ДИКС 04.11.13


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
«Бекітемін»
ОІЖ проректор
З.С. Ақтамбердиева

__________________ (қолы)

« » 201 ж.

«Дипломатиялық және консулдық қызмет» пәні бойынша
5В020200 – халықаралық қатынастар мамандығы үшін
ЖҰМЫС ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
Оқыту формасы: күндізгі, ОБ
(күндізгі, сырттай), (ОБ, АОБ, ЖБ)

Кафедра: Тарих және халықаралық қатынастар
Курс: 2
Семестр: 3
Кредит саны: 3
Барлық сағат саны: 135
Дәріс: 15
Практикалық (сем.,студиялық) сабақтар: 30
Зертханалық сабақтар
CОӨЖ:30
CӨЖ:60
Емтихан:3 семестр
Алматы, 2013
Жұмыс оқу бағдарламасы:
5В020200 – халықаралық қатынастар мамандығы бойынша жоғары кәсіби білім берудің Мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты;
Халықаралық қатынастар мамандығы бойынша « » 201 ж. бекітілген жұмыс оқу жоспары;
«Халықаралық қатынастар» пәнінің типтік бағдарламасы
(міндетті компонент пәндері үшін)
негізінде жазылды.
«Дипломатиялық және консулдық қызмет» пәнінің жұмыс оқу бағдарламасын ә.ғ.м. А.М.Хайрулдаева дайындады және Тарих және халықаралық қатынастар кафедрасының мәжілісінде ұсынылды « » 201 ж., хаттама №
Бағдарламаны жазған ____________________ А.М.Хайрулдаева
(қолы)
Кафедра меңгерушісі _____________________ К.Т.Кусайнова
(қолы)
Жұмыс оқу бағдарламасы Университеттің Ғылыми кеңесінде мақұлданды
« » 201 ж. хаттама №
Пәннің оқу-әдістемелік кешенінің мазмұнының тізімдемесі

№ Құжаттаманың атауы Беті
1 Пәннің типтік оқу бағдарламасы 2 Пәннің оқу жұмыс бағдарламасы 3 Пәннің оқу-әдістемелік жабдықтау картасы 4 Білім алушылардың білімін (пәндік біліктілігінің қалыптасу деңгейін)
Мониторингтілеуге және бақылауға арналған материалдар
ағымдық және аралық бақылауға арналған тапсырмалар;
тесттік тапсырмалар
5 Пәнді оқытудың әдістемелік нұсқауы 6 Білім алушыларға арналған пәннің оқу-әдістемелік кешені ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
ПӘННІҢ ТИПТІК ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
Пәні: «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Алматы, 2013
ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ЖӘНЕ КОНСУЛДЫҚ ҚЫЗМЕТ
көлемі 3 кредит (135 сағат)
Авторлар:
тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Байзақова Қ.Е.
саясаттану ғылымдарының кандидаты, доцент Губайдуллина М.Ш.
тарих ғылымдарының кандидаты Мырзабеков М.С.
саясаттану ғылымдарының кандидаты Сапанов С.Ж.
саясаттану ғылымдарының кандидаты Черных И.А.
Пiкiр жазғандар:
тарих ғылымдарының кандидаты, Алматы қаласындағы Өкiлдiгiнiң
Протокол бөлiмiнiң бастығы Жакенов Д.Т.
саясаттану ғылымдарының кандидаты, доцент Бурнашов И.Л.
АЛҒЫ СӨЗ

Қазақстан Республикасының өз тәуелсiздiгiн жариялауы елiмiздiң
әлемдiк қауымдастық жүйесiне енгендiгiн бiлдiрдi. Егемендi елiмiздiң өзiнiң
сыртқы саяси функцияларын жүзеге асыруда дипломатиялық және консулдық қызметтiң негiзiн жетiк бiлетiн халықаралық қатынастар мамандарына деген қажеттiлiк туындады. Қазақстан Республикасының халықаралық қатынастар сахнасына егемендi ел ретiнде шығуы, мемлекетiмiздiң шетелдiк мемлекеттермен қатынасының ауқымын кеңейте
тиістi. Сыртқы саяси қатынастардың кең саласында мемлекетер арасындағы
дипломатиялық және консульдық қатынастар, олардың даму деңгейi, осыған
сәйкес нормативтiк-құқықтық негiздiң болуы және т.б. маңызды орынды
иемденедi. Егер мемлекеттiң сыртқы саясатының негiзгi бағыттарын, алдыға
қойылған стратегиялық және тактикалық мақсаттарға жетудiң жолдары мен
әдiстерiн айқындайтын дипломатия болса, консульдық қатынастар саласына
негiзiнен гуманитарлық мәселелер: заңды және жеке тұлғалардың құқығын
қорғау, өз мәселелерi бойынша мемлекеттер арасында саяси, сауда- экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды қамтамасыз етедi. Дипломатиялық және консульдық қызметтiң iс жүзiндегi жұмысының табысты болуы басқа мемлекеттермен экономикалық және мәдени байланыстарды дамытуда сондай-ақ ұлттық қауiпсiздiк мәселелерiн шешуде зор маңызға не себебi, мұның бәрi елiмiздiң шетел мемлекеттерi көз алдында елiмiздiң позитивтi кейiпiн қалыптастырады. “Дипломатиялық және консульдық қызмет” оқу пәнi болашақ халықаралық қатынастар мамандарына дипломатияның мемлекеттiк қызметтiң ерекше бiр түрi ретiнде түсiнiк қалыптастыруды, дипломаттың мамандығының өзiне тән ерекшелiктерiн ашып көрсетудi, мемлекеттердiң дипломатиялық және консульдық қызметiнiң функционалдық мақсаттарымен таныстыруды көздейдi. Аталмыш пәннiң мазмұны осы мамандық бойынша қазiргi кезде өтiп жатқан процестерге және ҚР-ның сыртқы саяси мiндеттерiне сәйкес келедi. Курстың тематикасы, дипломатия тарихын, қазiргi кездегi дипломатияның ұйымдастырылуын және дипломатиялық жұмыстың техникасын қарастыруға арналған ‰ш бөлiмнен тұрады. Аталмыш курсты оқу барысында студенттер осыған дейiн “Еуропа мен Америка елдерiнiң жаңа және қазiргi заман тарихы”, “Азия және Африка елдерiнiң тарихы” курстарын оқу барысында алған бiлiмдерiне сүйенедi.
ПӘННІҢ МАЗМҰНЫ
Кiрiспе
Дипломатия пәнi мен. “Дипломатия” терминiнiң шығуы. “Дипломатия”
түсiнiгiнiң анықтамасы. Дипломатия тарихы қоғам тарихы мен мемлекетаралық қатынастардың құрамдас бөлiктерi ретiнде. Дипломатиялық қызметтiң ұйымдастырылуы. Дипломатияның түрлерi мен тәсiлдерi. Дипломатиялық өнер. Дипломаттың мамандығы. Дипломатия және дипломаттар. Көрнектi дипломаттар. Әртүрлi елдерде дипломаттық кадрлардың қалыптасуы. Дипломатиялық мектептер, академиялар және халықаралық қатынастар факультеттерi, мамандандырылған институттар. Қазақстандық дипломатияның қалыптасуы.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
БӨЛIМ I. ДИПЛОМАТИЯ ТАРИХЫ
1. Ежелгi Шығыс дипломатиясы
Ежелгi Қытай дипломатиясы. Цинь және Хань әулеттерiнiң дипломатиясы. У-дың дипломатиясы және оның маңызы. “Батыс” елдерге жiберiлген елшiлiктер. Ежелгi үндiстан дипломатиясы. Ежелгiшығыстық дипломатия мен халықаралық құқық ескерткiштер„GTдi. Ежелгi үндiстандағы елшiлердi тағайындау. Ежелгi Маурьяның эллиндiк мемлекеттерiмен дипломатиялық қатынастары және олардың ерекшелiктерi. Риммен қарым-қатынас. Ежелгi Египет дипломатиясы. Ежелгi Шығыс мемлекеттерiнiң құжаттары. Ежелгi Египеттегi “шарттық тәжiрибе. Халықаралық қатынастарды сақтау мiндеттiлiгi туралы ұстаным-“Pacta sunt servanta”.
2. Ежелгi Греция мен Римнiң дипломатиясы
Ежелгi Грециядағы дипломатия, дипломатиялық қызмет және дипломатиялық институттар. Гректердiң халықаралық байланыстары. Ежелгi
Грециядағы процедуралар мен ережелердiң тұрақтылығы. Ежелгi Грециядағы консульдық қызмет және оның ерекшелiктерi. Полистер арасындағы өзара қатынастар. “Проксения” институты және оның ролi. Елшiлiктер құрамы және олардың құқықтары. Құпия дипломатия және оның ролi. Елшiлiк миссиялар. Ежелгi Грециядағы қақтығыстарды реттеу әдiстерi. Ораторлар мен герольдтар алғашқы дипломаттардың прообраздары ретiнде. Халықаралық конференциялар және келiссөздер. Ежелгi Римнiң дипломатиясы және дипломатиялық тәжiрибесi. Сенаттың классикалық дәуiрде сыртқы саясатты жүргiзудегi ролi. Елшiлердi жөнелту және осы процестiң ерекшелiктерi. Ежелгi Римдегi соғысты жариялау мен бейбiтшiлiкке келу. Императорлық Римнiң сыртқы саясаты мен дипломатиясы. Императордың ролi. Ежелгi Римдегi дипломатиялық кадрларды дайындау ерекшелiгi. Антикалық дәуiрде дипломатиялық өкiлдiктердiң қызметiн реттейтiн халықаралық-құқықтық нормалардың пайда болуы.
3. Орта ғасырлардағы дипломатия
Ерте орта ғасырлық дипломатияның мазмұны, қызметiнiң сипаты және
әдiстерi. “Варварлық мемлекеттердiң” құрылуы және олардың
дипломатиясының сипаттамалық белгiлерi. Саяси бытыраңқылық дәуiрдегi
дипломатия. Ежелгi Русь дипломатиясы. Ежелгi орыс мемлекетi дипломатиялық қызметiнiң ерекшелiктерi. Русьтегi княздықтар арасындағы дипломатия. Византия империясының дипломатиясы және дипломатиялық
әрекеттерi. Қасиеттi Рим империясының дипломатиясы. Ортағасырлық Еуропаның дипломатиясындағы итальян қалаларының ролi. Ортағасырлық Шығыс елдерiнiң дипломатиясы. Қытайдың орта ғасырлардағы дипломатиясы. үндiстанның орта ғасырлардағы дипломатиясы. Араб мемлекетiнiң дипломатиясы.
4. Ренессанс пен жаңа заман дәуiрiндегi дипломатиялық қызметтiң
дамуы
Ренессанс кезеңiндегi Батыс Еуропа елдерiнiң дипломатиясы. Дипломатиялық қызметтiң тұрақтылық сипаты. Арнайы орталықтандырылған сыртқы саясат ведомстволарының қалыптасуы. Алғашқы халықаралық конгрестер. Елшiлiк құқықтың дамуы. Ашық теңiздерде кемелердiң еркiн жүзуi ұстанымының қалыптасуы. Алғашқы
“капитуляциялардың” пайда болуы. 1648 ж. Вестфаль трактаты және дипломатиялық тәжiрибеде зайырлы негiзде көпжақты шешiмдер мен келiсiлулердiң бастамасы. Отарлық жаулап алулар және шарттық тәжiрибенiң жаңа түрлерiнiң пайда болуы. Дипломаттарының тұрмысы мен өнегелерi.
5. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның
эволюциясы
Құдайшылдар, философтар, заңгер-теоретиктер шығармаларында дипломатиялық құқықтың, халықаралық құқықтың құрамдас бөлiгi ретiнде
пайда болуы. Дипломатиялық тәжiрибеге арналған туындылар. ХIII ғ.
Ағартушыларының халықаралық құқық ғылымының дамуына тигiзген әсерi.
Дипломатиялық доктринаның қалыптасу ерекшелiктерi. Жаңа саяси-
құқықтық және дипломатиялық ұғымдардың пайда болуы: “саяси тепе-
теңдiк”, “табиғи шекаралар” мемлекеттер, соғыс және бейбiтшiлiк құқығы,
теңiзде жүзу еркiндiгi, халықаралық шарттардың мызғымастығы. Дипломатияның теориясы мен тәжiрибесi.
6. Консульдық қызметтiң қалыптасуы және дамуы.
Консульдық қатынастардың дамуының тарихи ерекшелiктерi. Ертеде
консульдық мекемелердiң прототипiнiң пайда болуы. Орта ғасырларда халықаралық сауда мен теңiз саудасының дамуы және консульдық қызметтiң дамуы. Консульдарды тағайындау практикасының қалыптасуы. Консульдық тәжiрибенiң крест жорықтары кезiнде таралуы. Консульдық мекемелердiң еуропалық мемлекеттердiң отарлық экспансиясы кезеңiндегi құрылуы. ХІ-ХІI ғғ. Консульдар институтының пайда болуы. ХІIIIғ. Екiншi жартысында консульдық институттың дамуының жаңа кезеңi. Консульдық функцияларды, артықшылықтар мен иммунитеттердi кодификациялау. Жетекшi елдердiң консульдық қызметiнiң ерекшелiктерi.
7. ХІ ғ. Соңындағы және ХІIII ғғ. Ресей дипломатиясы.
Мәскеу мемлекетiнiң дипломатиясы. Халықаралық байланыстардың
ұлғаюы. Дипломатиялық жұмыстың ерекшелiктерi мен ұйымдастырылуы.
Боярлық дума мен Жақын думаның ролi. Орыс дипломатиясының
сословиялығы. Дипломатиялық аппараттың қалыптасуы. Посольдық приказ,
оның құрамы және функциясы. Ресейдiң дипломатиялық протоколының
қалыптасуы. Петр I тұсында дипломатиялық мекемелердiң реформасы. Жаңа
дипломатиялық кадрларды құру. Тұрақты дипломатиялық өкiлдiктер
торабының құрылуы. Сыртқы iстер Коллегиясының құрылуы. Ресейлiк
дипломаттардың стратегияны, тактиканы, жұмыс формалары мен әдiстерiн
өзгертуi. Ресей дипломатиялық қызметi аппаратының ары қарай дамуы.
Екатерина II дипломатиясы. Дипломатиялық аппарат құрылымын ары қарай
қайта құру. Орыс дипломатиясының әлемдiк аренаға шығуы.
8. Қазақ хандығының дипломатиясы.
Отандық дипломатияның қазақ мемлекетiнiң қалыптасып, нығаю тарихымен өзара байланысы. Қазақ хандығының әскери-саяси және сауда- экономикалық мүдделерi және дипломатия. Қазақ хандығы және оның көршiлерi. Хан және оның дипломатиялық прерогативасы. Қазақ топбасыларының жеке басының қасиеттерi, олардың қолайлы сыртқы саяси жағдайларды қалыптастыруға себiн тигiзетiн оқиғаларды талдап, болжам жасау қабiлетi. Билер қазақ дипломаттарының прообразы ретiнде. Окказиальды дипломатия. Қазақтардың көршi мемлекеттерге дипломатиялық миссиялары. ХІI-ХІIII ғғ. қазақ хандығы. ХІII-ХІIII ғғ. қазақ дипломаттары.
9. ХIХ ғ. Сыртқы саясат ведомстволарының эволюциясы.
Вена конгресiнiң дипломатиялық қызмет институттарын дамытудағы
ролi. Вена регламентiнiң қабылдануы. Франция, Англия, Испания, Австро-
Венгрия, Пруссия, Ресейде сыртқысаясат ведомстволарының қайта құрылуы.
АҚШ-тың сыртқы саясат институттары және оның эволюциясы. Дипломатиялық және консульдық құқықтардың пайда болуы. ХIХ ғ.соңы мен ХХ ғ. Басындағы шетелдiк мемлекеттердiң халықаралық-құқықтық тәжiрибесi. ХІIII-ХIХ ғғ. Көпжақты келiссөздердi жүргiзу және конференцияларды ұйымдастыру. Алғашқы халықаралық конгрестер мен конференциялар, оларды шақыру себептерi. Сауда, экономикалық, техникалық байланыстардың дамуы-арнайы мәселелер бойынша алғашқы халықаралық ұйымдардың пайда болуы.
10. Шетелдiк мемлекеттердiң қазiргi заманғы дипломатиялық
қызметi.
ХХ ғ. Бiрiншi жартысындағы дипломатия және дипломатиялық қызметтiң ұйымдастырылуы. Кеңес мемлекетiнiң дипломатиялық және консульдық қызмет аппаратының қалыптасуы. “Қырғи қабақ соғыс” кезеңiндегi дипломатиялық қызметтiң ерекшелiктерi. Дипломатияға әсер етушi саяси факторлар: жетекшi державалардың бәсекелестiгi; әскери теке-тiрес; дипломатияның идеологиялануы. “Қырғи қабақ соғыс” аяқталғаннан кейiнгi дипломатияның басымды салалары. Қазiргi кездегi дипломатияға әсер етушi факторлар. Саяси факторлар. Экономикалық дипломатияның ролi. Телекоммуникация саласындағы революция. Халықаралық дипломатиялық әрiптестiк. Дипломатия және қазiргi халықаралық қатынастардың субъектiлерi. Дипломатиялық институттарды үйлестiру. “Жоғары деңгейдегi” дипломатия. Дипломатиядағы сарапшылар. Әлемнiң жетекшi мемлекеттерiнiң сыртқы iстер министрлiгiнiң құрылымы.
11. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық
негiздерi.
Қазiргi кездегi мемлекетаралық қатынастардағы халықаралық құқықтың
функциялары. Қазiргi халықаралық құқықтың негiзгi ұстанымдары. БҰҰ-ның
Жарғысы, ЕҚЫҰ-ның Қорытынды актiсi және басқа да халықаралық құқықтың ұстанымдары туралы құжаттар. Дипломатиялық және консульдық құқықтың дамуы. 1961 ж. дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясы және мемлекетаралық қатынастардың ары қарай дамуы. 1963 ж. консульдық қатынастар туралы Вена конвенциясы. 1969 ж. арнайы миссиялар туралы Вена конвенциясы. Мемлекет өкiлдiктерiнiң әмбебап сипаттағы халықаралық ұйымдармен қатынасы туралы Вена конвенциясы.
12. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметiнiң
қалыптасуы.
Қазақстанның КСРО СIМ-нiң сыртқысаяси функцияларды атқаруға қатысуы.
Қазақстан Республикасының мемлекеттiк егемендiгiнiң жариялануы. Қазақстанның сыртқы саясат доктринасының қалыптасуы. Қазақстандық
дипломатиялық қызметтiң қалыптасуы. Қазақстан дипломатиясының
басымды мiндеттерi. Қазақстан Республикасы дипломатиялық қызметiнiң құқықтық негiзi. Қазақстанның халықаралық конвенцияларға қосылуы.
Қазақстан Республикасының 7 наурыз 2002 ж. “Дипломатиялық қызмет”
туралы заңы және оның мазмұны.
13. Қазақстан Республикасы дипломатиялық қызметiнiң негiзгi
органдары.
Қазақстан Республикасының президентi, парламентi, үкiметi. Және дипломатия. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызмет органдарының жүйесi. Дипломатиялық жұмыстың басымдары, ұйымдастырылуы және түрлерi. ҚР-сы СIМ-нiң орталық аппараты, оның құрылымы. ҚР-ның шетелдердегi дипломатиялық және консульдық өкiлдiктерi. Қазақстан Республикасының дипломатиялық сыныптары мен дәрежелерi. Дипломатиялық қызметтiң өтуi. Қазақстан дипломаттарына қойылатын талаптар, олардың құқықтары, мiндеттерi және жауапкершiлiктерi. Дипломатиялық қызметтi қамтамасыз ету. Дипломатиялық қызметтiң қаржымен және материалдық-шаруашылық қамтамасыз етiлуi.
БӨЛIМ II. ҚАЗIРГI КЕЗДЕГI ДИПЛОМАТИЯНЫҢ
ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ
14. Дипломатиялық қатынастар.
“Дипломатиялық қатынастар” ұғымы. Дипломатиялық қатынастарды орнату. Дипломатиялық өкiлдiктермен алмасу. Құжаттың формалары, фиксирующие келiсiмдер, келiсм туралы құжаттардың жариялау тәртiбi мен мерзiмдерi, коммюникенiң мәтiнiн келiсу. “үшiншi елдерде” өкiлдiк ету, мүдделер секциясы. 1961 ж. дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясы.
Қазақстан Республикасының 1997 және 2002 ж. ”Дипломатиялық қызмет
туралы ” заңы. Дипломатиялық қатынастарды уақытша тоқтату және үзу тәртiбi. Дипломатиялық қатынастарды қайта қалпына келтiру.
15. Сыртқы қатынастардың мемлекеттiк органдары.
Сыртқы саясат мәселелерi бойынша шешiм қабылдауға қатысатын сыртқы қатынастар органдары. Мемлекет басшысының сыртқы қатынастарды iске асырудағы ролi. Елдiң сыртқы саясатын жүзеге асырудағы үкiмет басшысы мен үкiметтiң өкiлеттiлiгi мен функциялары. Парламенттердiң сыртқы саясат пен сыртқы қатынастар бойынша мәселелердi шешудегi ролi. Сыртқы саясат ведомствосы (СIМ) басшысының өкiлеттiлiктерi мен функциялары. Арнайы сыртқысаяси ведомстволардың ролi, олардың құрылымы. Сыртқы қатынастардың шетелдiк органдары. Сыртқы қатынастардың тұрақты шетелдердегi органдары. Сыртқы қатынастардың шетелдердегi уақытша органдары. Сыртқы iстер министрлiгiнiң мiндеттерi. Дипломатиялық қызмет
органдарының негiзгi функциялары. СIМ-нiң ұйымдастырылуы мен құрылымы.
16. Дипломатиялық өкiлдiк
Дипломатиялық өкiлдiк түсiнiгi. 1961 ж. дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясының дипломатиялық өкiлдiктер туралы баптары. Дипломатиялық өкiлдiктiң негiзгi мiндеттерi мен функциялары. Дипломатиялық өкiлдiк персоналы. Дипломатиялық өкiлдiк басшысы. Агреман, оны сұрау және алу процедурасы. Персона грата. Персона нон грата. Сенiм грамотасын тапсыру. Керi шақырып алу грамотасы. Босатушы
грамота. Құлақтандыру грамотасы. Таныстыру және визалар. Дипломатиялық өкiлдiк құрылымының негiзгi компоненттер i.
17. Дипломатиялық өкiлдiктер мен оның персоналының құқықтық
мәртебесi.
Дипломатиялық өкiлдiктер мен оның персоналының халықаралық- құықтық мәртебесi. Дипломатиялық өкiлдiктердiң мәртебелерi мен функцияларын анықтайтын халықаралық келiсiмдер. Дипломатиялық өкiлдiктер мен олардың персоналы мәртебесiнiң ұлттық заңнамалық құжатарда мемлекеттiк-құқықтық реттелуi. “Дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтар” ұғымы. Дипломатиялық өкiлдiктiң негiзгi иммунитеттерi мен артықшылықтары. Дипломатиялық өкiлдiк мәртебесiнiң мәселесi. Дипломатиялық өкiлдiктер мен олардың персоналының мәртебесiн халықаралық-құқықтық реттеудегi қазiргi кездегi тенденциялар.
18. Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкiлдiктер.
Халықаралық ұйымдардың түсiнiгi және классификациясы. Халықаралық ұйымдардың жалпылай сипаттамасы, олардың шарттық базасы. Халықаралық ұйымдарға мүше болу. Халықаралық ұйымдар арасындағы үлкендiк. Халықаралық ұйымдар жанындағы өкiлдiктердiң түсiнiгi және функциялары. Дипломатиялық протоколдың халықаралық ережелерi. Халықаралық ұйымдардың орналасқан елдегi құқықтық мәртебесi. Халықаралық лауазымды қызметтiң ерекше сипаты. Халықаралық ұйымдарға мүше-мемлекеттердiң жалпы иммунитеттерi мен арт ықшылықтары. Арнайы миссиялар. Арнайы миссиялардың функциялары мен құықтық мәртебесi. Арнайы миссиялар жөнiндегi 1969 ж. конвенция.
19. Консульдық қызмет және оның жұмыс iстеуi.
Консульдық қызмет мемлекеттiң дипломатиялық қызметiнiң құрамды бөлiгi ретiнде. Консулдық қызметтiң құқықтық негiзi. Консульдық мекемелердiң түрлерi. Консульдардың екi түрi: штаттағы консульдар, құрметтi консульдар. Консульдық өкiлдiк персоналы. Консульдық округ. Консульдық корпус. Дуайен. Консульдық функциялардың жалпылама сипаты. Консульдық
артықшылықтар мен иммунитеттер. Консульдық иммунитеттер мен
артықшылықтардың дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтардан
айырмашылығы, оларды анықтаудағы функционалдық әдiстiң басымдылығы.
20. Дипломатиялық протокол.
Дипломатиялық протокол, мәнi мен маңызы. Дипломатиялық қатынастар туралы 1961 ж. Вена конвенциясының протоколдық нормалары. Дипломатиялық протокол нормаларының мiндеттiлiк сипаты. Дипломатиялық пртоколдың негiзгi ұстанымдары. Дипломатиялық пртоколдың халықаралық сипаты. Дипломатиялық протокол нормаларын
сақтаудың ұлттық ерекшелiктерi. Дипломаттық өкiлдердiң сыныптары мен дәрежелерi. Дипломаттық дәрежелердi беру тәртiбi. “Дипломатиялық корпус” түсiнiгi. Дуайен, оның
өкiлеттiгiнiң сипаты, функциялары. Дипломатиялық протокол нормаларын
қатаң сақтаудың мiндеттiлiгi. Халықаралық iзеттiлiк ережелерiн сақтау.
Дипломатиялық этикеттiң негiзгi элементтерi.
Дипломатиялық протокол нормаларын жетiлдiру. Дипломатиялық
пртокол дипломатияның саяси құралы ретiнде.
21. Көпжақты дипломатия.
Көпжақты дипломатия дипломатиялық тәжiрибенi дамытудың
компонентi ретiнде. Мемлекеттердiң көпжақты қатынасу формаларының
пайда болуы және дамуы. Екiжақты және көпжақты дипломатия арасындағы
өзара қатынас.
Көпжақты қатынасудың түрлерi. Көпжақты ынтымақтастықтың
ұйымдық формалары: халықаралық форумдар, келiссөздер, конференциялар
және халықаралық ұйымдар.
Көпжақты саладағы әдiстер мен тәсiлдердiң спецификасы. Халықаралық
форумдар процедураларының тәртiбi және оларда реттелетiн мәселелер.
Халықаралық келiсiмдердiң негiзгi категориялары. Көпжақты келiсiмдерге
қол қою тәжiрибесi. Көпжақты келiсiмдердiң ерекше аспектiлерi.
22. Қазiргi кездегi дипломатияның конференциальды формасы
Халықаралық конференция түсiнiгi. Конференциялардың
классификациясы. Халықаралық конференциялардың құрамына, өткiзiлу
деңгейiне мерзiмiне, мақсаттарына байланысты түрлерi.
Бейбiт келiссөздер және конференциялар, саяси конференциялар немесе
ұйымдар, мамандандырылған конференциялар немесе ұйымдар.
Қазiргi конференцияларды дайындау және өткiзу ерекшелiктерi.
Халықаралық конференциялардың жұмыс тәртiбi. Конференциялардағы
дипломатиялық жұмыстың түрлерi. Конференция делегаттарының ерекше
артықшылықтары мен иммунитеттерi. Дипломатиялық конференция
жұмысының процедурасы. Халықаралық конференциялардағы қаулылар
қабылдау тәртiбi.
23. Ұжымдық дипломатия
Ұжымдық дипломатияның пайда болуы, “өзге ел жалауы” астындағы
миссия.
Халықаралық қатынастар жүйесiнiң басты ұйымдары: БҰҰ, НАТО,
ЕҚҰЫ. БҰҰ-ның протоколдық ережелерi мен протоколдық тәжiрибесi.
Тұрақты өкiлдiктер мен уақытша миссиялар. БҰҰ-дағы дипломатиялық
қабылдаулар. БҰҰ-на мүше-мемлекет басшысының немесе үкiмет
басшысының БҰҰ-на сапарының протоколы.
Ұжымдық дипломатиядағы ЕО тәжiрибесi: дипломатиялық үйлестiрудi
ұйымдастыру, Еуропалық Одақтың дипломатиялық хатшылығы, бiрлескен
дипломатиялық демарштар, ЕО-тың елшiлiктер жүйесi. ЕО-қа мүше-
мемлекет елшiлiктерiнiң бiрлескен жұмыстарының формалары.
24. Дипломаттық кадрлар.
Дипломаттық қызмет және кәсiби дипломаттық кадрларды дайындау.
Дипломаттарды дайындау мен кәсiбилiктерiне қойылатын талаптардың
эволюциясы. Көрнектi дипломаттар дипломаттық кадрлардың үлгiсi ретiнде.
Дипломатиялық қызметтiң моделдерi. Кәсiби қызметтiң сыртқы саяси
жүйедегi мәртебесi. Дипломатиялық академиялар, мектептер, факультеттер.
Дипломаттық сипаттағы шетелдердегi оқу орталықтары. Дипломаттық
кадрларды дайындаудағы елтанымдық ерекшелiктер.
Қазақстан Республикасында дипломаттық кадрлардың қалыптасу
процесi. Қазақстан Республикасының дипломаттық қызмет кадрларының
құрамы. Дипломатиялық қызмет жұмыскерлерiн таңдап алу және дайындау
жүйесi.
25. Дипломаттың жеке басының қасиеттерi мен өнерi
Дипломаттарға қойылатын талаптар. Дипломаттың бойында болуға
тиiстi қасиеттер: кәсiбилiк; аналитикалық ойлау; объективтi және байсалды,
байыпты пайымдаулар; ойдың шынайылығы мен икемдiлiгi; жағдайды дұрыс
бағалап, оқиғаның даму барысын сараптай бiлу; жеделдiлiк; көзiн жеткiзе
бiлу дарыны, деректермен жұмыс iстеу әдiстерiн игеру; басқару тәжiрибесi;
кең дүниетаным.
Жұғымдылық дипломаттың маңызды қасиеттерiнiң бiрi ретiнде.
Қабылдаушы елге қатысты достық ниет пен объективтi мүдде. Өз елi туралы
мейлiнше жақсы пiкiр қалыптастыра бiлу. Дәстүрлi дипломатиялық
ұстамдылық және кiшiпейiлдiк. Этикет пен кәсiби сыпайылық ережелерiн
бiлу. Дипломатиялық өкiлдердiң моральдық қасиеттерi, олардың жеке
өмiрлерiндегi мүлтiксiз мiнезi.
26. Қазақстан Республикасының дипломатиялық тәжiрибесi
Дипломатиялық қызмет органдарының негiзгi функциялары: әлемдегi
қазiргi даму тенденцияларын сараптау; ҚР өкiлдiктерiнiң шетелдiк
мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен қатынасуы; ҚРхалықаралық саясат стратегиясын жүзеге асыру шетелдерде ҚР-ның сыртқы
және iшкi саясаты туралы ақпараттар таратуға ықпал жасау.
Мемлекеттiк және дипломатиялық протокол. ҚР дипломатиялық
протокол нормаларының халықаралық тәжiрибемен сәйкестiгi. Мемлекеттiк
протоколды өткiзу салтанатының ұлттық ерекшелiктерi.
БӨЛIМ III. ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТЫі ТЕХНИКАСЫ.
27. Дипломатиялық жұмыстың негiзгi формалары мен әдiстерi.
Дипломатиялық өкiлдiк жұмысының дәстүрлi бағыттары.
Дипломатиялық қызметкерлердiң қабылдаушы елдегi ақпараттық қызметтерi
және оның маңызы. Өз елiнiң позициясы туралы ақпараттық-түсiндiрме
жұмыс. Сараптамалық жұмыс. Дипломатиялық өкiлдiктiң протоколдық
функциялары. Дипломатиялық жазбалардың дипломатиялық өкiлдiк
жұмысындағы маңызы.
Дипломатиялық өкiлдiктiң дәстүрлi емес жұмыс түрлерi: мәдени,
лингвистикалық, экономикалық, әскери көмек, гуманитарлық көмек. Iстердi
шешудiң қарапайым түрлерi, жұмысты үйлестiру.
28. Протоколдық жұмыс
Дипломатиялық қызметтегi протоколдық жұмыстың ролi. Протоколдық
шаралардың негiзгi мiндеттерi. Елшiлiктердi ұйымдастыру мен ашу
процедуралары. Ресми сапарлар мен ресми байланыстардың протоколы.
Жоғары деңгейдегi мемлекеттiк сапардың нормалары мен тәжiрибесi.
Шетелдiк дипломаттар мен делегацияларды қарсы алуды дайындау.
Дипломатиялық қабылдаулар: қабылдаулардың мақсаттары, негiзгi
түрлерi. Қабылдауларды дайындау әдiстерiнiң халықаралық тәжiрибесi және
оның дипломатиялық этикетi. Халықаралық протоколдық тәжiрибенiң
этикетi. Өкiлеттiлiк шаралардың түрлерi. Дипломаттың визиттiк
карточкалары.
Дипломатиялық өкiлдiктiң негiзгi протоколдық функциялары.
Жекелеген елдердiң дипломатиялық протоколының ерекшелiктерi. Қазақстан
Республикасының дипломатиялық протоколы.
29. Дипломатиялық байланыстар, тiкелей сапарлар мен сұқбаттар.
Дипломаттардың байланыстарының, сапарларының және
сұқбаттарының ролi. Ресми байланыстар. Байланыстарды дипломатиялық
қабылдаулар, протоколдық шаралар және басқа да кездесулер көмегiмен
дамыту. Дипломатиялық сұқбаттардың маңызы. Дипломатиялық
сұқбаттарды дайындау техникасы. Дипломатиялық сұқбаттардың схемасы.
Тапсырмалар бойынша сұқбаттар және олардың сипаты. Жеке өз
бастамасымен өткiзiлетiн сұқбаттар. Баспасөз өкiлдерiмен кездесу.
Сұқбаттарды өткiзудегi дипломаттардың жеке қасиеттерi мен өнерi.
Дипломатиялық сұқбаттар жазбасының ережелерi.
30. Келiссөздер дипломатияның құралы ретiнде.
Келiссөздер дипломатиялық жұмыстың маңызды формаларының бiрi
ретiнде. Қазiргi келiссөздер барысының ерекшелiктерi. Келiссөздердiң
типологиясы және оның негiзгi белгiлерi. Келiссөздер құрылымы.
Келiссөздердiң негiзгi функциялары. Келiссөздердiң түрлерi. Келiссөздердi
ұйымдастыру дайындығы. Келiссөздерге дайындалу әдiстерi.
Келiссөздердiң кезеңдерi: пiкiр-таластық (бастапқы); аргументация және
болашақ келiссөздердiң жалпы ауқымын анықтау; позицияларды келiстiру
және уағдаластыққа қол жеткiзу (қорытынды).Келiссөздердiң мазмұнды
бөлiгi. Ортақ тәсiлдiң қалыптасуы және оның келiссөздер барысындағы
маңызы. Келiссөздердiң қорытынды құжаттары және олардың түрлерi.
31. Келiссөздер барысының технологиясы.
Келiссөздердi жүргiзу техникасы және оның маңызы. Келiссөздердi
жүргiзудiң тактикалық тәсiлдерi. Өз позициясындағы жалған акценттердi
орналастыру. Бопсалау және әрiптестi тығырыққа тiреу әдiсi. “Салями” тәсiлi
және оның маңызы. Қоқан-лоққы өзiн-өзi ұстау формасы ретiнде. Өз
ұсынысынан бас тарту. Екiжақты талқылау. Топтау. “Лас айла” тәсiлiн
қолдану және оның ережелерi. “Бастапқы деңгейдi барынша көтеру”.
Әрiптестiк тәсiлiнiң ерекшелiктерi. Екi жақты мүдделердi қалыптастыру
және iске асыру мәселелерi және оның келiссөздер барысындағы маңызы.
Ымыраласуды қолдану. Келiссөздердегi арағайындық және оның маңызы.
Кәсiби дипломаттардың келiссөздер мен құжаттарды саяси рәсiмдеудегi ролi.
Ұлттық келiссөздер стилiнiң ерекшелiктерi.
32. “Халықтық дипломатия”
Халықтық дипломатия. Қоғамдастықтың дипломатиялық
өкiлеттiктердегi ролiнiң арта түсуi. Ақпарат құралдары өкiлдерiмен жұмыс
iстеу. Саяси партиялармен, оппозициямен, кәсiподақтармен, академиялық
топтармен, iскер топтармен байланыс орнату. Баспасөз құралдары арқылы
мағлұматтар алу.
Әртүрлi аудитория алдында сөз сөйлеуге дайындық және көпшiлiк
алдында сөз сөйлеудiң түрлi ережелерi. Сөз сөйлеу құқығын пайдаланудың
процедуралық тәртiбi.
33. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжiрибесiндегi қазiргi
кездегi өзгерiстер
Мемлекеттердiң санқырлы сыртқы саяси қызметiнiң күн санап арта
түсуi және қазiргi дипломатия қызметiнiң жаңа салалары. Коммуникацияның
қазiргi кездегi құралдары және дипломатия. Технологиялық революцияның
жаңа мүмкiндiктерiн пайдалану.
Халықаралық ұйымдар ауқымындағы дипломатиялық әрекет. Жетекшiелдер мен кiшкентай мемлекеттердiң, “үшiншi дүние”елдердiң, микро
мемлекеттердiң қазiргi кездегi дипломатиялық қызметi. Дипломатияның
ұлттық стилiнiң унификациялануы; дипломатиялық әдiстердiң
әмбебаптылығы. Келiссөздер саласындағы конструктивтi параллелизм.
Дипломатиялық институттардың модификациясы. Дипломатиялық
қызметтiң даму болашағы. Қазiргi дипломатиялық стиль. Қазiргi
дипломатияның iскерлiгi, ашықтығы, қуаттылығы.
ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
Негiзгi:
1. Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961 г.
//Сборник документов по международному праву /Под общей ред. К.К.
Токаева.-Т.2.-Алматы, 1998.
2. Венская конвенция о консульских сношениях и факультативные
протоколы. 24 апреля 1963 г. //Сборник документов по международному
праву /Под общей ред. К.К. Токаева.-Т.2.-Алматы, 1998.
3. Венская конвенция о праве международных договоров от 23 мая 1969 г.
//Сборник документов по международному праву /Под общей ред. К.К.
Токаева.-Т.1.-Алматы, 1998.
4. Закон Республики Казахстан “О дипломатической службе” от 12 ноября
1997 г.-Алматы, 1997.
5. Закон Республики Казахстан “О дипломатической службе” от 13 марта
2002 г.- Алматы, 2002.
6. Консульский Устав РК //Указ № 217 от 27 сентября 1999.
7. Положение о Министерстве иностранных дел Республики Казахстан.-
САПП.-1996.- № 1.
8. Сборник документов по международному праву /Под ред. К.К. Токаева,
М.М. Атанова, Ж.У. Ибрашева. -Т.1-2.-Алматы, 1998.
Қосымша:
1. Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. - М.,1996.
2. Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический
этикет.- М.,1993.
3. Вуд Дж. Серре Ж. Дипломатический церемониал и протокол. - М..1976
4. Дипломатический словарь. 4-е изд. В 3-х т. - М..1986.
5. Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и
консульской службы. – Минск, 2001
6. Зорин В.А. Основы дипломатической службы. - М.,1977
7. История дипломатии / Под ред. А.А.Громыко. – В 5-ти т. - М,.1958 –
1963
8. Ковалев А. Азбука дипломатии. – М.,1993
9. Кузнецов С.А. Представители государств при международных
организациях.-М.,1980
10. Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая
практика. - М.,1987
11. Никольсон Г. Дипломатическое искусство. - М.,1962.
12. Панов А.Н. Японская дипломатическая служба. – М.,1989
13. Сатоу Э. Руководство по дипломатической практике. - М.,1961.
14. Селянинов О.П. Лекции по дипломатической практике. – М., 1989
15. Селянинов О.П. Тетради по дипломатической службе государств
(История и современность). – М., 1998
16. Серре Ж. Дипломатический протокол. - М.,1963
17. Челядинский А.А. Основы дипломатии. – Минск, 1997__
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ

ПӘННІҢ ОҚУ ЖҰМЫС БАҒДАРЛАМАСЫ
Пәні: DKS 2212- «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Оқыту формасы: күндізгі, ОБ
(күндізгі, сырттай), (ОБ, АОБ, ЖБ)

Кафедра: Тарих және халықаралық қатынастар
Курс: 2
Семестр: 3
Кредит саны: 3
Барлық сағат саны: 135
Дәріс: 15
Практикалық (сем.,студиялық) сабақтар: 30
Зертханалық сабақтар
CОӨЖ:30
CӨЖ:60
Емтихан:3 семестр
Алматы, 2013 ж.
1. Оқытушы туралы мәлімет: «Тарих және халықаралық қатынастар» кафедрасының (44 кабинет) аға оқытушысы Айсұлу Мәтқасымқызы Хайрулдаева. Ғылыми бағыты: «Халықаралық қатынастар». Тіл меңгеруі: қазақ, орыс және ағылшын тілдері.
кафедрада болу уақыты дүйсенбі -14.00-15.15., сейсенбі -15.00-16.00., жұма – 10.20-11.10
Байланыс ақпараты: 87019583779, электонды адресі –aisulu_01.81@mail.ru
2. Пәннің пререквизиттері:
1. Азия және Африка елдерінің жаңа және қазіргі заман тарихы
2. Европа және Америка елдерінің жаңа және қазіргі заман тарихы
3. Пәннің постреквизиттері:
1. ҚР дипломатиясы
2. Көпжақты дипломатия
3. ҚР сыртқы саясаты
4. Пәннің сипаттамасы.
«Дипломатиялық және консулдық қызмет» пәні ерте кезден бастап қазірге дейінге кезең аралығындағы дипломатиялық және консулдық қызметтің пайда болып, даму эволюциясын қарастырады.
Ежелгі Грек, Рим, Ежелгі Шығыс елдерінің дипломатиялық қызметінің қалыптасуынан бастап, орта ғасырларда, жаңа кезеңде, яғни капитализмнің қалыптасқан кезіндегі дипломатиялық қызметтің дамуы мен қазіргі кезеңдегі өсіп- өркендеу эволюциясы туралы студенттерге білім береді.
Шетел мемлекеттерінің қазіргі кезеңдегі дипломатиялық және консулдық қызметтерінің ерекшеліктерімен, құрылымы және тәжірибесі туралы кеңірек білім береді.
Сонымен қатар қазіргі кезеңдегі дипломатиялық және консулдық қызметтің халықаралық құқық нормалары негізіндегі даму процесін айқындап, дипломатиялық және консулдық қызметтің Вена конвенциялары негізінде құқықтық аспектілерімен таныстырады.
Қазіргі кезеңдегі дипломатиялық және консулдық қызметтің әдіс - тәсілдерімен таныстырады. Дипломатиялық өкілдік және олардың құқықтық мәртебесі, міндеттері, дипломаттардың міндеттері, іс - тәжірибесі, консулдық мекемелердің міндеттері, дипломатиялық кадрлерге қойылатын талаптар, дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері, дипломатиялық хаттама, дипломатиялық байланыстар, кездесулар, сұхбаттарды өткізу әдісі, келіссөздер жүргізу техникасымен таныстырады.
Қазақстан Республикасының дипломатиялық және консулдық қызметінің қалыптасуы мен даму процесімен таныстыра отырып, болашақ мамандар үшін қажетті мәліметтерді береді.
Ұлттық дипломатиялық ерекшеліктерді ашып көрсете отырып, қазіргі кезеңдегі дипломатиялық жұмыс пен тәжірибедегі жаңалықтармен таныстырады.
Белгілі дипломаттардың өмірі мен қызметі туралы мағлұматтар бере отырып, студенттердің солардың іс - тәжірибесінен үлгі алуға бағыт береді.
5. Пәннің мақсаты: Студенттердің халықаралық қатынастар төңірегіндегі теориялық білімі мен өзекті мәселелерді талдай білу тәжірибелік дағдысын қалыптастыру, сонымен қатар, болашақ мамандарға дипломатия мемлекеттік қызметтің ерекше түрі ретінде түсінік қалыптастыру, дипломат мамандығының ерекшеліктерін игеруге дағдыландыру, дипломатиялық және консулдық қызмет туралы білім бере отырып, тәжірибесін, құқықтық негізін меңгерту.
6. Пәннің міндеттері:
Дипломатиялық және консулдық қызметтің мемлекеттің сыртқы саясат пен халықаралық қатынастағы міндеттерін жүзеге асырудағы рөлін көрсету, дипломатиялық қатынастарды жүргізудің негізгі принциптерімен таныстыру, дипломатиялық және консулдық қызметтің негізгі әдістері мен технологиясымен таныстыру, стратегиясы мен тактикасын көрсету.
Пәнді игеруде студенттерде мынадай іскерлік дағдылары қалыптасуы қажет:
дипломатиялық және консулдық қызметтің пайда болуы, қалыптасуы мен дамуы туралы нақты білімді игеруі керек.
дипломатиялық және консулдық қызметті жүргізудің әдістері мен техникасын игеруі қажет.
болашақ маман ретінде шетел мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатына талдау жасап, қажетті ақпаратты іріктеп, жинақтап, жүйелеп, өз еліне керекті мәліметтерді дайындай білуі қажет.
маман ретінде дипломатиялық кездесулерді, келіссөздерді жүргізу техникасы мен технологиясын меңгеруі қажет.
дипломатиялық байланыстарды орнатуға қажетті сөз шеберлігі, шыдамдылық, тұрақтылық сияқты қасиеттерді студенттердің бойында қалыптастыра білуі керек.
Консулдық қызметкер ретінде заңдарды тереңірек біліп, өз азаматтарының құқын қорғай алатындай білім мен практикалық дағдысы қалыптасуы керек.
7. Күнтізбелік – тақырыптық жоспар:
№ Тақырыптың аты апта Сағат саны
Дәріс Прак.
(семин.) сабақ Лаб.
сабақ СОӨЖ СӨЖ
күндізгі оқу
1. Ежелгі Шығыс дипломатиясы. 1 1 1 1 3
2 Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы. 1 1 1 3
3. Орта ғасырлардағы дипломатия. 2 1 1 1 3
4. Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы. 2 1 1 3
5. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы. 3 1 1 1 3
6. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы. 3 1 1 2
7. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы. 4 1 1 1 2
8. Қазақ хандығының дипломатиясы. 4 1 1 2
9. ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы. 5 2 1
2 3
10. Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі. 6 2 2 3
11. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері 7 1 1 2 3
12. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары. 8 1 1
1 2
13. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. 8 1 1 2
14. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі. 9 2 1 1 2
15. Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер. 9 1 1 2
16. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. 10
2 1 2 3
17. Дипломатиялық хаттама. 11 2 1 2 3
18. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия. 12 1 1 1 2
19. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі. 12 1 1 1 2
20. ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі. 13 1 1 2
21. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс. 13 1 1
1 2
22. Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар. 14 1 1 2
23. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы. 14 1 1 1 2
24. Халықтық дипломатия. 15 1 1
1 2
25. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер. 15 1 1 2
Барлығы: 135 30 15 30 60
8. Дәріс, практикалық (семинар) сабақ жоспары
Тақырып
тың № Дәріс жоспары практикалық (семинар) сабақтың жоспары
1. Ежелгі Шығыс дипломатиясы.
1. Ежелгі шығыс дипломатиясының құжаттары. Ману заңдары.
2. Ассирияның күшеюі және оның дипломатиясы.
3. Ежелгі Египет дипломатиясы. Ежелгі Үнді дипломатиясы Ману Заңдарында. Ежелгі Қытай дипломатиясы

1. Ежелгі шығыс дипломатиясының құжаттары. Ману заңдары.
2. Ассирияның күшеюі және оның дипломатиясы.
3. Ежелгі Грециядағы дипломатия.
4. Грецияның классикалық дәуіріндегі дипломатия.
5. Македон- эллин дәуірі кезіндегі дипломатия.
2. Ежелгі Греция және Рим дипломатиясы.
1. Ежелгі Грецияның дипломатиялық байланыстары, оның түрлері.
2. Ежелгі Грецияның классикалық дәуірдегі және македон- эллин дәуіріндегі дипломатиясы.
3. Республика және империя тұсындағы Рим дипломатиясы. 3. Орта ғасыр дипломатиясы.
1. Орта ғасыр дипломатиясының ерекшеліктері: Византия империясы, арабтар, Киев Русі.
2. Феодалдық бытыраңқылық кезіндегі дипломатия.
3. Феодалдық монархияның күшейген кезіндегі дипломатия.
1.Орта ғасыр дипломатиясының ерекшеліктері: Византия империясы, арабтар, Киев Русі.
2. Феодалдық бытыраңқылық кезіндегі дипломатия.
3. Феодалдық монархияның күшейген кезіндегі дипломатия.
4. Жаңа заман дипломатиясының ерекшеліктері.
4. Ренессанс және жаңа заман кезеңіндегі дипломатияның дамуы.
1. Жаңа заман дипломатиясының ерекшеліктері.
2. Европа мемлекеттерінің дипломатиясының ерекшеліктері (ХҮІ-ХҮІІІғғ.)
3. Жас Америка мемлекетінің дипломатиясы. 5. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы.
1.Дипломатиялық қызметтің қалыптасуы, дамуы туралы теориялық еңбектер.
2.Дипломатиялық доктринаның қалыптасу ерекшеліктері.
3. Жаңа саяси құқықтық және дипломатиялық ұғымдардың пайда болуы.
1. Консулдық қызметтің қалыптасуы және оның құқықтық негізі.
2. ХҮ-ХҮІ ғғ. Консулдар институтының қалыптасуы.
3. ХҮІІІ ғ. ІІ жарт. Консулдар институтының дамуының жаңа кезеңі.
6. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
1.Консулдық қызмет түсінігі.
2.Консулдық қызметтің қалыптасу тарихы.
3.Консулдық қызметтің дамуы және ерекшелігі.
7. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы.
1. Киев Русьінің дипломатиясы.
2. Москва мемлекетінің дипломатиясы ХҮІ-ХҮІІІғ.
1. Киев Русьінің дипломатиясы.
2. Москва мемлекетінің дипломатиясы ХҮІ-ХҮІІІғ.
3. ХҮІ-ХҮІІІ ғ. қазақ хандығының сыртқы байланыстары және дипломатиясы.
8. Қазақ хандығының дипломатиясы.
1.Қазақ хандығының көршілерімен дипломатиялық байланыстары.
2.Қазақ билері қазақтың алғашқы дипломаттары.
3.Қазақ хандығындағы дипломатиялық дәстүр. 9. ХІХ ғ.сыртқы саяси ведомствалардың эволюциясы.
1.Вена конгресінің дипломатиялық қызметті дамытудағы ролі.
2.Дипломатиялық және консулдық құқықтың пайда болуы.
3.ХІХ ғ.Шетел мемлекеттеріндегі сыртқы саяси ведомстволардың даму эволюциясы. 1.Вена конгресінің дипломатиялық қызметті дамытудағы ролі.
2.Қазіргі кездегі Европа мемлекеттері және АҚШ-тың сыртқы саясат ведомстволары, олардың қызметі.
3. ХХғ. дипломатиялық қызмет және қалыптасқан дәстүр.
10. Шетел мемлекеттерінің қазіргі кездегі дипломатиялық қызметі.
1.ХХ ғ.дипломатия және дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуы.
2. Қазіргі кезеңдегі дипломатиялық қызметтің даму дәрежесі. 11. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері
1. Халықаралық құқықтың қайнар көздері және принциптері.
2. Дипломатиялық және консулдық құқық нормалары.
1.Қазіргі халықаралық құқық. БҰҰ-ның Жарғысы.
2. Дипломатиялық және консулдық құқықтың дамуы: 1961 ж. Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясы, 1963 ж. Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясы.
12. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
1. КСРО кезінде Қазақстанның сыртқы саясатқа қатысы.
2. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуы және оның құқықтық негіздері.
3. ҚР дипломатиялық қызметінің негізгі огандары, олардың құзыреттері. 1. КСРО кезінде Қазақстанның сыртқы саясатқа қатысы.
2. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуы.
3. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
4. Дипломатиялық қатынастардың орнауы, өкілдіктер алмасу.
5. Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың қызметі.
6. СІМ және шетелдегі өкілдіктер.
13. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
1. Дипломатиялық қатынастардың орнауы, өкілдіктер алмасу.
2. Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың қызметі.
3. СІМ және шетелдегі өкілдіктер. 14. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктердің құқықтық мәртебесі.
1. Дипломатиялық өкілдіктің міндеттері мен мақсаттары, қызметі.
2. Дипломатиялық өкілдіктердің және оның персоналының құқықтық мәртебесі. 1. Дипломатиялық өкілдік қызметкерлерінің міндеттері.
2. Дипломатиялық өкілдік қызметкерлерінің құқықтық мәртебесі.
3. Халықаралық ұйымдардағы өкілдіктер және олардың қызметі.
4.Халықаралық ұйымға мүше мемлекеттердің жалпы иммунитеттері мен артықшылықтары.
15. Халықаралық үкіметаралық ұйымдардағы мемлекеттердің дипломатиялық өкілділігі.
1. Халықаралық ұйымдар және олардың түрлері.
2. Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктердің құқықтары. 16. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі.
1.Қазіргі кезеңдегі консулдық қызмет және оның құқықтық негіздері.
2.Консулдық қызметтің дамуы және ерекшелігі. 1. Консулдық қызмет және оның құқықтық негізі.
2.Консулдық мекемелердің түрлері және оның атқаратын қызметі, құқы. 3.Консулдық иммунитеттер мен артықшылықтары.
17. Дипломатиялық хаттама.
1.Дипломатиялық хаттама түсінігі.
2.Дипломатиялық хаттаманың құқықтық негіздері.
3.Дипломатиялық дәстүрлер. 1.Дипломатиялық хаттаманың қалыптасқан нормалары.
2.Дипломатиялық хаттама: халықаралық тәжірибе және ұлттық ерекшелік.
18. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия.
1. Көпжақты дипломатияның қалыптасуы.
2. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциалды түрі.
3. Ұжымдық дипломатияның орны мен ролі. 1. Көпжақты қатынастардың қалыптасуы және түрлері.
2. Қазіргі конференциялар және оларды өткізу тәртібі.
3.Ұжымдық дипломатияның дамуы және ерекшелігі.
19. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі.
1.Дипломатиялық кадрлар және оларды дайындау ісі.
2.Дипломаттың жеке қасиеті және шеберлігі. 1. Кәсіптік дипломаттарды дайындау мәселесі.
2. Дипломаттардың жеке басына қойылатын талаптар.
3.ҚР-ның дипломатиялық дәстүрінің қалыптасуы
4.ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
5.ҚР-ның дипломаттары және оны дайындау ісі.
20. ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
1. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің басталуы, дамуы, қазіргі күйі.
2. ҚР-ың алғашқы дипломатиялық байланыстары.
3. ҚР-ың дипломатиялық дәстүрі.
21. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс.
1. Дипломаттың жұмысының мәні: ақпараттық жұмыс, талдау, түсіндіру.
2. Дипломаттың жұмысындағы хаттаманың маңызы.
3. Дипломаттық қабылдаулар. 1. Дипломаттың жұмысының мәні: ақпараттық жұмыс, талдау, түсіндіру.
2. Дипломаттың жұмысындағы хаттаманың маңызы.
3. Дипломаттық қабылдаулар.
4. Дипломаттардың жұмысында кездесулердің, сұхбаттардың рөлі.
5. Дипломаттық әңгімелесудің маңызы.
6. Дипломаттың жеке қасиеті.
22. Дипломатиялық байланыстар, жеке кездесулер және сұхбаттар.
1. Дипломатиялық байланыстарды орнату әдістері.
2. Дипломатиялық сұхбаттар және оған қойылатын талаптар 23. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы.
1. Дипломаттың жұмысының негізгі бір түрі- келіссөздер.
2. Келіссөздердің құрылымы және кезеңдері, түрлері.
3. Келіссөздерді жүргізу техникасы.
4. Келіссөздерді жүргізудегі делдалдық және ұлттық ерекшеліктер. Студенттер топқа бөлініп келіссөздер жүргізеді. Тақырып ретінде сол кездегі өзекті мәселелердің бірі ұсынылады.
24. Халықтық дипломатия.
1. Ұлттық дипломатия және оның ерекшеліктері.
2. Дипломатияда көпшілікпен қатынас.
3. БАҚ, партия, оппозиция т.б. өкілдерімен қатынас. 1. Ұлттық дипломатия және оның ерекшеліктері.
2. Дипломатияда көпшілікпен қатынас.
3. БАҚ, партия, оппозиция т.б. өкілдерімен қатынас.
4. Қазіргі дипломатия және оның ерекшеліктері.
5. Халықаралық ұйымдар шеңберіндегі дипломатиялық қызмет.
6. Дипломатиялық қызметтің дамуының болашағы.
25. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер.
1. Қазіргі дипломатиялық қызметтің ерекшелігі.
2. Қазіргі кездегі дипломатиялық қызметтегі жаңа мүмкіндіктер. 9. СОӨЖ (консультация) өткізу жоспары
№ Тапсырма тақырыбы СОӨЖ өткізу түрі
күндізгі оқу
1.
Ежелгі Шығыс дипломатиясы.
Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы. аналитикалық анықтама
2. Орта ғасырлардағы дипломатия.
Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы. баяндама
3. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы.
Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы. ғылыми талдау
4. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы.
Қазақ хандығының дипломатиясы. эссе
5. ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы.
Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі. аналитикалық анықтама
6. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері құжатпен жұмыс
7. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. құжатпен жұмыс
8. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі.
Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер. эссе
9. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. эссе
10. Дипломатиялық хаттама. эссе
11. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия. аналитикалық анықтама
12. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі.
ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі. презентация
13. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс.
Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар. эссе
14. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы. эссе
15. Халықтық дипломатия.
Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер. эссе
СӨЖ тапсырмаларын орындау және тапсыру кестесі
№ Тапсырма тақырыбы Бақылау түрі Тапсыру мерзімі
күндізгі оқу
1. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы. ғылыми талдау 4 апта
2. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. аналитикалық анықтама 7 апта
3. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. эссе 11 апта
4. Курстық жұмыс курстық жұмыс 14 апта
11. Реферат тақырыптары.
Ежелгі Шығыстың дипломатиялық дәстүрі.
Ежелгі Қытайдың дипломатиясы.
Ежелгі Үндістанның дипломатиясы.
Ежелгі Греция дипломатиясы.
Ежелгі Рим дипломатиясы.
Византия империясының дипломатиясы.
Орта ғасырлардағы Шығыс елдерінің дипломатиялық қызметі.
Ватиканның дипломатиялық қызметі және дәстүрлері.
Жаңа заманның дипломатиялық қызметінің ерекшеліктері. (ХУ1-ХУ11 ғғ.)
Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.(ХУ1-ХУ111ғғ.)
Ресей империясының дипломатиялық қызметінің дамуы.
Қазақ хандығының дипломатиясы.
Дипломатиялық қызметтің құқықтық негіздері.
Совет мемлекетінің дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
«Қырғи қабақ соғыс» кезіндегі дипломатияның еркшелігі.
Францияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Англияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Германияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Италияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
АҚШтың дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Ресейдің дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Қытайдың дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Жапонияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Араб елдерінің дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Үндістанның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Консулдық қызметтің құқықтық негіздері.
Қазақстанның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Қазіргі дипломатияның ұйымдастыру түрі және сипаты.
Қазіргі дипломатияны жүргізудің жаңа әдістері.
Дипломатялық қызметтің техникалық негізі және оның маңызы.
Дипломатиялық келіссөздер мемлекетаралық қатынастардың маңызды түрі
Көпжақты дипломатия және оның маңызы.
Саммиттер дипломатиялық келіссөздердің бір түрі ретінде.
Европа елдері мен Ресейдегі дипломатиялық қызмет: салыстырмалы талдау.
Қазіргі дипломатиялық қызмет: даму тенденциясы және болашағы.
Ежелгі Рим, Греция дипломатиясы және қазіргі дипломатиялық қызмет.
ХУ1-Х1Х ғғ. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
Қазіргі дипломатиялық қызмет: Жапония және Қытай.
Дипломатиялық хаттама және оның маңызы.
Дипломатиялық қызмет және кәсіптік кадрларды дайындау проблемасы.
Дипломатиялық өкілдіктер және оның қызметкерлерінің артықшылықтары мен иммунитеттері.
Дипломатиялық хаттама және оның маңызы.
Келіссөздер дипломатиялық жұмыстың маңызды түрі ретінде.
Халықаралық ұйымдардағы дипломатиялық қызмет және оның маңызы.
Қазіргі дипломатиялық қызмет ерекшеліктері: Англия және АҚШ.
Мемлекеттердің сыртқы саясатандағы дипломатияның орны және ролі.
І Петр тұсындағы орыс дипломатиялық қызметіндегі қайта құрулар.
ХҮІІІ ғ. Ресейдің дипломатиялық қызметі.
ІІ Екатеринаның дипломатиясы.
Шығыс және Батыс дипломатиясы: салыстырмалы талдау.
«Қырғи- қабақ соғыс» жылдарындағы дипломатия.
ХҮІІІ-ХІХ ғғ. Қытай, Жапония дипломатиясы.
Американ дипломатиясының пайда болуы және эволюциясы.
Н.Макиавеллидің дипломатиясы.
Бірінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі дипломатия.
Екінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі дипломатия.
Вена конгресі коллективтік дипломатияның көрінісі ретінде.
ХҮІІІ ғ. Франциядағы дипломатия және дипломатиялық қызмет.
Англия дипломатиялық қызметінің даму тенденциясы.
Испанияның дипломатиялық қызметінің эволюциясы.
Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі
Негізгі оқу әдебиеттері:
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика. Курс лекций. М., 2006.
Трухачев В.И. Международные деловые переговоры. Уч.пос.М., 2007.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Уч.пос. Алматы, 2000.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. Уч.пос.М.,2004.
Демин Ю.Г. Статус дипломатических представительств и их персонала. Уч.пос. М., 2010.
Электронды оқулық
Гикольсон Г. Исскуство дипломатии. Пер.с англ. Астана, 2005.
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Шеретов С.Г. Ведение международных переговоров. Уч.пос. Алматы, 2004.
Қосымша оқу әдебиеттері:
Тоқаев Қ. Беласу: дипломатиялық очерктер. Алматы, 2003.
Алексеев И.С. Исскуство дипломатии: не победить, а убедить: из истории конфликтов. Из истории дипломатии. Правила этикета. Как преодолеть «рознь мира сего?». М., Дашков и К, 2008.
Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический этикет. М., 1993 г.
Кузнецов С.А. Представители государств при международных организациях. М., 1980.
Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986.
Кузьмин Э.Л. Дипломатическое и деловое общение: правила игры. М., НОРМА, 2005.
Лукашук И.И. Дипломатические переговоры и принимаемые на них акты. М., 2004.
Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков. М., Русский раритет, 2000.
Соловьев Э.Я. Современный этикет. Деловой и международный протокол. Уч.пос. М., 2007.
Богучарский Е.М. Мусульманский этикет. М., 2010.
Лебедева М.М. Технология ведения переговоров. Уч.пос. М.,2010.
Мелихов И.А. Личность в дипломатии. На исторических параллелях. Монография. М., 2005.
Курмангужин С.А. 45 лет на дипломатической службе. Алматы, 2003.
Мансуров Т.А. Аравийская эпопея полпреда Назира Тюрякулова. М., 2001.
Назир Тюрякулов – полпред СССР в Королевстве Саудовская Аравия: письма, дневники, отчеты (1928-1935 гг.). М., 2000.
Колоколов Б.Л. Профессия дипломат: мемуары. М., 2006.
Ковалев А. Азбука дипломатии. М., 1993.
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. М., 1996 г.
Вуд Дж.Сере Ж. Дипломатический церемониал и протокол. М., 1976.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Плотникова О.В. Консульские отношения и консульское право. Уч. М.,1998.
Мусский И.А. Сто великих дипломатов. М., 2001.
Василенко И.А. Политические переговоры. М.,2006.
Нормативтік - құқықтық актілер:
Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961г. Сборник документов по международному праву. под общей ред.К.К.Токаева. т. 2. А.,1998.
Венская конвенция о праве международных договоров от 23 мая 1969 г. Сборник документов по международному праву, Алматы, 1977.
Закон РК «О дипломатической службе». Алматы, 2002.
Консульский Устав РК. Указ №217 от 27 сентября 1999.
Дипломатияческая и консульская службы. Сб.док.и мат. Алматы, 2004.
Интернет-ресурстар
www.akorda.kzwww.kazembassy.ru
www. rian.ru.
http:portal.mfa.kz
http://inform.kz/rus/articlehttp://Europe.rsuh.ru/iournal1http://www.webkursovik.ru/kartgotrab.aswww.aikyn.kz
www.osce.orgwww.egemen.kzhttp:www.mvd.kz.
www.kisi.kz.
http://www.easttime.ru/analiticwww.kmg.kz/press/
ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ЖАБДЫҚТАЛУ КАРТАСЫ
2013-2014 ОҚУ ЖЫЛЫ
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
№ Оқылатын бөлім Негізгі әдебиет
(авторы, аталуы, басылым жылы, оқылатын бөлім бойынша беттері) Қосымша әдебиет және Интернет көздері Қажет болған жағдайдағы басқа да ресурстар
(программалық қамтамасыздандыру, презентациялар, көрнекті құралдар және т.б.)
1 Ежелгі Шығыс дипломатиясы. История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006. http://Europe.rsuh.ru/iournal12 Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы. История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006. http://Europe.rsuh.ru/iournal13 Орта ғасырлардағы дипломатия. История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006. http://Europe.rsuh.ru/iournal14 Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы. История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006. http://Europe.rsuh.ru/iournal15 Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы. Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Уч.пос. Алматы, 2000. Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986.
6 XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы. История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006. http://Europe.rsuh.ru/iournal17 Қазақ хандығының дипломатиясы. Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков. М., Русский раритет, 2000. 8 ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы. Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г. http://www.russkiymir.ru/russkiymir/ru/analytics/article/news0004.html. 9 Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі. Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004 http://www.russkiymir.ru/russkiymir/ru/analytics/article/news0004.html. 10 Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері Демин Ю.Г. Статус дипломатических представительств и их персонала. Уч.пос. М., 2010. 11 Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары. Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
12 Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961г. Сборник документов по международному праву. под общей ред.К.К.Токаева. т. 2. А.,1998. Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986.
13 Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі. Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961г. Сборник документов по международному праву. под общей ред.К.К.Токаева. т. 2. А.,1998. Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986.
14 Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер. Кузнецов С.А. Представители государств при международных организациях. М., 1980. /http://www.mid.ru/brp_4.nsf15 Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Уч.пос. Алматы, 2000. //http://www.mid.ru/brp_4.nsf16 Дипломатиялық хаттама. Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979. 17 Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия. Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003. 18 Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі. Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961г. Сборник документов по международному праву. под общей ред.К.К.Токаева. т. 2. А.,1998. 19 ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі. Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005. 20 Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс. Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979. Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986.
21 Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар. Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. Уч.пос.М.,2004. 22 Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы. Шеретов С.Г. Ведение международных переговоров. Уч.пос. Алматы, 2004. 23 Халықтық дипломатия. Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003. 24 Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер. Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003. Құрастырған: Хайрулдаева А.М.

Каф.меңгерушісі: Кусайнова Қ.Т.
Студенттердің білім сапасын бақылау сұрақтары
Бірінші аралық бақылау
1-нұсқа
1. Ежелгі Грек және Рим дипломатиялық қызметі.
2. Дипломатиялық қызмет туралы Вена конвенциясы
2-нұcқа
1. Консулдық қызметтің пайда болуы және дамуы.
2. Орта ғасырларда дипломатиялық қызметтің қалыптасу ерекшеліктері
3-нұcқа
1. Жаңа кезеңдегі дипломатиялық қызмет және оның даму деңгейі.
2. ХҮІІІ ғ.Ресейдегі дипломатиялық қазмет эволюциясы.
4-нұсқа
1. Шет ел мемлекеттерінің дипломатиялық қызметі (бір ел мысалында)
2. Қазақ хандығының дипломатиясы.
5-нұсқа
1. Ежелгі Шығыс дипломатиясы.
2. ҚР-ның дипломатиялық қызметі туралы заңы.
6-нұсқа
1. ҚР-ның дипломатиялық қызметі.
2. Консулдық қызмет туралы Вена конвенциясы.
Екінші аралық бақылау
1-нұсқа
1. Дипломатиялық өкілдіктер және олардың қызметтері.
2. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
2-нұcқа
1. Дипломатиялық өкілдік қызметкерлерінің құқықтық мәртебесі.
2. Қазіргі кезеңдегі консулдық қызмет және оның міндеттері.
3-нұcқа
1. Қазіргі кезеңдегі дипломаттардың міндеттері мен қорғалу құқы.
2. Дипломатиялық хаттама.
4-нұсқа
1. Қазіргі дипломатияның ерекшелігі.
2. Дипломатиялық кадрлерге қойылатын талаптар.
5-нұсқа
1. Ұлттық дипломатия.
2. Келіссөздерді жүргізу технологиясы.
6-нұсқа
1. Дипломатиялық қабылдаулар және олардың мақсаттары.
2. Қазіргі кезеңдегі көпжақты дипломатия.
Тест сұрақтары
Сұрақ
“Дипломатия” терминінің түсінігі
Жауаптар
мемлекеттердің сыртқы қатынастарды жүргізу құралы
парламенттің қызметі
халықаралық ұйымдардың қызметі
дипломат кәсібі.
мемлекет басшысының кәсібі
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Мемлекеттің дипломатиялық қызыметінің негізгі органдарының бірі:
Жауаптар:
парламент
мәжіліс
мемлекеттің шетелдегі тұрақты өкілдігі
дипломатиялық конгресстер, конференциялар, сұхбаттасулар
сенат
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Дипломат – ол:
Жауаптар
қызметкер
министр
ішкі істер бөлімі қызметкері
шетел өкілдерімен саяси байланыстарды жүзеге асыратын ресми қызметтік тұлға, сыртқы істер министрлігінің қызметкері
мемлекеттік қызметкер
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
Дипломаттық қызметтің міндеттерінің бірі:
Жауаптар
дәрістерді оқу
компанияны басқару
әдебиеттермен жұмыс
саяси сараптама құрастыруға қатысу
кәсіпорынды басқару
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
“Сыртқы істер министрлігі немесе мекемесі (ведомствосы)” термині қайда бірінші рет қолданылды:
Жауаптар
Германияда
Англияда
Францияда
АҚШ-та
Италияда
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Сыртқы істер министрлігінің қызметі:
Жауаптар
құбылыстарды жүйелендіреді
қызметтерді басқарады
денсаулық сақтау
мемлекеттің сыртқы саясатын жүзеге асыру
мәдени байланыстарды жүзеге асыру
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
Сыртқы саяси мекемелердің негізгі қызметі:
Жауаптар
Сауда ісін жүргізу
халықаралық қатынастарда мемлекет пен азаматтардың мүддесін білдіру және қорғау
Бизнеспен айналысу
Туризмді дамыту
Гуманитарлық саясат жүргізу
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Дипломатиялық қатынастар – бұл:
Жауаптар
мемлекеттер арасында жүзеге асырылатын ресми қатынастар
халықаралық экономикалық қатынастар
ғаламдық саяси қатынастар
әлемдік шаруашылық қатынастар
әлемдік рыноктық қатынастар
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Де-факто – бұл:
Жауаптар
толық мойындау
уақытылы мойындау
уақытша мойындау
мойындамау
іс жүзінде мойындау
Дұрыс жауап:
5
Деңгей
1
Сұрақ
Де-юре – бұл:
Жауаптар
уақытылы мойындпау
заңды түрде мойындау
толық емес мойындау
уақытша мойындау
мойындамау
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Елшілік – дегеніміз:
Жауаптар
елдегі мемлекеттік мекеме
коммерциялық ұйым
шетелдегі мемлекеттік мекеме
шетелдік компания
бірлестік
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
“Проксения” институты қайда қолданылды:
Жауаптар
Римде
Грецияда
Италияда
Египетте
Ассирияда
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Консулдық институттың отаны:
Жауаптар
Ежелгі Греция
Ежелгі Қытай
Америка Құрама Штаттары
Ежелгі Римде
Ежелгі Үндістан
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
Проксения институтының мәні:
Жауаптар
шетелдіктер олардың мүдделерін қорғау міндетін өзіне алатын арнайы құқықтық шешім
шетелдіктер мүдделерін өзіне алатын қабылдаған мемлекеттің үкімет басшылығының қамқорлығы
шетелдіктер мүдделерін қорғауды өз міндетіне алатын сол елдің басқару органдарының қамқорлығы
шетелдіктер мүдделерін қорғау міндетін өзіне алатын қаланың әйгілі азаматтарының қамқорлығы
Шетелде сауда жасайтын көпестердің мүддесін қорғау
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
Ежелгі Римде проксендер қызметтерін орындағандар:
Жауаптар
преторлар
консулдар
сенаторлар
корольдер
императорлар
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Б.э.д. 15-14 ғғ. Египет дипломатиясын зерттеудің деректік көзі Телль-Амарндық архив cақталған музей:
Жауаптар
Лондондағы Британ музейі мен Берлин мемлекеттік музейінде.
Санкт-Петербургтегі тарихи музей мен Мәскеудегі мемлекеттік музейде.
Париждегі мемлекеттік музей мен Рим тарихи музейінде.
Венециядағы тарихи музей мен Лувр сарайында
Египеттің өзінде
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Көне Шығыста дипломатиялық қарым-қатынастың жүзеге асырылу түрі:
Жауаптар
Ресми сапар арқылы.
конференциялар арқылы.
кездесу көмегімен.
конгресс ұйымдастыру арқылы.
Форумдар өткізу арқылы.
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Б.э.д. 8-7 ғғ. Алдыңғы Азияда жетекшілік роль атқарған мемлекет:
Жауаптар
Египет
Ассирия
Хетт патшалығы
Сирия
Вавилон
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Амфиктония дегеніміз:
Жауаптар
Көне Грециядағы қаланың аты
Көне Грециядағы діни одақтар
Қонақжайлылық
Халық жиналысы
Эллиндік одақ
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Көне Грецияда саяси және әскери одақтар былай аталды:
Жауаптар
проксения.
амфиктония.
симмахия.
керюкс.
ангелос
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Көне Римдегі фециалдар:
Жауаптар
азаматтық функциялары бар діни одақтар
әскери одақтар.
қалалар одағы.
Грецияға қарсы одақтар
Елшілік одақтар
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
ІХ -ХІ ғғ. мемлекетаралық қатынастарды жүзеге асыруда қалыптаcқан институт:
Жауаптар
проксения институты.
герольдтар институты.
ақсақалдар кеңесі.
діни одақтар
әскери одақтар.
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
ХҮІ ғ. консулдардың ролінің төмендеуінің себебі
Жауаптар
Сауда ісі, теңізде жүзу ісі қысқарды
Соғыстар жиі орын алды, қызме жасауға мүмкіндік болмады
Тұрақты дипломатиялық өкілдіктер қалыптасып, консулдың қызметін олар атқара бастады
Рим папасы консулдардың қызметіне тиым салды
Консулдық қызметтің қажеті болмай қалды
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Ломбардтық қалалар лигасы кімге қарсы құрылды
Жауаптар
Рим папасына
Герман императорына
Француз короліне
Англия короліне
Моңғол Ордасына
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Телль-Амарна нені білдіреді:
Жауаптар
қаланың аты.
жердің аты.
адамның аты.
таудың аты
көлдің аты.
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Ассирия мемлекетінің жетекшілік үшін күрестегі бәсекелесі:
Жауаптар
Египет
Урарту.
Хетт патшалығы
Сирия
Вавилон.
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Көне Греция елшілерінің аталуы:
Жауаптар
дипломаттар
ақсақалдар
императорлар
легаттар
консулдар
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
Көне Римде елшілік:
Жауаптар
легациялар.
халық жиналысы.
проксения
амфиктония
симмахия
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Орта ғасырда дипломатиялық қарым-қатынаста ерекше роль атқарды:
Жауаптар
император
соғыстар
шіркеу.
конференциялар
теңіздік байланыстар
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Ү1 ғ. Византия дипломатияcының негізгі мақcаты:
Жауаптар
Арменияны бағындыру
Египетті тәуелді ету.
Варварларды Византияға қызмет атқаруға мәжбүрлеу
Иранды өзіне бағындыру
Рим папаcын әлcірету
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Орта ғаcырлардағы дипломатияның ереше сипатының бірі:
Жауаптар
елшілер алмаcу
дипломатиялық хат-хабар алмаcу
мұрагерлікпен жер бөліcу
динаcтиялық билікті cақтау
неке дипломатияcы
Дұрыс жауап
5
Деңгей
1
Сұрақ
Көне үнді дипломатияcының еcкерткіші:
Жауаптар
египет –хетт келіcім шарттары
cпарта-афины келіcімі
Немигев келіcімі
Верден келіcімі
Ману заңдары
Дұрыс жауап
5
Деңгей
1
Сұрақ
XІғ. аяғы мен XІІғ. басындағы папа мен император арасындағы айтысты аяқтаған, дегенмен екі жақты да қанағаттандырмаған келісім:
Жауаптар
Вормс эдиктісі
Гент келісімі
Папа диктанты.
Вормс конкордаты
Аугусбург діни бітімі
Дұрыс жауап
4
Деңгей
1
Сұрақ
ХҮІғ. Европадағы дипломатиялық қуаты үстем мемлекет:
Жауаптар
Англия
Франция
Испания
Нидерланды
Қытай
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
"Соғыс пен бейбітшілік құқығы" ("О праве войны и мира") трактатының авторы:
Жауаптар
Г.Гроций
Бальтазар Айала
Н.Макиавелли
Ришелье
Ашурбаниапал
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Консулдық қызметтер туралы Каракасс конвенциясы қай жылы қабылданды
Жауаптар
1911ж.
1922ж
1928ж
1939 ж
1947ж.
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Дипломатқа тән қасиет:
Жауаптар
шынайылық
байсалдылық
шыдамдылық.
шешендік
аталғандардың барлығы
Дұрыс жауап
5
Деңгей
1
Сұрақ
Дипломатқа тән қасиет:
Жауаптар
елдегі шет ел компанияларын басқарады
қызметті заңдандырады
шетелдегі консулдық қызмет мекемелер жұмысын басқарады
елшіліктерді басқарады
шет елдегі компанияларды басқарады
Дұрыс жауап
5
Деңгей
1
Сұрақ
Дипломатиялық қызмет тәртібі белгіленген құқықтық құжат:
Жауаптар
Хаттама
Вена конвенциясы
ХВҚ жарғысы
конституция
келісім шарт
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Шет елдегі дипломат өзінің қызметін неден бастайды:
Жауаптар
елді аралаудан
демалудан
байланыстарды орнатудан
саяхат жасаудан
шетелмен танысудан
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Іскер кездеулер ұйымдастырылады:
Жауаптар
жеке байланыстар арқылы
СІМ хаттамалық қызметі арқылы
пресс-конференциялар арқылы
саяси қызметкерлер арқылы
журналистер арқылы
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Консулдық қызмет жүзеге асады:
Жауаптар
елшіліктердің консулдық бөлімдерімен
елшілік бөліммен
жедел қызмет бөлімімен
сауда агенттігімен
экономикалық бөліммен
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Консулдық мекеменің артықшылықтары мен иммунитеттері қандай құжатта бекітілген:
Жауаптар
1963 ж. Вена конвенциясында
1961 ж. Вена конвенциясында
ХВҚ жарғысында
БҰҰ құжаттарында
конституцияда
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Шетел территориясында орналасқан Қазақстан Республикасының консулдық мекемелерінің міндеттері, ұйымдастыруы және қызметтері белгіленген негізгі заң актісі
Жауаптар
ҚР Консулдық жарғысы
ҚР елшілік қызметі туралы Заңы
ҚР СІМ Консулдық қызмет туралы Қаулысы
ҚР СІМ туралы Қаулысы
ҚР Елшілігі туралы Қаулысы
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
ҚР Консулдық жарғысы қабылданған жыл:
Жауаптар
1999ж. 27 қыркүйегінде
1998 ж. 13 қазанында
2000ж. 20 қаңтарында
1998 ж. 12 қыркүйегінде
1997ж. 12 қыркүйегінде
Дұрыс жауап
1
Деңгей
1
Сұрақ
Консулдық қатынастар туралы Вена конвенция қабылдаған жыл:
Жауаптар
1961ж.
1963ж.
1975ж.
1989ж.
1956ж.
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Қай жылы ҚР Бас консулдық басқармасы ҚР Консулдық қызмет Департаментіне қайта қалыптасты:
Жауаптар
1991ж.
1992ж.
1999ж.
1989ж.
2007ж.
Дұрыс жауап
3
Деңгей
1
Сұрақ
Көне Рим елшілерінің ерекше белгісі:
Жауаптар
фрак
бас киім
алтын сақина
орден
сағат
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
XІІ-XІІІғғ. Германиядағы Штауфендер династиясынан шыққан императорлардың сыртқы саясатындағы ортақтық сипаты:
Жауаптар
Италияны өз билігіне бағындыруға ұмтылу.
Папаға қарсы күрес.
Франциямен бақталастық
Англиямен бақталастық.
Испанияны бағындыру
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Сұрақ
Төтенше және өкілетті елшілерді кім тағайындайды
Жауаптар
СІМ министрі
Президент
Парламент
Премьер-министр
БҰҰ өкілі
Дұрыс жауап
2
Деңгей
1
Оқытушының басқаруымен студенттің өзіндік жұмысын рәсімдеу талаптары
Эссе - бұл еркін түрде жазылатын жұмыстардың бірі. Рефераттан ерекшелігі мұнда автордың өзінің ойы, көзқарасы, пікірі, өзінің тақырыпқа байланысты ұстанымдары айқын білдіріледі. Студент пайдаланған әдебиеттер тізімін көрсетуі керек. Эссенің көлемі 3-5 беттен аспауы керек.
Баяндама – берілген тақырып бойынша нақты жазылатын жұмыс. Баяндамада берілген тақырып жан жақты талқыланып, нәтижесі анықталып, нақты қорытындылар жасалуы қажет. Баяндаманың көлемі 5-6 бет.
Аналитикалық анықтама- Ұсынылған мәселені құжаттар, деректер негізінде анықтап, салыстырып, жүйелеп, талдап, нақты жағдайды белгілеп, өз қорытындысы мен тұжырымдамасын дәйектеп бере білуі керек. Көлемі 1-2 бет.
Ғылыми талдау – ұсынылған әдебиеттегі ғалымдардың ойлары, пікірі және көзқарастары мен пайымдауларын талдау қажет. Олардың ұстанымдарын нақты түсіндіре білу керек. Көлемі 3 бетке дейін.
Құжатпен жұмыс – берілген құжаттың мәтінін толық оқып шығып, әрбір бап бойынша талдау жасау қажет. Құжаттың мазмұны нақты баптарымен талданып ашып көрсетілуі қажет. Көлемі шектелмейді.
студенттің өзіндік жұмысын рәсімдеу талаптары
Аналитикалық анықтама- Ұсынылған мәселені құжаттар, деректер негізінде анықтап, салыстырып, жүйелеп, талдап, нақты жағдайды белгілеп, өз қорытындысы мен тұжырымдамасын дәйектеп бере білуі керек. Көлемі 1-2 бет.
Ғылыми талдау – ұсынылған әдебиеттегі ғалымдардың ойлары, пікірі және көзқарастары мен пайымдауларын талдау қажет. Олардың ұстанымдарын нақты түсіндіре білу керек. Көлемі 3 бетке дейін.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
Білім алушыларға арналған пәннің оқу-әдістемелік кешені
Пәні: «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Оқыту формасы: күндізгі, ОБ
(күндізгі, сырттай), (ОБ, АОБ, ЖБ)

Кафедра: Тарих және халықаралық қатынастар
Курс: 2
Семестр: 3
Кредит саны: 3
Барлық сағат саны: 135
Дәріс: 15
Практикалық (сем.,студиялық) сабақтар: 30
Зертханалық сабақтар
CОӨЖ:30
CӨЖ:60
Емтихан:3 семестр
Алматы, 2013 ж.
1. Оқытушы туралы мәлімет: «Тарих және халықаралық қатынастар» кафедрасының (44 кабинет) аға оқытушысы Айсұлу Мәтқасымқызы Хайрулдаева. Ғылыми бағыты: «Халықаралық қатынастар». Тіл меңгеруі: қазақ, орыс және ағылшын тілдері.
кафедрада болу уақыты дүйсенбі -14.00-15.15., сейсенбі -15.00-16.00., жұма – 10.20-11.10
Байланыс ақпараты: 87019583779, электонды адресі –aisulu_01.81@mail.ru
2. Пәннің пререквизиттері:
1. Азия және Африка елдерінің жаңа және қазіргі заман тарихы
2. Европа және Америка елдерінің жаңа және қазіргі заман тарихы
3. Пәннің постреквизиттері:
1. ҚР дипломатиясы
2. Көпжақты дипломатия
3. ҚР сыртқы саясаты
4. Пәннің сипаттамасы.
«Дипломатиялық және консулдық қызмет» пәні ерте кезден бастап қазірге дейінге кезең аралығындағы дипломатиялық және консулдық қызметтің пайда болып, даму эволюциясын қарастырады.
Ежелгі Грек, Рим, Ежелгі Шығыс елдерінің дипломатиялық қызметінің қалыптасуынан бастап, орта ғасырларда, жаңа кезеңде, яғни капитализмнің қалыптасқан кезіндегі дипломатиялық қызметтің дамуы мен қазіргі кезеңдегі өсіп- өркендеу эволюциясы туралы студенттерге білім береді.
Шетел мемлекеттерінің қазіргі кезеңдегі дипломатиялық және консулдық қызметтерінің ерекшеліктерімен, құрылымы және тәжірибесі туралы кеңірек білім береді.
Сонымен қатар қазіргі кезеңдегі дипломатиялық және консулдық қызметтің халықаралық құқық нормалары негізіндегі даму процесін айқындап, дипломатиялық және консулдық қызметтің Вена конвенциялары негізінде құқықтық аспектілерімен таныстырады.
Қазіргі кезеңдегі дипломатиялық және консулдық қызметтің әдіс - тәсілдерімен таныстырады. Дипломатиялық өкілдік және олардың құқықтық мәртебесі, міндеттері, дипломаттардың міндеттері, іс - тәжірибесі, консулдық мекемелердің міндеттері, дипломатиялық кадрлерге қойылатын талаптар, дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері, дипломатиялық хаттама, дипломатиялық байланыстар, кездесулар, сұхбаттарды өткізу әдісі, келіссөздер жүргізу техникасымен таныстырады.
Қазақстан Республикасының дипломатиялық және консулдық қызметінің қалыптасуы мен даму процесімен таныстыра отырып, болашақ мамандар үшін қажетті мәліметтерді береді.
Ұлттық дипломатиялық ерекшеліктерді ашып көрсете отырып, қазіргі кезеңдегі дипломатиялық жұмыс пен тәжірибедегі жаңалықтармен таныстырады.
Белгілі дипломаттардың өмірі мен қызметі туралы мағлұматтар бере отырып, студенттердің солардың іс - тәжірибесінен үлгі алуға бағыт береді.
5. Пәннің мақсаты: Студенттердің халықаралық қатынастар төңірегіндегі теориялық білімі мен өзекті мәселелерді талдай білу тәжірибелік дағдысын қалыптастыру, сонымен қатар, болашақ мамандарға дипломатия мемлекеттік қызметтің ерекше түрі ретінде түсінік қалыптастыру, дипломат мамандығының ерекшеліктерін игеруге дағдыландыру, дипломатиялық және консулдық қызмет туралы білім бере отырып, тәжірибесін, құқықтық негізін меңгерту.
6. Пәннің міндеттері:
Дипломатиялық және консулдық қызметтің мемлекеттің сыртқы саясат пен халықаралық қатынастағы міндеттерін жүзеге асырудағы рөлін көрсету, дипломатиялық қатынастарды жүргізудің негізгі принциптерімен таныстыру, дипломатиялық және консулдық қызметтің негізгі әдістері мен технологиясымен таныстыру, стратегиясы мен тактикасын көрсету.
Пәнді игеруде студенттерде мынадай іскерлік дағдылары қалыптасуы қажет:
дипломатиялық және консулдық қызметтің пайда болуы, қалыптасуы мен дамуы туралы нақты білімді игеруі керек.
дипломатиялық және консулдық қызметті жүргізудің әдістері мен техникасын игеруі қажет.
болашақ маман ретінде шетел мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатына талдау жасап, қажетті ақпаратты іріктеп, жинақтап, жүйелеп, өз еліне керекті мәліметтерді дайындай білуі қажет.
маман ретінде дипломатиялық кездесулерді, келіссөздерді жүргізу техникасы мен технологиясын меңгеруі қажет.
дипломатиялық байланыстарды орнатуға қажетті сөз шеберлігі, шыдамдылық, тұрақтылық сияқты қасиеттерді студенттердің бойында қалыптастыра білуі керек.
Консулдық қызметкер ретінде заңдарды тереңірек біліп, өз азаматтарының құқын қорғай алатындай білім мен практикалық дағдысы қалыптасуы керек.
7. Күнтізбелік – тақырыптық жоспар:
№ Тақырыптың аты апта Сағат саны
Дәріс Прак.
(семин.) сабақ Лаб.
сабақ СОӨЖ СӨЖ
күндізгі оқу
1. Ежелгі Шығыс дипломатиясы. 1 1 1 1 3
2 Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы. 1 1 1 3
3. Орта ғасырлардағы дипломатия. 2 1 1 1 3
4. Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы. 2 1 1 3
5. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы. 3 1 1 1 3
6. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы. 3 1 1 2
7. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы. 4 1 1 1 2
8. Қазақ хандығының дипломатиясы. 4 1 1 2
9. ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы. 5 2 1
2 3
10. Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі. 6 2 2 3
11. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері 7 1 1 2 3
12. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары. 8 1 1
1 2
13. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. 8 1 1 2
14. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі. 9 2 1 1 2
15. Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер. 9 1 1 2
16. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. 10
2 1 2 3
17. Дипломатиялық хаттама. 11 2 1 2 3
18. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия. 12 1 1 1 2
19. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі. 12 1 1 1 2
20. ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі. 13 1 1 2
21. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс. 13 1 1
1 2
22. Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар. 14 1 1 2
23. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы. 14 1 1 1 2
24. Халықтық дипломатия. 15 1 1
1 2
25. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер. 15 1 1 2
Барлығы: 135 30 15 30 60
8. Дәріс, практикалық (семинар) сабақ жоспары
Тақырып
тың № Дәріс жоспары практикалық (семинар) сабақтың жоспары
1. Ежелгі Шығыс дипломатиясы.
1. Ежелгі шығыс дипломатиясының құжаттары. Ману заңдары.
2. Ассирияның күшеюі және оның дипломатиясы.
3. Ежелгі Египет дипломатиясы. Ежелгі Үнді дипломатиясы Ману Заңдарында. Ежелгі Қытай дипломатиясы

1. Ежелгі шығыс дипломатиясының құжаттары. Ману заңдары.
2. Ассирияның күшеюі және оның дипломатиясы.
3. Ежелгі Грециядағы дипломатия.
4. Грецияның классикалық дәуіріндегі дипломатия.
5. Македон- эллин дәуірі кезіндегі дипломатия.
2. Ежелгі Греция және Рим дипломатиясы.
1. Ежелгі Грецияның дипломатиялық байланыстары, оның түрлері.
2. Ежелгі Грецияның классикалық дәуірдегі және македон- эллин дәуіріндегі дипломатиясы.
3. Республика және империя тұсындағы Рим дипломатиясы. 3. Орта ғасыр дипломатиясы.
1. Орта ғасыр дипломатиясының ерекшеліктері: Византия империясы, арабтар, Киев Русі.
2. Феодалдық бытыраңқылық кезіндегі дипломатия.
3. Феодалдық монархияның күшейген кезіндегі дипломатия.
1.Орта ғасыр дипломатиясының ерекшеліктері: Византия империясы, арабтар, Киев Русі.
2. Феодалдық бытыраңқылық кезіндегі дипломатия.
3. Феодалдық монархияның күшейген кезіндегі дипломатия.
4. Жаңа заман дипломатиясының ерекшеліктері.
4. Ренессанс және жаңа заман кезеңіндегі дипломатияның дамуы.
1. Жаңа заман дипломатиясының ерекшеліктері.
2. Европа мемлекеттерінің дипломатиясының ерекшеліктері (ХҮІ-ХҮІІІғғ.)
3. Жас Америка мемлекетінің дипломатиясы. 5. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы.
1.Дипломатиялық қызметтің қалыптасуы, дамуы туралы теориялық еңбектер.
2.Дипломатиялық доктринаның қалыптасу ерекшеліктері.
3. Жаңа саяси құқықтық және дипломатиялық ұғымдардың пайда болуы.
1. Консулдық қызметтің қалыптасуы және оның құқықтық негізі.
2. ХҮ-ХҮІ ғғ. Консулдар институтының қалыптасуы.
3. ХҮІІІ ғ. ІІ жарт. Консулдар институтының дамуының жаңа кезеңі.
6. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
1.Консулдық қызмет түсінігі.
2.Консулдық қызметтің қалыптасу тарихы.
3.Консулдық қызметтің дамуы және ерекшелігі.
7. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы.
1. Киев Русьінің дипломатиясы.
2. Москва мемлекетінің дипломатиясы ХҮІ-ХҮІІІғ.
1. Киев Русьінің дипломатиясы.
2. Москва мемлекетінің дипломатиясы ХҮІ-ХҮІІІғ.
3. ХҮІ-ХҮІІІ ғ. қазақ хандығының сыртқы байланыстары және дипломатиясы.
8. Қазақ хандығының дипломатиясы.
1.Қазақ хандығының көршілерімен дипломатиялық байланыстары.
2.Қазақ билері қазақтың алғашқы дипломаттары.
3.Қазақ хандығындағы дипломатиялық дәстүр. 9. ХІХ ғ.сыртқы саяси ведомствалардың эволюциясы.
1.Вена конгресінің дипломатиялық қызметті дамытудағы ролі.
2.Дипломатиялық және консулдық құқықтың пайда болуы.
3.ХІХ ғ.Шетел мемлекеттеріндегі сыртқы саяси ведомстволардың даму эволюциясы. 1.Вена конгресінің дипломатиялық қызметті дамытудағы ролі.
2.Қазіргі кездегі Европа мемлекеттері және АҚШ-тың сыртқы саясат ведомстволары, олардың қызметі.
3. ХХғ. дипломатиялық қызмет және қалыптасқан дәстүр.
10. Шетел мемлекеттерінің қазіргі кездегі дипломатиялық қызметі.
1.ХХ ғ.дипломатия және дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуы.
2. Қазіргі кезеңдегі дипломатиялық қызметтің даму дәрежесі. 11. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері
1. Халықаралық құқықтың қайнар көздері және принциптері.
2. Дипломатиялық және консулдық құқық нормалары.
1.Қазіргі халықаралық құқық. БҰҰ-ның Жарғысы.
2. Дипломатиялық және консулдық құқықтың дамуы: 1961 ж. Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясы, 1963 ж. Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясы.
12. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
1. КСРО кезінде Қазақстанның сыртқы саясатқа қатысы.
2. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуы және оның құқықтық негіздері.
3. ҚР дипломатиялық қызметінің негізгі огандары, олардың құзыреттері. 1. КСРО кезінде Қазақстанның сыртқы саясатқа қатысы.
2. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуы.
3. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
4. Дипломатиялық қатынастардың орнауы, өкілдіктер алмасу.
5. Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың қызметі.
6. СІМ және шетелдегі өкілдіктер.
13. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
1. Дипломатиялық қатынастардың орнауы, өкілдіктер алмасу.
2. Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың қызметі.
3. СІМ және шетелдегі өкілдіктер. 14. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктердің құқықтық мәртебесі.
1. Дипломатиялық өкілдіктің міндеттері мен мақсаттары, қызметі.
2. Дипломатиялық өкілдіктердің және оның персоналының құқықтық мәртебесі. 1. Дипломатиялық өкілдік қызметкерлерінің міндеттері.
2. Дипломатиялық өкілдік қызметкерлерінің құқықтық мәртебесі.
3. Халықаралық ұйымдардағы өкілдіктер және олардың қызметі.
4.Халықаралық ұйымға мүше мемлекеттердің жалпы иммунитеттері мен артықшылықтары.
15. Халықаралық үкіметаралық ұйымдардағы мемлекеттердің дипломатиялық өкілділігі.
1. Халықаралық ұйымдар және олардың түрлері.
2. Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктердің құқықтары. 16. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі.
1.Қазіргі кезеңдегі консулдық қызмет және оның құқықтық негіздері.
2.Консулдық қызметтің дамуы және ерекшелігі. 1. Консулдық қызмет және оның құқықтық негізі.
2.Консулдық мекемелердің түрлері және оның атқаратын қызметі, құқы. 3.Консулдық иммунитеттер мен артықшылықтары.
17. Дипломатиялық хаттама.
1.Дипломатиялық хаттама түсінігі.
2.Дипломатиялық хаттаманың құқықтық негіздері.
3.Дипломатиялық дәстүрлер. 1.Дипломатиялық хаттаманың қалыптасқан нормалары.
2.Дипломатиялық хаттама: халықаралық тәжірибе және ұлттық ерекшелік.
18. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия.
1. Көпжақты дипломатияның қалыптасуы.
2. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциалды түрі.
3. Ұжымдық дипломатияның орны мен ролі. 1. Көпжақты қатынастардың қалыптасуы және түрлері.
2. Қазіргі конференциялар және оларды өткізу тәртібі.
3.Ұжымдық дипломатияның дамуы және ерекшелігі.
19. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі.
1.Дипломатиялық кадрлар және оларды дайындау ісі.
2.Дипломаттың жеке қасиеті және шеберлігі. 1. Кәсіптік дипломаттарды дайындау мәселесі.
2. Дипломаттардың жеке басына қойылатын талаптар.
3.ҚР-ның дипломатиялық дәстүрінің қалыптасуы
4.ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
5.ҚР-ның дипломаттары және оны дайындау ісі.
20. ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
1. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің басталуы, дамуы, қазіргі күйі.
2. ҚР-ың алғашқы дипломатиялық байланыстары.
3. ҚР-ың дипломатиялық дәстүрі.
21. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс.
1. Дипломаттың жұмысының мәні: ақпараттық жұмыс, талдау, түсіндіру.
2. Дипломаттың жұмысындағы хаттаманың маңызы.
3. Дипломаттық қабылдаулар. 1. Дипломаттың жұмысының мәні: ақпараттық жұмыс, талдау, түсіндіру.
2. Дипломаттың жұмысындағы хаттаманың маңызы.
3. Дипломаттық қабылдаулар.
4. Дипломаттардың жұмысында кездесулердің, сұхбаттардың рөлі.
5. Дипломаттық әңгімелесудің маңызы.
6. Дипломаттың жеке қасиеті.
22. Дипломатиялық байланыстар, жеке кездесулер және сұхбаттар.
1. Дипломатиялық байланыстарды орнату әдістері.
2. Дипломатиялық сұхбаттар және оған қойылатын талаптар 23. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы.
1. Дипломаттың жұмысының негізгі бір түрі- келіссөздер.
2. Келіссөздердің құрылымы және кезеңдері, түрлері.
3. Келіссөздерді жүргізу техникасы.
4. Келіссөздерді жүргізудегі делдалдық және ұлттық ерекшеліктер. Студенттер топқа бөлініп келіссөздер жүргізеді. Тақырып ретінде сол кездегі өзекті мәселелердің бірі ұсынылады.
24. Халықтық дипломатия.
1. Ұлттық дипломатия және оның ерекшеліктері.
2. Дипломатияда көпшілікпен қатынас.
3. БАҚ, партия, оппозиция т.б. өкілдерімен қатынас. 1. Ұлттық дипломатия және оның ерекшеліктері.
2. Дипломатияда көпшілікпен қатынас.
3. БАҚ, партия, оппозиция т.б. өкілдерімен қатынас.
4. Қазіргі дипломатия және оның ерекшеліктері.
5. Халықаралық ұйымдар шеңберіндегі дипломатиялық қызмет.
6. Дипломатиялық қызметтің дамуының болашағы.
25. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер.
1. Қазіргі дипломатиялық қызметтің ерекшелігі.
2. Қазіргі кездегі дипломатиялық қызметтегі жаңа мүмкіндіктер. 9. СОӨЖ (консультация) өткізу жоспары
№ Тапсырма тақырыбы СОӨЖ өткізу түрі
күндізгі оқу
1.
Ежелгі Шығыс дипломатиясы.
Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы. аналитикалық анықтама
2. Орта ғасырлардағы дипломатия.
Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы. баяндама
3. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы.
Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы. ғылыми талдау
4. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы.
Қазақ хандығының дипломатиясы. эссе
5. ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы.
Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі. аналитикалық анықтама
6. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері құжатпен жұмыс
7. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. құжатпен жұмыс
8. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі.
Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер. эссе
9. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. эссе
10. Дипломатиялық хаттама. эссе
11. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия. аналитикалық анықтама
12. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі.
ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі. презентация
13. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс.
Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар. эссе
14. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы. эссе
15. Халықтық дипломатия.
Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер. эссе
СӨЖ тапсырмаларын орындау және тапсыру кестесі
№ Тапсырма тақырыбы Бақылау түрі Тапсыру мерзімі
күндізгі оқу
1. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы. ғылыми талдау 4 апта
2. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары. аналитикалық анықтама 7 апта
3. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі. эссе 11 апта
4. Курстық жұмыс курстық жұмыс 14 апта
11. Реферат тақырыптары.
Ежелгі Шығыстың дипломатиялық дәстүрі.
Ежелгі Қытайдың дипломатиясы.
Ежелгі Үндістанның дипломатиясы.
Ежелгі Греция дипломатиясы.
Ежелгі Рим дипломатиясы.
Византия империясының дипломатиясы.
Орта ғасырлардағы Шығыс елдерінің дипломатиялық қызметі.
Ватиканның дипломатиялық қызметі және дәстүрлері.
Жаңа заманның дипломатиялық қызметінің ерекшеліктері. (ХУ1-ХУ11 ғғ.)
Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.(ХУ1-ХУ111ғғ.)
Ресей империясының дипломатиялық қызметінің дамуы.
Қазақ хандығының дипломатиясы.
Дипломатиялық қызметтің құқықтық негіздері.
Совет мемлекетінің дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
«Қырғи қабақ соғыс» кезіндегі дипломатияның еркшелігі.
Францияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Англияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Германияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Италияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
АҚШтың дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Ресейдің дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Қытайдың дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Жапонияның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Араб елдерінің дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Үндістанның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Консулдық қызметтің құқықтық негіздері.
Қазақстанның дипломатиялық қызметі және оның ерекшелігі.
Қазіргі дипломатияның ұйымдастыру түрі және сипаты.
Қазіргі дипломатияны жүргізудің жаңа әдістері.
Дипломатялық қызметтің техникалық негізі және оның маңызы.
Дипломатиялық келіссөздер мемлекетаралық қатынастардың маңызды түрі
Көпжақты дипломатия және оның маңызы.
Саммиттер дипломатиялық келіссөздердің бір түрі ретінде.
Европа елдері мен Ресейдегі дипломатиялық қызмет: салыстырмалы талдау.
Қазіргі дипломатиялық қызмет: даму тенденциясы және болашағы.
Ежелгі Рим, Греция дипломатиясы және қазіргі дипломатиялық қызмет.
ХУ1-Х1Х ғғ. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
Қазіргі дипломатиялық қызмет: Жапония және Қытай.
Дипломатиялық хаттама және оның маңызы.
Дипломатиялық қызмет және кәсіптік кадрларды дайындау проблемасы.
Дипломатиялық өкілдіктер және оның қызметкерлерінің артықшылықтары мен иммунитеттері.
Дипломатиялық хаттама және оның маңызы.
Келіссөздер дипломатиялық жұмыстың маңызды түрі ретінде.
Халықаралық ұйымдардағы дипломатиялық қызмет және оның маңызы.
Қазіргі дипломатиялық қызмет ерекшеліктері: Англия және АҚШ.
Мемлекеттердің сыртқы саясатандағы дипломатияның орны және ролі.
І Петр тұсындағы орыс дипломатиялық қызметіндегі қайта құрулар.
ХҮІІІ ғ. Ресейдің дипломатиялық қызметі.
ІІ Екатеринаның дипломатиясы.
Шығыс және Батыс дипломатиясы: салыстырмалы талдау.
«Қырғи- қабақ соғыс» жылдарындағы дипломатия.
ХҮІІІ-ХІХ ғғ. Қытай, Жапония дипломатиясы.
Американ дипломатиясының пайда болуы және эволюциясы.
Н.Макиавеллидің дипломатиясы.
Бірінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі дипломатия.
Екінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі дипломатия.
Вена конгресі коллективтік дипломатияның көрінісі ретінде.
ХҮІІІ ғ. Франциядағы дипломатия және дипломатиялық қызмет.
Англия дипломатиялық қызметінің даму тенденциясы.
Испанияның дипломатиялық қызметінің эволюциясы.
12. Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі
Негізгі оқу әдебиеттері:
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика. Курс лекций. М., 2006.
Трухачев В.И. Международные деловые переговоры. Уч.пос.М., 2007.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Уч.пос. Алматы, 2000.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. Уч.пос.М.,2004.
Демин Ю.Г. Статус дипломатических представительств и их персонала. Уч.пос. М., 2010.
Электронды оқулық
Гикольсон Г. Исскуство дипломатии. Пер.с англ. Астана, 2005.
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Шеретов С.Г. Ведение международных переговоров. Уч.пос. Алматы, 2004.
Қосымша оқу әдебиеттері:
Тоқаев Қ. Беласу: дипломатиялық очерктер. Алматы, 2003.
Алексеев И.С. Исскуство дипломатии: не победить, а убедить: из истории конфликтов. Из истории дипломатии. Правила этикета. Как преодолеть «рознь мира сего?». М., Дашков и К, 2008.
Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический этикет. М., 1993 г.
Кузнецов С.А. Представители государств при международных организациях. М., 1980.
Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986.
Кузьмин Э.Л. Дипломатическое и деловое общение: правила игры. М., НОРМА, 2005.
Лукашук И.И. Дипломатические переговоры и принимаемые на них акты. М., 2004.
Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков. М., Русский раритет, 2000.
Соловьев Э.Я. Современный этикет. Деловой и международный протокол. Уч.пос. М., 2007.
Богучарский Е.М. Мусульманский этикет. М., 2010.
Лебедева М.М. Технология ведения переговоров. Уч.пос. М.,2010.
Мелихов И.А. Личность в дипломатии. На исторических параллелях. Монография. М., 2005.
Курмангужин С.А. 45 лет на дипломатической службе. Алматы, 2003.
Мансуров Т.А. Аравийская эпопея полпреда Назира Тюрякулова. М., 2001.
Назир Тюрякулов – полпред СССР в Королевстве Саудовская Аравия: письма, дневники, отчеты (1928-1935 гг.). М., 2000.
Колоколов Б.Л. Профессия дипломат: мемуары. М., 2006.
Ковалев А. Азбука дипломатии. М., 1993.
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. М., 1996 г.
Вуд Дж.Сере Ж. Дипломатический церемониал и протокол. М., 1976.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Плотникова О.В. Консульские отношения и консульское право. Уч. М.,1998.
Мусский И.А. Сто великих дипломатов. М., 2001.
Василенко И.А. Политические переговоры. М.,2006.
Нормативтік - құқықтық актілер:
Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961г. Сборник документов по международному праву. под общей ред.К.К.Токаева. т. 2. А.,1998.
Венская конвенция о праве международных договоров от 23 мая 1969 г. Сборник документов по международному праву, Алматы, 1977.
Закон РК «О дипломатической службе». Алматы, 2002.
Консульский Устав РК. Указ №217 от 27 сентября 1999.
Дипломатияческая и консульская службы. Сб.док.и мат. Алматы, 2004.
14. Студенттің оқу жетістіктерін бақылау үшін сұрақтар (өзін-өзі дайындау үшін, қорытынды бақылауға дайындалу үшін және тағы басқа сұрақтар тізімі)
15. Студенттің білімін бағалаудың жүйесі
Ағымдағы үлгерім бағасы – ағымдағы бақылау мен аралық бақылаудың бағасынан шығарылады. Үлгерімді ағымдық бақылау – студентті оқу пәннің әрбір тақырыбы бойынша сабақты жүргізетін оқытушымен оқу жетістіктерін жүйелі түрде тексеру.
Аралық бақылау оқу пәннің ірі бөлімдері (модульдерінен) аяқталғанда жүргізіледі.
Пән бойынша қорытынды баға ағымдағы үлгерім бағасын және қорытынды бақылауды қосады. Пән бойынша қорытынды бағаның 60% ағымдағы үлгерім бағасы (жіберу рейтингі) құрайды. Пән бойынша қорытынды бағаның 40% емтихан бағасы құрайды.
Студенттің білімін бағалау балды-рейтингті баңбалы жүйе бойынша дәстүрлі баға шкаласына сәйкестендіріліп алмастырылды.
15.1 Студенттің рейтингін қою шкаласы*
№ Бақылау түрі 1-рейтингті бағалау критерийі (Р1), % Апта 1-рейтинга қорытындысы, (Р1) 2-рейтингті бағалау критерийі (Р1), % Апта 2-рейтинга қорытындысы, (Р1)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Сабаққа қатысу (лекция) 1 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 7
СОӨЖ тапсырмаларын орындау 4 4 4 4 4 4 4 28 4 4 4 4 4 4 4 28
СӨЖ тапсырмаларын орындау (курстық жұмыс) 15 15 30 15 15 30
Практикалық сабақ 5 5 5 5 5 5 5 35 5 5 5 5 5 5 5 35
Барлығы 100 100 100
Қорытынды бағадағы үлесі 30% 30%
15.2 Қорытынды бағаны есептеу
Пән бойынша қорытынды бағаның пайыздық құрылымы келесі формуламен есептеледі:
И% = Р1+Р2 х 0,6 + Э х 0,4
2
мұнда:
Р1 –1-ші рейтингті бағалаудың пайыздық құрылымы;
Р2 – 2-ші рейтингті бағалаудың пайыздық құрылымы;
Э – емтихан бағасының пайыздық құрылымы (тест-емтихан).
Білім алушылардың балдық-рейтингтік оқу жетістіктерінің бағасын дәстүрлік баға шкаласына ауыстыру
Таңбалық жүйе бойынша баға Сандық эквивалент бойынша баға Оқу пәнін меңгерудің % мазмұны Дәстүрлі жүйе бойынша баға
A 4,0 95-100 Өте жақсы
A- 3,67 90-94 B+ 3,33 85-89 Жақсы
B 3,0 80-84 B- 2,67 75-79 C+ 2,33 70-74 Қанағаттанарлық
C 2,0 65-69 C- 1,67 60-64 D+ 1,33 55-59 D 1,0 50-54 F 0 0-49 Қанағаттанарлықсыз

15.4 Академиялық тәртіп саясаты
№ Мінез-құлықты бағалау шарттары Балл саны
1. Сабаққа кешігіп келу -1
2. Сабақ уақытысында ұялы телефонмен қолдануы -1
3. Практикалық (семинарлық) сабақтарға белсенді қатысуы +1,2
4. Басқа да шарттар Ескерту: студенттің балл рейтингін төмендету – минуспен, жоғарлату – плюспен.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
ДӘРІС ЖИЫНТЫҒЫ
Пәні: «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Алматы, 2013 ж.
1.Тақырыбы: Ежелгі Шығыс дипломатиясы.
Мақсаты: Ежелгі Шығыс елдерінің дипломатиялық қызмет туралы білімдерін кеңейту.
Сұрақтары:
1. Ежелгі шығыс дипломатиясының құжаттары. Ману заңдары.
2. Ассирияның күшеюі және оның дипломатиясы.
3. Ежелгі Египет дипломатиясы. Ежелгі Үнді дипломатиясы Ману Заңдарында. Ежелгі Қытай дипломатиясы
Мазмұны:
«Дипломатиялық және консулдық қызмет» пәні халықаралық қатынастардың болашақ мамандары үшін аса қажетті пәндердің бірі. Мемлекеттердің сыртқы саясаты осы дипломатиялық құралдар мен әдістер арқылы жүзеге асырылады. Пәннің мақсаты- болашақ мамандарды дипломатия тарихын, оның пайда болуы, оның ерекшеліктері мен өзіне тән сипаты, осы уақытқа дейін мемелекетаралық қатынастарда жинақталған тәжірибе, дипломатиялық әдістер мен құралдардың мәнін жан- жақты зерттеп үйрету, игерту.
Дипломатия ол сыртқы саясатты жүзеге асырудың әдістері мен тәсілдерінің жиынтық әрекеті.
«Дипломатия» сөзі гректің «диплома» деген сөзінен шыққан.
Дипломатия ұғымының бірнеше түсіндірмесі бар. Ағылшын ғалымы, әрі дипломаты Г.Никольсон «дипломатия» сөзі : «әр түрлі заттарды белгілеуге пайдаланылады. Кейде оны сыртқы саясаттың синонимы ретінде пайдаланады. Басқа жағдайда ол келіссөздерді білдіреді... Бұл сөз сонымен қатар келіссөздерді жүргізетін процедуралар мен аппараттарды атауда қолданылады. Ол сыртқы істер ведомствосының шетелдік бөлігін атауға да қолданылады... Ең соңында бұл сөз жақсы мағынасында халықаралық келіссөздерді жүргізгендегі епітілікті, ал жаман мағынасында осындай істерді жүргізудегі зұлымдықты білдіреді»- деп түсіндіреді. Г.Никольсонның өзі дипломатияны халықаралық қатынастарды келіссөздер арқылы жүргізудің әдісі деп біледі.
Француз дипломаты Гарден (Х1Х ғ. 1-жарт.) былай деп өз пікірін білдіреді: «дипломатия кең мағынасында сыртқы қатынастар немесе сыртқы істер туралы ғылым, ал анағұрлым нақты айтатын болсақ, дипломатия -келіссөздер туралы ғылым немесе өнер».
Ағылшындық Э.Сатоу дипломатия: «тәуелсіз мемлекеттер үкіметтері арасындағы ресми қатынасты жүргізуде ақыл мен әдепті пайдалану» десе, Г.Мартенс: «мемлекеттердің сыртқы байланыстары немесе шетел істері туралы ғылым, ал тар мағынасында келіссөздер ғылымы немесе өнері» деп бейнелейді.
Бірақ дипломатияны тек қана келіссөздер арқылы сыртқы саясатты жүзеге асыратын ғылым десек дұрыс болмас еді, өйткені оның тағы бір маңызды қызметі бар – ол өкілдік ету .
«Дипломатиялық сөздікте»: дипломатия- мемлекеттің сыртқы саясатын жүзеге асыру құралы, шешілетін міндеттердің нақты шарттары мен сипатын ескере отырып жүргізілетін, әскери емес шаралар мен әдістер және тәсілдердің біртұтастығы; мемлекеттің сыртқы саясатының мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асырудағы, шетелде мемлекеттің, оның азаматтарының және мекемелерінің құқын және мүдделерін қорғаудағы мемлекет басшыларының және үкіметтің, сыртқы істер министрінің, сыртқы істер ведомствосының, шетелдегі дипломатиялық өкілдіктердің, халықаралық конференциялардағы делегациялардың ресми әрекеті»- деген анықтама берілген.
Дипломатия арқылы мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық, мәдени қатынастар жүзеге асырылады. Келіссөздерді және басқа да бейбіт құралдарды пайдалана отырып, дипломатия мемлекеттің сыртқы саясатының мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асырады, халықаралық аренада өз елінің мүддесін қорғайды. Сондықтан дипломатия - ол мемлекеттердің мүддесін білдіруге бағытталған ресми қызмет және оның сыртқы саясатын бейбіт құралдармен, көбіне келіссөздер арқылы жүзеге асыру ісі.
Дипломатиялық қызмет - ол дипломатиялық кадрлердің орталық аппаратта және шетелдерде мемлекеттің сыртқы саясатындағы мақсатын дипломатиялық құралдар арқылы жүзеге асыруға бағытталған қызметі.
Дипломатиялық қызметті жүргізудің қазіргі кезеңде бірнеше түрлері қалыптасқан: екі жақты дипломатия, көпжақты дипломатия, жоғары дәрежелі дипломатия.
Дипломатия халықаралық тәжірибеде жинақталған, бейбіт құралдарды белсенді пайдаланады: кездесулер, жоғары дәрежелі кездесулер, мәжілістер, конференциялар, форумдар, дөңгелек столдар, ұйымдар.
Консулдық қызмет- ол шетелде мемелекеттің, заңдық және физикалық тұлғалардың құқы мен мүдделерін қорғауға бағытталған шаралар, құралдар және әдістердің жиынтығын бейнелейтін мемлекеттердің арасында тиісті органдар (үкімет, консулдық мекемелер) арқылы жүзеге асырылатын ресми қатынас.
Консулдық қызмет жөнінде Францияның атақты дипломаты Талейран былай деген болатын: «консул көптеген мәселелерді білуімен қатар, жан-жақты білімі мен тәжірибесі болуы қажет және ойлау қабілеті өте дамыған болуы керек».
Дипломатия сонау адамзат пайда болған кезеңнен басталып, қазіргі кезде мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттеуде, әлемдік саясатты жүргізуде ең басты құрал, қызмет болып отыр.
Дипломатия бұл мемлекеттің сыртқы саясаттағы мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асырудағы қызметі. Дипломатия бұл сыртқы саясатты бейбіт жолмен жүзеге асырудың құралы. Дипломатияның негізгі әдісі келіссөздер жүргізу.
Халықаралық қатынастарда дипломатиялық қатынастар, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық әрекеттері өзара келісіммен құрылған дипломатиялық өкілдіктер арқылы жүзеге асырылады.
Дипломатиялық өкілдіктер- ол мемлекеттер арасында дипломатиялық қатынастарды жүзеге асыратын орган. Дипломатиялық өкілдіктер мемлекеттер арасында дипломатиялық қатынастар орнаған соң, коммюнике, нота түріндегі өзара келісімдер арқылы құрылады.
Дипломатияның негізгі мәні алдына қойылған мақсаттарға жете отырып, туындаған қақтығыстарды өрбітпей, оның белсенді соғыс әрекеттеріне ұласуын бодыртпай алдын алуды ұйымдастыру.
Дипломатия көп ғасырлар бойы адамзат қызметінің ең жауапты, ең ауыр түрлерінің бірі. Дипломатияны жүргізу адамдардан асқан ептілікті, өнерді, шеберлікті талап етеді. Өйткені мемлекеттер арасын жалғастыру, халықтарды бітімдестіру, әлемдік саясатта бейбітшілік қатынастарды сақтау ол үлкен маңызы бар мәселе. Дипломатияны жүргізудің тәртібі, қалыптасып қалған дәстүрі қиын, әрі жұмбақ, қауіпті және үнемі жауапкершілікті талап етеді. Дипломаттардың қателігі мыңдаған адамдардың тағдырымен өлшенеді.
Дипломат- ол өз елінің басқа мемлекеттермен сыртқы байланыстарын жүзеге асыратын сыртқы істер ведомствосының қызметкері. Дипломатиялық қызмет тәжірибесінде көптеген көрнекті дипломаттардың шеберлігі мен тамаша қызметтері шыңдалып, үлгі ретінде тарихта қалып отыр.
Дипломаттарды дайындауға ежелден көңіл бөлінген. Дипломаттар ретінде сөзге шебер, ақылды, өмірлік тәжірибесі бар адамдарды жіберген. Қазіргі кезде арнайы дипломаттарды дайындау оқу орындары бар.
Ежелгі Шығыстың ең ірі мемлекеті – Египет. Б.э.д. екінші мыңжылдықта оның шекарасы Африканың солтүстік шығысынан Алдыңғы Азиядағы Евфрат өзеніне дейін жетті. Египеттіктер Алдыңғы Азиядағы хеттермен, Месопотамиядағы мемлекеттермен (Вавилон, Ассирия), Сирия, Палестина князьдарымен, Крит патшалығы, Эгей теңізді аралдарымен тығыз сауда, саяси, мәдени қарым-қатынас жасасты.
Египеттің дипломатиялық хат-хабарларын ерекше мемлекеттің сыртқы істер канцеляриясы басқарды. Ең басты табылған құжаттар:
Телль-Амарн хаттары – 360 балшық таблица.
б.э.д. 1278ж. жазылған Египет фараоны Рамсес ІІ мен хетт патшасы ІІІ Хаттушиль арасындағы хаттар.
Телль-Амарн хаттарының көбі Сирия, Палестина князьдарының фараонға жазған хаттары. Хаттардың мазмұнына келсек, онда сирия, палестина князьдар Египет фараонын мақтап, бірін бірі жамандаған тұстары кездеседі, қыз алысу, одақ жасасу, алтын сұрау т.б. айтылған.
Б.э.д. ХIV-XII ғ. Египет пен хеттар арасы соғысқа толы болды. Хет патшалығы Суббилулиум (б.э.д. 1380-1346) тұсында күшейді. Ұзақ соғыстан екі ел де шаршады. Содан соң б.э.д. 1278 ж. Египет фараоны Рамсес ІІ мен хет патшасы ІІІ Хаттушиль арасында келісімге қол қойылды. (күміс тақтаға жазылды). Келісім шарт 3 бөлімнен тұрды: 1)кіріспе; 2)статьяның тексті; 3) қорытынды. Ол келісім Египет пен хет арасында соғысты тоқтатып, бейбіт келісімге келгенін көрсетеді. Оны бастаған Хет патшасы. Ол келісімді кұміс тақтаға жазып Египет фараонына жібереді.
Келісім мәтінінде мына мәселелер орын алған: екі ел арасында достық және қорғаныс одағы құрылды. Егер сырттан басқа елдер соғыс ашсса, бір біріне көмектесіге келісті. Сонымен қатар екі билеуші елдің ішінде көтеріліс бола қалса да бір біріне көмектесуге келісті. «Если Рамсес разгневается на своих рабов, когда они учинят восстание, и пойдет усмирять их, то заодно с ним должен действовать и царь Хеттов». Келісімнің ерекше бабында қашқындар мәселесі қарастырылғын. Екі жақ та қашқан қашқындарды дүние мүлкімен, семьясымен бір біріне қайтаруға келісті. Мәтінде құдайлар жиі аталып, мол арқылы екі жақ осы келісімді орындауға ант беріседі. Екі жақ та құдайлардың атын тізіп, келісімді бұзбасқа уәде беріседі.
Осындай жасалған саяси одақ одан сайын күшейе түседі, себебі Египет фараонының әйелі қайтыс болған соң, ол Хет патшасының қызына үйленеді.
Осы Келісім кейін дипломатиялық хат хабар жазудың үлгісіне айналады. Рим, Грек елдері осы келісімнен үлгі алады.
Кейін Египет пен Хетт патшалығы әлсіреп, оның орнына Алдыңғы Азиядағы – Ассирия күшейеді. Оның басты қаласы Месопотамияда Тигр өзенінің орта ағысындағы Амур қаласы. Ассирия Саргонидтар династиясы кезінде күшейеді – Саргон, Синнахериб, Ашурбанипал.
Олар саяси, әскери реформа жасаап армиясын күшейтеді. Сол кезде күшейе бастаған Ассириядан қауіптеніп көршілері одаққа біріге бастайды.
Ассирияға қарсы 3 коалиция құрылды:
Оңтүстік-Батыс – Египет басқарды.
Оңтүстік-Шығыс – Элам
Солтүстік – Урарту.
Ассирияның соңғы ірі патшасы – Ашурбанипал болды (б.э.д. 668-626жж.).
Ашурбанипал кезінде Египетпен жағдай нашар болды. Ол Египетті әлсірету үшін Ашурбанипал Египет царевичі Нехоны қолдады (ол бұл кезде Ассирия тұтқында еді). Нехо Ассирияның көмегімен Египет патшасы Тахарноны жеңіп, Египет тағына отырады. Бірақ Нехоның ұлы Псаметих гректер мен ливияға сүйене отырып, Ассириядан бөлініп, б.э.д. 645ж. Египет тәуелсіздігін жариялады.
Псаметих династиясы Египетті парсылар жаулап алғанша (б.э.д. 525ж.) өмір сүрді.
Ассирия Вавилонмен де соғысты. Вавилон Ассирияға қарсы одақтың орталығы болды. Ашурбанипал кезінде Вавилонның наместнигі болып оның бауыры Шамаш-Шумукин болады. Бірақ ол Ашурбанипалға қарсы шығып Вавилонның тәуелсіздігін жариялайды және басқа елдерден көмек сұрайды. Оған Египет, Мидия, Элам, Тир қаласы, Лидия, араб шейхтері көмектесті. Ашурбанипал вавилон халқына үндеу жариялап, өз жағына шығуды өтінді. Қалалар кейін Ашурбанипал жағына шықты.
Одан кейін Ассирия Эламға қарсы күресті. Ашурбанипалдың саясатының бір тұсы ол барлық жерге өзінің елшілерін жіберді және оған жағдайды хабарлап тұратын адамдары болды. Бізге сондай адамдардың бірі Белибнидің хаттары жеткен. Олар сол жердегі оқиғаларды толық жеткізіп, мемлекеттегі жағдайды баяндап отырған. Осындай хабарларды ала отырып, Ашурбанипал мемлекеттің ішінде бір біріне қарама қарсы қоя отырып, жеңіске жетуге тырысқан. Осындай жолмен ассирия Эламды да өзіне бағындырады.
Үшінші коалицияның басында Урарту тұрды. Басты қаласы Тушпа. Урартудың күшеюі ҮІІІ ғ. ортасына келеді, яғни Сардур (б.э.д. 750-733) патшаның билігі кезінде. Урарту бай мемлекеттердің бірі болды. Ассирия мен урарту арасындағы соғыс бірнеше ғасырларға созылған. Бірнеше жеңілістерге, ассириялықтардың қулық дипломатиясына қарамастан, Уратулықтар өз тәуелсіздігін сақтап қалады.
Ашурбанипал кезінде Ассирия жоғары даму деңгейіне жетеді. Алайда үздіксіз соғыстар біртіндеп оны әлсіретеді. Сонымен қатар басқа жақтан көптеген халықтар оның территориясына қоныстана бастайды (киммерлер, скифтер, парсылар, мидяндар).
Б.э.д. ҮІ ғ. Шығыстың ең мықты мемлекетеі болып Персия бас көтереді.
Біздің заманымызға дейін жеткен ежелгі Үндістан туралы деректің бірі Ману заңдары. Ману Заңдарының негізгі мәтіні толық сақталмаған. Бізге кейінгі І ғ. нұсқасы жеткен. Оны ХҮІІІ ғ. ағылшындықтар ашқан. Бұл құжат арийліктердің басшысы Ману билігі кезінде жасалған. Құжат бір жағынан ежелгі үнділіктердің саясаты, халықаралық құқы, сауда, әскери ісіне байланысты шыққан жарлықтары сияқты, екінші жағынан философиялық негізінде жазылған. Ол еж. Үнділіктердің заңдар жинағы болып келеді. Мәтіні философиялық пайымдауларға толы, онда діни, адамгершілік тәртіптерге көп көңіл бөлінген.
Ману заңдарынан еж. үнділіктердің дипломатиясы туралы мағлұмат алуға болады. Дипломатиялық миссияның табысы дипломаттың жеке қасиетіне тығыз байланысты деп жазылған. Дипломаттың шеберлігі оның соғыстың алдын ала білуі және бейбітшілікті нығайтуы деп атап көрсетілген.
Дипломат өзінің басқарушысын шетелдік билеушілердің жоспарларымен хабардар етіп отыруы керек. Сондықтан дипломат жан жақты білімді, көреген, адамдармен жақсы тіл табыса алатын адам болуы керек. Ол шетелдік билеушілердің жоспарын, ниетін тек олардың сөзі мен ісінен ғана емес, олардың бет жүзіндегі құбылыстан, емеуірінен танып білуі керек. Дипломат болып тәжірибелі адам сайлануы керек деп жазылған.
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық қызмет пен консулдық қызметтің айырмашылығы қандай? Ежелгі Египет пен Қытайдағы дипломатиялық қызметтің ерекшеліктері қандай? Үнді еліндегі дипломаттарға қойылатын талап қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
2.Тақырыбы: Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы.
Мақсаты: Ежелгі Грек және Рим дипломатиялық қызметінің қалыптасуы мен дамуы туралы білім беру.
Сұрақтары:
Ежелгі Грецияның дипломатиялық байланыстары, оның түрлері.
Ежелгі Грецияның классикалық дәуірдегі және македон- эллин дәуіріндегі дипломатиясы.
Республика және империя тұсындағы Рим дипломатиясы.
Мазмұны:
Ежелгі Грецияда дипломатиялық қатынастардың бірнеше түрі қалыптасты. Проксения- еж. Грецияның хал. байланыстарының бір түрі, қонақжайлылық деген ұғымды білдіреді. Бір қаланың проксені басқа қала тұрғындарын қарсы алып, сауда ісіне көмектесіп, қарым-қартынас жасасқан. Проксендер арқылы дипломатиялық келіссөздер жүргізілген.
Амфиктония –діни одақтар.
Симмахия - әскери – саяси одақтар. У1 ғ. Лакедомон симмахиясы п.б. Одақтың басында Спарта тұрды. Жоғарғы органы- жалпы одақтық жиналыс (силлогос) болды. Жылына бір рет жиналып отырды. Афины және Делосс симахиясы. Екеуінің арасында Пелопоннесс соғысы (б.э.д.431-404 жж. ) болды. Соғыста Афины жеңіп, кейін Афины державасы құрылды.
Елшілер. Гомер Грециясында олар керюкс, ангелос деп аталды. Классикалық Грецияды сыртқы істермен ақсақалдар кеңесі – пресбейс айналысты. Афины, Спарта, Коринфте елшілер сайланып қойылды.
Классикалық Грецияды халықаралық орталықтар: Кіші Азияда- Милет, Эфес, Галикарнас; Эгей теңізі аралдарында –Афины, Спарта, Коринф.
Афиныда дипломатиялық қатынастар Пизистрат билігі кезінде (б.э.д. У1ғ.) және грек-парсы соғысы кезінде (б.э.д. Уғ.), Пелопоннесс соғысы кезінен қалған деректер бойынша белгілі.
Македон- эллин кезеңі
ІІ Филипп (б.з.д. 359-336) Македония ірі мемлекетке айналды. Грек мемлекеттерін Филипп соғыспен, дипломатиямен біріктірді. Филипп оларды сыйлықтар беріп сатып алды, дипломатиялық жолдаулар жіберді, варвар княздарымен одақ құрды, парсы патшасымен дос болды, немесе сол елдерді көтеріліс ұйымдастырды.
Б.з.д. 346 жылы Македония, Афины және олардың одақтасы арасында Филакратов бітіміне қол қойылды.
Б.з.д. 338 жылы Филипп Коринф конгресін шақырды. Бұл конгресте бүкіл грек полистері біріктірілді. Македон патшасы мен грек қалалары арасында мәңгілік қорғаныс одағы құрылды. Сонымен қатар Персияға қарсы соғыс ашу мәселесі келісілді.
Б.з.д. 336 жылы Филипп өлтіріледі. Оның орнына оның ұлы Ұлы александр отырады (б.з.д.336-323). Александр Персияны өзіне бағындырып, бүкіл алдыңғы Шығысты Үндістанға дейінгі жерлерді өзіне бағындырып үлкен империя құрады. Александр өлген соң оның орнына оның іскери қолбасшылары басқарады. Осыдан бастап Александрдың империясы құлдырай бастайды. Бірнеше соғыстардан соң Александр империясының орнында үш эллиндік патшалық құрылады: Египетте Пталомейлер патшалығы, Азияда Селеквидтер патшалығы, Европада Антигонидтер патшалығы.
Эллинизм - шығыс және батыс мәдениетінің бірігуін білдіреді.
Рим дипломатиясы
Рим дипломатиясының байланысы проксения, коллегия фециалов.
Фециалдар – азаматтық міндеттері бар діни коллегия. Олар халықаралық келісімнің орындалуын қадағалады. Олар 20 адамнан тұрды. «қасиетті әкей» елші ретінде жіберілді. Оның тобында 4 адам болды. 33 күн жауапты күтті. Олар жауап бермесе, «қасиетті әке» сол қала жаққа қарай ұшы қанға боялған қанжарды лақтырды.
Римде сыртқы саясатпен Сенат айналысты. Римде елшілікті - легация деп атады. Елшілерді – легаттар, шешендер деп атады. Патша елшілікті жіберу құқына ие болды, елшілер – фециалдар деп аталды.
Елшілердің белгісі – алтын жүзік (сақина) болды. Легаттар Сенат алдында есеп берді.
Карфагеннің сыйлығы – алтын венок, 25 фуктсалмож. Римге жан-жақтан әртүрлі елшіліктер, корпорация, одақтардан елшілер келді.
Республика кезіндегі Рим дипломатиясы
Деректер – Рим – Италия федерация келісімдері, Карфагенмен келісімдер б.э.д. Viғ. б.э.д. 218-201жж. 2-ші Пуни соғыстары болды. Осы кезден Римнің халықаралық қатынастары саяси кеңейеді.
Б.э.д. ІІІ-ІІғғ. Рим дипломатиясы өркендеді. Рим қала мемлекеттен империяға айналды. Рим Карфогенмен (Ганнибал) соғысты. Ганнибал Римге қарсы соғыста эллин-грек мемлекеттерімен одақтасқысы келді.
Ганнибал өз дипломатиялық миссиясын Италияға жақын Македонияға жіберді. Ол кезде Македонияны Филипп V (б.э.д. 221-179жж.) билеп тұрған еді. Филипп V бүкіл Балқан түбегін өзіне бағындырғысы келді.
Б.э.д. 215ж. Ганнибал мен Филипп V достық келісім жасасады.
Олардың одағы Римде қобалжу туғызды. Осыған байланысты Рим Македонияға соғыс жариялады. Осы соғыста (б.э.д. 214-205жж.) дипломатия жан-жақты жүрді. Рим дипломаттары Македония мен Грецияның бір-біріне жаулығын пайдаланды.
Римдіктер Македонияға қарсы басқа грек мемлекеттерінен коалиция құрды. Грек мемлекеттері Македонияның күшейгенінен қорықты. Б.э.д. 211ж. римдіктер мен этолшіліктер арасында келісім жасалды.
Римдік консул Марк Валерий Левген осы келісім арқылы македондықтардың қол-аяғын байладым деп жариялады.
Империя кезеңіндегі дипломатия
Рим империясы Карфаген мен Эллин мемлекеттерімен соғыс нәтижесінде құрылды. Барлық билік императордың қолына шоғырланды. Сенат болды, бірақ республика кезеңіндегідей оның басшылық ролі болған жоқ.
Император канцеляриясы сыртқы саясатты жүргізді, елшілер тағайындалып қойылды.
Римге қарсы Шығыста Парфия патшалығы болды. Олардың арасындағы даулы мәселе – Армения болды.
Ұзақ келісімсөзден кейін Арменияға Рим протектораты орнайды. Парфиямен достық қатынас сақталды.
Б.э.д. Іғ. Қытаймен сауда қатынасы орнайды. «Жібек жолы». Қытай жазбаларында б.э. 166ж. Римнен Марк Аврелий елшілігі келгені айтылады.
Армения біртіндеп Парфияның ықпалына түседі. ІІІғ. Парфияда өкімет басына әскери династия Сосонидтер келеді. Олар Парфияны Жаңа парсы патшалығы деп атайды.
Ішкі дипломатия
риторика мектебі
Варварлармен одақтық келісім
Ол декретте: Ахей федерациясынан Спарта, Аргос, Орхомен, Коринф шығарылатыны жарияланды. Мұның өзі ахейліктердің наразылығын туғызды. Олар Рим елшілерін ұрып-соғады.
Орест Римге қайтып келіп баяндама жасайды. Осыдан соң тағы елшілік жіберуге келісіді. Оны Юлий Цезарь басқарады.
Ол халық жиналысында сөз сөйлейді. Ахейліктер Римге елші жіберуге шешеді. Сонымен қатар өз ішінде Римге қарсы үгіт жүргізеді.
Б.э.д. 146 ж. Римдіктер Коринфке тағы елші жібереді. Гней папир бастаған. Бірақ халық оларды тыңдамай қарсы шығады.
Осыдан соң Римдіктер соғысқа даындалады. Соғыс басталады. Басты шайқас б.э.д. 146ж. Левкопетрде болады. Ахейліктер жеңіледі. Б.э.д. 146ж. Карфоген алынады, сөйтіп 3-ші Пуни соғысы аяқталады (б.э.д. 149-149жж.).
Сөйтіп, римдіктер Греция мен Карфагенді өдеріне бағындырады.
Гай Юлий Цезарь, оның дипломатиялық шеберлігі арқасында б.э.д. 58-51жж. Галлия Римге қосылады.
Цезарьдің саясатын асырап алған ұлы Октавиан жүргізді. Октавиан Август Римнің 1-ші императоры. Осы Октавианнан Рим империясының тарихы басталады. Рим империясы б.э. I-Vғ. өмір сүрді.
Бақылау сұрақтары: Ежелгі Грек дипломатиясының түрлері қандай? Классикалық және македон эллин дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің ерекшеліктері қандай? Римнің империя мен республика тұсындағы дипломатиялық қызметтерінің айырмашылығы қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
3.Тақырыбы: Орта ғасырлардағы дипломатия.
Мақсаты: Орта ғасырлардағы дипломатиялық қызметтің қалыптасуының ерекшеліктерімен таныстыру.
Сұрақтары:
1.Орта ғасыр дипломатиясының ерекшеліктері: Византия империясы, арабтар, Киев Русі.
2. Феодалдық бытыраңқылық кезіндегі дипломатия.
3. Феодалдық монархияның күшейген кезіндегі дипломатия.
Мазмұны:
Б.э 4ғ.аяғында Рим империясына қарсы герман тайпаларының қоныс аударуы күшейеді. Вестготтар Италияны талқандап, Римді басып алып , тонады. Вондалдар,свевтер,бургунд,франктер империя территориясын біртіндеп басып ала бастады.Ең соңында монғол тайпаларын ғұндар Волгадан Рейінге дейінгі аралықта қоныстанды.
Бізге дейін жеткен деректердің ішінде Шығыс Рим мен ғұндардың көсемі Аттила арасындағы дипломатиялық құқықты бейнелелейдін дерек жеткен.Оны жазған Приск-Римдік. Оның айтуынша Аттила Шығыс Римнің бай дипломатиялық тәжірибесін қобынлдай бостаған.Империямен дипломатиялық қатынас орнатқан. Ғұндар 433 ж. Шығыс Рим империялары 2 Федосий мен дипломатиялық қатынаста болды. Осы кездесуде Империя үшін ауыр келісім шартқа қол қойылады.Ол бойынша Империя ғұндарға қашқындарды ұстап беруге және жылына 700 фунт алтын төлеуге міндеттенеді.
Приск Аттиланың 2 Федосийге жіберген 448ж. елшілігін толық сипаттаған. Аттила елші реттінде ғұн Эдиконды жіберді,сонымен қатар онымен бірге римдік Оресті жіберді.2 Федосий Эдиконға Аттиланы өлтірсеңкөп сыйлық береміз деп үгіттейді.Эдикон келіскен болады.Бірақ өзімен келген Федосийдің елшілерінің осындай тапсырмамен келгенің Аттилаға айтып қояды.
Аттила өзіне елші реттінде бай, белгілі рудан шыққан адамдарды жіберуді толап етеді. 449 ж. Оған патрицийлер анатолий және Ном жіберілгені белгілі.
476 ж. Батыс Рим империясы өмір сүруін тоқттаты.Герман варвар тобының көсемі Одоакр Батыс Рим империясының соңғы импероторы Ромул Августулды өлтірді.Одоакр ең алдымен Шығыс Рим империясымен дипломатиялық қатынас орнатуға тырысты.Ол Константинопольге императоор белгісін диодема мен пурпур киімін жібереді.Сөйтіп өзіне потриций атағын алып, Италиямен билеуге рұқсат сұрайды.Шығыс Рим императоры Зенок Одоакрға қарсы Остгот көсемі Теодорихты айдап салады.Одоакр мен Теодорих пирда кездеседі,Теодорих Одоакрге Италияны бөліп билеуді ұсынады,содан соң оны өлтіреді.
Теодорих римдік ғалымдар мен білімдерді өз төңірегіне жинады,дипломатиялық істі соларға тапсырды.
Теодорихты римдіктер жақтырмады.Ол өз қыздарын көрші корольдерге күйеуге берді.Өзі франк королінің әпкесіне үйленді.Дипломатиялық істі Коссидор жүргізді. «Правдалар»
Византия дипломатиясы
Варварлар үшін Шығыс Рим империясының дипломатиялық қызметі үшін болды. Юстиниан тұсында Византия күшейді.(527-565).Оған әйелі Феодора көмектесті. Византия Қытайдан Үндістан,Африкаға дейінгі жерлермен дипломатиялык қатынас жасасты.
Византия империясының дипломатиясының басты мақсаты варварларды империяға қызмет етуге мәжбүрлеу.
Юстиниан варварлармен епті саясат жүргізеді. Оның қауіпті жауы-Сосанидтік Иран болды. Христиан дінін тарату.
Византияда іс ведомствосы болды. Оны 1 ші министір басқарды. Дипломатиялық әдет ғұрып өте бай болды. Ол тураллы Италия королі жіберген елші Лиутпрандық жазбаларинан көруге болады.
Папа және Франк мемлекеті
Папа куриясы да дипломатиялық қатынастың үлгісі болды варварлар үшін. Папа Лев 1 (440-461) Европада беделді болды. Ол Аттиланы Римге бармауға көндірді. Италияны варварлар жаулап алғанда Папа Византия империясына үміт артып ,оларды варварларға қарсы соғысқа шақырды.
Рим Папалары Константинопольмен байланысты күшейтіп , онда өздерінің тұрақты резеденттерін апокрисарийлерді ұстады. Юстиниан Италияны жаулап алған соң Апенин түбінің жартысын лангабардтар жаулап алған соң Рим папалары күшейе бастады. 739ж. Рим папасы Франк королі мойордом Карл Мартелге елші жіберіп, лангабардтардан құтқаруды сұрады. Құрмет реттінде оған қасиетті Петр қабірінің кілтін жіберді. Алайда Карл Мартел лангабардтарға қарсы шыға алмады.
Рим папасы 2 Стерон Франк королі Пиппинге барып , лангабардтардан қүтқаруды сұрайды, Пиппинді патшалық мәңгі етіп береді. Кейін 754 ж. Пиппин лангабардтарды жеңеді Римнің төңірегіндегі жерлерді тартып алып Папаға сыйлады. Осы кезден Папа облысы пайда болды. “Константинов дар” – онда Византия императоры Константин Папаға осы жерлерді беріп, өзі Константинопалге кетеді деп жазылған.
Ұлы Карл дипломатиясы Папамен байланысты болды. Папа оған тәж кигізеді. Ұлы Карл Византиямен жақындасуға тырысады. Ол Шығыс және Батыс империясын Византия империясының императрицасы Иринаға үйлену арқылы жүзеге асырғысы келеді. Бірақ Ирина тақтан түсіп, жаңа император Карлды жақтырмайды. Осыдан соң Франк королдығы Византия арасындағы байланыс үзіледі.
Арабтар
Ұлы Карл бағдат халуди арқылы Рашидпен жақсы қарым-қатынаста болады. 7ғ. 30ж. Араб халифаты күшейеді-Пиреней түбегі, батыс Үндістан, Кавказ,Орта Азия,Иемен,Африка кіреді. Омеядтар халифаты көп ұзамай тарайды.Араб халифаты ішінде бірінші орында Аббасидтердін Бағдат халифаты алады. Олардың дипломаттық әдетінде Иран дәстүрі орын алады. 11ғ. Саяси трактаттар, мемуарлар. Абу-л-фазля Бей-Хаки Мемуарында: екі елші 11ғ. Сиасет – Намэ – Низан – Уль – Мульканың трактаты.
Бақылау сұрақтары: Франк империясындағы дипломатиялық дәстүрдің сипаты қандай? Арабтар дипломатиясының еркшелігі неде? Византиядағы дипломатиялық дәстүрдің сипаты қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
4.Тақырыбы: Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы.
Мақсаты: Жаңа замандағы дипломатиялық қызметтің даму ерекшелігін сипаттау.
Сұрақтары:
1. Жаңа заман дипломатиясының ерекшеліктері.
2. Европа мемлекеттерінің дипломатиясының ерекшеліктері (ХҮІ-ХҮІІІғғ.)
3. Жас Америка мемлекетінің дипломатиясы.
Мазмұны:
XV ғ. аяғында Европада халықаралық қатынастардың жаңа кезеңі басталады. Бұл кезеңде нақты түрде бірнеше мемлекеттер қалыптасады: Испания, Португалия, Франция, Польша, Австрия, Қасиетті Рим империясы, Түркия, Дания, Швеция, Норвегия, ұсақ батыс герман княздықтары, итальян қала мемлекеттері және Ресей патшалығы.
XV ғ. мемлекеттік біртұтастықтың қажеттігі анық байқалды. Саясатта «мемлекеттік мүдде» принципі пайда болды. Саясаттағы діннің ролі әлсіреді. Көп ойшылдар саясаткерлер моральдан алыстады дейді.
Макиавелли (1469-1527жж) барлық монархтардың саясатының шындық негізін ашып көрсетті – мемлекет басшылары барлық күшімен келіссін келіспесін өз биліктерін жүргізді. «Государь» деген еңбегінде монархтар өз билігін кеңейту үшін барлық жағдайды пайдаланғандығын ашып көрсетті. өз еңбегінде: күрестің екі түрін: біріншісі – заң арқылы, екіншісі – күшпен.
Ришелье (1624-1642жж) Государь өз билігін күшейту үшін барлық әрекет жақсы. «Саяси өсиет» еңбегі.
XVIғ. дипломатиялық қызметтің қалыптасқан кезі, сыртқы саясатпен айналысатын орталық және жергілікті мекемелердің қалыптасу кезі болды. XVIIғ. тіпті ірі Герман княздықтары да шетелге өз елшілерін жібере бастады.
Гуманистердің дипломатиялық хабар түрлері пайда болды. XV-XVIғғ. итальян билеушілері гуманистерді сыртқы істер бойынша хатшы ретінде пайдаланды: мұның өзі дипломатияда сөз сөйлеу мен хат-хабар алысуда жақсы бір стиль енгізді.
Дипломатиялық қызыл сөздің шебері флоренциялық концлер, гуманист Колюччио Салютати болды. Оның хаттары XVIғ. басқа дипломаттарға үлгі болды. Венеция агентінің есебі сол кезде маңыздылығымен белгілі болды.
Дипломатиялық іс-әрекеттің дамуында Рим папасы Х Левтің ықпалы зор болды (1513-1521). Ол 1513ж августте кардиналдар кеңесінде Германия, Франция, Англия папаның тұрақты өкілдерін (нунцийлерді) тағайындады.
XVIғ. белгілі бір дәрежеде дипломатиялық иерархия пайда болды. Оның негізі елшіні жіберген мемлекеттің маңызына қарай болды. Франция,Англия, Испания корольдары өз елшілеріне аса зор құрмет көрсетілуін талап етті. Біртіндеп елшілік істе ерекшк дәстүр қалыптаса бастайды. Елшімен қатар дипломатиялық қызметкерлер қалыптаса бастайды, әсіресе ірі мемлекеттерде, елшіліктің өз ішінде иерархия қалыптаса бастайды. XVIғ. елші, жай агент және резидент арасында айырмашылық нақты сақталады. Елшілерді тағайындау құқы барлық басшылар үшін бірдей болған жоқ. Мысалы, Германия императоры Карл V өз сарайында тек папа елшісін, Франция, Венеция, Германия королі өз бауыры Фердинандтың елшілерін ғана ұстады. Императорға тәуелді билеушілері тек қана жай агенттерді иеленді.
Тұрақты дипломатиялық өкілдікпен қатар төтенше елшілік деген болды. Бірақ олар өздеріне ерекшк құрмет талап етті жай елшіге қарағанда.
XVI-XVIIIғ.жаңа дипломатиялық салтанат қалыптасты. Елшілерге көрсетілетін құрмет қатаң сақтала бастады. Салтанатта әр елдің ерекшелігі ескерілді.
XVI-XVIIIғ. папаның елшілерді қабылдауы ерекше болды. Мысалы, елші папаны түрегеп тұрып, жалаңбас тыңдауы керек болды. Ерекше таққа отырған император және Венеция республикасының елшілері үлкен король залында қабылданса, басқа билеушілердің елшілері кіші Герцог залында қабылданды. Кейбір елшілерді папа өз кабинетінде қабылдады. Савоя герцогы Кипр королі атағын алған соң, пападан оның елшілерін үлкен залда қабылдауын талап етті. Оған отказ бергенде, ол ренжіп, көпке дейін өз елшілерін папаға жіберген жоқ. Генуя республикасы папаға өз елшілерін үлкен залда қабылдауы үшін бірнеше миллион берген.
1672ж. 13 қыркүйекте Римде Москва патшасының елшісін папа үлкен залда, 15 кординал қоршауында қабылдады. Москва елшісі басқалар сияқты үш рет терең еңкеюі керек және папа туфлиін сүюі керек.
Францияда дипломатиялық қабылдаудың ерекшелігі болды. Мұнда папа рұқсатымен таққа отырғандар мен папа нунцилерін қабылдау залына таза қанды принцтер кіргізген.
1635ж. Францияға Ағылшын елшісі келгенде принц болған жоқ. Ағылшын елшісі принц келмейінше орнынан қозғалмайтынын айтты.
Халықаралық құқық ілімінің пайда болуы.
Дипломатиялық құқық және халықаралық құқық пайда болды. Нидерландылық Бальтазар Айала 1582ж. «О праве войны и военных учреждениях» деген еңбегін жариялады. Онда ол елшіліктің қауіпсіздігі туралы идеясын дамытты. 1858ж. итальяндық Альберико Джентили «О посольствах» деген еңбегін жазды.
Халықаралық құқық ілімінің алғашқы өкілі Гуго Гроций (1583-1645) «О праве войны и мира» еңбегі (1625) жеке меншіктік құқық табиғаттың берген сыйы ретінде бейнеленді. Жағымды құқық негізі келісім делінді. Келісімнің негізі халықаралық құқық. Соғыс адмның өзін-өзі сақтап қалуға ұмтылуынан туды. Алайда соғыс шындықты қалпына келтіру үшін қолдануы керек. Соғыс қызған кезде оны заңды негізде, әділдікпен жүргізу керек. Соғыс әділ борлуы үшін екі жақтан сауда еркіндігі, эмиграция еркіндігі, теңіз еркіндігі, т.б. талап етіледі. Өз еңбегінде Гроций елшілер құқығына арнайы тарау арнады. «Елшінің екі негізгі құқығын бәрі де мойындайды:
жіберілген билеушінің қабылдауында болу құқы
елшінің жеке басы свитасы мен мүлкіне қол сұғылмауы қажет»
1676ж. голландец Авраам Викфордың «Посол и его функции» еңбегі шықты.
Елшілер жоғары феодалдық дворяндардан сайланды. Елшілер өз елінің мүддесі үшін жіберілген елшінің чиновниктерін сатып алуға мүдделі болды. XVI-XVIIғ. – «құрметті шпион» деген термин пайда болды.
Филипп V (Испан королі) І министрі Джулио Альберони (1664-1752).
ХУ1-ХУ111 ғасырлардағы дипломатия және дипломатиялық органдар
ХУ1 ғ. Европа хал.қатынастардың жаңа кезеңіне аяқ басты. Осы кезде Европада бір орталыққа біріккен ұлттық мемлекеттер нақты қалыптасты: Испания, Португалия, Франция, Польша, Австрия (Қасиетті Рим империясы жерлерінде), Түркия, Дания, Швеция, Норвегия, ұсақ герман княздықтары, итальян қала мемлекеттері. Шығыста Москва мемлекеті.
Осы кезеңдегі Францияның күшеюі және Ришельенің саясаты (1624-1642). Францияның сыртқы саясатындағы «мемлекеттік мүдде», «табиғи шекара» принциптері. Ришельенің «Саяси өсиеті», Макиавеллидің «Государь» еңбектері және оның маңызы.
Жаңа кезеңде буржуазия мен дворяндардың арасында ептілік көрсету арқылы король билігі біраз еркіндіктерге қол жетті. Сол кездегі сыртқы саясат ісі король және оның жақтастарының қолына шоғырланды. Осы кезеңде ірі мемлекеттер бірінші рет тұрақты мекемелер құрды. ХУ1 ғ. тұрақты дипломатиялық қызмет пен сыртқы саясатпен айналысатын органдардың құрылуымен ерекшеленді.
Осы кезеңде итальян гуманистерінің ықпалымен дип. хат хабар алысудың жаңа стилі п.б. Алғашқы қызыл сөздің шебері итальян дипломаты Колюччио Салютати болды. Оның жазған хаттары сол кездегі дипломаттар үшін үлгі болды. Венеция дипломаттарының да атағы жер жарды. Олардың жазған есебі жинақ болып шығып, ХУ1 ғ. өзінде танымал болды.
Дипломатиялық дәстүрдің дамуына үлкен ықпал еткен Рим папасы Х Левтің (1513-1521 жж.) билеген кезі болды. 1513 ж. кардиналдар жиналысында ол Франция, Германия, Англияға өзінің тұрақты елшілері –нунциилерді тағайындады. Осыдан былай тұрақты өкілділік тағайындау ісі дипломатиялық практикаға енді. Дипломаттардың арасында иерархия қалыптаса бастады. Франция, Испания, Англия корольдері басқа ұсақ мемлекеттерге қарағанда өз елшілеріне аса үлкен құрмет көрсетілуін талап ете бастады.
Біртіндеп елшілік ісінде арнай дәстүр қалыптаса бастайды. Тұрақты елшілерді шет елде ұстау барлық мемлекеттер үшін бірдей болған жоқ. Тек ірі мемлекеттер елші ұстай алды, ал кіші мемлекеттер тек агент жібере алды. Сонымен қатар тұрақты дипломатиялық өкілдіктерден басқа, аса маңызды жағдайда төтенше елшілік алмасу да жүргізілді. Төтенше елшілер өз елінің де елшісіне, басқа елдің де елшісіне қарағанда өзіне ерекше құрметті талап етті. Сондықтан кейбір елдер жай елшілерді де төтенше елші дәрежесіне жеткізуге мәжбүр болып жатты.
ХУ1-ХУ111ғғ. жаңа дипломатиялық дәстүр қалыптасқан кез болды. Испанияда дипломатиялық салтанат қатаң сақталды. Испанияға келген ір елшінің мемлекетінің дәрежесі қатаң сақталды. Салтанатты қабылдау кезіндегі этикетті сақтау, әрбір қимылдан екі жақты қатынастың сипаты білініп отырды.
Дипломаттардың өмірі, қызметі.
Тұрақты дипломатиялық өкілдіктердің және олардың жағдайы мен іс әрекеттерін реттейтін заңды құқықтарының пайда болуы дипломатияның сыртқы саясаттың қаруы ретіндегі ролін арттырды. Елшілер, басқа да ірі дипломаттар жоғары феодалдық дворяндар арасынан тағайындалды. Сол кезеңде парақорлық дипломатия ісінде кеңінен орын алды. Шет елге жіберілген дипломаттар қажетті ақпаратты алу үшін сол елдің чиновниктеріне пара беруге дайын болды, сол үшін қазынадан қаржы бөлінді. Тіпті сол кезде «құрметті шпион» деген термин пайда болды. Сонымен қатар дипломаттардың арасында қаіпті адамдар да болды. Дипломатиялық почтаның тоналуы, курьердің жоғалуы сол кезде күнделікті істердің біріндей болды.Сонымен қатар бірнеше мемлекетке жұмыс істеген алаяқ елшілер де болды. Олар бір мемлекеттен пайда іздеп, бір ақпаратты екіншісіне сатып, қайтсе көп пайда табуды ойлаған, өз отаны жоқ алаяқтар болды.
Осындай дипломаттардың бірі Испан королі У Филиппен, королевасы Елизавета Пармскаяның бірінші министрі Джулио Альберони (1664-1752 жж.) болды. Шарап жасаушының баласы, итальянец Альберони өзінің білімі, ептілігі арқасында бай семьяларға аббат және наставник болды. 1702 ж. ол герцог Вандомның саяси кеңесшісі дәрежесіне дейін жетті. Герцог оны король Людовик Х1У таныстырды. Өзінің ептілігі арқасында ол корольға жаққаны сондай, корольдан 3 мың лир жалақы алатындай жағдайға жетті. Кейін Людовик Х1У- нің немересі Испан королі Филипп У-нің бірінші министрі дәрежесіне дейін жетті. Филипп У-нің әйелі өлегн соң, ол корольді өзінің елі Парма герцогының туыс қарындасы Елизавета Пармскаяға үйлендірді. Елизаветамен бірге ол Испанияны 1719 ж. дейін биледі. Оың дипломатиялық шеберлігі өте жоғары болды. Ол өз алдына мақсат етіп Испанияға Утрехт келісімі бойынша айырылып қалған итальяндық жерлерін, сонымен қатар бұрынғы беделін, күшін қайтаруды алдына қойды. Ол үшін испан тағы мұрагерлігі үшін күресте испанияға қарсы Англия, Австрия, Голландиядан құрылған коалицияны құрту керек болды. Ол Англияға америкадағы отарларға барып сауда жасауға рұқсат бере отырып, Англичмен одақ құруға қол жеткізді, Габсбургтерге қарсы түріктерді қолдады, Ағылшын королі 1Георгтың қытығына тию үшін Швед королі Х11Карл мен 1Петрді татуластыруға тырысты, Англиядағы Стюарттарға жасырын қолдау жасады. Бірақ осы алаяқтығы өзінің де карьерасына кері әсер етті. Осы әрекеттері ең аяғында Испанияны Англия мен Францияға қарсы нәтижесіз соғысқа алып келді. Испания жеңіліп қалды. Осыдан соң Альберони француз, ағылшын үкіметтерінің талап етуімен сарайдан қуылды.
Бақылау сұрақтары: XVI-XVIII ғғ.дипломатиялық қызметтің ерекшеліктері, принциптері қандай? Дипломатиялық мекемелер және олардың қызметінің сипаты қандай? Дипломаттардың тұрмысы қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический этикет. М., 1993 г.
5.Тақырыбы: Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы.
Мақсаты: Дипломатиялық қызметтің теориялық негізінің қалыптасуын ашып көрсету.
Сұрақтары:
1.Дипломатиялық қызметтің қалыптасуы, дамуы туралы теориялық еңбектер.
2.Дипломатиялық доктринаның қалыптасу ерекшеліктері.
3. Жаңа саяси құқықтық және дипломатиялық ұғымдардың пайда болуы.
Мазмұны:
Дипломатиялық қызметтің теориялық негізі ежелгі кезден қалыптасты. Дипломатиялық құқық және халықаралық құқық пайда болды. Нидерландылық Бальтазар Айала 1582ж. «О праве войны и военных учреждениях» деген еңбегін жариялады. Онда ол елшіліктің қауіпсіздігі туралы идеясын дамытты. 1858ж. итальяндық Альберико Джентили «О посольствах» деген еңбегін жазды.
Халықаралық құқық ілімінің алғашқы өкілі Гуго Гроций (1583-1645) «О праве войны и мира» еңбегі (1625) жеке меншіктік құқық табиғаттың берген сыйы ретінде бейнеленді. Жағымды құқық негізі келісім делінді. Келісімнің негізі халықаралық құқық. Соғыс адмның өзін-өзі сақтап қалуға ұмтылуынан туды. Алайда соғыс шындықты қалпына келтіру үшін қолдануы керек. Соғыс қызған кезде оны заңды негізде, әділдікпен жүргізу керек. Соғыс әділ борлуы үшін екі жақтан сауда еркіндігі, эмиграция еркіндігі, теңіз еркіндігі, т.б. талап етіледі.
Құдайшылдар, философтар, заңгер-теоретиктер шығармаларындадипломатиялық құқықтың, халықаралық құқықтың құрамдас бөлiгi ретiнде пайда болуы. Дипломатиялық тәжiрибеге арналған туындылар. Х‡III ғ.Ағартушыларының халықаралық құқық ғылымының дамуына тигiзген әсерi.Дипломатиялық доктринаның қалыптасу ерекшелiктерi. Жаңа саяси-құқықтық және дипломатиялық ұғымдардың пайда болуы: “саяси тепе-теңдiк”, “табиғи шекаралар” мемлекеттер, соғыс және бейбiтшiлiк құқығы,теңiзде жүзу еркiндiгi, халықаралық шарттардың мызғымастығы. Дипломатияның теориясы мен тәжiрибесi.
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық қызметтің дамуы туралы теориялық қандай еңбектер ежелден пайда болған? Дипломатиялық доктринаның қалыптасуының ерекшеліктері қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
6.Тақырыбы: Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
Мақсаты: Консулдық қызметтің қалыптасуы, эволюциясы туралы білім беру.
Сұрақтары:
Консулдық қызмет түсінігі.
Консулдық қызметтің қалыптасу тарихы.
Консулдық қызметтің дамуы және ерекшелігі.
Мазмұны:
Консулдар институты өзінің классикалық түрінде Шығыстан Батысқа көшті. ΧVғ.Итальян консулдары Голландия мен Ұлыбритания болды, алағылшын консулдары Голландия, Швеция, Данияда болды. Консул өз қызыметіне кірісуі үшін жергілікті өкіметтің рұқсаты керек болды. Ол арнайы құжаттармен реттілді. Шығыс елдерінде ол беретат, ал Европа елдерінде булла -диплом деп аталды.
Орта ғасырда ақ консулдарды бас консулдар, консулдар, вице консул деп бөлу жүзеге аса бастады. Олардың міндеттері әр түрлі болды.
Консулдың міндеті өз мемлекетінің адамдарына қатысты соттық қызмет,өз мемлекеті мен өзі келген мемлекет арасындағы келісімдердің орындалуын қадағалау, өз мемлекеті азаматының құқы мен мүдделерін қорғау,сауда келісімдері, мұрагерлік, өлу, туудытіркеуге алғанда нотариустық қызмет атқару.
Консулдардың артықшылықтарына жеке және мүліктік қол сұқпаушылық, салықтан босату, өз мүддесін білдіретін елдің гербі мен мөрін дасуға, қару ұстауға.
ΧVІғ.консулдардың рөлі едәуір төмендетіледі. Себебі:
Біріншіден, тұрақты дипломатиялық өкілдерінің саны көбейе бастады. Екішіден, біртіндеп шетелдік көпестердің юридикциясы олар тұрып жатқан елге беріле бастады. Оның басты себебі орталықт. Ұлттық мемл.п.б.
Орталықтанған мемлекеттер консулдық қызметін қатаң бақылауға алды. Консулдарға дипломатиялық мңндеттерді атқару тапсырылды. Оларға белгілі бір имунитет берілді. Біртіндеп олар сайланбай,тағайындала бастады.
Консулдар негізінен коммерция мен сауда жүргізу ісін ғана бақылауға алды. Осыған байл. ΧVІІ-ΧVІІІғ.ғ. консулдар институты Европада дами қойған жоқ.
Консулдардың экстерриториялық құқына орталықтанған мемлекеттер қанағаттанбады.
1648ж. Вестфаль келісімі бойынша консулдық дипломатиялық қызметті орындаудан аласталып, олар тек сауда ісін және жеке тұлғалар мүддесін қорғау қызметін ғана атқара бастады. 1793ж. Франция мен Голландия арасындағы Версаль келісімін 40 статьясы бұдан былай екі ел арас.консулдар алмасу жойылады деп жариялады.
Бірақ уақыт өте келе дипломатиялық өкілдіктер, сауда мен өндірістің қарқынмен дамуына байланысты өз міндеттерін толық атқаруға мүмкіндігі жетпеді.Олар көбіне саяси және өкілдік міндеттерге баса көңіл бөліп сауда өндіріс мүдделерін лайықты орындай алмады. Сондықтан, ΧVІІІғ.ІІ жарт. Мемлекеттер консулдар институтын жандандыра бастады.
Консулдар институты жандана бастайды. 1789ж. франко- испан консулдар Конвенсия, 1788ж. Франко- американ консулдар конвенсиясы қабылданды. Мемлекеттің өз ішінде консулдың статусы нормативтілік құқықтық жағынан бекітіле бастады.
1825ж. Ұлыбританияда арнайы консулдарға акт қабылданады. Ресей І Петр тұсында шетелде консулдарын тағайындай бастайды. Шетелдік рынокты, олардын тұтыну қабілетін бақылап отыру үшін.
1820ж. Европа және Америка үшін консулдар уставы Шығыстағы Ресей консулдарының қызмет Сауда Уставы арқылы реттелді.
1893ж. Ресейде біртұтас консулдар уставы қабылданады. Осы кездегі консулдардың қызметі өз мемлекетінің және азаматтық сауда және басқа мүдделерін қорғау. Осы кезден бастап консулдарға ақы төлене бастайды. Басында мемлекеттер консулдарды сол шетелде коммерциялық іспен айналысатындардан тағайындалды. Сондықтан жалақы төленген жоқ, тек премия сияқты төленді.
Капиталистік қатынас әлемдегі рынок, транспорт дамуы өзгеріс әкелді. Штаттық консулдар қызметтік ұйымдар бірінші ел Австрия. 1825ж. 13маусымда империялық жарлық қабылданды, яғни мемлекеттік қызметкерлер консул ретінде тағайындалсын деген. Белгияда 1857ж. 23 ақпанда корольдық жарлық штаттық консулдарды тағайындау тур. Испания осындай жарлық 1879ж.24 шілдеде. При-та1865ж.
ΧΧғ. 150 консулдық келісім.
Капитуляция тәртібі консул өз елінің заңымен шетелдегі өз азаматтылықтары үшін азаматтылық және қылмыстық істі жүргізу құқықты.
Шығыста консулдар экстерриториялдық құқықты пайдаланды. 1911ж. Латын Американ елдерінде Каракасс конвенциясы «консулдық қызмет» тур.1928ж. консулдық чиновниктер туралы Гавана конвециясы қабылданды.
Консулдар институты құлиеленушілік қоғамда п.б. Халық құқығын институтының бірі. Оның пайда болуы теңізде жүзу мен саудаға байланысты. Осы теңізде жүзушілер мен көпестердің шетелдегі мүддесін қорғаумен п.б. Негізгі орталығы Греция, Рим. Олар саяси,экономикалық мақсатта басқа елдермен байланыс орнатты. Грецияда -проксения –қонақжайлылық 78-грек полиси консулд-ды пайдаланған. Оның өте жақсы дамыған кезі б.ғ.д.Vғ. грек- парсы соғысынан кейін Проксен халық жиналысында, беделі бар адам сайланды. Проксен қызметі, мөр, герб.
Римде преторлар. Олар сенаторлардан сайланды. Ежелгі әлемде мемлекет шетелдіктерді өз терреториясында тұрған қорғады. Ал қазіргі кезде мемлекет шетелде жүрген өз азаматтарын қорғайды, консулдарды жіберіп Цицерон, Сократ, Платон, Лао-Цзи.
Орта ғ.шетелде жүрген азамат өз елінің заңына бағынған. Сол кезеңде сауда саттықтары балған. Италия, Испания, Франция көпестер дауыс беріп арбитраждық соттарда сайлаған.
Крестян жорықтарын кейін құрылған мемлекеттің өз консулдары болды. «Виконт»Италия, Венеция«байюла»
Италияндық қала мемлекеттер тұрақты консулдар ұстады. Консулдардың көмекшілері болды. Бірі юрст, екіншісі көпес. Константинополь венеция консулында әртүрлі мәселелермен үш кеңесшісі, адвокат, екі судья, қазнашы және әскери отряд болды.
Консулдар үш жылға сайланды. Крест жорықтары аяқталғанмен, билік мұсылмандарға көшкенмен ﴾Сирия,Полестина﴿ жағдай өзгерген жоқ. Италияндық отары Жерорта теңізі басында өмір сүрді. Венециялықтардың Алексондрияда екі факториясы болды, оның басында консул т.рды. Ол жылына он рет Сұлтанмен кездесуге ﴾аудиенция﴿ құқы болды. С.қ.Констонтинопольдегі венеция отарының басшысы консулдық қызметте атқарды ﴾байюла﴿.
Бақылау сұрақтары: Консулдық қызметтің дипломатиялық қызметтен айырмащылығы қандай? Консулдық қызметтің қалыптасуының ерекшелігі қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Алматы, 2000.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. М., 1996 г.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
Плотникова О.В. Консульские отношения и консульское право. Уч. М.,1998.
7.Тақырыбы: XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы.
Мақсаты: Осы кезеңдегі Ресей дипломатиялық қызметінің қалыптасу, даму ерекшелігімен таныстыру.
Сұрақтары:
1. Киев Русьінің дипломатиясы.
2. Москва мемлекетінің дипломатиясы ХҮІ-ХҮІІІғ.
Мазмұны:
Мәскеу мемлекетiнiң дипломатиясы. Халықаралық байланыстардың ұлғаюы. Дипломатиялық жұмыстың ерекшелiктерi мен ұйымдастырылуы.Боярлық дума мен Жақын думаның ролi. Орыс дипломатиясының сословиялығы. Дипломатиялық аппараттың қалыптасуы. Посольдық приказ, оның құрамы және функциясы. Ресейдiң дипломатиялық протоколының қалыптасуы. Петр I тұсында дипломатиялық мекемелердiң реформасы. Жаңа дипломатиялық кадрларды құру. Тұрақты дипломатиялық өкiлдiктер
торабының құрылуы. Сыртқы iстер Коллегиясының құрылуы. Ресейлiк дипломаттардың стратегияны, тактиканы, жұмыс формалары мен әдiстерiн өзгертуi. Ресей дипломатиялық қызметi аппаратының ары қарай дамуы. Екатерина II дипломатиясы. Дипломатиялық аппарат құрылымын ары қарай қайта құру. Орыс дипломатиясының әлемдiк аренаға шығуы.
Бақылау сұрақтары: Мәскеу мемлекетінің дипломатиялық қызметінің құрылымы қандай? І Петр тұсындағы дипломатиялық мекемелер реформасын жүргізгендегі өзгерістер? ІІ Екатерина тұсында дипломатиялық қызметтің дамуының ерекшелігі қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический этикет. М., 1993 г.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
8.Тақырыбы: Қазақ хандығының дипломатиясы.
Мақсаты: Қазақ хандығының дипломатиялық қызметінің ерекшелігімен таныстыру.
Сұрақтары:
Қазақ хандығының көршілерімен дипломатиялық байланыстары.
Қазақ билері қазақтың алғашқы дипломаттары.
Қазақ хандығындағы дипломатиялық дәстүр.
Мазмұны:
ХУ ғ. бойы Ұлы Жібек жолы Азиядағы халықаралық ынтымақтастық пен сауда қатынастарынығ негізгі каналы болып қалды. Осы кезеңде орталық азия аймағында дипломатиялық дәстүр қатаң сақталды. Яғни елшілерді құрметтеу, қонақжайлылық, келіссөздерді жүргізу, келісімдер мен шарттарды қабылдау дағдысы, әскери- саяси одақтар құру, салық жинау т.б. жүзеге асырылды.
ХУ1ғ. 11 жарт. Қазақ хандығы құрылды. Қазақ хандығының сол кездегі сыртқы саясаты өз территориясын қорғау, кеңейту бағытында жүрді. Бұл саясат халықаралық дауларды шешумен, династиялық неке арқылы және әскери- саяси одақтарды құру арқылы жүзеге асырылып жатты. Сыртқы саясатты тікелей хандардың өздері жүргізді. Сыртқы саясат негізінен елші жіберу арқылы және сауда агенттері арқылы да жүргізілді. Елшілердің міндеті барған елдерінің сыртқы саясатты жүргізетін органдарымен келіссөздер жүргізу, өз мемлекетінің басшысын қажетті ақпараттармен қамтамасыз ету. Маңызды істердің бірі шетелдермен сауда қатынасын қалыптастыру, транзиттік сауда істерін келісу болды.
ХУ1ғ. 11 жарт. Қазақ хандығы Ресеймен дипломатиялық қатынас орнатты. 1627 ж. Қазақ хандығының саяси орталығы Түркестан қаласы болды. Екі ғасыр бойы 1628- 1816 жж. бұл қала дипломатияның, саясаттың нағыз орталығы болды. Қазақ даласына Семен Мальцев, Третьяк Чебуков, Борис Доможиров, Вельямин Степанов елшілікпен келіп кетті. Олардың жазған хабарлары 1 Петрге «қазақ жерлері барлық азия елдеріне кілт және қақпа сияқты» деп түйін жасауға негіз болды.
1653 ж. Ертіс өзенінің жағасында Қытайдың батыс бөлігінде Жоңғар хандығы құрылады. 1723-1725 жж. қазақ тарихына «Ақтабан шұбырынды» деген атпен енді. ХУ111 ғ. 20-жылдарында қазақтар Ташкент, Түркестан т.б. қалаларынан айырылды. Алайда Әбілқайыр ханның бастаумен күшейген қазақтар жоңғарларға мықты тойтарыс беріп, оңтүстіктегі жерлерді қайта қайтарып алады.
Осы кезеңде Ресей патшалығымен қарым қатынас күшейе түсті. Қазақ атқамінерлері көп саяси дағдарыстан соң қазақ жүздерін Ресейге қосуға бет бұрады. 1731ж. 10 қазанда Кіші жүз ханы Әбілхайыр бастаған топ Ресей бодандығына енгені туралы актіге қол қояды.
1755-1758жж. жоңғарларды талқандағаннан кейін Оталық Азия шекарасы Қытайға жақын келді. Осы кездегі Абылай ханның Ресей мен Қытайға қатысты жүргізген епті саясатының арқасында бұл елдермен келісімдер жасалып, біраз уақыт болса да қазақ хандығы тыныштық алды.
Аймақтағы дипломатиялық қатынастар дипломатиялық дәстүрлердің пайда болып, жүзеге асуын қажет етті. Елшілердің қорғалуы, оған құрмет көрсетілуі т.б. дәстүрлер қатаң сақталды. Сол кезде елщілердің шендері былай белгіленді: елші, аса маңызды жағдайдағы елші, өкіл. ХУ-ХХ ғғ. Орталық Азияда дипломатияық құжаттардың мына түрлері орын алды: келісім шарт, келісім, хаттама, хат алмасу, грамота. Олардың мақсаттары әртүрлі – саяси, сауда товар қатынастарын орнату,
Бақылау сұрақтары: Қазақ хандығы ұандай елдермен дипломатиялық байланыста болды? Қандай қазақ билері дипломатиялық қызмет атқарды? Қазақ хандығындағы дипломатиялық дәстүрің сипаты қандай болды?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Алматы, 2000.
9.Тақырыбы: ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы.
Мақсаты: ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардындағы өзгерістер мен олардың даму ерекшеліктері туралы білім беру.
Сұрақтары:
Вена регламентінің қабылдануы және оның мәні.
Дипломатиялық және консулдық құқықтардың пайда болуы.
ХІХ ғ.Шетел мемлекеттеріндегі сыртқы саяси ведомстволардың даму эволюциясы.
Мазмұны:
Вена конгресiнiң дипломатиялық қызмет институттарын дамытудағы ролi. Вена регламентiнiң қабылдануы. Франция, Англия, Испания, Австро-Венгрия, Пруссия, Ресейде сыртқысаясат ведомстволарының қайта құрылуы.АҚШ-тың сыртқы саясат институттары және оның эволюциясы.Дипломатиялық және консульдық құқықтардың пайда болуы.ХIХ ғ.соңы мен ХХ ғ. Басындағы шетелдiк мемлекеттердiң халықаралық-құқықтық тәжiрибесi. ХIII-ХIХ ғғ. Көпжақты келiссөздердiжүргiзу және конференцияларды ұйымдастыру. Алғашқы халықаралық конгрестер мен конференциялар, оларды шақыру себептерi.Сауда, экономикалық, техникалық байланыстардың дамуы-арнайы мәселелер бойынша алғашқы халықаралық ұйымдардың пайда болуы.
Бақылау сұрақтары: Вена регламентінде дипломатиялық дәрежелер қалай белгіленді?
Дипломатиялық және консулдық қызмет тіртібінің құқықтық негізі қандай?
Шетел мемлекеттеріндегі сыртқы істер ведомствосының эволюциясы?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
10.Тақырыбы: Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі.
Мақсаты: Шетел мемлекеттерінің дипломатиялық қызметінің даму ерекшелігімен таныстыру.
Сұрақтары:
ХХ ғ.дипломатия және дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуы.
Қазіргі кезеңдегі дипломатиялық қызметтің даму дәрежесі.
Мазмұны:
Англия.
ХХ ғ. екі д.ж.с. негізінде дипломаттар үшін барлық қызмет сатысынан өту міндетті болды. Мұның өзі дипломатиялық қызметке жоғары мән беріліп, кәсіби дипломатияның қалыптасуына жағдай жасады.
1946-1949 ж. «Иден-Бевин реформасы» жүргізіледі. Ол бойынша дипломатиялық қызметті демократияландыруға тырысты. Өйткені дипломатиялық қызметтің өзінің аристократтары пайда болған еді. Қабылдау емтиханын жүргізу енді Азаматтық Қызмет Комиссиясының құзыретіне берілді. Әйелдерге қызметке келуге рұқсат етіледі. Партияда болмау керек, міндетті түрде конкурстан өту керек.
1968 ж. 17 октябрь – СІМ жаңадан қайта құрылып, ол Бірлестік ісі және сыртқы істер министрлігі деп атала бастады. Ол бұрынғы Форин офис, Бірлестік министрлігі және отарлар министрлігінің бірігуі негізінде құрылды.
1979 ж. қауымдар палатасында – сыртқы істер комитеті құрылды.
Англияның СІМ (Форин офис) және шетелдегі дипломатиялық мекемелері сыртқы істерге белсене араласады. Дипломаттар карьерлік өсу жолынан өтеді. Тек ЕО-ғы өкілдіктердегі қызметкерлердің жартысы кадрлік дипломаттар, жартысы ішкі министрліктің қызметкерлері болуы мүмкін. Өйткені Ео-ң жұмысында күн тәртібіне өндіріске, ауылшарушылығына т.б. қатысты мәселелер қойылғанда, мамандар қажет болды.
Өкілдіктердің басшысы әрдайым кадрлік дипломаттардан тұрады.
Форин офистің штаттық тәртібі – (1997 ж. мәлім бойынша) – министрлік пен шетелдегі мекемелерді қосқанда 6000 адам. С.қ. британ елшіліктерінде көмекші қызметтерде 7,5 мың шетелдіктер жұмыс жасайды. Британиялық шетелде 182 мемлекетте 300 дипортамент және консулдық мекемесі бар. Халықаралық ұйымдарда 18 тұрақты өкілі бар. Форин офис құрылымы:
Министр, 3-4 мемлекеттік және кіші министрлер, (оның бірі ЕО министрі). Министрдің тұрақты орынбасары бір мезгілде, аса мәртебелі королеваның дипломатиялық қызметі».
СІМ-ң негізгі депортаменттер (пирамида сияқты) 71 департамент бар. 13 директоратқа бірігеді.
Дипломатиялық кадрлер:
Көбіне Оксфорд, Кембридж университетін бітіргендер қабылданады (1/3). Дипломатиялық кадрлердің ¼ әйелдер, олардың ішінде 9 елші бар.Қатаң конкурс негізінде қабылданады. Кадрлік дипломаттар екі разрядқа бөлінеді:
«А» - басқаратын категория, «Е» - атқарушы.
«А» кадрлері негізінен консулдық талдау бөлімде, аппараттық-түсіндіру сауда-экономикалық, мәдени және т.б. істермен айналысады.
Емтихан жазбаша түрде, ситуациялық тапсырмаларды орындау, пікірталасу т.б. түрінде өткізіледі. Британ қызметінде 10 дәреже белгіленген.
Франция.
2-ші империя кезінде Францияның дипломатиялық қызметі өзгеріске айтарлықтай ұшыраған жоқ. Осы кезде СІМ үшін 1853 ж. арнайы жаңа ғимарат салынды.
3-ші Республика кезінде (1871-1940) Сыртқы саясаттағы шешуші роль үкіметтің қолында болды. Президент және парламент белсенді араласқан жоқ. СІ Министрінің ролі маңызды болды. ІІІ Республика кезінде 1871-1932 жж. Арасында 50 премьер-министр, 50 СІМ ауысты. Осы жағдайда дипломатиялық аппарат тұрақты түрде қалды және ол министр мен үкіметке ықпал етіп отырды.
1915 ж. СІМ-де Бас хатшы деген қызмет енгізілді және бұл қызмет екі рет жойылып, 1925 ж-дан осы уақытқа дейін сақталды және ол француз дипломатиясының ерекшілігі. Көрнекті француз дипломаттары – Поль және Жюль Камбон, Баррер және Жюссеран.
Екі дүниежүзілік соғыс де Голль 1944 ж. Москваға барып келеді. Фашистерге қарсы дипломатия.
IV Республика кезінде француз дипломатиясы отарлық соғыстарымен айналысты. Президент сыртқы саясатта көрнекті роль атқармады. IV Республика кезінде үкімет жиі ауысты. Алайда сыртқы саясат тұрақты болды, себебі 1947-1954 жж. СІМ қызметін бірғана католиктік партияның екі өкілі кезектесіп атқарды: Жорж Бидо және Робер Шуман.
1958 ж. де Голльдің билік басына келуімен V Республика орнады. Осы кезден сыртқы саясат Президент қолында.
Қазіргі Франция.
V Республика Конституциясы бойынша сыртқы саясаттың негізгі міндетін президент атқарады.
Премьер-министр мен СІМ ролі шектелген
СІМ-президентінің басты кеңесшісі.
Министрге өз кабинеті көмектесді.
Министрліккке Бас инспекция, талдау және болжау орталығы (директор басқарады) қызмет жасайды.
Шетел ісі бойынша министр – делегат 2 адам. Олар Үкімет құрамына кіреді, бірақ СІМ басшылығымен жұмыс жасайды.
Бас хатшы.
3 бас дирекция (генерльная дирекция).
шісі – саяси және қауіпсіздік мәселесі бойынша.
шісі – әкімшілік мәселелер бойынша.
шісі – халықаралық даму және ынтымақтастық.
Қазіргі кезде Францияның шетелде 268 мекемесі бар.
2000 ж. 9475 қызметкер,
А – өкілдер, кеңесшілер, хатшылар.
В – әкімшілік хатшы, шифр байланыс қызметкері, әлеуметтік мәселе бойынша ассистенттер.
С – стенографистер, бугалтерлер т.б.
Дипломатиялық қызметке конкурс арқылы қабылданады. Ұлттық әкімшілік мектебі арқылы. Оның оқу мерзімі 2 жыл 4ай.
АҚШ
АҚШ-тың дипломатиялық қызметінің Европадан айырмашылығы оның бірден арнайы органдардың құрылуымен басталуы.
1781 ж. Конгресс сыртқы істер депортаментін құрды. 1789 ж. Конституция (1787) бойынша сыртқы істер депортаменті Мемлекеттік депортамент болып қайта құрылып, президентке бағындырылды.
1905-16 жж. Т.Рузвельт, У.Тарт тусында дипломаттарды конкурспен қабылдады. Госдепортамент – Заграничная служба. Кеннеди тұсында дипломатиялық қызмет жақсы дамыды. 1980 ж. Закон о заграничной службе США.
АҚШ-та СІ Мем-н депортамент сыртқы саясат істерін басқа депортамент бірігіп жүргізеді – Қорғаныс Министрі, Ұлттық Қауіпсіздік Кеңесі, Орталық барлау басқармасы, Конгресс, Ақ үй аппараты т.б. Осы органдардың барлығы сыртқы саясатқа қатысты мәселелерді шешуге ықпал ете алды, с.қ. тіпті кадр мәселесіне де араласа алады.
АҚШ-тың шетелдегі карьерлік дипломаттарының ролі төмендеу. Олар көбіне атқарушылық қызмет атқарды.
СІ Мем-н депортаментінде орынбасар қызметі жоқ. 1-ші орынбасар жалпы министрлік істермен айналысады – Мем. хатшысы жоқ кезде Мем. депортаментке жалпы басшылық етеді және әкімшілік – кадр ісін бақылайды. 1-ші орынбасар – ең маңызды мәселелерді бақылайды.
16 орынбасар – жеке мәселелерді, с.қ. аймақтармен қатынастарды қадағалайды.
10 директор – басқарма басқарады, күнделікті істермен айналысады.
Мемлекеттік депортаменттің штаттық тәртібіне – 14 мың қызметкер бар, оның 1/3 карьерлік дипломаттар.
АҚШ-тың 160 мемлекетке 260-тай дипломатиялық және консулдық мекемесі бар. (1998 ж.)
Президент өз таныстарын дипломат ретінде сайлай береді.
Кадрларды қабылдау ісі ашық конкурс түрінде жүргізіледі, емтихан тапсырылады. 1980 ж. АҚШ-ң Шетелдегі қызмет түр. Заң қабылданды.
Онда «саяси бағытына, түр, түсіне, жынысына, діни сеніміне, ұлтына, семьялық жағдайына» қарамастан кадрлерді іріктеу тек құқылы негізде жүзеге асырылды.
Заң бойынша дипломатиялық қызметке қоғамдық топтың барлық өкілдері қатыстырылуы керек, соның ішінде этникалық топтар, барлық штарттардың өкілдері. Осыған байланысты бірқатар этникалық топтар, мысалы азиаттар, эскимостар, латынамерикандықтар, үнділер жазба емтиханынан босатылған, олардың университетте алған бағалары есептеледі.
Сынау мерзімі 3-4 жыл.
АҚШ-та дипломаттарды дайындайтын оқу орындарымен байланыс мықты.
СІМ Мемлекеттік депортаменттің өзінде Шетел қызметі Институты жұмыс істейді. Осы институтта дипломаттар 3 рет біліктілікті көтеру тәжірибесінен өтуі керек.
Испания
1868 ж. сыртқы саясат органын Мемлекет Министрлігі деп атау келісілді.
1928 ж. жылдан бастап сыртқы істер министрлігі деп аталды.
ХІХ ғ. ортасынан Испанияның дипломатиялық қызметі француз дипломатиялық үлгісін қабылдайды.
1844 ж. король декреті дипломатиялық қызметке конкурс негізінде қабылдау орныйды. Осы декретте дипломатиялық дәреже белгіленді: елші, төтенше елші, өкілетті министр, министр-резидент, сенімді өкіл, 1,2,3 класс хатшысы, штаттық атташе, атташе.
1851 ж. король декретімен тағы да өзгерістер енгізілді. Ол бойынша ординарный - - елші және штаттық атташе алынып тасталып, оның орнына келесі дәрежелер енгізілді: елші, 1,2 класты өкілетті министр, сенімді өкіл, 1,2,3 клас хатшысы, атташе (тексеру мерзімімен).
1852 ж. декретте дипломатиялық қызметкерлер емтихан тапсырмайтын болды. Қажетті пәндерден жақсы бағалары болса болды.
1883 ж. «Огранниченный закон о Дипломатической карьере, Консульствах и Переводчиках». Осы заң бойынша дипломаттарды конкурс арқылы қабылдау және оларды қызмет ету жағдайына қарай жоғарлату белгіленді. Кем дегенде 3 жыл жұмыс істеу керек болды дәрежесі жоғарлау үшін. Бұл кезде дипломаттар жоғарғы тап өкілдерінен шықты. Өйткені олар ең алдымен атташе боп бастап 1 немесе 6 жыл қызмет етуі керек болды. Ал атташелерге жалақы төленген жоқ.
1928 ж. сент. Реформа жүргізіліп, дипломатиялық және консулдық қызмет біріктірілді.
1932 ж. дипломатиялық қызметке келушілерге жаңа талап қойылды. Қызметке келушілер міндеті түрде шет тілді білуі керек болды.
1939-1975 ж. азамат соғысы нәтижесінде Испанияда Франко тәртібі орнайды.
1938 ж. 21 январьда Франко Трибунал құрды. Ол СІМ қызметкерлерінің тексеріп, жұмыстан шығаратындарын шығарды.
1942 ж. 16 дек. Декрет СІМ қайта құруды қарастырды. Декрет бойынша министрліктің орталық органы болып Субсекретариат, үш басты басқарма (Сыртқы саясат, Экономикалық саясат, Жалпы мәселелер), Хаттама бөлімі және Дипломатиялық кабинет, қауіпсіздіктің Орталық бөлімі.
1942 ж. тағы бір декреттен дипломатиялық қызмет кадрлерін дайындайтын Мектеп ашылғаны жарияланды.
1945 ж. тағы да құрылым өзгерді.
Соғыстан соң алғашқы 10 жыл Испания оқшау саясат жүргізді. Көп елдермен араласқан жоқ. 50-ші ж-ң аяғында Испанияда дағдарыс болды. Мұның өзі Испанияның өзгеруіне әкелді.
СІМ Фердинанд Мориа Костиелла болады. Біртіндеп Испания ашыла бастады.
1970 ж. декрет СІМ өзгерістер еткізеді. Субсекретариат орнына сыртқы саясаты Бас басқару құрылды.
Бақылау сұрақтары: ХХ ғ. дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуы Англияда, Францияда, Испанияда қалай жүргізілді? Қазіргі кезеңдегі дипломатиялық қызметтің даму дәрежесі қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
11.Тақырыбы: Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері
Мақсаты: Мемлекеттердің арасындағы дипломатиялық және консулдық қатынастардың заң бойынша реттелі тәртібімен таныстыру.
Сұрақтары:
Халықаралық құқықтың қайнар көздері және принциптері.
Дипломатиялық және консулдық құқық нормалары.
Мазмұны:
Халықаралық қатынастарды реттейтін негізгі әлеуметтік нормалар қатарына моральдық, құқықтық және саяси нормалар жатады. Халықаралық құқық жүйесінің бөлінбес элементтерінің бірі- халықаралық -құқықтық нормалар.
Халықаралық құқықтың негізгі және басты қайнар көзі ол- халықаралық келісім шарттар. Себебі халықаралық келісім шарттар келісуші жақтардың өзара құқықтары мен міндеттерінің орнағанын, өзгергенін немесе тоқтағанын белгілі бір формада білдіретін құжат.
Халықаралық құқықтың басқа қайнар көздерінің бірі- халықаралық дәстүр. Халықаралық құқықтың негізгі нормалары - олар мемлекеттердің және халықаралық құқықтың басқа да субьектілері қалыптасқан дәстүр бойынша ұстанатын, ешжерде тіркелмеген, заңды негіздегі міндетті түрде ұстануды қажет ететін тәртіп нормалары.
Халықаралық ұйымдардың шешімі, қаулысы халықаралық құқықтың қайнар көзі бола алмайды. Тек БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің қаулысы ғана БҰҰ-ның Жарғысының 25-бабына сәйкес барлық мемлекеттерге міндетті.
Халықаралық құқықтың барлық нормаларын әрекет ету сферасына қарай әмбебеп (универсальный), жергілікті (локальный), аймақтық (региональный) деп жіктеуге болады. Нормативтік күшіне қарай иперативтік және диспозитивтік деп бөлінеді. Әмбебап нормалар халықаралық құқықтың жалпы нормаларын құрады. Жергілікті нормалар тек қатысушылардың шектелген ортасында әрекет етеді. Аймақтық нормалар тек белгілі бір аймақтарда ғана әрекет етеді.
Императивтік нормаларға белгілі бір әрекеттің нақты, қатаң тәртібін белгілейтін нормалар жатады. Бұл жағдайда халықаралық құқық субьектілері белгіленген құқық нормаларын өз бетінше бұзуға құқы жоқ. Диспозитивтік нормалар ол келісуші жақтардың өзгерген жағдайға қарай міндеттері мен өзара құқықтарын өзгерте беруін қарастыратын нормалар.
Халықаралық құқықтың принциптері оның фундаментін құра отырып, жоғары заңдылық күшіне ие. Халықаралық құқықтың принциптері оның барлық субьектілеріне міндетті. Халықаралық құқықтың принциптері БҰҰ-ның Жарғысында берілген. 1970-ж. Бас Ассамблея Халықаралық құқықтың принциптері туралы Декларация қабылдады. Онда жеті принцип көрсетілген:
күш қолданбау және қолданамын деп қорқытпау принципі
дауларды бейбіт жолмен шешу принципі
мемлекеттердің егемендігінің тепе теңдігі принципі
араласпау принципі
халықтардың өзін өзі анықтау принципі
ынтымақтастық принципі
халықаралық міндеткерліктерді адамгершілікпен орындау принципі
Европаның қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Хельсинкидегі Қорытынды Актісінде тағы да үш принцип енгізілді:
шекараларды бұзбау принципі
мемлекеттердің территориялық тұтастығы принципі
адам құқығын, оның негізгі еркіндігін құрметтеу принципі
Дипломатиялық және консулдық құқық ежелден қалыптасты. Нидерландылық Бальтазар Айала 1582ж. «О праве войны и военных учреждениях» деген еңбегін жариялады. Онда ол елшіліктің қауіпсіздігі туралы идеясын дамытты. 1858ж. итальяндық Альберико Джентили «О посольствах» деген еңбегін жазды.
Халықаралық құқық ілімінің алғашқы өкілі Гуго Гроций (1583-1645) «О праве войны и мира» еңбегі (1625) жеке меншіктік құқық табиғаттың берген сыйы ретінде бейнеленді. Жағымды құқық негізі келісім делінді. Келісімнің негізі халықаралық құқық. Соғыс адмның өзін-өзі сақтап қалуға ұмтылуынан туды. Алайда соғыс шындықты қалпына келтіру үшін қолдануы керек. Соғыс қызған кезде оны заңды негізде, әділдікпен жүргізу керек. Соғыс әділ борлуы үшін екі жақтан сауда еркіндігі, эмиграция еркіндігі, теңіз еркіндігі, т.б. талап етіледі. Өз еңбегінде Гроций елшілер құқығына арнайы тарау арнады. «Елшінің екі негізгі құқығын бәрі де мойындайды:
жіберілген билеушінің қабылдауында болу құқы
елшінің жеке басы свитасы мен мүлкіне қол сұғылмауы қажет»
1676ж. голландец Авраам Викфордың «Посол и его функции» еңбегі шықты.
Ең алғаш рет дипломатиялық қатынастарды құқықтық жағынан ресми түрде реттеуге 1815ж. Вена конгресінде қадам жасалды. Онда «Дипломатиялық рангілер туралы» құжат қабылданды. Құжатта дипломаттардың рангілері, міндеттері белгіленді.
1961 ж. «Дипломатиялық қатынастар туралы» Вена конвенциясында мемлекеттер арасындағы дипломатиялық қатынастардың барлық салаларын қамтитын құқықтық нормалар белгіленген.
1963ж. «Консулдық қатынастар туралы» Вена конвенциясы.
1963ж «Арнайы миссиялар туралы» Вена конвенциясы.
1969ж. «Халықаралық келісімдердің құқы туралы» Вена конвенциясы.
Бақылау сұрақтары: Мемлекеттер арасындағы қатынастар қандай заңдармен реттеледі?
Дипломатиялық және консулдық құқық нормаларының негізгі мәні қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Венская конвенция о дипломатических сношениях от 18 апреля 1961г. Сборник документов по международному праву под общей ред.К.К.Токаева. т. 2. А.,1998г.
Венская конвенция о праве международных договоров от 23 мая 1969 г. Сборник документов по международному праву, Алматы, 1977г.
Дипломатияческая и консульская службы. Сб.док.и мат. Алматы, 2004
12.Тақырыбы: Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
Мақсаты: ҚР-ның дипломатиялық қызметінің қалыптасу, даму ерекшелігімен таныстыру.
Сұрақтары:
1. КСРО кезінде Қазақстанның сыртқы саясатқа қатысы.
2. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуы және оның құқықтық негіздері.
3. ҚР дипломатиялық қызметінің негізгі огандары, олардың құзыреттері.
Мазмұны:
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алысымен тез арада сыртқы саясат ведомствосын құрып, халықаралық қатынастың субьектісі ретінде әлемдік саясаттан орын алуы қажет болды.
1992 жылы «ҚР ның сыртқы әстер министрлігі туралы» ҚР Президентінің жарлығы шықты. Осы жарлық негізінде сыртқы істер министрлігі ұйымдастырылып, сыртқы саясаттың бағыт бағдарлары белгіленді. Сонымен қатар «ҚР Елшілігі туралы», «ҚР Төтенше жіне Өкілетті елшісінің міндеттері мен құқықтары туралы» ережелер бекітілді.
Сыртқы саясаттың негізгі мақсаты, принциптері мен негізгі бағыттары белгіленген Концепция жасалды. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің басты мақсаты елде әлеуметтік экономикалық реформаны жүзеге асыру үшін қолайлы сыртқы жағдай жасау және шетел инвестициясын елге тарту болды.
ҚРның сыртқы саясатын бейбіт мақсатта жүзеге асыру мақсатында Қазақстан ядролық қарудан бас тартты, сөйтіп 1992 ж. Лиссабон хаттамасына қол қойды. Сол жылы БҰҰна мүше болып енді.
2002 ж. ҚР дипломатиялық қызметі туралы Заң қабылданды.
ҚРның дипломатиялық қызметін жүзеге асыратын органдар:
ҚР сыртқы істер министрлігі
ҚР шетелдегі мекемелері – елшіліктер, дип.миссия, хал.ұйымдардағы өкілдіктер, консулдық мекемелер.
ҚР сыртқы істер министрлігі- Министр басқарады, оны Премьер министрдің қсынысымен ҚР Президенті тағайындайды. Министрдің бес орынбасары – вице– министрлері болады.
ҚР СІМ құрылымы:
Министрдің канцеляриясы және Мемлекеттік хаттама қызметі –оның құрамына ерекше тапсырмамен айналысатын елшілер тобы, Министрдің кеңесшісі, Пресса қызметі, дип.корпуспен жұмыс және іс сапарларын қамтамасыз ету басқармасы кіреді.
ҚР СІМ Коллегиясы
Министрліктің аппараты
ТМД елдері ісі бойынша комитет
Территориялық департамент
Европа және Америка департаменті
Азия және Африка департаменті
Халықаралық ұйымдар және қауіпсіздік проблемасы департаменті
Экономикалық және гуманитарлық ынтымақтастық департаменті
Консулдық қызмет департаменті
Халықаралық – құқықтық департамент
Валюта–финанс департаменті
Сыртқы саясат бойынша кеңес
2004 ж. мәлімет бойынша ҚР дипломатиялық қызмет жүйесінде 56 дипломатиялық өкілдік қызмет жасайды. Оның ішінде: 32 елшілік, 6 дип.миссия, 14 консулдық мекеме (7бас консулдық, 7 консулдық), 1ҚР елшілігінің бөлімшесі, 3 хал.ұйымдардағы өкілдік (БҰҰ, ЮНЕСКО, ЕврАзЭС)
ҚР шетелдегі өкілдіктерінің алдында тұрған міндеттер:
ҚР сыртқы саясат бағытын жүзеге асыру, сыртқыэкономикалық саясатты жүзеге асыруға көмектесу;
ҚР тәуелсіздігін, егемендігін, қауіпсіздігін, территориялық тұтастығын, шекараларынығ бұзылмауын, оның саяси, сауда–экономикалық т.б. мүдделерін шетелде барлық дипломатиялық құралдармен және әдістермен қамтамасыз ету;
ҚР және оның азаматтарының, заңды тұлғалардың құқықтарын және мүдделерін қорғау;
өзі келген мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын, әлемдегі саяси және экономикалық жағдайды зерттеу;
ҚР заңдарымен және халықаралық–құқықтық нормалармен реттелетін консулдық қызметті атқару;
Бақылау сұрақтары: Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуының ерекшелігі қандай? ҚР дипломатиялық қызметінің негізгі огандары қандай, олардың міндеттері қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Закон РК «О дипломатической службе». Алматы, 2002 г.
Консульский Устав РК. Указ №217 от 27 сентября 1999.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
13.Тақырыбы: Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
Мақсаты: Сыртқы байланысты дамытуға жауапты органдардың міндеттері, қызметтері туралы білім беру.
Сұрақтары:
1. Дипломатиялық қатынастардың орнауы, өкілдіктер алмасу.
2. Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың қызметі.
3. СІМ және шетелдегі өкілдіктер.
Мазмұны:
«Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясының» 2-статьясында дипломатиялық қатынастар мемлекеттердің өзара келісімінің нәтижесінде орнатылады деп көрсетілген.
«ҚР-ның дипломатиялық қызмет туралы» заңының 1-бөлімінде төмендегідей көрсетілген:
ҚР-ның дипломатиялық қызметі- ҚР-ның азаматтарының ҚР-ның дипломатиялық органдарында ҚР-ның Негізгі заңына сәйкес, осы Заңға, басқа да құқықтық нормативтік актілерге және ҚР-ның халықаралық келісімдеріне сәйкес жүзеге асыратын кәсіптік қызметі.
Дипломатиялық қызметтің қызметкерлері- дипломатиялық қызмет органдарында штаттық негізде қызмет атқаратын мемлекеттік қызметкерлер.
Халықаралық құқықтың жалпыға мәлім доктринасына сәйкес Мемлекет басшысы жоғарғы билікке ие және сыртқы саясат мәселесіне жауапты. Негізгі Заң Мемлекет басшысына соғыс жариялау және бітім жасау, дипломатиялық өкілдерді тағайындау және қабылдау, халықаралық келісімдерді бекіту т.б. өкілдіктерді береді.
Шет елге шыққанда мемлекет басшысы экстерриториальность құқын және дипломатиялық иммунитетті, жеке басына арнайы күзет құқын т.б. пайдаланады.
Үкімет басшылары сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын белгілейді, сыртқы істер министріне қажетті нұсқауларды береді, сыртқы саясатқа қатысты мәселеде маңызды шешімдерді қабылдайды.
Парламент көп мемлекеттерде аса маңызды халықаралық келісімдер тек парламент бекіткен соң ғана күшіне енеді. Көбіне территория мәселесі бойынша және бюджетке қатысты мәселе парламент құзырында. Парламентте арнайы сыртқы саясатпен айналысатын, келісімдерді қарастыратын комиссия жұмыс жасайды.
Сыртқы істер министрлігі- дипломатиялық өкілдіктер мен консулдықтарға нұсқау және тапсырма береді, олардың іс-әрекеттерін бақылайды, түскен ақпараттарды өңдеп, біріктіреді және оны үкіметке де дип.өкілдіктерге де жеткізеді, келісімдерді дайындайды, шетел өкілдіктерімен байланысып, келіссөздер жүргізеді, сыртқы саясаттың маңызды мәселелерін мемлекет басшыларына жеткізеді. СІМ шет елдерде өз мемлекетінің және оның азаматтарының мүддесін қорғау міндетін жүзеге асырады.
Бақылау сұрақтары: Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың міндеттері қандай? Мемлекет және үкімет басшыларының сыртқы саясаттағы ролі қандай? Парламенттің сыртқы саясат мәселесіндегіролі қандай? Сыртқы істер министрлігінің мәндеттерә?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
14.Тақырыбы: Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі.
Мақсаты: Дипломатиялық өкілдік пен оның қызметкерлерінің құқықтық артықшылықтары мен иммунитеттерімен таныстыру.
Сұрақтары:
Дипломатиялық өкілдіктің міндеттері мен мақсаттары, қызметі.
Дипломатиялық өкілдіктердің және оның персоналының құқықтық мәртебесі.
Мазмұны:
Дипломатиялық өкілдіктер- ол мемлекеттер арасында дипломатиялық қатынастарды жүзеге асыратын орган. Дипломатиялық өкілдіктер мемлекеттер арасында дипломатиялық қатынастар орнаған соң, коммюнике, нота түріндегі өзара келісімдер арқылы құрылады.
Халықаралық құқық тәртібі бойынша дипломатиялық өкілдіктердің келесі түрлері белгіленген:
Елшілік- төтенше және өкілетті елші басқаратын жоғары дәрежелі өкілдік; бұларға Ватиканның өкілдігі нунциатура, сонымен қатар Британ бірлестігінің өкілдіктері теңестіріледі.
Миссия- төтенше және өкілетті уәкілдер басқаратын өкілдік.
Басқа да ресми өкілдіктер, мысалы Ватиканның өкілдіктері.
Дипломатиялық өкілдіктің штаты өкілдіктің басшысынан, сонымен қатар әкімшілік-техникалық және қызмет көрсетуші қызметкерлерден тұрады.
Дипломатиялық қызметкерлер мүшелері – олар дипломатиялық қызметті өтеу барысында өз елдеріндегі қалыптасқан тәртіпке сай дипломатиялық дәрежелері (елші, өкіл, кеңесші) бар тұлғалар. Дипломатиялық дәреже өмірлік. Сонымен қатар дипломатиялық қызметкерлерге сауда өкілдері және олардың орынбасарлары, әскери атташе және т.б. жатады.
Әкімшілік- техникалық қызметкерлерге канцелярия басшысы, қаржы жұмысшылары, аудармашылар, іс жүргізушілер т.б. жатады.
Қызметшілерге: дәрігерлер, курьерлер, жүргізушілер, аспаздар т.б. кіреді.
1961 жылғы Вена конвенциясының 14 бабына сәйкес өкілдіктердің басшылары үш сыныпқа бөлінеді:
1. мемлекет басшылары жанында белгіленген елшілер және нунцийлер сыныбы;
2. мемлекет басшылары жанында белгіленген өкілдер мен интернунциилер;
3. сыртқы істер министрлігіне белгіленген сенімді өкіл сыныбы.
Дипломатиялық өкілдіктің басшысының сыныбы мүдделі мемлекеттер арасындағы келісіммен анықталады. Дипломатиялық өкілдіктің басшысын тағайындау жалпыға бірдей халықаралық тәртіп пен ұлттық заңдарға сәйкес жүзеге асырылады және төмендегідей ретте жүргізіледі:
агреман сұрау- қабылдаушы мемлекеттің дипломатиялық өкілдіктің басшысы ретінде тағайындалған тұлғаға келісімі;
агреманды алған соң өкілдіктің басшысын тағайындаған актінің шығуы;
сенім грамотасын тапсыру, яғни қабылдаушы мемлекеттің және дипломатиялық өкілдік басшысының ресми мәртебесін куәландыратын құжат. Сенім грамотасына өкілдікті жіберген мемлекеттің басшысы қол қояды және ол дипломатиялық өкілдік басшысын қабылдаушы елдің басшысына жолданады. Дипломатиялық өкілдікті жіберуші мемлекет бір дипломатиялық өкілдік басшысын өздерінің келісімімен бірнеше елге тағайындауы мүмкін.
Дипломатиялық өкілдік қызметкерлері алдын ала сұрамай-ақ сыртқы істер ведомствосының мүдделілігімен тағайындалады. Тек әскери істер жөніндегі атташені тағайындағанда қабылдаушы жақ алдын ала хабарлануын сұрауы мүмкін.
Дипломатиялық өкілдіктің қызметі:
а/ қабылдаған елде өз мемлекетінің мүддесін білдіру;
б/ қабылдаған елде халықаралық құқық негізінде өз мемлекетінің мүддесін және азаматтарының құқын қорғау;
в/ қабылдаушы елдің үкіметімен келіссөз жүргізу;
г/ заңды құралдар арқылы қабылдаған елдегі жағдайды анықтау және оны өз еліне хабарлап отыру;
д/ қабылдаушы ел мен өз мемлекеті арасындағы қарым- қатынасты қолдау және олардың арасындағы экономика, мәдениет, ғылым салаларындағы ынтымақтастықты дамыту (Вена конвенциясының 3- бабы).
Дипломатиялық өкілдіктің басшысы өз үкіметінің атынан қабылдаған елдің үкіметімен келіссөздер жүргізе отырып екі жақты қатынастардың барлық салалары бойынша қажетті мәселелерді шешіп екі ел арасында достық, ынтымақтастық қатынастарды қамтамасыз етуге міндетті.
Сонымен қатар елшіліктің маңызды міндеттерінің бірі өз елінің және оның азаматтарының мүддесін қорғау. Әдетте дипломатиялық өкілдіктің қызметкерлері ұлттық телевидение арқылы өз елінің азаматтарын егер қиындыққа ұшырап қалса қандай көмектер бере алатындығынан хабардар етіп отырады.
Елшіліктің күнделікті жұмысындағы қадағаланып отыратын мәселе қабылдаған елдегі саяси, экономикалық, ғылыми, мәдени салалардағы болып жатқан өзгерістер мен жаңалықтардан үнемі хабардар болып отыру және өз үкіметін хабардар етіп отыру. Ол үшін күнделікті газет- журнал беттеріндегі, телевидение, радиодағы жаңалықтарды қадағалап, оған терең талдау жасап, қажетті жағдайда жазбаша есептер жазып отыру қажет. Сонымен қатар дипломатиялық корпуспен тығыз байланыста болып, әр түрлі ресми дәрежедегі іс- шараларға қатысып, елдегі саяси қайраткерлермен тығыз байланыс орнатып, өзінің білімін, көзқарасын үнемі кеңейтіп отыруы қажет. Мұндай қарқынды жұмыс елшіге өз елінің үкіметін нақты фактілер негізінде дәлелденген дұрыс хабарлармен қамтамасыз етіп отыруына жағдай жасайды.
Вена конвенциясында көрсетілгендей дипломатиялық өкілдіктер консулдық қызметті де жүзеге асыруға құқылы. Мемлекеттің жасаған келісімдері мен ұлттық заңдар дипломатиялық өкілдік пен консулдық мекемелерге қатысты нормаларды қарастыруы мүмкін. Азаматтық, семьялық және қылмыстық құқықтық қатынастар және құқықтық көмек туралы жасалған келісімдер дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық мекемелердің өз елдерінің органдарының тапсырмасы бойынша қажетті процессуалдық істерге, мысалы, қабылдаушы елде өз елінің азаматтарын тергеу ісіне қатысуын қарастырады.
Дипломатиялық практикада өкілдіктердің саны, сонымен қатар ондағы қызметкерлердің саны екі мемлекеттің өзара келісуімен анықталуы тиіс. Өйтпеген жағдайда бұл мәселені қабылдаушы мемлекет өзінің мүмкіндігіне қарай анықтап ұсыныс жасауы мүмкін.
Назар аударатын мәселе елшіліктегі атташелердің қызметі. Атташелер үкіметтің тағайындауымен әртүрлі салалардағы мәселелерді шешумен айналысады. Атташе қызметі Европада бірінші рет ХҮІІ- ХҮІІІ ғасырларда пайда бола бастады. Алғашқы әскери атташені Наполеон Бонапарт тағайындаған болатын. Ол өз капитанын Венадағы француз елшілігіне австрия әскерінің қозғалысын бақылап, хабардар етіп тұру үшін жіберген болатын. Осыдан кейін басқа мемлекеттер де осы тәжірибені қолдана бастады. Англия алғашқы атташесін 1889 жылдан бастап жібере бастады. Алғашқы атташелердің бәрі әскери саланың мамандары болды. Бұл түсінікті де сол кезеңде мемлекеттер арасындағы қатынаста соғыстар жиі орын алатын.
Бірінші дүние жүзілік соғыстың қарсаңында бүкіл әлемде 305 әскери атташе жұмыс істеді, оның 85 теңіз әскери атташесі болды. ХІХ ғасырда әскери атташе ретінде лейтенант немесе капитандар тағайындалса, бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл қызметке полковниктер мен генералдарды тағайындай бастады. Өйткені бұл қызмет бір жағынан мәртебелі болды, екнші жағынан қажетті дипломатиялық иммунитетпен қамтамасыз ету үшін қажет болды.
1961 жылғы Вена Конвенциясы бойынша әскери атташе мынадай міндеттерді атқарады: елшіге әскери мәселелер бойынша кеңес береді, қабылдаған елдің әскери жағдай туралы өз мемлекетін хабардар етеді, халықаралық ұйымдардың шешімімен туындаған халықаралық дауларды шешуге қатысады. Келешекте бұл қызметтің ауқымы кеңеюі мүмкін.
Осы конвенцияның 8-бабында дип.өкілдік қызметкерлері тек өз елінің азаматтарынан құралуы керек. Жіберілген елдің азаматтары дип.өкілдіктің қызметкері бола алмайды делінген.
Дип.өкілдіктің басшысы туралы 13,14 бабтарда айтылған: дип.өкілдіктің басшысы өз міндетіне сол елдегі тәртіп бойынша кіріседі, яғни сенім грамотасын тапсырған соң, немесе өзінің келгенін тиісті орындарға хабарлаған соң. Дип.өкілдіктің басшысылар үш сыныпқа бөлінеді:
а) елшілер және нуциилер
б) өкілдер және интернунциилер
в) өкілетті елші
ҚР-ның «Дипломатиялық қызмет туралы» Заңының 5-бабында дип. қызмет органдарының міндеттері атап көрсетілген. Сонымен қатар 6- бабында қызметі толық аталған.
Шетелдік өкілдіктердің құқықтық мәртебесі- дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық мекемелердің құқықтары мен міндеттерінің халықаралық құқықтық нормаларымен мойындалған және кепілдік берілген принциптерінің жүйесі.
Иммунитет- шетелдік заң бойынша жауап беруден босату немесе қабылдаған елдің заңнамасынан босатылғанын білдіретін халықаралық құқықтың принципі.
Артықшылықтар- дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық мекемелер және олардың қызметкерлері не берілетін жеңілдіктер, ерекше құқық.
Қолсұқпаушылық- дипломатиялық өкілдіктер мен оның қызметкерлерінің жеке басына, мүлкіне, көлігіне, архиві мен құжаттарына, олардың еркін қозғалуына қауіп төндіруге тиым салатын халықаралық құқықтың принципі.
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық өкілдіктің міндеттері мен мақсаттары қандай? Дипломатиялық өкілдіктердің артықшылықтары мен иммуниттері қандай? Халықаралық ұйымдардағы мемлекеттердің өкілдіктерінің құқытық мәртебесінің сипаты қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Демин Ю.Г. Статус дипломатических предмтавительств и их персонала. М., 1995.
Ковалев А. Азбука дипломатии. М., 1993.
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
15.Тақырыбы: Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер.
Мақсаты: халықаралық ұйымдардағы дипломатиялық өкілдіктердің құқықтарын ашып көрсету.
Сұрақтары:
Халықаралық ұйымдар және олардың түрлері.
Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктердің құқықтары.
Мазмұны:
Халықаралық ұйымдардың түсiнiгi және классификациясы.Халықаралық ұйымдардың жалпылай сипаттамасы, олардың шарттықбазасы. Халықаралық ұйымдарға мүше болу. Халықаралық ұйымдар арасындағы үлкендiк.Халықаралық ұйымдар жанындағы өкiлдiктердiң түсiнiгi және функциялары. Дипломатиялық протоколдың халықаралық ережелерi.Халықаралық ұйымдардың орналасқан елдегi құқықтық мәртебесi.
Халықаралық лауазымды қызметтiң ерекше сипаты.Халықаралық ұйымдарға мүше-мемлекеттердiң жалпы иммунитеттерiмен артықшылықтары. Арнайы миссиялар. Арнайы миссиялардың функциялары мен құықтық мәртебесi. Арнайы миссиялар жөнiндегi 1969 ж. конвенция.
Бақылау сұрақтары: Халықаралық ұйымдардың түрлері қандай? Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктердің құқықтары қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Кузнецов С.А. Представители государств при международных организациях. М., 1980.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Демин Ю.Г. Статус дипломатических представительств и их персонала. М., 1995.
16.Тақырыбы: Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі.
Мақсаты: Қазіргі кездегі консулдық қызметтің ерекшеліктерімен таныстыру.
Сұрақтары:
Қазіргі кезеңдегі консулдық қызмет және оның құқықтық негіздері.
Консулдық қызметтің дамуы және ерекшелігі.
Мазмұны:
1993 ж. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі елдің 1963 ж. Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясына қосылатыны туралы қаулы қабылдады. Мұның өзі ҚР-ның консулдық мекемесі барлық иммунитеттер мен артықшылықтарды пайдаланады деген сөз.
КСРО ыдыраған соң ТМД мемлекеттері өз арасында визасыз жүріп тұру туралы келісімге келді. Осы мақсатта 1992 ж. ТМД елдері азаматтарының визасыз жүріп тұруы туралы Бішкек келісім шарты және ТМД елдерінің бір бірінің визасын мойындау туралы Москва келісім шартына қол қойылды.
1992 ж. ҚРның Министрлер Кабинеті консулдық қызмет туралы бірінші нормативтік құжатты қабылдады- «ҚРна келу және кету тәртібі туралы».
ҚР дипломатиялық қатынастар кеңейген сайын консулдық қызметтің ауқымы кеңеюде. Ең алдымен елге шетел азаматтарының келуі, кетуі, өз азаматтарымыздың шетелге әр түрлі мақсаттармен (бизнес, туризм, білім алу, денсаулық, сауда) жиі шығуы консулдық қызметтің құқықтық базасын күшейтуді қажет етуде. Сонымен қатар оралмандар үшін визалық тәртіпті жеңілдету мәселесі де қолға алынды.
ҚР Монголиямен 90, Түркиямен 30 күнге визасыз қатынас туралы келісімге қол қойды.
Дипломатиялық паспорты бар азаматтар Словакияға 3 айға, Иран, Қытай, Пакистан, Венгрия, Румыния, Куба, Үндістан, Түркменстанмен 30 күнге бара алады.
Бақылау сұрақтары: Қазіргі кезеңдегі консулдық қызметтің негізгі мақсаты қандай? Оның құқықтық негіздерін қандай құжат құрайды? Консулдық қызметтің дамуы сипаты қандай және ерекшелігі?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Плотникова О.В. Консульские отношения и консульское право. Уч. М.,1998.
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Алматы, 2000.
Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. М., 1996 г.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
17.Тақырыбы: Дипломатиялық хаттама.
Мақсаты: Дипломатиялық хаттаманың мәні мен мазмұнын, сипатын ашып көрсету.
Сұрақтары:
Дипломатиялық хаттама түсінігі.
Дипломатиялық хаттаманың құқықтық негіздері.
Дипломатиялық дәстүрлер.
Мазмұны:
Дипломатиялық хаттама- ол халықаралық байланыстарды жүзеге асыруда сыртқы саясат ведомстволары, дипломатиялық өкілдіктер , ресми тұлғалар, өкілдіктер үшін міндетті түрде сақтауы тиіс жалпыға бірдей дипломатиялық дәстүр, тәртіп.
Ежелгі кезде византия дипломатиясында хаттама деп құжаттың басқы жағындағы бөлігі, яғни қатысушылардың құрамы тізімделген жоғарғы бөлігі айтылғн. Қазіргі кезде хаттама деп халықаралық ізеттіліктің жалпыға бірдей нормаларын сақтау танылады.
Дип.хаттама мемлекеттер арасындағы дипломатиялық қатынасты орнатуға бағытталған шаралардың жиынтығы, дипломатияның маңызды саяси ұйымдастырушы құралы.
Дипломатиялық хаттаманың нормалары 1961 ж. Вена Конвенциясында нақты белгіленген. Дипломатиялық қатынастың бәрі де осы конвенцияда белгіленген хаттамамлық нормалар негізінде жүзеге асады.
Дипломатиялық хаттама ең алдымен елдер арасында дип.қатынасты орнату, дамыту барысында сақталады. Яғни, елшілер мемлекет басшыларына сенім грамоталарын тапсырғанда, іс сапарлары болғанда, ресми кездесулер өткізгенде, конференция, жоғары кездесулер өткізгенде т.б. Сонымен қатар дип. хаттама ресми шараларға қатысушылардың өзін ұстау этикетін, киім киісі мен хат алмасу ісінде де сақталады. Дип. хаттама дипломатиялық ортадағы үлкендікті анықтайды, дипломаттардың иммунитеттері мен артықшылықтарына сай әрекет етуді қадағалайды. Дипломатиялық рангі бойынша құрмет көрсетілуін талап етеді. Дуайен.
Қазақстан Вена конвенциясында басшылыққа алады, сонымен қатар 1999 ж. қол қойылған «ҚР Мемлекеттік хаттамасын бекіту туралы» президенттің Жарлығын басшылыққа алады. Бұл жарлық бойынша елдегі хаттама ісін СІМ Мемлекеттік хаттама қызметі және Президент әкімшілігіндегі хаттама қызметі жүзеге асырады.
Дипломатиялық хаттама сақталатын шаралар
Жоғары және жағарғы деңгейдегі іс спарлар
Мемлекеттік сапарлар
Ресми сапарлар
Жұмыс сапарлар
Өтіп бара жатқандағы сапарлар
дипломатиялық қабылдаулар (бір бокал шампан, таңғы ас, коктейль, а-ля фуршет, түскі ас, кешкі ас)
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық хаттама түсінігі? Дипломатиялық хаттаманың құқықтық негіздері қандай? Дипломатиялық дәстүрлердің сипаты қандай, олардың дипломатиядағы ролі қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический этикет. М., 1993 г.
Вуд Дж.Сере Ж. Дипломатический церемониал и протокол. М., 1976.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
18.Тақырыбы: Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия.
Мақсаты: Қазіргі кездегі дипломатияның көпжақты әдістерін таныстыру.
Сұрақтары:
Көпжақты дипломатияның қалыптасуы.
Қазіргі кездегі дипломатияның конференциалды түрі.
Ұжымдық дипломатияның орны мен ролі.
Мазмұны:
Көпжақты дипломатияның көрінісі ежелгі заманнан қазіргі кезеңге дейін орын алып отыр. Мемлекеттер арасындағы қатынастардың алуан түрлілігі, олардың арасындағы қақтығыстар мен ынтымақтастық қатынастардың көп қырлылығы бір немесе екі мемелекетті ғана қамтымай басқа мемлекеттерді де қамтып отыр.
Көпжақты дипломатия мемлекеттер арасында әлемдік саясаттағы өзекті проблемаларды бірігіп шешуге бағытталған дипломатияның бір түрі. Қазіргі ғаламдану процесі кезінде көпжақты дипломатия қажетті құрал болып отыр. Бүгінгі күні орын алып отырған проблемалар: терроризм, заңсыз миграция, заңсыз қару сату, наркобизнес, сепаратизм, экстремизм т.б.
Көпжақты дипломатия дегеніміз- ол бірнеше мемлекеттер арасындағы немесе халықаралық ұйымдардың қатысуымен жүргізілетін дипломатияның түрі.
Қазіргі халықаралық қатынастардың өзекті мәселелерін, күрделі мәселелерн көптеген мемлекеттердің қатысуымен талқылап, шешу әдетке айналған, яғни көпжақты дипломатияның рөлі үлкен. Бұл ретте көпжақты дипломатияның көрінісі ретінде халықаралық конференцияларды, форумдар мен жоғары дәрежелі кездесулерді, конгресстер, дөңгелек столдар, саммиттерді, көпжақты консультацияларды атауға болады.
Қазіргі әлемдік саясатта болып жатқан күрделі мәселелерді бір немесе екі мемлекет арасында шешу мүмкін емес, өйткені ғаламдану процесі кезінде орын алып жатқан қай мәселе болмасын барлық мемлекеттердің мүддесін қамтитыны сөзсіз.
Көпжақты дипломатияны зерттеудің методологиясы бірнеше деңгейден тұрады.
Біріншісі, қазіргі халықаралық қатынастардың тәртібін талдайды, жаңа күштерді ескере отырып жүргізіліп отырған мемлекеттердің арақатынасын зерттейді;
Екіншісі ұлы державалар, орта, кіші және микромемлекеттердің дипломатиясының әдістерінің эволюциясын зерттеуге негізделген;
Үшіншісі халықаралық ұйымдардың мәнін, жалпы сипатын, ерекшелігін зерттеуге негізделген;
Төртіншісі халықаралық ұйымдардың әлемдік саяси тәртіпке әсер ету әдісін, түрін, оның әрекет етуінің нақты аспектісін зерттеу.
Қазіргі кезде дипломатияның конференциалдық түрі кеңінен тарауда. Себебі ғаламдық проблемалардың пайда болуы. Бұл проблемаларды шешу бір ғана мемлекеттің емес бірнеше мемлекеттердің қатысуын талап етуде. Мысалы, азық түлікпен ұамтамасыз ету мәселесі, энергоресурстар, қоршаған орта, космос, ядролық қарусыздану т.б. Мемлекеттер санының көбеюі көптеген мәселелерді шешуді қиындатты. Лондонда мың шетелдік дипломаттар семьясымен тұрады.
Мемлекеттердің көбеюімен халықаралық байланыстар ауқымы кеңейді.
Конференциалды дипломатияның жағымды, жағымсыз жақтары.
Жағымсыз тұстары:
келіссөзге қатысушылардың саны көбейсе, ол дипломатия емес, саясатқа айналуы мүмкін, бірақ дипломатия саясатсыз мүмкін емес. Өйткені маңызды мәселені нақты шешетін дипломаттар емес саясаткерлар.
Қатысушылар көп келіссөздерде бітімге келу (компромисс) қиындау, сонымен қатар әртүрлі мемлекеттің келіссөз жүргізу стилі бөлек болуы мүмкін.
Келіссөзде мәселені дауыс беру арқылы шешуге тырысса, қатысушылардың басым көпшілігі келіспеуі мүмкін. Көпжақты конференцияларда компромисске келу қиындау.
Консенсус бұл конференцияға қатысушылар мәселені нақты шешуге қолы жетпесе, дауыс бермей ақ уақытша шешім қабылдайды.
Бақылау сұрақтары: Көпжақты дипломатияның қалыптасуының себептері. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциалды түрінің ерекшелігі қандай? Ұжымдық дипломатияның орны мен ролі қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Шеретов С.Г. Ведение международных перегоговоров. Уч.пос. Алматы, 2004.
19.Тақырыбы: Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі.
Мақсаты: Дипломат кадрларға қойылатын талаптарды ашып көрсету.
Сұрақтары:
Дипломатиялық кадрлар және оларды дайындау ісі.
Дипломаттың жеке қасиеті және шеберлігі.
Мазмұны:
Вена Конвенциясының 29-бабында «Дипломаттық агенттің жеке басы дербес, қол сұғушылыққа жатпайды. Ол қандай жағдай болмасын ешқандай тұтқындауға немесе уақытша қамауға алуға жатпайды. Қабылдаған мемлекет оған қажетті құрметпен қарап, оның жеке басына, еркіндігіне төнген қауіпті алдын ала ескертіп отырудың барлық жағдайын жасау керек»- деп атап көрсетілген.
Халықаралық құқық доктринасы «жеке басқа қол сұқпаушылық» деген ұғымға түсінік беруде бірдей пікірде. Олардың арасындағы айырмашылық сол, бір авторлар жеке басқа қол сұқпаушылықты жергілікті билік өкілдері тарапынан дипломаттың кез-келген мәжбүрлеуден азат екендігімен түсіндірсе, кейбіреулері қарастырып отырған мәселенің екі жағын көрсетеді: бір жағынан, заңды мәжбүрлеуден қорғау кепілдігі десе, екінші жағынан, мемлекеттік органдар мен жеке тұлғалар тарапынан дипломаттың міндетті түрде қорғалуын түсіндіреді.
Жеке басқа қол сұқпаушылық- халықаралық құқық доктринасындағы ең басты иммунитет болып саналады, осыдан келіп дилматтың басқа да артықшылықтар мен иммунитеті туындайды.
Дипломаттың тұтқындаудан, ұстап алудан босатылуы оның дипломаттық қызметті дұрыс атқаруына кепілдік ретінде саналады. Дипломатиялық тәжірибеде дипломатты ұстап алу немесе тұтқындау істері сирек кездеседі.
Бір жағынан алып қарағанда қабылдаған елде заңсыз әрекеттермен айналысып жүрген дипломаттарды ұстамау, олардың әрекеттеріне ескерту жасамау жергілікті орган өкілдерінің жұмысын қиындатады.
Осыған байланысты барлық елдердің тәжірибесінде дипломатты жасап жатқан іс үстінде айғақтармен ұстау ісі орын алған. Мұндай жағдайда бұл істі қылмыстық немесе әкімшілік жағынан тіркеу үшін дипломат белгілі бір уақытқа дейін ұсталуы мүмкін. Осы жағдайда мынадай дау тууы мүмкін. Жалпы алғанда «жеке басқа қол сұқпаушылық» түсінігі дипломаттың «қандай түрде болсын дипломаттың тұтқындаудан, ұстап алудан» босатылуын білдіреді. Сонда дипломатты айғақтармен ұстап алу қажет пе? деген сұрақ туады.
Дәл осы сұрақ бойынша зерттеушілер өздерінің әр түрлі пікірлерін білдіреді. Зерттеуші Д.Б.Левин осы мәселе бойынша қабылдаған мемлекет дипломаттардың жеке басына қол сұқпаушылық құқына жауап бермейтін үш жағдайды келтіреді:
Егер мұндай әрекет дипломаттан өзін қорғау үшін жасалса;
Егер дипломат өз әрекетімен өзін қауіпке ұшыратса (мысалы, біреуді жекпе- жекке шақырса т.б.);
Дипломатқа қауіп төндірген адам оның ресми жағдайын білмесе.
Шетелдік авторлар Конвенцияның ережелерін ескере отырып, жеке басқа қолсұқпаушылық принципінен екі мәселені шығаруға болады деп көрсетеді:
өзін өзі қорғау мақсатында дипломатқа мәжбүрлеу шараларын қолдануға мүмкін болады;
Дипломат өзіне жасалғалы жатқан қауіпті әрекетті ескерту мақсатында ұсталуы мүмкін.
Жоғарыда айтылғандарды жалпыласақ, дипломаттардың жеке басына қол сұқпаушылықты шектеу келесі жағдайларда кездеседі:
- дипломат өз әрекетімен өзін- өзі қатерге ұрындырса;
- дипломатқа қауіп төндірген адамдардың оның ресми мәртебесін білмесе;
- дипломаттың әрекетінен қорғанған жағдайда.
- оған жасалғалы жатқан қастандықты ескерту мақсатында.
Осыларды ескере отырып, сонымен қатар тәжірибеде кездескен жағдайды ескере отырып, дипломатты дәлелді айғақтармен ұстаудың заңды түрде үш түрін атап өтуге болады.
Оның ішіндегі бір түрі дипломатты дәлелді айғақтармен жеке тұлғалардың ұстау мүмкіндігі. Мысалы, дипломат әскери обьектілерді фотоға түсіріп жатқанда жергілікті жердің азаматтары ұстаса, жергілікті билік өкілдері оны тексереді, тінту жүргізеді, оның жеке басын анықтайды, содан соң оның заңсыз әрекеттері туралы акті жасаған соң оны босатып жібереді.
Жеке азаматтар дипломатиялық иммунитет дегенді білместен, өздерінің азаматтық міндеттерін орындап, дипломатты ұстауы мүмкін. Мұндай жағдайда дипломатиялық өкілдік дипломаттың жеке басына қол сұғушылық болды деп айыптай алмайды, өйткені жергілікті билік органдарының өкілдері емес, бұл жерде жергілікті азаматтар әрекет етіп отыр.
Дәлелді айғақтармен дипломатты ұстаудың келесі бір түрі жергілікті билік өкілдерінің дипломатты қылмыс жасады деп қауіптенген жағдайда ұстауы. Олар оның дипломат екенін білмеуі де мүмкін, немесе білсе де қылмыс жасалып жатқандықтан ұстауы мүмкін.
Мұндай жағдайда ұсталған дипломат тесеріліп, тінту жүргізіліп, оның қылмысы туралы акт жасалған соң босатып жіберіледі
Мұндай жағдайда дипломатиялық өкілдік дипломат жергілікті билік өкілдерінің қатысуымен ұсталғандықтан, жеке басқа қол сұқпаушылық бұзылды деп мәлімдеме жасау мүмкін. Бірақ бұған жеңіл жауап беруге болады, өйткені жергілікті билік өкілдері өздерінің ұстаған адамдары басқа мемлекеттің саяси өкілі болып шығатынын білмеуі мүмкін. Бұл жағдайда дипломат өзінің заңсыз әрекеттерімен өзін қауіпті жағдайда қалдырды деп есептеуге болады.
Тағы бір жағдай, ол дипломаттың Конвенцияның ережелерін бұзған жағдайда ұсталуы. Бірақ бұл жағдай сирек кездеседі. Халықаралық құқықтың батыс доктринасы осындай жағдайды мойындайды, бірақ шын мәнінде мемлекеттер мұндай шараға бармауға тырысады.
Әлемдік дипломатиялық тәжірибеде дипломатты дәлелді айғақтармен ұстап алу өкілдіктер арасында қарсылық ноталарын алысумен қатар жүреді, өйткені бұл іске қатысы бар өкілдіктер бұл істің заңды немесе заңсыз екенін дәлелдеуге тырысады.
Дипломатиялық қызметте дипломаттың жеке басы ерекше қорғалуға жатады. Өйткені дипломат шет елдегі өз қызметін нәтижелі орындап шығу үшін оның қауіпсіздігі қамтамасыз етілуі қажет. Кейінгі кезде әсіресе террористік қозғалыстың күшеюіне байланысты дипломаттардың жеке басына, оның абыройына нұсқан келтірушілік пен қауіп төндіру жағдайлары көбейіп кетті. Дипломаттар террористік акт жасаушылар үшін қажетті нысана болып отыр, өйткені олар өздерінің мемлекетінің өкілдері болғандықтан, жалпы алғанда оларға жасалған қастандық террористердің сол мемлекеттің саясатына деген наразылықтарын білдіргенмен бірдей.
Терроризмнің күшеюі Біріккен Ұлттар Ұйымын дипломаттардың жеке басын қорғауды күшейту шараларын қайта қарастыруға мәжбүр етті. Алғаш рет бұл мәселе БҰҰ-ның Бас Ассамблеясының ХХІІ сессиясында қарастырылды. Осы сессиядан кейін БҰҰ халықаралық қорғалудағы тұлғаларға, соның ішінде дипломатиялық агенттерге қарсы жасалған қылмыстардың алдын алу және жазалау туралы Конвенцияны дайындады және ол 1973 жылы қабылданды.
Сонда дипломаттардың жеке басының қорғалуы 1963 жылғы Вена Конвенциясы мен 1973 жылғы Конвенциядағы нормалар арқылы жүзеге асырылады. Бұл конвенциялар қабылдаушы мемлекетке дипломаттардың қауіпсіздігін жоғарға деңгейде қамтамасыз етуді міндеттейді. Аталған міндеттеменің ішінде бес компонентті бөліп көрсетуге болады: қол сұғушылықты ескерту, қол сұғушылықтың алдын алу, кінәлілерді жазалау, келтірілген зиянның орнын толтыру және осы мәселеде мемлекеттердің ынтымақтастығы.
Дипломаттың жеке басына қолсұғушылық қаупі төніп тұрғанын ескерту қабылдаушы мемлекеттің ең басты міндеті, тіпті елде азамат соғысы болып жатса да, ішкі шиеленістер орын алса да.
Дипломаттың жеке басын қорғаудың әдістері мен құралдарын қабылдаушы мемлекет өзі таңдайды, оған қатысты Конвенцияда нақты нұсқаулар жоқ. Онда тек «барлық шараларды қолдану қажеттігі» туралы ұсыныс берілген (Конвенцияның 29-бабы, 1973 жылғы Конвенцияның 3-пункті, 2-бабы).
Барлық мемлекеттер үшін дипломаттың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде арнайы ортақ нұсқау жоқ. Алайда мемлекеттердің бәрі дипломаттың жеке басын қорғауды бірыңғай жүзеге асырады. Ең алдымен дипломатиялық өкілдік пен дипломаттардың тұратын үйлерінің маңы үнемі полициялық бақылауда болады, дипломаттар қызмет бабымен сол елдің территориясында қозғалған кезде оған қарулы күзет беріледі, дипломаттарға өзін қорғау үшін қару ұстап жүруге рұқсат береді, дипломатиялық өкілдіктерге қарулы күзет қойылады және қорқытып ескерту алған дипломаттардың өтінішін бірден қарастыруды ұйымдастырады.
Қабылдаған мемлекет алдан ала дипломатқа жасалғалы жатқан қастандық туралы хабар алса онда оларға ерекше жауапкершілік жүктеледі. Егер осындай хабарды ести тұра қабылдаушы мемлекет қажетті шараларды жүзеге асырмаса, онда ол халықаралық құқықтық жауапқа тартылады. Мұндай жағдайда қабылдаушы мемлекет дипломаттың жеке басының күзетін күшейтуі қажет.
Дипломаттарға төнген қауіптің алдын алу мәселесін қарастырғанда ең алдымен дипломаттарды кепілдік ретінде ұстау мәселесі ерекше назарға түседі.
Дипломаттарды кепілдікке ұстап алған жағдайда қабылдаушы мемлекет өте қиын жағдайға түседі: бір жағынан ол дипломаттардың жеке басына қолсұқпау принципі бойынша террористердің қойған талабын орындауы тиіс, екінші жағынан дипломаттардың өмірін қатерге тіге отырып, мемлекеттің мүддесі үшін террористердің талабын орындамауы мүмкін.
Қазіргі халықаралық құқық мұндай жағдайда қандай шешімге келуі керек деген сұраққа қандайда бір шешімді міндеттемейді. Мұндай жағдайда арнай нұсқау беру қиын, себебі әр түрлі жағдай болуы мүмкін, сонымен қатар мәселе сол елдің тәуелсіздігіне нұсқан келтіретін жағдайда болуы мүмкін. Дипломаттарды кепіл ретінде ұстау мәселесі кейіннен пайда болған жағдай болғандықтан бұл мәселедегі мемлекеттердің ұстанымы әр түрлі. Бірақ көпшілігі террористерге жауап бермеу, талаптарын орындамау принциптерін ұстанады. Кей жағдайда қабылдаушы мемлекет террористермен белгілі бір бітімге келіп жатады.
Дипломаттарды кепілге алған жағдайда кейбір кезде террористер өз талаптарын қабылдаушы елге емес, дипломатты жіберген елге қойып жатады. Бұл жағдайда террористердің әрекетін тоқтату қабылдаушы мемлекеттің мойнында болса да, олардың талаптарын орындау мәселесін жіберген мемлекет шешуі қажет. Кепілге алғандарда босату мәселесінде қабылдаушы мемлекет жіберген мемлекетпен кеңесуге, оның нақты көмегін қабылдау, қабылдамау мәселесін өзі шешеді.
Дипломаттардың өміріне қауіп төндіргендерді жазалау мәселесін әр мемлекет өзіндегі ұлттық заңдар негізінде жүзеге асырады. Әр мемлекеттің Қылмыстық заңында осындай қауіптердің алдын алу және кінәлілерді жазалау мәселесі нақты қарастырылған. Кінәлілерді жазалау мәселесі туралы халықаралық құқықта оларға жоғары санкция салу мәселесі қарастырылған.
1973 жылғы Конвенцияның 1-пунктінің 2-бабында жоғары санкция беруге қажетті қылмыстардың бірнеше түрі келтірілген: дипломаттың еркіндігі мен жеке басына қауіп төндіруші өлтіру әрекеті, ұрлап алу т.б. әрекеттер, дипломаттың тұрған үйі мен көлігіне жасалған қастандық, осы мақсаттағы қорқыту және оған қатысу.
Дипломатқа келтірілген шығынның орнын толтыру мәселесі тәжірибеде кездеседі. Халықаралық құқықта қабылдаушы мемлекеттің дипломатқа келтірген материалдық шығынның орнын толтыру мәселесінде нақты құқықтық нормалар белгіленбеген. Бірақ жалпы міндеттемелер бар. Егер қабылдаушы мемлекет лайықты деңгейде дипломатты қорғауды ұйымдастырмаса немесе оны төніп тұрған қауіп туралы ескертпесе, онда шығынның орнын толтыруға міндетті.
Дипломаттың жеке басын қорғау мәселесінде мемлекеттердің ынтымақтасуы 1973 жылғы Конвенцияда қарастырылған. Оның 4-бабында халықаралық деңгейде қорғалуға жататын тұлғаларға, дипломаттарға қарсы қастандықты болдырмау үшін мемлекеттер арасында ақпараттар алмасу, әкімшілік және басқа да шараларды жүргізуде келісіп жұмыс жасау қарастырылған. Конвенция мемлекеттер бір- біріне дайындалып жатқан қылмыстық әрекет туралы ақпаратты, қылмыскердің жеке басы туралы фактілерді, кімге қауіп төніп тұрғаны туралы және қылмыс қалай жасалатыны туралы ақпаратты алмасуды міндеттейді (5-бабы).
Осы мәселеге қатысты мемлекеттердің ынтымақтастығы туралы мәселе БҰҰ-ның жүйесінде де бірнеше рет қарастырылды.
Дипломаттың өзінің қабылдаған елде заң бұзушылықтар жасаған жағдай да халықаралық тәжірибеде қарастырылады. Кейінгі кезде келтірілген деректердің бірі Ұлыбританияның дипломаттардың заң бұзушылықтары туралы есебі. Ол бойынша 1974-1984 жылдар ішінде жыл сайын 4 ауыр, 20 басқа да қылмыстық істер жасалған, 30 шақты түрмеге қамауға дейін апарған әкімшілік заң бұзушылық,  100 мыңға жуық төленбеген айып, оның ішінде 71 мыңы автокөлікті дұрыс қоймағандығы үшін заң бұзушылықтар болған.
Конвенцияның 1-пункті 31-бабында көрсетілгендей қабылдаған елде дипломаттар әкімшілік және қылмыстық заң бұзушылық жасаса олардың заңнан қорғалмайтындығы туралы ережені барлық заңгерлер жоққа шығармайды.
Конвенцияда дипломаттарды әкімшілік жауапкершіліктен босату мәселесі қарастырылған. ХҮІІІ ХІХ ғасырларда дипломаттар азаматтық жауапкершілікке жиі тартылатын. Себебі ол кезде дипломаттар қабылдаған елдің территориясында өздеріне жеке меншік жылжымайтын мүліктерді иеленді, саудамен басқа да жеке басқа қатысты шаруалармен айналысты. ХХ ғасырдың басына дейін бұл мәселеге қатысты зерттеушілердің пікірі әр түрлі болды. Мемлекеттердің де бұл мәселеге ұстанымы әр түрлі болды. Бір мемлекеттердің заңы (Англия, Франция) дипломаттарды азаматтық жауапкершіліктен толық босатса, басқа елдердің заңдары (Колумбия, Египет, Үндістан, Норвегия) кейбір әкімшілік жауапкершіліктерді белгіледі.
Қазіргі кезде мемлекеттердің басым көпшілігі өз дипломаттарына қабылдаған елде жеке жылжымайтын мүлікті иеленуге, жеке коммерциялық істермен айналысуға тиым салады.
Әлемдік тәжірибеде дипломаттарды сотқа жауапкершілікке көбіне дипломаттық өкілдіктің ғимаратын жалға алу мәселесіндегі заң бұзушылық бойынша, жергілікті азаматтардан қызметшілерді жалдаған жағдайда, мұрагерлік мәселелері т.б. бойынша тартады.
Дипломаттардың қабылдаған елдің азаматтық, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілігінен босатылуы олардың құқық бұзушылық әрекеттері жазасыз қалмайтындығын білдірмейді. Дипломаттарды жазалаудың екі мүмкіндігі бар.
Конвенцияның 4-пунктінің 31-бабында көрсетілгендей «дипломат қабылдаған елдің заңынан қорғалғанымен, өз елінің заңының алдында жауап береді». Осы ереже бойынша дипломат қабылдаған елде құқықтық жауапқа тартылмағанмен, сол қабылдаған елдің ұсынысымен, немесе жеке тұлғалардың өтінішімен өз елінің заңымен жауапқа тартылуы әбден мүмкін. Бірақ бұл жағдайда дипломаттың жасаған құқық бұзушылықтарының сесбебі анықталуы қажет. Мысалы, дипломатты қабылдаған ел шпиондық әрекет жасады деп айыптаса, жіберген ел оны осы әрекеттері үшін жауапқа тартуы мүмкін емес.
Сонымен қатар жіберген елдің соты дипломаттың шетелде жасаған құқық бұзушылықтарын қарастыруда өздерінің толық мүмкіндігі жоқ екенін айтып, бас тартуы да мүмкін.
Тағы бір жағдай дипломаттың шетелде құқық бұзушылық әрекеті өз елінде құқық бұзушылққа жатпайтын әрекет деп бағалануы да мүмкін.
Сондықтан дипломаттың заң алдында жауапкершілігін бекіту үшін кейбіреулер жіберген елде арнайы дипломаттар үшін сот трибуналдарын құруды ұсынды. Алайда бұл ұсынысқа көптеген елдер қарсы болды, сондықтан ол аяқсыз қалды.
Конвенцияның 32-бабында қабылдаған елде дипломатты жауапқа тартудың шаралары белгіленген:
құқық бұзушылық жағдай орын алса, дипломаттардың иммунитетінен жіберген мемлекет бас тартуы мүмкін.
мұндай бас тарту нақты дәлелдену керек.
азаматтық және әкімшілік іске қатысты иммунитеттен бас тарту ол шешімді жүзеге асыру иммунитетінен бас тартуды білдірмейді, оған ереше бас тарту қажет.
Кінәлі дипломаттардың жауапкершілігі туралы мәселені шешіп алу үшін дипломатиялық өкілдіктің басшысынан иммунитеттен бас тартуды талап ету мәселесі бірқатар елдердің заңдарында бар.
Әлемдік саясатта аккредиттеген мемлекеттің дипломаттың иммунитетінен бас тартып, сол дипломаттың қабылдаған елде жауапқа тартылу мәселесі де кездеседі.
Қазіргі кезде дипломатиялық тәжірибеде дипломаттардың қандай да бір құқықтық жауапкершілікке тартылуы сирек кездеседі және дипломаттардың өзі мұндай жағдайды болдырмауға тырысады.
Дипломаттың кедендік иммунитеті Конвенцияда белгіленген және аса өткір дау тудырмайтын мәселе. Кедендік иммунитет үш компоненттен тұрады: жеке бастарына қажетті заттарды еркін әкелу және әкету; көрсетілген заттардың кедендік салықтан босатылуы; дипломаттардың жеке жүктерінің кедендік тексеруден босатылуы.
Конвенцияның 1-пункітінің 36-бабында дипломаттың жеке бастарына қажетті заттарды еркін әкелу және әкету мәселесі былай деп көрсетілген: «қабылдаған мемлекет заңдарға сәйкес дипломаттық агенттің және оның семьясының жеке басына қажетті заттарды алып келуге рұқсат етеді». Егер дипломаттың алып келе жатқан заты өзінің жеке басына қатысты болмаса онда оған кедендік салық салынады.
Дипломаттардың жүктерінің кедендік тексеруден босатылатыны туралы Конвенцияның 2-пункті 36-бабында былай деп көрсетілген «дипломаттың жүгі кедендік тексеруге жатпайды егер оның алып келе жатқан заты рұқсат етілген болса, егер алып келе жатқан зат қабылдаушы елдің заңымен тиым салынған болса, карантин жарияланса, онда тексеруге жатады. Бірақ тексеру дипломаттың өзі немесе оның өкілі қоса тұрғанда ғана жүргізілуі керек».
Алайда Конвенцияның өзінде осы мәселеге қатысты қарама қайшылық байқалады. Мысалы, Конвенцияның 2-пункті 36-бабында жүкті тексеру мүмкіндігін қарастырса, 2-пункті 30-бабында дипломаттың мүлкінің қолсұқпаушылық құқы бар екенін көрсетеді. Дипломаттың жүгі 2-пункт 30-бап бойынша қолсұқпаушылық құқық негізінде тексеруге жатпауы керек, ал 2-пункттің 36-бабы тексеру мүмкіндігі болатындығын көрсетеді. Мұндай кейбір сәйкессіздік кереметтей заң бұзушылыққа апармайды, сонда да осы мәселені нақты реттеу қажеттігін туғызады.
Кейінгі кезде әуе көлігінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шет елде тек жай ғана азамматтардың ғана емес, дипломаттардың жүгі мен қол жүгінің тексерілуі орын алуда.
Дипломаттардың жеке басының қорғалуы халықаралық тәжірибеде ертеден келе жатқан дәстүр екенін мойындай келе, бүгінгі күні халықаралық қатынастарда тек ынтымақтастық, бейбітшілік саясатын мақсат еткен дипломаттардың қызметіне жағдай жасау, оларды құрметтеу өте қажетті, құрметті іс екендігі сөзсіз дей келе осы дәстүрді одан әрі күшейтіп жалғастыру барлық елдердің міндеті.
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық кадрларды дайындауға қойылатын талаптар қандай? Дипломаттың жеке басына қандай қасиеттер болу керек?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
20.Тақырыбы: ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
Мақсаты: ҚР-ның дипломатиялық қызметінің қалыптасу, даму тенденциясы туралы білім беру.
Сұрақтары:
ҚР-ның дипломатиялық қызметінің басталуы, дамуы, қазіргі күйі.
ҚР-ың алғашқы дипломатиялық байланыстары.
ҚР-ың дипломатиялық дәстүрі.
Мазмұны:
Дипломатиялық қызмет органдарының негiзгi функциялары: әлемдегi қазiргi даму тенденцияларын сараптау; ҚР өкiлдiктерiнiң шетелдiк мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен қатынасуы; ҚР халықаралық саясат стратегиясын жүеге асыру шетелдерде ҚР-ның сыртқы және iшкi саясаты туралы ақпараттар таратуға ықпал жасау. Мемлекеттiк және дипломатиялық протокол. ҚР дипломатиялық протокол нормаларының халықаралық тәжiрибемен сәйкестiгi. Мемлекеттiк протоколды өткiзу салтанатының ұлттық ерекшелiктерi.
Бақылау сұрақтары: ҚРның дипломатиялық қызметінің қалыптасу ерекшелігі қандай? ҚРның алғашқы дипломатиялық байланыстары қай мемлекеттермен жүргізілді?
ҚРың дипломатиялық дәстүрінің сипаты қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
21.Тақырыбы: Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс.
Мақсаты: Дипломатиялық жұмыстың түрлері мен әдістерімен таныстыру.
Сұрақтары:
1. Дипломаттың жұмысының мәні: ақпараттық жұмыс, талдау, түсіндіру.
2. Дипломаттың жұмысындағы хаттаманың маңызы.
3. Дипломаттық қабылдаулар.
Мазмұны:
Елшіліктің күнделікті жұмысындағы қадағаланып отыратын мәселе қабылдаған елдегі саяси, экономикалық, ғылыми, мәдени салалардағы болып жатқан өзгерістер мен жаңалықтардан үнемі хабардар болып отыру және өз үкіметін хабардар етіп отыру. Ол үшін күнделікті газет журнал беттеріндегі, телевидение, радиодағы жаңалықтарды қадағалап, оған терең талдау жасап, қажетті жағдайда жазбаша есептер жазып отыру қажет. Сонымен қатар дипломатиялық корпуспен тығыз байланыста болып, әр түрлі ресми дәрежедегі іс шараларға қатысып, елдегі саяси қайраткерлермен тығыз байланыс орнатып, өзінің білімін, көзқарасын үнемі кеңейтіп отыруы қажет. Мұндай қарқынды жұмыс елшіге өз елінің үкіметін нақты фактілер негізінде дәлелденген дұрыс хабарлармен қамтамасыз етіп отыруына жағдай жасайды.
Вена конвенциясында көрсетілгендей дипломатиялық өкілдіктер консулдық қызметті де жүзеге асыруға құқылы. Мемлекеттің жасаған келісімдері мен ұлттық заңдар дипломатиялық өкілдік пен консулдық мекемелерге қатысты нормаларды қарастыруы мүмкін. Азаматтық, семьялық және қылмыстық құқықтық қатынастар және құқықтық көмек туралы жасалған келісімдер дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық мекемелердің өз елдерінің органдарының тапсырмасы бойынша қажетті процессуалдық істерге, мысалы, қабылдаушы елде өз елінің азаматтарын тергеу ісіне қатысуын қарастырады.
Дипломатиялық практикада өкілдіктердің саны, сонымен қатар ондағы қызметкерлердің саны екі мемлекеттің өзара келісуімен анықталуы тиіс. Өйтпеген жағдайда бұл мәселені қабылдаушы мемлекет өзінің мүмкіндігіне қарай анықтап ұсыныс жасауы мүмкін.
Назар аударатын мәселе елшіліктегі атташелердің қызметі. Атташелер үкіметтің тағайындауымен әртүрлі салалардағы мәселелерді шешумен айналысады. Атташе қызметі Европада бірінші рет ХҮІІ- ХҮІІІ ғасырларда пайда бола бастады. Алғашқы әскери атташені Наполеон Бонапарт тағайындаған болатын. Ол өз капитанын Венадағы француз елшілігіне австрия әскерінің қозғалысын бақылап, хабардар етіп тұру үшін жіберген болатын. Осыдан кейін басқа мемлекеттер де осы тәжірибені қолдана бастады. Англия алғашқы атташесін 1889 жылдан бастап жібере бастады. Алғашқы атташелердің бәрі әскери саланың мамандары болды. Бұл түсінікті де сол кезеңде мемлекеттер арасындағы қатынаста соғыстар жиі орын алатын.
Бірінші дүние жүзілік соғыстың қарсаңында бүкіл әлемде 305 әскери атташе жұмыс істеді, оның 85 теңіз әскери атташесі болды. ХІХ ғасырда әскери атташе ретінде лейтенант немесе капитандар тағайындалса, бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл қызметке полковниктер мен генералдарды тағайындай бастады. Өйткені бұл қызмет бір жағынан мәртебелі болды, екнші жағынан қажетті дипломатиялық иммунитетпен қамтамасыз ету үшін қажет болды.
1961 жылғы Вена Конвенциясы бойынша әскери атташе мынадай міндеттерді атқарады: елшіге әскери мәселелер бойынша кеңес береді, қабылдаған елдің әскери жағдай туралы өз мемлекетін хабардар етеді, халықаралық ұйымдардың шешімімен туындаған халықаралық дауларды шешуге қатысады. Келешекте бұл қызметтің ауқымы кеңеюі мүмкін.
1961 жылғы Вена Конвенциясының 53- бабы бір мемлекеттің екінші мемлекеттегі дипломатиялық өкілдіктің мәртебесін анықтайды. Сонымен қатар дипломатиялық өкілдіктердің мәртебесін анықтауда практикада қабылданған екі хаттаманың да маңызы зор. Олардың бірі Венада қабылданған хаттамада халықаралық дауларды міндетті түрде БҰҰ- ның Халықаралық сотында шешу қарастырылған. Екінші хаттамада азаматтықты қабылдау мәселесі қарастырылған. Ол хаттама бойынша дипломатиялық өкілдіктің қызметкерлері және олармен тұратын жанұя мүшелері жіберілген мемлекеттің азаматтығын қабылдай алмайтындығы келісілген.
Конвенцияның 1-бабында «өкілдіктің басшысы» түсінігі келтірілген. Өкілдіктің басшысы жіберуші мемлекет осы қызметті атқаруға тағайындаған тұлға. Дипломатиялық қызмет мүшелері дипломатиялық дәрежелері бар қызметкерлер. Дипломатиялық агент деп дипломатиялық өкілдік басшысын да және оның қызметкерлерін де атауға болады. Әкімшілік- техникалық қызметкерлер- олар әкімшілік және шаруашылық істерін жүзеге асырушы дипломатиялық өкілдіктің қызметкерлері. Дипломатиялық өкілдіктің ғимараты деп сол өкілдік тұрған ғимараттар танылады.
Конвенцияның қарастырып отырған 2-бабында мемлекет тұрақты дипломатиялық өкілдікті тек екі жақты келісімнен кейін тағайындайды деп атап көрсеткен.
Миссия басталмас бұрын жіберуші мемлекет дипломатиялық өкілдіктің тағайындалғалы отырған кандидатурасына қабылдаушы елдің келісімін- агреман сұрауы қажет. Агреманды жіберуші елдің сыртқы істер министрі сұрайды және жіберілгелі отырған өкілдіктің басшысының өмірбаянының кейбір тұстарынан қабылдаушы елді хабардар етеді. Агреман жазбаша түрде сұралады және оның мазмұны, оған берілген жауап құпия сақталады. Егер қабылдаушы жақ қарсылық білдірсе жіберуші жақ оның себебін сұрауға құқы жоқ. Дипломатиялық практикада агреманды ауызша сұрап, жауабын да ауызша алатын да жағдайлар кездеседі. Егер агреман алынса, онда дипломатиялық өкілдіктің жіберілгелі отырған басшысы «қажетті тұлға» (persona grata) деп есептеледі, ал егер агреман қабыл алынбаса, онда осы жіберлігелі тұрған адам «қажетсіз тұлға» (persona non grata) деп табылады. Агреманға жауап алынғанда ғана дипломатиялық өкілдік басшысы жіберіледі.
Егер мемлекет агреманға жауапты тез жіберсе, онда екі ел арасындағы қатынастардың достық, түсіністік жағдайда өтіп жатқандығын көруге болады. Агреманды алу және сол тұлғаны өкілдіктің басшысы етіп жіберу мәселесі Конвенцияның 4-бабында көрсетілген.
Өкілдіктің басқа қызметкерлері агремансыз тағайындалады. Тек Конвенцияның 7-бабында көрсетілгендей әскери, теңіз, авиация ісі жөніндегі атташелерді тағайындауда, қабылдаушы жақ жіберуші жақтан оларды тағайындамай тұрып, аты- жөнін хабарлауды сұрауға құқылы.
Назар аударатын мәселе Конвенцияның 8- бабында (2-пункт) дипломатиялық өкілдіктің мүшесі ретінде қабылдаған мемлекеттің азаматтары тағайындалмауы керек, тағайындалса тек сол мемлекеттің келісімімен тағайындалады жәнеде бұл келісім кез- келген уақытта күшін жоғалтуы мүмкіндігі айтылған. Осыған қарап шетел азаматтарының дипломатиялық өкілдіктің мүшесі бола алатындағын көруге болады, алайда бұл жағдай дипломатиялық практикада сирек кездеседі.
Атташе- ол сыртқы істер министрлігінің штатында тұрған дипломат, бірақ ол өзі мүддесін білдіріп, қорғап отырған ведомствамен байланыста болады. Олар қаржы мәселесі бойынша, әскери, мәдени, сауда т.б. мәселелер бойынша тағайындалады. Өйткені кейінгі кезде халықаралық қатынастағы экономикалық даму, қаржыны бөлісу, мәдениет саласындағы өзгерістер, ғаламдану, интеграциялық процестердің күшеюі мұндай қызметкерлердің қажеттігін көрсетіп отыр.
Дипломатиялық миссияның шетелдегі ресми заңды қызметінің басталуы сенім грамотасын тапсырудан басталады. Өйткені сенім грамотасы жіберіліп отырған мемлекеттің басшысының атынан жазылады, қолы қойылады және онда осыдан былай жіберілген өкіл өз мемлекетінің басшысының атынан әрекет ететіндігі айтылады.
Сенім грамотасын тапсырған соң жіберілген өкіл шын мәнінде дипломатиялық агент болады және Конвенцияда берілген барлық артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдалануға құқылы.
Осы тұста дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттер тек қана сенім грамотасын тапсырғаннан кейін ғана бастала ма, жоқ әлде дипломат сол қабылдаушы елге келгеннен бастала ма деген сұрақ туады. Конвенцияның 13- бабы бұл мәселені шешуде мемлекеттердің өзара келісе отырып әрекеттесуіне жол береді.
Вена Конвенциясының 40- бабында үшінші мемлекеттердің міндеті туралы айтылған. Егер дипломат өзін жіберген елге кетіп бара жатып, немесе қайтып келе жатып, үшінші мемлекеттің территориясынан өтуге мәжбүр болса, онда сол үшінші ел де дипломатқа конвенцияда келісілген барлық артықшылықтар мен иммунитеттерді беруге тиіс. Бұл жағдай дипломаттың семьясына да және дипломатиялық өкілдіктің басқа да қызметкерлеріне қатысты. Сонымен қатар үшінші мемлекет дипломатиялық поштаның да, дипломатиялық курьерлердің де өз территориясынан өтуіне кедергі жасамауы керек. Олардың да иммунитеттерін қамтамасыз етуі қажет.
Дипломатиялық практикада бір тұлғаның бір мезетте бірнеше мемлекетте өз мемлекетінің өкілі қызметін атқаратын жағдай да орын алады. Бұл туралы Конвенцияның 5- бабында айтылған. Онда егер бірнеше мемлекеттің басшысы бір ғана дипломаттың өз мемлекетінің сол елдердегі өкілі болуына келіссе ғана бұл мәселе жүзеге асуы тиіс деп айтылған.
Дипломатиялық өкілдіктің басшысы және қызметкерлері өздерін қабылдаған елге құрметпен қарауы керек. Бұл мәселе Вена Конвенциясының 41- бабында айтылған. Онда дипломатиялық өкілдіктің қызметкерлері өздерін қабылдаған елдің заңын, тәртібін құрметтеуі керек, барлық ресми жұмысты сол елдің сыртқы істер министрлігімен келісе отырып жүргізуі керек, дипломатиялық өкілдіктің ғимараты дипломатиялық жұмысқа келмейтін мақсаттарда қолданылмауы керек деп көрсетілген. Дипломаттар саяси компанияларға қатыспауы керек. Дипломаттарға елдегі саяси тәртіпке қатысты саяси сөздер сөйлеуге болмайды. Дипломат сол елдің сыртқы саясатын құрметтеуі керек және ол елдің басқа елдермен қатынастарына араласпауы керек.
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері қандай? Хаттамалық жұмыстың қалыптасқан дәстүрлері қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
22.Тақырыбы: Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар.
Мақсаты: Дипломатиялық байланыстарды орнатып, сұхбатты қалай жүргізу керектігі туралы білімдерін толықтыру.
Сұрақтары:
Дипломатиялық байланыстарды орнату әдістері.
Дипломатиялық сұхбаттар және оған қойылатын талаптар
Мазмұны:
Дипломаттың шетелде қызметке кірісуі оның өзіне қажетті адамдармен байланыс орнатуынан басталады. Дипломат үшін сол елдің мемлекет қайраткерлерімен, бизнес өкілдерімен, өнер қайраткерлерімен, журналистерімен тиімді байланыс орнату өте қажет. Себебі дипломаттың басты жұмысы өз елінің мүддесі үшін қызмет ету. Ол үшін қажетті ақпараттар алу, қажетті келісімдер жасау үшін сол елдің беделді өкілдерімен жақсы қарым- қатынаста болу маңызды мәселе.
Дипломаттың жұмысының басым бөлігі шетелдіктермен кездесіп, әңгімелесу, сұхбаттасу, оны жазып алудан тұрады.
Сұхбат келіссөздердің дайындығы десе де болады. Дипломатияның өзі кездесулер мен сұхбаттардан тұрады.
Әрбір сұхбат дипломаттан жоғары кәсіби шеберлікті, күшті дайындықты талап етеді.
Сұхбатқа дайын болу үшін не қажет:
білім- өз елінің географиясын, тарихын, экономикасын, мәдениетін, әлеуметтік жағдайын, демографиялық құрылымын, адам және табиғи ресурстарын, финанс, өндіріс, ауылшаруашылық жағдайын білуі қажет, сонымен қатар шетелдердің, өзі баратын аймақтың жағдайы туралы білуі қажет.
Сөз шеберлігі, ұтымды ой, алғырлық, тапқырлық, әзіл айта білуі қажет.
Дипломат сұхбатты жүргізе білуі қажет.
Сұхбаттың түрлері:
- сенім грамотасын тапсырғанда, өзі қызметін бастайтын елдің сыртқы істер министрімен кездескенде, басқа елдердің дипломаттарымен кездескенде, сол елдің саяси, іскер топтарымен, мәдениет қайраткерлерімен кездескенде жүргізілетін сұхбат.
- орнатқан байланыстарын нығайту мақсатында анағұрлым толық жүргізілетін сұхбат.
- қандай да бір ақпаратты хабарлау және қажетті мәліметтерді алу үшін жүргізілетін сұхбат.
- сыртқы саясаттың нақты бір мәселелері бойынша дипломат өзінің және өз үкіметінің ұстанымының дұрыстығына сендіру мақсатында сұхбат.
- екі жақты қатынастың және әлемдік проблемалардың практикалық мәселелерін талқылап, шешім қабылдауда жүргізілетін сұхбат.
- келіссөздерді жүргізгенде, оған дайындалғанда, келіссөздер барысында жүргізілетін сұхбат.
Дипломат өз елінің, өз үкіметінің атынан сұхбат жүргізітін сұхбаттың түрлері:
өз елінің мемлекет басшыларының тапсыруымен келген елдің мемлекет басшысымен сұхбат.
Сыртқы істер министрімен сұхбат.
өзі қызметке келген елдің басшыларын, сыртқы істер министрін ресми шақырудағы сұхбат.
Жалпы қабылдауларда, ресми іс- шараларда, көрмелерде т.б. сұхбат.
өз инициативасымен немесе келген ел өкілдерінің ұсынысымен сұхбат.
Келіссөз жүргізіліп жатқанда үзіліс кезіндегі сұхбат.
Театрға барғанда, кино көргенде, қонақ үйінде, басқа да қоғамдық орындарда сұхбат.
Тақырыбын алдын ала білмеген, күтпеген сұхбат.
Дипломат өзін қалай ұстауы керек.
өтірік айтпау, мүмкіндігінше шындықты айту.
эмпатия – жағдайға бейімделу, сұхбаттасқан адамның жағдайын түсінуге тырысу, бейімделу.
тыңдай білу.
сұрақ қоя білу.
сұхбаттасқан адамды сендіре білу.
Бақылау сұрақтары: Дипломатиялық байланыстарды орнату әдістері қандай?
Дипломатиялық сұхбаттар және оған қойылатын талаптардың сипаты қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
23.Тақырыбы: Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы.
Мақсаты: Келіссөздерді жүргізу әдістері мен технологиясымен таныстыру.
Сұрақтары:
1. Дипломаттың жұмысының негізгі бір түрі- келіссөздер.
2. Келіссөздердің құрылымы және кезеңдері, түрлері.
3. Келіссөздерді жүргізу техникасы.
4. Келіссөздерді жүргізудегі делдалдық және ұлттық ерекшеліктер.
Мазмұны:
Келiссөздер дипломатиялық жұмыстың маңызды формаларының бiрi ретiнде. Қазiргi келiссөздер барысының ерекшелiктерi. Келiссөздердiң типологиясы және оның негiзгi белгiлерi. Келiссөздер құрылымы. Келiссөздердiң негiзгi функциялары. Келiссөздердiң түрлерi. Келiссөздердi ұйымдастыру дайындығы. Келiссөздерге дайындалу әдiстерi.
Келiссөздердiң кезеңдерi: пiкiр-таластық (бастапқы); аргументация және болашақ келiссөздердiң жалпы ауқымын анықтау; позицияларды келiстiру және уағдаластыққа қол жеткiзу (қорытынды).Келiссөздердiң мазмұнды бөлiгi. Ортақ тәсiлдiң қалыптасуы және оның келiссөздер барысындағы маңызы. Келiссөздердiң қорытынды құжаттары және олардың түрлерi. Келiссөздердi жүргiзу техникасы және оның маңызы. Келiссөздердi
жүргiзудiң тактикалық тәсiлдерi. Өз позициясындағы жалған акценттердi орналастыру. Бопсалау және әрiптестi тығырыққа тiреу әдiсi. “Салями” тәсiлi және оның маңызы. Қоқан-лоққы өзiн-өзi ұстау формасы ретiнде. Өз ұсынысынан бас тарту. Екiжақты талқылау. Топтау. “Лас айла” тәсiлiн қолдану және оның ережелерi. “Бастапқы деңгейдi барынша көтеру”. Әрiптестiк тәсiлiнiң ерекшелiктерi. Екi жақты мүдделердi қалыптастыру және iске асыру мәселелерi және оның келiссөздер барысындағы маңызы.
Ымыраласуды қолдану. Келiссөздердегi арағайындық және оның маңызы. Кәсiби дипломаттардың келiссөздер мен құжаттарды саяси рәсiмдеудегi ролi. Ұлттық келiссөздер стилiнiң ерекшелiктерi.
Дипломаттың жеке басын қорғау мәселесінде мемлекеттердің ынтымақтасуы 1973 жылғы Конвенцияда қарастырылған. Оның 4-бабында халықаралық деңгейде қорғалуға жататын тұлғаларға, дипломаттарға қарсы қастандықты болдырмау үшін мемлекеттер арасында ақпараттар алмасу, әкімшілік және басқа да шараларды жүргізуде келісіп жұмыс жасау қарастырылған. Конвенция мемлекеттер бір- біріне дайындалып жатқан қылмыстық әрекет туралы ақпаратты, қылмыскердің жеке басы туралы фактілерді, кімге қауіп төніп тұрғаны туралы және қылмыс қалай жасалатыны туралы ақпаратты алмасуды міндеттейді (5-бабы).
Осы мәселеге қатысты мемлекеттердің ынтымақтастығы туралы мәселе БҰҰ-ның жүйесінде де бірнеше рет қарастырылды.
Дипломаттың өзінің қабылдаған елде заң бұзушылықтар жасаған жағдай да халықаралық тәжірибеде қарастырылады. Кейінгі кезде келтірілген деректердің бірі Ұлыбританияның дипломаттардың заң бұзушылықтары туралы есебі. Ол бойынша 1974-1984 жылдар ішінде жыл сайын 4 ауыр, 20 басқа да қылмыстық істер жасалған, 30 шақты түрмеге қамауға дейін апарған әкімшілік заң бұзушылық,  100 мыңға жуық төленбеген айып, оның ішінде 71 мыңы автокөлікті дұрыс қоймағандығы үшін заң бұзушылықтар болған.
Конвенцияның 1-пункті 31-бабында көрсетілгендей қабылдаған елде дипломаттар әкімшілік және қылмыстық заң бұзушылық жасаса олардың заңнан қорғалмайтындығы туралы ережені барлық заңгерлер жоққа шығармайды.
Конвенцияда дипломаттарды әкімшілік жауапкершіліктен босату мәселесі қарастырылған. ХҮІІІ ХІХ ғасырларда дипломаттар азаматтық жауапкершілікке жиі тартылатын. Себебі ол кезде дипломаттар қабылдаған елдің территориясында өздеріне жеке меншік жылжымайтын мүліктерді иеленді, саудамен басқа да жеке басқа қатысты шаруалармен айналысты. ХХ ғасырдың басына дейін бұл мәселеге қатысты зерттеушілердің пікірі әр түрлі болды. Мемлекеттердің де бұл мәселеге ұстанымы әр түрлі болды. Бір мемлекеттердің заңы (Англия, Франция) дипломаттарды азаматтық жауапкершіліктен толық босатса, басқа елдердің заңдары (Колумбия, Египет, Үндістан, Норвегия) кейбір әкімшілік жауапкершіліктерді белгіледі. /16, 69/
Қазіргі кезде мемлекеттердің басым көпшілігі өз дипломаттарына қабылдаған елде жеке жылжымайтын мүлікті иеленуге, жеке коммерциялық істермен айналысуға тиым салады.
Әлемдік тәжірибеде дипломаттарды сотқа жауапкершілікке көбіне дипломаттық өкілдіктің ғимаратын жалға алу мәселесіндегі заң бұзушылық бойынша, жергілікті азаматтардан қызметшілерді жалдаған жағдайда, мұрагерлік мәселелері т.б. бойынша тартады.
Дипломаттардың қабылдаған елдің азаматтық, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілігінен босатылуы олардың құқық бұзушылық әрекеттері жазасыз қалмайтындығын білдірмейді. Дипломаттарды жазалаудың екі мүмкіндігі бар.
Конвенцияның 4-пунктінің 31-бабында көрсетілгендей «дипломат қабылдаған елдің заңынан қорғалғанымен, өз елінің заңының алдында жауап береді». Осы ереже бойынша дипломат қабылдаған елде құқықтық жауапқа тартылмағанмен, сол қабылдаған елдің ұсынысымен, немесе жеке тұлғалардың өтінішімен өз елінің заңымен жауапқа тартылуы әбден мүмкін. Бірақ бұл жағдайда дипломаттың жасаған құқық бұзушылықтарының сесбебі анықталуы қажет. Мысалы, дипломатты қабылдаған ел шпиондық әрекет жасады деп айыптаса, жіберген ел оны осы әрекеттері үшін жауапқа тартуы мүмкін емес.
Сонымен қатар жіберген елдің соты дипломаттың шетелде жасаған құқық бұзушылықтарын қарастыруда өздерінің толық мүмкіндігі жоқ екенін айтып, бас тартуы да мүмкін.
Тағы бір жағдай дипломаттың шетелде құқық бұзушылық әрекеті өз елінде құқық бұзушылққа жатпайтын әрекет деп бағалануы да мүмкін.
Сондықтан дипломаттың заң алдында жауапкершілігін бекіту үшін кейбіреулер жіберген елде арнайы дипломаттар үшін сот трибуналдарын құруды ұсынды. Алайда бұл ұсынысқа көптеген елдер қарсы болды, сондықтан ол аяқсыз қалды.
Әлемдік саясатта аккредиттеген мемлекеттің дипломаттың иммунитетінен бас тартып, сол дипломаттың қабылдаған елде жауапқа тартылу мәселесі де кездеседі.
Қазіргі кезде дипломатиялық тәжірибеде дипломаттардың қандай да бір құқықтық жауапкершілікке тартылуы сирек кездеседі және дипломаттардың өзі мұндай жағдайды болдырмауға тырысады.
Дипломаттың кедендік иммунитеті Конвенцияда белгіленген және аса өткір дау тудырмайтын мәселе. Кедендік иммунитет үш компоненттен тұрады: жеке бастарына қажетті заттарды еркін әкелу және әкету; көрсетілген заттардың кедендік салықтан босатылуы; дипломаттардың жеке жүктерінің кедендік тексеруден босатылуы.
Конвенцияның 1-пункітінің 36-бабында дипломаттың жеке бастарына қажетті заттарды еркін әкелу және әкету мәселесі былай деп көрсетілген: «қабылдаған мемлекет заңдарға сәйкес дипломаттық агенттің және оның семьясының жеке басына қажетті заттарды алып келуге рұқсат етеді». Егер дипломаттың алып келе жатқан заты өзінің жеке басына қатысты болмаса онда оған кедендік салық салынады.
Дипломаттардың жүктерінің кедендік тексеруден босатылатыны туралы Конвенцияның 2-пункті 36-бабында былай деп көрсетілген «дипломаттың жүгі кедендік тексеруге жатпайды егер оның алып келе жатқан заты рұқсат етілген болса, егер алып келе жатқан зат қабылдаушы елдің заңымен тиым салынған болса, карантин жарияланса, онда тексеруге жатады. Бірақ тексеру дипломаттың өзі немесе оның өкілі қоса тұрғанда ғана жүргізілуі керек».
Алайда Конвенцияның өзінде осы мәселеге қатысты қарама қайшылық байқалады. Мысалы, Конвенцияның 2-пункті 36-бабында жүкті тексеру мүмкіндігін қарастырса, 2-пункті 30-бабында дипломаттың мүлкінің қолсұқпаушылық құқы бар екенін көрсетеді. Дипломаттың жүгі 2-пункт 30-бап бойынша қолсұқпаушылық құқық негізінде тексеруге жатпауы керек, ал 2-пункттің 36-бабы тексеру мүмкіндігі болатындығын көрсетеді. Мұндай кейбір сәйкессіздік кереметтей заң бұзушылыққа апармайды, сонда да осы мәселені нақты реттеу қажеттігін туғызады.
Кейінгі кезде әуе көлігінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шет елде тек жай ғана азамматтардың ғана емес, дипломаттардың жүгі мен қол жүгінің тексерілуі орын алуда.
Дипломаттардың жеке басының қорғалуы халықаралық тәжірибеде ертеден келе жатқан дәстүр екенін мойындай келе, бүгінгі күні халықаралық қатынастарда тек ынтымақтастық, бейбітшілік саясатын мақсат еткен дипломаттардың қызметіне жағдай жасау, оларды құрметтеу өте қажетті, құрметті іс екендігі сөзсіз дей келе осы дәстүрді одан әрі күшейтіп жалғастыру барлық елдердің міндеті.
Бақылау сұрақтары: Келіссөзге дайындық қалай жүргізілуі керек? Келіссөздерді жүргізу барысының технологиясы қандай? Келіссөз нәтижелі аяқталуы үшін не істеу керек?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Шеретов С.Г. Ведение международных перегоговоров. Уч.пос. Алматы, 2004.
Василенко И.А. Политические переговоры. М.,2006.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
24.Тақырыбы: Халықтық дипломатия.
Мақсаты: Халықтық дипломатия туралы білім беру.
Сұрақтары:
1. Ұлттық дипломатия және оның ерекшеліктері.
2. Дипломатияда көпшілікпен қатынас.
3. БАҚ, партия, оппозиция т.б. өкілдерімен қатынас.
Мазмұны:
Халықтық дипломатия. Қоғамдастықтың дипломатиялық өкiлеттiктердегi ролiнiң арта түсуi. Ақпарат құралдары өкiлдерiмен жұмыс iстеу. Саяси партиялармен, оппозициямен, кәсiподақтармен, академиялық топтармен, iскер топтармен байланыс орнату. Баспасөз құралдары арқылы мағлұматтар алу. Әртүрлi аудитория алдында сөз сөйлеуге дайындық және көпшiлiк алдында сөз сөйлеудiң түрлi ережелерi. Сөз сөйлеу құқығын пайдаланудың процедуралық тәртiбi.
Бақылау сұрақтары: Халықтың әр түрлі топтарымен жұмыс жасаудың ерекшелігі. Дипломаттардың саяси партия, оппозициямен қатынасының негізгі сипаты қандай болуы керек?
Ұсынылатын әдебиеттер:
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
25.Тақырыбы: Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер.
Мақсаты: Қазіргі кездегі дипломатиялық қызметтегі ерекшеліктермен таныстыру.
Сұрақтары:
Қазіргі дипломатиялық қызметтің ерекшелігі.
Қазіргі кездегі дипломатиялық қызметтегі жаңа мүмкіндіктер.
Мазмұны:
Мемлекеттердiң санқырлы сыртқы саяси қызметiнiң күн санап арта түсуi және қазiргi дипломатия қызметiнiң жаңа салалары. Коммуникацияның қазiргi кездегi құралдары және дипломатия. Технологиялық революцияның жаңа мүмкiндiктерiн пайдалану. Халықаралық ұйымдар ауқымындағы дипломатиялық әрекет. Жетекшi елдер мен кiшкентай мемлекеттердiң, үшiншi дүние”елдердiң, микро мемлекеттердiң қазiргi кездегi дипломатиялық қызметi. Дипломатияның ұлттық стилiнiң унификациялануы; дипломатиялық әдiстердiң әмбебаптылығы. Келiссөздер саласындағы конструктивтi параллелизм. Дипломатиялық институттардың модификациясы. Дипломатиялық
қызметтiң даму болашағы. Қазiргi дипломатиялық стиль. Қазiргi дипломатияның iскерлiгi, ашықтығы, қуаттылығы.
Бақылау сұрақтары: Қазіргі дипломатиялық қызметтің ерекшелігі қанадй?
Қазіргі кездегі дипломатиялық қызметтегі жаңа мүмкіндіктерін ата.
Ұсынылатын әдебиеттер:
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҚТЫ ОРЫНДАУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЫ
Пәні: «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Алматы, 2013 ж.
1.Тақырып. Ежелгі Шығыс дипломатиясы. Ежелгі Греция және Рим дипломатиясы.
Тапсырма:
1. Ежелгі шығыс дипломатиясының құжаттары. Ману заңдары.
3. Ежелгі Грециядағы дипломатия.
4. Грецияның классикалық дәуіріндегі дипломатия.
5. Македон- эллин дәуірі кезіндегі дипломатия.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Сабақ топақа бөлініп жұмыс жасау түрінде өтеді. Әрбір топ сұрақтарды бөліп алып, дайындаған материалдарын баяндап, пікір алысып, осы аталған кезеңдердегі Греция мен Римнің дипломатиялық қызметтерінің ерекшелігі мен ұқсас жақтарын айқындап, сол кездегі дипломатиялық қатынастардың даму деңгейіне және дипломаттардың қызметіне баға бере отырып, қорытынды жасай білуі қажет.
2.Тақырып. Орта ғасыр дипломатиясы. Ренессанс және жаңа заман кезеңіндегі дипломатияның дамуы.
Тапсырма:
1.Орта ғасыр дипломатиясының ерекшеліктері: Византия империясы, арабтар, Киев Русі.
3. Феодалдық монархияның күшейген кезіндегі дипломатия.
4. Жаңа заман дипломатиясының ерекшеліктері.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау:
Студенттер феодалдық кезеңдегі дипломатиялық қызметтің ерекшелігін анықтап, сол кезеңде католик шіркеуінің мемлекеттердің саясатына ықпалының күшті болғанына назар аударуы керек. Жаңа заман дипломатиялық қызметінде ең алдымен дипломатиялық дәстүрдің бәріне бірдей бірыңғай қалыптаса бастағанына назар аудару қажет, соны талдап, салыстыра білуі керек.
3.Тақырып. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
Тапсырма:
Дипломатиялық доктринаның қалыптасу ерекшеліктері.
Жаңа саяси құқықтық және дипломатиялық ұғымдардың пайда болуы.
Консулдық қызметтің қалыптасуы және оның құқықтық негізі.
Қазіргі кезеңдегі консулдық қызмет.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау:
Дипломатиялық қызмет туралы осы кезеңде пайда болған туындыларға талдау жасай білу керек. Консулдық қызметтің пайда болып, даму ерекшелігіне талдау жасап, қорытындылауы қажет.
4.Тақырып. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы. Қазақ хандығының дипломатиясы.
Тапсырма:
1. Киев Русьінің дипломатиясы.
2. Москва мемлекетінің дипломатиясы ХҮІ-ХҮІІІғ.
3.Қазақ хандығының көршілері және оның дипломатиясы.
4.ХҮІ-ХҮІІІ ғ. қазақ хандығының сыртқы байланыстары және дипломатиясы.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Орыс патшалығы мен қазақ хандығындағы дипломатиялық қызмет пен дипломатиялық дәстүр туралы ашып көрсету. І Петр мен ІІ Елизавета тұсындағы дипломатиялық мекемелердегі өзгерістерге талдау жасау.
5.Тақырып. ХІХ ғ.сыртқы саяси ведомствалардың эволюциясы. Шетел мемлекеттерінің қазіргі кездегі дипломатиялық қызметі.
Тапсырма:
1.Вена конгресінің дипломатиялық қызметті дамытудағы ролі.
2.Қазіргі кездегі Европа мемлекеттері және АҚШ-тың сыртқы саясат ведомстволары, олардың қызметі.
3. ХХғ. дипломатиялық қызмет және қалыптасқан дәстүр.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Студенттер бір бірден шетел мемлекеттерін бөліп алып сол мемлекеттің дипломатиялық қызметінің пайда болып, даму эволюциясын ашып көрсетуі керек. Мысалы, Англия, Франция, Испания, Қытай, Жапония, АҚШ т.б.
6.Тақырып. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері
Тапсырма:
1.Қазіргі халықаралық құқық. БҰҰ-ның Жарғысы.
2. Дипломатиялық және консулдық құқықтың дамуы.
3. Дипломатиялық қатынастардың басқа құқықтық актілері.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Сабақ негізінен дипломатиялық қызметтің негізі құқықтық құжатарды талдау, пікіралысу түрінде өтеді. Студенттер БҰҰның Жарғысын, 1961ж. дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясын, 1963 ж. консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясын т.б. құжаттарды оқып, талдап, дипломатиялық өкілдер мен оның қызметкерлерінің құқын білуі керек.
7.Тақырып. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
Тапсырма:
1. КСРО кезінде Қазақстанның сыртқы саясатқа қатысы.
2. Қазақстанның дипломатиялық қызметінің қалыптасуы.
3. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары.
4. Дипломатиялық қатынастардың орнауы, өкілдіктер алмасу.
5. Сыртқы саясатпен айналысатын органдар және олардың қызметі.
6. СІМ және шетелдегі өкілдіктер.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Сабақ пікіралысу түрінде өтеді. Студенттер Қазақстан дипломатиясының өткені мен бүгінгі күнгі проблемалары мен мақсаттары, міндеттерін ашып көрсете алуы керек. Сонымен қатар дипломатиялық қатынастардың орнауы және сыртқы саясатпен айнылысатын органдардың міндеттері туралы пікір алысуға дайын болуы керек.
8.Тақырып. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктердің құқықтық мәртебесі. Халықаралық үкіметаралық ұйымдардағы мемлекеттердің дипломатиялық өкілділігі
Тапсырма:
1. Дипломатиялық өкілдік және оның қызметкерлерінің міндеттері.
2. Дипломатиялық өкілдік және оның қызметкерлерінің құқықтық мәртебесі.
3. Халықаралық ұйымдардағы өкілдіктер және олардың қызметі.
4.Халықаралық ұйымға мүше мемлекеттердің жалпы иммунитеттері мен артықшылықтары.
5.Арнайы миссиялар және олардың құқықтары.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау:
Студенттер дипломатиялық өкілдіктер және олардың міндеттері, қызметі, оларға берілетін артықшылықтар мен иммуниттеттер туралы толық мағлұмат дайындауы керек.
9.Тақырып.. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі.
Тапсырма:
1. Консулдық қызмет және оның құқықтық негізі.
2.Консулдық мекемелердің түрлері. Консулдық округ.
3.Консулдық иммунитеттер мен артықшылықтары.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау:
Сабақ пікіралысу түрінде өтеді. Студенттер консулдық қызметтің пайда болып, қалыптасуын ашып көрсете білуі керек, консулдық мекемелердің түрлерін талдап көрсетіп, консулдарға берілетін артықшылықтар мен олардың иммунитеттерін анықтай отырып, дипломаттарға берілетін артықшылықтар мен имунитеттермен салыстыруы керек.
10.Тақырып. Дипломатиялық хаттама.
Тапсырма:
1.Дипломатиялық хаттаманың қалыптасқан нормалары.
2.Дипломатиялық хаттама: халықаралық тәжірибе және ұлттық ерекшелік.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Студенттер дипломаттардың күнделікті өмірде сақтап жүзеге асыруға тиіс тәртіптері туралы жан - жақты білуі керек. Студент дипломатиялық байланыстарды орнату тәртібі, агреман тапсыру дәстүрінен бастап, сұхбаттар жүргізу, конференциялар өткізу, дипломатиялық әр түрлі қабылдаулар өткізудің дәстүрін меңгере білуі керек.
11.Тақырып. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия.
Тапсырма:
1. Көпжақты қатынастардың қалыптасуы және түрлері.
2. Қазіргі конференциялар және оларды өткізу тәртібі.
3.Ұжымдық дипломатияның дамуы және ерекшелігі.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Сабақ конференция түрінде өтеді. Қазіргі кездегі ядролық қауіпсіздік мәселесі және оған қатысты мемлекеттердің позициясы және атқарып жатқан іс - шаралары туралы тақырыпқа конференция өткізіледі. Студенттер топтарға бөлініп, бір - бір елді таңдап алып, осы мәселеге қатысты сол елдің ұстанымдарын білдіруі керек. Студенттер конференцияға дайындық жұмыстарын барлық дипломатиялық тәртіптерге сай жүргізуі керек.
12.Тақырып. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі. ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
Тапсырма:
1. Кәсіптік дипломаттарды дайындау мәселесі.
2. Дипломаттардың жеке басына қойылатын талаптар.
3.ҚР-ның дипломатиялық дәстүрінің қалыптасуы
4.ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
5.ҚР-ның дипломаттары және оны дайындау ісі.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Сабақ пікіралысу түрінде өтеді. Сабаққа студенттер дипломаттардың естеліктерінен үзінді дайындап әкелуі қажет. Дипломаттардың жеке басына қойылатын талаптарды жете меңгеруі керек.
13.Тақырып. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс. Дипломатиялық байланыстар, жеке кездесулер және сұхбаттар.
Тапсырма:
1. Дипломаттың жұмысының мәні: ақпараттық жұмыс, талдау, түсіндіру.
2. Дипломаттың жұмысындағы хаттаманың маңызы.
3. Дипломаттық қабылдаулар.
4. Дипломаттардың жұмысында кездесулердің, сұхбаттардың рөлі.
5. Дипломаттық әңгімелесудің маңызы.
6. Дипломаттың жеке қасиеті.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау: Сабақ дипломаттарды дайындау тәжірибесінде өтеді. Студенттер алдын ала мемлекеттердің өкілі ретінде бөлініп, мемлекеттер атынан бір бірімен сұхбат жүргізуі керек.
14.Тақырып. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы.
Тапсырма:
1. Дипломаттың жұмысының негізгі бір түрі- келіссөздер.
2. Келіссөздердің құрылымы және кезеңдері, түрлері.
3. Келіссөздерді жүргізу техникасы.
4. Келіссөздерді жүргізудегі делдалдық.және ұлттық ерекшеліктер.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау:
Студенттертаңдап алған тақырып бойынша келіссөз өткізудің технологиясын жоспарлап, дайындалып, қалай өткізетіні туралы хабарлама дайындауы қажет.
15.Тақырып. Халықтық дипломатия. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер.
Тапсырма:
1. Ұлттық дипломатия және оның ерекшеліктері.
2. Дипломатияда көпшілікпен қатынас.
3. БАҚ, партия, оппозиция т.б. өкілдерімен қатынас.
4. Қазіргі дипломатия және оның ерекшеліктері.
5. Халықаралық ұйымдар шеңберіндегі дипломатиялық қызмет.
6. Дипломатиялық қызметтің дамуының болашағы.
Тапсырманы орындауға әдістемелік нұсқау:
Сабақ дөңгелек стол ретінде өтеді. Студенттер қазіргі кезеңдегі дипломатиялық қызметтегі жаңалықтарды пайымдап, проблемалық мәселелерді анықтап, оларды шешудің жолдарын ұсынып, дипломатиялық қызметтің болашағы туралы пікірлерін айта білуі қажет.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
Студенттердің оқытушымен өздік жұмысының (СОӨЖ)
әдістемелік нұсқауы
Пәні: «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Алматы, 2013 ж.
1.Тақырып. Ежелгі Шығыс дипломатиясы. Ежелгі Греция мен Римнің дипломатиясы.
Тапсырма. Ежелгі Римнің республика және империя кезеңіндегі дипломатиялық қызметін, дәстүрлерін салыстыру, талдау, қорытындылау.
Тапсырманың мақсаты: Ежелгі Римнің дипломатиялық қызметінің екі кезеңдегі ұқсас және ерекше жақтарын анықтау.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Ұсынылған әдебиеттер бойынша Ежелгі Рим дипломатиялық қызметінің республика және империя кезеңіндегі елдің дипломатиялық қызметі мен дәстүрлеріне, елшілік алмасу, хат- хабар алмасу жақтарына назар аударып, деректерді талдап, салыстырып, әр кезеңнің ерекшеліктерін анықтап қорытынды, түйін жасау білу керек.
Бақылау түрі: аналитикалық анықтама
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Гикольсон Г. Исскуство дипломатии. Пер.с англ. Астана, 2005.
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
И.А. Мусский 100 великих дипломатов. М.,2001.
2.Тақырып. Орта ғасырлардағы дипломатия. Ренессанс пен жаңа заман дәуіріндегі дипломатиялық қызметтің дамуы.
Тапсырма. Европа мемлекеттерінің дипломатиясының ерекшеліктері (ХҮІ-ХҮІІІғғ.)
Тапсырманың мақсаты: Студенттердің осы кезеңдегі ұлттық мемлекеттерде сыртқы саясат ісінің мемлекеттік қызметтің бір саласы ретінде пайда болып, қалыптасуы туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Осы кезеңдегі мемлекеттердің бірін таңдап алып, сол елдің дипломатиялық қызметінің сипатын талдап, анықтау: Сыртқы істер ведомствосының қызметі, құрылымы, сол кезеңдегі дипломаттардың қызметі, құқы, дипломатиялық дәстүр.
Бақылау түрі: баяндама
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
История дипломатии. Под.ред. В.П.Потемкина. М.,1945.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Гикольсон Г. Исскуство дипломатии. Пер.с англ. Астана, 2005.
3.Тақырыбы. Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы. Консулдық қызметтің қалыптасуы және дамуы.
Тапсырма. Дипломатиялық қызметке қатысты туындылар.
Тапсырманың мақсаты: Дипломатиялық қызметтің өалыптасуы туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: берілген әдебиеттер бойынша Бальтазар Айала 1582 ж. «О праве войны и военных учреждениях», Альберико Джентили «О посольствах» атты еңбектеріне талдау жасау. Осы еңбектердегі дипломатиялық қызмет қандай болу керек деген ойлар мен көзқарастарды анықтап, қорытынды жасау керек.
Бақылау түрі: ғылыми талдау
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
История дипломатии. Сост. А.Лактионов. М.,2006.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Алексеев И.С. Исскуство дипломатии: не победить, а убедить: из истории конфликтов. Из истории дипломатии. Правила этикета. Как преодолеть «рознь мира сего?». М., Дашков и К, 2008.
4.Тақырыбы. XV-XVІІІ ғғ. Ресей дипломатиясы. Қазақ хандығының дипломатиясы.
Тапсырма. Билер қазақтың алғашқы дипломаттары.
Тапсырманың мақсаты: Қазақ билерінің дипломатиялық қызметі және оның маңызы туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: ХҮІ-ХҮІІІ ғғ. Қазақтың билерінің сыртқы саясаттағы қызметін, олардың дипломатиялық миссиясын, шешендігін, қазақ хандығындағы дипломаьиялық дәстүрді ашып көрсету қажет.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық. 2-т. Алматы, 1998.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
5.Тақырыбы. ХІХ ғ. сыртқы саясат ведомствалардың эволюциясы. Шетелдік мемлекеттердің қазіргі заманғы дипломатиялық қызметі.
Тапсырма. ХІХғ. Шетел мемлекеттерінің сыртқы саяси ведомствосындағы өзгерістер.
Тапсырманың мақсаты: Шетелдердің ХІХғ.дипломатиялық қызметінің даму деңгейі туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Студент екі елді таңдап алып сол елдердің ХІХғ.дипломатиялық қызметтерін салыстырып, ұқсастығы мен айырмашылығын анықтауы қажет.
Бақылау түрі: аналитикалық анықтама
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
Дипломатия иностранных государств. Уч.пос. под ред. Т.В.Зоновой. М., 2004.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001.
6.Тақырыбы. Мемлекетаралық қатынастардың халықаралық-құқықтық негіздері
Тапсырма. 1969 ж. арнайы миссиялар туралы Вена конвенциясы.
Тапсырманың мақсаты: студенттердің арнайы миссиялардың құқықтары туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: берілген құжаттар жинағындағы 1969 ж. арнайы миссиялар туралы Вена конвенциясына комментарий жасау қажет.
Бақылау түрі: құжатпен жұмыс
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Дипломатияческая и консульская службы. Сб.док.и мат. Алматы, 2004
7.Тақырыбы. Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметінің қалыптасуы. ҚР-ның дипломатиялық қызметінің негізгі органдары. Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
Тапсырма. 2002 ж. ҚР-ның Дипломатиялық қызмет туралы Заңы.
Тапсырманың мақсаты: студенттерге болашақ дипломат ретінде өздерінің құқықтарын меңгерту.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Заңды алып, танысып, әрбір баптары туралы комментарий әзірлеу қажет.
Бақылау түрі: құжатпен жұмыс
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Закон РК «О дипломатической службе». Алматы, 2002.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
8.Тақырыбы. Дипломатиялық өкілдік. Дипломатиялық өкілдіктер мен оның персоналының құқықтық мәртебесі. Халықаралық ұйымдар жанындағы дипломатиялық өкілдіктер.
Тапсырма. Дипломатиялық өкілдіктің артықшылықтары мен иммунитеті.
Тапсырманың мақсаты: Дипломатиялық өкілдіктің құқықтарын ашып көрсету.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Дипломатиялық өкілдіктердің ғимараты, территориясы, көліктері, мүліктері, архивының қорғалу құқықтарын және артықшылықтарын талдап көрсету.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Демин Ю.Г. Статус дипломатических представительств и их персонала. М., 1995.
Сарсембаев М.А. Дипломатическое и консульское право. Уч.пос. Алматы,2000.
Ковалев А. Азбука дипломатии. М., 1993.
Зорин В.А. Основы дипломатической службы. М., 1977 г.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. Уч.пос.М.,2004.
9.Тақырыбы. Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі.
Тапсырма. Консулдық округ.
Тапсырманың мақсаты: Консулдық округ ұғымымен танысу
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: шетелдегі консулдық округтердің құқытарын ашып көрсету қажет.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Плотникова О.В. Консульские отношения и консульское право. Уч. М.,1998.
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Алматы, 2000.
Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. М., 1996 г.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
10.Тақырыбы. Дипломатиялық хаттама.
Тапсырма. Шетел делегациясын қабылдаудың дипломатиялық дәстүрі.
Тапсырманың мақсаты: Дипломатиялық қабылдаулар туралы білім толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Студенттер шетлдік делегациялардың Қазақстанға сапары туралы құжат әзірлеуі керек. Оған мысал ретінде газеттерде жарияланған шетел делегацияларының сапарын алуы қажет. Сол сапарладың толық бағдарламасын әзірлеуі қажет және дипломатиялық хаттаманың сақталуы тиіс нормаларын көрсетуі қажет.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Борунков А.Ф. Дипломатический протокол в России и дипломатический этикет. М., 1993 г.
Вуд Дж.Сере Ж. Дипломатический церемониал и протокол. М., 1976.
Молочков Ф.Ф. Дипломатический протокол и дипломатическая практика. М.,1979.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
11.Тақырыбы. Көпжақты дипломатия. Қазіргі кездегі дипломатияның конференциялды түрі. Ұжымдық дипломатия.
Тапсырма. Еуропалық Одақтағы көпжақты дипломатия, сыртқы істер жүргізу әдістері.
Тапсырманың мақсаты: көпжақты, ұжымдық дипломатияны жүргізу әдістерін меңгерту.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Еуропалық Одақтағы дипломатиялық хатшылық, елшіліктер жүйесі, ЕО-қа мүше мемлекет елшілерінің бірігіп жұмыс жүргізу әдістерін анықтап, сипаттау қажет.
Бақылау түрі: аналитикалық анықтама
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. Уч.пос.М.,2004.
Кузьмин Э.Л. Дипломатическое и деловое общение: правила игры. М., НОРМА, 2005.
Кузнецов С.А. Представители государств при международных организациях. М., 1980.
12.Тақырыбы. Дипломатиялық кадрлар. Дипломаттың жеке қасиеті және оның шеберлігі. ҚР-ның дипломатиялық тәжірибесі.
Тапсырма. ҚРның дипломаттары.
Тапсырманың мақсаты: өз еліміздің дипломаттары туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Студент бір дипломатты таңдап алып, соның өмірбаяны, қызметі туралы мағлұмат дайындауы қажет.
Бақылау түрі: презентация
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Мелихов И.А. Личность в дипломатии. На исторических параллелях. Монография. М., 2005.
Курмангужин С.А. 45 лет на дипломатической службе. Алматы, 2003.
Мансуров Т.А. Аравийская эпопея полпреда Назира Тюрякулова. М., 2001.
Назир Тюрякулов – полпред СССР в Королевстве Саудовская Аравия: письма, дневники, отчеты (1928-1935 гг.). М., 2000.
Колоколов Б.Л. Профессия дипломат: мемуары. М., 2006.
Мусский И.А. Сто великих дипломатов. М., 2001.
13.Тақырыбы. Дипломатиялық жұмыстың негізгі формалары мен әдістері. Хаттамалық жұмыс. Дипломатиялық байланыстар, тікелей сапарлар мен сұхбаттар.
Тапсырма. Дипломатиялық есеп беру.
Тапсырманың мақсаты: дипломатиялық жұмыстарға қажетті дағдысын қалыптастыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: ҚР-ның шетелдегі елшілігінің бірін тағдап алып, сол елшіліктің СІМ-не беретін есебін дайындау қажет. Мысалы, ҚР-ның Түркиядағы елшілігі болса, соның Есебі: Түркияның ішкі жағдайы: экономикасы, халықтың тұрмысы, әлеуметтік жағдайы, саяси басқарудағы өзгерістер, оппозиция, БАҚ т.б. Сыртқы саясаты: көрші елдермен, белді державалармен және халықаралық ұйымдармен қатынасы. Проблемалық мәселелер және оған позициясы.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика. Курс лекций. М., 2006.
Государственный протокол РК. Астана, 2004.
14.Тақырыбы. Келіссөздер дипломатияның құралы ретінде. Келіссөздер барысының технологиясы.
Тапсырма. Келіссөздердің соңында қабылданатын құжаттарды әзірлеу техникасы.
Тапсырманың мақсаты: дипломатиялық жұмыстарға дағдысын қалыптастыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Келіссөздердің соңында қабылданатын дипломатиялық құжаттарды (келісім шарттар, меморандум, коммюнике, мәлімдеме т.б. ) дайындау процедурасын жан – жақты ашып көрсету қажет.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Лукашук И.И. Дипломатические переговоры и принимаемые на них акты. М., 2004.
Шеретов С.Г. Ведение международных перегоговоров. Уч.пос. Алматы, 2004.
Василенко И.А. Политические переговоры. М.,2006.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Трухачев В.И. Международные деловые переговоры. Уч.пос.М., 2007.
15.Тақырыбы. Халықтық дипломатия. Дипломатияның ұйымдастырылуы мен тәжірибесіндегі қазіргі кездегі өзгерістер.
Тапсырма. Қазіргі кезеңдегі шетел мемлекеттерінің дипломатиялық қызметінің ерекшелігі.
Тапсырманың мақсаты: Қазіргі шетел мемлекеттерінің дипломатиялық қызметінің ұлттық ерекшеліктері туралы білімдерін толықтыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Шетел мемлекеттерінің бірін таңдап алып, ол елдің дипломатиялық қызметінің қазіргі даму деңгейі, оның өзіне тән ұлттық ерекшелігін ашып көрсету.
Бақылау түрі: эссе
Тапсырманы бағалау баллы: 4 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
Богучарский Е.М. Мусульманский этикет. М., 2010.
3. Оқытушының басқаруымен студенттің өзіндік жұмысын рәсімдеу талаптары
Эссе - бұл еркін түрде жазылатын жұмыстардың бірі. Рефераттан ерекшелігі мұнда автордың өзінің ойы, көзқарасы, пікірі, өзінің тақырыпқа байланысты ұстанымдары айқын білдіріледі. Студент пайдаланған әдебиеттер тізімін көрсетуі керек. Эссенің көлемі 3-5 беттен аспауы керек.
Баяндама – берілген тақырып бойынша нақты жазылатын жұмыс. Баяндамада берілген тақырып жан жақты талқыланып, нәтижесі анықталып, нақты қорытындылар жасалуы қажет. Баяндаманың көлемі 5-6 бет.
Аналитикалық анықтама- Ұсынылған мәселені құжаттар, деректер негізінде анықтап, салыстырып, жүйелеп, талдап, нақты жағдайды белгілеп, өз қорытындысы мен тұжырымдамасын дәйектеп бере білуі керек. Көлемі 1-2 бет.
Ғылыми талдау – ұсынылған әдебиеттегі ғалымдардың ойлары, пікірі және көзқарастары мен пайымдауларын талдау қажет. Олардың ұстанымдарын нақты түсіндіре білу керек. Көлемі 3 бетке дейін.
Құжатпен жұмыс – берілген құжаттың мәтінін толық оқып шығып, әрбір бап бойынша талдау жасау қажет. Құжаттың мазмұны нақты баптарымен талданып ашып көрсетілуі қажет. Көлемі шектелмейді.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЕТ ТІЛДЕР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК КАРЬЕРА УНИВЕРСИТЕТІ
Студенттердің оқытушымен өздік жұмысының (СӨЖ)
әдістемелік нұсқауы
Пәні: «Дипломатиялық және консулдық қызмет»
Мамандық: 5В020200 - «Халықаралық қатынастар»
Алматы, 2013 ж.
1.Тақырыбы Дипломатиялық доктринаның қалыптасуы және оның эволюциясы.
Тапсырма. Дипломтиялық доктрина туралы ұғым және оның мәні.
Тапсырманың мақсаты: Дипломтиялық доктрина туралы түсінігін қалыптастыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Ұсынылып отырған әдебиеттерден дипломатиялық доктрина туралы ұғымдарды тауып, мазмұнын нақтылап, әр әдебиетте қандай көзқарастар айтылғанын анықтап, салыстырып талдауы қажет.
Бақылау түрі: ғылыми талдау
Тапсырманы бағалау баллы: 15 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Дипломатический словарь, 4-е изд. в 3 т. М., 1986 гПопов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Зонова Т.В. Современная модель дипломатии: истоки становления и перспективы развития. Уч.пос. М.,2003.
Селянинов О.П. Дипломатические отношения государств. Принципы, формы и методы. М.,2004.
2.Тақырыбы Дипломатиялық қатынастар. Сыртқы қатынастардың мемлекеттік органдары.
Тапсырма. Шетелдегі Елшіліктердің мақсаттары мен міндеттері, жұмысы.
Тапсырманың мақсаты: Шетелдегі елшіліктердің жұмысымен таныстыру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: ҚР-ның шетелдегі елшіліктерінің бірін мысалға ала отырып, елшіліктің жұмысы, елшіліктегі қызметкерлер, олардың міндеттері, қызметі, оларға берілетін иммунитет, артықшылықтарды талдап көрсету қажет.
Бақылау түрі: аналитикалық анықтама
Тапсырманы бағалау баллы: 15 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
Попов В.И. Современная дипломатия: теория и практика.М., 2006.
Дипломатическая служба РК. Уч.пос.ред. К.Токаев. Алматы, 2005.
Тоқаев Қ. Беласу: дипломатиялық очерктер. Алматы, 2003.
Курмангужин С.А. 45 лет на дипломатической службе. Алматы, 2003.
Колоколов Б.Л. Профессия дипломат: мемуары. М., 2006.
3.Тақырыбы Консулдық қызмет және оның жұмыс істеуі.
Тапсырма. Қазіргі кезеңдегі консулдар мен дипломаттар.
Тапсырманың мақсаты: консулдар мен дипломаттардың қызметі, құқы туралы толық білім беру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: Дипломаттар мен консулдарды бір - бірімен салыстыру қажет: атқаратын қызметтері, дәрежелері, иммунитеттері мен артықшылықтары. Бұл тапсырманы таблица жасай отырып орындауға болады.
Бақылау түрі: аналитикалық анықтама
Тапсырманы бағалау баллы: 5 балл
Ұсынылатын әдебиеттер:
Плотникова О.В. Консульские отношения и консульское право. Уч. М.,1998.
Сарсембаев М.А. Консульское право и консульская служба. Алматы, 2000.
Бобылев Г.В., Зубков Н.Г. Основы консульской службы. М., 1996 г.
Захарова Л.М., Коновалова А.А. Основы дипломатической и консульской службы. Минск, 2001 г.
4.Тақырыбы Пән бойынша курстық жұмыс
Тапсырма. Силлабуста курстық жұмыстың тақырыптары берілген
Тапсырманың мақсаты: Ғылыми зерттеу жүргізу дағдысын қалыптасытру.
Тапсырманы орындауға методикалық нұсқау: курстық жұмысты жазудың әдістемелік нұсқауы толық көрсетілген кафедра дайындаған Ережені басшылыққа алу керек.
Бақылау түрі: курстық жұмыс
Тапсырманы бағалау баллы: 25 балл (студенттің АБ баллына қосылады) және курстық жұмыс қалыптасқан 100 баллдық шкаламен бағаланады.
Ұсынылатын әдебиеттер: курс бойынша көрсетілген әдебиеттер
студенттің өзіндік жұмысын рәсімдеу талаптары
Аналитикалық анықтама- Ұсынылған мәселені құжаттар, деректер негізінде анықтап, салыстырып, жүйелеп, талдап, нақты жағдайды белгілеп, өз қорытындысы мен тұжырымдамасын дәйектеп бере білуі керек. Көлемі 1-2 бет.
Ғылыми талдау – ұсынылған әдебиеттегі ғалымдардың ойлары, пікірі және көзқарастары мен пайымдауларын талдау қажет. Олардың ұстанымдарын нақты түсіндіре білу керек. Көлемі 3 бетке дейін.
Курстық жұмыс - кафедра бекіткен «Курстық жұмысты жазу Ережесінде» қойылған талаптар негізінде жазылады
Глоссарий:
Дипломатия – шешетін міндеттердің сипаты мен нақты шарттарын есепке ала отырып, қолданылатын әскери емес бейбіт тәжірибелік іс шаралар, тәсілдер мен әдістер жиынтығы. Дипломатия – азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі халықаралық конвенцияларға сүйене отырып, мемлекеттің сыртқы саясатын Сыртқы істер министрліктері мен оның шетелдердегі дипломатиялық өкілдіктері арқылы жүзеге асыру құралы. «Дипломатия» ұғымын халықаралық қақтығыстардың алдын алу немесе реттеу, өзара тиімді шешімдер мен мәмлеге келу, сондай ақ халықаралық ынтымақтастықты кеңейте және тереңдете түсу мақсатында келіссөз жүргізу өнерімен де байланыстырады. Аса жоғарғы және жоғарғы деңгейдегі ресми және өзге де сапарлар мен келіссөздер, дипломатиялық конгрестер, конференциялар, мәжісістер және кездесулер, халықаралық көпжақты және екіжақты шарттарды және басқа да дипломатиялық құжаттарды әзірлеу мен жасасу және халықаралық ұйымдар мен оның органдарының жұмысына қатысу, дипломатиялық хат-хабар алмасу, дипломатиялық құжаттарды жариялау – іс жүзінде негізгі және көп таралған дипломатиялық әдістерге жатады. БҰҰ мен басқа да халықаралық ұйымдардың құрылуының арқасында көпжақты дипломатия үлкен маңызға ие болды.
Агреман (фр. agreman- мақұлдау, келісу )- бір ел ұсынған адамды екінші елдің елшілік өкілі ретінде қабылдауға ресми келісім беруі.
Аккредиттеу (лат. accredere - сену) – бір мемлекеттің білгілі бір тұлғасына басқа мемлекеттегі дипломатиялық немесе халықаралық ұйымдағы өкілділігіне басшы болып елді танытуы үшін өкілдік беру үрдісі; дипломатиялық құқықта – дипломатиялық өкілді тағайындау үрдісі. Бұл қабылдаушы мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның тиісті мекемесіне осы өкілдікті куәландыратын құжатын табыстау әрекетін де қамтиды. Сонымен бірге аккредиттеу – бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдерін де тіркеу.
Акцепт – шарт жасасу туралы қарсы жақтың ұсынысын (офертаны) қабылдау. Оферта жолданған жақтың оны қабылдағаны туралы жауабы акцепт деп танылады.
Атташе (фр. attache - тіркеу, бекіту) – дипломатиялық қызметкердің лауазымы немесе кіші дәрежесі; дипломатиялық өкілдікке қандай да бір саланың маманы ретінде тіркелген ресми тұлға: әскери атташе, баспасөз, мәдениетаашесі, дипломатиялық атташе, құрметті және т.б.
Аудиенция дипломатиялық (лат. audientia - тыңдау) – мемлекет, үкімет басшысының, сыртқы істер министрінің немесе басқа үкімет мүшесінің дипломатиялық өкілді қабылдау. Дипломатиялық қабылдау қабылдаушы елдің протоколдық ережесіне сәйкес өткізіледі. Жергілікті протокол ережесіне, өкілдің дипломаттық дәрежесіне және қабылдау сипатына байланысты ол салтанатты жағдайда немесе протокол рәсімінсіз өтуі мүмкін. Шетел дипломатиялық өкілінің мемлекет басшысына өзінің Сенім грамотасын тапсыру кезіндегі қабылдау салтанатты жағдайда өтеді.
Аудиентті мәтін (грек. Authentikos -түпнұсқа, түпдеректен шыққан) – қандай да келісімнің уағдаласушы тарптар жағынан келісілген, басқа тілдегі мәтәнәмен бәрдей күшке ие мәтіні.
Ашық Парақ (фр. Laissez passer - кіруге, шығуға мұрсат беретін рұқсат қағазы).Сыртқы істер ведомствасының немесе дипломатиялық өкілдіктің дипломатиялық артықшылық пен иммунитетті пайдаланатын шетелдікке немесе елге қонақ болып келуші мейманға беретін құжаты. Құжатта өз елінің кедендік және шекаралық өкімет орындарының ашық парақ иегеріне шекарадан өтуіне көмекесу өтініші айтылады. Әдетте ашық парақ иегері кедендік тексеруден босатылады.
Блок (фр. bloc - одақ) – ортақ мақсатқа жету үшін саяси партиялардың немесе мемлекеттердің бірлесуі, бірлестігі.
Босату қағазы – дипломатиялық өкіл қайтып кеткен соң, дипломатиялық арналар арқылы жолданады.
Брифинг (ағыл. briefing - нұсқау беру) – сыртқы саясат ведомствосының және басқа да мемлекеттік органдардың, халықаралық басқа да ұйым өкілдерінің маңызды уақиғалар, мәслихаттар, отырыстар, симпозиумдар, халықаралық келіссөздер барысы жайында, қатысушылардың саяси ұстанымдары мен нәтижелері туралы бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерімен кездесуі, сұхбаты. Брифинг баспасөз-мәслихатынан өзіндік тартымдылығымен, қарапайымдылығымен және тілшілерге ақпарат қана беру сипатымен ерекшеленеді.
Вализа (дипломатиялық, консулдық) (фр. шемодан, сөмке, қапшық) – жабылған және сүргішті мөр басып бекітілген немесе белгіленген тәртіпке сай пломбыланған, өзіндік сипаттайтын сыртқы белгілері бар сыйымды ыдыс (шемодан, сөмке, қапшық). Вализа (дипломатиялық, консулдық) қолсұқпаушылық иммутитетіне ие. Вализа ресми пайдалануға арналған тек ресми хат-хабарды және құжаттарды немесе затты қамтиды.
Ведомство – мемлекеттік басқарудың белгілі бір саласы, оның қамтитын мекемелер немесе ұйымдардың жүйесі.
Вето (лат. veto - тыйым саламын) – белгілі бір шешімге тыйым салу, вето құқы. 1. Мемлекеттерде қандай да болсын органның шешімінің күшіне енуіне тыйым салу немесе оның орындалын тоқтату. Мысалы, Парламент қабылдаған заңды күшіне енгізбеу құқығы мемлекет басшысының (Президенттің, Корольдің) құзіретінде; 2. Халықаралық құқықта вето – мемлекеттердің бірауыздылығына байланысты. Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының маңызды қағыдаттарының бірі.
Виза (лат. visus, фр. visa, - қаралған, көрілді) – 1. Лауазымды адамның құжатқа қояын визасы немесе бұрыштамасы. 2. Бір мемлекетке баруға не одан кетуге немесе сол арқылы өтуге рұқса берілгендігі туралы төлқұжатқа мемлекет атынан қойылатын белгі. Дипломатиялық виза – Сыртқы істер министрлігі, дипломатиялық өкілдік немесе консулдық қоятын ерекше белгі және адамның дипломатиялық мәртебесін көрсетеді. Дипломатиялық виза үкімет мүшелеріне және мемлекеттің жоғарғы лауазымды адамдарына, халықаралық мәжіліс делегаттарына, төтенше дипломатиялық миссиямен жіберілетін адамдарға, ресми мақсаттағы іссапарларға жіберілетін дипломатиялық қызметкерлерге, дипломатиялық курьерлерге және т.б. беріледі. (Шығу, кіру және транзитік визалар деп бөлінеді).
Дезавуирование (фр. desavoner - бас тару, безу) – мемлекеттің немесе үкіметің құзырлы мекемелері тарапынан өз дипломатиялық өкілінің немесе ресми уәкілінің іс-әрекетінің жалғандығын білдіру. Осыған орай мемлеке өзінен өкілінің іс-әрекетіне қатысты жауапкершілікі алу мақсатын көздейді. Әдетте бас тартылған дипломат үкіметі тарапынан кері қайтарылады.
Декларация (лат. declaration - мәлімдеме, жариялау) – заңды шаралардың негізгі қағидаларын мемлекет атынан ресми түрде мәлімдеу, жариялау.
Де-факто (лат. de facto - іс жүзінде) – бір мемлекетті немесе үкіметті екінші мемлекеттің халықаралық құқығы бойынша мойындаудың бір түрі. Де-факто – толық емес, шектелген мойндау. Ресми түрде болғанмен, ол дипломатиялық қатынаста сауда және кейбір саяси байланыстармен шектеледі.
Де-юре (лат. de jure - заң жүзінде) – бір мемлекетті немесе үкіметті басқа мемлекеттің ресми түрде халықаралық құқық бойынша толық, заң жүзінде мойындауы. Дипломатиялық және басқа да қатынастарға, екі жақты халықаралық келісімдер жасауға жағдай туғызады.
Дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттер (лат. immunitus - азаттық, дербес құқылық, бірдеңеден азатболу, қарсы тұра алу қабілеті) – шетелдегі дипломатиялық өкілдіктерге, арнаулы миссияларға, мемлекеттердің халықаралық үкіметаралық ұйымдар жанындағы өкілдіктеріне, олардың басшылары мен қызметкерлеріне берілетін артықшылық пен иммунитеттер құқығы.
Халықаралық ұйымдар жарғысы, кейбір көпжақты конвенциялар мен екіжақты келісімдер халықаралық ұйымдардың артықшылықтары мен иммунитеттерін, екіжақты консулдық конвенциялар болса консулдық артықшылықтар мен иммунитеттерді белгілейді.
Көптеген мемлекеттердің дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттер мәселесі бойынша 1961 жылғы Вена конвенциясына сәйкес өз заңдары бар. Заңдарда үй жайлар мен мұрағаттарға тиіспеушілік, салықтардан босату, өз үкіметімен байланыс еркіндігі, кеден артықшылықтары, өкілдік үйіне мемлекеттің туы мен елтаңба ілу құқығы және т.б. қарастырылған.
Жеке артықшылықтар мен иммунитеттер дипломатиялық өкілдік қызметкерлерінің жеке басына тиіспеушілігін, ол тұратын үй жайына қол сұғылмауын көздейді, сонымен қатар дипломатиялық өкілдіктің өзі орналасқан мемлекеттің юрисдикциясына да иммунитеті болады (дипломаттың құлмыстық дауапкершілікке, азаматтық, әкімшілік жауапкершілікке тартылуын қоспағанда). Дипломаттың жеке заттары, 1961 және 1975 жж. Вена конвенциясындағы ерекше көрсетілген ережелер бойынша болмаса, қалған жағдайда тексеруге жатпайды.
Халықаралық құқыққа сәйкес дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттер толықтай көлемде мемлекет басшысына, үкімет басшысына, сыртқы істер министріне және әдетте, мемлекеттің жоғарғы мекемелерінің басшыларына шетел аумағында болған уақытта беріледі. Осы дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттерді пайдаланатын адам бұл артықшылықтар мен иммунитеттерді асыра пайдаланбай, дипломатиялық өкілдік өзі орналасқан мемлекетінің заңдарын құрметтеуге міндетті, оларды бұзған жағдайда персона нон грата (жағымсыз тұлға) болып табылуы мүмкін.
Үшінші мемлекет өзінің аумағынан дипломат пен оның отбасының өтуі кезінде оларды тиіспеушілікпен және басқа да иммунитеттермен қамтамасыз етуге тиіс.
Дипломатиялық байланыс. Мемлекеттің басшы қайраткерлері арасындағы байланыстар мезгіл мезгілімен кездесулер арқасында жүзеге асырылады. Дипломатиялық байланыс конференциялар, сапарлар, келіссөздер, дипломатиялық қабылдаулар кезінде жүзеге асырылады.
Дипломатиялық келісөздер. Екіжақты және көпжақты қатынастардың саяси, экономикалық және басқа да мәселелерін ресми талқылау – даулар мен жанжалдарды бейбіт шешудің негізгі құралы. Дипломатиялық келісөздер оларға қатысушылардың жеке кездесулері немесе дипломатиялық хат хабар жазысу арқылы жүргізіледі. Сыртқы саясат стратегиясын, тактикасын немесе тиісті дипломатиялық іс қимылды келісу мақсатында алдын ала үлкен даярлық жұмысы атқарылады.
Дипломатиялық қабылдаулар – маңызды оқиғалар мен мерейтойды атап өту барысында дипломатиялық өкілдіктің өзі орналасқан елдің мемлекет басшыларына және елге келген шетел делегациясына құрмет немесе қонақжайлығын көрсету, сонымен қатар дипломатиялық өкілдіктің өзіне жүктелген қызметін іске асыру тәртібі.
Дипломатиялық қабылдау түрлері шақырылу себебіне байланысты.
Кейде дипломаиялық қабылдау өзара келісу барысында сөз сөйлеу, тост алмасулар болуын қарастырады.
Дипломатиялық қатынастар. Мемлекеттер арасындағы ресми қатынас, халықаралық құқық нормаларына және халықаралық қатынас тәжірибесіне сәйкес дипломаиялық қатынастар орнатудан бастау алады.
Дипломатиялық миссия (фр.mission - қызмет, өкілдік) – Уәкіл немесе сенімді өкіл басқаруындағы дипломатиялық орган. 1961 жылғы Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясына сәйкес дипломатиялық артықшылық пен иммунитетке қатысты дипломатиялық миссия мен елшілік арасында айырмашылық жоқ.
«Дипломатиялық миссия» термині өз үкіметі арнайы бір рет дипломатиялық тапсырмасымен жіберген делегацияға немесе өкілге қатысты да қолданылады.
Дипломатиялық өкілдік –шетелдерге мемлекеттік сыртқы қарым қатынастар органы. Елші басқаратын өкілдік елшілік деп аталады, уәкіл немесе тұрақты сенімді өкіл басқаратын өкілдік миссия деп аталады. Елшілік пен миссияға Папа (Ватикан) өкілдіктері нунциатура мен интернунциатура сәйкес келеді. Басқарушылар миссиялары жартылай тұрақты сипаттағы дипломатиялық өкілдік.
Дипломатиялық пошта. Мемлекет пен оның шетелдердегі дипломатиялық, консулдық және басқа да өкілдіктері арасындағы дипломатиялық курьерлік байланыс; ресми хат хабарлар, құжаттар және қызметтік пайдалануғаарналған заттар курьерлік парақта көрсетіледі және дипломатиялық вализаға оралып, буылып түйіледі.
Дипломатиялық протокол. Халықаралық қарым қатынаста үкіметтер, сыртқы істер ведомстволары, дипломатиялық өкілдіктер және ресми тұлғалар ұстанатын жалпытанылған ережелердің, салт дәстүрлердің және шарттылықтың жиынтығы. Әр елдің дипломатиялық протоколы – өз ерекшеліктері бар дипломаиялық маңызды саяси құралы болып табылады. ПРОТОКОЛ (грек тілінде «protokollon»- “protos”- бірінші, “kolla”- желімдеу) Орта ғасырларда бұл ұғым құжаттарды ресімдеу мен мұрағат ісін жүргізуді білдіретін. Кейін «протокол» сөзін дипломатиялық қызметке қатысты қолдана бастады. «Протокол» сөзінің мәні кеңейе түсті: дипломатиялық құжаттарды ресімдеу ережесімен қатар енді дипломатиялық протолға этикет пен салтанаттылық рәсіміне (церемониал) қатысты мәселелер қосылды.
Дипломатиялық тіл – дипломатияда екі түрлі тісінікті білдіру үшін қолданылатын ұғым. Біріншіден, бұл ресми дипломатиялық қатынастар жүргізілетін және халықаралық шарттар жасалынатын тіл. Екіншіден, бұл жалпы қабылданған дипломатиялық сөздікті құрайтын дипломатия саласындағы белгілі бір түсінікті дәл бейнелейтін терминдер мен сөз орамдарының жиынтығы.
Дипломатиялық хат хабар жазысу – мемлекеттің сыртқы саяси және дипломатиялық қызметінің негізгі нысандарының бірі.
Дипломаттық сынаптар және дәрежелер (рангтер). 1961 жылы Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясына сәйкес өкілдік басшылары үш сыныпқа бөлінеді: мемлекет басшысының жанында тіркелген елшілер мен нунцийлер және дипломаттық дәрежесіне сәйкес келетін басқа өкілдік басшылары, уәкілдер мен интернунцийлер; сыртқы істер министрінің жанында тіркелген сенімді өкілдер.
Дипломатиялық дәреже (ранг) –дипломатиялық қызмет қызмткерлеріне атқаратын лауазымы және біліктілігі ескеріле отырып берілетін дипломаттық атақ. Кез келген мемлекетте өзінің ішкі заңы белгілейтін дипломаттық дәрежелер жүйесі болады. Көптеген мемлекеттердің заңдарында мынандай дипломаттық дәрежелер бар: атташе, үшінші хатшы, екінші хатшы, бірінші хатшы, кеңесші, уәкіл және елші; дипломаттардың қызметтікатақтары олардың лауазымына сәйкес болады және атауы да сол тектес болып келеді. Сонымен қатар көрсетілген дипломатиялық персоналдар дәрежелері сатылы болуы мүмкін (мысалы, бірінші немесе екінші сыныпты кеңесші, және т.с.с). Елші мен уәкілдің қызметтік атағы әдетте мемлекет басшысы, қалғандары Сыртқы істер министрі арқылы беріледі. Мәселен, Қазақстан Республикасының дипломаттық дәрежелері: атташе, ІІІ сыныпты екәншә хатшы, ІІ сыныпты бірінші хатшы, ІІ сыныпты кеңесші, І сыныпты кеңесші, ІІ сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл, І сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл, Төтенше және Өкілетті Елші т.б. болып келеді.
Директива (фр. directive, лат. direction - бағыт, бағыттау) – жоғарғы басшы орынның төменгі орындарға нұсқау беруі, бағыт сілтеуі.
Дискриминация (лат. dismissal - бөлу, кемсіту) – кемсітушілік, жікшілдік. 1. Мемлекетаралық қатынастарда екінші бір мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделерін бір мемлекеттің шектеуі немесе кемсітуі (қысым көрсету). 2. Нәсілдік немесе ұлттық белгілеріне, әлеуметтік жағдайына, тегіне, саяси көзқарастарына, т.б. қарап, белгілі азаматтар санатының құқыртарын шектеу немесе олардан мүлдем айыру.
Дисмисл (ағыл. dismissal - босату) – дипломатиялық құқықта дипломатты жеке тұлға деп жариялау. Дисмислдің заңдық салдары – орналасқан мемлекеттің заңы жеке тұлғаға да қарапайым шетелдік азаматтарға қатысты мөлшерде таралады.
Доминион (ағыл. dominion - иелік, билік) – (ағылшын корольдігінің билігін мойындаған Британ мемлекетінің құрамындағы мемлекеттерді атады).
Дуайен (фр. Doyen - үлкені, қауым бастығы) – дипломатиялық корпустың протоколдық қағидасына сай басшысы. Дуайен дипломатиялық корпус пен орналасқан мемлекеттің билік мекемелері арасын байланыстырушы, протоколдық шараларда дипкорпус атынан өкілдік етеді.
Ex officio (лат) – лауазымына сай, халықаралық шарттарды жасасуға қатысты актілерді арнайы өкілеттік алмай жасау құқы, яғни лауазымына сай құқыққа ие болу.
Жадынамалық жазба (лат. aide-memoire, memoria - жадында сақтау) – дипломатиялық құжат түрі. Жадынамалық жазбалар негізінен қолма қол тапсырылады, бұл сұхбат кезіндегі жасалынған мәлімдеменің немесе өтініштің мәнін немесе маңыздылығын атап өту, ұсыныс жасау мақсатында дайындалады. Сонымен бірге бұл осы мәлімдеменің немесе сұхбаттың мәнін дұрыс қабылдау, істің тез арада алға жылжуын жеңілдету ниетінен де туындайды.
Империя (лат. imperium - үстемдік, мемлекет) – отарларға, тәуелді елдерге үстемдік жүргізген мемлекеттерді атады.
Имплементация (ағыл. implementation - жүзеге асыру) – келіссөз нәтижелерін сараптау және уағадастық жетістіктерін жүзеге асыру. Инкорпорация (лат. Incorporatio - бірдеңенің құрамына қосу) – халықаралық құқық ережелерін жүйелеудің бір түрі; халықаралық құқық ережелерінің мәнін тізбелік, әліпбидік, тақырыптық немесе басқа да тәртіпте еш өзгертпей біріктіру және орналастыру.
Инсуррекция (лат. interrectus - қарсы шығушы) дипломатиялық құқықта – дипломаттың өз міндетін атқарудан бас тартуы; дипломатиялық өкілдің өкілеттілігін тоқтату себептерінің бірі.
Интернунций – мемлекет басшылары жанында тіркелген Ватиканның дипломатиялық өкілі. Апостолдық интернунций – сыныбы бойынша нунцийден кейін тұрады.
Казуальность (лат. Causa- себеп, желеу) – себепті шарттастық.
Казус белли (лат. Casus belli - соғысқа сылтау) – соғыс жариялауды ақтайтын іс әрекет. Соғыс ашу үшін негізгі мүддені жасырып қандай да бір іс әрекетті желеу ету.
Казус федерис (лат. Casus foederis) халықаралық шарт бойынша уағдаласушы тараптарға қандай да бір іс әрекет жасауға немесе одан бас тартуға негіз болатын жағдай, шарт немесе заңды факт.
Капитуляция (лат. capitulatio - тізе бүгу, бағыну, берілу) – қарсыласуды тоқтату, жеңімпаз мемлекеттің ұсынған шарттары негізінде қарулы қарсылықты тоқтату.
Кері шақыру грамотасы – дипломатиялық өкілді кері шақырып алу құжаты.
Клаузула (лат. Clausula - бітімге келу, қорытындылау) – халықаралық шарттардағы немесе келісімдегі ерекше жағдай.
Клиринг (ағыл. clearing) – саудада қолма қол ақшасыз есеп айырысу.
Коалиция (лат. coalitio - одақ, бірлесім, бірігу) – ортақ мақсатқа жету жолындағы мемлекеттердің, партиялардың бірлестігі, саяси-экономикалық одағы.
Коммюнике (лат., фр. Communique - хабарлау) – халықаралық келіссөздердің болғаны, барысы туралы, уағдаласушы тараптардың халықаралық келісімдерге келгендігі туралы ресми хабарлама. Олар негізінен Бірлескен коммюнике деп аталып, ресми хабарланатын халықаралық іс шараның мазмұнына сай қысқаша немесе кең көлемде болуы мүмкін. Коммюникенің қысқаша түрі – қандай да бір шараны өте тартымды түрде хабарлайды. Кең көлемдегі бірлескен коммюникеде келіссөздердің барысы туралы, оған қатысушы тараптардың қабылдаған құжаттары жөнінде, келісімге келу шарты толық қамтылып хабарланады және соңында қатысушы тараптардың өкілдері қол қояды.
Конкордат (лат. concordatum – келісім, шарт) – мемлекет пен Ватикан арасындағы жасалынған арнайы шарт, келісім.
Консенсус (лат. consensus - пікірлесік, келісім, бәтуа) – халықаралық ұйымдарда және халықаралық конференция мен кеңестерде дауысқа салмай шешімді тұтасымен қабылдау рәсімі, әдісі. Консенсус Біріккен Ұлттар Ұйымының бірқатар органдарында жиі қолданылып отырады.
Консул (лат. consul - кеңседегі адам) – қабылдаушы мемлекеттің келісімі бойынша, сол елдегі белгіленген бір аумақта немесе бүкіл ел аумағында өз елінің, оның заңды тұлғалары мен азаматтарының мүддесін қорғайтын, екі ел арасындағы саяси, экономикалық, мәдени және басқа да байланыстарының дамуына қолдау жасайтын, сол аумағындағы экономикалық жағдай мен әлеуметтік саяси үрдістер жайын бақылап, ақпаратпен қамтамасыз ету сияқты жүктелген қызметті орындайтын мемлекеттік лауазымды тұлға.
ХІ ғасырдың аяғы мен ХІІ ғасырдың басында Шығыстағы еуропалық көпестердің мүдделерін қорғау барысында пайда болған консулдық институт Батыста да таралды. Бұл ХVІІІ – ХІХ ғасырларда штаттағы, кәсіпқой, штаттан тыс немесе құрметті консул деп атала басталды. Штаттағы консул жіберген мемлекеттің мемлекеттік қызметіндегі және сол мемлекеттің азаматы болып табылатын адам. Мемлекеттің консулдық ережесіне сай Құрметті косул ретінде қабылдаушы мемлекеттің немесе үшінші елдің азаматы да болуы мүмкін.
Консулдық округ – Консулдық лауазымды адамның консулдық міндеттерін атқару мақсатында келген мемлекетінің (мемлекеттердің) аумағы. Консулдық өңірі мемлекеттер арасындағы келісім бойынша консулдық патентте немесе консулдық мекеме басшысын тағайындау туралы өзге құжатта көрсетіледі.
Консулдық өңір шегінде консул өзіне жүктелген міндеттемелерге байланысты жергілікті құзыретті өкімет органдарына екі ел арасындағы бар арнаулы келісімдерге сәйкес ауызша немесе жазбаша өтініш білдіре алады.
Консулдық патент – Консулдық мекеме басшысы ретінде тағайындау фактісін растайтын құжат. Ол дипломатиялық және басқа да жолдар арқылы консулдық орналасқан мемлекеттің үкіметіне жіберіледі. Консулдық патентте аталмыш адамның толық аты жөні, азаматтығы, консулдықтың аумағы көрсетіледі.
Консулдық патентті жіберген мемлекеттің басшысы, үкіметінің немесе сыртқы істер ведомствосының басшысы береді.
Консулдық тақта (щит). Жіберген мемлекеттің елтаңбасының бейнесі мен консулдық мекеме атауы бар мемлекеттің белгісі. Консулдық тақта жіберген мемлекеттің және консулдық орналасқан елдің (көп жағдайда) мемлекеттік тілінде жазылады.
Консулдық тақта консулдық мекеме орналасқан ғимраттарға, сонымен қоса, консулдық басшысының резиденциясына орнатылады. Консулдықтың консулдық тақтаны ілу жөніндегі құқығы мемлекеттердің ішкі заңдарында және консулдық конвенцияда, атап айтқанда, 1963 жылғы Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясында бекілілген.
Контрибуция (лат. contributio) – құнтөлемдер, соғыс салығы, жеңімпаз мемлекеттің жеңілген мемлекеттен ықтиярсыз алатын алымы.
Конференция – маслихат, кеңес, жиын.
Конфронтация (лат. con - қарсы + frons - бетпе бет, майдан) – тараптардың қарама қайшылық жағдайы, қақтығысы.
Концессия (лат. concenssio -рұқсат, көну) – (халықаралық шарттың бір түрі: 1) бір мемлекеттің өз өндіріс орындарын, кен көздерін және т.б. белгілі бір мерзімге жалға беру шарты; 2) осындай негізде құрылған кәсіпорын).
Көпжақты дипломатия – бірнеше мемлекет өкілдері қатысуымен жасалатын дипломатиялық қызмет.
Ленд-Лиз (ағыл. lend-lease) – басқыншылыққа қарсы АҚШтың одақтастарына қарызға қару жарақ, шикізат, азық түлік т.б. көмек беру жүйесі.
Лига (фр. ligue – байланыстыру) – қоғамдық саяси бірлестік, одақ (жеке адамдардың, ұйымдардың, мемлекеттердің).
Меморандум (лат. Memorandum - естен шығарма, жадында сақта) – дипломатиялық құжат түрі, халықаралық мәселені деректі немесе заңды жағынан толықтай түсіп, мемлекеттің ұстанымы жан жақты сараптамалармен негізделеді.
Метрополия (гр. metropolis, meter - ана, қала) – ежелгі Грекияда қала мемлекеттерді осылай атаған, кейінен капиталистік мемлекеттер өзінің басып алған және қанап отырған отарларына метрополия болып табылады. ол отары бар мемлекет дегенді білдіреді.
Модус вивенди (лат. modus Vivendi - өмір сүру тәсілі) – тұрақты немесе ұзақ мерзімді шартқа жету мүмкіндігі жоқ сәттегі уақытша келісім. Халықаралық қатынастардың кейбір саласында мүдделі тараптардың шартсыз қалыптасқан жағдайын да білдіреді.
Модус проседенди (лат. modus procedendi - әрекет бейнесі) – халықаралық келісім бойынша қандай да бір әрекет немесе міндеттеме қалай және қандай тәртіпте орындалуға тиіс екендігін білдіретін термин.
Монархия (гр. monarchia - дара өкімет) – дипломатиялық хат алмасу құжатының бір түрі. Дипломатиялық тәжірибеде вербальді нота және жеке нота деп бөлінеді.
Нота (лат. Nota – белгі, ескертпе) – дипломатиялық хат алмасу құжатының бір түрі. Дипломатиялық тәжірибеде вербальді нота және жеке нота деп бөлінеді.
Нота вербальді (лат. verbalis - ауызша, ауызекі) – дипломатиялық құжаттың дипломатиялық қызметтегі әртүрлі сипаттағы күнделікті мәселелердің сыртқы істер министрлігі немесе дипломатиялық өкілдіктердің атынан ресімдеу түрі.
Нотификация – жазбаша мәлімдеу, хабарлама жасау; халықаралық құқықта сыртқы істер министрлігінің, дипломатиялық (консулдық) өкілдіктердің, халықаралық ұйымның және лауазымды тұлғаның нота немесе басқа құжаттар арқылы халықаралық мәселе бойынша мемлекеттің саяси көзқарасын ресми ескерту; немесе саяси, құқықтық әрекеттер, оқиғалар жөнінде хабарлау. Нотификация халықаралық шарттарды бекітінде, қабылдағанда және тоқтатқанда қажет.
Нунций (итальян. nunzio - елші) – Рим папасының Ватикан дипломатиялық қатынастар орналасқан мемлекеттердегі дипломатиялық өкілі. 1961 ж. Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясында көрсетілгендей нунций протоколдық деңгейі бойынша елші сияқты дипломатиялық өкілдіктің басшысына жатады.
Көптеген католик дінді елдерде Апостолдық нунций сенім грамотасын қашан тапсырған мерзіміне қарамастан лаузымына сай (ex officio) дипломатиялық копустың дуайені (басшысы) болып табылады.
Операция (лат. operatio - әрекет) – 2. Белгілі мақсат, міндетпен жүргізілетін тараптардың шабуыл немесе қорғаныс шайқастары, соғыс қимылдарының жоспары.
Оптация (лат. optatio - қалауы, таңдау) – екі азаматтықтың біреуін ерікті түрде таңдау, қос азаматтыққа ие адамдар жөніндегі мәселені реттеу.
Оферта – шарт жасасу туралы бір немесе бірнеше нақты Тараптарға жасалған ұсыныс.
Пакт (лат. pastum, ағыл. Pact - келісім) – мемлекеттер арасындағы саяси маңызы бар келісім шарт.
Парафирование (орыс.) – (фр., Paraphe, синономі ағылш. Initial - қысқартып қол қою) – келіссөздерге қатысушы әрбір тараптың өкілетті өкілдерінің халықаралық шарт мәтінімен келісу белгісі ретінде келісілген халықаралық шарттың жобасына немесе оның жекелеген баптарының нормаларына инициалдарымен алдын ала қол қоюы, не халықаралық шарт мәтінінің тең түпнұсқалығын анықтау тәсілдерінің бірі, дәйектеу.
Паритет–теңдестік, ара салмақтық тепе теңдік. Теңдестік негізіндегі тараптар өкілдерінің қатысуымен жүргізілетін келіссөздерді білдіреді.
Персона нон грата (лат. Persona non grata - жағымсыз тұлға) – дипломатиялық құқықта дипломатиялық өкілдіктің қызметкетерінің қабылдаушы ел үшін қолайсыз адам ретінде қарастырылуы.
Полицентризм (грек. Polys - көп + лат. centrum - шеңбер орталығы) – өзарақатынастары әлемдік саясаттың дамуын айқындайтын халықаралық қатынастар жүйесінде бірқатар қуатты мемлекеттердің немесе топтардың болуы.
Постскриптум (лат. post scriptum - жазылғаннан соң), аяқталған және қол қойылған хаттың соңынан қосқан жазу, негізінен латынның Р.S. әріптерімен белгіленіледі.
Потенциал (лат. potentia - мүмкіндік, қуаттылық) – 1) елдің барлық мүмкіндіктері мен күш қуатының жиындығы, әлеует.
Преамбула (лат. Preambulo - ізашу, ағыл. Preamble - алғысөз) – кіріспе, мұнда негізінен уағдаласушы тараптар, шартты бекітуге өкілеттілігі бар уәкілдер көрсетіледі, қандай негізінде және кім арқылы халықаралық шартқа отыруда, өкілеттіліктердің талапқа сай екендігі де еске алынады.
Пролонгация – халықаралық шарттың мерзімін үзбеуді қамтамассыз ету мақсатында оның мерзімі аяқталмай ұзарту.
Промульгация (лат. Promulgatio - жұртшылыққа жариялау). Халықаралық шарттың ел ішіндегі жариялауы.
Протекторат (лат. Protector - қорғаушы, қамқоршы) – империалистік мемлекеттің құрамындағы тәуелді мемлекет. Күшті мемлекеттің әлсіз мемлекетке қамқоршы болуы.
Протекционизм (лат. Protectionnisme - қорғау) – 1. мемлекеттің ұлттық өнеркәсіпті дамыту және шетелдік бәсекеден қорғау мақсатындағы экономикалық саясаты; 2. сыртқа тауар шығаруға кең мүмкіндік жасау; 3. тамыр таныстық, қызметке өзінің таныстарын, жақындарын алу жүйесі, қорғаушылық.
Ратификация (лат. Ratus - шешілген бекітілген және facere - жасау, істеу) – бекітілу; келісуші тараптардың толық құқықты өкілдері жасасқан халықаралық шартты мемлекеттің жоғарғы өкімет органдарының бекітуі.
Резолюция (лат. resolution - шешім) – негізінен ұсыныстық сипатқа ие шешім түрі, қарар.
Репарация (лат. Reparatio - қалпына келтіру) – соғыста жеңілген мемлекеттің жеңген мемлекетке соғыс шығынын ақшалай не заттай түгел не жартылай төлеуі, төлемақы.
Реформа (лат. Reformare - қайта жасап отырмын) – өзгеріс жасау, қоғамдық құрылымының негіздерін бұзбастан, оның кейбір жақтарын өзгерту, қайта құру.
Ротация (орын ауыстырым). Дипломатиялық қызмет персоналының, Сыртқы істер министрлігі мен оның шетелдік мекемелері арасында, сондай ақ Сыртқы істер министрлігінің құрылымдық бөлімдері арасында лауазымдық орын ауыстыруы.
Саммит (ағыл. sammit - жоғарғы, шыңы, шегі) – мемлекет басшыларының келісілген, жоспарланған кездесуі. Бұл терминді алғаш рет 1950 жылы ақпан айында У. Черчиль Эдинбургтегі өз сөзінде қолданды. Саммит үш түрлі кең етек алды: жоғарғы деңгейде жүйелі өтетін саммит; ad hock саммит (нақтылы жағдайға қатысты), пікір алмасу үшін аса жоғарғы деңгейдегі саммит.
Санкция (лат. sanctio - қатаң қаулы) – БҰҰ ның Жарғысында міндеттеу шараларын білдіреді.
Статус-кво (лат. status guo) – белгілі бір кезеңдегі немесе бұрынырақ болған нақты немесе құқықтық мәртебе.
Территория (лат. Territorium - өңір, terra - жер) – аумақ, белгілі бір мемлекеттің егемендік билігіндегі жер бетінің бөлігі, аумағы.
Мемлекеттік аумақ деп нақтылы мемлекеттің егемендік билігіндегі аумақты айтады. Мемлекеттік аумақ құрамына: шекара ішіндегі құрлық, сулар, (ішкі және аумақтылық) және құрлық пен сулар үстіндегі әуе кеңестігі кіреді. Теңіз бойындағы мемлекеттердің үлкен бөлігі жағадан ені 3- тен 12 теңіздік мильге дейінгі аумақтық суларға (теңіз суларының жағалауындағы алқабы) ие.
Ультиматум (лат. Ultimus - ең соңғысы, ақырғысы) – үзілді кесілді талап.
Федерация (лат. Foederatio - одақ, бірлестік) – 1) жеке мемлекеттердің біртұтас болып бірігуінен тұратын мемлекет; 2) жеке қоғамдар, ұйымдардың одағы.
Халықаралық шарттарды тіркеу. Халықаралық үкіметаралық ұйымдардың арнайы тізімге халықаралық шарттарды енгізуі. Халықаралық шарттарды тіркеуден кейін шарт жасасқан тараптар өзоерінің құқықтарын қорғау үшін оған сілтеме жасауға құқылы. Халықаралық шарттарды тіркеу Біріккен Ұлттар Ұйымы және басқа да халықаралық ұйымдар хатшылықтарында жүзеге асырылады және арнаулы жинақтарда басылып, халықаралық қоғамдастыққа хабардар етіледі.
Хартия (грек. Chartes - қағаз, грамота) – халықаралық құқықта міндетті күші жоқ, жалпы қағидалар мен мақсаттарды тұжырымдайтын халықаралық акт.
Цессия (халықаралық құқықта) – өзінің қандай да бір құқықтарын екінші біреуге беру, бір мемлекет аумағының бір бөлігін олардың арасындағы келісім бойынша екінші біреуіне беру. Өз жолын өзі таңдау құқығы бұзылмаған жағдайда ған цессияны жүзеге асыруға болады.
Шекараны қайта жүргізу (редемаркация). Мемлекеттік шекараның жүргізілген сызығын бірлесіп тексеру және жергілікті жерде қалпына келтіру. Шекара белгілерінің бүлінгендерін алмастыру және жаңарларын орнату.
Шекараны түзету (ректификациялау лат. rectification - түзету) – шарт актілерінде қарастырылған жергілікті жердегі белгілі бір жағдайда өзгерістерге ұшырауына байланысты мемлекеттік шекара сызығын аздап қана нақтылау, өзгерту.
Экзекватура (лат. exsegure - айқындау, анықтау) – қабылдаушы мемлекет үкіметтің шетелдік консулды сол лауазым иесі ретінде танитындығын куәландыратын ресми құжат, экзекватура нысанын қабылдаушы мемлекеттің ішкі заңдары белгілейді. Ережеге сәйкес экзекватура мемлекет басшысының (үкімет басшысының, сыртқы істер министрлігі басшысының) қолымен және мөрімен расталады.
Эмбарго – қандай да бір елге белгілі бір тауарларды немесе валютаны әкелуге не болмаса одан әкетуге тыйым салу немесе шектеу, ғылыми техникалық ақпаратты, авторлық және басқа да құқығын бермеу. Халықаралық тәжірибеде экономикалық немесе қаржылай қысымшылық, мәжбүр етушілік құралы ретінде қолданылады. БҰҰның Жарғысына сәйкес БҰҰның Қауіпсіздік Кеңесі Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше мемлекеттерден халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілікке қауіп төндіретін мемлекетке қарсы мәжбүрлік құрал ретінде эмбаргоны қолдануын талап ете алады.
Эмиссар (лат. Emissarius - жіберілген) – әртүрлі тапсырмаларды (көбінесе құпиялы) басқа елде орындау үшін жіберілген мемлекет немесе жеке ұйымның арнаулы өкілі.
Этикет (фр. Etiguette -1) тауардың атауы, таңбасы, қысқа жазба; 2) рәсім жүргізу тәртібі, салт) – ортамен қатынасты, олармен араласу және сәлемдесу түрлерін, қоғамдық орындарда өз өзін ұстай білу ережелерін, өнегелік пен киім кию өнерін, адамдарға қатысты сыртқы көріністі көрсетеді. Этикеттің тар ұғымы – бұл нақтылы қоғамда қабылданған жүріс тұрыс, қатынаса білу түрі, ізеттілік ережесі.

Приложенные файлы

  • docx 10924515
    Размер файла: 332 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий