг. уводзіць выбарныя с-тановы рад не адважыся. Гарадская рэформа (пры-нята 1870г.,  Бел. –  1875г.) абвяшчала прынцып усесаслонасці пры выбарах органа гарадскога сама-кіравання – гарадской думы і гарадской управы. Але высокі маёмасны цэнз выключа з удзелу  выбарах большую частку жыхаро горада і дава уладу куп-цам, прадпрымальнікам, уладальнікам нерухомасці. Ваенная рэформа пачалася  1862г., калі былі твора-ны 15 ваенных акруг і скарочаны тэрмін службы да 7-8 гадо. У 1874г. з увядзеннем усеагульнай воінскай павіннасці  Расіі былі рэалізаваны буржуазныя прын-цыпы
31. Развіццё капіталістычных адносін у эканоміцы Беларусі  60-я гг. ХІХ – пачатку ХХ ст. Сталыпінская аграрная рэформа.
Пераход да капіталістычнага гаспадарання на Беларусі адбывася паступова. На змену прыгонніцтву спачатку прыйшла змешаная сістэма гаспадаркі. Феадальныя рысы  сельскай гаспадарцы праяляліся  выглядзе адпрацовак. У Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях памешчыкі шырока выкарыстовалі працу наёмных рабочых (гадавых, тэрміновых, падзённых), якія апрацовалі зямлю інвентаром памешчыка, гэта была жо капіта- лістычная форма гаспадарання. Аднак і тут адпрацокі займалі значнае месца.
Хутчэй складваліся капіталістычныя адносіны  Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях, дзе пасля рэформы засталося менш перажытка феадалізму і пераважала падворнае землекарыстанне.Аб развіцці капіталізму  сельскай гаспадарцы Беларусі можа сведчыць паступовая спецыялізацыя сельскагаспадарчай вытворчасці. У першыя два дзесяцігоддзі пасля рэформы важнейшай галіной гандлёвага земляробства заста-валася вытворчасць зерня. Аднак у выніку сусветнага аграрнага крызісу 8090-х гадо цэны на збожжа рэзка знізіліся (толькі за 80-я гады больш чым у два разы). Збожжавыя гаспадаркі Беларусі не былі здольны канкурыраваць на рынках Заходняй Еропы з вытворцамі таннага і высокаякаснага хлеба з ЗША, Аргенціны, Астраліі. Гэта прымусіла беларускіх памешчыка пераходзіць на вытворчасць такіх прадукта, якія давалі большы прыбытак. У 90-я гады галонай спецыялізаванай галіной у сельскай гаспадарцы Беларусі стала малочная жывёлагадоля. У Мінс. і Гродзен. губернях значнага развіцця дасягнула авечкагадоля.
Паскарэнню развiцця капiталiзму  сельская гаспадарцы i сацыянальнаму расслаенню вескi садзейнiчала Сталыпiнская рэформа. Яе мэта – умацаванне сацыяльнай апоры самадзяржанага ладу i стварэнне мо для фармiравання аграрнага капiталiзму. Меркавалася, што яна (рэформа) будзе дасягнута шляхам лiквiдацыi сялянская абшчыны з уласцiвай ей сiстэмай земляробства i землеладання i стварэння шырокай праслойкi сялян-уласнiка, арэентаваных на прадпрымальнiцкую рыначную гаспадарку. Рэформа атрымала развiцце  шэрагу закона буржуазнага характару, якiя былi прыняты напрацягу 19061912 гг. Сталыпiнская рэформа на Беларусi мела шэраг асаблiвасцей.




32. Пастанне 1863 – 1864 гг. на тэрыторыі Беларусі і яго вынікі.
Большасць сялян Бел. была незадаволена мовамі ад-мены прыгоннага права. З мэтай прадухілення іх удзе-лу  пастанні супраць царызму, што пачалося  63г. у Польшчы, царскі рад змяні некаторыя палажэнні рэ-формы 61г. і скасава “часоваабавязанае” стан-шча сялян.Былі паменшаны на 20% выкупныя плацяжы. Пастанне пачалося  Польшчы  студзені 63г. без да-мовы з ЛПК (Літ. правінцыяльны камітэт). Варшаскі ЦНК бы ператвораны  польскі нац. урад, дзе перава-жалі “белыя”. Перад Каліноскім паста выбар: удзе-льнічаць самастойна ці далучыцца да польскага па-стання. 1 лютага 63г. ЛПК падтрыма пастанне  По-льшчы і абвясці сябе Часовым урадам Літ. і Бел. на чале з Каліноскім. Але польскі нац. урад 27 лютага 63г. адхілі ад улады Часовы урад Літ. і Бел. Каліноскі напіса рэзкі пратэст, але падпарадкавася рашэн-ню Варшавы. Цар Аляксандр ІІ загада падавіць пас-танне. Адзінага плана баявых дзеяння у пастанца не было. Адчуваліся недахоп сілы і зброі, малая падт-рымка, а часта выступленні сялян супраць шляхты. У маі 63г. пастанне было падалена  Мінскай, Магі-лёскай і Віцебскай губернях. “Белыя” пачалі пакі-даць св. пасады  кіраніцтве, і  чэрвені 63г. яно пе-райшло да “чырвоных”. Сілы былі няроныя. Восен-ню 63г. узброенная барацьба  Бел. была падалена. Каліноскі бы арыштаваны, павешаны. Царызм жор-стка расправіся з удзельнікамі пастання. У Бел. і Літ. 128 чал-к былі пакараны смерцю і амаль 12,5 тыс. высланы на катаргу.
33. Культура Беларусі  60 – 90-я гг. ХІХ ст. Фарміраванне беларускай нацыі.
Перадумавай фарміравання этнаса з’ял. агульнасць тэрыторыі, з якой непарына звязаны пэныя прырод-на-геаграфічныя і кліматычныя мовы, ландшафт, рас-лінны і жфвельны свет, а значыць, і хар-р працонай дзейнасці людзей, іх эк. сувязі, побыт, мат. і дух. к-ра, складванне і развіццё агульнай мовы, звычая і трады-цый, норма маралі і г.д. Насельніцтва, што пражывае на одной тэрыторыі, звычайна падзяляе аднолькавы гіст. лёс, а гіст. памяць у сувязі з агульнасць мовы, эк-кі і к-ры з’ял. асновай для знікнення і развіцця эт-нічнай (нац.) свядомасці. З к. 18 ст., пасля 3-х падзла РП, уся тэрыторыя, заселеная беларусамі, была клю-чана  межы РІ. Як вядома, існаванне бел. этнасу не прызнавалася царызмам, ды і вогулле этнічныя межы пры правядзенні тэрытарыяльна-адміністрацыйных падзела далучаных зямель ім не лічваліся. Асн. тэ-рыторыя беларуса у пач. 19 ст. увайшла  межы пяці зах. губерня: Віцебскай, Магілёскай, Мінскай, Гро-дзенскай і Віленскай. Адзінай, адносна дакладнай крыніцай звестак аб нац. складзе РІ у 19-пач.20 ст. з’ял. перапіс 1897г. Паводле яго даных, беларусы  Магілёскай губерні складалі 82,4, у Мінскай – 76, у Віленскай – 56, у Віцебскай – 52 і у Гродзенскай – 44 %. Усяго на тэрыторыі пражывала 5408 тыс. белару-са. У Віленскай губерні бел. насельніцтва мела абса-лютную большасць у Лідскім, Ашмянскім, Дзісненс-кім і Вілейскім паветах. У Віцебскай губерні да ліку павета з пераважна бел. насельніцтвам адносіліся Дрысенскі, Веліжскі, Гарадоцкі, Лепельскі, Полацкі і Віцебскі, у Гродзенскай – Вакавыскі, Слонімскі, Пружанскі і Гродзенскі. Амаль палову (больш за 47%) беларусы складалі  Свянцянскім павеце Віленскай і Себежскім павеце Віцебскай губерні. Адносную боль-шасць (26%) мелі яны і  Віленскім павеце. Такая ж удзельная вага беларуса была  Беластоцкім павеце Гродзенскай губерні. Акрамя бел. насельніцтва, у 5-ці зах. губернях у к. 19ст. пражывала 3,1 млн рускіх, па-ляка, украінца, літоца, латышо і ярэя. Апошнія адносна ранамерна рассяляліся па сім краі, канцэнтруючыся  гарадах і мястэчках, дзе яны складалі большасць. Прыкметнай сярод гараджан бы-ла і праслойка рускага насельніцтва. Літоцы перава-жалі  Трокскім павеце Віленскай, латышы – у Лю-цынскім і Рэжыцкім паветах Віцебскай губерні. Ак-рамя таго, значная колькасць літоца была  Свян-цянскім і Віленскім паветах, а латышо – у Дзвінскім павеце. Польскае насельніцтва засяроджвалася  асно-ным н азахадзе Гродзеншчыны і Віленшчыны. Самай высокай удзельная вага была  Беластоцкім і Бельскім паветах (35-35%) і  Віленскім павеце (20%). Аб-салютная большасць беларуса (да 95%) жыла  се-льскай мясцовасці і адносілася да сялянскага саслоя. Сярод гараджан 5 зах. губерня беларусы складалі  сярэднім толькі 14,5%. Разам з тым у якасці роднай бел. мову прызналі 86 тыс. (50%) усей патомнай шляхты Гродзенскай, Віленскай, Ковенскай, Віцебс-кай, Мінскай і Магілёскай губерня, а таксама 60% настаніка, 40% чыноніка, 29% паштова-тэлеграф-ных служачых, 20% мед. работніка. Істотнай асаблі-васцю беларуса як этнасу  парананні з рускімі (правасланымі), палякамі і літоцамі (католікамі) бы падзел іх па веравызнанню на правасланых і ка-толіка, які шырока выкарыстовася  мэтах русіфі-кацыі і паланізацыі. Пасля скасавання  1839г. уніі і прымусовага далучэння ніята да дзяржанай царквы правасланыя сярод беларуса у цэлым сталі значнай большасцю. Асн. маса беларуса-католіка пражывала на Віленшчыне і Гродзеншчыне. У Віленскай губерні яны  1897г. складалі амаль 60%. У Мінскай і Віце-бскай губернях удзельная вага католіка сярод бел. насельніцтва зніжалася да 10%, у Магілёскай – да 2%, а  цэлым па краі кладала 19%.



34. Першыя палітычныя арганізацыі  Беларусі (канец ХІХ – пачатак ХХ ст.).
Пасля падалення пастання 18631864 гг. на Беларусі адбыся рэзкі спад сялянскіх выступлення, і на працягу наступных 40 гадо сялянскі рух ніколі не дасяга таго зроню, які назірася на рубяжы 5060-х гадо, у час падрыхтокі і правядзення рэформы 1861 г.Пасля рэформы 1861 г. на Беларусі значна паскорыся працэс фарміравання класа наёмных рабоч ых. Асаблівасці сацыяльна -эканамічнага развіцця беларускіх губерня: адсутнасць буйных і перавага дробных рамесніцкіх прадпрыемства з невялікай колькасцю працуючых на іх рабочых, сялянскае малазямелле і мноства ярэйскай беднаты  горадзе стваралі лішак рабочай сілы і пашыралі магчымасці эксплуатацыі пралетарыяту.
Самым буйным атрадам пралетарыяту на Беларусі былі чыгуначнікі, а іх выступленні адрозніваліся большай арганізаванасцю і масавасцю.Пад націскам рабочага руху буйных прамысловых цэнтра Расіі  8090-я гады рад бы вымушаны прыняць шэраг заканадачых акта, якія абмяжовалі эксплуатацыю фабрычна заводскіх рабочых.У 1882 г. забаронена праца дзяцей да 12 гадо, скарочаны працоны дзень для падлетка (1215 гадо), ім не дазвалялася працаваць у начны час і свят. дні.
З самага пачатку  народніцтве існавалі дзве плыні рэвалюцыйная і рэфарматарская. У 70-я пачатку 80-х гадо найбольш папулярным было рэвалюцыйнае народніцтва, якое выпрацавала тры праграмы дзеяння: прапагандысцкую (П. Л. Ларо), бунтарскую (М. А. Бакунін) і змоніцкую (П. М. Ткачо).
Народнікі на Беларусі спрабавалі аб'яднацца  адзіную арганізацыю. У пачатку 1882 г. у Вільні была створана Паночна-заходняя арганізацыя «Народнай волі». У пачатку 80-х гг. народніцтва ступіла месца марксізму. Пад уплывам польскай партыі «Пралетарыят» і пляханаскай групы «Вызваленне працы» у Беларусі знік самастойны сацыял- дэмакратычны рух, у некаторых гарадах Беларусі зніклі марксісцкія гурткі, у якіх вывучаліся творы Маркса і Энгельса. Але яны былі нешматлікія і не звязаны з рабочым рухам. Такое становішча назіралася і  Расіі.
У 1893 г. у выніку аб ’ яднання некалькіх рэвалюцыйных груп утварылася Сацыял-дэмакратыя Каралества Польскага (з 1900 г. Сацыял-дэмакратыя Каралества Польскага і Літвы СДКПіЛ). З 1897 г., пасля арганізацыйнага з ’ езда у Вільні, пача дзейнічаць Усеагульны ярэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі (Бунд). У 1898 г. у Мінску адбыся І з ’ езд Расійскай сацыял- дэмакратычнай рабочай партыі (РСДРП). Адначасова адбывалася афармленне больш радыкальнага крыла сацыял-дэмакратыі бальшавіко (лідэрам ста У. Ленін).
Такім чынам, у канцы XIXст. рэвалюцыйны рух на Беларусі, як і ва сёй Расіі, яшчэ не дасягну сваёй аснонай мэты: самадзяржае і звязаная з ім сацыяльна-эканамічная і палітычная сістэма працягвалі існаваць. Але менавіта  гэты час былі закладзены ідэйныя і арганізацыйныя асновы далейшай барацьбы розных апазіцыйных самадзяржаю сіл, якія  хуткім часе пачалі фарміравацца 
35. Рэвалюцыя 1905-1907 гг. у Беларусі і яе вынікі.
У пач. ХХст. інтэнсіны прамысловы здым змяніся сусв. эк. крызісам. Бел. с/г была адной з перадавых ся-род ер. губерня Расійскай імперыі. Разам з тым раз-віццё капіталістычных адносін стрымлівалася феад. перажыткамі. У 1905г. каля 50% сялянскіх гаспадарак мелі надзел да 10 дзесяцін зямлі (каб забяспечыць пра-жытачны мінімум, патрэбна 15 дзесяцін). Сац. напру-жанасць у гарадах і вёсках стварыла спрыяльныя мо-вы для радыкалізацыі рабочага і сялянскага руху, стварэння паліт. партый. На тэр-рыі Бел. дзейнічалі агульнарасійскія, польскія і ярэйскія партыі. Стана-ленне бел. паліт. партый стрымлівалася слабай нац. свядомасцю беларуса. Аднак у к.1902г. на базе гурт-ко, якія дзейнічалі  Вільні, Мінску, Пецярбургу, бы-ла створана Бел. рэвалюцыйная грамада, якая у 1903г. прыняла назву БСГ. У 1903-04гг. на Бел. былі створа-ны Палескі і Паночна-Зах. камітэты РСДРП. Развіццё класавых супярэчнасцей набліжала рэвалю-цыйную сітуацыю  краіне. Да таго ж руска-японская вайна паскорыла працэс палітызацыі вёскі. Пачаткам першай рас. рэвалюцыі з’явіліся падзеі 9 студзеня 1905г. у Пецярбургу, калі была растраляна 140-тысяч-ная дэманстрацыя на чале з папом Гапонам. Загінула 1200 чал-к, было паранена 5 тыс. Гэтая падзея атрыма-ла назву “Крывавая нядзеля”. Вера  добрага цара бы-ла развеяна. Пратэст супраць гэтай акцыі выказалі і працоныя Бел. У Мінску, Гродне, Гомелі, Полацку, Смаргоні праходзілі дэманстрацыі. Рабочыя 30 гара-до і мястэчак удзельнічалі  гэтай барацьбе. З паліт. партый найбольш актына дзейнічалі Бунд, РСДРП і эсэры. Працяг паліт. выступлення рабочых бы звя-заны са святкаваннем 1 Мая і правядзеннем мітынга салідарнасці з рабочымі Варшавы, Адэсы. Летам 1905г. узмацніся сялянскі рух. 6 жніня 1905г. Міка-лай ІІ падпіса Маніфест аб увядзенні  Расіі парла-мента. У кастрычніку 1905г. чыгуначнікі спынілі рух на асн. чыгуначных магістралях, пачалася серасійс-кая паліт. стачка. 17 кастрычніка 1905г. Мікалай ІІ падпіса Маніфест аб абвяшчэнні дэмакратычных сва-бод, скліканні Дзярж. думы з заканадачымі пана-моцтвамі. Буржуазна-ліберальны лагер бы задаволе-ны. Узнікаюць буржуазныя партыі кадэта і акцябры-ста. Рэвалюцыйна-дэмакратычныя сілы працягвалі барацьбу, у якую былі цягнуты працоныя 53 гара-до і мястэчак Бел. 18 кастрычніка на вакзальнай пло-шчы  Мінску па загаду губернатара Курлава былі ра-страляны дзельнікі мітынгу, загінула каля 100 чал-к, 300 было паранена (Курласкі растрэл). У к.1905г. у рэвалюцыйны рух усё больш уцягваецца армія. З 9 па 18 снежня 1905г. у Маскве адбылося зброеннае выс-тупленне, якое мела водгук у Мінску, Гомелі, Барана-вічах, Пінску, але  пастанне гэтыя падзеі не перара-слі. У студзені 1906г. адбыся ІІ з’зд першай бел. нац. паліт. партыі – БСГ, на якім была канчаткова вызнача-на праграма яе дзейнасці. БСГ выступала за звяржэнне самадзяржая, змену капіталістычнаму ладу сацыяліс-тычным, утварэнне Рас. федэратынай дэмакр. Рэспу-блікі са свабодным самавызначэннем і культ.-нац. а-таноміяй народнасцей. Для Бел. яна патрабавала ата-номіі з мясцовым сеймам у Вільні. Выбары  Дзярж. думу, дазвол на стварэнне прафсаюза і іншыя меры царызму некалікі аслабілі канфрантацыю  грамадст-ве. Ад бел. губерня у І Думу было выбрана 36 дэпу-тата. Дзейнасць І Думы насіла апазіцыйны хар-р. Гал. пытаннем было аграрнае, але Дума не прыняла дзярж. праекта па гэтым пытанні і была распушчана радам. 9 ліпеня 1906г. бы выдадзены царскі каз аб выхадзе сялян з абшчыны, з якога пачалося правядзен-не аграрнай рэформы. На выбарах у ІІ Дзярж. Думу у бел. губернях перамаглі правыя групокі. У цэлым ІІ Дзярж. Дума была радыкальная,чым І. Гал. зно стала аграрнае пытанне. Паколькі ІІ Дзярж. дума выходзіла з-пад кантролю рада, 3 чэрвеня 1907г. яна па сфабры-каванай справе па загаду цара і Сталыпіна была распу-шчана. Выбарчы закон, прыняты  адпаведнасці з Ма-ніфестам 17 кастрычніка, бы зменены. Урад прступі да рэпрэсій супраць св. працініка. Першая рэвалю-цыя  Расіі скончылася.












36. Становішча Беларусі  гады Першай сусветнай вайны (1914 – люты 1917 г.).
Абвастрэнне супярэчнасцей паміж блокамі капіталіс-тычных дзяржа – Траістым саюзам (Герм., Астра-Венгрыя, Італія) і Антантай (Англ., Фр. і Расія) за ка-лоніі, рынкі збыту тавара, крыніцы сыравіны і сферы плыву прывяло да першай сусв. вайны, якая пачалася 1 жніня 1914г. У вайну былі цягнуты 33 краіны з на-сельніцтвам 1,5 млрд. чал-к. Удзел Расіі  вайне адпа-вяда інтарэсам буржуазіі і дваранства. У першыя дні вайны на Бел. прайшлі “патрыятычныя “ маніфеста-цыі, сходы, малебны, збіраліся грошы на “абарорну айчыны”. Асобую “ініцыятыву” па збору сродка ся-род насельніцтва па загаду лад праявілі земствы. Мі-калаю ІІ пры наведванні  кастрычніку 1914г. Мінска дэпутацыя дваранства і гарадской думы перадала 30 тыс. руб. на патрэбы вайны. У пач. вайны Расія паспя-хова пачала ваенныя дзеянні на Зах. фронце. Аднак стан-шчы на Зах. фронце к восені 1914г. пагоршылася  сувязі з тым, што сюды Герм. Перакінула значныя ваенныя сілы. Пруская наступальная аперацыя 2-х рус. армій закончылася паражэннем. У 1915г. Герм. пачала актынае наступленне з мэтай хуткага разгро-му Расіі. Летам рус. войскі былі выцеснены з Галіцыі. Нямецкае камандаванне планавала таксама акружэнне рус. арміі  Польшчы. Ваенныя дзеянні на Бел. пачалі-ся  жніні 1915г. Да пач. верасня рус. армія пад паг-розай акружэння вымушана была пакінуць значную частку яе тэр-рыі. У сувязі з гэтым стака Вярхонага галонакамандуючага была пераведзена з Баранавіч у Магілё. 9 верасня нямецкія войскі прарвалі фронт у раёне Свянцян. Рус. армія спыніла наступленне нем-ца у пач. кастрычніка 1915г. Фронт стабілізавася на лініі Дзвінск-Паставы-Смаргонь-Баранавічы-Пінск. Безвынікова закончылася спроба рус. арміі  сакавіку, а таксама  чэрвені-ліпені 1916г. прарваць фронт у ра-ёне возера Нарач і Баранавіч. У ходзе баё на Бел. рус. армія панесла страты. Толькі  нарачанскай аперацыі было забіта, паранена і захоплена  палон звыш 90 тыс. чал-к. Немцы акупіравалі 1/4 частку Бел., дзе жы-ло да вайны амаль 2 млн чал-к. Захопленая тэр-рыя была уключана  склад так званай “зямлі Обер-ост”. Насельніцтва цярпела масавыя грабяжы, якія нярэдка заканчваліся падпаламі дамо, забойствамі людзей. У жыхаро Гродна немцы запатрабавалі 10 тыс. руб. у якасці кантрыбуцыі. Дзейнічала жорсткая с-ма розных падатка, прымусовых работ, штрафа, рэквізіцый. Насельніцтва ва зросце ад 16 да 60 гадо плаціла па-душную подаць. Абсталяванне прамысл. прадпрыемс-тва, с/г прад-ты, жывёла, лясныя багацці Белавежс-кай пушчы вывозіліся  Герм. Нямецкія лады плана-валі каланізаваць і германізаваць мясцовых жыхаро шляхам перасялення на захопленныя землі немца. Пашыралася дзейнасць касцёла, адкрываліся прыват-ныя нямецкія школы, у астатніх школах уводзілася ня-мецкая мова. Цяжкае сац.-эк. і паліт. стан-шча склала-ся і на неакупіраванай тэр-рыі Бел. У час наступлення кайзераскіх войск тысячы людзей кінуліся на сход. Групы бежанца немцы пастаянна абстр.львалі і бам-білі. Адступаючая рус. армія часта прымушала жыха-ро пакідаць свае населеныя пункты. Перш за сё пад-лягала высяленню мужч. насельніцтва да 45 гадо. Шмат бежанца, якія не мелі сродка, заставаліся  прыфрантавой паласе. Вайна прынесла вялікія страты с/г Бел. Пасяныя плошчы  неакупіраваных паветах скараціліся на 56%. З бел. вёскі было мабілізавана больш за палову працаздольных мужчын. Увядзенне  Расіі  к.1914г. “сухоха закону” прывяло да заняпаду памешчыцкага вінакурства, а гэта  св. чаргу садзейні-чала скарачэнню вытворчасці прадцыі жывёлагадолі, пасева бульбы, асабліва  Мінскай губерні. Ва мо-вах вайны некаторыя памешчыкі аддавалі св. землі  арэнду, частка з іх разарылася. У цяжкім стан-шчы знах. прамысловасць Бел. Мн. фабрыкі і заводы з-за адсутнасціпаліва, сыравіны, попыту на прад-цыю ска-рачалі св. вытворчасць, закрываліся. Колькасць цэнза-вых прадпрыемства у гады вайны зменшылася на 65%. Разам з тым і існавашыя, і створаныя ваеннымі ведамствамі, саюзамі земства і гарадо прадпрыемст-вы, якія выконвалі ваенныя заказы, хутка павялічвалі прыбытак. У той жа час выпуск цывільнай прад-цыі прамысловасці Бел. склада усяго 12-16% даваннага зроню Адбыліся якасныя і колькасныя змены  складзе рабочых. Большасць іх складалі падлеткі і жанчыны. На прадпрыемствы прыйшлі выхадцы з дробнабуржуазных слаё горада і вёскі, а таксама ква-ліфікаваныя рабочыя, мабілізаваныя з прамысл. цэнт-ра краіны для работы. Адбывалася канцэнтрацыя пралетарыяту. У Мінску летам 1915г. узнікла латышс-кая сац.-дэм. група. У арміях Зах. фронту дзейнічала звыш 30 бальшавіцкіх арганізацый. Аднак адзінай партыйнай арганізацыі бальшавіко у Бел. не было. У гады вайны склаліся неспрыяльныя мовы для развіц-ця бел. нац. руху.
37. Лютаская буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя і Беларусь. Беларускі нацыянальны рух (вясна – восень 1917 г.).
Пачынаючы з 23 лютага 1917г., у Петраградзе прахо-дзілі дэманстрацыі. Так пачыналася рэвалюцыя. 27 лютага на бок рабочых перайшлі салдаты Пктраградс-кага гарнізона, у выніку чаго 28 лютага рэвалюцыя пе-рамагла. 2 сакавіка цар Мікалай ІІ адрокся ад прас-тола. У гэтых умовах рабочыя і салдаты стварылі св. орган улады – Петраградскі Савет. Паралельна з дэпу-тата Дзярж. Думы склася Часовы рад. Так узнікла двоеладдзе. Звесткі аб перамозе рэвалюцыі  Петра-градзе на Бел. выклікалі масавыя мітынгі, шэсці з чыр-вонымі сцягамі. Па прынцыпе Петраградскага Савета  гарадах і мястэчках ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутата. У Часовы Выканачы камітэт Савета вайшлі адны бальшавікі. 6 сакавіка на сумес-ным пасяджэнні выканкама і салдат-дэпутата было вырашана стварыць аб’яднаны Мінскі савет рабочых і салдацкіх дэпутата. Часовы выканкам назначы губе-рнскіх і павятовых камісара, да якіх пераходзіла ла-да. Канчаткова Мінскі Савет аформіся 8 сакавіка. Ту-ды вайшлі прадстанікі меншавіко і бундацо. Ча-совы выканкам узначалій меншавік Позерн, а яго на-меснікам ста бальшавік Любіма. У Віцебску, Гомелі і іншых гарадах былі створаны аб’яднаныя Саветы ра-бочых і салдацкіх дэпутата, але гал. ролю  Бел. ады-грыва Мінскі Савет. Значны плы на паліт. жыццё мела вайна. З 7 па 17 красавіка 1917г. у Мінску адбы-ся І з’езд ваенных і рабочых дэпутата арміі і тылу Зах. фронту. Ён зацвердзі Палажэнне аб салдацкіх камітэтах, выступі за прадсталенне салдатам свабо-ды слова, друку і г.д. Дэлегаты падтрымалі курс Часо-вага рада на працяг вайны  мэтах абароны дэмакра-тычнай рэвалюцыі. У сакавіку-красавіку 1917г. пашы-раецца сялянскі рух. 20-23 красавіка  Мінску адбы-ся з’езд сялянскіх дэпутата Мінскай і неакупірава-ных павета Віленскай губерня. Ён падтрыма эсэра-скую праграму па аграрным пытанні сацыялізацыі зямлі, падтрыма і раняльнае землекарыстанне. З’езд выказася за хутчэйшы мір. 25 сакавіка 1917г. адбыся І з’езд бел. нац. арганізацый. Ён адобры стварэнне Бел. нац. камітэта (БНК). Бел. нац.-дэм. пар-тыі зрабілі спробу дабіцца ад Часовага рада перадачы лады Бел. краёвай радзе, выбары якой з’езд даручы БНК. Але рас. буржуазныя палітыкі не пдтрымалі гэ-тую ідэю. 4 ліпеня 1917г. у Петраградзе прайшла па-мільённая несанкцыяніраваная дэманстрацыя. З дазво-лу выканкама серас. Савета рабочых і салдацкіх дэ-путата яна была расстраляна. Двоеладдзе скончыла-ся. Уся лада апынулася  руках Часовага рада, баль-шавікі перайшлі  падполле. У гэтых умовах РСДРП на VI з’ездзе (26 ліпеня – 3 жніня) прымае рашэнне аб падрыхтоцы зброенага пастання супраць Часо-вага рада. 8-10 ліпеня у Мінску адбыся ІІ з’езд бел. нац. арганізацый. Была абрана Цэнтральная рада бел. арганізацый на чале з Лёсікам. У ліпені-жніні на Бел. праходзілі выбары  мясцовыя органы самакіравання – гарадскія дкмы, земствы. У мястэчках перамогу ат-рымалі бундацы, у земствах – эсэры. Ні бел. нац. па-ртыі, ні бальшавікі летам 1917г. не карысталіся знач-най падтрымкай сярод насельніцтва. 18 ліпеня Вяр-хоным галонакамандуючым бы прызначаны гене-рал Карніла, які 25-30 жніня патрабава устанавіць ваенную дыктатуру (Карніласкі мяцеж). Узначалілі барацьбу супраць Карнілава бальшавікі, што змацні-ла іх уплы на масы. У др. пал. верасня у ходзе пера-выбара Савета бальшавікі атрымалі большасць у Мінскім Савеце рабочых і салдацкіх дэпутата. Баль-шавікі Зах. фронту і Смаленшчыны на канферэнцыі  Мінску абралі адзіны кіруючы орган – Паночна-Зах. камітэт РСДРП(б). Восенню 1917г. адбыліся нац. бел. вайсковыя з’езды Зах., Пан., Паднёва-Зах., Румынс-кага франто і матроса Балтыйскага флоту. Амаль усе яны прайшлі пад лозунгамі атаноміі Бел., цэлас-насці яе тэр-рыі  этнічных межах. У выніку вайско-вых з’езда у Мінску была створана Цэнтральная вай-сковая бел. Рада. У снежні 1917г. бы створаны І Бел. полк. Можна сказаць, што лютаская рэвалюцыя абу-дзіла паліт. актынасць шырокіх мас насельніцтва, якую выкарыстовалі паліт. партыі для пашырэння св. плыву  грамадстве.













38. Культура Беларусі  пачатку ХХ ст. “Нашаніскі” перыяд у развіцці культуры.
На пачатку XXст. у сістэме школьнай адукацыі Беларусі адбыліся новыя змены. Памяншалася колькасць школ царконага ведамства: замест царконапрыходскіх школ адкрываліся народныя вучылішчы. У пачатковых школах у 1911 г. вучылася толькі 18,4% дзяцей школьнага зросту. Гарадскія вучылішчы былі ператвораны  вышэйшыя пачатковыя вучылішчы чатырохкласныя агульнаадукацыйныя школы павышанага тыпу. Павялічылася колькасць сярэдніх навучальных устано (поных і няпоных): у 1914 г. іх налічвалася 88 (33 дзяржаныя і 55 прыватных), у іх навучалася 31,5 тыс. навучэнца. Вышэйшых навучальных устано на тэрыторыі Беларусі не было. Афіцыйныя лады неаднаразова адхілялі хадайніцтва грамадскасці аб адкрыцці на Беларусі універсітэта ці палітэхнічнага універсітэта.
У Вільні 3 лістапада 1906 г. пачала выходзіць газета «Наша ніва ». Яна стала цэнтрам легальнага развіцця нацыянальнага культурнага руху. Газета была разлічана пераважна на вясковага чытача і нацыянальную інтэлігенцыю. Галонае месца у ёй адводзілася матэрыялам, якія адлюстровалі нацыянальны характар беларуса. Пры рэдакцыі газеты стварася беларускі нацыянальны музей. Рэдакцыя гуртавала вакол сябе атара усіх веравызнання і накірунка, якія выступалі за нацыянальна-культурнае адраджэнне Беларусі. Гэтымі захадамі яна спрыяла фарміраванню самасвядомасці беларускага народа. У гэтыя гады працягвалася актынае вывучэнне гісторыі, этнаграфіі і культуры Беларусі. Дасягненні беларускай культуры  пачатку XXст. асабліва яскрава адметныя  літаратуры.
Найбольш вядомымі яе прадстанікамі былі: Я. Купала, Я. Колас, А. Пашкевіч, З. Бядуля, М. Багдановіч, Ц. Гартны і іншыя.Я. Купала першы яго верш «Мужык» бы апублікованы  1905 г., а першы зборнік верша «Жалейка» бачы свет у 1908 г. Героіка-рамантычныя паэмы Я. Купалы «Курган», «Бандарона» вылучылі яго як стваральніка класічнага нацыянальнага эпасу. На традыцыях беларускіх вечарынак узнікла Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага сапрадны тэатр прафесійнага тыпу. У рэпертуары Першай беларускай трупы былі песні, танцы, пастанокі п'ес.
Беларускі жывапісец, графік Ф. Рушчыц у ранні перыяд творчасці піса пейзажы, якія вылучаюцца рэалістычным паказам роднай прыроды («Мінск зімою», «Млын», «Каля касцёла»). У канцы XIXст. пачалася творчая дзейнасць таленавітага беларускага мастака В. Бялыніцкага-Бірулі(«3 аколіц Пяцігорска», «Вясна ідзе»).
Даволі разнастайным і багатым было музычнае жыццё беларускіх гарадо. Беларусь наведалі кампазітары і спевакі: А. Скрабін, Л. Собіна, Ф. Шаляпін. Поспехам карысталася харавая капэла Д. Агрэнева-Славянскага. Вялікую ролю  развіцці беларускай прафесійнай музыкі адыгра Л. Рагоскі атар сюіты для сімфанічнага аркестра. Яго твор карыстася поспехам на сцэнах Вільні і Варшавы.
Такім чынам, Культура Беларусі з'ялялася неад'емнай часткай сусветнай культуры.Расла самасвядомасць беларуса, пашырася нацыянальны рух за самавызначэнне, развівалася мова і культура. У галіне адукацыі адбываліся станочыя змены: расла колькасць навучальных устано. Далейшае развіццё атрымалі тэатр, музыка, жывапіс, архітэктура.
39. Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 г. і станаленне Савецкай улады  Беларусі. Брэсцкі мір.
Узброеннае пастанне  Петраградзе (Кастрычніцкая рэвалюцыя) падтрымалі і  Бел. 26 кастрычніка 1917г. Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутата узя ула-ду  св. рукі. Савет узброі рабочых-чыгуначніка. Была ведзена цэнзура, арганізаваны кантроль над ва-жнейшымі аб’ектамі. Бы створаны ВРК Зах. фронту. Не се прызналі новую ладу. 27 кастрычніка 17г. у Мінску бы створаны Камітэт выратавання рэвалюцыі на чале з Калатухіным. У яго склад увайшлі прадста-нікі Франтавога камітэта. Праграма камітэта прадуг-леджвала захаванне лады Часовага рада. Дзеянні Кі-мітэта падтрымала Вялікая Бел. Рада. На дапамогу Ка-мітэту была ведзена Каказская дывізія. У барацьбе з Камітэтам бальшавікі зрабілі стаку на салдат Зах. фронту. 1 лістапада 17г. у Мінск прыбылі атрады рэ-валюцыйных салдат 2-й арміі, Хутка да Мінска пады-шлі і іншыя баявыя часці. 2 лістапада у Мінску ста-лявалася савецкая лада. ВРК Зах. фронту зя уладу  св. рукі. Камітэт выратавання рэвалюцыі бы распу-шчаны. Услед за Мінскам савецкая лада сталявала-ся і  іншых гарадах Бел. 30 кастрычнікаабвясцілі са-вецкую ладу Гомельскі гарадскі Савет рабочых і сал-дацкіх дэпутата і Выканком павятовага Савета сялян-скіх дэпутата. Барацьба за станаленне савецкай улады  Бел. складнялася дзеяннямі Стакі Вярхо-нага галонакамандуючага, якая знах. у Магілёве. Вакол Стакі былі сканцэнтраваны се антыбальшаві-цкія сілы. Савецкі рад пача рашучую барацьбу са Стакай. 20 лістапада рэвалюцыйныя войскі на чале з Крыленкам захапілі Стаку. Такім чынам, за кароткі час савецкая лада сталявалася на усёй неакупірава-най тэр-рыі Бел. 27 лістапада выканкамы, абраныя з’е-здамі Савета рабочых і салдацкіх дэпутата Зах. вобл., Савета сялянскіх дэпутата Мінскай і Віленс-кай губерня, арміі Зах. фронту,
40. Беларускі нацыянальны рух пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Абвяшчэнне БНР.
БЕЛАРУСКІ НАЦЫЯНАЛЬНА-ВЫЗВАЛЕНЧЫ РУХ грамадскі рух за вызваленне Беларусі з-пад каланіяльнай залежнасці, за нацыянальнае адраджэнне і стварэнне незалежнай беларускай дзяржавы. Спачатку развівася  рамках польскага вызваленчага працэсу пад уплывам ідэй пастання 1794 г. пад кіраніцтвам Т. Касцюшкі. Пастанне 18631864 гг. дало штуршок выдзяленню  агульнапольскім і расійскім вызваленчым руху беларускіх нацыянальных патрабавання. К. Каліноскі выказва ідэю самастойнай Літвы і Беларусі. У 1868 г. у Пецярбургу знікла асветніцкая арганізацыя, члены якой мелі намер арганізаваць выданне літаратуры на беларускай мове. Далейшае развіццё нацыянальнага руху было звязана з народніцкай ідыялогіяй («Гоман» і інш.). У другой палове 1880-х гг. у Мінску знікла група ліберальнай інтэлігенцыі (М. В. Донар-Запольскі, Я. Лучына і інш.), якая імкнулася прабудзіць нацыянальную самасвядомасць легальнымі сродкамі. На рубяжы XIX XXстст. нацыянальны рух злучаецца з сацыялістычнай ідэалогіяй (БСГ і інш.), з беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам, творчасцю і рэвалюцыйна-дэмакратычнай дзейнасцю Я. Купалы, Я. Коласа, А. і І. Луцкевіча, Я. Лёсіка і інш., з працай па стварэнню беларускай дзяржанасці (БНР, БССР).
Першы Усебеларускi з'езд адбыуся 5-7 снежня 1917 г. у Мiнску. На iм прысутнiчала 1872 дэлегаты, якiя былi абраны ад усiх 5-цi губерняу Беларусi. Па прадстанiцтву i складу гэта быу у поунай меры паунамоцны з'езд якi меу права вырашаць пытаннi
БЕЛАРУСКАЯ НАРОДНАЯ РЭСПУБЛІКА (БНР) дзяржанае тварэнне, фактычна абвешчанае 9 сакавіка 1918 г. у II Устаной грамаце. Незалежнасць БНР абвешчана 25 сакавіка на пасяджэнні Рады і  III Устаной грамаце. Ініцыятары стварэння члены БСГ: А. Луцкевіч, Я. Лёсік і інш. Урад БНР (Народны сакратарыят і Рада) абвяшча поную незалежнасць Беларусі ад Расіі, адмену дэкрэта СНК Заходняй вобласці, дэмакратычныя свабоды. У кастрычніку 1925 г. прынята рашэнне аб самаліквідацыі органа БНР.
Найбольшую самастойнасць Рада БНР атрымала  галіне культуры і адукацыі.Народны сакратарыят БНР атрыма ад нямецкага камандавання некаторыя правы і  галіне міжнароднай палітыкі.Вось у такіх складаных умовах Рада БНР на закрытым пасяджэнні прыняла тэкст тэлеграмы германіі, у якой выказвалася падзяка за вызваленне Беларусі ад бальшавіцкага прыгнёту і анархіі.Пасылка Радай тэлеграмы выклікала востры палітычны кразіс у самой Радзе, яе пакінулі эсэры, меншавікі, ярэйскія сацыялісты.Крызіс прывё да расколу БСГ.Пасля вайны на вызваленай тэрыторыі Беларусі была аднолена савецкая лада. Ствараліся яе органы: ваенныя саветы, рэвалюцыйныя камітэты, выканкомы Савета.Такім чынам, абвяшчэнне БНР з’явілася першай спробай рэалізацыі на практыцы беларускай ідэі, што знікла яшчэ на пачатку ХІХ ст., сукупнасці сіх трох яе асноватворных элемента – нацыянальнай свядомасці, нацыянальна-культурнага адраджэння і нацыянальнай дзяржанасці.Аднак гэта бы першы крок барацьбы за беларускую.
41. Стварэнне беларускай савецкай дзяржанасці (1918 – 1920 гг.).
Пасля вызвалення Бел. ад нямецкіх акупанта і адна-лення савецкай улады зно пастала пытанне аб утварэнні бел. нац. дзяржанасці. Гэту ідэю актына адстойвалі Белнацком, Цэнтральнае бюро бел. секцый РКП(б). Кіранікі гтых арганізацый Чарвяко, Жылу-новіч і іншыя лічылі неабходных стварэнне бел. саве-цкай рэспублікі і станаленне цесных сувязей з РСФСР. 24 снежня 1918г. Пленум ЦКРКП(б) прыня рашэнне аб стварэнні БССР. 30 снежня 1918г. у Сма-ленску адкрылася VI Паночна-Зах. абласная канферэ-нцыя РКП(б). Яна прыняла рэзалюцыю “Аб абвяшчэн-ні Зах. камуны Бел. Сац. Рэспублікай”. Канферэнцыя абвясціла сябе І з’ездам Кампартыі “бальшавіко” Бел. – КП(б)Б. Бы абраны кіруючы орган – Цэнтраль-нае бюро КП(б)Б. На першым яго пасяджэнні бы вы-браны прэзідэнт ЦБ КП(б)Б. Яго старшынёй ста Мяс-ніко. 31 снежня 1918г. ЦБ КП(б)Б зацвердзіла склад Часовага рабоча-сялянскага Савецкага рада Бел. на чале з Жылуновічам. 1 студзеня 1919г. Часовы рад Бел. апублікава Маніфест, які абвясці стварэнне БССР. Уся лада на тэр-рыі Бел. пераходзіла да Саве-та рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутата, асн. сро-дкі вытворчасці абвяшчаліся агульнанар. Уласнасцю. 5 студзеня 1919г. урад БССР, ЦБ КП(б)Б пераехалі са Смаленска  Мінск, які з гэтага часу ста сталіцай БССР. Аднак пагроза інтэрвенцыі з боку Польшчы прымусіла савецкае кіраніцтва незабаве аб’яднаць БССР з Літ. ССР. 16 студзеня 1919г. ЦБ РКП(б) пры-ня рашэнне пакінуць Віцебскую, Магілёскую і Сма-ленскую губерні  РСФСР, а на аснове Мінскай, Гро-дзенскай, Ковенскай і Віленскай губерня абвясціць Літ.-Бел. ССР.
ДЗЯРЖАВА 1. Асноная форма палітычнай сістэмы грамадства, якая арганізуе, накіровае і кантралюе сумесную дзейнасць і адносіны людзей, грамадскіх груп, класа на аснове права (закона). Аргнанізуе абарону грамадства ад знешніх ворага і зносіны з іншымі краінамі. 2. Тэрытарыяльны, суверэнны саюз (аб’яднанне, супольнасць) грамадзян, утвораны з мэтай абароны іх жыцця, свабоды і маёмасці. Яе дзейнасць рэгламентуецца прававымі нормамі і правіламі маральных паводзін, выкананне якіх забяспечваецца сістэмай кіравання і выхавання. Найбольш істотныя прыкметы дзяржавы наянасць публічнай улады, якая пашыраецца на сё грамадства і абапіраецца на сродкі і меры прымусу (армія, паліцыя, турма і інш.); права як сродак ажыццялення дзяржанай улады; пэная тэрыторыя.ВЯЛІКАДЗЯРЖАѕНАЯ ПАЛІТЫКА гэта палітыка падалення і дыскрымінацыі.
42. Савецка-польская вайна 1919-1920гг. і яе вынікі
У лістападзе 1918г. адрадзілася польская дзяржава. Атрымашы вялікую дапамогу збраеннем і харчаван-нем ад ЗША, Фр. і Англіі, Польшча стала рыхтавацца да захопу бел. і кр. зямель. На тэр-рыі Бел. фарміра-валіся атрады “мясцовай самаабароны” з польскіх па-мешчыка і шляхціца, якія пасля адступлення ням. войска павінны зяць уладу  св. рукі. У к. снежня польскія легіянеры занялі Дзярэчын, Ружаны, Пружа-ны. У лютым-сакавіку 1919г. імі былі заняты Брэст, Кобрын, Беласток, Вакавыск, Слонім, Пінск. У гэты час войскі Савецкай Расіі прасоваліся на Захад за ад-ступаючымі германскімі. Прымусовая мабілізацыя  Чырв. Армію і адпрака мабілізаваных на ѕсх. фронт, палітыка “ваеннага камунізму” выклікалі сярод насе-льніцтва Бел. і чырвонаармейца хвалю абурэння і прывялі да пастання супраць Савецкай улады ва сх. частцы Бел. Для барацьбы з пастанцамі  Мінску бы створаны ваенна-рэвалюцыйны штаб, які звярну-ся  іншыя гарады з просьбай прыслаць войскі і з іх дапамогай жорстка задушы пастанне. Вясной 1919г. польскія войскі захапілі Ліду і Вільню. Урад ЛітБел-ССР пераеха у Мінск. Літ.-бел. армія была перайме-навана  16-ю армію. Там не менш польскае наступле-нне працягвалася. Сав. войскі пакінулі Мінск, Слуцк, Барыса, Жлобін, Рэчыцу. Восенню 1919г. фронт стабілізавася па лініі Полацк, р.Бярэзіна і Днепр, на якой пратрымася да вясны 1920г. Захопленая тэр-рыя Бел. была названа сх. вобл. Польшчы (“Усх. крэса-мі”). Акупіраваныя тэр-рыі былі падзелены на Віленс-кую і Мінскую акругі. Польскія лады ліквідавалі ор-ганы мясцовага самакіравання, былі забаронены праф-саюзы і іншыя раб. Арганізацыі. Адналялася памеш-чыцкае землеладанне. Польская армія праводзіла не-памерныя рэквізіцыі. У культ. жыцці праводзілася па-ланізацыя. У 1919г. былі зачынены гімназіі, інстыту-ты, школы. Мн. дзеячы бел. нац. руху, настанікі бел. школ былі арыштаваны. Дзярж. мова – польская. Ва мовах польскай акупацыі бел. нац. рух з-за паліт. рознагалосся бы расколаты і раз’яднаны. Яго паліт. цэнтр – Рада БНР. Пад уплывам красавіцкай з’явы Пілсудскага мн. бел. дзеячы пайшлі на супрацоніцтва з палякамі, спадзеючыся з іх дапаогай здзейсніць ідэю незалежнасці. Палітыка гвалту і тэрору супраць бел. народа паставіла мн. бел. палітыка у апазіцыю да польскага рэжыму. Пасля акупацыі Мінска тут бы утвораны Часовы Бел. Нац. камітэт. Камітэт ме на мэце згуртаванне сіх арганізацый Міншчыны дзеля падняцця нац. свядомасці бел. народа. 12 снежня 1919г. са згоды польскага рада  Мінску была склі-кана Рада БНР. Акупанты разлічвалі, што яна адоб-рыць далучэнне Бел. да Польшчы. Пацвердзішы вер-насць 3-яй устаной грамаце ад 25 сакавіка 1918г., аб-ноленая Рада БНР выказала пратэст супраць гаспада-рання белапаляка на Бел. Палітыка польскіх улад вы-клікала рашучае супраціленне бел. насельніцтва. Ба-рацьбу значалілі камуністы і бел. эсэры. У пач. сака-віка 1920г. польскія войскі наступалі  асн. на Укр. і  красавіку занялі Кіе, а  Бел. – Мазыр, Рэчыцу. Каб дапамагчы Паднёва-зах. фронту, Зах. фронт 14 мая перайшо у наступленне, якое было няудалым. Пасля гэтага Зах. фронт бы умацаваны, атрымашы 170 тыс. байцо. 12 ліпеня 1920г. прадстанікі РСФСР у Маскве падпісалі мірны дагавор з прадстанікамі літ. урада. Падпісанне Сав. урадам дагавора з Літвой азна-чала спыненне існавяння ЛітБелССР. З пераносам бая-вых дзеяння на тэр-рыю Польшчы сталі выразна ві-даць паліт. матывы і мэты вайны, якія ме Сав. урад. Адказам на супраціленне Чырв. Арміі бы магутны нац.-патрыятычны здым польскага народа. Армія Ту-хачэскага сустрэла партае супраціленне праціні-ка. Чырв. Армія адкацілася ад Варшавы да Мінска. Аднак як Польшча, так і Сав. Расія не мелі магчымас-ці працягваць вайну. 12 кастрычніка былі заключаны папярэднія мовы міру паміж РСФСР і Укр. з аднаго боку і Польшчай – з другога. Урад Пілсудскага не ад-мовіся ад спробы далучыць тэр-рыі Сав. Бел. да По-льшчы. 11 лістапада 1920г. урад Ластоскага заклю-чы з Літвой дагавор аб узаемным прызнанні, супра-цоніцтве і супольнай барацьбе за вызваленне бел. і літ. зямель з-пад польскай акупацыі. 18 сакавіка 1921 г. бы падпісаны Рыжскі мірны дагавор. Сілы, якія аб’ядналіся вакол БНР, не прызналі гэты дагавор. У час сав.-польскай выйны тэр-рыя Бел. аказалася раз-меннай манетай паміж Сав. Расіяй і Польшчай. Без ве-дама бел. народа яго тэр-рыя была падзелена на 2 час-ткі, што затрымала працэс нац. кансалідацыі белару-са.






43. Сацыяльна-эканамічныя ператварэнні на савецкай тэрыторыі Беларусі 
У гады грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі Савецкая дзяржава пайшла на шэраг мерапрыемства, якія нагадвалі камунізм, але былі ведзены  сувязі з ваеннымі абставінамі. Такая эк. палітыка бальшавіко атрымала назву “ваеннага камунізму”. Бы ліквідава-ны прыватны гандль. Для насельніцтва водзілася працоная павіннасць, адмянялася плата за камуналь-ныя услугі. У вёсцы водзілася харчразвёрстка – с-ма падрыхтовак с/г прад-та, паводле якой сяляне былі абавязаны здаваць дзяржаве лішкі прад-та па цвёр-дых цэнах. З заканчэннем грамадзянскай вайны сяля-не патрабавалі адмены харчразвёрсткі і дазволу свабо-днага гандлю. У 1921г. было прынята рашэнне аб за-мене харчразвёрсткі натур. харчпрад-тамі, распача-шы такім чынам палітыку, якая атрымала назву НЭП. Сутнасць НЭПа – выкарыстанне таварна-грашовых адносін. Як с-ма яна склалася  1925г. Харчпадатак бы менш за харчразвёрстку і аб’яляся сялянам за-гадзя, напярэдадні сябы. У выніку  селяніна з’явілі-ся лішкі прад-та, якія заставаліся пасля выплаты хар-чпадатку. Ён мог прадаць іх на рынку, бо  краіне во-дзілася свабода гандлю. У выніку вядзення харчпада-тку павысілася мат. зацікаленнасць сялянства  выні-ках св. працы. Гэта дазволіла понасцю аднавіць да 1927г. с/г. Асаблівасцю  яе развіцці стала павелічэн-не колькасці хутаро, якія ствараліся на былых землях памешчыка. Эл-тамі НЭПа стала таксама развіццё с/г кааперацыі – добраахвотнага аб’яднання людзей для сумеснай арганізацыі працы пры вырошчванні ра-джаю і арганізацыі яго продажу. Развіццё прыватнага гандлю выклікала неабходнасць ліквідацыі розных грашовых адзінак. Вялікае значэнне надавалася стабі-лізацыі рубля. З гэтай мэтай была праведзена грашо-вая рэформа. Першым крокам яе было вядзенне  СССР новай грашовай адзінкі – савецкага чырвонца (=10 дарэвалюцыйных залатых рублі). У снежні 1920г. бы распрацаваны план дзярж. электрыфікацыі Расіі (ГОЭЛРО). Згодна адпаведнаму плану, на тэр-рыі Бел. к сяр. 20-х гг. ХХст. было пабудавана звыш 20 элект-растанцый. Першай стала БелДРЭС каля Оршы, якая выкарыстовала  якасці паліва торф. Адналенне с/г, электрыфікацыя прывялі да здыму прамысловасці. Пачалі працаваць мінскія чыгуналіцейныя і машына-буданічыя заводы, крышталічны завод “Барыса”, фабрыка запалак “Бярэзіна”, лесапільныя і гарбарныя заводы. У 1927г. прамысловасць, будучы дробнай, усё ж перавысіла даваенны зровень развіцця. Увядзенне НЭПа патрабавала дэмакратызацыі сяго грамадска-паліт. жыцця. Бальшавікі звязвалі яе з узмацненнем пазіцыі, каб не дапусціць ператварэння РКП(б) у пар-тыю “чыноніцтва”. Масавы набор у партыю рабочых і сялян у выніку ленінскіх прызыва 1924-25гг. Хоць і папоні яе “сваімі” па сац.-класаваму складу людзь-мі, але і знізі узровень адукаванасці партыйца. У БССР замацавалася аднапартыйная с-ма.
44. Утварэнне СССР і ваходжанне БССР у яе склад. Узбуйненне тэрыторыі БССР.
Заключанае  гады грамадзянскай вайны саюзнае пагадненне – Да-гавор аб ваенна-паліт. саюзе савецкіх рэспублік ад 1 чэрвеня 1919г. – ужо не адпавядала існуючаму стан-шчу. Таму з лета 1921г. пачаліся пошук і выпрацока ф-м аб’яднання рэспублік у адзіную дзяржаву. Была прынята ленінская прапанова аб’яднання – федэра-цыя, у якой на ранапранай аснове абэядноваліся дзве саюзныя рэспублікі. 30 снежня 1922г. на І Усеса-юзным з’ездзе Савета у Маскве дэлегацыя БССР на чале з Чарвяковым падпісала Дэкларацыю і Дагавор аб стварэнні СССР. У 1924-25гг. адбылося збуйненне тэр-рыі БССР за кошт перадачы ёй раёна Віцебскай, Гомельскай, Смаленскай губерня. Насельніцтва да-лучаных да БССР тэр-рый станоча аднеслася да вяр-тання  склад рэспублікі. Між тым НЭП стымулява сац. расслаенне грамадства, у чым бальшавікі бачылі пагрозу ажыццяленню св. праграмных мэт. Пры пад-трымцы бяднейшай часткі грамадства  пач. 30-х гг. НЭП бы канчаткова ліквідаваны.
45. Фарміраванне камандна-адміністрацыйнай сістэмы  1920 – 1930-я гг. Палітычныя рэпрэсіі  БССР.
Пачатак паліт. рэпрэсій на Бел. непасрэдна звязаны з поспехамі і дасягненнямі палітыкі беларусізацыі як найбольш значнай з’явы  працэче развіцця нац. свя-домасці ва мовах савецкай улады. Ужо з 30г. ацэнкі нацыянал-дэмакрататызму зрабіліся больш жорсткімі. Пад гэта паняцце  партыйных дакументах і  друку праводзілася варожая сав. уладзе ідэалогія і палітыка контррэвалюцыйнай плыні. Гал. небяспекай для нац. палітыкі на Бел. з’ял. нацыянал-дэмакратызм. Кіра-ніцтва СССР не жадала мірыцца з вылучэннем мясцо-вых кадра. Пагрозу гэта с-ма бачыла і  нацыянал-дэ-макр. інтэлігенцыі, якая была цесна звязана з сялянст-вам, мела дэмакр. традыція, пэны атарытэт у нац. руху. Падрыхтока наступу на нац.-дэм. плыні звязана з работай камісіі ЦК ВКП(б). Звосені 1929г. на Бел.  партыйнай палітыцы, у СМІ, у грамадскай свядомасці жо замацавася негатыны вобраз нацдэмашчыны. Рэзка памянялася  бок бязлітаснасці пазіцыя кіра-ніцтва КП(б)Б. Пачала браць верх тая частка кіруюча-га апарату ЦК КП(б)Б, для якой дырэктывы цэнтра былі вышэй за сякія нац. інтарэсы. На першае месца вылучаліся паліт. матывы барацьбы, што давала пад-ставу для паліт. рэпрэсій, знішчэння нацдэма як па-літ. ворага. Арышты па справе “Саюза вызвалення Бел.” пачаліся  лютым 30г.Хваля арышта прайшла па гал. цэнтрах і асяродках бел. навукі, асветы і маста-цтва.Большасць асуджаных былі пазней зно рэпрэсі-раваны. Справа СВБ была пачаткам сістэматычных рэпрэсій у Бел. Недаставала работніка навучальных устано, органа кіравання, устано к-ры і г.д.Але по-шук “ворага народа” працягвася. У 33г. “выкрыта шкодніцтва”  с-ме жывёлагадолі. Вынікі арышта найбольш кваліфікаваных кадра  гэтай галіне с/г ві-давочна адмона адбіліся на яе развіцці. 29 ліпеня 37г. адбыся ІІІ Пленум ЦК КП(б)Б, рашэнні якога адыг-ралі ролю своеасаблівага дэтанатара, выклікалі абва-льны працэс агульнага выкрыцця, масавага пошуку “ворага народа”. Выказанне рашэння ІІІ Пленум ЦК КП(б)Б прывяло да таго, што было арыштавана 2570 удзельніка “аб’яднанага антысавецкага падпол-ля”. Па заданні Галадзеда (“трацкісцкая арганізацыя”) у Маскве была створана група, якая рыхтавала тэра-рыстычны акт супраць Сталіна. Новы здым хвалі рэ-прэсій нарадзіся з восені 39г., пасля ваходжання Зах. Бел. у склад БССР. У гэтых абласцях былі рэпрэ-сіраваны цэлыя групы насельніцтва. Пытанне аб тым, колькі жыхаро Бел. пацярпела ад паліт. рэпрэсій, не высветлена і да сённяшняга дня.
















Індустрыялізацыя і калектывізацыя БССР (2 пал 1920-х – 1930-я гг.).
ІНДУСТРЫЯЛІЗАЦЫЯ працэс пераходу ад ручной да машыннай працы і далейшай перабудовы вытворчасці на аснове высокапрадукцыйнай тэхнікі. У СССР праходзіла шляхам аперажальнага развіцця галін цяжкай прамысловасці  мэтах забеспячэння незалежнасці і абароназдольнасці краіны. Фінансаванне індустрыялізацыі за кошт абмежавання спажывання насельніцтва і пераразмеркавання сродка з сельскай гаспадаркі мела догатэрміновыя негатыныя вынікі. Фарсіраваная індустрыялізацыя прывяла да дэфармацыі сацыяльна-эканамічнага развіцця, адставанню галін, якія мелі першаснае значэнне  паляпшэнні мо жыцця народа. У БССР праводзілася  1920 30-я гг. і была часткай адзінага працэсу індустрыялізацыі  СССР. Асноная вага надавалася развіццю лёгкай і харчовай прамысловасці, што было абумолена дастатковымі запасамі  Беларусі мясцовай сыравіны, кадрамі, існуючымі традыцыямі. Ажыццялялася  ходзе пяцігодак пяцігадовых плана развіцця народнай гаспадаркі(19281932,19331937,1938чэрвень 1941).
Для паспяховага правядзення індустрыялізацыі  рэспубліцы важнае значэнне мелі эканамічныя сувязі з рознымі рэспублікамі СССР. Так, метал  Беларусь паступа з Украіны і Урала, машыны і абсталяванне, хімічныя прадукты – з цэнтральных раёна РСФСР і Украіны, нафта і нафтапрадукты – з Азербайджана і г.д. Амаль 900 рабочых і спецыяліста з РСФСР і Украіны прымалі дзел у буданіцтве Беларускай ДРЭС. Праектаваннем “Гомсельмаша” займаліся ленінградскае і маскоскае аддзяленні “Гіпраммаша”
У выніку ажыццялення індустрыялізацыі  20 – 30 – я гг. СССР, у тым ліку і БССР, ператварыліся з аграрнай дзяржавы  індустрыяльна-аграрную.Дзякуючы індустрыялізацыі было ліквідавана беспрацое, выраслі новыя гарады,была створана база для падрыхтокі тэхнічных кадра. Велізарнае значэнне  жыцці нашага грамадства, 4/5 насельніцтва якога на мяжы 20-30гг. складала сялянства, мела радыкальнае ператварэнне сельскай гаспадаркі. Перанасельнасць беларускай вёскі, хранічнае малазямелле сялян патрабавалі пошука больш інтэнсінага выкарыстання зямельных угодзя. У гады НЭПа былі апрабаваны розны формы калектыных гаспадарак, значная работа была праведзена і па стварэнню фермерскіх гаспадарак (хутарызацыя). ХV з’езд ВКП(б) (снежань 1927г.) вызначы курс на калектывізацыю сельскай гаспадаркі.
КАЛЕКТЫВІЗАЦЫЯ СЕЛЬСКАЙ ГАСПАДАРКІ палітыка Камуністычнай партыі і савецкай дзяржавы, накіраваная на масавае стварэнне калгаса. Ажыццялялася  СССР у канцы 20-х пачатку 30-х гг. ХХст. Суправаджался ліквідацыяй аднаасобных гаспадарак. Праводзілася фарсіраванымі тэмпамі з шырокім выкарыстаннем супрацьпраных метада. Прывяла да значнага разбурэння прадукцыйных сіл, скарачэнню сельскагаспадарчай вытворчасці, нанесла значны рон сялянству, карэнным чынам змяніла клад жыцця аснонай масы насельніцтва краіны. Суцэльная калектывізацыя  БССР, звязаная са стварэннем калгаса, праходзіла  канцы 20-х пачатку 30-х гг., у Заходняй Беларусі, якая з ’ ядналася з БССР у 1939 г., напярэдадні і пасля завяршэння Вялікай Айчыннай вайны.
МАШЫННА ТРАКТАРНЫЯ СТАНЦЫІ (МТС) дзяржаныя сельска- гаспадарчыя прадпрыемствы, якія ствараліся для тэхнічнай і арганізацыйнай дапамогі калгасам. Першая МТС у СССР утворана  1928 г. Існавалі да 1958 г. Першая МТС у БССР была створана  канцы 1929 г. у Койданаскім (цяпер Дзяржынскім) раёне. Усяго за гады першай пяцігодкі  БССР было арганізавана 57 МТС. Манапольна валодаючы тэхнікай, МТС рабілі калгасы понасцю залежнымі ад дзяржавы.














47. Палітыка беларусізацыі. Дасягненні і супярэчнасці развіцця культуры  БССР
Беларусізацыя – палітыка афіцыйных улад, якая са-дзейнічала нац.-культурнаму буданіцтву  Бел.  пе-рыяд 1924-29гг. Яна была ажыццяленне той лініі, якую адстойвалі з самага пачатку нац.-дэмакратычныя сілы  КП(б)Б. Беларусізацыя прадугледжвала цэлы комплекс мерапрыемства па адраджэнню бел. нацыі, к-ры, школы, мовы. У гэтыя гады былі праведзены на-ступныя мерапрыемствы. 1) Дзярж. былі абвешчаны 4 мовы – бел., рус., польск. і ярэйская. Адбывася пе-равод навучання  школах пераважна на бел. мову. Часці Чырвонай Арміі, што размяшчаліся  Бел., так-сама пераводзіліся на бел. мову і камплектаваліся бе-ларусамі. Мовай спараводства стала пераважна бел. мова. Наладжвася выпуск газет, часопіса, падруч-ніка і кніг на бел. мове. Было творана выдавецтва “Савецкая Бел.”, адкрыта Бел. дзярж. бтбліятэка. 2) Палітыка беларусізацыі спрыяла ліквідацыі непісь-меннасці дарослага насельніцтва. У 1921г. адгрыся БДУ. Дзейнічалі С/г акадэмія  Горках, Віцебскі ветэ-рынарны інстытут. 3) Пачалося вылучэнне на адказ-ную работу беларуса. 4) Арганізовалася навукова-даследчая дзейнасць па себаковаму навучэнню Бел. У 1922г. бы адкрыты Інстытут бел. к-ры, ператвора-ны  1929г. у Бел. акадэмію навук. Першымі акадэмі-камі сталі Купала, Колас, Жылуновіч. Паспяхова раз-вівалася тэатральнае мастацтва. Пад кіраніцтвам Мі-ровіча адбывалася станаленне Першага Бел. дзярж. тэатра. Тут ставіліся спектакслі “Палінка”, “Тутэй-шыя” па п’есах Купалы. У 20-я гг. ХХст. былі апублі-каваны паэмы “Новая зямля” і “сымон-музыка” Кола-са. Адбывалася станаленне бел. савецкага кіно. Бы створаны першы бел. мастацкі фільм аб грамадзянс-кай вайне “Лясная быль” (рэжысёр – Гарыч). Перыяд бел-цыі аказася вельмі кароткім. Змена паліт. курсу правячымі коламі краіны, звязаная адмовай ад нэпа, прывяла да спынення палітыкі бел-цыі. У 30-я гг. ХХст. развіццё к-ры адбывалася  іншых паліт. умовах. Першымі  нацыянал-дэмакратызме былі аб-вінавачаны Чарвяко, Жылуновіч, Ігнатоскі. Кульмі-нацыяй паклёпніцкай кампаніі стала справа, якая ат-рымала назву “Саюз вызвалення Бел.”. У 1933г. быц-цам за прыналежнасць да яе было асуджана 90 чал-к, гал. чынам работніка к-ры, кавукі, мастацтва. Рэпрэ-сіі працягваліся. У лагерах і турмах загінула больш як 50 пісьменніка, у тым ліку і тыя, хто стая ля выто-ка сучаснай бел. літ-ры – Гарэцкі, Галубок, Чарот. Але  гэтых умовах бел. к-ра працягвала развівацца. Была ліквідавана непісьменнасць, уведзена сеагуль-нае і абавязковае пачатковае, а затым і сямігадовае на-вучанне. У 1932г. была адкрыта Бел. дзярж. кансерва-торыя. Праз год пача дзейнічаць Бел. тэатр оперы і балета. У 30-я гг. ХХст. былі створаны вядомыя опе-ры Цікоцкага “Міхась Падгорны”, Багатырова “У пу-шчах Палесся”, першы балет Крошнера “Салавей”. Бел. мастакі (Волка, Зайца) пісалі карціны, прысве-чаныя падзеям і сталяванню савецкай улады. Развіц-цё архітэктуры значна змяніла аблічча гарадо. Па праектах Лангбарда былі пабудаваны  Мінску Дом урада, Дом Чырвонай Арміі, Акадэмія навук. Увесь комплекс ператварэння у галіне к-ры, навукі, адука-цыі, літ-ры, мастацтва атрыма назвву “культурнай рэвалюцыі”.
48. Грамадска-палітычнае і культурнае жыццё Заходняй Беларусі  складзе
У 1921г. на Рыжскіх мірных перамовах Польшчы пры дапамозе Антанты далося далучыць да св. дзяржавы зах. частку Бел. (Гродзенскую, усх. паветы Віленскай і зах. Мінскай губерня). Тэр-рыя Зах. Бел. складала 112955км2. Яна была падзелена на 4 ваяводствы: Па-лескае, Віленскае, Навагрудскае і Беластоцкае. У Зах. Бел. пражывала 4,6 млн чал-к, з іх 85% у вёсцы і 15% у горадзе. Пры гэтым беларусы складалі 65%, палякі – 15, ярэі – 11, украінцы – 4, літоцы – 2,5, рускія – 2%. Кіруючыя колы Польшчы разглядалі Зах. Бел. то-лькі як крыніцу таннай сыравіны, раб. Сілы і рынак збыту для польскай прамысловасці. Акрамя гэтага  планах Польшчы ей прызначалася роля ваеннаяга пла-цдарма  выпадку вайны з СССР. Прамысловасць Зах. Бел. пасля войн адналялася павольна, новыя фабрыкі і заводы не будаваліся. Большасць прамысловых прад-прыемства – дробныя фабрыкі і заводы – займаліся пераапрацокай прадукта с/г і некаторых віда мяс-цовай сыравіны. Пераважалі харчовыя і дрэваапрацо-чыя галіны прамысловасці. У выніку пастаяннага ска-рачэння прамысловай вытворчасці, закрыцця фабрык і завода у Зах. Бел. зніжася жыццёвы зровень рабо-чых, з’ял. вялікая армія беспарцоных. Па-драпежні-цку знішчаліся прыродныя багацці Зах. Бел. Напр., з 1921 да 1936г. плошча лясо тут зменшылася больш як на 400тыс. га. Асабліва моцна знішчалася Белавеж-ская пушча. Больш 80% насельніцтва Зах. Бел. займа-лася с/г. У 1921-31гг. польскія лады правялі перапіс насельніцтва краіны для вызначэння яго нац. складу. Згодна з гэтым перапісам, у Зах. Бел. пераважалі паля-кі. На самай справе  1931г. у Зах. Бел. было больш за 77% беларуса, паляка – каля 10%. Робячы махінацыі  час перапісу насельніцтва, польскія лады імкнуліся паказаць св. правы на захопленыя землі, выкараніць у свядомасці бел. народа пачуццё нац. годнасці. Асаблі-ва жорсткія захады рабілі польскія лады па ліквіда-цыі бел. мовы. Тых, хто чыта і піса на бел., а не на польскай мове, пазбалялі выбарчага права. Польскія лады парта праводзілі палітыку выкаранення бел. к-ры. Жорстка праследавалася бел. прэса, закрываліся выдавецтвы, клубы, бібліятэкі, правасланыя цэрквы і г.д. Дзеяча бел. к-ры зневажалі, іх арыштовалі і кі-далі  турмы. Тэрор, масавыя арышты, здзекі і ката-ванні былі звычайнай з’явай у Зах. Бел. Яны з’ял. асн. сродкам зацвярджэння лады і метадам прален-ня полькіх кіруючых кола. Усё гэты выклікала  на-родзе нянавісць да акупанта, уздымала яго на бараць-бу за сац. і нац. вызваленне.

49. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Заходняй Беларусі  1921 – 1939 гг.
Першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР, які бы распрацаваны на аснове агульнасаюзнага плана на 1928 – 1932 гг., зацвердзі ІХ Усебеларускі з’езд Савета у маі 1929 г. Галоная задача плана фармулявалася як фарсіраваны тэмп індустрыялізацыі БССР, павышэнне дзельнай вагі прамысловасці  народнай гаспадарцы і на гэтай аснове ліквідаванне эканамічнай і культурнай адсталасці рэспублікі, рэканструяванне сельскай гаспадаркі, выцясненне капіталістычных элемента у горадзе і вёсцы. Ужо  першай пяцігодцы былі пабудаваны швейная фабрыка “Стяг індустрыялізацыі” і панчошна – трыкатажная фабрыка “КІМ” у Віцебску,ГРЭС.
У гады другой пяцігодкі 1933-1937  рэспубліцы былі ведзены  эксплуатацыю такія буйныя прадпрыемствы, як Гомельскі шклозавод, Крычаскі цэментны завод, Аршанскі льнокамбінат, Магілёскі атарамонтны завод, ацэтонны завод у Быхаве, шэраг электрастанцый. Усяго за другую пяцігодку было пабудавана 1700 прадпрыемства, каля 90 прадпрыемства карэнным чынам рэканструяваны. Інтэнсіна развівася транспарт рэспублікі. Асноную нагрузку нёс чыгуначны транспарт. Эксплуатацыйная дажыня чыгуначных дарог агульнага карыстання  1940 г. склала 5,74 тыс.км. і павялічылася  параненні з 1913 г. на 1,93 тыс.км. У гады першай пяцігодкі на Беларусі зарадзіся атамабільны транспарт. Развівася і рачны транспарт, а таксама сувязь. З 1935 г. стала дзейнічаць першая  рэспубліцы авіялінія Мінск – Масква.














50. Абвастрэнне супярэчнасцей паміж вядучымі краінамі свету і пачатак Другой
Сусв. эк. крызіс 1929-33гг. падарва і без таго хісткую стабілізацыю міжнар. адносін. Ён парушы сусв. гаспадарчыя сувязі. Паміж вялікімі дзяржавамі рэзка абвастрылася барацьба за рынкі збыту тавара, крыні-цы сыравіны, сферы прылажэння капітала. У 31г. 76 краін закрылі св. рынкі высокімі мытнымі бар’ерамі. Выбухнула гандлёвая вайна, якая дэзарганізавала сусв. гандль і яшчэ больш паглыбіла крызіс. Саперніц-тва на сусв. арэне дасягнула небяспечнай рысы. Кры-зіс пакла пачатак крушэння Версальска-Вашынгтонс-кай с-мы. Герм., спаслашыся на св. цяжкае фінанса-вае стан-шча, дабілася ад іншых зах. краін спачатку адтэрмінокі, а  32г. і адмены рэпарацыйных плаця-жо. Тады ж яна вырвала  іх новую ступку – права на ронасць ва збраеннях. Крызіс садзейніча прыхо-ду фашыста да лады  Германіі. Мажнар. абстано-ка яшчэ больш ускладнілася. Фашысты адразу ж сталі на шлях ліквідацыі Версальскай с-мы. Яны  33г. аб’я-вілі аб выхадзе св. краіны з Лігі Нацый, а  35г. прыс-тупілі да адналення ваеннай авіяцыі, ваенна-марско-га флоту, увялі сеагульны воінскі абавязак і пачалі фарміраванне 500-тысячнай арміі. Вясной 39г. Герм. уводзіць св. войскі  Рэйнскую дэмілітарызаваную зо-ну. Вялікабрытанія і Фр. фармальна выказалі пратэст супраць такіх дзеяння, але ніякіх мер не прымалі. Герм. паступова знішчала Версальскую с-му і перат-варалася  небяспечны ачаг новай вайны. На шлях аг-рэсіі стала Італія. Яна восень 35г. напала на Эфіопію. Ліга Нацый аб’явіла яе агрэсарам і прымяніла супраць яе эк. санкцыі. Аднак яны мелі палавінчаты хар-р. У маі 36г. Італія захапіла Эфіопію і ператварыла яе  св. калонію і  плацдарм для далейшага пранікнення  Афрыку. Мусаліні абвясці Італію імперыяй. Так уз-нік яшчэ адзін ачаг вайны. З др. пал. 30-х гг. пачалося збліжэнне Італіі з Герм. Яны  36-39гг. аказалі дапа-могу мяцежнікам у Іспаніі  іх барацьбе супраць Нар. фронту. Дзякуючы ім тут таксама была станолена фашысцкая дыктатура. Яшчэ адзін ачаг узнік на Далё-кім Усходзе. У 31г. Яп. Акупіравала Маньчжурыю і стварыла там плацдарм для пранікнення  глыб Кітая і агрэсіі супраць СССР і Манголіі. Яна груба парушыла рашэнні Вашынгтонскай канферэнцыі па Кітаю і уш-чаміла тут інтарэсы іншых вялікіх дзяржа. Агрэсары на міжнар. арэне праялялі ззаемную лаяльнасць, а потым ад лаяльнасці перайшлі да цеснага супрацо-ніцтва. Ужо  кастрычніку 36г. Італія і Герм. падпісалі пратакол аб саюзе. Яны размежавалі сферы плыву на Балканах і  Дунайскім басейне. Так была створана “вось Берлін-Рым”. У лістападзе 36г Герм. і Яп. падпі-салі  Берліне Антыкамінтэрнаскі пакт. Да яго  37г. далучылася Італія, у 39г – Венгрыя, Маньчжу-го і Іс-панія. Удзельнікі гэтага пакта абавязаліся аб’яднаць намаганні з Камінтэрнам, а  выпадку вайны аднаго з бако супраць СССР не рабіць нічога, што аблягчыла б яго стан-шча. Узнік агрэсіны трохвугольнік: Бер-лін-Рым-Токіо.
17 верасня 1939г. Чырвоная Армія пачала паход у Зах. Бел. і Зах. Укр. Пераважная больасць польскіх войск, якія знах. тут, здавалася без бою. Толькі асобныя час-ці аказалі супраціленне. Згодна з афіцыйнымі даны-мі, у час паходу  Зах. Бел. і Зах. Укр. загінула 737 і было паранена 1862 салдаты і афіцэры Чырв. Арміі. Большасць насельніцтва Зах. Бел. – рабочыя, сяляне, рамеснікі, працоная інтэлігенцыя сустракалі савецкіх салдат кветкамі, хлебам-соллю. Да 25 верасня 1939г. Чырв. Армія цалкам вызваліла Зах. Бел. Пастала пы-танне аб вызначэнні граніцы паміж Германіяй і СССР. 28 верася 1939г. Германія і СССР падпісалі новы дага-вор “Аб дружбе і граніцы”, паводле якога такая грані-ца была праведзена па так званай “лініі Керзона”, выз-начанай яшчэ  1919г. Вярх. Саветам Антанты як усх. граніца Польшчы. Гэта была этнічная мяжа паміж бе-ларусамі і палякамі. Да дагавора былі прыкладзены два сакрэтныя пратаколы, згодна з якімі  сферу п-лыву СССР былі ключаны дадаткова Літва і Фінлян-дыя. Дагавор з фашысцкай Германіяй “Аб дружбе і граніцы” нанёс вялікі рон міжнар. Атарытэту СССР, дэзарыентава антыфашысцкія сілы  мн. краінах. На вызваленай тэр-рыі Зах. Бел. пачаліся рэвалюцыйныя ператварэнні. У ваяводскіх і павятовых цэнтрах былі створаны часовыя правы, у мястэчках і вёсках – сяля-нскія камітэты. Гэта былі органы нов. Улады. 28-30 кастрычніка 1939г. у Беластоку адбыся Нар. сход Зах. Бел. Па дакладах дэпутата Прытыцкага і Манцэ-віча Нар. сход прыня Дэкларацыі аб дзярж. уладзе і аб уваходжанні Зах. Бел.  склад БССР. Былі прыняты таксама рэзалюцыі аб канфіскацыі памешчыцкіх зя-мель, аб нацыяналізацыі банка і буйной прамыслова-сці. 2 і 12 лістапада 1939г. былі прыняты Законы аб уключэнні Зах. Бел.  склад СССР і з’яднанні яе з БССР. На тэр-рыі Зах. Бел. было творна 5 абоасцей – Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская, Пінская і Беласто-цкая. У зах. абласцях БССР разгарнуліся сац.-эк. пера-тварэнні. Былі нацыяналізаваны прамысл. прадпры-емствы і банкі, пачалося буданіцтва нов. фабрык і за-вода. К к. 1940г. аб’ём валавой прад-цыі павялічыся больш чым у 2 разы. У вёсцы беззямельным і малазя-мельным сялянам было раздадзена звыш 1 млн га зям-лі, якая належала польскім памешчыкам. К сяр. 1940г. у зах. абласцях БССР дзейнічала 430 калгаса, якія аб’ядновалі звыш 23 тыс. сялянскіх гаспадарак. Істотныя зрухі адбыліся  галіне к-ры. У 1940/41 наву-чальным годзе  зах. абласцях БССР працавала 5958 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 120 сярэдніх. У школы дадаткова пайшлі больш чым 100тыс. дзя-цей, якія раней не маглі вучыцца. К пач. 1941г. дзейні-чала 5 інстытута, 12 тэхнікума, 100 кінатэатра, 92 ДК, 220 бібліятэк. Такім чынам, з уз’яднаннем з БССР зах. вобл. Рэспублікі ключыліся  агульнасаюзны працэс сац.-эк. і культ. развіцця, бы канчаткова пак-ладзены канец падзелу Бел. Не абышлося і без рэпрэ-сій. У лютым 1940г. ва сх. Раёны СССР былі выселе-ны памешчыкі,
51. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны. Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі летку 1941 г.
22 чэрвеня 1941г. фашысцкая Германія, парушышы пакт аб ненападзенні, вераломна варвалася  межы СССР. На тэр-рыі Бл. Разгарнуліся абарончыя баі. У адпаведнасці з планам маланкавай вайны (план Барба-роса) гал. удар па маскоскім накірунку нанасіла гру-па армій “Цэнтр”. Яна мела мэту знішчэння  прыгра-нічных баях войска Зах. асобнай ваеннай акругі. Няг-ледзячы на надзвычайнае цяжкае стан-шча, знаходзя-чыся іншы раз у акружэнні працініка, савецкія воіны аказвалі адчаяннае супраціленне, праялялі стой-касць і мужнасць. За тыдзень баё каля батальёна гіт-лераца знішчылі байцы пагранічнай заставы лейтэ-нанта Кіжаватага, што знах. у зах. чыстцы Брэсцкай крэпасці. Гераічна трымаліся абаронцы Брэсцкай крэ-пасці. Штаб абароны значалілі капітан Зубачо і ка-місар Фамін. Кіраніком абароны ста маёр Гарыла. Абаронцы крэпасці пратрымаліся каля месяца, хаця па планах фашыста на захоп крэпасці адводзілася нека-лькі гадзін. Ужо  першыя гадзіны вайны разгарнуліся паветраныя баі  небе Бел. Каля Радашковіча здзейс-нілі гераічны подзвіг камандзір эскадрыллі, уражэнец Бел., капітан Гастэла і члены яго экіпажа. Са згоды экіпажа камандзір накірава палаючы самалёт на гру-пу нямецкіх танка і атамашын. Пры абароне Гомеля здзейсні св. першы паветраны таран лётчык Козан – адзіны  свеце лётчык, які зрабі 3 тараны і застася  жывых. Нягледзячы на партае супраціленне Чырв. Арміі, фашысцкія войскі, маючы велізарную эк. ваен-ную перавагу, хутка рухаліся  глыб тэр-рыі БССР. На сёмы дзень вайны бы захоплены Мінск. Надзвычай напружаны хар-р насілі баі  раёне Магілёва. Абарона горада працягвалася 23 дні. 14 ліпеня 1914г. пад Ор-шай упершыню савецкімі войскамі у абарончых баях была выкарыстана рэактыная артылерыя – будучыя знакамітыя “кацюшы”.








52. Нямецка-фашысцкі акупацыйны рэжым на тэрыторыі Беларусі.
Да канца лета 1941г. уся тэр-рыя Бел. была захоплена ворагам. На захопленай тэр-рыі Бел. акупанты водзілі “новы парадак”, накірава-ны на ліквідацыю савецкага ладу, эксплуатацыю нац. багацця і рэсурса, прыгнечанне і знішчэнне людзей. Адносіны аорага да беларуса вызначаны  плане “Ост”. Згодна з ім прадугледжвалася 75% рускіх, бе-ларуса, украінца фізічна знішчыць, а астатнія 25% ператварыць у рабо. Што ж датычылася цыгана і я-рэя, якія таксама жылі  Бел., дык іх чакала плнае знішчэнне. Намеснікам Гітлера  Бел. ста галяйтэр Вільгельм Кубе. З мэтай планавага знішчэння савецкіх людзей у Бел. было створана больш за 260 лагера смерці, адзін з іх каля в.Малы Трасцянец. У с-ме лаге-ра фашысцкай Германіі ён займае сумнае 4-е месца па колькасці знішчаных чал-к – 206500. Ярэйскае на-сельніцтва заганялася  спец. Месцы пражывання – гета. Усяго іх у Бел. было 70. У Мінскім гета і лагеры смерці “Малы Трасцянец” загінула каля 100 тыс. ярэ-я. Гітлерацы знашчалі ваеннапалонных і мірнае бел. насельніцтва. За час акупацыі пад выглядам барацьбы супраць партызан яны правялі больш за 140 карных экспедыцый. Разам з жыхарамі фашысты спалілі 619 вёсак. Назва “Хатынь” стала сімвалам трагедыі бел. народа  гады вайны. Савецкіх людзей насільна выво-зілі на катаржныя работы  Германію. Было вывезена каля 380 тыс. чал-к. Тых, хто хіляся ад адпракі  Германію, расстрэльвалі. Свой “новы парадак” акупа-нты водзілі жорстка. Адказам на яго з’явіся масавы антыфашысцкі рух, барацьба партызан і падпольшчы-ка.
53. Партызанскі і падпольны рух на тэрыторыі Беларусі  гады Вялікай Айчыннай вайны.
У ліку першых партызанскіх атрада, што зніклі са-мастойна  самым пач. ВАВ, былі Пінскі атрад пад ка-мандаваннем Каржа. За ліпень-верасень 1941г. у цэнт-ралізаваным парадку  Бел. было сфарміравана звыш 430 партызанскіх атрада і груп, у якіх налічвалася больш за 8 тыс. чал-к. У склад першых атрада і груп увходзілі камуністы і камсамольцы, савецкія і гаспа-дарчыя кіранікі, актывісты, бел. патрыёты, а таксама вайскоцы, што трапілі  акружэнне ці вырваліся з ва-рожага палону. Характэрнай асаблівасцю партызанс-кага руху  1942г. стала вызваленне ад акупанта зна-чных тэр-рый і тварэнне там партызанскіх зон. Пер-шая такая зона знікла  студзені-лютым 1942г. у Кас-трычніцкім раёне Палескай вобл. На яе тэр-рыі размя-шчася партызанскі гарнізон, які налічва 13 атрада і больш за 1300 нар. мсціца. Партызанскія зоны ва-ходзілі  больш буйное аб’яднанне – партызанскі край. Асаблівасцю партызанскага руху  1942г. было і тое, што ён ста больш арганізаваным і эфектыным. Гэтаму спрыяла стварэнне Цэнтральнага штаба парты-занскага руху пры стацы Вярхонага Галонакаман-давання на чале з Панамарэнкам і Бел. штаба парты-занскага руху на чале з Калініным. Пачалося разгорт-ванне масавага партызанскага руху, ствараліся заналь-ныя і абл. Партызанскія злучэнні. У студзені 1942г. партызанскія атрады разграміла нямецкі гарнізон у райцэнтры Капаткевічы. У1943-44гг. з удзелам усіх партызанскіх злучэння былі праведзены аперацыі, якія вайшлі  гісторыю пад назвай “рэйкавая вайна”. Асаблівасцю партызанскай антыфашысцкай барацьбы  зах. раёнах Бел. з’ял. знаходжанне тут адначасова з савецкімі партызанамі ваенных фарміравання поль-скай Арміі Краёвай (акаца) і Арганізацыі кр. нацы-яналіста (анацы). Акацы змагаліся за адналенне Польшчы  межах 1 верасня 1939г., г.зн. з уваходжан-нем у яе склад Зах. Бел. і Зах. Укр. Яны вялі барацьбу на 2 фронты: супраць гітлераца і супраць бальшаві-ко. Анацы змагаліся за самастойную Укр. У 1943-44гг. акацы і анацы вялі баявыя дзеянні супраць партызан і падпольшчыка, а таксама часцей Чырв. Арміі. Вынікам баявой дзейнасці партызан з’ял. тое, што пад іх кантролем знах. 60% акупіраванай тэр-рыі Бел., значная частка якой была цалкам вызвалена ад захопніка.
Адначасова з партызанскай барацьбой разгортвалася падпольная антыфашысцкая дзейнасць у гарадах і ін-шых населеных пунктах. Яшчэ да понай акупацыі  89 раёнах і 4 абл. рэспублікі былі арганізацыйна афор-млены падпольныя партыйныя органы. Эфектына дзейнічалі падпольныя групы Заслонава на Аршанс-кім чыгуначным вузле, Харужай у Віцебску, на чыгу-начнай станцыі Обаль Віцебскай вобл. Мінскае пад-полле, нягледзячы на вялікія страты працягвала дзей-нічаць. У яго складзе змагалася звыш 9 тыс. чал-к, больш чым 1 тыс. камуніста і 2 тыс. камсамольца, праведзена звыш 1500 дыверсій. У ноч на 30 ліпеня 1943г. падпольшчыкі Асіповіч здзейснілі на чыгунач-ным вузле адну з самых буйных дыверсій другой сусв. вайны. Камсамолец Крыловіч падлажы 2 магнітныя міны пад эшалон з гаручым. Пажар працягвася 10 га-дзін. У выніку аперацыі былі понасцю знішчаны 4 эшалоны. Падпольныя групы паспяхова дзейнічалі  Магілёве, Гомелі, Брэсце, Баранавічах, Бабруйску, Ба-рысаве, Полацку, Мазыра і іншых населеных пунктах. Усяго за гады вайны  падпольнай барацьбе дзельні-чала звыш 70 тыс. бел. патрыёта. Разам з партызана-мі і падпольшчыкамі супраць ворага змагалася мясцо-вае насельніцтва.




54. Вызваленне тэрыторыі Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопніка.
Пачатак вызвалення БССР звязаны з наступленнем во-сенню 1943г. Чырв. Арміі. 23 верасня бы вызвалены першы раённы цэнтр БССР – г.Камарын, а да канца года – Гомель. У 1944г. пачася завяршальны этап ВАВ – вонае выгнанне акупанта з савецкай зямлі, вызваленне народа Еропы ад фашысцкага рабства і крушэнне гітлераскай Германіі. Значную ролю  гэ-тым адыграла Бел. наступальная аперацыя (“Багра-ціён”). Лінія савецка-германскага фронту к лету 1944г. уяляла сабой выступ, вядомы як “бел. балкон” – ад Полацка на поначы да Ковеля на подні. Утрыманню гэтага выступу гітлераскае камандаванне надавала асабістае значэнне. Тут былі бадрыхтавны абарончыя рубяжы, якія не належалі здачы ні пры якіх абставі-нах. Лінію абароны гітлерацы назвалі “Айчына”. Ажыццялялі аперацыю “Багрціён” войскі франто: 1-га, 2-га, 3-га Беларускага і 1-га Прыбалтыйскага, а таксама Дняпроская флатылія, авіяцыя, фр. добраах-вотніцкі знішчальны авіяполк “Нармандыя-Нёман” і партызанскія злучэнні. Дзеянні франто каардынавалі маршалы СССР Васілескі і Жука. Аперацыя пачалася 23 чэрвеня 1944г. нечсакана для ворага. Войскі 1-га Прыбалтыйскага, 2-га і 3-га Бел. франто наносілі дары па флангах нямецкай арміі “Цэнтр”, а 1-га Бел. – праследавалі адступаючага ворага, не даю-чы яму апамятацца. На трэці дзень бы вызвалены Ві-цебск, а затым Орша. Пасля вызвалення Бабруйска разгарнуліся баі на мінскім напрамку. У выніку насту-плення тварылася некалькі “катло”(акружаных гру-повах фашыста), у буйнейшым з якіх, пад Мінскам, апынулася больш чым 100 тыс. нямецкіх салдат і афі-цэра. 7 дзён кіпе “Мінскі кацёл”. 70 тыс. гітлера-ца было забіта і 30 тыс. узята  палон. 3 ліпеня бы вызвалены Мінск. У ходзе далейшага наступлення са-вецкіх войска 28 ліпеня вызвалілі Брэст. Нямецка-фа-шысцкія захопнікі былі выгнаны з бел. зямлі.
55. Уклад беларускага народа  Перамогу  Вялікай Айчыннай вайне. Страты БССР у Другой сусветнай вайне.
За доб-лесць і гераізм, праяленыя на бел. зямлі, звыш 300 тыс. салдат і афіцэра – ураджэнца Бел. – былі зна-гароджаны ордэнамі і медалямі СССР, а каля 400 воі-на удастоіліся звання Героя СССР. Бел. народ сумле-нна выкана св. абавязкі перад Радзімай і чалавецт-вам. Вялікай перамога  Бел. не дачакася кожны 4-ты жыхар. Цалкам або часткова была рабурана боль-шасць гарадо, значная частка сельскіх населеных пункта, за гады вайны рэсп. страціла больш за палову св. нац. багацця. Уклад бел. народа  вялікую перамо-гу атрыма прызнанне ва сім свеце. 27 красавіка 1945г. БССР была ключана  лік краін-заснавальніц міжнароднай ААН
56. Беларусь на міжнароднай арэне  другой палове 1940-х – 1980-я гг.
Дэмакратызацыя грамадскага жыцця, ператварэнні  эк-цы і сац. сферы, якія адбыліся  др. пал. 80-х гг., прывялі да сталявання новага паліт. мыслення  сфе-ры міжнар. адносін, прызнання рашаючай ролі агуль-началавечых каштонасцей. Гэтыя каштонасці існу-юць рэальна і вызначаюцца агульнапрызнаннымі між-нар. дакументамі, перш за сё Статутам ААН, дэкла-рацыямі, пактамі, канвенцыямі, рэзалюцыямі, якія прыняты і якіх прытрымліваецца пераважная боль-шасць дзяржа свету. Іх прызнанне і строгае выканан-не, побач з пастаяннымі пошукамі шляхо вырашэння усіх пытання, якія знікаюць на шляху мацавання міжнар. міру, недапушчэння новай вайны, прывяло да павышэння ролі ААН. У гэтай сувязі больш спрыяль-ныя мовы склаліся і для плённай дзейнсці  ААН Бел., тым больш што нутры СССР складваліся спры-яльныя мовы для пашырэння міжнар. дзейнасці рэс-публік Саюза. У др. пал. 80-х гг. пашырыліся абмены дэлегацыямі па вывучэнню вопыту іншых краін у вы-рашэнні розных сац.-эк. і паліт. пытання. Штогод га-сцямі рэспублікі з’ял. да 60 дэлегацый рознага зро-ню з мн. краін, пераважна былога сацыялістычнага ла-гера. Столькі ажыццялялася візіта у адказ. Аднак гэ-тыя абмены насілі пераважна рытуальны хар-р, слу-жылі сродкам забавы для кіруючай эліты. Рэспубліка з’ялялася дзельнікам міжнар. руху параднёных га-радо. 11 гарадо Бел. мелі дружалюбныя сувязі з 17 гарадамі Вялікабрвтаніі, Фр., Бельгіі, Індыі, Яп., Анго-лы, Фінляндыі, Германіі, ЗША. Праводзіліся абмены дэлегацыямі, спартынымі і творчымі калектывамі, групамі моладзі, рознымі выстакамі і г.д. У гэтыя га-ды якасна новы хар-р набылі гандлёва-эк. сувязі рэсп. З замежнымі краінамі. Існуючы эк. патэнцыял рэсп., выгаднае геагр. размяшчэнне садзейнічалі развіццю новых ф-м знешнеэк. Зносін, перш за сё стварэнню сумесных з замежнымі фірмамі прадпрыемства, уста-наленню прамых вытворчых і навукова-тэхнічных сувязей. Да пач. 90-х гг. у рэсп. Дзейнічала больш за 20 такіх прадпрыемства, у іх ліку па выпуску абутку, па жывёлагадолі і перапрацоцы мяса, вытворчасці тавара спажывання. У 1989г. пачало выпускаць прад-цыю прадпрыемства “Белвест”, створанае віцебскай абутковай фабрыкай і заходнегерманскай фірмай “Са-ламандэр”. Пачаты выпуск высакаякаснай пражы су-месным савецка-венгерскім прадпрыемствам “Бары-форг” у Барысаве і інш. Каля 100 прадпрыемства і аб’яднання рэсп. станавілі прамыя вытворчыя і на-вукова-тэхнічныя сувязі з замежнымі партнёрамі, у іх ліку аб’яднанні “БелатаМАЗ”, “Мінскі трактарны за-вод”, “Атлант” і інш. Аднак устойлівых вытворчых адносін дасягнута не было, пераважы просты тавара-абмен. Гал. перашкодай з’ялялася
57. Асноныя тэндэнцыі развіцця эканомікі БССР у 1946 – 1985 гг.
ВАВ прывяла да велiзарных матэрыяльных i людскiх страт(75 млрд. рублёу, загiнуу кожны 4 беларус). З 1943г. пачалося аднауленне прамысловасцi i ужо да 1950г. яна перавысiла даваенны узровень. Быу асвоены выпуск аутамабiляу, трактарау, лiцейнага абсалявання, лакамабiляу i iнш. Былiпабудаваны рад прадпрыемствау лёгкай прамысловасцi, праведзена рэканструк- цыя iльнозаводау, абутковых прадпрыемствау.
Пачатак 50-х гадоу характэрызуецца разгортваннем навукова-тэхнiчнай рэвалюцыi. Да сярэдзiны 50-х гадоу Беларусь дасягнула новых поспехау. Пабудавана150 прадпрыемствау: Аршанскi завод швейных машын,Вiцебская шоука-ткацкая фабрыка,малочна-кансервавыя заводы i iнш. Заводы папауняюцца новым тэхналагiчным абсталяваннем; укараняюцца паточныя метады вытворчасцi.У вынiку павышэння тэхнiчнага узроуню , павысiлася прадукцыйнасць працы.З сярэдзiны 50-х гадоу пашыраецца капiтальнае будаунiцтва, вытворчасць набывае характар навукова-iндустрыяльнага тыпу. Навука становiцца удзельнiкам механiзаванай i аутаматызаванай вытворчасцi.За 1956-65г.г. было пабудавана 450 фабрык i заводау (Беларускi аутазаводу Жодзiне, 2 Салiгорскiя калiйныя камбiнаты, Полацкi нафтаперапрацоучы завод i iнш.). Але у 40-60-ыя гады у прамысловасцi дзейнiчалi сiлы тармажэння, якiя былi звязаны з камандна-адмiнiстрацыйнай сiстэмай.Вайна нанесла вялiкi урон i сельскай гаспадарцы. Таму на працягу 1945-50 гадоу iдзе аднауленне. Але ужо у гэты час сяляне пазбауляюцца права выбару форм гаспадарання на зямлі, напрамкамі прамысловага развіцця пасляваеннай Беларусі з’явіся паскораны рост машынабудавання, металаапрацокі, электраэнергетыкі, палінай прамысловасці, буданічых матэрыяла. Вялікая праца вялася ва сіх абласцях рэспублікі па адналенню харчовых, мясамалочных і іншых прадпрыемства, якія выраблялі прадукты харчавання.
Высокімі тэмпамі ішло адналенне і развіццё прамысловасці  заходніх раёнах Беларусі. Складаным было становішча  сельскай гаспадарцы.Былі прыняты меры па матэрыяльна-тэхнічнаму мацаванню сельскай гаспадаркі.У калгасах і сагасах адналяліся пасяныя плошчы, павялічваліся раджайнасць, пагалое жывёлы, паляпшалася арганізацыя працы.Хуткае адналенне і развіццё прамысловасці, некаторыя поспехі  развіцці сельскай гаспадаркі далі магчымасць некалькі палепшыць становішча насельніцтва, хаця жыццё большасці людзей было вельмі цяжкімю.У цэлым жа складалася эканоміка, дазволішая БССР заняць у далейшым значнае месца  сістэме агульнасаюзнага падзелу працы, стварыліся мовы для себаковага развіцця рэспублікі


58. Грамадска-паліт. жыццё беларуса (1945-1985гг.)
Пасля смерці  1953г. Сталіна гр.-паліт. жыцці рэсп., як і сёй краіны, вызначыся адыход ад сталінскай рэ-прэсінай с-мы і прыняцце пры Хрушчова курса на дэсталінізацыю грамадства – пераадоленне адмоных наступства сталінскага таталітарнага рэжыму. У 1956г. на ХХ з’ездзе КПСС упершыню было знята пытанне аб кульце асобы Сталіна і зложываннях у час яго пралення. У БССР пасаду Першага сакратара ЦК КПБ займа, пачынаючы з 1956г., Мазура – ак-тыны дзельнік партызанскай барацьбы, першы бе-ларус, які заня гэту пасаду. Тыя мерапрыемствы, якія прах. ѕ СССР і адпаведна  БССР пасля смерці Ста-ліна, атрымалі назву паліт. “адлігі” і сведчылі аб лібе-ралізацыі (паліт. працэсе, які абумолівае дапушчэнне некаторых дэмакр. свабод). Былі спынены масавыя рэпрэсіі, пачала ажыццяляцца рэабілітацыя (адна-ленне добрага імя) бязвінна асуджаных. Простыя лю-дзі сталі больш свабодна выказваць св. думкі і жыць больш раскована. Аднак усе гэтыя змены былі накіра-ваны не на злом таталітарнага рэжыму, а на яго рэфар-маванне.З сяр. 50-х гг. рабіліся спробы павысіць ролю Савета у кіраніцтве краінай і грамадствам. Але па-ранейшаму выбары  Саветы насілі фармальны хар-р, праводзіліся на безальтэрнатынай аснове, а  саміх Саветах гаспадарамі стан-шча былі партыйныя камітэ-ты. Пашыралася роля і ф-цыі камсамола, прафсаюза, грамадскіх арганізацый. Прада, дзеянні прафсаюза абмяжоваліся арганізацыяй працоных калектыва на выкананне вытворчых плана, тады як уласцівыя ім ф-цыі абароны людзей адсоваліся на другі план. Насе-льніцтва БССР падтрымала паліт. курс кіраніцтва, выказвала давер партыі лібералізацыі. У 1961г. была прынята Праграма КПСС, накіраваная на пабудову ка-мунізму  СССР. Былі вызначаны і тэрміны 80-я гг. Але нічога гэтага не адбылося, а палітыка, якая право-дзілася Хрушчовым без уліку абхектыных закона развіцця грамадства і рэальных абставін, атрымала назву “паліт. авантурызму”. Такім чынам, палітыка Хрушчова была перша, у значнай ступені абмежава-най, спробай дэмакратызацыі гр.-паліт. жыцця. Фак-тычна адбывася пераход ад таталітарнага да атары-тарнага (заснаванага на бясспрэчным падпарадкаванні ладзе) паліт. рэжыму пры захаванні камандна-адміні-страцыйных метада кіравання. У кастрычніку 1964г. Хрушчо бы зняты з пасады Першага сакратара ЦК КПСС. Кіраніком партыі, а гэта азначала фактычна сёй дзяржавы, ста Брэжне, гады лады якога (64-82) атрымалі назву “застою”. У гэты перыяд рабіся выгляд, што  краіне існуюць дэмакр. ф-мы лады. На самой справе ся лада была  руках партыйнага апа-рату. Асаблівасцю палтт. С-мы стала непасрэднае пра-мое партыйнае кіраніцтва эк-кай (планы пяцігодак прымаліся на з’ездах КПБ). Стварылася вялікая армія партыйна-дзярж. бюракрата, якая падпарадковалася Маскве. Кіраніком рэсп. (Першым сакратаром ЦК КПБ) бы Машэра (65-80). Ён карыстася вялікай па-вагай сярод насельніцтва за прастату, даступнасць, дэ-макратычнасць. Машэра бы адзіным Героем СССР сярод партыйных чыноніка, які атрыма гэта званне за гераізм у гады вайны. Гр.-паліт. жыццё  70-перш. пал. 80-х гг. у Бел. – з’ява складаная і пакуль што мала вывучаная. Эк-ка знаходзілася яшчэ на здыме і мн. яе супярэчнасці часова згладжваліся. Увод савецкіх вой-ска у Афганістан (79г.) тлумачыся неабходнасцю дапамога паднёваму суседу СССР у яго барацьбе за самастойнае развіццё. Хаця пазней гэта дзеянне было прызнана паліт. памылкай. Паліт. рэжым у гэтыя гады характарызавася абмежаванасцю дэмакратыі, узмац-неннем ролі цэнтра  кіраванні краінай, уселаддзем адной партыі.


















59. Культура БССР  другой палове 1940-х – 1980-я гг.: дасягненні і супярэчнасці
Ужо  др. пал. 60-х гг. ХХст. рэзка змацнілася ідэала-гізацыя культ. жыцця. На першае месца была паста-лена марксісцка-ленінская адукацыя, якая павінна бы-ла забяспечыць выхаванне новага чал-ка з камуністы-чным светапоглядам. Вывучаліся  першую чаргу гіс-торыя КПСС, гісторыя КПБ, паліт. эк-я, філ-я, навуко-вы камунізм. У 1971г. Брэжне заяві, што  краіне “знікла новая гіст. супольнасць людзей – савецкі на-род”. Нар. адукацыя развівалася  адпаведнасці з пар-тыйнымі станокамі на пабудову камунізму  СССР. У др. пал. 70-х гг. ХХст. адбыся пераход да сеагуль-най сяр. адукацыі. Усе школы перайшлі на кабінетную с-му навучання, пашырылася выкарыстанне тэхніч-ных сродка у працэсе навучання прадметам. Існавалі агульнаадукацыйныя працоныя політэхнічныя шко-лы з вытворчым навучаннем. Павялічылася колькасць навучэнца ПТВ. Паспяхова развівалася с-ма вышэй-шай адукацыі. К 1985г. у рэспубліцы дзейнічала 33 ВНУ. На мэты навукі дзяржава выдзяляла значныя сродкі. Цэнтрам навукі  рэсп., як і раней, з’ял. Ака-дэмія навук Бел. Ларэатамі Ленінскай прэміі сталі акадэмік АН БССР Ельяшэвіч за навуковыя працы  галіне фізічных навук, акадэмік Платона за работы  галіне матэматыкі і акадэмік Мацэпура за распрацо-ку і караненне  с/г вытворчасць высокаэфектынай тэхналогіі механізацыі забалочаных зямель. Дзякую-чы навуковым распрацокам і караненню іх у вытво-рчасці на прадпрыемствах Бел. сталі выпускацца стан-кі высокай дакладнасці. Выраблялася прад-цыя, якая служыла выкарыстанню энергіі атама, асваенню кос-масу. Беларусы Клімук і Кавалёнак сталі сусветна вя-домымі лётчыкамі-касманатамі СССР. З к. 60-х гг. бел. літ-ра перажывала складаны час св. развіцця. Па-ртыя патрабавала ідэйнай накіраванасці твора, іх ад-паведнасці станокам па камуністычнаму выхаван-ню. Імкненне да асвятлення прады жыцця, прады гі-сторыі было ласціва пісьменнікам, якія пісалі пра ВАВ (Грахоскі, Быка “Кар’ер”). Выйшла “Хатынс-кая аповесць” Адамовіча, у якой атар глыбока разва-жае аб былых партызанскіх справах і сучаснасці. Зда-быткам бел. літ-ры пра сучаснасць з’явіся раман Ка-раткевіча “Чорны амак Альшанскі”. У 1974г. камедыя Крапівы “Брама неміручасці”, якая крытыкавала мя-шчанства як зло  нашым жыцці, была дастоена Дзярж. прэміі БССР. У 70-я гг. кінастудыя “Беларусь-фільм” выпусціла фільмы, прысвечаныя вайне (шмат-серыйная тэлестужка “Руіны страляюць”, “Альпійская балада” рэжысёра Сцяпанава і інш.). У бел. музыцы вядомымі сталі оперы Семянякі “Зорка Венеры” і Смольскага “Францыск Скарына”. У выяленчым мас-тацтве былі створаны занкамітыя палотны Савіцкага “Пакаранне смерцю” і “Партызанская мадонна” Асо-бае месца займае творчасць мастака Ісачова, карціны якога пачалі з’яляцца на выстаках толькі пасля пры-знання яго талента за мяжой. За 32 гады жыцця ён ствары звыш 500 карцін. Сярод манументальнага мастацтва вылучаюцца мемарыяльныя комплексы “Хатынь” і “Курган Славы” (скульптары Глеба, Селі-хана і інш.), комплекс “Брэсцкая крэпасць-герой.
60. БССР у перыяд перабудовы (1985 – 1991-ы гг.).
У сяр. 80-х гг. СССР апынуся  складаным стан-шчы. Запаволіліся тэмпы сац.-эк. развіцця, не засёды да-сягненні навукі і тэхнікі караняліся  вытворчасць, нізкай была якасць мн. віда прад-цыі, не хапала вы-сакаякасных тавара на рынку, па некаторых паказчы-ках прыпыніся рост жыццёвага зроню народа. Пат-рабавалася рэфармаванне палітыка-эк. с-мы, якая  ас-нове св. сфарміравалася  СССР у 20-30-я гг. У др. пал. 80-х гг. бы удакладнены паліт. курс і вызначана палітыка перабудовы, абналення сіх сфер жыцця савецкага грамадства. Ініцыятар – Гарбачо. У ходзе ажыццялення палітыкі перабудовы значна пашыры-лася самастойнасць прадпрыемства і аб’яднання у выніку іх пераходу на поны гаспадарчы разлік і сама-фінансаванне. Павысілася роля працоных калекты-ва. Развівалася самакіраванне. Укараняліся прагрэ-сіныя ф-мы арганізацыі працы – арэндныя кал-вы, га-спадарчая разліковая брыгада. Дэмакратычнай стана-вілася выбарчая с-ма, развіваліся галоснасць думкі, фарміравалася шматпартыйная с-ма. Больш магчымас-цей стала для ажыццялення дэмакр. право і свабод грамадзян, для творчай дзейнасці. Аднак жыццё пака-зала, што  КПСС – КПБ адсутнічала канкрэтная, на-вукова абгрунтаваная праграма абналення савецкага грамадства. Не былі дакладна вызначаны канчатковыя вынікі, на дасягненнях якіх накіроваліся намаганні партыі і народа. У грамадстве з’явіліся капіталістыч-ныя тэндэнцыі, узбагачэнне любымі сродкамі. Губля-лася кіраніцтва краінай.
61. Распад СССР. Абвяшчэнне суверэннай Рэспублікі Беларусь. Грамадска-
8 снежня 91г. у Белавежскай пушчы кіранікі Расіі, Бел. і Укр, ігнаруючы волю св. народа,якая была вы-казана на агульнасаюзным рэферэндуме дэнансавалі дагавор 1922г. аб утврэнні СССР і тым самым разбу-рылі вялікую і магутную дзяржаву. Гэты дзярж. пера-варот бы здзейснены са згоды прэзідэнта СССР Гар-бачова. На руінах СССР утв. СНД.
Яшчэ да распаду СССР 27 ліпеня 90г. сесія Вярхона-га Савета БССР прыняла дэкларацыю аб дзярж. суве-рэнітэце БССР. Было абвешчана вяршэнства на тэр-рыі рэсп. Канстытуцыі БССР і яе закона. Гэтым бы пакладзены пачатак шляху да дзярж. суверэнітэту. Дзярж. пераварот у Маскве у 91г. узмацні цэнтра-бежныя тэндэнцыі. Нечарговая сесія Вярхонага Саве-та БССР  жніні гэтага года прыняла пастанову аб за-беспячэнні паліт. і эк. самастойнасці БССР і закон аб наданні статуса канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхонага Савета БССР аб дзярж .суверэнітэце рэсп. У гісторыі Бел. пачася этап незалежнай дзяржавы. Адбылася замена назвы рэсп. і дзярж. сімволікі. 19 ве-расня 91г. нечарговая сесія Вярхонага Савета БССР прыняла рашэнне аб тым, каб БССР надалей называць РБ, дзярж сімваламі РБ сталі бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня”. Пасля абвяшчэння незалежнасці Бел. пачалася работа па фарміраванню органа дзярж. кіра-вання. Былі створаны Узброеныя сілы. Арганізаваны мытная служба, новая банкаская с-ма, камітэты па кі-раванню дзярж. маёмасцю і па знешніх эк. сувязях. Удасканальвалася стр-ра органа дзярж. улады і кара-вання  цэнтры і на месцах.
Суверэнітэт – поная незалежнасць дзяржавы ад іншых дзяржа  яе нутраных і знешняй палітыцы.
Этапы афармлення дзяржанага суверэнітэту Беларусі
Абавязкова:
27 ліпеня 1990 г. Прыняцце дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце;
25 жніня 1991 г. Наданне статусу канстытуцыйнага закону Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР;
19 вервсня 1991 г. Зацвярджэнне новай назвы нашай краіны Рэспубліка Беларусь і яе дзяржаных сімвала (герб – пагоня, сцяг – бела-чырвона-белы);
8 снежня 1991 г. У Белавежскай пушчы (у Віскулях Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці) бы падпісаны дагавор аб спыненні існавання СССР, стварэнне СНД;
10 снежня 1991 г. Вярхоны савет Беларусі дэнансава дагавор аб стварэнні СССР ад 30 снежня 1922 г. і ратыфікава пагадненне аб стварэнні СНД;
15 красавіка 1994 г. Прыняцце канстытуцыі РБ. Дзень канстытуцыі;
1994 г. Абранне першага прэзідэнта РБ А.Р.Лукашэнка;
14 мая 1995 г. Рэспубліканскі рэферэндум па пытаннях дзяржанага статусу беларускай і рускай мо,новай дзяржанай сімволікі (сцяга і герба), эканамічная энтэграцыя з Расіяй, право прэзідэнта;
Неабавязкова:
2 красавіка 1996 г. Падпісанне дагавора аб стварэння супольніцтва РБ і РФ;
24 лістапада 1996 г. Прыняцце на рэспубліканскім рэферэндуме новай рэдакцыі РБ са змяненнямі і дапаненнямі. Перанясенне Дня Незалежнасці РБ з 27 ліпеня на 3 ліпеня;
2 красавіка 1997 г. Утварэнне Саюза беларусі і Расіі. Абвяшчэнне 2 красавіка днём яднання народнай беларусі і Расіі;
Снежань 1999 г. Падпісанне Беларуссю і расіяй дагавора аб стварэнні саюзнай дзяржавы;
2001 г. Абранне прэзідэнтам РБ А.Р, Лукашэнка;
Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ва мовах правядзення рыначных рэформ (1991 – 2007 гг.): праблемы, шляхі іх вырашэння, вынікі.
Разбурэнне эканамічных сувязя пасля распаду СССР паскорыла негатыныя працэсы  эканоміцы Рэспублікі. У 1991 г у Беларусі адбылося падзенне вытворчасці прамысловай і сельскагаспадарчай прадукцыі. У наступныя гады для народнай гаспадаркі рэспублікі стала характэрным рэзкае абвастрэнне эканамічнага крызісу. Так, за 1992-1995 гг. вытворчасць прамысловай прадукцыі скарацілась на 40%, інвестыцыі на 66%, адпраленне груза на 75% г.д. Такі глыбокі крызіс абумові высокія тэмпы інфляцыі рост беспрацоя, пастаяны дэфіцыт дзяржанага бюджэту і плацежнага балансу. Аснонымі прычынамі падзення аб’ёма вытворчасці  прамысловасці стала, перш за се, абвастрэнне проблемы збыту прадукцыі, рэзкае падаражанне матэрыяльных рэсурса, неплацяжы. У сваю чаргу, абвастрэнне праблемы збыту прадукцыі айчынных прадпрыемства былі звязаны таксама з нізкім узронем канкурэнтаздольнасці прадукцыі. У выніку праведзенных у 1991-1994 гг.рэформ у рэспубліцы бы створаны неабходны мінімум асноных рыначных інстытута, нарматына-прававых дакумента.
63. Знешняя палітыка Беларусі на сучасным этапе (1991-ы г. – пачатак ХХІ ст.).
Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі паклала пачатак новаму этапу  развіцці знешнепалітычнай і знешнеэканамічнай дзейнасці рэспублікі. Зыходзячы з акта аб яе дзяржаным суверэнітэце Вярхоны Савет Беларусі прыня 2 кастрычніка 1991 г. Заяву “Аб прынцыпах знешнепалітычнай дзейнасці РБ”. Краіна падцвердзіла сваю прыхільнасчь прынцыпам статута ААН, усеагульнай дэкларацыі право чалавека, невакарыстання і адмовы ад пагрозы сілы, непарушнасці існуючых межа, мірнага рэгулявання спрэчных пытання. 26 лютага Рэспубліка Беларусь падпісала Хельсінскі заключны акт. Беларусь адкрыта заявіла пра безядзерны статус рэспублікі і без усялякіх папярэдніх умо вывела са сваёй тэрыторыі сю тактычную і стратэгічную ядзерную зброю. У поным аб’ёме былі выкананы абавязацельствы па знішчэнні звычайных узбраення. Усе гэта практычнае пацвярджэнне міралюбівай палітыкі нашай краіны, канкрэтны яе клад ва мацаванне міру і бяспекі  Еропе і ва сім свеце.
Знешняя плітыка РБ заснавана на прынцыпах шматвектарнасці і прагматызму.
64. Змены  духоным і культурным жыцці Рэспублікі Беларусь на сучасным этапе (1991-ы г. – пачатак ХХІ ст.).
Вяртанне беларускага народа да сваіх гістарычных каранё, духонай спадчыны – адзін з асноных напрамка радыкальных ператварэння у 90-я гг. У цент ры увагі грамадскасці аказалася барацьба за адраджэнне ва сіх сферах жыцця беларускай мовы. Гэтаму спрыялі Закон “Аб мовах у Беларускай ССР” (20 студзеня 1990 г.) і Дзяржаная праграма развіцця беларус- кай мовы і іншых нацыянальных мо у Беларускай ССР (20 верасня 1990 г.). У рэалізацыі асноных палажэння гэтых даку- мента вялікую ролю адыграла таварыс- тва беларускай мовы (ТБМ), якое значальва паэт Н.Гілевіч. Пытанням беларусізацыі значную вагу дзялялі Міністэрства адука- цыі, Міністэрства культуры, Саюз пісьмен- ніка Беларусі і г.д.. Але  другой палове 90-х гг. гэты працэс пайшо на спад. Першым, хто зня пытанні аб выхаванні нацыянальнай самасвядомасці беларуса, былі пісьменнікі. Шамякіна “Злая зорка” і аповесці “Ахвяры”, і “Сатанінскі тур” Да маст. асэнсавання рэальных гістарычных падзей былі скіраваны сучасныя пастанокі Нацыя.Акадэм.тэатра ім.Я.Купалы “Князь Вітат”і інш.

Заголовок 115

Приложенные файлы

  • doc 10771737
    Размер файла: 408 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий