УМКД-Казахстан тарихы -межфак-2018


Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты
2098675154940
«Бекітемін»
Оқу және дүниетанымды қалыптастыру жұмыстары жөніндегі проректор
_______________Искакова Б.Д.
«____» ____________ 20___ ж.
ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ
Қазақстанның қазіргі заман тарихы
5В011000 «Білім»топтарына арналған
Арқалық, 2017
Тарих және өнер факультеті
Қазақстан тарихы, құқық және экономика негіздері кафедрасы
Оқу түрі: күндізгі
Мамандық: 5В011400 «Тарих»
Оқу - әдістемелік кешен
5В011400 «Тарих»мамандығы бойынша жоғары білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты;
5В011400 «Тарих»мамандығыбойынша «22»___06____2016 ж. бекітілген модульдік оқу жоспары;
«Қазақстанның қазіргі заманғы тарихы» пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы Әл-ФАРАБИ атындағы Қазақ ұлттық университеті негізінде әзірленді.
«Қазақстанның қазіргі заманғы тарихы» пәнініңоқу-әдістемелік кешенінқұрастырушыныңаға оқытуш, г.ғ.магистріР.Аймағамбетұлы, Г.Т.Каненова, Б.А. Елеуісов дайындады және Қазақстан тарихы, құқық және экономика негіздегікафедрасының мәжілісінде ұсынылды, «___»________ 20___ ж., хаттама №_____.
Құрастырушы(-лар) Каненова Г.Т.
Кафедра меңгерушісі Аймағамбетұлы Р.
Институттың ҒӘК отырысында мақұлданды, 20____ ж. «____» ______ № ____ хаттама.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Типтік оқу бағдарламасы
Жоғары кәсіптік білім
Үлгілік оқу бағдарламасы
Қазақстанның қазіргі заман тарихы
5В01000- тарих мамандығы бойынша
Еңбек көлемі- 3 кредит (135 сағат)
Алматы, 2017





Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты
«Бекітемін»
ОжДж проректоры
Искакова Б.Д.
2017 ж._________
Тарих және өнер факультеті
Қазақстан тарихы, құқық және қоғамдық пәндер кафедрасы
жұмыс oқу бағдарламасы
Пән атауы: Қазақстанның қазіргі заман тарихы
Мамандығы: 5В011000 «Білім» топтары үшін
Кредит саны 3
Курсы 1
Семестр 1
Емтихан 1
Дәріс 30
Практикалық (семинар) сабақ 15
ОСӨЖ 30
СӨЖ 60
Арқалық, 2017
Жұмыс оқу бағдарламасы
5В011400 «Тарих» мамандығы бойынша жоғары білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты;
5В011400 «Тарих» мамандығыбойынша «_22___» ___06_________ 2016__ж. бекітілген модульдік оқу жоспары;
«Қазақстанның қазіргі заман тарихы» пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хаттама №18, 15.05.2012 ж. негізінде әзірленді.
«Қазақстанның қазіргі заманғы тарихы» пәнінің оқу-әдістемелік кешенін құрастырушының аға оқытуш, г.ғ.магистрі Р.Аймағамбетұлы, Г.Т.Каненова, Б.А. Елеуісов дайындады және Қазақстан тарихы, құқық және экономика негіздегікафедрасының мәжілісінде ұсынылды, «___»________ 20___ ж., хаттама №_____.
Құрастырушы(-лар) Каненова Г.Т.
Кафедра меңгерушісі Аймағамбетұлы Р.
Институттың ҒӘК отырысында мақұлданды, 20____ ж. «____» ______ № ____ хаттама.
1.Оқытушылар туралы мәлімет: Қазақстан тарихы және құқық, экономика негіздері кафедрасының оқытушылары: г.ғ.м. Аймағамбетұлы Р., г.ғ.м. Каненова Г.Т., аға оқытушы Елеуісов Б.А.
2. Пәннің пререквезиттері: мектеп пәндері, адам және қоғам пәні
3. Пәннің постреквизиттері:әлеуметтану, саясаттану
4.Пәнді оқытудың мақсаты: «Қазақстанның қазіргі заман тарихы» оқу пәнінің негізгі мақсаты тарихи-мәдени дамудың сабақтастығы мен ұрпақтан ұрпаққа берілетінін ескере отырып, Отан тарихының негізгі оқиғалары туралы нақты мәліметтер беру, рухани құндылықтарға назар аудару, өткен тарихтың гуманизмге, отансүйгіштікке толы екендігін айта отырып, қазақстандық жастардың бойында ұлттық тарих пен дәстүрлерді сыйлай және құрметтей білу қасиеттерінің қалыптасуына әсер ету.
5. Пәнді оқытудың міндеттері: Отан тарихын терең де толық қабылдауға қол жеткізу, деректер мен дәлелдемелерге сүйенген шынайы тарихты ажырата білу, Отан тарихы бойынша студенттердің білімін тереңдету және дамыту;студенттерде жалпы қоғамның дамуы және Қазақстан тарихындағы оқиғалар туралы ғылыми түсінік қалыптастыру;студенттерді тарихи оқиғаларға ғылыми талдау жасап, саяси баға беруге, қорытынды жасауға, алған теориялық білімдерін іс жүзінде пайдалана білуге үйрету; ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтейтін отансүйгіш азамат тәрбиелеу.
6. Құзіреттілігі:
Білуге міндетті: Қазақстандық даму үлгісінің өзіндік басымдықтарын, ерекшеліктері мен маңыздарын шынайы және жан-жақты ескеру;Әлемдік және еуразиялық тарихи үрдістер бастауларында тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің қалыптасуы алғышарттарын, кезеңдері мен олардың тарихы негіздерін білу.
Қолдануға міндетті: өткен тарихи оқиғалар мен көріністерді сыни талдау, ретреспективті, салыстырмалы- тарихи және басқада ғылыми зерттеу әдістері негізінде оларды адамзаттың әлемдік тарихи дамумен байланыстыра көрсетуге дағдаландыру, теориялық білімін практикада қолдана алады.
Дағдысы болуы керек:күрделі тарихи үрдістерді, құбылыстарды және қазіргі Қазақстанның тарихи тұлғаларының қызметін оқытуда аналитикалық және аксиологиялық талдаулар жасау дағдысын менгеру.
7. Пәннің қысқаша мазмұны. ХХ ғасыр басындағы Қазақстан. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы. Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары. Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары. 1930-1940 жж. Қазақстан. Тоталитарлық жүйенің күшеюі. «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан. Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері. «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан. Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер. Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан. Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы. Экономикалық дамудың қазақстандық моделі. Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация. Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы. Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты. «Мәңгілік Ел» - ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ұлттық идеясы. Қазақстан – әлем таныған ел.
8. Пәннің тақырыптық-күнтізбелік жоспары:
№ Тақырыптың атауы Дәріс Тәжірибелік сабақ Студиялық сабақ Зертханалық сабақ СӨЖ ОСӨЖ
I модуль. Қазақстан тәуелсіздік жолында: даму кезеңдері мен ұлттық құрылым идеясы
1.1 Кіріспе. 1 3 2
1.2 ХХ ғасыр басындағы Қазақстан 2 1 3 2
1.3 Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы 2 1 3 2
1.4 Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары 1 3 2
1.5 Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары 2 1 3 2
1.6 Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында. 2 1 3 2
1.7 «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан 2 1 3 2
1.8 Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері 1 1 3 2
ІІ модуль. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы кеңестік реформалардың Қазақстан үшін салдары
2.1 «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан 2 1 3 2
2.2 Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер 2 1 3 2
2.3 Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан 1 3 2
ІІІ модуль. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік стратегиясы және әлеуметтік-экономикалық дамуы
3.1 Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы 1 1 3 1
3.2 Экономикалық дамудың қазақстандық моделі 1 1 3 1
3.3 Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация 2 1 3 1
3.4 Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы 1 1 3 1
ІҮ модуль. Тәуелсіз Қазақстандағы демократиялық және рухани жаңғыртулар
4.1 Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы 2 1 3 1
4.2 Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты 2 4 1
4.3 «Мәңгілік Ел» - ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ұлттық идеясы 2 1 4 1
4.4 Қазақстан – әлем таныған ел 1 1 4 1
Барлығы 30 15 60 30
9. Дәріс сабақтарының мазмұны
І модуль. ХХ ғ. І-ші жартысындағы Қазақстан
Дәріс – 13 сағат, тәжірибелік сабақ – 6 сағат, СӨЖ – 24 сағат.
№1дәріс
1 тақырып.Кіріспе
Жоспар:
1. «Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы» курсының пәні, мақсаты мен міндеттері
2. Қазіргі заманғы Қазақстан тарихын кезеңдерге бөлу мәселесі.
3. Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы бойынша деректер мен әдебиеттер
№2дәріс
2 тақырып. ХХ ғасыр басындағы Қазақстан
Жоспар:
1. Қазақ зиялы қауымның қалыптасуы, оның әлеуметтік құрамы, білімі және қызметі.
2. Бірінші орыс революциясының қоғамдық-саяси қозғалыстың қалыптасуына әсері.
Қарқаралы петициясы.
3. Мемлекеттік Думадағы қазақ зиялыларының қызметі.
4. Қазақ саяси элита өкілдерінің қазақ халқының тарихы мен мәдениетін игерудегі қосқан
үлесі.
№3дәріс
3 тақырып. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы.
Жоспар:
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, негізгі соғыс блоктары, себептері және салдары
2. 1916 жылдың 25 маусым Жарлығы, оның сипаты.
3. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері, қозғаушы күштері, барысы және негізгі
кезеңдері.
4. 1916 жылғы көтеріліске байланысты жаңаша көзқарастар
5. 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық революциясы, оның мәні мен Қазақстанға әсері.
№4дәріс
4 тақырып. Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары.
Жоспар:
1. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және Қазақстандағы саяси жағдай.
2. Қазақстан азамат соғысы жылдарында.
3. Қазақ зиялыларының ұлттық мемлекет құру жолындағы қызметі
4. «Әскери коммунизм» саясатының мәні.
5. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы
№5дәріс
5 тақырып. Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары
Жоспар:
1. Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат. Оның мазмұны мен әске асыру ерекшеліктері
2. Қазақстандағы жер-су реформасының мақсаты
3. Қазақ өлкелік партия комитетінің «қазақ ұлтшылдығына» қарсы күресі
№6дәріс
6 тақырып. Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында.
Жоспар:
1. Қазақ мемлекет қайраткерлерінің индустриализация мәселесіне байланысты ұстанымдары
2. Ф.И.Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты: мазмұны, ұжымдастырудың тәсілдері және
салдары.
3. 1937-1938 ж.ж. жаппай саяси қуғын-сүргін, оның қайғылы зардаптары.
№7дәріс
7 тақырып. «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан
Жоспар:
1. Большевиктердің мәдениет саласындағы жеңісі: қазақтардың рухани трагедиясы
2. Жазушылар мен композиторлардың шығармашылық қызметі.
3. Кеңес үкіметінің білім мен ғылымдағы реформалары
№8 дәріс
8 тақырып. Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері
Жоспар:
1. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Кеңес мемлекетінің ішкі және сыртқы
саясатының негізгі бағыттары
2. Ұлы Отан соғысының басталуы. Негізгі шайқастар. Қазақстандықтардың майдандағы
ерліктері
3. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы тыл еңбекшілерінің ерліктері.
4. Соғыс жылдарындағы ғылым, мәдениет және білім
ІІ модуль. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы кеңестік реформалардың Қазақстан үшін салдары
Дәріс – 5 сағат, тәжірибелік сабақ – 2 сағат, СӨЖ – 9сағат.
№9дәріс
9 тақырып. «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан
Жоспар:
1. Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыр жағдайы
2. Қоғамдық өмірдегі партиялық бақылаудың күшеюі, адам құқының шектелуі.
3. Н.С.Хрущевтың партиялық-мемлекеттік басқару жүйесіндегі реформасы. Ұлттық
мәселедегі шектеулердің күшеюі.
4. Ауыл шаруашылығын әміршілдік-әкімшілдік тәсілдермен көтеру шаралары.
5. Экономика саласындағы реформалар. Қазақстанның өнеркәсібінің шикізат базасы ретінде тереңдеуі.
№10дәріс
10 тақырып. Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер
Жоспар:
1. 1965-1966 ж.ж. экономикалық реформалардың нәтижесіздігі. Идеологиялық дағдарыс.
2. КСРО-дағы ірі өнеркәсіп орындарының дамуындағы Қазақстанның ролі. Өнеркәсіптегі дағдарыстық құбылыстардың көріне бастауы
3. Ауыл шаруашылығындағы әкімшілік басқару жүйесінің тереңдеуі
4. Қазақстандағы экологиялық дағдарыстың күшеюі. Арал трагедиясы мен Семей
полигонының зардаптары
5. Мәдениет пен ғылым. Жетістіктер мен қарама-қайшылықтар.
№11дәріс
11 тақырып. Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан
Жоспар:
1. М.С.Горбачевтың үкімет билігіне келуі. Экономикалық дағдарыс. КСРО-дағы әміршілдік-
әкімшілдік жүйені демократиялық қайта өзгертуге тырысу шаралары.
2. Экономикалық басқарудағы өзгерістер. Саяси басқарудағы реформаторлық бағыттар.
3. 1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан көтерілісі. Оның шынайы себептері мен салдары.
4. 1991 жылғы тамыз бүлігі. КСРО-ның ыдырауы және ТМД-ның құрылуы.
ІІІ модуль. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік стратегиясы және әлеуметтік-экономикалық дамуы
Дәріс – 5 сағат, тәжірибелік сабақ – 4 сағат, СӨЖ – 12 сағат.
№12дәріс
12 тақырып.Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы
Жоспар:
1. Қазақстан Республикасының құрылуы. Тұңғыш Президент сайлауы. Тәуелсіздік – ұлттық
және мемлекеттік құрылымның факторы ретінде.
2. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік даму стратегиясын анықтау. Мемлекеттің ішкі және
сыртқы саясатының қалыптасуы.
3. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануы. Қазақстандағы
парламентаризмнің дамуы.
4. Қазіргі қазақ мемлекеттілігінің ертедегі және Қазақ хандығындағы билікпен
салыстырмалы ерекшеліктері
№13дәріс
13 тақырып.Экономикалық дамудың қазақстандық моделі
Жоспар:
1. Өтпелі кезеңнің қиындықтары, экономикалық дағдарыс, әлеуметтік қайшылықтар.
2. Қазақстандағы экономикалық қайта құрулардың кезеңдері және оның нәтижелері.
3. Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Индустриялдық-инновациялық дамудың Мемлекеттік
бағдарламасы.
4. ЭКСПО-2017 көрмесінің Қазақстан үшін маңызы.
№14дәріс
14 тақырып.Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация
Жоспар:
1. Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация: халықтың әр түрлі топтарын
қолдаудың мемлекеттік баңдарламасы
2. Денсаулық сақтау, спорт және дене шынықтырудың дамуы.
3. Қазіргі уақыттағы білім жүйесін модернизациялаудың негізгі мақсаты мен міндеттері.
4. Ғылымның дамуындағы жаңа тұжырымдардың қалыптасуы
№15дәріс
15 тақырып.Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы
Жоспар:
1. Қазақстандағы миграциялық үрдістер. Халықтың этникалық құрылымындағы өзгерістер.
2. Біртұтас ұлттың болашақ қалыптасу мәселелері. Қазақстанның ұлттық біртұтастық
доктринасы
3. Елбасының «Қазақстанның әлеуметтік модернизациясы. Жалпыға Ортақ Еңбек қоғамына қарай 20 қадам» еңбегінің маңызы.
ІҮ модуль. Тәуелсіз Қазақстандағы демократиялық және рухани жаңғыртулар
Дәріс – 7 сағат, тәжірибелік сабақ – 3 сағат, СӨЖ – 15 сағат.
№16дәріс
16 тақырып.Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы
Жоспар:
1. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси өмірінің демократияландырылуы. Саяси
партиялар мен партиялық жүйенің дамуы.
2. Ұлтаралық келісім – Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі мен демократиясының
нығаюының негізі
3. Қазақстан Республикасының ақпараттық саясаты.
4. Құқық қорғау және сот органдары қызметінің нығаюы
№17дәріс
17 тақырып.Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты
Жоспар:
1. Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» еңбегіндегі ұлттық тарихтың стратегиялық
көріністері
2. «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы. Оның мақсаты және негізгі бағыттары.
3. Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтудің маңыздылығы. Қазақ хандығының
құрылуына байланысты жаңа тұжырымдар
4. Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласының маңызы
№18дәріс
18 тақырып.«Мәңгілік Ел» - ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ұлттық идеясы
Жоспар:
1. «Мәңгілік Ел» идеясының мәні мен маңызы
2. Ұлттық мемлекеттілікті қорғау жолындағы күрес. Халық күрескерлерінің тағдыры.
3. Мәңгілік елдің негізгі құндылықтары.
№19дәріс
19 тақырып.Қазақстан – әлем таныған ел
Жоспар:
1. Қазақстан тәуелсіздігін әлемдік қауымдастықтың мойындауы. Қазақстанның БҰҰ-на мүшелікке қабылдануы.
2. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мақсаттар: халықаралық және аймақтық қауіпсіздік, территориялық тұтастық және мемлекеттің егемендігі.
3. Сыртқы экономикалық ынтымақтастық және инвестициялық қызмет. Қазақстан
Республикасының бейбіт сүйгіш саясаты.
4. Еуразия идеясының қазіргі таңдағы тұжырымдамасы. Еуразия халықтарының өзара тиімді қатынастарының қажеттілігінің негіздемесі.
10. Тәжірибелік сабақ мазмұны.
№1 тәжірибелік сабақ
Тақырыбы:ХХ ғасыр басындағы Қазақстан
Жоспары:
1. Қазақ зиялы қауымының қалыптасуы мен оның құрамы
2. Бірінші орыс революциясы тұсындағы қазақ даласы
3. ХХ ғасыр басындағы қазақ мәдениеті
№ 2 тәжірибелік сабақ
Тақырыбы: Қазақстан І-ші дүниежүзілік империалистік соғыс кезеңінде
Жоспары:
1.1916 жылғы көтерілістің себептері, басталуы және қозғаушы күштері.
2. Қазақ зиялы қауым өкілдерінің ұстанымдары.
3. Қозғалыстың негізгі аймақтары: Жетісу және Торғай көтерілістері
№ 3 тәжірибелік сабақ
Тақырыбы:Тоталитарлық жүйенің қалыптасуы кезеңіндегі Қазақстан
Жоспары:
1.Т.Рысқұловтың, М. Сұлтанғалиевтің қоғамдық-саяси қызметіндегі біртұтас Түркістан
идеясы.
2.Түркістанның ұлттық-мемлекеттік межеленуі. Нәтижесі, салдары.
№4 тәжірибелік сабақ
Тақырыбы: Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында
Жоспары:
1.Ф.И. Голощекин. Қазақстандағы «Кіші Қазан» саясаты.
2.Ф.И.Голощекиннің Алаш интеллигенциясына қарсы әрекеті, 20-30 жылдардың басындағы
сот процестері.
3.Қазақстандағы ЖЭС, оның негізгі бағыттары мен нәтижесі.
4.Қазақстандағы «индустрияландыру» саясаты, оны жүргізу жөніндегі айтыстар мен
теориялық ой-пікірлер.
№5тәжірибелік сабақ
Тақырыбы: Кеңес өкіметінің мәдениет пен ғылым саласындағы жетістіктері
Жоспары:
1.Халық ағарту жүйесінің дамуы, сауатсыздыққа қарсы күрес.
2.Қазақстан жазушылары мен композиторларының шығармашылығы (М.Әуезов,
С.Мұқанов, А.Затаевич, М.Төлебаев).
3.Мәдени саладағы буржуазиялық ұлтшылдыққа қарсы күрес.
№6 тәжірибелік сабақ
Тақырыбы:Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері
Жоспары:
1.ҰОС басталуы, республика өмірін әскери жағдайға байланысты қайта құру.
2.Майдан шебінен тұрғындар мен өнеркәсіп орындарын Қазақстанға көшіру.
3.Қазақстанда құрылған әскери бөлімдер.
№7 тәжірибелік сабақ
Тақырыбы: «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан
Жоспары:
1.Саяси жетекшілік жолындағы күрес. Н.С.Хрущев.
2.КОКП ХХ съезі, жеке басқа табынушылықты сынау. Елдің қоғамдық-саяси өміріндегі
«жылымық» кезең.
3.Тың және тыңайған жерлерді игеру, оның нәтижесі мен зардаптары.
№8тәжірибелік сабақ
Тақырыбы:Қазақстан «кемелденген социализмнің» дағдарысы жылдарында (1965-1985)
Жоспары:
1.КОКП ОК 1964 ж. қазан пленумы. Л.И.Брежневтің басшылыққа келуі.
2.1965 жылғы экономикалық реформалар, оның негізгі бағыттары.
3.М.С. Горбачев, реформалар кезеңінің басталуы.
4.Қазақстанның саяси өміріндегі өзгерістер. Д.А. Қонаев (1961-1986).
5.1986 ж. Желтоқсан көтерілісі. Елдің демократиялық жаңаруының басталуы.
№9тәжірибелік сабақ
Тақырып. Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы
Жоспар:
1. Қазақстан Республикасының құрылуы. Тұңғыш Президент сайлауы. Тәуелсіздік – ұлттық
және мемлекеттік құрылымның факторы ретінде.
2. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік даму стратегиясын анықтау. Мемлекеттің ішкі және
сыртқы саясатының қалыптасуы.
3. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануы. Қазақстандағы
парламентаризмнің дамуы.
4. Қазіргі қазақ мемлекеттілігінің ертедегі және Қазақ хандығындағы билікпен
салыстырмалы ерекшеліктері
№10тәжірибелік сабақ
Тақырып. Экономикалық дамудың қазақстандық моделі
Жоспар:
1. Өтпелі кезеңнің қиындықтары, экономикалық дағдарыс, әлеуметтік қайшылықтар.
2. Қазақстандағы экономикалық қайта құрулардың кезеңдері және оның нәтижелері.
3. Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Индустриялдық-инновациялық дамудың Мемлекеттік
бағдарламасы.
4. ЭКСПО-2017 көрмесінің Қазақстан үшін маңызы.
№11тәжірибелік сабақ
Тақырып. Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация
Жоспар:
1. Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация: халықтың әр түрлі топтарын
қолдаудың мемлекеттік баңдарламасы
2. Денсаулық сақтау, спорт және дене шынықтырудың дамуы.
3. Қазіргі уақыттағы білім жүйесін модернизациялаудың негізгі мақсаты мен міндеттері.
4. Ғылымның дамуындағы жаңа тұжырымдардың қалыптасуы
№12тәжірибелік сабақ
Тақырып. Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы
Жоспар:
1. Қазақстандағы миграциялық үрдістер. Халықтың этникалық құрылымындағы өзгерістер.
2. Біртұтас ұлттың болашақ қалыптасу мәселелері. Қазақстанның ұлттық біртұтастық
доктринасы
3. Елбасының «Қазақстанның әлеуметтік модернизациясы. Жалпыға Ортақ Еңбек қоғамына қарай 20 қадам» еңбегінің маңызы.
№13тәжірибелік сабақ
Тақырып. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы
Жоспар:
1. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси өмірінің демократияландырылуы. Саяси
партиялар мен партиялық жүйенің дамуы.
2. Ұлтаралық келісім – Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі мен демократиясының
нығаюының негізі
3. Қазақстан Республикасының ақпараттық саясаты.
4. Құқық қорғау және сот органдары қызметінің нығаюы
№14тәжірибелік сабақ
Тақырып. Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты
Жоспар:
1. Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» еңбегіндегі ұлттық тарихтың стратегиялық
көріністері
2. «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы. Оның мақсаты және негізгі бағыттары.
3. Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтудің маңыздылығы. Қазақ хандығының
құрылуына байланысты жаңа тұжырымдар
4. Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласының маңызы
№15тәжірибелік сабақ
Тақырыбы:Қазақстан - тәуелсіз егеменді мемлекет
Жоспары:
1.Дүниежүзілік қатынастар жүйесіндегі Қазақстан және оның халықаралық ұйымдардағы
алатын орны мен атқаратын рөлі.
2.Қазіргі кезеңдегі ішкі және сыртқы саясаттың негізгі басымдықтары мен стратегиялық
мақсаттары.
3. «Мәңгілік ел» жалпыұлттық идеясы – елдің біріктіруші күші.
11. СӨЖ тапсырмаларын орындау және тапсыру кестесі:
№ Тапсырма тақырыптары Бақылау түрі Орындалу мерзімі(апта)
Күндізгі оқу
1 Кіріспе. коллоквиум 1 апта
2 ХХ ғасыр басындағы Қазақстан Мәнжазба
коллоквиум 2 апта
3 Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы Мәнжазба,
тест дайындау 3 апта
4 Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары Мәнжазба, коллоквиум 4 апта
5 Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары Бақылау жұмысы 5 апта
6 Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында. Пікір-сайыс
6 апта
7 «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан Мәнжазба
коллоквиум 7 апта
8 Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері Дөңгелек стол 8 апта
9 «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан Мәнжазба,
тест дайындау 9 апта
10 Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер Конспект
коллоквиум 10 апта
11 Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан Мәнжазба
конспект 11 апта
12 Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы Баяндама, коллоквиум 12 апта
13 Экономикалық дамудың қазақстандық моделі Баяндама,
конспект, коллоквиум 13 апта
14 Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация Мәнжазба, коллоквиум 14 апта
15 Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы Мәнжазба, конспект 15 апта
12. ОСӨЖ өткізу жоспары:
№ ОСӨЖтапсырмалары Бақылау түрі
Күндізгі оқу
1 Кіріспе. Коллоквиум
2 ХХ ғасыр басындағы Қазақстан Мәнжазба, коллоквиум
3 Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы Мәнжазба, коллоквиум
4 Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары Коллоквиум
5 Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары Коллоквиум, кеңес беру
6
Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында. Пікір-сайыс
7 «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан Мәнжазба
8 Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері Коллоквиум
9 «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан Дөңгелек стол
10 Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер Баяндама
11 Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан Мәнжазба, коллоквиум
12 Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы Баяндама,
коллоквиум
13 Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты Коллоквиум
14 «Мәңгілік Ел» - ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ұлттық идеясы Баяндама
15 Қазақстан – әлем таныған ел Мәнжазба, коллоквиум
13. Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі.
13.1 Негізгі әдебиет
1. История Казахстана. В 5-ти томах. 4-5 том. Алматы: Атамура, 2010.
2.Назарбаев Н.А. В потоке истории. – Алматы: Атамура, 2003.
3. Алтаев А.Ш., Жангутин Б.О. История Казахстана: хрестоматия. Т2.- Алматы, 2008.
4. Кан Г.В. История Казахстана: Учебное пособие для вузов.-Алматы, 2005.
5. История Независимого Казахстана – Алматы: «Казак энциклопедиясы», 2011.
6. История Казахстана. Курс лекций. Под ред.К.С.Каражан. – Алматы, Казак университети, 2016.
7. Казакстаннын казирги заман тарихы. Хрестоматия (1917-1939). 1т. Ред.баскарган К.С.Каражан. Алматы, 2007.
8. Казахстан (Казак ели) тарихы. – 4 китаптан туратын окулык. Алматы, Казак университети, 2016.
9. Улы Дала тарихы: учебное пособие / Кан Г.В., Тугжанов Е.Л. – Астана: 2015.
10. Аяган Б.Г., Абжанов Х.М., Махат Д.А. Казирги Казахстан тарихы. – Алматы, 2010.
11. Казіргі Казахстан тарихы: Хрестоматия / Б.Г.Аяганнын ред.-Алматы, 2010.
12. Казахстан тарихы: оку куралы./ Ред.баск.проф.Б.С.Сайлан. – Алматы: КазМемКызПУ, 2012.
13. Артыкбаев Ж.О., Раздыков С.З. История Казахстана: учебник.-Астана:Фолиант, 2007.
14. Алтаев А.Ш. Евросоюз: история и современность.Учебное пособие. Алматы. Изд.Кыздар университети.-2015.
15. Сайлан Б. Казахстандагы алгашкы жастар уйымдарынын курылуы тарихы (1917-1925 жж.).-Оку куралы. – Алматы: Казак Университети, 2015.
16.Назарбаев Н. Стратегия и развитие Казахстана как Суверенного государства. - А., 1992.
17. Назарбаев Н. Евразийский Союз: идеи, практика, перспективы. 1994-1997. -А.,1997.
18.Козыбаев М.К. История и современность. –А., 1991.
19.Козыбаев М.К., Бекмаханов Н.Е. История Казахстана. –А., 1991.
20.Қазақстан тарихы. Очерктер. - А., 1994.
21.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Төрт томдық. -А.,1998.
22.Хасенов Ә.Х. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. А., 1987.
21.Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. –А., 1998.
22.Шаймуханов Д. Карлаг. –Караганда, 1995.
23.Тынышпаев М. История казахского народа. – А., 1993.
24.Кузембайулы А, Абилев Е. История Казахстана / С др времен до 20-х годов ХХ века/. -А.,96.
25.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан : летописьтрех тысячелетий. - А., 1992.
26.Абдакимов А. История Казахстана. – Алматы., 1994.
27.Абусеитова М.Х. и др. История Казахстана и Центральной Азии. –А., 2001
28.Масанов Н.Э., Абылхожин Ж.Б. История Казахстана. Народы и культуры. -М.,2000.
29. Культурные контексты Казахстана: история и современность. –А., 1998.
30.Козыбаев М.К. и др. Учебное пособие по истории Казахстана с древнейших времен до наших дней. –А., 1992.
31.Историческая наука Советского Казахстана. –А., 1990.
32.Новейшая история Казахстана. т. 1. –Алматы, 1998.
33.Г.Кан. История Казахстана. –А.,2002.
13.2. Қосымша әдебиет
1. Конституция РК. –Алматы, 1995.
2. Назарбаев Н.А. Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства. – Алматы, 1992.
3. Назарбаев Н.А. Евразийский союз. Идеи, практика, перспективы. – М: 1997.
4. Назарбаев Н.А. Критическое десятилетие. Алматы, 2003
5. Назарбаев Н.А. На пороге ХХ1 век. Алматы, 1996.
6. Назарбаев Н.А.Стратегия Независимости. Алматы, 2003.
7. Назарбаев Н.А. Без правых и левых. Москва, 1991.
8. Назарбаев Н.А. Послание президента народу РК «Казахстан -2030», А.1997.
9. Назарбаев Н.А. Послание президента народу РК «Казахстан - 2050», А. 15.12.2012.
10. Назарбаев Н.А. Мангилик Елдин Улы тарихы. Егемен Казахстан, 16.12.2014.
11.Ашимбаев Т.Е. Экономика Казахстана на пути к рынку. -А.,1994.
12.История Казахстана: белые пятна. - А., 1991.
13.Покровский С.И. Разгром иностранных интервентов ивнутр. контр. в Казахстане (1918-1920). -А., 1967.
14.Козыбаев М.К., Абылхожин Ж.Б. Коллективизация вКазахстане: трагедия крестьянства.А., 1993.
15.Қозыбаев М.К. Ақтаңдақтар ақиқаты. -А., 1992.
16.Қойгелдиев М.Қ. Омарбеков Т.О. Тарих тағылымы недейді? -А,93.
17.Қойгелдиев М. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. -Алматы, 1997.
18.Қоңыратбаев О. Рысқұлов Т. Қоғамдық- саяси қызметі. -А,1994.
19.Омарбеков Т.О. 20-30 ж. Қазақстан қасіреті. -А., 1997.
20.Устинов В.М. Тұрар Рысқұлов. -А., 1996.
21.Чокаев М. Туркестан под властью Советов. -А.,1993.
22.Белан П.С. Участие Казахстанцев в завершающих сражениях ВОВ 1945г.). -А.,1979.
23.Козыбаев М.К. Казахстан арсенал фронта. -А., 1970.
24.Абжанов Х. Сельская интеллигенция вчера, сегодня, завтра. -А,90.
25.Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической историиКазахстана ХХ в. -А.,1997.
26.Верт Н. История Советского государства. 1900-1991. -М., 1992.
27.Гуревич Л. Тоталитаризм против интеллигенции. -А.,1992.
28.Жакупбеков С.К. История легкой индустрии Казахстана. -А.,1984.
29.Козыбаев И.М. Историческая наука Казахстана. -А., 1992.
30.Кунаев Д.А. О моем времени. -А.,1992.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты
«Бекітемін»
ОжДж проректоры
Искакова Б.Д.
2017ж._________
Тарих және өнер факультеті
Қазақстан тарихы, құқық және қоғамдық пәндер кафедрасы
Пәннің оқу бағдарламасы - SYLLABUS
Қазақстанның қазіргі заман тарихы
5В011000 «Білім» топтарына арналған
Кредит саны 3
Курсы 1
Семестр 1
Емтихан 1
Дәріс 30
Практикалық (семинар) сабақ 15
ОСӨЖ 30
СӨЖ 60
Арқалық-2017
SYLLABUS
5В011400 «Тарих»мамандығы бойынша жоғары білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты;
5В011400 «Тарих»мамандығыбойынша «_22___» ___06_2016__ж. бекітілген модульдік оқу жоспары;
«Қазақстанның қазіргі заман тарихы» пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хаттама №18, 15.05.2012 ж. негізінде әзірленді.
«Қазақстанның қазіргі заманғы тарихы» пәнінің оқу-әдістемелік кешенін құрастырушының аға оқытуш, г.ғ.магистріР.Аймағамбетұлы, Г.Т.Каненова, Б.А. Елеуісов дайындады және Қазақстан тарихы, құқық және экономика негіздегікафедрасының мәжілісінде ұсынылды, «___»________ 20___ ж., хаттама №_____.
Құрастырушы(-лар) Каненова Г.Т.
Кафедра меңгерушісі Аймағамбетұлы Р.
Институттың ҒӘК отырысында мақұлданды, 20____ ж. «____» ______ № ____ хаттама.
1.Құрастырушылар: Қазақстан тарихы және құқық, экономика негіздері кафедрасының
оқытушылары: г.ғ.м. Аймағамбетұлы Р., г.ғ.м. Каненова Г.Т., аға оқытушыЕлеуісов Б.А.
2.Байланыс телефоны: (8-714-30)7-13-81.
3. Пәннің пререквезиттері:мектеп пәндері, Адам және қоғам пәні.
4. Пәннің постреквизиттері:әлеуметтану және саясаттану негіздері,
5.Пәнді оқытудың мақсаты: «Қазақстанның қазіргі заман тарихы»оқу пәнінің негізгі мақсаты тарихи-мәдени дамудың сабақтастығы мен ұрпақтан ұрпаққа берілетінін ескере отырып, Отан тарихының негізгі оқиғалары туралы нақты мәліметтер беру, рухани құндылықтарға назар аудару, өткен тарихтың гуманизмге, отансүйгіштікке толы екендігін айта отырып, қазақстандық жастардың бойында ұлттық тарих пен дәстүрлерді сыйлай және құрметтей білу қасиеттерінің қалыптасуына әсер ету.
6. Пәнді оқытудың міндеттері: Отан тарихын терең де толық қабылдауға қол жеткізу, деректер мен дәлелдемелерге сүйенген шынайы тарихты ажырата білу, Отан тарихы бойынша студенттердің білімін тереңдету және дамыту;студенттерде жалпы қоғамның дамуы және Қазақстан тарихындағы оқиғалар туралы ғылыми түсінік қалыптастыру;студенттерді тарихи оқиғаларға ғылыми талдау жасап, саяси баға беруге, қорытынды жасауға, алған теориялық білімдерін іс жүзінде пайдалана білуге үйрету; ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтейтін отансүйгіш азамат тәрбиелеу.
7. Құзіреттілігі:
Білуге міндетті: Қазіргі замандағы Қазақстан тарихы курсының концептуалды, ғылыми, теориялық білім негіздерін; оның қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар жүйесіндегі орны мен маңызын және Қазақстан тарихы пәнінің тәрбиелік міндеттерін біледі.
Қолдануға міндетті: тарихи ойлауды қалыптастыру дағдысын меңгерген, теориялық білімін практикада қолдана алады.
Дағдысы болуы керек: логикалық ойлау дағдысын, ғылыми-зерттеу, тарихи салыстырмалы талдау әдістерін, тарихи білім берудегі сабақтастықты іске асыру құралдарын меңгерген.
8.Қысқаша сипаттама:Қазақстанның қазіргі заман тарихы– Қазақстан тарихы курсының құрамдас бөлігі. Қазақстан тарихы ежелгі дәуірден қазіргі кезеңге дейінгі аралықтағы Қазақстан территориясындағы тарихи оқиғаларды қарастыра отырып, тарихи процестің негізгі кезеңдерін анықтай отырып, курстың өзекті мәселелері мен проблемаларын ашып көрсетеді. Қазіргі таңда Қазақстан тарихын оқыту курстың неғұрлым өзекті проблемаларын жаңаша тұрғыда қарауды талап етеді.
9. Пәннің тақырыптық-күнтізбелік жоспары:
№ Тақырыптың атауы Дәріс Тәжірибелік сабақ СӨЖ ОСӨЖ
I модуль. Қазақстан тәуелсіздік жолында: даму кезеңдері мен ұлттық құрылым идеясы
1.1 Кіріспе. 1 - - 3 2
1.2 ХХ ғасыр басындағы Қазақстан 2 1 - - 3 2
1.3 Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы 2 1 - - 3 2
1.4 Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары 1 - - 3 2
1.5 Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары 2 1 - - 3 2
1.6 Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында. 2 1 - - 3 2
1.7 «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан 2 1 - - 3 2
1.8 Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері 1 1 - - 3 2
ІІ модуль. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы кеңестік реформалардың Қазақстан үшін салдары
2.1 «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан 2 1 - - 3 2
2.2 Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер 2 1 - - 3 2
2.3 Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан 1 - - 3 2
ІІІ модуль. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік стратегиясы және әлеуметтік-экономикалық дамуы
3.1 Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы 1 1 - - 3 1
3.2 Экономикалық дамудың қазақстандық моделі 1 1 - - 3 1
3.3 Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация 2 1 - - 3 1
3.4 Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы 1 1 - - 3 1
ІҮ модуль. Тәуелсіз Қазақстандағы демократиялық және рухани жаңғыртулар
4.1 Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы 2 1 - - 3 1
4.2 Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты 2 - - 4 1
4.3 «Мәңгілік Ел» - ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ұлттық идеясы 2 1 - - 4 1
4.4 Қазақстан – әлем таныған ел 1 1 - - 4 1
Барлығы 30 15 - - 60 30
10. СӨЖ тапсырмаларын орындау және тапсыру кестесі:
№ Тапсырма тақырыптары Бақылау түрі Орындалу мерзімі(апта)
1 Кіріспе. коллоквиум 1 апта
2 ХХ ғасыр басындағы Қазақстан Мәнжазба
коллоквиум 2 апта
3 Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы Мәнжазба,
тест дайындау 3 апта
4 Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары Мәнжазба, коллоквиум 4 апта
5 Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары Бақылау жұмысы 5 апта
6 Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында. Пікір-сайыс
6 апта
7 «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан Мәнжазба
коллоквиум 7 апта
8 Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері Дөңгелек стол 8 апта
9 «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан Мәнжазба,
тест дайындау 9 апта
10 Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер Конспект
коллоквиум 10 апта
11 Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан Мәнжазба
конспект 11 апта
12 Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы Баяндама, коллоквиум 12 апта
13 Экономикалық дамудың қазақстандық моделі Баяндама,
конспект, коллоквиум 13 апта
14 Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация Мәнжазба, коллоквиум 14 апта
15 Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы Мәнжазба, конспект 15 апта
11. ОСӨЖ өткізу жоспары:
№ Тапсырма тақырыптары ОСӨЖ өткізу түрі
Күндізгі оқу
1 Кіріспе. Коллоквиум
2 ХХ ғасыр басындағы Қазақстан Мәнжазба, коллоквиум
3 Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы Мәнжазба, коллоквиум
4 Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары Коллоквиум
5 Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары Коллоквиум, кеңес беру
6
Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында. Пікір-сайыс
7 «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан Мәнжазба
8 Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері Коллоквиум
9 «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан Дөңгелек стол
10 Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер Баяндама
11 Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан Мәнжазба, коллоквиум
12 Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы Баяндама,
коллоквиум
13 Қазақстанның жаңа тарихи сана мен дүниетанымды қалыптастыру саясаты Коллоквиум
14 «Мәңгілік Ел» - ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ұлттық идеясы Баяндама
15 Қазақстан – әлем таныған ел Мәнжазба, коллоквиум
12. Негізгі және қосымша әдебиеттер тізімі.
12.1  Негізгі әдебиет
1.Ашимбаев Т.Е. Экономика Казахстана на пути к рынку. -А.,1994.
2.ҚР Конституциясы. - А., 1995.
3.Назарбаев Н. Стратегия и развитие Казахстана как Суверенного государства. - А., 1992.
4. Назарбаев Н. Евразийский Союз: идеи, практика, перспективы. 1994-1997. -А.,1997.
5.Козыбаев М.К. История и современность. –А., 1991.
6.Козыбаев М.К., Бекмаханов Н.Е. История Казахстана. –А., 1991.
7.Қазақстан тарихы. Очерктер. - А., 1994.
8.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Төрт томдық. -А.,1998.
9.Хасенов Ә.Х. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. А., 1987.
10.Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. –А., 1998.
11.Шаймуханов Д. Карлаг. –Караганда, 1995.
12.Тынышпаев М. История казахского народа. – А., 1993.
13.Кузембайулы А, Абилев Е. История Казахстана / С др времен до 20-х годов ХХ века/. -А.,96.
14.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан : летописьтрех тысячелетий. - А., 1992.
15.Абдакимов А. История Казахстана. – Алматы., 1994.
16.Абусеитова М.Х. и др. История Казахстана и Центральной Азии. –А., 2001
17.Масанов Н.Э., Абылхожин Ж.Б. История Казахстана. Народы и культуры. -М.,2000.
18. Культурные контексты Казахстана: история и современность. –А., 1998.
19.Козыбаев М.К. и др. Учебное пособие по истории Казахстана с древнейших времен до наших дней. –А., 1992.
20.Историческая наука Советского Казахстана. –А., 1990.
21.Новейшая история Казахстана. т. 1. –Алматы, 1998.
22.Г.Кан. История Казахстана. –А.,2002.
12.2 Қосымша әдебиет
1.История Казахстана: белые пятна. - А., 1991.
2. Нурпеисов К. Становление Советов в Казахстане. - А., 1987.
3. Покровский С.И. Разгром иностранных интервентов ивнутр. контр. в Казахстане (1918-1920). -А., 1967.
4. Козыбаев М.К., Абылхожин Ж.Б. Коллективизация вКазахстане: трагедия крестьянства.А., 1993.
5. Қозыбаев М.К. Ақтаңдақтар ақиқаты. -А., 1992.
6. Қойгелдиев М.Қ. Омарбеков Т.О. Тарих тағылымы недейді? -А,93.
7. Қойгелдиев М. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. -Алматы, 1997.
8. Қоңыратбаев О. Рысқұлов Т. Қоғамдық- саяси қызметі. -А,1994.
9. Омарбеков Т.О. 20-30 ж. Қазақстан қасіреті. -А., 1997.
10. Устинов В.М. Тұрар Рысқұлов. -А., 1996.
11. Чокаев М. Туркестан под властью Советов. -А.,1993.
12. Белан П.С. Участие Казахстанцев в завершающих сражениях ВОВ 1945г.). -А.,1979.
13. Козыбаев М.К. Казахстан арсенал фронта. -А., 1970.
14. Абжанов Х. Сельская интеллигенция вчера, сегодня, завтра. -А,90.
15. Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической историиКазахстана ХХ в. -А.,1997.
16. Верт Н. История Советского государства. 1900-1991. -М., 1992.
17. Гуревич Л. Тоталитаризм против интеллигенции. -А.,1992.
18. Жакупбеков С.К. История легкой индустрии Казахстана. -А.,1984.
19. Козыбаев И.М. Историческая наука Казахстана. -А., 1992.
20. Кунаев Д.А. О моем времени. -А.,1992.
13.Студенттердің білімін, икемін, дағдысын бағалау жүйесі
Ағымдағы бақылау (семестрдің 1-7 және 8-15 апталарында өткізіледі):
1. Студенттің әр дәріс сабағына қатысуы 100 балмен, қатыспауы 0 балмен бағаланады. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің дәріс сабақтарына қатысу көрсеткіші болып табылады.
2. Практикалық (зертханалық, студиялық) сабақтағы белсенділігі мен тапсырмаларды орындау деңгейіне байланысты әр практикалық (зертханалық, студиялық) сабақ максималды 100 балмен бағаланады. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің практикалық (зертханалық, студиялық) тапсырмаларды орындау көрсеткіші болып табылады.
3. Үй тапсырмасын орындау деңгейіне байланысты максималды 100 балл беріледі. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің үй тапсырмаларын орындау көрсеткіші болып табылады. Үй тапсырмасының көлемін оқытушы анықтайды.
4. СӨЖ (оның ішінде ОСӨЖ) тапсырмаларын орындау максималды 100 балмен бағаланады. Орташа арифметикалық өлшемі студенттің СӨЖ (оның ішінде ОСӨЖ) тапсырмаларын орындау көрсеткіші болып табылады.
Ағымдық бақылау (АБ) бағасы келесі формуламен есептелінеді:
АБ1,2=1+2+3+44Межелік бақылау (семестрдің 7 және 15 апталарында өткізіледі):
Межелік бақылауда (МБ) студенттің білімі жазбаша жұмыс / ауызша жауап / компьютерлік тестілеу / норматив тапсыру / шығармашылық тапсырма орындау арқылы тексеріліп, максималды 100 балл қойылады.
Студенттің межедегі рейтингі (Р) келесі формуламен есептелінеді:
Р1,2=АБ1,2+МБ1,22Студентті қорытынды бақылауға (емтиханға) жіберу рейтингі (Рорташа) келесі формуламен анықталады:
Рорташа=Р1+Р22Қорытынды бақылау (емтихан) (Е) емтихан сессиясы кезінде өткізіледі. Емтихан жазбаша түрде / компьютерлік тестілеу / норматив тапсыру / шығармашылық тапсырма орындау арқылы қабылданады, максималды 100 балл қойылады.
Қорытынды баға (ҚБ) келесі формула бойынша есептелінеді:
ҚБ=Рорташа∙0,6+Е∙0,4Білім алушылардың оқудағы жетістіктерін төрт балдық жүйе бойынша сандық эквивалентке сәйкес бағалаудың әріптік жүйесі
Әріп жүйесі бойынша Балдың сандық эквивалент Проценттік мазмұны Дәстүрлі жүйе бойынша бағалау
А 4,0 95-100 өте жақсы
А- 3,67 90-94 В+ 3,33 85-89 жақсы
В 3,00 80-84 В- 2,67 75-79 С+ 2,33 70-74 қанағаттанарлық
С 2,00 65-69 С- 1,67 60-64 D+ 1,33 55-59 D 1,00 50-54 F 0 0-49 қанағаттанғысыз
14. Межелік және қорытынды бақылау сұрақтары.
І межелік бақылау сұрақтары
1. «Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы» курсының пәні, мақсаты мен міндеттері
2. Қазіргі заманғы Қазақстан тарихын кезеңдерге бөлу мәселесі.
3. ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялы қауымның қалыптасуы, оның әлеуметтік құрамы,
білімі және қызметі.
4. Бірінші орыс революциясының Қазақстандағы қоғамдық-саяси қозғалыстың
қалыптасуына әсері. Қарқаралы петициясы.
5. Мемлекеттік Думадағы қазақ зиялыларының қызметі.
6. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы мұсылман қоғамдары және олардың қызметі.
7. ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының мәдениеті.Оқу-ағарту ісі.
8. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, негізгі соғыс блоктары, себептері және
салдары
9. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері, қозғаушы күштері, барысы және негізгі
кезеңдері.
10. Қазақ зиялы қауым өкілдерінің 1916 жылғы қозғалысқа байланысты ұстанымдары.
11. 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық революциясы, оның мәні мен Қазақстанға әсері.
12. Алаш партиясының құрылуы. Көрнекті өкілдері. Саяси бағдарламасы. Тарихи орны.
13. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және Қазақстандағы саяси жағдай.
14. М.Шоқай және оның «Түркістан автономиясы»
15. Қазақстан азамат соғысы жылдарында.
16. 1920 жылдардағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекет құру жолындағы қызметі
17. «Әскери коммунизм» саясатының мәні мен ерекшеліктері
18. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы
19. 1920 жылдардағы Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат. Оның мазмұны мен іске
асыру ерекшеліктері
20. 1920 жылдардағы Қазақстандағы жер-су реформасының мақсаты
21. Қазақ мемлекет қайраткерлерінің индустриализация мәселесіне байланысты
ұстанымдары
22. Ф.И.Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты: мазмұны, ұжымдастырудың тәсілдері және
салдары.
23. Қазақ өлкелік партия комитетінің «қазақ ұлтшылдығына» қарсы күресі
24. 1929-1932 жылдардағы ұжымдастыруға қарсы халық көтерілістері. Оның себептері,
қозғаушы күштері.
25. 1937-1938 ж.ж. жаппай саяси қуғын-сүргін, оның қайғылы зардаптары. Лагерь жүйесін
құру. Карлаг.
26. 1920-30 жылдардағы большевиктердің мәдениет саласындағы жеңісі: қазақтардың
рухани трагедиясы
27. 1920-30 жылдардағы Кеңес үкіметінің білім мен ғылымдағы реформалары
28. Ұлы Отан соғысының басталуы. Негізгі шайқастар. Қазақстандықтардың майдандағы
ерліктері
29. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы тыл еңбекшілерінің ерліктері.
30. Соғыс жылдарындағы ғылым, мәдениет және білім
31. Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның әлеуметтік-саяси дамуы ( 1945-1953 жж.)
32. 1940-50 жылдардағы қоғамдық өмірдегі партиялық бақылаудың күшеюі, адам
құқының шектелуі. «Е.Бекмаханов ісі».
33. Н.С.Хрущевтың партиялық-мемлекеттік басқару жүйесіндегі реформасы. Ұлттық
мәселедегі шектеулердің күшеюі.
34. Ауыл шаруашылығын әміршілдік-әкімшілдік тәсілдермен көтеру шаралары. Тың және
тыңайған жерлерді игеру үрдісі.
35. 1950 жылдардағы экономика саласындағы реформалар. Қазақстанның өнеркәсібінің
шикізат базасы ретінде тереңдеуі.
36. 1965-1966 ж.ж. экономикалық реформалардың нәтижесіздігі. Идеологиялық дағдарыс.
37. Қазақстанның саяси өміріндегі өзгерістер. Д.А. Қонаев (1961-1986).
38. 1970-80 жылдары КСРО-дағы ірі өнеркәсіп орындарының дамуындағы Қазақстанның
ролі. Өнеркәсіптегі дағдарыстық құбылыстардың көріне бастауы
39. 1970-80 жылдары ауыл шаруашылығындағы әкімшілік басқару жүйесінің тереңдеуі
40. Қазақстандағы экологиялық дағдарыстың күшеюі. Арал трагедиясы мен Семей
полигонының зардаптары
41. 1960-80 жылдардағы мәдениет пен ғылым. Жетістіктер мен қарама-қайшылықтар.
42. М.С.Горбачевтың үкімет билігіне келуі. Экономикалық дағдарыс. КСРО-дағы
әміршілдік-әкімшілдік жүйені демократиялық қайта өзгертуге тырысу шаралары.
43. Қайта құру кезеңіндегі экономикалық басқарудағы өзгерістер. Саяси басқарудағы
реформаторлық бағыттар.
44. 1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан көтерілісі. Оның шынайы себептері мен салдары.
45. Қазақстан Республикасының Егемендігі жөніндегі Декларация. Қазақстан
Республикасының құрылуы.
ІІмежелік бақылау сұрақтары
1. 1991 жылғы тамыз бүлігі. КСРО-ның ыдырауы және ТМД-ның құрылуы.
2. Қазақстан Республикасының құрылуы. Тұңғыш Президент сайлауы. Тәуелсіздік –
ұлттық және мемлекеттік құрылымның факторы ретінде.
3. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік даму стратегиясын анықтау. Мемлекеттің ішкі
және сыртқы саясатының қалыптасуы.
4. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануы. Қазақстандағы
парламентаризмнің дамуы.
5. Қазіргі Қазақ мемлекеттілігінің ертедегі және Қазақ хандығындағы билікпен
салыстырмалы ерекшеліктері
6. Өтпелі кезеңнің қиындықтары, экономикалық дағдарыс, әлеуметтік қайшылықтар.
(1991-2000 ж.ж.)
7. Егеменді Қазақстандағы экономикалық қайта құрулардың кезеңдері және оның
нәтижелері.
8. Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Индустриялдық-инновациялық дамудың
Мемлекеттік бағдарламасы.
9. ЭКСПО-2017 көрмесінің Қазақстан үшін маңызы.
10. Қазақстандағы әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация: халықтың әр
түрлі топтарын қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы
11. Денсаулық сақтау, спорт және салауатты өмір салтының дамуы.
12. Қазіргі уақыттағы білім жүйесін модернизациялаудың негізгі мақсаты мен міндеттері.
13. Ғылымның дамуындағы жаңа тұжырымдардың қалыптасуы
14. Қазақстандағы миграциялық үрдістер. Халықтың этникалық құрылымындағы
өзгерістер.
15. Біртұтас ұлттың болашақ қалыптасу мәселелері. Қазақстанның ұлттық біртұтастық
доктринасы
16. Елбасының «Қазақстанның әлеуметтік модернизациясы. Жалпыға Ортақ Еңбек
қоғамына қарай 20 қадам» еңбегінің маңызы.
17. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси өмірінің демократияландырылуы. Саяси
партиялар мен партиялық жүйенің дамуы.
18. Ұлтаралық келісім – Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі мен демократиясының
нығаюының негізі. Қазақстан халқы Ассамблеясы
19. Қазақстан Республикасының ақпараттық саясаты.
20. Құқық қорғау және сот органдары қызметінің нығаюы
21. Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» еңбегіндегі ұлттық тарихтың стратегиялық
көріністері
22. «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы. Оның мақсаты және негізгі бағыттары.
23. Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтудің маңыздылығы. Қазақ хандығының
құрылуына байланысты жаңа тұжырымдар
24. «Мәңгілік Ел» идеясының мәні мен маңызы, оның құндылықтары
25. Ұлттық мемлекеттілікті қорғау жолындағы күрес. Халық күрескерлерінің тағдыры.
26. Қазақстандағы көппартиялық жүйенің қалыптасуы
27. Қазақстан тәуелсіздігін әлемдік қауымдастықтың мойындауы. Қазақстанның БҰҰ-на
мүшелікке қабылдануы.
28. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мақсаттар: халықаралық және
аймақтық қауіпсіздік, территориялық тұтастық және мемлекеттің егемендігі.
29. Сыртқы экономикалық ынтымақтастық және инвестициялық қызмет. Қазақстан
Республикасының бейбіт сүйгіш саясаты.
30. Еуразия идеясының қазіргі таңдағы тұжырымдамасы. Еуразия халықтарының өзара
тиімді қатынастарының қажеттілігінің негіздемесі.
31. Қазақстан территориясындағы этнодемографиялық өзгерістер.( 1917-2016 ж.ж)
32. Н.Ә.Назарбаевтың өмір жолы және саяси портреті
33. Қазақстандағы Президенттік басқару жүйесі: тарихы мен эволюциясы
34. Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа Жолдауларының тарихи
сабақтастығы
35. Мұхаммед Хайдар Дулати мен Қадырғали Қосымұлы Жалаири еңбектерінің қазіргі
заман тұрғысынан маңыздылығы
36. Түркі халықтарының көне жазбалары мен ескерткіштерін тәуелсіздік тұсында
зерттелінуі
37. Түркі дәуірі кезіндегі ғалымдар мен ойшылдардың еңбектері (Әбу Насыр Әл-Фараби,
А.Яссауи, М.Қашғари, Ж.Баласағұн, Ибн Сина, Р.Бируни)
38. Қазақстан территориясындағы этникалық үрдістер мен қазақ халқы қалыптасуының
кезеңдері
39. Қазақстан Республикасындағы саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдар
40. «Мәңгілік Ел» идеясын іске асырудағы «Нұрлы Жол» бағдарламасының маңызы
41. Қазақстан Республикасындағы қазақ тілінің мәртебесі мен болашағы
42. «Нұрлы көш» бағдарламасының қазақ халқының бірігу процесіндегі ролі мен маңызы
43. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялы қауым
өкілдерінің қызметіне қазіргі заман тұрғысынан ғылыми талдау
44. «Мәңгілік Ел» идеясын іске асырудағы «Нұрлы Жер» бағдарламасының маңызы мен
мәні
45. Өлке тарихының біртұтас ел тарихының бір бөлігі ретіндегі тарихи орны мен маңызы
Мемлекеттік емтихан сұрақтары
1. «Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы» курсының пәні, мақсаты мен міндеттері
2. Қазіргі заманғы Қазақстан тарихын кезеңдерге бөлу мәселесі.
3. ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялы қауымның қалыптасуы, оның әлеуметтік құрамы,
білімі және қызметі.
4. Бірінші орыс революциясының Қазақстандағы қоғамдық-саяси қозғалыстың
қалыптасуына әсері. Қарқаралы петициясы.
5. 1905-1907 жылдардағы Мемлекеттік Думадағы қазақ зиялыларының қызметі.
6. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы мұсылман қоғамдары және олардың қызметі.
7. ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының мәдениеті.Оқу-ағарту ісі.
8. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, негізгі соғыс блоктары, себептері және
салдары
9. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері, қозғаушы күштері, барысы және негізгі
кезеңдері.
10. Қазақ зиялы қауым өкілдерінің 1916 жылғы қозғалысқа байланысты ұстанымдары.
11. 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық революциясы, оның мәні мен Қазақстанға әсері.
12. Алаш партиясының құрылуы. Көрнекті өкілдері. Саяси бағдарламасы. Тарихи орны.
13. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және Қазақстандағы саяси жағдай.
14. М.Шоқай және «Түркістан автономиясы»
15. Қазақстан азамат соғысы жылдарында (1918-1920 ж.ж.)
16. 1920 жылдардағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекет құру жолындағы қызметі
17. «Әскери коммунизм» саясатының мәні мен ерекшеліктері.
18. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы.
19. 1920 жылдардағы Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат. Оның мазмұны мен іске
асыру ерекшеліктері.
20. 1920 жылдардағы Қазақстандағы жер-су реформасының мақсаты.
21. Қазақ мемлекет қайраткерлерінің индустриализация мәселесіне байланысты
ұстанымдары
22. Ф.И.Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты: мазмұны, ұжымдастырудың тәсілдері және
салдары.
23. Қазақ өлкелік партия комитетінің «қазақ ұлтшылдығына» қарсы күресі.
24. 1929-1932 жылдардағы ұжымдастыруға қарсы халық көтерілістері. Оның себептері,
қозғаушы күштері.
25. 1937-1938 ж.ж. жаппай саяси қуғын-сүргін, оның қайғылы зардаптары. Лагерь жүйесін
құру.
26. 1920-30 жылдардағы большевиктердің мәдениет саласындағы жеңісі: қазақтардың
рухани трагедиясы.
27. 1920-30 жылдардағы Кеңес үкіметінің білім мен ғылымдағы реформалары
28. Ұлы Отан соғысының басталуы. Негізгі шайқастар. Қазақстандықтардың майдандағы
ерліктері
29. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы тыл еңбекшілерінің ерліктері.
30. Соғыс жылдарындағы ғылым, мәдениет және білім.
31. Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның әлеуметтік-саяси дамуы (1945-1953 ж.ж.)
32. 1940-50 жылдардағы қоғамдық өмірдегі партиялық бақылаудың күшеюі, адам
құқының шектелуі. «Е.Бекмаханов ісі».
33. Н.С.Хрущевтың партиялық-мемлекеттік басқару жүйесіндегі реформасы. Ұлттық
мәселедегі шектеулердің күшеюі.
34. Ауыл шаруашылығын әміршілдік-әкімшілдік тәсілдермен көтеру шаралары. Тың және
тыңайған жерлерді игеру үрдісі.
35. 1950 жылдардағы экономика саласындағы реформалар. Қазақстанның өнеркәсібінің
шикізат базасы ретінде тереңдеуі.
36. 1965-1966 ж.ж. экономикалық реформалардың нәтижесіздігі. Идеологиялық дағдарыс.
37. Қазақстанның саяси өміріндегі өзгерістер. Д.А.Қонаев (1962-1986 ж.ж).
38. 1970-80 жылдары КСРО-дағы ірі өнеркәсіп орындарының дамуындағы Қазақстанның
ролі. Өнеркәсіптегі дағдарыстық құбылыстардың көріне бастауы.
39. 1970-80 жылдары ауыл шаруашылығындағы әкімшілік басқару жүйесінің тереңдеуі
40. Қазақстандағы экологиялық дағдарыстың күшеюі. Арал трагедиясы мен Семей
полигонының зардаптары.
41. 1960-80 жылдардағы мәдениет пен ғылым. Жетістіктер мен қарама-қайшылықтар.
42. М.С.Горбачевтың үкімет билігіне келуі. Экономикалық дағдарыс. КСРО-дағы
әміршілдік-әкімшілдік жүйені демократиялық қайта өзгертуге тырысу шаралары.
43. Қайта құру кезеңіндегі экономикалық басқарудағы өзгерістер. Саяси басқарудағы
реформаторлық бағыттар.
44. 1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан көтерілісі. Оның шынайы себептері мен салдары.
45. Қазақстан Республикасының Егемендігі жөніндегі Декларация. Қазақстан
Республикасының құрылуы.
46. 1991 жылғы тамыз бүлігі. КСРО-ның ыдырауы және ТМД-ның құрылуы.
47. Қазақстан Республикасының құрылуы. Тұңғыш Президент сайлауы. Тәуелсіздік –
ұлттық және мемлекеттік құрылымның факторы ретінде.
48. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік даму стратегиясын анықтау. Мемлекеттің ішкі
және сыртқы саясатының қалыптасуы.
49. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануы. Қазақстандағы
парламентаризмнің дамуы.
50. Қазіргі Қазақ мемлекеттілігінің ертедегі және Қазақ хандығындағы билікпен
салыстырмалы ерекшеліктері
51. Өтпелі кезеңнің қиындықтары, экономикалық дағдарыс, әлеуметтік қайшылықтар.
(1991-2000 ж.ж.)
52. Қазақстан Республикасындағы білім саласындағы реформалардың мәні мен маңызы
53. Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Индустриялдық-инновациялық дамудың
Мемлекеттік бағдарламасы.
54. ЭКСПО-2017 көрмесінің Қазақстан үшін маңызы.
55. Қазақстандағы әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация: халықтың әр
түрлі топтарын қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы
56. Қазақстан Республикасындағы денсаулық сақтау, спорт және салауатты өмір салтының
дамуы.
57. Қазіргі уақыттағы білім жүйесін модернизациялаудың негізгі мақсаты мен міндеттері.
58. Қазақстан Республикасындағы ғылымның дамуындағы жаңа тұжырымдардың
қалыптасуы
59. Қазақстандағы миграциялық үрдістер. Халықтың этникалық құрылымындағы
өзгерістер.
60. Біртұтас ұлттың болашақ қалыптасу мәселелері. Қазақстанның ұлттық біртұтастық
доктринасы
61. Елбасының «Қазақстанның әлеуметтік модернизациясы. Жалпыға Ортақ Еңбек
қоғамына қарай 20 қадам» еңбегінің маңызы.
62. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси өмірінің демократияландырылуы. Саяси
партиялар мен партиялық жүйенің дамуы.
63. Ұлтаралық келісім – Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі мен демократиясының
нығаюының негізі. Қазақстан халқы Ассамблеясы.
64. Қазақстан Республикасындағы жастар саясаты және оны рухани жаңартудың жолдары.
65. Қазақстан Республикасындағы құқық қорғау және сот органдары қызметінің нығаюы
66. Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» еңбегіндегі ұлттық тарихтың стратегиялық
көріністері
67. «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы. Оның мақсаты және негізгі бағыттары.
68. Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтудің маңыздылығы. Қазақ хандығының
құрылуына байланысты жаңа тұжырымдар
69. «Мәңгілік Ел» идеясының мәні мен маңызы, оның құндылықтары.
70. ХХ ғасыр басындағы ұлттық мемлекеттілікті қорғау жолындағы күрес. Халық
күрескерлерінің тағдыры.
71. Қазақстандағы көппартиялық жүйенің қалыптасуы
72. Қазақстан тәуелсіздігін әлемдік қауымдастықтың мойындауы. Қазақстанның БҰҰ-на
мүшелікке қабылдануы.
73. Қазақстан Республикасындағы Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы
мақсаттар: халықаралық және
аймақтық қауіпсіздік, территориялық тұтастық және мемлекеттің егемендігі.
74. Қазақстан Республикасының сыртқы экономикалық ынтымақтастық пен
инвестициялық қызметі. Қазақстан Республикасының бейбіт сүйгіш саясаты.
75. Еуразия идеясының қазіргі таңдағы тұжырымдамасы. Еуразия халықтарының өзара
тиімді қатынастарының қажеттілігінің негіздемесі.
76. Қазақстан территориясындағы этнодемографиялық өзгерістер.(1917-2016 ж.ж)
77. Н.Ә.Назарбаевтың өмір жолы және саяси портреті.
78. Қазақстандағы Президенттік басқару жүйесі: тарихы мен эволюциясы
79. Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа Жолдауларының тарихи
сабақтастығы
80. Мұхаммед Хайдар Дулати мен Қадырғали Қосымұлы Жалаири еңбектерінің қазіргі
заман тұрғысынан маңыздылығы
81. Түркі халықтарының көне жазбалары мен ескерткіштерін тәуелсіздік тұсында
зерттелінуі.
82. Түркі дәуірі кезіндегі ғалымдар мен ойшылдардың еңбектері (Әбу Насыр Әл-Фараби,
А.Яссауи, М.Қашғари, Ж.Баласағұн, Ибн Сина, Р.Бируни)
83. Қазақстан территориясындағы этникалық үрдістер мен қазақ халқы қалыптасуының
кезеңдері
84. Қазақстан Республикасындағы саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар мен ұйымдар
85. «Мәңгілік Ел» идеясын іске асырудағы «Нұрлы Жол» бағдарламасының маңызы
86. Қазақстан Республикасындағы қазақ тілінің мәртебесі мен болашағы
87. «Нұрлы көш» бағдарламасының қазақ халқының бірігу процесіндегі ролі мен маңызы
88. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялы қауым
өкілдерінің қызметіне қазіргі заман тұрғысынан ғылыми талдау
89. «Мәңгілік Ел» идеясын іске асырудағы «Нұрлы Жер» бағдарламасының маңызы мен
мәні
90. Өлке тарихының біртұтас ел тарихының бір бөлігі ретіндегі тарихи орны мен маңызы
Ы.АЛТЫНСАРИН АТЫНДАҒЫ АРҚАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
Тарих және өнер факультеті
Қазақстан тарихы және құқық, экономика негіздері кафедрасы
«Бекітемін»
Кафедра меңгерушісі
____________ Есимханова Н.И.
«____» ____________ 20___ ж.
Дәріс кешені
Кафедра мәжілісінде қаралды
«___» ___________ 2017ж.
хаттама №____
Дәріс кешенінің құрылымы
1. Дәріс тақырыбы
2. Дәріс жоспары
3. Дәріс тезистері
4. Ұсынылған әдебиет
2.3 Дәрістердің тезистері
2.3 Дәрістердің тезистері
1 тақырып.Кіріспе
Жоспар:
1. «Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы» курсының пәні, мақсаты мен міндеттері
2. Қазіргі заманғы Қазақстан тарихын кезеңдерге бөлу мәселесі.
3. Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы бойынша деректер мен әдебиеттер
Тарих - адамзат қоғамының өткенін зерттейтін ғылым. Тарих ғылымы басқа ғылымдар сияқты, оның даму дәрежесіне қарай өзіне көптеген адамзат ұрпақтарының тәжірибесін жинақтап, оның мазмұны кеңейіп, байи түседі.
Бүкіл дүние жүзілік тарих адамзаттың барлық материалдық және рухани өмірі саласындағы мыңдаған жылдар тәжірибесінің жиынтығы болады. Барлық қоғамдық ғылымдар қоғамдық құбылыстар мен процестерді тану әдісі жөнінен тарихи болып табылады. Адамзат қоғамы дамуының жалпы заңдарының қалыптасуы және осы дамудың жүзеге асуы тарих болып табылады. Сондықтан да тарихи ғылым үшін қоғамның нақты тарихын зерттеу басты мәселе болып табылады. Бұл жағдайда тарих өткен мен бүгінгі фактілерге сүйенеді. Түрлі оқиғалар, құбылыстар және процесстер туралы фактілер жинау тарих ғылымының бір жағы. Бір-бірімен тығыз байланысты жинақталған және зерттелген фактілерді түсіну, теориялық жағынан қорытындылау – тарих ғылымының екінші жағы.
Тарих үнемі даму үстіндегі ғылым. Тарих ең алдымен дүниетану, әлемнің өткенінің ашылуы. Сондай-ақ, тарих - өткен шақ туралы білімдердің жинағы ғана емес, тарих-ойлау жүйесі, қазіргі әлемде өз жағдайыңды нақтырақ түсінуге бастайтын жол. Әлемде болып жатқан оқиғалар мен құбылыстардың мәні мен бағыттарын түсінуде тарихтың қажеттілігі өте зор.
Қазақстанның қазіргі заман тарихы дүниежүзілік тарихи процестің бір бөлігі болып табылады. Осыған орай Қазақстанның тарихи ғылымының өзіндік қалыптасу, даму тарихы мен кезеңдері бар.
Мұхамед Хайдар Дулати, Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Әлихан Бөкейханов негізін қалаған Қазақстанның тарихи ғылымы, әсіресе соғыстан кейінгі жылдары жедел дамыды.
Тарих ғылымының бұлайша өрлеуі С.Асфендияровтың, Т.Рұсқұловтың, С.Сейфулиннің, Т.Жүргеновтың тағы басқа қазақ зиялыларының еңбектерінің нәтижесінде жүзеге асты. Олар 1937-38 жылдары аяусыз репрессияға ұшыратылды.
Ғылым ретінде Қазақстан тарихының дамуының алғы шарттары мен жағдайларына шолу жасай отырып, Ұлы Отан соғысының алғашқы жылдарында Қазақстанға Москвадан келген ғалымдар А.М.Панкратованың, Н.М.Дружининнің, М.П Кимнің өз үлестерін қосқандығын айту жөн. Бұл авторлардың белсенді түрде араласуымен 1943 жылы “Қазақ ССР тарихы” кітабы жарық көрді. Екінші жағынан Е.Бекмаханов танымал болды.
Қазақстан тарихшы – ғалымдарының нәтижелі еңбектерінің арқасында 1945 жылы Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институты ашылса, кейіннен оның негізінде Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институты мен Р.Б.Сүлейменов атындағы шығыстану институты ашылды. Алайда кеңестік саяси қуғын-сүргіндер мен партиялық өктемдіктен соң отандық тарих ғылымы тапқаны мен зерделегенін жаза, оны оқырмандарына кешенді қалпында жеткізе алмайтын күйде болды. Бұл жағдай егемендігімізді алған соң ғана түзеле бастады. Ақтаңдақтардың беті ашылу үстінде, жаңа буынды оқулықтар мен оқу құралдары жарық көрді, алқалы ғылыми конференциялар мен симпозиумдар ұйымдастырылды, салалық журналдар шыға бастады.
Академиктер М.Қозыбаев пен Р.Сүлейменовтың, ұлттық ғылым академиясының мүше-корреспонденттері М.Асылбековтың, К.Байпақов пен К.Нұрпейісовтың, Б.Көмеков пен О.Ысмағұловтың, профессорлар Ж.Қасымбаев пен М.Қойгелдиевтің, Т.Омарбеков пен С.Жақыпбековтың зерттеулері халықтың тарихи санасын, пайымы мен ұғымын жаңаша қалыптастырып қана қоймай, танымдық қарымын еселей түсті.
Тарих ғылымына мемлекеттік жоғары маңыз беріліп отырғанының айғағы ретінде 1998 жылдың ұлттық тарих жылы деп жариялануын, орта арнайы және жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы пәнінен мемлекеттік емтихан қабылданатындығын айтсақ артық емес.
2.Бүгінде Қазақстанның қазіргі заман тарихын төмендегідей негізгі кезеңдер бойынша қарастырамыз:
1. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан. (1900-1917жж.)
2. Кеңестің дәуірдегі Қазақстан (1918-1991)
3. Қазақстан Тәуелсіз м мемлекет(1991- кәзіргі күндерге дейін)
Қазақстан қазіргі заман тарихы– Қазақстан тарихы пәнінің бір бөлігі, Қазақстан Республикасы азаматы үшін Отан тарихы. Ал, өз Отанының тарихын білу мемлекетіміздің әрбір саналы азаматының қасиетті борышы.
Отанымыздың өткен тарихын танып-білу – отансүйгіштік сезімді тәрбиелеудің, басқа халықтардың рухани және материалдық мұрасына сыйластықпен қараудың, жалпы адамзаттық құндылықтарды құрметтеудің маңызды факторы. Еліміздің тарихы – қазіргі жалпы дүниежүзілік тарихтың, соның ішінде Еуразия тарихының, түркі халықтары тарихының құрамдас бөлігі болып табылады, оның тарихы да, тағдыры да осы ұлы даламен тығыз байланысты және республикамыздың барлық жоғары оқу орындарында негізгі пәндердің бірі болып оқытылады. Әрбір қазақстандық азамат үшін өз Отанының тарихын білу - өз халқының өткен және келешек ұрпақтары алдындағы қасиетті борышы. Сондықтан Тәуелсіз Қазақстан Республикасы Қазіргі кезеңдегі Қазақстанның тарихы пәніне ерекше мән беруде.
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болған жағдайында тарихты білу, адамзат баласы жинақтаған бай тәжірибені игеру – жаңа ұрпақтар тәрбиелеуде, білім беруде, олардың белсенді өмірлік айқындамасын қалыптастыруда мейлінше маңызды.
Қазақстан тарихында болып жатқан бүгінгі бетбұрыс, оның саяси-экономикалық және мәдени-әлеуметтік өміріндегі қайта түлеу, жаңару көп жылдар бойы тоталитарлық басқару жүйесінің езгісінде болып, халықтың өткенін білуі күңгірттеніп, өз елінің тілі мен дінінен, дәстүр-салтынан қол үзе бастаған кезде қолға алынды. Осындай бетбұрыстың нәтижесінде Тарихтың көптеген мәселелері қайта қаралып, жаңа бағаға ие болды. Бұл тарихты бүгінгі биіктер тұрғысынан зерделеуге мүмкіндік беруде.
Қазақстанның қазіргі заман тарихы пәнін оқытудың мақсаты–ХХ ғасырдың басынан бастап, қазақ елінің тарихи даму жолы, қазақ халқы тарихының үздіксіздігі мен сабақтастығы, оның дүниежүзілік өркениеттілік үрдісінде, Орта Азия елдері жүйесінде алатын орны мен атқаратын рөлі туралы білім негіздерін меңгерту, нақтылы оқиғалармен таныстыру, студенттердің рухани құндылық бағдарлары мен көзқарасын қалыптастыра отырып, халықтардың тарихы мен мәдениетіне қызығушылық пен құрметін дамыту. Қазақстанның қазіргі заман тарихы материалдары студенттерді жоғары саналыққа, ізгілікке, адамгершілікке, отаншылдыққа, елжандылыққа тәрбиелеуде зор рөл атқарады.
Осы мақсатқа сәйкес пәнді оқытудың негізгі міндеттері:
Халқымыздың тарихын жастардың зердесіне құйып, оларды осы тарихтың тағлымымен таныстыру;
- қазақ жерін ежелгі уақыттардан бері мекендеген халықтардың шежіресін, көптеген мыңжылдықтар бойы тарихта кездесетін мемлекеттердің тағдырын, Қазақстан тарихының ерте кезеңдеріне қатысты күрделі және қарама қайшылығы мол тақырыптарын зерттеу;
-студент жастар үшін қоғамның дамуы туралы ғылыми түсінік қалыптастыру;
- дүниетаным тұрғысынан адамзат өркениетінің мол байлығына қатысты пікір түю, өз халқымыздың тарихын барлап, оның мәдени құндылықтары мен дәстүрлерін игеру;
-студенттерді тарихи оқиғаларға ғылыми талдау жасап, саяси баға беруге, қорытынды жасауға, алған теориялық білімдерін іс жүзінде пайдалана білуге үйрету;
-Отан тарихының сан ғасырлар бойы жойылмай бізге жеткен мол мәдени мұралары мен рухани қазынамыздың әлемдік өркениетке қосқан үлесін анықтауға, өзіндік баға беруге дайындау;
-студенттерді қоғам мен адамзаттың ежелгісімен, бүгінімен таныстырып, оларды өткен бабалардың әлеуметтік, адамгершілік тәлім-тәрбиесін ұғынуға бейімдеу;
-ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтейтін отансүйгіш азамат тәрбиелеу, өз Отанына адал қызмет етуге жағдай жасау;
-Қазақстанның қазіргі заман тарихындағы негізгі кезеңдерге, аса маңызды саяси оқиғалар мен ірі тұлғалы азаматтарға ерекше тоқталу тарихшылар алдында тұрған міндеттердің келелісі.
3.Тарихи білім берудің ең басты элементі – ол білім. Білім адамзаттың әлеуметтік тәжірибесін жинақтаған тарих саласындағы мәлімет, танымдардан құралады. Білім қоғамның дамуы туралы ғылыми түсінік қалыптастырады, тарихи шындық туралы дүниетанымды негіздейді. Тарихи білімнің құрылымы тарих ғылымының өзін танудан басталады. Оқу мазмұны мыналар: ғылымның мазмұны, тарихи материалмен теориялық және әдістемелік (ғылыми танымның түрлері мен әдістері, құрылымның қағидалары туралы ғылым) негіздерімен жұмыс жасай алу. Оқу процесінде дерек, құбылыс, оқиға, процесс сияқты санаттарды қолдану арқылы тарихи білім элементтері игеріледі. Деректің өзіндік ерекшелігі, ол қайталанбайды, оны бақылау, қайта қалпына келтіру мүмкін емес. Тарихты тану процесінде деректің маңызы зор, ол тарихи байланыстарды айқындау, салыстыру және жинақтауда аса қажет. Нақты деректериен тарихи материалды баяндауда бейнелікке қол жеткіземіз. Деректерді маңыздылығына қарай негізгі және қосалқы деп бөлуге болады. Негізгі деректер тарих курсының негізгі идеясын көтеретін болғандықтан ол жан-жақты және толық қамтылып, түсіндірілуі керек. Олар маңызды оқиғалардыжақсы есте сақтау, өзгелермен байланыстыру үшін қажет. Деркеті қолдану үшін оның ғылыми дәлдігін, нақтылығын, бейнелігін, эмоциялығын анықтап алу қажет.
2 тақырып. ХХ ғасыр басындағы Қазақстан
Жоспар:
1. Қазақ зиялы қауымның қалыптасуы, оның әлеуметтік құрамы, білімі және қызметі.
2. Бірінші орыс революциясының қоғамдық-саяси қозғалыстың қалыптасуына әсері.
Қарқаралы петициясы.
3. Мемлекеттік Думадағы қазақ зиялыларының қызметі.
4. Қазақ саяси элита өкілдерінің қазақ халқының тарихы мен мәдениетін игерудегі қосқан
үлесі.
1. 1902 жылы Орынборда алғашқы маркстік жасырын ұйым ашылды. 1905 жылы Түркістан, Перовск, Жосалы, Шалқарда қарсылықтар бой көрсетті. 1905 жылдың мамыр айында Қарқаралыда үкіметке қарсы жиынға М.Дулатов қатысты.1905 жылдың қазан айында Орынбордағы, Омбыдағы бой көрсету саяси ұранмен өтті. 1905 жылдың қараша айында Семей почто-телеграф қызметкерлерінің ереуіл жарияланды. 1905 жылдың қараша айында Жаркент гарнизон салдаттары патша үкіметіне қарсылық білдірді. 1905 жылдың желтоқсан айында 300 жұмысшысы бар Успен кен орнында интернационалдық бой көрсетуі болды. 1905 жылдың желтоқсан айында Павлодарда Батыс-Сібір серіктігінің Ертіс бөлімінің жұмысшыларының митингісі болды. 1906 жылы шілде айында Семейдегі ереуілге 500 адам қатысты. 1906 жылдың қаңтар айында ішкі істер министрі Дурнов өлкедегі қарсылықтарды басуға тапсырма алды. 1906 жылғы мемлекеттік Думаға сайлауға: Ақмоладан Қосшығұлұлы, Жетісудан М.Тынышбайұлы, Оралдан Ахмет Бірімжанұлы, Семейден-Нүрекенұлы сайланды.
1901 жылы мемлекет жерін жеке меншікке беру туралы жарлық шықты.1904 жылы Қоныс аудару басқармасы құрылды. 1904 жылы “Ауыл тұрғындарының еркін қоныс аударуы туралы” заң шықты. Бұл процесс революция кезінде күшейді. Помещиктік жер иеленуді сақтай отырып Столыпин аграрлық саясат жүргізді. Реформа ауылдық қауымды бұзуға және ауылда әлеуметтік жік қалыптастыруға бағытталды. Бірақ шаруаларға жер керек болды. 1906-1912 жылдары Ақмола, Торғай, Орал, Семей облыстарына 430 мың шаруашылық келген. Бос жерлер туралы үгіт-насихат жүргізілді. 1906-1912 жылдары Сырдария, Жетісу облыстарын Румянцев, 1909-1913 жылдары Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстарын Кузнецов зерттеді. 1913 жылы “Сібір, Дала өлкесі, Түркістан жерлерін арендаға беру” туралы Уақытша Ереже шықты.Помещиктік жер иелену пайда болды. Олар әрбір десятинасын 10-25 тиыннан сатты. Бірақ Қазақстаннан кері кеткендер де болды. Сібір мен Қазақстаннан жыл сайын 40-110 мың отбасы кері кетті. Яғни патша өкіметінің аграрлық саясаты орындалмады.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының мәдениеті. ХХ ғасырдың басында Қазақстанда баспа ісі дамыды. «Дала уәлаяты» (1870-1883ж.ж.), «Түркістан уәлаяты» (1888-1902ж.ж.) газеттері шығып тұрған. Семейде, Оралда, Омбыда, Орынборда кітап басып шығару қолға алынды. Петербургте, Ташкентте, Қазанда қазақ интеллигенциясының кітаптары шықты. Шәкәрім Құдайбердіұлы, Міржақып Дулатұлы, Сәбит Дөнентаев, Ахмет Байтұрсынов шығармалары ХХ ғасырдың басында жарық көрген шығармалар: 1909 жылы Абай Құнанбаевтің шығармалар жинағы, 1911 жылы Сағынгерей Бөкеевтің «Қазақстан» газеті, 1911 жылы Мұхамеджан Сералинің «Айқап» журналы шыға бастайды.
2.1905 жылдың 5 қаңтарында Ресейде революция басталды. Оның негізгі мақсаты:
1.Патша үкіметін құлатып. Оның орнына республика орнату.
2. 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу.
3. Жерді шаруаларға беру.
4. Демократиялық бостандықтар енгізу.
Қазақстан реакция жылдарында.1893-1905 жылдары патша үкіметі қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алды. 1906-1912 жылдары 17 млн. десятина жер алынды. Мұнын барлығы Столыпиннің аграрлық саясатының нәтижесінде іске асты. Әсіресе Семей, Ақмола, Орал, Жетісу облыстарында орыстар жиі шоғырланды.
1917 жылдың қарсанында барлығы 45 млн. десятина жер алынды. Көшіп келушілердің есебінен Қазақстан халқының құрамы өзгерді. 1912 жылы Лена оқиғасы болды. Осының әсерімен 1912 жылдың қазан айында Байқоныр көмір кенішінде, Семейдегі Торғай көмір кенішінде ереуілдер болды. 1914 жылдың көктемі мен жазы–демократиялық қозғалысының көтерілген кезеңі. Бұл кезде Доссордағы Орал-Каспий мұнай қоғамы мен Ембі өндірісі жұмысшыларының ереуілі болды. 1915 жылдың мамыр айында Екібастұз көміршілерінің ереуілі болды. 1916 жылдың тамыз айында Қарсақпай мыс кенішінің ереуілі болды.
Ахмет Байтұрсынов 1909 жылы Семей түрмесіне қамалды. 1910-1917 жылдары А.Байтұрсынов Орынбор қаласында тұрды. 1911 жылы «Маса» өлеңдер жинағы шықты. 1913 жылы «Қазақ» газетін шығара бастады.
Міржақып Дулатов 1910 жылы «Бақытсыз Жамал» романын, 1913 жылы «Азамат» өлеңдер жинағы, 1909 жылы «Оян, қазақ» өлеңдер жинағы, 1915 жылы «Терме» деп аталатын саяси бағыттағы жинағы шықты.
3 тақырып. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ даласы.
Жоспар:
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, негізгі соғыс блоктары, себептері және салдары
2. 1916 жылдың 25 маусым Жарлығы, оның сипаты.
3. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері, қозғаушы күштері, барысы және негізгі
кезеңдері.
4. 1916 жылғы көтеріліске байланысты жаңаша көзқарастар
5. 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық революциясы, оның мәні мен Қазақстанға әсері.
1. ХХ ғ. басында патшалық ресейдің Орталық Азияның шығыс аудандарымен Қазақстанды отарлауы өте күшті қарқынмен жүргізілді. Тек 1907-1912 жылдары империяның Еуропалық бөліктерінен бұл жаққа 2 млн 400 мың адам келіп қоныстанды. Әсіресе, Қазақстанда отарлау кең ауқымда жүргізілді. Қазақтардың жерлерінде патша өкіметі шаруаларды қоныстандыру үшін жер қорын жасап, 1917 жылға дейін олардың 45 млн. Десятина ең шұрайлы жерлерін тартып алды, сөйтіп жергілікті халықтар таулар мен шөл далаларға ығысуға мәжбүр болды. Бұл жерлерде не су, не мал жаятын жеткілікті шабындық болмады.
ХІХ ғ. аяғы-ХХғ. Басында бұрынғы Түркістан аймағында (Хиуа мен Бұқараны қоспағанда) 941 жаңадан қоныстанған поселкелер пайда болды. Бұл кезде Түркістанда орыс поселкелерінің әрбір тұрғынына 3,17 десятина егін егетін жерден келсе, жергілікті тұрғындарға (қазақ, өзбек, қырғыз, т.б.) 0,21 десятинадан ғана жер келді. Сөйтіп, ешқандай жері жоқ қазақ-қырғыз кедейлерінің үлкен тобы құрылды. Жетісу губерниясында көшіп келген орыс кулак шаруашылықтарының 90 пайызынан астамы қазақ кедейлерінің жалдамалы еңбегін пайдаланды. Қазақ жерлерін күшпен тартып алу жергілікті халықтар мен орыс-украин қоныстанушыларының арасындағы қайшылықтарды шиеленістірді, жер мәселесі жөніндегі күштеу саясаты шеткі аймақтарда да кеңінен тарады.
1914 жылы патшалық Ресей дүниежүзілік соғысқа тартылды. Бұл Бірінші дүниежүзілік империалистік соғыс барлық халықтарға, соның ішінде Қазақстанға да аса ауыр зардаптарын тигізді. Ол патша чиновниктері мен жергілікті әкімдердің және байлардың зорлық-зомбылығы мен озбырлығын күшейтті. Соғыс қажетіне Қазақстаннан орасан көп жылқы, ауыл шаруашылық өнімдері жөнелтілді. Жергілікті халықтан алынатын салық 3-4 есе көбейді, шаруалардың ірі қара малы мен мал азығын соғыс қажетіне алу күшейді. Осының бәрі егістік жердің қысқаруына, ірі қара мал басының азаюына әкеп соқты. Елдің өнеркәсібіндегі жалпы күйзеліс пен ауыл шаруашылығының күйзелуі Қазақстан экономикасын құлдыратты. Қалалар мен ауылдардағы еңбекші бұқараның жағдайы күрт төмендеді.
Соғыс жылдары тек Түркістаннан майдандағы әскерлердің қажеті үшін 38 мың шаршы метр киіз, 300 мың пұт ет, 473. 928 пұт балық, 70 мың жылқы, 12 797 түйе күштеп алынып, майдан аймақтарына жіберілді. Қазақ шаруаларын кәсіпорындарға, бай-құлақ шаруашылықтарына жалдап жұмыс істету күшейді.
Дүниежүзілік империалистік соғыс елде өнеркәсіптің қирауына, ауыл шаруашылығының тоқырауына, халық арасындағы аштыққа алып келді. Жергілікті жерлерде шенеуніктер мен әкімшіліктердің күштеп алым-салық жинауы өсті. Бұл кезде әртүрлі салықтардың 10-ға тарта түрі болды. 1916 ж. 3 млрд. Сомға жаңа мемлекеттік заемға жазылу науқаны жүргізілді, ол да қазақ халқының мойнына ауыр салмақ болып түсті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен байланысты қазақ халқына тағы бір ауыртпалық - әскери салық салды. Оның әр түтінге көлемі 1 сом 84 тиын мөлшерінде белгіленді.
Соғыс жылдарында патша өкіметі қазақстардан жерді тартып алуды жалғастырды. Бір ғана Жетісу облысы бойынша 1914 жылға қарай 2 млн 703 мыңнан астам десятина шұрайлы жер тартып алынды. Өлкеде халықтар арасындағы ұлттық бөлінушілік күшейді. Қазақ даласында жалпы ұлттық дағдарыс пісіп жетілді.
Соғыс ауыртпалығы Қазақстанда жұмысшылар мен шаруалар қозғалысының өсуіне түрткі болды. 1915 жылы маусым айында Екібастұз, Байқоңыр көмір кендерінде, Спасск мыс кен руднигінде, Орынбор-Ташкент темір жолында жұмысшылардың қозғалысы бой көтерді.
Соғысқа қарсы, қымбатшылыққа және етек алып келе жатқан аштыққа қарсы қалалар мен деревняларда қала кедейлері мен майданға кеткен солдаттардың әйелдері ереуілгешықты. 1916 жылы қаңтар айында мұндай толқулар Верный, Семей қалларында болды. Орынбор облысы Ақ Бұлақ поселкесінің, Жетісу облысы Лепсі уезінің бірқатар селоларының кедейлері мен майданға кеткен әскерлердің әйелдері жергілікті саудагерлер мен көпестердің дүкендерін талқандады. Сөйтіп, қоғамдағы қанаушы және қаналушы таптар арсындағы қарама-қарсылық жалпы бұқраралық сипат алды.
Кәсіпорын иелерінің, жергілікті буржуазия мен феодалдардың зорлық-зомбылығы 1916 жылы 25 маусымда патша өкіметінің «Бұратана халықты мемлекеттік қорғаныс жұмыстарына пайдалану тәртібі туралы ереже» қабылдауына баланысты тіпті күшейе түсті. Жұмыстан немесе әкімшілік ережелері мен талаптарын орындаудан бас тартқан жұмысшыларды түрмеге отырғызуға, немесе үш ай мерзімге тұтқынға алуға, болмаса айып ретінде ақша өндіріп алуға кесетін болды. Азық-түліктің екі-үш есе қымбаттауы да халықтың наразылығын өршіте түсті.
Қазақ жастарны майдандағы тыл жұмысына алу жөніндегі патшаның 1916 жылға 25 маусымдағы жарлығы халықтың шыдамын тауысып, олардың отарлау езгісі мен орта ғасырлық қанауға қарсы көтерілуіне себеп болды. Жарлық бойынша Түркістан мен Дала өлкесінен майданға окоп қазуға 400 мың, соның ішінде Қазақстанның далалық облыстарынан-100 мыңнан астам, Жетісудан 87 мың адам жіберу көзделді. Қазақтардың тууы туралы куәлігінің жоқтығын пайдаланып, болыстық басқармалар мен ауыл старшындары жастарының асқандығына қарамастан кедей жігіттерді майданға жұмысқа алынатын «қара тізімге қосты», ал феодалдар балаларының жасын өз бетінше үлкейтіп, немесе кішірейтіп көрсетіп, әскерге жібермеудің амалын жасады. Мысалы, 60 жастағы кедей шалдары 30 жаста болып, 25-30 жастағы бай балалары 50 жастағы болып жазылды.
Майдан жұмысына қазақ жастарын алу туралы жарлық қазақ халқының зор наразылығын тудырды. Елде болыстық басқармаларды талқандау, ауыл старшындарын, қатігез байларды өлтіру, ірі феодалдардың иеліктеріне шабуыл жасау, жер сату жөніндегі құжаттарды, алым-салық қағаздарын т.б. жойып жіберу секілді әрекеттер орын алды.
Қазақстандағы бұл қозғалыс көпшілік аудандарда ұлт-азаттық сипатта болып, патша өкіметіне, отаршылдыққа, империалистік соғысқа және жергілікті жерлерде патша өкіметінің сүйеніш болып отырған феодал-байларға қарсы бағытталды. Бұл қозғалысты еңбекші халықтың өкілдері басқарды. Торғай даласында қазақ жастарын Әбдіғаппар Жанбосынұлы, Әліби Жангелдин мен Амангелді Иманов, Орал облысы мен Бөкей ордасында Сейітқали Меңдешев, Әбдірахман Әйтиев, Маңғыстауда-Жалау Мыңбаев, Ақтөбе даласында - Әділбек Майкөтев, Ақмола уезінде Сәкен Сейфуллин, Жетісуда-Тоқаш Бокин, Бекболат Әшекеев, Ұзақ Саурықов, Сырдария облысында - Тұрар Рысқұлов т.б. басқарды.
Бұл арада тағы бір маңызды мәселе, ол-1916 жылы қазақ интеллигенциясының көсемдері, яғни ұлт-азаттық қозғалысты бастаушылар, халық көтерілісіне қалай қарады? Олар патшаға қарсы қарулы көтерілісті жақтаған жоқ. Өйткені құр қол халық патшаның талай жыл үйретілген, жақсы қаруланған әскеріне қарсылық көрсете алмай, тағы да қырғынға ұшырайтынын сезді. Бірақ оларға тасқыны тау суындай дүркіріген стихияны-халық көтерілісін тоқтату мүмкін болмады. «Қазақ» газетіні ашық көтерілу қауіпті, одан да мобилизацияны кейінге шегеріп, оны арнайы дайындықтардан кейін жүргізуді ұсынды. Қазақ жастарын жарлыққа көніп, тыл жұмыстарына баруға шақырды. Ондағы ойы, егер соғыс жеңіспен аяқталса, ұлттық автономия құруға үміттенген болатын. Кейін қазақ жігіттері майданға алынғанда Ә.Бөкейханов, М.Дулатов бастаған зиялы азаматтар Минск, Киев аймағында тыл жұмысында жүрген қазақтардың ортасына барып, олардың әскери тәртіпке бейімделіп кетуіне көмек көрсетті.
Жалпы алғанда, стихиялық халық көтерілісінен ұлт-азаттық қозғалыстың көсемдері бөлініп қалды. Өмір олардың болжамы дұрыс екендігін дәлелдеді. Қазақ халқы тағы бір қырғынды басынан өткізді, ал 1917 жылы 27 ақпанда патша тақтан құлатылды. Осындай жағдайды ескермей кейінгі зерттеушілер тарапынан болашақ «Алаш» партиясының өкілдері 1916 жылы патшаны жақтады деген жалған сөздер айтылды. Олар алашордалықтардың көтеріліс кезіндегі тактикасын түсінбеді.
1916 жылғы шілде, тамыз айларында көтеріліс бүкіл қазақ даласын қамтыды. Оны басу үшін патша өкіметі жазалаушы отрядтар жіберді. Оның құрамына жақсы қаруланған әскер бөлімдері, казак-орыс шоғырлары кірді.
Көтерілісті басу үшін патша үкіметі өзінің ескі «бөліп ал да билей бер» деген тактикасын да кеңінен қолданды. 1916 жылғы 23 тамызда Түркістан генерал-губернаторы Куропаткиннің жарлығымен майдан жұмыстарына шақырылудан қанаушы таптардың бірқатар өкілдері босатылды. Олар: Басқару органдарының (облыстық, ауылдық) қызметкерлері, жергілікті (бұратана) халықтың төменгі полицияда істеп жүргендері, имамдар, молдалар, медреседе істейтіндер, мекемелерде қаражат мәселесімен айналысатын бухгалтерлер мен есепшілер, мемлекеттік және жекелеген жоғары және орта білім беретін оқу орындарында оқып жүргендер, мемлекеттік мекемелерде қызмет істеп жүрген бұратана халықтың өкілдері, дворян және құрметті азаматтар әулетінен шыққан бұратан халықтың өкілдері. Мұның өзі патша үкіметіне жалпы халықтық қозғалыстан бұратана әкімшілігінің, байлар мен мұсылман діні өкілдерінің аздаған тобын бөліп алуға мүмкіндік берді.
Орта Азия мен Қазақ өлкесіндегі саяси жағдайды әуел бастан-ақ Ресейдің демократтық және либералдық саяси күштері жіті қадағалап отырды. 1916 жылы шілде айында Мемлекеттік Думаның мүшелері: мұсылман, кадет және еңбекшілер партияларының өкілдерінен құрылған фракциялар тыл жұмысына шақыру заңдарының өрескел бұзылғандығына Ресейдікң Ішкі істер министрлігі мен Әскери министрліктің назарын аудартты.Сонымен бірге бұл шараны жүзеге асырудың нақты тәртібін анықтауды талап етті. Бірақ оппозицияның бұл әрекетінен ешбір нәтиже шықпады. 1916 жылы тамызда Мемлекеттік Дума депутаттары А.Ф. Керенский мен К.Б. Тевкелев өз фракцияларының тапсырмасымен Қазақ өлкесі мен Орта Азияда орын алған оқиғалармен арнайы танысу үшін Түркістанға келеді.
Осы істердің нәтижесінде Думаның сол жылдардан солшылдар мен оңшылдардан тұратындепутаттар құрамының үштен бірі «бұратана» халықтарын тыл жұмыстарына алу жөнінде жарлық шығарған патша үкіметінің заңдық және саяси тұрғыдағы кінәсін дәлелдеуге тырысты. Алайда Ресей парламенті құқықтық жеңіске жете алмаған еді.
Жетісу өңіріндегі көтеріліс.1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің аса ірі орталығы Жетісу болды. Бүкіл қазақ сахарасы мен Түркістаннан майдан шебіне алынатын 400 мың адамның 87 мыңы Жетісу өңірінен еді. Жағдайдың шиеленісуіне байланысты 1916 жылғы 20 шілдеде генерал Куропаткин Түркістан өлкесінің генерал – губернаторы болып тағайындалды.
Жетісу өлкесінде патша жарлығы хабарланған күннен бастап шілде айының басында Жетісудың бірқатар болыстары қазақтарының басын қосқан съездер өтіп, онда жарлыққа мойынұсынбай қарулы қарсылық көрсету жөнінде шешім қабылданды. Соған сәйкес 17 шілдеде Түркістан өлкесінде әскери жағдай енгізілді. Көтерілісшілердің жазалаушы отрядтармен ірі қақтығыстары Асы, Қарқара, Самсы, Қастек, Нарынқол, Шарын, Құрам аудандарында болды. Көтеріліс тамыз айының ортасында Жетісу облысының болыстарын түгел қамтыды. Жетісудағы көтерілісі ошағын басу үшін патша үкіметі 16 зеңбірек және 47 пулеметпен қаруландырылған 95 рота, 24 казак жүздігі жіберілді. 1916 ж. қазан айында жазалаушы отрядтарға көтерілісшілердің батыл қарсылық көрсетуіне қарамастан көтерілістің бұл ошағы аяусыз басылып-жаншылды. Көтерілісті басқаннан кейін жаппай тұтқындау басталып, әскери-далалық сот іске кірісті. Жазалаушылар тек көтерілісшілерді ғана емес, бейбіт халықты да жазалады, көптеген ауылдарды жойып жіберді. Патша үкіметінің осындай жазалау шараларының салдарынан 300 мыңнан аса қазақтар мен қырғыздар Қытайға барып паналауға мәжбүр болды.
Сырдария облысында да халық көтерілісі кең ауқымда жүргізілді. Әулие-ата, Шымкент уездеріндегі көтерілісшілердің қарсылығы біраз уақытқа созылды. Алайда қыркүйек айының соңында олар аяусыз басылды. Көтерілісшілердің кейбір жасақтары Торғай облысына көшіп кетті. Жазалаушы отрядтармен кескілескен ұрыстарды Семей, Ақмола облыстарының көтерілісшілері де жүргізді. Бұл облыстардағы наразылықтарды басу үшін 12 кавалерия жүздігі және 11 күшейтілген жаяу әскер ротасы жіберілді.
1916 жылы қыркүйек-қазан айларында Зайсан, Өскемен, Қарқаралы, Ақмола уездерінде қарулы қақатығыстар басталды. Қазан айының соңында Бұл аймақта да көтеріліс аяусыз басылды. Халық көтерілістері Қазақ жерінің батыс аймақтарында, яғни Орал облысында да жаппай етек алды. Патша үкіметінің жазалаушы әскери бөлімдеріне Гурьев және Темір уездерінің көтерілісшілері табанды қарсылық көрсетті.
Ал Торғай обылысының барлық уездерін қамтыған көтеріліс ұйымдасқан, кең көлемде әрі табанды түрде өтті. Торғай ошағы Қазақ даласындағы көтерілістің ең ірі орталығына айналды.
Азаттық қозғалыстың өршуі барысында көтерілістің Торғайдағы ошағының ханы болып халық арасында беделді болған Нияз бидің ұрпағы Әбдіғаппар Жанбосынұлы сайланды. Кенесары ханның серіктерінің бірі, атақты Иман батырдың немересі Амнгелді Иманов көтерілісшілердің бас қолбасшысы-сардарбек болып тағайындалды. Бұл өлкедегі көтеріліс жетекшілерінің бірі, осы аймақтан шыққан Әліби Жангелдин болды. Көтерілісшілер арасында қатаң әскери тәртіп орнатылып, жасақ қазақтың дәстүрлі ондық жүйесіне негізделіп құрылды. Торғай даласына Қазақ өлкесінің басқа облыстарынан – сырдария, ақмола, Семей аймағынан көтерілісшілер көптеп келіп жатты. 1916 жылы қазанда олардың саны 50 мыңға жетті. Торғай даласындағы көтерілісті басу үшін 17 атқыштар ротасы, 18 казак жүздігі, 4 кавалерия эскадроны, 18 зеңбірек, 10 пулеметі бар экспедициялық корпус аттанды. 22 қазанда көтерілісшілер Торғай қаласын қоршауға алады. Бірақ оны басып алудың сәті түспеді. Себебі бұл жерге генерал-лейтенант А.Лавреньтев бастаған жазалаушы отряд келіп жетті. Патша үкіметінің жазалаушы әскери бөлімдерінің күшеюіне байланысты Әбдіғаппар ханның жасақтары партизандық күрес әдісне көшті. Әбдіғаппар ханның орталығы мен негізгі күштері Торғайдан 150 км қашықтықтағы Батпаққара сайында орналасты. Онда әскери-соғыс қимылдарын одан әрі жүргізу мен өз бақылауына алған аймақтарды басқаруды жүзеге асыратын Әскери Кеңес құрылды. Осы жерден жазалаушыларға қарсы жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар көтерілісінің Торғай ошағын басып-жаншуға қанша әрекеттенсе де патша жазалаушы отрядтарының әскери операциялары нәтижесіз аяқталды. Көтеріліс 1917 жылға дейін созылып, Ақпан революциясына ұласып кетті.
1917 жылғы ақпан айының жиырма үшінде болған «Үрпек – Доғал соғысы» - Әбдіғапар хан басқарған Торғайдағы ұлт – азаттық көтерілісіндегі ең ақырғы, алапат айқас болды. Доғал шайқасының тарихи маңыздылығы сол алдыңғы төрт қақтығыста көтерілісшілер жазалаушы отрядты кейде жеңіп, кейде жеңіліп жүрсе, енді соғыс өнерінен бірталай тәжірибе алған сарбаздар Доғал шайқасында ірі жеңіске жеткен.
Қару – жарақ, әскери дайындығы өздеріне тең болмаса да Әбдіғапар ханның жасағын жоя алмай, үлкен шығынға ұшырап, ызаланған жазалаушылар қайтар жолында жай кетпеді. Хан ордасының қасындағы қыстауды өртеп, мал – мүлкін тонады. Құмкешуде болған соғыстан кейін Қамыспайда отырған қырықмылтықтың он үш адамын жазықсыздан жазықсыз атып өлтірген жазалаушылардың жауыздығын білетін халық бастарының аман – сау қалғанына шүкіршілік айтты.
Осы Доғал шайқасы Ресейдегі Ақпан төңкерісіне ұласып, одан әрі 1917 жылғы қазан төңкерісіне ұласты.
Ақыры ұлт – азаттық күрес Ресейдегі азаматтық соғысына тірелді. Ұлт – азаттық көтерілісін өз ошағында тұншықтыру үшін 1916 жылғы қазан айында Торғай еліне жіберілген жазалаушылар отряды Ресейде ақпан төңкерісі болып, ІІ Николай патша тақтан түссе де қозғалысқа қатысқан қазақтарды қуғынға ұшыратуын қойған жоқ. Алайда сауаты бар, саясаттан хабары бар Әбдіғапар ел өмірінде үлкен бір өзгеріс болатынын ерте – ақ ұғынғанды. Ол енді қайткен күнде – де отарлап келген орыс мемлекетінің бұғауынан қалай босауға болады, сол туралы ойлана бастады. Әбдіғапар өлкеде қандай да бір өрелі істердің қолға алынуы үшін ең бірінші жазалау отрядын құрту немесе одан құтылу қажет екенін түсінді. Қашаннан қандай мәселені де бейбіт шешуге болатын болса, қан төгуден қашатын Әбдіғапар хан елде жүрген Әлібимен ақылдасып, Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесіне шұғыл жеделхат жіберткізді. 1917 жылғы наурыз айының жетісінде бір топ адам қол қойған бұл баяндауда Торғай облысында ескі үкіметтің жазалау отрядының осы уақытқа дейін өздерінің зорлық – зомбылығын тоқтатпай отырғандығы, ешкімге қажеті жоқ қантөгісті мемлекет мүддесі үшін дереу тоқтату керектігі айтылған. 600-ден астам сарбаз: «Патша құлап, бостандық болатын күн де бар екен – ау» - деп еңіреп жылады. Сол күннен бастап жиналған сарбаз еліне тарасты. Әбдіғапар жаңа үкіметке қарсы еместігін білдіріп хат жазып, Торғайға адам жіберді .
Торғай қазақтарының 1916 жылғы көтерілісінің бірнеше ерекшеліктерін атап көрсетуге болады. Біріншіден, Торғайдағы дүмпу көтеріліс аясынан шығып, бүкіл қазақтық сипат алды, төңкеріске ұласты. Екіншіден, бұл қозғалыс тек патша өкіметінің 1916 жылғы жарлығына әскери саясатына ғана қарсылық емес, ғасырлар бойғы жиналған халық бойындағы наразылықтың көрінісі болды. Үшіншіден, Торғай қаласының аясы облыс шеңберінен шықты, ол Ақмола, Сырдария облыстарын да қамтыды. Төртіншіден, қолына қару алған тек ауыл жігіттері емес еді, оның құрамында азды – көпті зиялы қауым өкілдері, кәсіпорындар мен темір жол жұмысшылары болды, яғни негізгі қозғаушы күш -толқыған халық болды. Бесіншіден, айқас, соғыс қыстың күні өтті. Ен даланың перзенті қазақ жігіттері төзімдік, қайсарлық көрсетті. Алтыншыдан, Торғай қозғалысы асқан ұйымдасқандықтың үлгісі болды. Жетіншіден, Торғай өңіріндегі айқаста орыс халқына қарсы өшпенділік болмады, тек режимге, өкіметке, оның қарулы күшіне деген қарсылық болды.
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының көп ғасырлық ұлт – азаттық қозғалысының тарихында ерекше зор маңызға ие болды. Қ. Қасымовтың басшылығымен болған ұлт – азаттық қозғалысынан кейін бірінші рет 1916 жылғы көтеріліс кең байтақ өлкенің барлық аймақтарын қамтып, бүкіл қазақтық сипат алды. Ол Қазақстан халқының ұлттық сана сезімінің өсуіне үлкен әсер етті. отаршылдық езгінің ұзақ жылдары ішінде олар ұлттық мүдделерінің ортақтығын тұңғыш рет ұғынды, белсенді саяси қызметке құлшынып, өзін отаршылдық езгіге қарсы күрес жүргізе алатын күш деп сезінді. Осының нәтижесінде патша үкіметінің моральдық – саяси беделі құлдырады. Халық қозғалысы барысында өкімет құрылымы, қарулы күштер, басқару аппараты құрылып, ұлт – азаттық революцияға ұласты. Ауқымдылығы мен қатысушыларды қамтуы және зардаптары жағынан алғанда ол империя құрамындағы отаршылдық езгінің бүкіл кезеңі ішіндегі азаттық күресінің шырқау шыңы болды.Осылайша 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының азаттық қозғалысының, жалпы ұлт-азаттық күресінің құрамдас бөлігі болды.
1917 жылы ақпанда Ресейде царизмді құлатқан буржуазиялық демократиялық революция жеңіске жетті. Петроградтағы ақпан оқиғалары туралы хабар Қазақстанға да жетті. Революциядан кейінгі алғашқы уақытта халық уақытша үкіметке сеніп, бейбітшілік орнап, шаруаларға жер, жұмысшыларға 8 сағаттық жұмыс күні беріледі деп дәмеленді. Жұмысшылардың едәуір бөлігі Уақытша үкіметтің органдары - азаматтық және атқару комитеттеріндегі жұмыстарға тұрды. Алайда наурыз демонстрациялары мен митингілері жұмысшы депутаттары Кеңестерінің құрылуына себепші болды. Мысалы Орынборда, Ташкентте, Омскіде 1 – 3 ақпанда Кеңестерге сайлау жүргізіліп, олардың алғашқы мәжілістері өтті. 1917 жылы ақпанда жұмысшы депутаттары Кеңестері Перовскіде, Қазалыда, Шалқарда, Ақтөбеде, Оралда, Петорпавлда және темір жол бойындағы қалаларда пайда болды.
Жұмысшы депутаттары Кеңестерінің көбі көп кешікпей Солдат депутаттарының кеңестерімен бірікті. Мысалы: Петропавлда, Семейде, Перовскіде т.б. Ал Қазалыда әуелден-ақ бірлескен Кеңес - Жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесі құрылды. Ақпан революциясының басты өзгешелігі сол, елде екі өкіметтілік – буржуазиялық Уақытша Үкімет пен Жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңестері пайда болды. Орталықта және жергілікті жерлерде буржуазияның саяси өкімет оргондарын құру үшін Мемлекеттік Дума, қалалық думалар және басқа комитеттер нақты негіз қалады. Уақытша өкімет жер жерде, соның ішінде ұлттық шет аймақтарда өзінің органдарын құрды. Қазақстанда үстемдігің сақтап қалу үшін және жекелеген мемлекеттік әрі үкіметтік мекемелерге «демократиялық түр» беру үшін Уақытша өкімет мемлекеттің әлеуметтік – экономикалық және ұлттық саясатын өзгертпестен, олардың аталуын ғана өзгертті.
Уақытша үкімет облыстар мен уездердің басшылығына кадеттер мен «әскери партияларына жататын бұрынғы патша шенеуніктері арасынан, сондай-ақ, ұлттық – либералдық қазақ зиялыларының жекелеген өкілдерінен (Ә. Бөкейханов, М.Тынышпаев, А. Бірімжанов) комисарлар қойды. Қазақ ұлттық интеллигенциясының жетекшісі Бөкейханов «Жаңарған Ресейдің азат азаматтары -қазақтарға» деген үндеу арнады. Онда Қазақстанға жаңа құрылысты, жаңа үкіметті қолдау үшін ұйымдасу қажет. Біздің ұранымыз – бірлесу және әділеттілік. Жер мәселесін тез талқылаңыздар. Біздің ұранымыз- «Демократиялық республика» және мал шаруашылығынан әрі егіншіліктен кім табыс алып жатса, жер соныкі деді. 25 – 28 наурызда делегат ретінде ол кадеттер партиясының XII съезінің жұмысына қатысып, аграрлық мәселе талқыланғанда сөз алып, қазақтардан заңсыз тартып алынған жерлер олардың өздеріне қайтарылуын талап етті.
Ақпан кезеңінен кейін ұлттық –либералдық қозғалыстың басшылары қоғамдық саяси дамудың өте маңызды мәселелері бойынша Уақытша үкіметтің жағына шығып кетті. Осыған байланысты оларда Уақытша үкіметке оппозициялы орган ретіндегі Кеңестерге деген теріс көзқарас пайда болды. Революция Қазақстан халқының барлық топтарын қозғалысқа алып келді. Реолюцияның алғашқы күндерінде - ақ Петрогад, Москва т.б. қалалардың Кеңестері Уақытша үкімет билігін толық құлатып, оны өз қолына ала алатындай дәрежеде болды. Бірақ олардың басшылары Уақытша үкіметпен ымыраласуға бейім болды. Соңында билік Уақытша үкіметтің қолына көшіп кетті. Қос өкіметтің болу фактісін Ақпан революциясының ішкі қарама-қайшылықтың, елдегі қоғамдық-саяси жағдайдың тұрақсыздығын, биліктің Үкіметке және Кеңестерге өтетінін бейнеледі.
1917 наурызында Қазақстанда барлық жерде Үкіметтің жергілікті органдарын –кәсіп иелерінің, көпестердің, шенеуніктердің мүдделерін білдіретін облыстық және уездік атқару комитеттері құрылды. Айталық 1917 жылы 4 наурызда Петропавлдың буржуазиялық топтары эсерлер мен меньшевиктердің оң қанатының басшылармен бірлесіп, құрамында Петропавл уездерінің аса ірі көпестері Черемисков, Казанцев, Нагаткин енген қоғамдық қауіпсіздіктің коалициялық комитетін құрды.
1917 жылы 3 наурызда Көкшетауда көпестер мен шенеуніктердің жиналысы уақытша коалициялық комитет сайлап, уездік съезд шақырылғанша, оған өкіметтің уездік органы міндетін атқаруды жүктеді.
1917 жылы 5.03. Семейде қоғамдық ұйымдар мен армияның облыстық атқақару комитеті пайда болды. Сондай-ақ Өскеменде де атқару комитеті пайда болды.
Қазақ комитеттері деп аталғандар, Қазақстанның қалаларында ірі дүкендері, сауда кәсіпорындары бар әрі «мұсылмандық», «татарлық» комитеттер мен құрылтайларға біріккен татар, өзбек, ұйғыр көпестері Уақытша үкіметтің Қазақстан облыстары мен уездеріндегі сенімді сүйеніштері болды.
Уақытша үкіметтің Қазақстандағы жергілікті органдары еңбекшілерді тонауын жалғастырып, олардың мойнына импералистік соғыстың ауыртпалықтарын артты.
Елдегі, соның ішінде Қазақстандағы 2-ші өкімет Жұмысшы, солдат және шаруалар депутаттарының Кеңесі болды. Қазақстанда бұл кеңестер орталық аудандардан біраз кейінірек, 1917 жылы наурыз айында пайда болды. Сонымен қоса олардың бірлесу процесі жүріп жатты. Ұйымшылдығы жұмысшылар мен солдаттардан әлдеқайда кем болуы себепті шаруалар депутаттарының Кеңестері 1917 жылы мамыр – маусым айларында пайда болды.
Өлкенің әлеуметтік-экономикалық, саяси жағдайына халықтың көп ұлттығына, әрі негізінен ұсақ буржуазиялығына, мұнда Сібір, Орынбор, Орал, және Жетісу кзактары әскерінің орналасуына байланысты, Қазақстандағы Қосөкіметтің ерекше өзгершіліктері болды.
Алғашқы күннен Қазақстан Кеңестері, әсіресе Жұмысшы және шаруа Кеңестері құрамы жағынан көп ұлтты болды. Онда орыстар, қазақ, украин, татар, ұйғыр, өзбек т.б. халықтың өкілдері болды. Солдат депутаттарының Кеңестеріне көбіне орыс, украйн, ішінара татарлар енді. Қазақстан Кеңестерінің көбінде ұсақ буржуазиялық партиялар, негізінде социалист – революционистердің партиялары басшылық рөл атқарды. Бұған большевиктердің әлсіздігі мен аздығы, жұмысшы ұйымшылдығының жеткіліксіздігі мен саяси жетілмегендігі, Қазақстанның әлеуметтік- экономикалық даму дәрежесінің төмендігі себеп болды. Уақытша Үкіметтің жергілікті органдарының құрылуы және өлкеде Кеңестердің ұйымдасырылуы кезеңінде (1917.03 – 04 басы) буржуазия мен революцияшыл демократия күштерінің арасында белгілі бір өзара түсіністік болды. Атқару комитеттері мен Кеңестер жер –жердегі патша әкімшілігін талқандауда бірлесіп жұмыс жасады, саяси тұтқындар мен жер аударылғандарды босатты, халық шаруашылығының негізгі мәселелерін шешуге тырысты. Алайда Владимир Ильич Лениннің эмиграциядан келуі, өзінің «Аперль тезистерінде» талаптарын алға қоюы, большевиктердің VII конференциясының шешімдері партия мен үкіметтің, атқару комитеті мен Кеңестерінің соғыс пен бейбітшілік, аграрлық, ұлттық және мемлекеттік мәселелері бойынша ашық ымыраға келмейтін қарсыластық бағытын белгілеп берді. В.И. Ленин буржуазиялық-демократиялық революцияны социалистік революцияға ұластыру бағытын белгілеп берді. Революцияның жаңа кезеңін «Бүкіл өкімет Кеңестерге» деген ұранмен айқындалды. Бұл ұран Қосөкіметті жойып, Кеңестердің жеке дара билігін алып келуі тиіс болды. Бұл оқиғалар ұлттық либералдық қозғалысты қиын жағдайларға түсірді. Оның жетекшілері 1917 жылы сәуір мен мамырда бүкіл Қазақстан бойынша облыстық және уездік Қазақ съездерін өткізді. Онда облыстық және ұлттық кмитеттер сайланды. Делегаттардың көбі Уақытша Үкімет пен оның органдарын қолдады, сонымен қатар қазақ халақына ықпалын нығайтуға талпынды.
Қазақ халақының өкілі Ә. Бөкейханов Торғай облысына, М. Тынышпаев Жетісуға, М. Шоқаев Түркістанға Уақытша Үкіметтің комиссарлары болып тағайындалды. Бірақ олар отарлық әкімшіліктің шенеуніктері болғандықтан, жергілікті қазақ халқының мәселелерін шеше алмады. Сол арада соғыстың жалғасуы, Уақытша Үкіметтің халыққа қарсы саясаты еңбекшілерге үлкен ауыртпалық түсірді. 1917 жылдың көктемі мен жазында Қазақ халқының барлық топтарын саясаттандыру күшейді. Ауылдар мен деревниялардың саяси өміріне еліне қайтқан тыл жұмыстарына қатысқандар (150 мың) жаңа леп әкелді. Олар саяси жағынан сауатты болды, бостандық үшін күресті. 1917 жылдың көктем- жазында қазақ еңбекшілерінің арасында тыл жұмысшыларын біріктіретін ұйымдар, революцияшыл-демократиялық жастар ұйымдары пайда болды. Олар «Верный қаласы мұсылман жұмысшыларының біріккен Одағы», Жаркенттегі жұмысшылар Одағы, Түркістан өлкесіне кіретін Қазақстанның Оңтүстік облысындағы мұсылман еңбекшілерінің Одағы, оқушы жастар мен ауыл мұғалімдерін біріктірген жастар ұйымдары мен үйірмелері: Омскіде – демократиялық оқушы жастар Кеңесі, Ақмолада-Жас Қазақ, Петропавлда- «Талап», Семейде-«Жанар», Әулиеата уезіндегі Меркіде - Қазақ жастарының революциялық Одағы пайда болды. Алғашқыда олар мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізу міндетін қойса, кейін қоғамдық – саяси қозғалыстың даму процесінде таптық әлеуметтік, саяси міндеттерді шешуге жақындай түсті. С. Сейфуллин бастаған «Жас Қазақ» пен Т. Рысқұлов бастаған «Қазақ жастарының революциялық Одағы» Кеңестерге қосылды. Кейбірі ұлттық-либералдық интеллигенция жетекшілеріне ерді. Еңбекшілердің, солдаттардың, матростардың 1917 жылғы 4-5 шілдедегі Петроградтағы өткен демонстрацияларын Уақытша Үкімет қарулы күшпен басты. 7 шілдеде Ленинді қамауға алуға бұйрық шығарылып, майдан мен тылда большевиктерді қуғындау басталды.
1917 жылы 11 шілдеде Кеңестердің Орталық атқару комитеті Уақытша Үкіметке шектеусіз уәкілдіктер беру туралы мәлімдеді, осы арқылы қос өкіметтікті жою заңды түрде бекітілді. В.И. Ленин өкіметтің пролетариатқа бейбіт жолмен өтуі мүмкін еместігін, қарулы көтеріліс керектігін атап көрсетті.
2. Іс жүзінде патша самодержавиесінің саясатын жалғастыра отырып, Уақытша Үкімет Қазақстанда ұлт мәселелерін шеше алмас еді, әрі ол аграрлық мәселені шешуге де ұмтылмады. Басқа езілген халықтар сияқты қазақтың өзін - өзі билеуі немесе автономия алу мәселелерін ол тіпті күн тәртібіне қоюға тырыспады. Бұл Ә. Бөкейхановтың «Қазақ» газетінде өзінің кадеттер партиясынан шығатындығын жұрт алдында мәлімдеуіне себеп болды. Ол 3 мәселені атап көрсетті: Кадет партиясы жерді меншік етіп бергенді жөн көрді. Егер қазақ жердң меншік етіп алса, башқұрттарша көбі мұжыққа сатып, біраз жылда жалаңаш шыға келеді. Кадет париясы ұлт автономиясына қарсы. Біз Алаш ұранды жұрт, Үкімет ұлт автономиясын тікпек болдық. Біздің қазақ – қырғыз дін ісін көркейтетін болса, үкімет ісінен бөліп қойған болады. Кадет партиясы менің бұл пікіріме өзгеше қарайды. Сондықтан мен қазаққа Алаш партиясын ашуға кірістім. Қазақ либералдық қозғалысының басшылары осы жағдайда, саяси процестердің шапшандай түскенін ескеріп, жалпы қазақтық съезд өткізуді жылдамдатуға шешім қабылдады.
Қазақсанның барлық облыстарынан дерлік өкілдері қатысқан 1-ші жалпы қазақтық съезд Орынбор қаласында 1917 жылы 21- 26 шілдеде өтті. Күн тәрітбінде 14 мәселе болды. Олар: мемлекеттік басқару жүйесі, қазақ облыстарының автономиясы, жер мәселесі, Құрылтай жиналысын шақыру және қазақ облыстарында оның сайлауына әзірлік, бүкіл ресейлік мұсылман съезі, Қазақ саяси партиясын құру, Жетісу облысындағы оқиғалар, Киевтегі бүкілресейлік федеративтік кеңеске және Петроградтағы халыққа білім беру жөніндегі комиссияның жұмысына қазақтардың қатысуы туралы мәселелер еді. Делегаттар ұлттық автономия проблемасына, жер мәселелерінің шешілуіне, Құрылтай жиналысына әзірлікке және қазақ саяси партияларын құруға басты назар аударды. Съезд алдында «Қазақ» газетінің беттерінде автономия қандай болады деген көзқарастар айтылған мақалалар жарияланды.
А. Байтұрсынов пен М. Дулатов тәуелсіз автономиялы қазақ мемлекетін құруды жақтады. Бөкейханов «демократиялық, федеративтік және парламенттік Ресей республикасындағы» қазақтың ұлттық – территориялық автономиясы болғанын ұнатты. Бұл пікірді көпшілік делегаттар қолдады. «Қазақ облыстары территориялды ұлттық автономияны алуға тиіс»-деп көрсетілді қарарда. Съезд жұмысындағы өзекті мәселе – жер мәселесі болды. Қарардың негізгі желісі: Қазақ қоғамы жерінің тартып алынуы тиылады, тәркіленген барлық жер, сонымен қатар қоныс аудару басқармаларының әлі бөлініп үлгерілмеген жер учаскелері дәстүрлі пайдаланылуы үшін қазақ қауымдарына қайтарылады, ценз енгізу негізінде далаға көшіп келу тоқталады.
Съезд Құрылтай жиналысына дайындық мәселесін талқылады, кандидаттар тізіміне 81 адам Қазақстанның барлық аймақтарының, сонымен қатар Бұқарадағы, Ферғанадағы, Хиуадағы қазақ қауымының өкілдері енді. Олардың ішінде «Қазақ» газеттерінің басшылары, қазақ ұлттық либералдық қозғалысының жетекшілері Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, аймақтар жетекшілері Ә. Ермеков, Х. Ғаббасов(Семей), Ж. Досмұхамедов (Батыс Қазақстан), М. Тынышпаев (Жетісу), М. Шоқаев, С. Асфендияров, (Түркістан өлкесі) болды. Кандидаттар арасында сонымен қатар орыс ғалымы Г. Потанин мен саяси қайраткері В. Чайкин жүрді. Съезд шешімдеріне «Қазақ» газетінде топтасқан қазақ интеллигенттері күшті ықпал жасады. Нәтижесінде мұсылман діндарларының қазақ халқына ықпал етуі азайды. Олардың соттары жойылды, орнына құқықтық құрылымдар енгізілуге тиіс болды, әйелдер еркектермен тең құқылы деп саналып, қалың малға тиым салынды. Білім алу міндетті іс деп табылды және оны іске асыру азаматтық өкіметке жүктелетін болды. Сонымен қатар съезд шешімдері Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстарындағы және Закаспий облыстарының қазақ аудандарындағы мұсылмандарды басқару үшін Орынборда тәуелсіз муфтилік құру керектігін айтты.
Бүкілқазақтық 1-ші съезд шын мәнінде қазақтың ұлттық саяси партиясы «Алаштың» съезі болып табылды. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов және буржуазиялық-демократиялық бағыттағы қазақ интеллигенциясының басқа өкілдері «Алаш» париясының жетекшілері болды. Алаш партиясына сонымен қатар ғылыми және шығармашылық инеллигенцияның өкілдері: М. Тынышбаев, М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердиев, Ғ. Қарашаев, С. Торайғыров, Х. Ғаббасов, Ә.Ермеков Ж. және Х. Досмұхамедовтар т.б. кірді. Олар қазақ қоғамы дайын болмағандықтан, социалисік бағдарламаны қабылдамады. «Қазақ халқын отарлық езгіден азат ету» ұраны төңірегіне топтасты.
Петроградтағы революциядан кейін бірден «Қазақ» газетінің 21 қарашадағы санында «Алаш» партиясының Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Елдес Ғұмаров, Есенғали Тұрмұхамедов, Ғабдухамит Жүндібаев және Ғазымбек Бірімжанов құрастырған бағдарламаның жобасы жарияланды. Бағдарлама 10 пункттен тұрды.
1. Мемлекет қалпы (мемлекеттң іргесі бөлек, ынтымағы бір болады).
2. Жергілікті бостандық (қазақ жүрген облыстардың өз тізгіні өзінде, Россия республикасының Федерациялы 1 ағзасы болу ).
3. Негізгі құқық (Россия Республикасында дінге, қанға қарамай, ер, әйел адам баласы тең болу).
4. Дін (дін ісі мемлекет ісінен бөлек. Дін біткенге тең құқық, муфтилік қазақта өз алдына болу).
5. Билік пен сот. (Судья жергілікті жұрттың тілін білу, қазақ көп жерде сот тілі қазақ тілі болу).
6. Ел қорғау (әскерлік жастағы жастар жерінде үйретіліп, қызмет ету, әскери қызметті қазақ).
7. Салық (Хал ахуал, табысқа қарай ).
8. Жұмысшылар (Заңда болу. «Алаш» партиясы жұмысшылар турасында социал –демократтардың меньшевиктік тобының бағдарламасын жақтайды).
9. Ғылым – білім үйрету (оқу кімге болса да ақысыз болу, қазақ тілінде орта мектеп, университет ашу, оқу жолы өз алдына автономия болу, үкімет оқу ісіне араласпау).
10. Жер мәселесі «Учредительное собрание заң жасағанда жерді ең алдымен жергілікті жұртқа беру, қазақ орналасқанша мұжық келмеуі, бұрынғы жерлердің мұжық отырмағаны қазаққа қайтуы».
Бұл бағдарлама Құрылтай жиналысына сайлауда «Алаш» партиясының ірі табысқа жетуін қамтамасыз етті.
1917 ж. 14 наурызда Қазақ өлкесінің оңтүстік аймағында «Шуро-и-Ислам» одағы құрылды (исламды жақтаушылар кеңесі). Оның жетекшілері қатарында М. Абдрашидханов, М.Шоқай және т.б. болды. Бұл одақтың идеологиясы түркі-мұсылман халықтарының басын біріктіріп, әрбір ұлттың өзін-өзі басқаруына қол жеткізу болатын. Олардың бастамасымен 16 сәуірде Ташкентте 150 делегат қатысқан Жалпытүркістандық құрылтай шақырылды. Съездің тең төрағасы болып М. Абдрашидханов пен Сералы Лапин, ал хатшылыққа М.Шоқай сайланды. Съезде қаралған негізгі мәселелер: Уақытша үкіметке көзқарас және патша үкіметі құлатылғаннан кейінгі Түркістанды басқару туралы болды. Сондай-ақ, съезд Уақытша үкіметті қолдай отырып, Ресейдің федеративтік, демократиялық, парламенттік республика ретінде өзінің президенті мен Құрылтай жиналысы болуы мен облыстарға автономия беру туралы (оның ішінде Түркістанға) идеясын ұсынды. Жалпы Түркістан ұйымын-Түркістан мұсылман кеңесін құру туралы міндеттер қойылды. 1917 ж. 12 маусымда ондай ұйым құрылып, оның төралығына М.Шоқай тағайындалды. Бұл ұйым ұлттық-демократиялық бағыттағы саяси күштермен тығыз одақ жасауға ұмтылды. «Алаш» партиясымен де байланыс орнатты. «Шуро-и-Ислам» 1917 ж. 2 қазанда кеңес үкіметін мойындамау жөнінде шешім қабылдады. 1917 жылы қарашада «Шуро-и-Исламның» белсенді саяси қызметінің нәтижесінде ІV Төтенше өлкелік мұсылман съезі шақырылып, онда Қоқан автономиясы жарияланды. 1917 жылы 26 қарашада Қоқанда өткен Түркістан мұсылмандарының өлкелік ІV Төтенше съезінің жұмысына 300-ден астам делегат қатысты. Съезге қазақ халқының өкілдері ретінде Ә.Бөкейханов, М.Тынышпаев, М.Шоқай сынды т.б. көрнекті қоғам қайраткерлері қатысты. 27 қарашада съезд Түркістан автономиясын құру туралы қаулыны жариялады. Түркістан автономиясы Уақытша үкіметінің құрамы 12 адамнан – 8 жергілікті халық өкілінен, 4 басқа ұлт өкілінен жасақталды. Түркістан автономиясының Премьер-министрі және Ішкі істер министрі болып М.Тынышпаев, Сыртқы істер министрі болып М.Шоқай сайланды. Кейін М.Шоқай Премьер-министр болды. Сонымен бірге құрамы 54 адамнан тұратын Ұлттық жиналыс құрылып, оның үштен бір бөлігі жергілікті емес ұлт өкілдерінен құралатыны анықталды. 1917 жылы 1 желтоқсанда Түркістан автономиялық үкіметі өлке халқына үндеу жариялады. Үндеуде Түркістан Ресей Федеративтік Демократиялық республикасының автономиялық бөлігі болатынын мәлімдеді. Съездің өткізілген орны және автономияның әкімшілік орталығы Қоқан қаласында орналасқандықтан, оны Қоқан автономиясы деп те атады.
1918 жылы қаңтарда Қоқан автономиясы большевиктердің тарапынан қарулы қысымға ұшырады. Олар премьер-министр М.Шоқайға Кеңес үкіметін мойындау, қаруларын тапсыру және милиция органдарын тарату туралы ультиматум қойды. Бірақ олардың талаптарын орындаудан Түркістан үкіметі бас тартты. Қоқан автономиясын жою үшін бұл аймаққа 1918 ж. ақпан айының 5-нен 6-на қараған түні 11 эшелон кавалерия, артиллерия және жаяу әскер бөлімдері жеткізілді. Ал 6-7 ақпанда Қоқан автономиясын большевиктер әскери күшпен талқандады. Автономия жетекшілері бас сауғалауға мәжбүр болды. «Шуро-и-Ислам» ұйымы ыдырап кетті. Осылайша, Түркістан автономиясы жойылды. Қазақ өлкесінде Кеңес үкіметін орнату әртүрлі жағдайда жүргізілді. 1917 ж. қазаны мен 1918 ж. наурызы аралығында кеңес үкіметі тек Оралдан басқа жерлерде, Қазақ өлкесінің барлық аумағында орнатылды. Кеңестерге қарсы күштердің ошақтары Орынбор, Орал, Жетісу аудандары болды. 1917 ж. қазан төңкерісінен кейін қалыптасқан саяси жағдайда алдағы іс-шаралардың бағдарын айқындау үшін 1917 жылғы 5 – 13 желтоқсанда Орынборда екінші Жалпықазақ съезі өтті.
ІІ Жалпықазақ съезінің күн тәртібіне мына мәселелер енгізілді: Сібір, Түркістан автономиялары және оңтүстік-шығыс одағы туралы, қазақ облыстарының автономиясы, милиция, ұлттық кеңес, білім беру, ұлттық қор, мүфтиат, халық соты,ауылдық басқару, азық-түлік мәселесі.
Төралқа төрағасы Бақтыкерей Құлманов және оның орынбасарлары Ә. Бөкейханов, Әзімхан Кенесарин, Халел Досмұхамедов және Омар Қарашев басқаларын съезд тез өзгеріп жатқан саяси жағдайларда ең алдымен қазақ автономиясын құру және оның Үкіметін қалыптастыру мәселелеріне бірінші кезекте көңіл бөле отырып талқылады.
Съездің негізгі мәселесі Қазақ автономиясын жариялау туралы болды. Автономия туралы баяндаманы Ә.Бөкейханов жасады. Бұл баяндама және және автономия құру мәселесі ерекше комиссияның қарауына жіберілді. Комиссия атынан Х. Ғаббасов сөйледі. Баяндаманы талқылау барысында Қазан төңкерісінен кейін Уақытша үкіметтің құлағаны, Ресей мемлекетінің биліктен айырылғаны, ешқандай биліктің жоқ кезінде елде азамат соғысының тууы мүмкін екені және мұндай қиын жағдайдан шығудың тек бір ғана жолы – ол Қазақ өлкесіндегі барлық облыстардың халқы мойындайтындай билік орнату болып табылатындығы туралы қорытынды жасалды. Съезд қазақ облыстарының автономиясын құруға және оған «Алаш» деген атау беруге қаулы қабылдады. Уақытша «Алашорда» Ұлттық Кеңесі құрылып, құрамына 25 адам енгізілетін болды. Ондағы 10 орын орыс және басқа да ұлт өкілдіріне бөлінді. Алашорданың орталығы ретінде Семей қаласын белгіледі. Алашорда үкіметінің төрағасы болып баламалы түрде көпшілік дауыспен Ә.Бөкейханов сайланды.
Съезд Қазақ автономиясы құрамына Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу облыстары және Закаспий облыстары мен Алтай губерниясының қазақтар мекендеген аудандары енуге тиіс деп шешті.
Съезд қазақ милициясын құру жоспарын жасады. Әрбір облыста құрылатын милицияны қару-жарақпен қамтамасыз етуді Орталық әкімшілік салық салу арқылы алынатын қаржы есебінен жүзеге асыруға тиіс болды. Офицерлерді даярлауда Орынборлық казактардың тәжірибесі мен көмегін пайдалану керек деп шешті. Ал бұл Орынбор атаман Дутов басқарған ақгвардияшылармен Одақ құру деген сөз еді. Бұл Одақ формальды түрде және пайдасы аз болса да Алаш Орданың жағдайын қиындатып жіберді.
Алаш партиясының басшылығы Орталық Кеңес үкіметімен, оның жергілікті орындарымен байланыс жасауға тырысты. Ә. Бөкейханов Ленинмен және Ұлттар ісі жөніндегі халық комиссары Сталинмен кездесуге Москваға Халел мен Жанша Досмұхамедовтарды жібереді. Ал Халел Ғаббасов Ә. Бөкейхановтың тапсыруымен 1918 жылы 20.03. телеграф арқылы Сталинмен сөйлеседі.
Алашорда жетекшілері «Ресей халықтары құқықтарының Декларациясын» негізге ала отырып, Алаш автономиясы мен Кеңес үкіметінің бірін-бірі өзара тануы жөнінде талап қойған еді. Алайда бұл талап орындалмады. Олар Ресей халықтарына кеңестік үлгідегі автономия берілетінін мәлімдеді. Алашорда үкіметінің дипломатиялық қадамдары кеңестік билік тарапынан қабылданбады. Алашорда жетекшілері Кеңес үкіметімен байланыс орнату және олармен ымыраға келу саясатынан бас тартып, оларға қарсы саяси күштермен одақтасу тактикасына көшті. Осыдан бастап, Орынборда Кеңес үкіметін құлатқан атаман А. Дутовпен, Самарадағы Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитетімен, Омбыдағы Уақытша Сібір үкіметімен байланыс орнатады. Алашорда үкіметінің 1918 ж. шілдедегі қаулысына сәйкес «Алаш автономиясы аумағында Кеңес үкіметінің барлық декреттері заңсыз» деп танылды. Ал сол жылы тамыз айында Семейде тұңғыш Алаш атты полкі құрылды. Бұл ІІ Жалпықазақ съезінде қабылданған Алаш әскерін жасақтау туралы қаулысын жүзеге асырудың бастамасы болды.
1918 жылы 11-14 қыркүйекте тарихта «Уфа Директориясы» деген атпен қалған кеңес шақырылды. Ол Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы мүшелерінің, уақытша Сібір үкіметі өкілдерінің, Орынбор, Орал, Сібір, Иркутск, Жетісу, Енисей, Астрахан казак әскерлерінің, Башқұрт, Алаш, Түркістан үкіметтерінің бірқатар саяси партиялар өкілдерінің басын қосты. Жиында Уфа директориясының құрылуына байланысты Ресейде бір орталықтан басқарылатын биліктің құрылатындығы және автономиялық басқаруды тоқтату жөнінде шешім қабылданды. 1918 ж. 4 қарашадағы осы органның арнайы грамотасында барлық облыстық үкіметтердің қызметтері тоқтатылатыны, оның ішінде «1-Алаш үкіметі - Алашорда өз қызметін тоқтатты» деген қаулы шығарылған. Осылайша Кеңес үкіметіне қарсы күштердің басын қосқан Уфа директриясы өзінің шешімімен Алашорданың қызметін тоқтатты.
1918 жылы 11 қыркүйекте Алашорданың Батыс бөлімі құрылды. Оның орталығы болып Орал облысының Жамбейті қаласы белгіленді, ал жетекшісі Ж. Досмұхаметов болды. Бұл мәселе бойынша: «Әскери жағдай мен жол қатынасының нашар дамуына байланысты Алаш автономиясының батыс бөлігін басқару үшін Алашорда бөлімі құрылады»,-деп көрсетілді. Батыс бөлім, яғни Ойыл уәлаяты құрамына: Орал облысы, Бөкей Ордасы, Маңғыстау уезі, Торғай облысының Ақтөбе, Ырғыз уездері кірді. Алашорданың Шығыс бөлімінің орталығы Семейде орналасты.
Кеңес өкіметін орнату кезеңінде Жергілікті Кеңестердегі билік РСДРП (б)-ң радикал-қырғи қимылды қызметкерлері қолында болған – Петропавл, Перовск (Қызылорда), Әулие Ата (Жамбыл) бірқатар қалаларында Алаш белсенділері тұтқындалды. Тек Семей, Верный т.б. қысқа мерзімге қарым-қатынас орнатуға әрең қол жетті. Мысалы, Семей облыстық Кеңесінің құрамына Алаш жергілікті ұйымы басшыларының бірі Х. Ғаббасовты, уездік жер Кеңесінің төрағасы Қозбағаровты, уездік Кеңес құрамына Алаш белсенділері Б. Сәрсенов пен И. Әлімбековты енгізеді. Бірақ екі жақ та бір - біріне сенбейді, олардың әрқайсысының өздерінің саяси мақсаттары болды. Кеңестер Алаш басшылары, белсенділері арқылы Қазақ арасындағы ықпалын күшейтпек болса, ал Алаш өкілдері Кеңесті қолдаған болып оның өкілдері арқылы Кеңесті ішінен ірітпекші болды.
Қазақстандағы «Үш жүз» партиясына тоқталар болсақ, ол өзінің саяси ықпалын қазақ өлкесінің солтүстік-шығыс аймағында жүргізді. «Үш жүз» партиясының орталық Комитеті Омбыда орналасты. Оның негізін қалаушы Мұқан Айтпенов болды. Бірақ «Үш жүз» партиясының қызметі Көлбай Төгісов есімімен тығыз байланысты болды. 1917 жылы қарашада К.Төгісов пен оның жақтастары «Үш жүз» «Қырғыздың (қазақтың) социалистік партиясын» құрды. Бұл «Үш жүз» партиясының большевиктер басқарған Кеңес өкіметімен қарым-қатынасы басқаша қалыптасты. Партия басшысы Көлбай Төгісов пен оның серіктерінің саяси көзқарастары, іс - әрекеті 1917 жылдың күзінен 1918 жылдың басына дейін елеулі өзгереді. Алғашқыда олар социал – революцияшыл партиямен одақтасуды қолдаса, 1918 жылдың қаңтарынан бастап Кеңес өкіметін жер-жерде ұйымдастырып, нығайту ісіне белсене араласады. Сондықтан большевиктердің алашордашыларға қарсы күресінде одақтасына айналады. Бұған қарамастан Алашорда (1917.12 – 1918.03) қазақтардың бейтараптығы мен жергілікті Кеңестің әлсіздігін пайдаланып, облыстарда әкімшілік құруға, милиция отрядтарын ұйымдастыруға кіріседі. Бірақ көп ұзамай басталған Азамат соғысы Қазақстанда жаңа әскери – саяси жағдай туғызды. Осы кезеңде К.Төгісов, 1919 жылы наурызда, колчак үкіметі тарапынан кеңес қайраткері ретінде қуғынға ұшырап, атылды. Жетекшілерінен айырылған «Үш жүз» партиясы да сол кезде өз қызметін тоқтатты. Ал, Алашорда үкіметінің кейінгі тағдыры бүкіл Ресей аумағын қамтыған Азамат соғысының күрделі оқиғаларымен тығыз байланыста өрбіді. 1919 жылы олар Колчак үкіметінің (Бүкілресейлік Уақытша үкімет) ықпалында болды. Бірақ Колчак үкіметі де Алашорда жетекшілерінің автономия құру жөніндегі үмітін ақтамады. Керісінше, адмирал Колчак монархиялық билік орнату идеясын көтере бастаған еді. Осылайша қазақ зиялылары өте күрделі жағдайда қалды.
Азамат соғысында қазақ халқын өз жағына тарту үшін Кеңес үкіметі Алашорда жетекшілерімен қарым-қатынас орнату керектігін жақсы түсінді. Сөйтіп, Кеңес үкіметі 1919 ж. 4 қарашада Алашорда құрамында болған азаматтарға кешірім жасау жөнінде қаулы шығарды. Сол жылдың 21 желтоқсанында Алашорда жетекшілері Кеңестер жағына өту туралы шешім қабылдайды. Ал 1920 жылы 9 наурызда Алаш автономиясы мен Алашорда үкіметін тарату жөнінде Кеңес үкіметінің қаулысы қабылданды.
Осылайша Алаш жетекшілерінің қазақ халқының ұлттық мемлекеттілігін қайта қалпына келтіру жолындағы қажырлы күресі қазақ қоғамының саяси интеллектуалдық әлеуетінің жоғары екенін көрсетті. Алаш автономиясының тарихы қысқа болса да, бұл тәжірибе кеңестік автономияны қалыптастыру ісінде шешуші рөл атқарған болатын.
Негізгі әдебиеттер:
Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –Алма-Ата,1991.
Кан Г.В., Шаяхметов Н.У. Қазақстан тарихы. – Алматыкітап, 2007.
Чапай М. Қазақстан тарихы. –А., 2008.
Қосымша әдебиеттер:
М. Қозыбаев. Жауды шаптым ту байлап – Алматы., 1994 жыл.
Қаһарлы 1916 жыл. ІІ том – Алматы., 1998 ж.
Өзбекәлі Жәнібеков 1916 жыл: әңгімелер және дастандар. – Алматы., 1996
Марат Мырзағалиұлы. 1916–1917 жылдардағы Торғай қазақтарының көтерілісі. – Алматы., 2005ж.
4 тақырып. Кеңестік Қазақстан қоғамы қалыптасуының тарихи түпқайнары.
Жоспар:
1. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және Қазақстандағы саяси жағдай.
2. Қазақстан азамат соғысы жылдарында.
3. Қазақ зиялыларының ұлттық мемлекет құру жолындағы қызметі
4. «Әскери коммунизм» саясатының мәні.
5. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы
1.1917 жылы жаз айлары мен күз басында халық большевиктердің жағына көптеп шыға бастады. Оған большевиктердің Кеңестердегі ықпалы арта түскені себеп болды. Корниловтықтарды талқандау контрреволюция күштерін әлсіретіп, большевиктердің беделін арттырды. 1917 жылы шілде оқиғаларынан кейін күн тәртібінен алып тасталынған «Бүкіл өкімет Кеңестерге берілсін» деген ұранын қайта көтерді.
Бүкіл елде экономикалық дағдарыс басталды. Еңбекшілердің жағдайы нашарлап, Жетісу мен Сырдария облыстарының аудандарын аштық жайлады. 1917 жылы қыркүйек-қазан айларында петропавл, Орал, Орынбор-Ташкент теміржолының бірқатар бекеттерінің жұмысшылары ереуілге шықты. Верный мен Әулиеата қалаларында жұмысшылардың жаппай бас көтерулері болып өтті. Жұмысшылардың ереуілдері қала кедейлері мен солдаттардан қолдау тапты. Мұндай наразылықтар халықтық сипат ала бастады. Айлар өтсе де, Уақытша үкімет халықтың жағдайын жақсартатын ешқандай шара қолданбады. Оның жергілікті билік органдары саяси ықпалынан айырыла бастады. Соған қарамастан Уақытша үкімет еңбекшілердің ереуілдерін күшпен басу жолына түсті.
1917 жылы 24 қазанда (6. XI.) Петрогадта Уақытша үкіметке қарсы Ленин бастаған қарулы көтеріліс басталды. Ертеңіне жұмысшылар, солдаттар, матростар аса маңызды орындарды басып алды. Ресейдегі мемлекеттік билік Кеңес өкіметінің қолына көшті. 25 қазандағы В.И. Лениннің «Ресей азаматтарына үндеуінде» Уақытша үкіметтің құлатылғандығы, мемлекет билігі Петроград жұмысшы және солдат депутатарының органы - Әкери революциялық комитеттің қолына көшкендігі жарияланды.
1917 жылы 25 қазанның кешінде Смольныйда Кеңестердің Бүкілресейлік ІІ съезі ашылды, онда В.И. Ленин әзірлеген «Жұмысшыларға, солдаттарға және шаруаларға» үндеуі оқылды. Онда үкімет билігінің кеңестердің қолына көшкендігі айтылды.
26 қазанда Кеңес үкіметінің алғашқы декреттері – «Бітім туралы декрет» және «Жер туралы декрет» қабылданды. «Бітім туралы декретте» кеңес үкіметі соғысып жатқан барлық мемлекеттер мен халықтарды тез арада демократиялық әділ бітім жасау туралы келіссөзді бастауға шақырды. Ал «жер туралы декрет» бойынша жерге жекеменшік құқығы жойылып, жердің бәрі мемлекет меншігі болып жарияланды.
1917 жылы 3 қарашада «Ресей халықтары құқықтарының Декларациясы» жарияланды. Онда Ресей халықтарының теңдігі, еркіндігі, өзін-өзі басқару құқықтары, тіпті жеке бөліну және дербес мемлекет құру құқығы, сондай-ақ ұлттық және діни шектеулерді жою, саны аз халықтар мен этникалық топтардың еркін дамуын қамтамасыз ету туралы уәде берілді. 1917 жылы 20 қарашада Кеңес үкіметінің «Ресей және Шығыстың мұсылман еңбекшілеріне!» атты үндеуінде мұсылман халықтардың ұлттық және мәдени мекемелеріне, салт-дәстүрлеріне, діни сенімдеріне қол сұғылмайтыны және еркін дамитыны атап көрсетілді.
Көтерілістің жеңіске жетуі, сонымен қатар Қазақстанмен іргелес ірі қалалар -Ташкентте, Омскіде, Орынборда, Астраханьда Кеңес өкіметі орнауының Қазақстанда бүкіл өкімет билігінің Кеңестер қолына өтуі үшін шешуші маңызы болды. Алайда Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату 4 айға, 1917 жылдың аяғынан 1918 жылдың наурызына дейін созылды. Бұл процесс өлкенің әлеуметтік – экономикалық және мәдени артта қалуынан, жергілікті жұмысшы табы мен большевиктік ұйымдардың сан жағынан аз әрі әлсіз болғандығынан, ұлтаралық қатынастардың күрделігінен туған қиыншылықтар себебінен шиеленісе түсті. Орал, Жетісу, Сібір және Орынбор казак әскерлерінің әскери үкіметтерінің қарсыласуымен, сонымен қатар әртүрлі қалаларда (әсіресе Оралда) орталық аудандардан қашқан бұрынғы құлатылған Уақытша үкімет жақтастарының шоғырлануымен қиыншылықты жағдай одан бетер күшейе түсті.
Сырдария, Ақмола облыстарының және Бөкей Ордасының көптеген аудандарында большевиктер бастаған күштер шешуші басымдықта болғандықтан да, Уақытша үкіметтің жақтаушылары оларға қарулы қарсылық көрсете алмады, сондықтан да кеңес өкіметі бейбіт жолмен жеңіп шықты.
30 қазанда Перовскіде жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесі билікті өз қолына алды. 1 қарашада қарулы көтеріліс нәтижесінде Ташкентте Кеңестер билігі орнады. 6 қарашада Әулиеатада да билік Кеңестерге көшті. Кеңестер билігі қараша айының басында Черняевте, желтоқсан айында, жоғарыда аталған Бөкей Ордасында, Петропавлда, Көкшетауда, Атбасарда, Қостанайда орнады. 1918 жылы 18 қаңтарда Орынборда Кеңестер билігі атаман Дутовтың қарулы қарсылығын басу жолымен орнады. 17 ақпанда Семейде, Өскеменде, Қарқаралыда, Зайсанда, 3 наурызда Верный мен бүкіл Жетісу облысында кеңес үкіметі орнады. Ал Оралда кенңестік билік орнату күрделі жағдайда өтті. Мұнда Кеңес үкіметі 1918 жылдың 15 қаңтарында орнап, 29 наурызда Кеңес билігіне қарсы күштер оны құлатып тастаған болатын. Ол тек азамат соғысы жылдарында ғана қайта орнатылды. Осылайша 1917 жылы қазан айының соңынан бастап 1918 жылдың наурыз айына дейін Кеңес өкіметі негізінен алғанда қалалар мен Қазақстанның басқа да ірі елді мекендерінде орнап бітті. Ал ауылдар мен селолардың басым көпшілігінде Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату процесі азамат соғысы басталғанға дейін созылды. Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату ісіне Ә.Т. Жангельдин, С.Сейфулин. К. Сүтішев, А. Асылбаев, Б.Серікбаев, Ә. Майкөтов, И. Дубынин, К.А. Шугаев, Я.В. Ушанов, С.М. Цвилинг, А.Иманов, Т. Рұсқұлов, П.М. Виноградов, Т. Бокин, Л.П. Емелев, Т. Өтепов, А. Розыбакиев т.б. белсенді түрде қатысты. Кеңес өкіметінің орнауымен бір мезгілде экономика мен мәдениетті қайта құру шаралары қолға алына бастады: өнеркәсіптік кәсіпорындарда (Спасск зауытында, Қарағанды шахталарында, Успенск руднигінде, Ембі мұнай кәсіпшіліктерінде) бақылау енгізілді., бірқатар өнеркәсіп кәсіпорындары мен банктер мемлекет меншігіне айналдырылды. Кеңестердің бүкілресейлік ІІ съезінде қабылданған жер туралы декретті жүзеге асыру жөніндегі алғашқы қадамдар жасала бастады. В.И. Лениннің қолдауымен Петроград жұмысшылары Шығыс Қазақстанда үш коммуна: «Диқан» коммунистерінің бірінші Ресейлік қоғамын, «Диқан» коммунистерінің екінші Ресейлік қоғамын және «Солнечная» коммунасын ұйымдастырды.
Кеңес органдарының, кеңестерінің облыстық және уездік съездерінің қаулыларында жер туралы декрет жергілікті жағдайлар және шаруалардың өздерінің бастамасын ескеріп, нақтыландырылды және дамытылды.
Сонымен қатар, ұлттық мәселелер, ең алдымен ұлттық-мемлекеттік құрылыс мәселелері талқылана бастады. Кеңес өкіметі ұлт саясатының негізгі принциптері жоғарыда аталған, Кеңес үкіметінің маңызды екі құжатында Ресей халықтары құқықтарының декларациясы ( 1917ж. 2. XI ) мен Кеңес үкіметінің Ресей мен Шығыстың барлық мұсылман еңбекшілеріне үндеуінде (1918 ж. 20. ХІ) жарияланды.
Кеңестің ІІІ Бүкіл Ресейлік съезі қабылдаған (1918ж, қаңтар), Ленин жазған «Еңбекшілер мен қанаушы халықтар құқықтарының Декларациясында» былай деп көрсетілді: «Кеңестік Ресей Республикасы - еркін ұлттардың еркін одағы негізінде, кеңестік ұлт республикаларының федерациясы ретінде құрылады». РКФСР құрылғаннан кейін елдің Шығысында жаңа автономиялық республикаларды құруға әзірлік жұмыстар басталды.
Болшевиктік ұйымдар Қазақстан мен Түркістан Кеңестері өздерінің бүкілқазақтық және бүкілтүркістандық съездерін шақыруға әзірлене бастады. Бұл Кеңес үкіметін нығайту мен Кеңестік мемлекеттіліктің қалыптасу жолындағы күрес дегенді білдірді. Ал Алаш партиясы мен оның көсемдері бұл идеяны қабылдамады. Қазан революциясынан көп бұрын-ақ қазақ лейбералдық демократиялық қозғалысының жетекшілері Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуына байланысты өздерінің бағдарламалы көзқарастарын кеңінен насихаттады.
2.Қазақстандағы Азамат соғысының алғашқы ошақтарының бірі 1917 жылдың қарашасында Торғай облысының әкімшілік орталығы Орынборда қалыптасты, мұнда Орынбор казактары әскерлерінің атаманы А. Дутов кеңес үкіметін құлатып, Кеңестердің Бүкілресейлік съездің делегаты С. Цвиллинг бастаған революциялық комитетті тұтқынға алады. Кеңес өкіметімен күресудің қарулы орталығы Жетісуда да болды. 1917 жылы 1 (он үшінші) қарашасында Жетісу казактары әскерінің әскери кеңесі Әскери үкіметті ұйымдастырды. Верныйға кеңес үкіметіне қарсы күресу мақсатында ақгвардия офицерлері мен юнкерлер жиналады.
1917 жылдың қарашасында революцияға қарсы ошақ Оралда құрылды. Осында құрылған облыстық әскери үкімет ұзамай жергілікті Кеңесті таратып, өкіметті басып алды. Осы әскери өкіметтер Қазақстандағы революцияға қарсы ақгвардияшылар қозғалысының басты күші болды.
Кеңес үкіметін құлату үшін ақгвардияшылармен бірігіп алған империалистік мемлекеттердің белсенділік көрсетуі нәтижесінде, 1918 жылдың жазында Азамат соғысы кең көлемді қамтыды. Олардың ең басты пәрменді күші Чехословак корпусы болды, ол революцияға дейін Австро – Венгрияның тұтқын солдаттары – чехтар мен словактардан құрылған еді. Осы корпустың бөлімдері іштегі контрреволюциялық күштермен бірігіп, Ақмола, Петропавл, Атбасар, Қостанай қалаларын басып алады, 1918 жылдың маусымында Семейдегі кеңес үкіметі құлатылады. Жазда ақгвардияшылар Орал, Ақмола, Семей облыстарын, Торғай облысының көп жерін қамтып алады да, біртіндеп Семей жағынан Жетісуға басып кіреді. 1918 жылдың жазында Кеңес өкіметі тек Жетісу мен Сырдария облыстарының көпшілік бөлігінде, Торғай облысының түскей аудандары мен Бөкей ордасының болмашы аймағында сақталып қалады. Антанта елдерінің ықпалымен Чехословак корпусы көмектесіп, Самарада – эсер-ақгвардияшыл өкіметі – Комуч - Құрылтай жиналысының комитеті, Омбыда адмирал Колчак басқарған Сібірдің ақгвардияшыл Уақытша үкіметі орнайды. 1918 жылдың қаңтарында қуылған атаман Дутов, 1918 жылдың үшінші шілдесінде бүлік шығарып, Орынборды басып алады да, Кеңестік Түркістанды Орталық Ресейден бөліп тастайды. Қазақстанда Кеңес үкіметі құлатылған жағдайда Алаш орда Орынбордағы Дутовпен одақтасып, Омбыдағы Сібір Уақытша үкіметпен, Самарадағы Құрылтай жиналысының Комитетімен (Комуч) келісіп, Орал мен Сібір, Жетісу казактарымен байланысы күшейіп, Кеңестерге қарсы күреспекші болды. 1918 жылы маусымда Алашорда үкіметі бірқатар жарлық шығарып, өз территориясында Кеңес үкіметі шығарған құжаттары, заң актілері күшін жояды деп жариялады, коммунистерді қуалау заңды деп табылды.
3.Алаш Орданың басшысы Ә.Бөкейханов Ә. Ермековпен, әскери бөлім меңгерушісі капитан Тоқтамысовпен бірге 1918 жылы шілде-тамызда Самар мен Омбыда Комуч, Сібір Уақытша үкіметтің әскери ведомстволары өкілдерімен кездесіп, Алаш Ордаға көмек беру, қарулы күштерін құру туралы келіссөздер жүргізді. Алаш Орданың Батыс бөлімінің басшылары Х мен Ж. Досмұхамедовтар Комуч арқылы Самарадан 600 винтовка мен пулемет алады және 2000 адамнан қазақ отрядын құруға уәде береді, Торғай тобына 300 берданка мылтығы, 20 мың патрон, әскери киім-кешек бөлінді. Дутовтың көмегімен 2 атты полк: біріншісі Қостанайда, екіншісі Ырғызда құрыла бастады. 1918 тамызда Семейде 38 офицері мен  750 жауынгері бар 1- Алаш атты әскер полкі ұйымдастырылды. Алаш отрядтары көп ұзамай Қызыл армияға қарсы күрес жүргізуге қатысты.
Азамат соғысы жағдайында Қызыл Армияны құру ісі де ойдағыдай жүзеге асырылды. Орыстармен бірге Қызыл Армияға қазақтар да бара бастайды. Бүкілресейлік Атқару Комитетінің 1918 жылғы мамырдағы жарлығымен әскерге еркімен бару ісі жалпыға міндетті әскери борышты орындаумен алмастырылады. 1918 ж. жазында бірыңғай Қызыл Армияның құрамды бөлігі ретінде ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастайды. Қызыл Армияның Қазақстан территориясындағы ұлттық бөлімдерін жасауға Сырдария, Жетісу облыстары, Бөкей Ордасы мен Торғай облысының кеңестік уездері (Торғай мен Ырғыз) табан тірер негіз болды.
1919 жылы Степан Разин атындағы бірінші Орынбор казак полкі ұйымдастырылды. 1919 жылдың сәуір-шілде аралығында Оралды қорғауға қазақ эскадроны қатысады, ол кейін бірінші Кеңестік үлгілі қазақ полкі болып қайта құрылады.
Ақгвардияшыларға қарсы күреске Қазақстан еңбекшілерімен бірге Қызыл Армия қатарына өз еркімен кірген шетелдердің жұмысшы-шаруалары - венгрлер, немістер, чехтар, поляктар т.б. қатысты. Қазақстанның ақгвардияшылар басып алған жерлерінде партизан қозғалысы мен халық көтерілістері кеңінен өріс алды.
Партизан қозғалысының аса ірі ошағы - Қостанай уезі болды. Ол Ақмола, Семей, Жетісу облыстарында кең қанат жайды. Павлодар, Өскемен, Бұқтырма мен Зайсан уездерінде, әсіресе Зырян, Қатон Қарағай, Шыңғыстау, Шемонайха болыстарында паризандар қозғалысы елдің едәуір бөлігін қамтиды. Черкас қорғанысы, Тарбағатай мен Алтайдың «Тау қырандары» отрядтарының қозғалысы сияқты оқиғалар Қазақстандағы азамат соғысы тарихында маңызды орын алды. 22 және 25-ші Чапаев дивизияларының ерен ерлігі, Орал мен Орынборды қаһармандықпен қорғау-тарихи атақ-даңққа бөленді.
1919 жылдың жазында Шығыс майданындағы Колчак армиясының негізгі күштерінің күйретілуі Батыс, Солтүстік, Солтүстік –Шығыс Қазақстан мен Жетісуды азат етуге қажетті жағдай жасады. 1919 жыл аяғында Қазақстанның негізгі территориясы ақгвардияшылардан босатылды. 1920 жылдың наурызында азамат соғысының Қазақстандағы ең соңғы майданы - Солтүстік Жетісу майданы жойылды. Билікке таластан туған Азамат соғысының нәтижесінде, тарихи деректерге қарағанда, 8 млн. адам құрбан болды.
Қазақстан жеріндегі ірі-ірі соғыс операциялары М.В.Фрунзе, М.Н. Тухачевский, В.И, Чапаев сияқты белгілі қолбасшылар, И.П. Белов, И.С. Кутяков, А. Иманов т.б. секілді талантты командирлер басшылығымен жүзеге асырылды.
Қызыл Армияның ақгвардияшылармен күрестегі табыстары, алаш полктарындағы толқулар мен көтерілістер, жігіттердің алаш милициясы қатарынан қашуы Алашордашылардың бөлініп жарылуын тездетті. 1919 жылы наурызда Бүкіл- ресейлік Орталық Атқару Комитеті Алашордаға амнистия (кешірім) жариялаған соң және Алашорда басшыларының бірі А. Байтұрсынов пен оның жақтастарының үлкен бір тобының Кеңес өкіметі жағына шығуына байланысты бұл процесс тоқтатуға болмайтын сипат алды. Қазақстан жерін ақгвардияшылардан босатуға сай, Кеңес өкіметі де қайта қалпына келтіріледі.
Қазақ өлкесінде Кеңес үкіметінің декреттеріжедел қарқынмен жүзеге асырылып, ірі өнеркәсіп орындары, банктер, көлік жүйелері национализациялана бастады. 300-ден астам ірі өнеркәсіп орны мемлекет меншігіне алынды. Азамат соғысының барысында Кеңес үкіметі барлық материалдық ресурстарды жұмылдыру мен оларды үнемдеу үшін төтенше шаралар енгізді. Ол «әскери коммунизм» саясаты деп аталды. Ең алдымен, бұл азық-түлік мәселесіне қатысты қолданылды. Мұнда азық-түліктің «артығын» алу,өлшемді, орталықтанған жүйе арқылы нанмен қамтамасыз ету көзделді. Халық Комиссарлар Кеңесі 1919 жылы 11 қаңтарда азық-түлік салғырты туралы декретті қабылдады. Сондай-ақ, еңбек ету міндеткерлігі де енгізілді. «Әскери коммунизм» саясаты нарықтық, тауар-ақша қатынасын жойып, материалдық ынтаны экономикадан тыс, директивалық әдістермен ауыстыру, барлық экономика саласына қатаң мемлекеттік бақылау, теңдік идеясын іске асыру үшін теңгермешілік орнату көзделді. Азамат соғысының алдында Кеңес үкіметінің құрылуының алғашқы күндерінен бастап, бұрынғы басқару органдары жойылып, жаңа билік жүйесі құрыла бастады. Кеңес үкіметінің жағдайында 1918 жылы 11 мамырда РКФСР-дың Ұлт мәселесі жөніндегі халық комиссариаты жанынан Қазақ бөлімі құрылды.
5.Ал 1919 жылы 10.07. РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі «Қазақ өлкесін басқару жөніндегі Революциялық комитет (Ревком) туралы уақытша ережені» қабылдады. Оның бірінші құрамына: С. Пестковский (төраға), А. Байтұрсынов, В.Лукашев, Ә. Жангельдин, М. Тұнғаншин, С.Меңдешев, Б. Қаратаев кіреді. Әртүрлі уақытта Қазақ ревкомының мүшесі болып, Ә. Әйтиев, С. Арғыншиев, Ғ. Әлібеков, Б. Қаралдин еңбек етті. Декрет бойынша, Қазревком өлкені басқаруда «жоғары әәкери азаматтық» орган болды. Оған Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары және Астрахан губерниясындағы қазақ жерлері қарады. Бірақ Ақмола мен Семей облыстары іс жүзінде 1921 жылдың 1-ші жартысына дейін Сібір ревкомының қол астында болды.
Казревком «Өлкені жоғары әскери азаматтық басқаруды» өз қолына жинақтайды, қазақ халқының мемлекеттігін құру мақсатында өлке Кеңестерінің Құрылтайлық съезін шақыруға жағдай жасау оның басты міндеті болды. Шын мәнінде революциялық өкіметтің Қазақстандағы осынау төтенше органының әртүрлі саладағы орасан көп жұмысты атқаруына, Қазақстан Кеңестерінің Құрылтайлық съезін әзірлеп өткізуіне тура келді.
Азамат соғысының қиын да күрделі жағдайы Казревкомның төтенше жағдайда жұмыс істеуін талап етті. Казревком қызметінің әскери-азаматтық сипатын осы соғыс анықтап берді. Оның аса маңызды міндеті- қазақтың байырғы жерін бір қолға жинау, яғни болашақ қазақ кеңес мемлекетінің территориялық тұтастығын қамтамасыз ету болып табылды. Сонымен қатар Казревком армияны азық-түлікпен жабдықтау, астықты т.б. тамақ өнімдерін орталыққа, Түркістан АКСР-на жеткізу, яғни «соғыс коммунизм» саясатының басты мәселелерін шешу ісімен айналысты. Қазревком 1919 жылдың шілдесінен 1920 жылдың қазанын қосқанда 15 ай жұмыс істейді. Казревком қазақ халықтарының кеңестік автономиясын жария ету жөніндегі қыруар көп әзірлік жұмыстарын жүзеге асырды.
1920 жылы 17.08-да РКФСР Халық Комиссары Кеңесі Қазақ Республикасы жөніндегі Декреттің жобасын қарап қолдады.
1920 жылдың 26.08. РКФСР Бүкілресейлік Орталық атқару комитеті мен Халық комиссарлары кеңесі М.И. Калинин мен Ленин қол қойған, РКФСР құрамында, астанасы Орынбор қаласында болатын «Қырғыз (қазақ) Кеңестік Автономиялық социалистік республикасын құру туралы» Декрет қабылдады.
1920 жылы 4-12 қазанында Орынборда өткен Қазақстан Кеңестерінің Құрылтай съезі Қырғыз (қазақ) Кеңестік Автономиялық социалистік республикасы еңбекшілері құқықтарының Декларациясын қабылдайды. Ол декларация РКФСР құрамына жеке автономия болып кіретін КазАССР құрылуын жұмысшылардың, еңбекші қазақ халқының, шаруалар, казактар, қызыл әскерлер депутаттары Кеңестерінің Республикасы ретінде бекітті. Сейітқали Меңдешевті бас етіп, Орталық Атқару Комитетін (ОАК) және Б.Радус-Зеньковичті бас етіп Халық комиссарлары Кеңесін (ХКК) сайлады.
Республиканың территориясы 2 млн. км-ге жуық, халқының саны шамамен 5 млн. болды. Қазақ АКСР құрамына Семей, Ақмола, Торғай, Орал облыстары, Маңғыстау уезі, Красноводск уезінің 1 бөлігі, Астрахан губерниясының қазақтар тұратын аумағы енді. Қазақ жерінің екі облысы – Жетісу және Сырдария облыстары 1918 ж. 30.04. Ташкентте Түркістан Кеңесінің V съезінде жарияланған Түркістан Кеңестік Автономиялық республикасының құрамына енді.
1922 ж. 30 желтоқсанда КСРО-ның құрылуы туралы шартқа қол қойылды. Алғашында ол төрт республикадан – РКФСР, УКСР, БКСР, ЗКФСР (Грузия, Әзірбайжан, Армения) тұрды.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетий. –Алма-Ата, 1992.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –А.,1991.
6.Кан Г. Қазақстан тарихы. – А., 2002.
7.Чапай М. Қазақстан тарихы. –А., 2008.
Қосымша әдебиеттер:
1.Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. –Алматы, 1994.
2.Омарбеков Т. ХХ ғ. басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. –Алматы, 2001.
4. Дәріс тақырыбы: Тоталитарлық жүйенің қалыптасуы кезеңіндегі Қазақстан
Жоспары:
Қазақ АКСР және Түркістан республикасы. Тұтас Түркістан идеясы. Т.Рысқұлов, М.Сұлтанғалиев.
Қазақстандағы 1921 жылғы жер-су реформасы.
Түркістанның 1924 жылғы ұлттық-мемлекеттік межеленуі.
ЖЭС жылдарындағы Қазақстан (1921-1927 ж.ж.)
5 тақырып. Кеңестік тоталитарлық Қазақстанның қалыптасуы: оның сипаты, мәні және салдары
Жоспар:
1. Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат. Оның мазмұны мен әске асыру ерекшеліктері
2. Қазақстандағы жер-су реформасының мақсаты
3. Қазақ өлкелік партия комитетінің «қазақ ұлтшылдығына» қарсы күресі
ЖЭС. Азамат соғысы аяқталысымен әскери-коммунистік шаралар жаңа әлуметтік, экономикалық және саяси өмірдегі болмыспен қайшылықтарға тап болды. Бүкіл елдің халық шаруашлығы, оның ішінде Қазақстанның да экономикасы қиындықтарға үшырады.
Үлкен дағдарыс Республиканың ауыл шаруашылығында байқалды. Мысалы, егістік көлемі 1914ж 3,6 млн деседен (десятина) 1922ж 1,6 млн десеге қысқарды. Егіннің шығымдылығы сол 1914ж әр деседен түсетін 38,7пұттан 1921ж 18,7 пұтқа азайды. Астықтың жалпы өнімі 3 еседен аса кеміді.Мал шаруашылығы да ауыр жағдайда болды. 1914ж 1922жылдың аяғынадейін ірі қара мал саны 2,1млн-ға, жылқы 2 млн-ға, ұсақ мал 6,5 млн-дай, түйе 0,3 млн-ға азайды. Жалпы алғанда барша мал түрі 10,8млн басқа кеміді. Осындай жағдайға қарамастан елде азық-түлік салғырты жүргізіле берді. Партия және Кеңес органдары күштеу әдістерін қолдану арқылы нан, ет, ауыл шаруашылық шикізатын жинауды тоқтатпады. Мысалы, 1920 жылдары салғырт бойынша халықтан 1,5 млн. пұт нан тартып алынған. Осының салдарынан астық тапшылығы 2-2,5 млн пұтты құрады.
Ауыл шаруашылығындағы апат халықты аштыққа ұшыратты. Әр жерден түскен ақпарға қарағанда, 1921-22 жж. Орынбор губерниясында – 445 мың адам, Қостанай губерниясында – 225 мың, Оралда -400 мың, Ақтөбеде-360 мың, Бөкей губернияда -100 мың адам аштық азабын тартты. Аштықтан, онымен келген аурудан, ауыр жағдайдан үдере көшу халық санын күрт кемітті. 1914ж өлкеде 4.811.662 адам болса, 1922 ж. 3.975.963 адам қалды.
Мемлекеттік күштеу саясаты ауыл мен село наразылығын күшейте түсті.1920 жылы Семейде (обл) бүліншілік басталып, оған өкіметтің азық-түліктік өктемдігіне төзбеген орташалар мен дәулетті топтардың едәуір бөлігі қатысты. Осы жылы Батыс Қазақстанда Қызыл Армияның бұрынғы дивизия командирі А.Сапожковтың басшылығымен шаруалар қозғалысы болды. 1921ж ақпан-наурызында Ақмола, Петропавл, Көкшетау т.б. уездерде шиеленіс күшейте түсті.
Қазақстанда орын алған жағдай елді қамтыған экономикалық және саяси дағдарысты танытты. Барлық жердегі сияқты, мұнда да шаруашылық саясаттың жаңа принципіне көшу қажеттігі көрінді, оның негізгі базарлық, тауарлық-ақшалай қатынасқа өту идеясы еді. РК(б)П Х съезі (1921ж.03) шаруашылық мүддесін іске қосу жүйесін жасау жолында шешуші шара қолданды, яғни жаңа экономикалық саясатқа көшу туралы шешім қабылданды. ЖЭС-тың мәні: азық-түлік салғырты азық-түлік салығымен ауыстырылып, еңбек міндеткерлігі жойылды, сауда жасауға, жерді жалға алу, жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат етілді. Кооперация мен шауашылық есепке еркіндік берілді. Бірақ бұл шара ЖЭС шеңберінде жүзге асырылып жатқан реформалар кешенін түгел қамти алмады. Салық саясатында шаруашылықтағы пәрменді өзгерістермен бірге, қаржыда, кредитте, ақша шаруашылығында, арендада, еңбек заңында, жер ісін реттеуде және әлеуметтік-экономикалық қатынастарда іс-шаралар жүргізілді. Бұл іс-шаралар ауыл шаруашылығының жайын жақсартуда әсер етті. 1925 ж. егіннің көлемі 3 млн га жақындады. Орал, Ақмола, Семей губернияларының астықты аудандарында егін түсімі 1913 ж. деңгейіне жетті. 1925 ж. 92 млн. пұт астық жиналды, бұл 1914ж сәл ғана кем болды. 1925 ж. мал саны 1922 ж салыстырғанда 2 есе өсіп, 26 млн басқа жетті. Сауда-саттық дамыды. 1926 ж Қазақстан территориясында 128 жәрмеңке болды. Жәрмеңке саудасының жалпы айналымы 20 млн. сомға жетті. Ойыл, Қуандық, Қарқара, Қоянды,Темір, Көкшетау, Атбасар жәрмеңкелерінің аты шықты.
Өлке экономикасының көпукладты сипаты анық байқала бастады. Меншіктің әртүрлерінің қатар өмір сүруі, олардың бәсекелестігімен ұдайы өндіру арқылы бірін-бірі толықтырып отыруы халық шаруашылығының үдемелі қозғалысын анықтады. Экономикаға мемлекеттік араласу орын алғанымен де ол экономикалық өмірдің барлық субьектілерінің жұмыс істеу мүмкіндігін сақтады. Әртүрлі ұйымдық-шаруашылық құрылымдардың тиімді критері-экономикалық мақсаттылық болды. Кімде кім шектеулі бәсекеде қабілетін көрсетсе, ол табиғи түрде өмір сүру құқын алды, оған сай келмегені шетке ысырыла берді.
Шаруашылық мәдени өмірдің үстем түрі есебінде, қазақтардың аридтік жағдайда тіршілік ететін мал шаруашылығының мақсаты «Күн көріс экономикасы» болып табылады, оған тек өндіріс құралдарын, яғни мал мен жайылымды және қажетті азық-түлікті ұдайы өндіруді қамтамасыз еткен жағдайда ғана қол жетеді. Бірақ бұл күрделі міндетті орындауға көшпелі малшылықтың жалғыз өзінің күші жетпеді. Өндіріс құралын (малды) жеткілікті мөлшерде шоғырландырған кезде ғана жеке шаруашылық бірқалыпты еңбек ете алатын еді. Осы мақсатқа жету үшін мал өсіретін шаруашылықтар өзара бірлесіп, қажетті малды жинайды. Демек, мұнда шаруашылық мүдде жалпыға бірдей ортақ яғни кооперация болған (қауымға парласып, немесе тең жағдайда қызмет атқара алатын шаруалар кіре алды, ол үшін аз да болса қажетті малы болуға тиіс). Осылайша еңбекте күш жігерін біріктіру қажеттігі обьективті сипатқа ие болды. Алайда, қауым өндіріс пен оның өнімін бөлу саласындағы қайшылықтарды сақтады. Әлеуметтік жіктелу нәтижесінде қауым мүшесінде 1 бөлігі кедейленіп, қауымнан шығарылды, өйткені өндіріс құралынан (мал) айырылды. Сонымен бірге қауымда байлықты жинау, яғни мал жинап қорлану процесі де жүрді. Мұндай шаруашылықтар енді қауымдық кооперацияға мұқтаж болмай өмір сүре алатын болды. Сөйтіп байлар шаруашылығы қалыптасты. Олар қажетті өніммен бірге, басы артық өнім өндірген. Оны қауымнан шыққан бай шаруашылықтарға жалданған жалшылар өндірді. Сонымен «ауыл», «қауым», ірі бай шаруашылығы сияқты түсініктер бір-бірімен мүлде тен болмаған. Егер ауыл жұрт тұратын мекендердің 1 түрі болса, қауымның және қауымнан тыс (ірі бай шаруашылығы) құрылымдар бір-біріне ұқсамайтын өндірісті ұйымдастырудың белгілі бір әлеуметтік түрімен сәйкес келер еді. Бұл 2 құрылым әлеуметтен тыс болмаған, олар өндірісті қоғамнан тәуелсіз автономды негізде жүзеге асырмаған. Ендеше олар басқа бір макротипті (үлкен типті) құрылымның кең деңгейдегі ұдайы өндірістік, институциялық және патриархалды-тектік (рулық) байланысы бар күрделірек кешенін ұйымдастырған. Бұл құрылымды ерекше әлеуметтік-экономикалық жүйе ретінде қарастыруға болады, онда қоғамның барлық элементі қауымдық және одан тыс ұйымдар, қауым мүшелерінің шаруашылығы, дәулетті малшылардың, орта, уақ байлардың шаруашылығы, ірі байлар шаруашылығы өндіріс жағдайына байланысты өздеріне тиісті текшеде (орын, саты ) орын алған. Әрқайсысы өз рөлін атқарды. Осы элементтердің кез келгенін кетіру немесе күштеп бөліп тастау ұдайы өндірістің өзара байланысын үзіп, соның салдарынан ғасырлар бойы реттелген, өзін-өзі ұйымдастыратын механизмін бұзатын процестерді тудырады. Тап күресі принцптерінен айнымайтын мемлекет тежеу-шектеу әрекетін жасап, бай, дәулеті қожайындарды толық жоюға кіріседі.Сөйтіп оларды қалыптасқан экожүйеден алып тастайды да, олардың орны бос қалады. Оның нәтижесінде экожүйе өзінің қызмет етіп тұрған буындарынан айырылады, бұл бір тұтас өндіріс тізбегін үзіп тастайды. Бұған ұқсас жайлар орыс, украин селоларында орын алады. Олар дәулеттілер мен кулактарға жалданды. Ал оларды экономикалық экожүйеден алып тастағанда, тұқым, көлік т.б. сұрайтын жан қалмады. Сол себепті шаруашылықтардың хағдайы ауыр болды.
20 жылдардың аяғындағы мемлекеттік актілері (реттеу) өзінің мақсаты жағынан жүзеге аспайтын, экономикалық өмірді бүлдіруші актілер болды. Мысалы, шабындық және егістік жерді қайта бөлу арқылы байлардың ауылдағы жер билеудегі үстемдігін жоюмен қатар, оның шаруашылығының кеңейуіне, өркендеуіне шектеу қою шараларын көздеді.
1926-1927 жылдары шабындық және егістік жерді қайта бөлудің қортындылары тым салмақты болды. 1.360 мың дес. шабындық және 1.250 мың дес. егіндік жер қайта бөлінді. Сонда шабындықтың 61,6%-н кедейлер, 8,8%-н ауқаттылар, ал 1926ж егіндікті қайта бөлу кезінде (5 округ бойынша) оның 59,3% кедейлер, 31,7% орташалар мен 9% ауқатты шаруалар алды. Бірақ бұл реформалардың әлсіз жақтары болды. Қайта бөлуді жүзеге асыруда өзекті бір жәйт мүлде ескерілмеді; күші аз кедейлер, с.б. орташа шаруашылықтардың 1 бөлігінде (жұмыс көлігі, а.ш. құрал жабдықтары, тұқым болмады). Сондықтан олар жерден бас тартып, оны бұрынғы иелеріне қайта беруге тура келді. Шабындық жерлерді бөлуде де кедергілер болды. Реформаларға сәйкес шабындықтарды қайта бөлу жан басына қарай жүргізілетін болды, бұрын шабындық көлемі мал санына қарай бөлінетін. Осылайша көлемді шабындықа ие болған кедей отбасы байлардың айдап салуымен «ата-баба дәстүрін» бұзды деп көпшілік алдында қысымға түсетіні анық еді. Сондықтан ауыл шонжарына тиімді бұрынғы тәртіп өз қалпына келді. Оған себеп: еңбекшілердің саяси белсенділігінің әлсіздігі, өзінің таптық мүдделерін жете түсінбеуінен емес, қанаушылық қатынасты бүркеп тұратын туыстық байланыстар жарлы кедейлерге күн көріс қорегін табуға, қайта бөлісте тиген бай шабындығын пайдаланғаннан гөрі, әлдеқайда мол мүмкіндік туғызар еді. Оған қоса еңбекші адам қауымынан тыс қаламын деп ойламады, өйткені қауым оның өмір тіршілігінің кепілі. Шаруаны басқаратын байға қарсы келсе, қауым мүшесі өзін барша қауымға қарсы қойған болып шығатын.
Ірі байлардың, «жартылай феодалдардың» малын тәркілеу, оларды үй-ішімен көшіріп жіберу бұдан әлдеқайда қатал мақсатты орындауға бағытталды. Аса ірі байлардың малын тәркіге салу мәселесі 1923 ж наурызда облыстық III партконференцияда қаралды. Бірақ эконом.-саяси дағдарыстан шығуға бағытталған НӘП-ң стратегиясы - әсіресе коммунистерді тежеу болды. Алайда 1927ж қарашасында Қазақстанның IV партия конференциясы байларды ауыздықтау идеясына қайта оралды.
1927 ж. желтоқсанда ірі бай шаруашылығын тәркіге салу жөніндегі заң жобасын әзірлеу үшін комиссия құрылды. 1928 ж наурызда Қазақ өлкелік комитетінің бюросы заң жобасын бірнеше рет қарап нықталады және онымен БК(б) ОК мен БОАК-ты таныстырды. Осы жылы тамызда Өлкелік комитет оған басшылық ететін комиссияны құрды. Комиссия төрағасы Е.Ерназаров, құрамында О.Исаев, Н.Нұрмақов, Ғ.Тоғжанов, О.Жандосов т:б кірді. 1928 ж 27.08. Орталық Атқару комитеті мен Республикалық Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде тәркілеу жөніндегі заң жобасы талқыланып, жарлық қаулы түріндегі құжатқа айналды. Республика округтерінде тәркілеуді өткізу жөніндегі өкілдер тағайындалды. Ауылға мыңнан аса өкіл жіберілді, демеу комиссияларында 4700 адам жұмыс істеді. Қаулыға сәйкес Республика бойынша көшпелі аудандарда 400 ден аса малы бар (ірі қараға шаққанда) 700 шаруашылықты, жарт. көшпелі аудандарда-300 және отырықшы аудандарда 150 шарт/ты тәркіге салу белгіленді. Науқанды 1928ж 1.11. аяқтау жоспарланды. (кейін оны 10 күнге ұзартты.) Науқан қортындысына қарасақ, іс жүзінде 696 шаруашылық тәркіге салынды, олардың 619 тұрған округінен тыс жерге айдалды. Олардан ірі қараға шаққанда 145 мыңдай мал тартып алынды. Алайда тәркіленіп алып «тең» бөліске түскен мал саны жарлы кедейлердің шаруашылықтарын көтеруге жетпеді. Тәркілеу барысында нұсқаулар шегінен шығып кетулер де болды. Қауымдық кооперациядан тыс күн көре алмайтын, қарауында 300-400 қоралы қойы бар, ортан қолды дәулетті кісілерге де қысым көрсетілді. «Тап күресі мен әлеуметтік әділет» үшін күресушілерге мұнша мал көп көрініп, оны тәркіге салу, кедейлерге беру керек деді. Осындай «ауыл байларын» ауыздықтау нәтижесінде көптеген қауымдастықтар ұдайы өнім өндіруге қажетті малдан айырылып қалды да, оның мүшесі жарлы кедейлер қатарын толықтырды.
Күштеу саясатын тынымсыз жүргізудің 1 мысалы мемлекеттің 20-шы ж. аяғында елді индустрияландыруға қаржы іздеп, алым-салық тәртібін күшейту шараларынан көрінді. Қазақстанның ауылы мен селоларына салық ауыртпалығы төнді. Мысалы 1927-28ж шаруашылық жылында дәулетті және кулак шарт/ы барлық шаруа жайларына салынған ақша салығының жалпы сомасының 4% төлеуге мәжбүр болды. Селода 1000 сомнан артық табыс табатын әрбір шар-тан алынатын салық мөлшері орта есеппен 239 сом болды. Ауылда ондай шаруашылық орта есеппен 323 сом болды. Соның салдарынан 1927-28 жж ірі мал өсіретін шаруашылықтардың 0,6 пайызы мал шаруашлықты аудандарға бөлінген бүкіл салық сомасының 25%-н төледі. Мұның үстіне өзара салық деген алым енгізілді. Мысалы, Петропавл оязында бай кулак және дәулеттілер шаруашылықтары төлеген өзара салықтарының ақшалай соммасы, олардың бұрын төлеген ауыл шаруашылығы салығымен салыстырғанда 100 ден 400% дейін көп болды. Орал губернисының Орда оязында байлар шаруашылығына өзара салық 500 соммнан 1200 соммға дейін салынды. Келесі 1928-29жж салық базасының аз ғана өсуіне қарамастан, ауыл шаруашылық салығы 98,8%-ке өсті. Алым-салықтың күрт өсуіне шыдамай шаруашылықтың едәір бөлігі өз бетімен тәркіленді, яғни шаруа қалаға кетіп, жұмыс түрін өзгертті. Ал мал өсіретін шаруашылық көбісі күш көрсету мен алық-салықты көтере алмай шет елге ауып кетті. Бұл кезеңдегі жаппай көшудің себебі мемлекеттің халықтың күн көрісін қамтамасыз етіп тұрған жүйені бұзған еріксіз күштеу саясаты болды. Сөйтіп қазақстандағы ЖЭС-ң қайшылығы мол болып, «ұлы бетбұрыспен» емес, 20 ж. 2 жартысының аяғында аса ауыр қайғы қасіретпен аяқталды. Тап сол уақытта НӘП-ң көптеген келелі идеялары тұмшаланып тасталды, бұл болашақ трагедияның-этникалық экологиялық апаттың алғы шарттарын туғыза бастады.
2. Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1916 жылғы көтеріліс оқиғалары, 1917 жылға төңкеріс, Азамат соғысы елді біржолата күйзелтіп, дағдарысқа әкеліп тіреді.
1921-1922 жылдары Қазақ өлкесінде жер-су реформасы жүргізілді. Бұл реформаның мақсаты – Орал, Сібір казак әскерлеріне патша үкіметі тартып әперген Ертіс бойы, Орал өзенінің сол жағалауы, сондай-ақ Жетісу мен қазақ өлкесінің оңтүстігінде тартып алынған қазақ жерлерін шаруаларға қайтару еді. Жер-су реформасының нәтижесінде барлығы 1 млн 385 мың десятина жер қазақ шаруаларына қайтарылды. 1921 жылы құрылған «Қосшы» кедейлер одағы мүшелері жер-су реформасына белсене араласты. Бұл кедейлер одағы шаруалардың Кеңес үкіметіне деген сенімін нығайту мақсатында құрылған болатын. Патша үкіметінің өлкеде жүргізген отарлау саясатының салдарынан Қазақ жері әртүрлі әкімшілік аумақтарға бөлініп, тұтастығынан айырылған еді. Қазақ АКСР-ның құрылуы қазақ жерлерін қайта біріктіруді қажет етті. 1921 жылы Батыс Сібірде, Қазақ өлкесінің солтүстігі мен батыс бөлігіндегі жерлерді межелеу саясаты жүргізіле бастады. Үкімет тарапынан дайындық жұмыстары орта Азияда ұлттық-территориялық межелеу және қазақ жерлерін қайта біріктіру бағытында жүргізілді. 1924 жылы 27 қазанда КСРО-ның ОАК сессиясында Өзбек ССР-ін (құрамына Тәжік АКСР-і енді); Түрікмен АКСР-ін, РКСФР құрамындағы Қара қырғыз автономиялық облысын, Қазақ АКСР-ін (құрамына Қарақалпақ автономиялық облысы енді) құру туралы шешім қабылданды.
Ұлтттық-территориялық межелеу саясатының нәтижесінде Қазақ АКСР-ның құрамына Қазалы, Ақмешіт, Түркістан, Шымкент уездері және Әулиеата уезінің көп бөлігі, Сырдария облысының Ташкент және Мырзашөл уездерінің бөліктері, Самарқант облысының Жизақ уезіндегі алты көшпелі болыс қосылды. Жетісу облысына Алматы, Жаркент, Лепсі, Қапал уездері, Пішпек уезіне Қарақоныс, Шу, Георгиевка болыстары енді. Қорыта келгенде, Қаз АКСР-ның территориясы 700 кв.км. артып, жалпы 2,7 млн кв.км құрады. Халқының саны 1468 мың адамға өсіп, жалпы 5230 мың адамға жетті. 1926 ж. халық санағы бойынша, қазақтар Қазақ АКСР халқының 61,3 пайызын құрады. 1925 жылы республиканың астанасы Орынбордан Ақмешітке көшіріліп, оған Кеңес үкіметінің идеологиялық талаптарына сәйкес келетін Қызылорда деген атау берілді.
Сол жылы Қазақ АКСР-і Кеңестері V съезінің ұсынуы бойынша КСРО-ның БОАК республиканың дұрыс атын қалпына келтіру, яғни «Қазақ» деп атау туралы шешім қабылдады. 1928 жылы Қазақстанда губернияларға, уездерге, болыстарға бөлу жүйесі жойылып, жаңа әкімшілік бірлік-округтар мен аудандарға бөлу жүйесі енгізілді.
3.1918 жылы 30 сәуірде Ташкентте Түркістан Кеңесінің V съезінде жарияланған Түркістан Кеңестік Автономиялық Республикасы кеңесінің орталық атқару комитеті мен халық комиссарлары кеңесінің төрағасы - Тұрар Рысқұлов болды.
Ол 1920 жылы 25 мамырда осы «мемлекеттің» құрылымы туралы ұсыныстарын қағазға түсіріп, Ленинге апарады. Онда мынадай жайларды атап өтеді:
-Түркістан Республикасында партиялық басшылық болмасын;
-Түркістан Республикасының ұлттық армиясы болуы керек;
-Түріккомпартиясы құрылуы тиіс;
-Түрік тілдес халықтардың конфедерациясын құру...
Мұндай ұсыныстардың өтпеуі айдан анық еді, тіпті ондай сөз айтқан адамның «халық жауы» атанауы мүмкін еді. Бірақ ұсыныс иесі бағытынан қайтпайды. Сол жылдың жазында, 16 маусымда өз еркімен қызметтен кетеді. Жұмыссыз жүріп, Лениннің ұсынысымен Бакуде өткен (1-8 қыркүйекте) шығыс халықтарының І съезінде баяндама жасап, «Еуразия» идеясын айтады. «Шығыс пен батыс бірігуі керек» дейді ол. Кейін бұл ойын дамыта түседі. 1924 ж. Ленин өкіметіне арнаған мақаласында «Азия мен Еуропаны бір-біріне қарсы қоюға болмайды» дейді. Ал Сталинмен текетіресі 1923 ж. өткен ұлт республикалары мен өлкелерінің 4-мәжілісінде басталады. Осында сөз сөйлеген Сталин М. Сұлтанғалиевты сынайды, соның пікірін қолдаушы ретінде Рысқұловты атап өтеді. Түркістан Республикасының ХКК төрағасы жауап сөзінде қаймықпастан: «Менің өз пікірім бар, ешкімнің жетегінде жүргенім жоқ. Қателесіп тұрған мен емес, Сталин жолдастың өзі. Егер мен қателік жіберсем, орнымнан алып тастасын» дейді. Мұнан кейін Рысқұлов қызметінен кетеді де, ұзамай болып өткен республикааралық межелеуге де, Ташкентті қай республикаға беру мәселесін шешекен Түрікбюросының мәжілісіне де қатыса алмайды.
1920 ж. РСФСР құрамында Қырғыз (қазақ) кеңестік социалистік автономиялық республикасы құрылды. Ұлттар теңдігі, республикалардың тең одағы туралы уәделері, КСРО Конституциясы болса да, өкімет енді-енді тұтасып, қалыптасып келе жатқан ұлы даланы тағы да бөлшектеуге кіріседі. 1926 жылы бүкіл Орынбор облысы тұтасымен, оған қоса көрші облыстар, кені шыққан жерлерімен бірге Ресей құрамына өтіп кетеді. Осылайша қазақтың елі мен жерін бөлшектеу арқылы КОКП Орталық комитетінің Саяси бюросы түркі халықтарының бірлесуін, сөйтіп империяның ішінде үлкен күшке айналуына жол бергісі келмеді. Қазақ елінің шекарасын кері шегіндіру арқылы қазақстарды башқұрт, татар, тағы басқа туысқандарынан алыстатып, араларын бөліп тастады. Сөйтіп Рысқұлов көтерген түрік бірлігі идеясының тамырына балта шабу басталды.
Шығыс халықтарынан шыққан Тұрар Рысқұлов сияқты тұлғалар лениндік ұлт саясатын алға тартып, көптеген мәселелерді қозғап қана қойған жоқ, оларды іске асырды да. Мысалы, Түркістан Компартиясы жанынан Мұсылмандар бюросы құрылды. Төрағасы-Рысқұлов болды. 1919 жылы ол «Интернационализм ұлттық тілді дамытуға кедергі емес » деді. Түркістан Республикасының билік тізгіні қолына тиісімен тіл туралы арнаулы қаулы қабылдатты. Бұл кезде қазақ тілінің мәселесі Орныбордада көтерілді. Оның Ташкенттен кетуінің бір себебі де осында болды. Сталин Түркістан үкіметінің басшыларымен астыртын жұмыс істеп, оларды Тұрарға қарсы қояды. Бірақ Кремль қанша өз бақылауында ұстаса да, оған тісі батпады. Бұған Рысқұловтың Молотов, Рудзутак, Орджоникидзе, Калинин, Луначарский, Зиновьев, Сұлтанғалиев, тағы да басқалармен достығының, шетел басшылары мойындаған беделінің зор ықпалы болды.
1924 жылы Комитерннің атқару комитетінің басқармалары мәжілісінен Т.Рысқұлов Коминтерннің Моңғолиядағы өкіліболып тағайындалып, қазан айының басында Моңғолияға келеді. Ол жақтан оралған соң Т. Рысқұлов аз уақыт «Еңбекші қазақ» газетінде жұмыс істейді. 1926 ж. мамырда Ресей Федерациясы Орталық атқару комитетінің шешімімен ол Халық Комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасарлығына тағайындалып, бұл лауазымда 1937 жылға дейін істегені белгілі.
Т. Рысқұловтың ұлттық республикада істегенде жинақтаған бай тәжірибесі, әсіресе оның ұлт мәселесі саласындағы терең білікті қайраткер екендігін ескере отырып, РФ-ның үкіметі оған федерация құрамына енетін ұлттық автономиялық облыстар мен республикалардың экономикасы мен мәдениетін дамыту, Одақ көлеміндегі КП-ның ұлт саясаты мәселесімен шұғылдануды жүктейді. Осы мақсатпен оны ВКП (б) саяси бюроның ұлт республикаларындағы ұлттық-мемлекеттік құрылым мәселесімен шұғылданатын комиссияның құрамына енгізеді. Осы міндетті жүзеге асыруда 1926 ж. 14 қарашада Т. Рысқұловтың бастамасымен ұлт өкілдерінің жеке мәжілісі шақырылады. Т.Рысқұловтың Кеңес одағындағы ұлттық-мемлекеттік құрылымның толғағы жеткен мәселелері жөнінде көтерген 11 пункттен тұратын ұсынысы РФ-да ғана емес, одақ көлемінде автономиялық құрылымдардың саяси және құқықтық мәселеріне арналды. Ұлттық мәжілісмте бірінші рет ұлт республикаларын индустрияландыру мәселесі көтерілді. Онда өңдеуші кәсіпорындарды шикізат көздеріне жақын орналастыру жайы да сөз болды. 1927 жылы Түркістан-Сібір теміржолының құрылысы басталды. Оны Т.Рысқұлов басқарды. Ол Луговойдан Семейге дейінгі жол құрылысын салу ісінде ғылым мен техника жетістіктерін барынша кең пайдалануға жол ашқан, еңбекті ұйымдастырудың мүлде жаңа, сол кез үшін тосын әдістерін (шаруашылық есеп) пайдаланған. 1930 жылы Түркісіб темір жолы пайдалануғам беріліп, жаңаданШу, Отар, Алматы, Семей сияқты ірі стансалар пайда болды. Бұл жол Ресей мен қазақстанның ғана емес, бүкіл Орта Азия республикаларының экономикалық дамуына игі әсер етті. Қазақстандағы жұмысшы табы мен техникалық интеллигенцияның қалыптасуына да қолайлы кезең туды. Дәл осы құрылыста тұңғыш қазақ инженері, бір кезде жас Тұрарға қаржы беріп, дұрыс жол сілтеген Мұхаметжан Тынышбаевтың ұйымдастырушылық таланты жарқырай көрінді.
1928 жылы Қазақ автономиялық республикасы ХКК-нің төрағасы Н.Нұрмақов РСФСР ХКК-нің мәжілісінде баяндама жасап, оны талқылаудан соң арнайы шешім қабылданады. Онда мынадай мәселерді шешу белгіленеді: Солтүстік Қазақстанда астық өндіруді дамыту; Ауыл шаруашылық өнімдерін алғашқы өңдеу; кен өндіру өнеркәсібін өркендету; мыс балқыту зауытын салу; Қазақстанды радиоландыру; селолық аудандарда денсаулық сақтау ісін жақсарту; Қазақ мемлекеттік университетін ашуды тездету; ақпаратты қазақыландыру, аз ұлттарға көңіл бөлу; кооперацияның жұмысын жақсарту; әлеуметтік-мәдени мәселелер желісін кеңейту; Қарақалпақ автономиялық облысының жұмысы туралы; Қазақстан астанасын Алматыға көшіру туралы т.б. Осы мәселелердің қай-қайсысын болса да шешуде Т. Рысқұловтың өзіндік қолтаңбасы болды. Шешімде белгіленген іс-шараларды Рысқұлов Ташкентте отырған-ақ қолға алған. Кейін Мәскеуде сол аяқтай алмаған жұмыстарын Қазақ үкіметі арқылы қайта жалғастырған. Өйткені Қазақ автономиясы Ресей құрамында болып, Рысқұлов соны оңтайлы пайдалана білген. 1936 жылы қазақстанда балабақшалар жаппай ашыла бастады, сол жылы мұғалімдердің айлығын көтеру жайы қолға алынды.
РФ үкіметінде төрағаның орынбасары қызметін атқара жүріп, Рысқұловтың қазақ халқының тарихына қосқан тағы бір қомақты үлесі – 1930 жылдары Кеңес Одағының КП мен оның көсемдерінің қате саясаты мен асыра сілтеушілігінен туындаған Қазақстанда мал шаруашылығын ұйымдастыру барысында жіберілген қателіктер мен бұрмалаушылықтарға қарсы, оның зардаптарын жеңілдетуге байланысты жүргізген күресі болып табылды. Т. Рысқұлов ашаршылыққа ұшыраған қазақтарға көмек ұйымдастыру шараларын жүзеге асыруға үнемі көңіл бөліп, күш жұмасуының арқасында жүз мыңдаған қазақ ашаршылықтан аман қалғаны мәлім.
Алғашқы Қазақ үкіметінің қалыптасуына, өзіндік ұлт және кадр саясатын жүргізуіне, дербестікке ұмтылуына Т.Рысқұлов айтарлықтай ықпал етті. Әсіресе Нұрмақов басқарған тұстағы ХКК-нің бағыт-бағдары, ұлт саясаты Рысқұловтың көзқарастарынан алшақ етпейді. РФ ХКК төрағасының орынбасары ретінде ол автономиялық республикадағы өндірістің, ауыл шаруашылығының, көлік пен байланыстың, оқу-ағарту, ғылым салаларының дамуына тікелей атсалысты.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетий. –А., 1992.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –А.,1991.
6.Кан Г. Қазақстан тарихы. – А., 2002.
7.Чапай М. Қазақстан тарихы. –А., 2008.
Қосымша әдебиеттер:
1.Қазақтың көне тарихы. –Алматы. «Жалын», 1993.
2.Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. –Алматы, 1994.
3.Қойгелдиев М. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. -Алматы,1997.
4.Омарбеков Т. ХХ ғасыр басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. –Алматы, 2001.
6 тақырып. 1930-1940 жж. Қазақстан. Тоталитарлық жүйенің күшеюі
Жоспар:
1. Қазақ мемлекет қайраткерлерінің индустриализация мәселесіне байланысты ұстанымдары
2. Ф.И.Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты: мазмұны, ұжымдастырудың тәсілдері және
салдары.
3. 1937-1938 ж.ж. жаппай саяси қуғын-сүргін, оның қайғылы зардаптары.
4. Депортация. Корей халқының Қазақстанға қоныстануы.Қазақстан территориясында
лагерь жүйесін құру. Карлаг.
5. Дәріс тақырыбы: 20 ғ. І-ші жарт. Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі
Жоспары:
Голощекин Ф.И. – Қазақстандағы партия ұйымының жетекшісі (1925-1933). «Кіші Қазан» идеясы, оның мәні.
Ұлттық мәселені шешудегі таптық-партиялық принцип.
1926 ж. 25-30 қарашадағы Казкрайкомның ІІІ пленумы. Қазақ интеллигенциясы туралы мәселе.
«Қазақстандағы индустрияландыру» саясаты, оның отаршылдық мазмұны.
1. Қазақстанның 1921-1940 ж индустриялық дамуы.Өнеркәсіп пен транспорттың қалпына келтірілуі. Бірінші дүниежүзілік және азамат соғыстарының зардаптарын шеккен Қазақстаның мешеу қалған отарлық экономикасы елдің өнеркәсібі дамыған аудандарына қарағанда одан да ауыр жағдайда еді. Соғыстан әсіресе өнеркәсіп пен транспорт ерекше зардап шекті. 1920 ж ірі өнеркәсіптің жалпы өнімі 1913ж салыстырғанда 2 есе азайды, ал өндіріс құралдарын өндіру 4,5 есе мұнай шығару 4есе қысқарды, мыс пен жартылай металл рудаларын шығару, мыс қорыту тоқталды, көптеген кеніштер мен көмір шахтыларын су басып кетті. Электр станциялары талқандалғандықтан жұмыс істемеді. Транспорт, әсіресе теміржол транспорты күйреу жағдайда еді, паровоздардың тең жартысы, вагондардың 90% күрделі жөндеуді қажет етті, жол шаруашылығы көп зардап шекті. 1920-21ж тек жеке кәсіпорындар ғана қалпына келтірілді, жалпы бұл процесс 1922 ж 2-ші жарт. ғана ойдағыдай өрістелді. 1923 ж республиканың халық шаруашылығын қалпына келтіруде бетбұрыс жыл болды. Бірінші кезекте ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін кәсіпорындар қалпына келтірілді, бұған 1922 ж егін шаруашылығының жақсы болуы көмектесті. Қостанай, Орал, Семей, Павлодарда т.б жерлерде ірі диірмендер жұмыс істей бастады. Солтүстік Қазақстанда май заводтары қалпына келтірілді, жаңадан 20 май заводы салынды. 1923 ж тамызда Елек және Коряков тұз кәсіпшілігі қалпына келтірілді, олар үлкен көп қаржыны қажет етті.
Республиканың оңтүстігінде мақта тазалау заводтарының, тері илейтін, жүн жуатын және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындарының жұмысы баяу болса да жолға қойыла бастады. Петроповлда 1923 ж қалпына келтірілген киіз байпақ, тон, тері илейтін, шойын құятын заводтар біртұтас кәсіпорын -өнеркәсіп комбинатына біріктірілді. Алматыда, Шымкентте, Талғарда тері илейтін заводтар қайтадан жұмыс істей бастады.
Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіруде кейбір қадамдар жасалды. Мұнай өнеркәсібі неғұрлым жедел қалпына келтірілді. Ембі мен Доссар кәсіпшіліктері 1925ж өзінде-ақ өнімділігі 1913 ж дәрежесінен артты. Полиграфия өнеркәсібі де жұмыс істеп, қазақ, орыс тілдерінде газеттер шығару кеңейтілді. Жабдықтар мен ақша қаражатының жетіспеуінен Риддер кәсіпорындары техникалық қорғау жағдайына өткізілді де, тек 1925ж оларды қалпына келтіру жүмыстары кайта жүргізілді. Қарағанды және Екібастуз көмір кеніштері, Спасск заводы, Успенск кеніші т.б. кен қазатын және кен қорытатын кәсіпорындар қарап тұрды. Тек 1925ж соңында ғана Қарсақпай мыс қорыту заводын және оның тартабанды Байқоныр-Қарсақпай-Жезқазған темір жолын қалпына келтіру жұмысы басталды.
Транспортқа ерекше көніл бөлінді, онын жұмыс істеуін жолға қоймайынша ЖЭС-ң негізгі мақсаты қала мен деревня, өнеркәсіп орындары мен ауыл шаруашлығының арасындағы экономикалық байланыстарды жүзеге асыруға болмайтын еді. Республиканың негізгі теміржол желісі Орынбор-Ташкент магистраліне жол қатынасы Халық комиссариатының тарапынан паровоз, вагон, отын, әр түрлі материалдар бөлінді. Теміржол басшылары жіберілді және тағы да басқа жаңа жолдар, әсіресе «астық жолдары» Жетісу темір жолының жалғасы ретінде Луговойға, одан Пішпек станциясына дейінгі жол, Петропавл-Көкшетау темір жолы, сқ. Онтүстік-Сібір магистралінің Ақмола-Қарағанды-Павлодар тармағы салынды. Алғашқы екі жол Жетісу мен Солтүстік Қазақстаннан елдің ашаршылыққа ұшыраған аудандарына астық тасу үшін, соңғы жол Коряков (Кереку) кәсіпшіліктерінен тұз тасып әкету үшін салынды.
Бірақ Қазақстаның экономикалық мешеулігі, жабдықтардың, ақша қаражаттарының, маман кадрларының жетіспеуі тағы басқа өнеркәсіп пен транспортты қалпына келтіру жұмыстарының 1927ж дейін созылуына әсер етті. Түсті металлургия кәсіпорындарының 60% астамы ғана жұмыс істеді. Өнеркәсіп пен транспортты қалпына келтіру елді социалисттік индустрияландыру дәуіріне өту жағдайында аяқталды. Өнеркәсіптегі социалистік сектор нығайып дами бастады., Қазақстанның бүкіл өнеркәсіптегі үлесі 64%, ал ірі өнеркәсіпте 97,2% жетті. Темір жолдар, су жолдары, олардың жылжымалы құралдары мемлекет меншігінде болды. ЖЭС-тің жағдайында өнеркәсіпті басқару жетілдірілді. Бүкілодақтық халық шаруашылық советінің (БХШС) өнеркәсіптік бюросы республикалық ОХШС болып қайта құрылды, кәсіпорындар бағыныштылығы жағынан одақтық, ресейлік, аралас-федеративтік, республикалық және губернелік (жергілікті) болып бөлінді. Неғұрлым ірі кәсіпорындардың негізінде шаруашылық есеп негізінде бірлестіктер құрылды, олар кеңестік тресттер деп аталды. Орал-Ембі мұнай тресі, Алтайполиметалл тресі, Атбасар түсті металл тресі, Алтынруда тресі (Қостанай) одақтық және ресейлік сипаттағы кәсіпорындар болып шықты, Екібастұз бен Риддер кәсіпорындарын РКФСР БХШС-ның мандаты бойынша Қазақстан ОХШС басқарды. Республикалық ОХШС басқаруында Елек тұз тресі, Павлодар тұз тресі, Оңтүстік алтын, Ақжол алтын тресі, Орынбор, Петропавл тері –елтірі тресі, Қазақстан балық тресі болды. Қазақстанның біршама ірі кәсіпорындары, әсіресе өнеркәсіптің кен шығару салалары (мұнай, металл т.б) жыл сайын Орталықтың қарамағына көшіп, оны өнімдері КСРО-ның индустриялық жағынан дамыған аудандарына тасып әкетіле бастады. Қазақстан экономикасының шикізат бағыты барған сайын айқындала түсті.
БК(б)П–ның ХIV съезі 1925 ж ХII-да белгілеген елді социалистік индустрияландыру бағытын жүзеге асыру Қазақстанда бірсыпыра елеулі қиындықтарға кездесті. Ең бастысы республиканың әлеуметтік экономикалық мешеулігі еді, осы жағдайда қазақ халқы КП мен Кеңес өкіметінің пайымдауынша феодализмнен социализмге бірден көшуі керек болды. Халық шаруашылығын, әсіресе өнеркәсіпті қалпына келтіру ұзаққа созылды. 1926 ж басына дейін республика өнеркәсібі 1913 ж дәрежесінің 61%, ауыл шаруашылығы 82,9% жетті. Индустрияландыру басталған кезде Қазақстанның қазба байлықтарының бай кеніштері енді ғана зерттеле бастады. Сондықтан жаңа өнеркәсіптік және транспорттық құралдар көп жағдайда тиісті даярлықсыз жүргізілді. Оларды салуда тиімді варианттарды тандап алуға көп уақыт пен қаржы кетті. Жаңа құрылыстарды жүргізуге мамандар, құрал-жабдықтар, ақша қаражаты жетпеді. Осы қиындықтар, сол сияқты Қазақстандағы күрделі қоғамдық-саяси жағдай, 20-30ж басындағы республиканың болашағы, индустрияландыру, жұмысшы кадрларды жасақтаудың жолдары өткір идеологиялық күрес туғызды.
Негізгі күрес 2 көзқарас арасында болды: 1-ші көзқарас бойынша, оны жүргізушісі Ф.И. Голощекин болды, Қазақстан елдің өнеркәсібі дамыған өңірлері үшін шикізат базасы болуға тиіс еді.
Ірі саяси қайраткер С. Сәдуақасов оған қарсы шықты, ол индустрияландыруды республиканың экономикалық мүмкіндіктерін, табиғи және адам ресустарын ескере отырып, ол үшін барынша пайдалы тұрғыдан жүргізу қажет деген идеяны қолдады. Жаңа құрылыстың барысында барлық қиыншылықтарды жеңе отырып, ең алдымен жұмысшы табының және инженер-техник интелегенттерінің ерен еңбегі арқасында Қазақстан елдің мешеу қалған шет аймағынан ірі ауыл шаруашылық өндірісі бар индустриялы республикаға айналды. 1926-1940 ж. Қазақстанның индустриялық дамуының қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдайына, халықтың демографиялық дамуына, сондай-ақ республиканың табиғи байлықтарына және т.б. байланысты өзінің бірсыпыра ерекшеліктері болды. Осыған қарамай әрбір республика өзінің нақты жағдайына қарай ауыр өнеркәсіпті баса дамытқан бүкілодақтық индустрияландыру барысына, әсіресе машина жасау өнеркәсібіне өз үлесін қосты.
Пайдалы қазба байлықтарының аса бай кеніштерінің болуы Қазақстанда ауыр индустрияны, әсіресе оның кен шығару, мұнай, көмір, түсті металлургия салаларын баса дамыту үшін негіз болды. Бұл салалар республиканың индустриялдық бейнесін, оның өнеркәсібінің шикізаттық, бағытын ұзақ уақытқа белгілеп берді. Риддер полиметалл комбинаты, Қарсақбай мыс комбинаты, Ертіс мыс қорыту зауыты және басқа қайта құрылған кәсіпорындар базасында жұмыс істеді. Шымкент қорғасын зауыты, Балхаш мыс қорыту және Ащысай полиметалл комбинаты салынды. Текелі полиметалл және Жезқазған мыс қорыту комбинаты, Өскемен қорғасын-мырыш зауыты және басқалар салынып жатты. Мұның көпшілігі тек Қазақстандағы ғана емес, сол сияқты елдегі түсті металлургияның ең ірі кәсіпорындары еді. Көмір өнеркәсібі қауырт дамыды, 1940ж оның 90 % Қарағанды бассейінінің үлесіне тиді, ол Донбас пен Кузбастан кейінгі елдің 3-ші көмір ошағына айналды. Қазақстан мұнай шығаруда үшінші (Ресей мен Әзірбайжаннан кейін) шықты. Химия өнеркәсібі дамыды. Шымкент химифарм зауыты қайта құрылды. 1939ж Ақтөбе химкомбинаты қатарға қосылып, ол фосфор тыңайтқыштарын шығара бастады. Арал сульфат жұмыс жасап, Қаратау фосфарит кенішін игеруге даярлық жасала бастады. Әсіресе ауыр индустрия кәсіпорындарының ескілерін қалпына келтіру, жаңадан салу және техникалық жағынан қайта құру, осыған сай қуатты энергетикалық база жасауды талап етті. Осыған байланысты Қарағанды ОЭС-і, Балқаш мыс балқыту комбинатының, Шымкент қорғасын зауытының, Ақтөбе химкомбинатының, Ащысай полиметалл комбинатының жылу электр станциялары салынды. Электр қуатын өндіру республикада 1913 ж салыстырғанда 486 есе өсті. Жеңіл және тамақ өнеркәсібінде елеулі табыстарға қол жетті. Алматыда аяқ киім және 2 тігін фабрикасы, Семейде тері илейтін комбинат және ет комбинаты, Атырау балық-консерві және Алматы жеміс-көкеніс комбинаттары,Талдықорғанда, Меркеде, Жамбылда алғашқы қант зауыттары, Алматыда темекі фабрикасы, диірмен комбинаты, нан, шай шығаратын зауыттары қатарға қосылып, ойдағыдай жұмыс істей бастады.
Қазақстанның бұл кездегі индустриялық дамуының тағы бір ерекшелігі түсті металлургия, мұнай т.б негізгі кен шығаратын саламен бірге ауыр өнеркәсіптің, транспорттың, әсіресе теміржол транспортының 1ші қатарға қойылуы болды. 1928-1940ж республиканың теміржол желісі 50% өсіп, 658 км жетті. Сібір мен Орта Азияны байланыстырған Түркістан-Сібір темір жолы салынды, бұл Транс Қазақстан магистралінің негізгі учаскілері Орталық Қазақстанның табиғи байлықтарын игеруде үлкен рөл атақарды. Рубцовка-Риддер тармағы Шығыс Қазақстанның түсті металлургия кәсіпорындарына қызмет істеді, Орал-Елек тармағы республиканың аудандарын Орынбормен және Ресейдің басқа өнеркәсібі дамыған облыстарымен байланыстырды. Қазақстан индустриялық дамуының жоғары қарқында жүруі Ресей, Украина, КСРО-ның өнеркәсібі дамыған басқа республикаларының жан-жақты көмегі нәтижесінде жүзеге асты. Бірақ бұл табыстарға қарамай, осы даму процесінде ағаттықтар, кемшіліктер болды. Олардың негізгісі республика өнеркәсібінің шикізаттық бағыты еді.
Республикада машина жасауды айтпағанда мұнайды, газды, түсті металл өңдейтін, әсіресе машина жасаудың жетекші салалары станок, прибор автомобиль, трактор т.б машиналар жасайтын кәсіпорындар болмады. Жеңіл өнеркәсіптің бірқатар жетекші салаларының нашар дамуы немесе болмауы салдарынан тұтыну заттарының көпшілігі республикадан тыс жерлерден тасылып әкелінді. Көмір, мұнай, рудадан басқа Қазақстаннан Ресейге, Орта Азияға т.б. республикаларға тұз, мақта, астық, жүн, т.б. ауыл шаруашылығы өнімдері мен шикізаттары тасылып әкетілді. Қазақстанға негізінен Ресейден көп мөлшерде машиналар, метелл бұйымдары, цемент, ағаш жүктері т.б тасып әкелінді. Қазақстан өнеркәсіптерінің 1 жақты дамытылуы осы күнге дейін өзінің зардабын тигізіп келеді. Қазақстанның 1926-1940 ж индустриялық дамуы бірсыпыра ірі нәтижелерге жеткізді. Олардың қатарына ең алдымен оның аграрлы елден индустриялы-аграрлы елге айналуын, қалалардың өсуін және республика халқының құрамында қала халқы үлесінің көбеюін, жұмысшы табының, әсіресе оның ұлт кадрларының қалыптасуын, инженер-техникалық интеллигенциясының жасақтала бастауын, сонымен қатар халықтың құрамындағы басқа да әлеуметік демографиялық өзгерістерді жатқызуға болады.
Қазақстан шаруашылығында өнеркәсіп басым салаға айналды, оның өнімінің үлесі 30 ж ортасынан басым бола бастады, 1939 ж 58,9% жетті, ауыл шаруашылығының өнімі 41,1% болды. Қазақстан түсті металл өндіруде 2-ші орынға, көмір және мұнай өндіруде 3-ші, электр қуатын өндіру жөнінен 5-ші орынға шықты. Бұл 1941-45 ж Ұлы Отан соғысы жағдайында оның КСРО-ның аса ірі арсеналының біріне айналуына мүмкіндік туғызды.
Қалалардың урбанизациялану және ірілену процесі жүріп жатты. Қала халқының жартысына жуығы (47,5%) 50 мыңнан астам адам тұратын қалаларға шоғырланды. Егер 1926ж республикада мұндай қала Семей ғана болса, 1939ж ондай қала саны 7-ге жетіп, Алматы, Қарағанды, Семейде 100 мыңнан астам адам тұрды, бұлар республикадағы бүкіл қала халқының 29,9% еді. Қала халқы көшіп-қону есебінен (80%), елді мекендерді қала үлгісіндегі поселкілер етіп қайта құру есебінен (15,5%), сондай-ақ табиғи өсу есебінен (4,5%) көбейді. 30 ж басында қала халқының қатты азаюы байқалды, бұл бала тууының күрт азаюынан, 1931-1933 жж ауылдарды ұжымдастару, кейін ашаршылықтың салдарынан өлімнің көбеюінен болды.
20 ж 1-ші жартысында басталған, Қазақстанға ағылған көшіп келушілер елдің өнеркәсіпті орталықтарындағы жұмысыздықтың салдарынан 30ж көбейе түсті. Республиканың индустриялық салалары үшін жұмысшы күшін ұйымдасқан түрде қабылдау 1931-1940 жж 559 мың адамға жетті.1926-1939ж Қазақстан қалалары халқының көшіп-қону есебінен өлуі 1,8 млн. астам адамға өсті. Негізінен Ресейден, Украина, Өзбекстан мен Белоруссиядан көшіп келушілер болды. Осыған байланысты 1939 ж Республика қала халқының құрамында орыстардың үлесі 1926 ж 53,7% орнына 57,7%, украиндар 6%-дан 8% дейін жетті. Қазақтар 1926ж салыстырғанда олардың қала тұрғындарының арасында үлес саны біраз өскенімен (14,2%) республикада 21,9% болды.
Социалистік индустрияны жүзеге асыру барысында Қазақстанда жұмысшы табы қалыптасты, ол өз құрамына материалдық өндіріс саласының, ең алдымен өнеркәсіптік құрылыстың, транспорт пен байланстың, ауыл шаруашылығы өндірісінің, халыққа қызмет көрсету салаларының топтарын қамтыды. Қалпына келтіру дәуірінде Қазақстан жұмысшыларының қатарын топтастыру, нығайту қиын жағдайда жүрсе, 1921ж ашаршылық, көптеген кен қазу, кен өндіру өнеркәсібі кәсіпорындарының әрекетсіздігі мұны одан сайын қиындатты. 1922 ж еңбек биржасында 50 мыңдай жұмыссыздар болды, кәсіпорындардың негізінен өндеуші өнеркәсіп пен темір жол транспортының қалпына біртіндеп келтіруімен бірге жұмысшылардың қатары да топтаса берді. Ұлт кадрларын даярлау және оларды кәсіпорындарға тұрақтандыру жөнінде алғашқы қадамдар жасалды. Қалпына келтіру дәуірінің соңына қарай (1926 ж. 17.12. Бүкіл одақтық халықтың санағы) Қазақстанда 152 мың жұмысшы болды.
Халық шаруашылығының барлық саласы бойынша қазақ жұмысшыларының үлесі 29,4%, олардың жартысы ауыл шаруашылығында болды. Ірі өнеркәсіпте қазақтар 23,4%, транспортта 9,6%, басқа салаларда және уақытша маусымдық жұмысшыларды қосқанда 41% болды.
1933ж халық шаруашылығындағы жұмысшы табы -23,8% болды, 1926ж ол 10,7% болатын, жаңа таптардың өзегі өнеркәсіптің жұмысшылары (115,5 мың) болды. Республика жұмысшыларының 3/4 бөлігі оған социалистік индустрияландыру жылдарында қосылды. Жергілікті халықты еңбектің индустриялық саласына тарту үшін оларды жұмысқа қабылдау тәртібі оңайлатылды: олар кәсіподақ мүшелеріне теңестіріліп, 1-ші кезекте қабылданды. Жұмысқа қабылдау еңбек биржаларында ғана емес, ауылдарда да жүргізілді.
Ұлт кадрларларын жасақтауға Ресей мен Украинадан келген жұмысшы табының озық өкілдерінің қызметі көмектесті. Жергілікті халықтан мамандарды даярлаудың 1 өтімді жолы жоғары дамыған орталықтардың кәсіпорындарына үйренуге және іс-сапарға жіберу болып табылды. Шығыс халықтарының ондаған мың өкілдері индустриялық өндірістің күрделі мамандықтарын меңгеріп шықты, мұның өзі 30ж Орта Азия республикалары мен Қазақстанда кеңес жұмысшы табының ұлт кадрларының ірі тобын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Жаңадан қалыптасқан қазақ жұмысшы табының 30% түпкілікті және көшіп келген халықтан шыққан кешегі шаруашылар еді. Осыған байланысты өлке жұмысшы табының «шаруалану» процесі жүрді. Орта Азия мен Қазақстан жұмысшы табының ұлттық кадрларын даярлауда проблемалар болды. Түпкілікті ұлттан шыққан жұмысшылар әлі қалыптасу үстінде еді. Олардың саны өскенмен де, мамандығы жоқ немесе мамандығы аз, төмен болды.
Жаңа тапты қалыптастырудағы барлық қиындықтар мен проблемаларға қарамай, ол қалыптасу барысында өзінің мәдени-техникалық дәрежесіндегі, қоғамдық санадағы кемшіліктерді жойды. Жұмысшылар қысқа мерзімде әлеуметтік белсенділігін арттырып, республиканың индустриялық дамуына үлкен үлес қосты. Индустриялық даму барысында қалыптасқан жұмысшы табының шешуші рөлі сол кездегі қиын да күрделі жағдайдағы ерен еңбегімен көрінді.
2. Азамат соғысынан бейбіт өмірге көшу аса күрделі халықаралық және ішкі жағдайда жасалды. Азамат соғысынан кейінгі қиыншылықтар Қазақстанның едәуір бөлігін қамтыған 20 ж. ашаршылықтың, 1921ж астық салығын жүргізуге наразы шаруалардың кеңес үкіметіне қарсы қарулы көтерілістері салдарынан одан сайын шиеленісе түсті. Бұл көтерілістер Орал, Бөкей аудандардан, Семей, Ақмола губернияларын, Маңғыстау түбегін қамтыды. Кеңеске қарсы көтерілістердің негізгі күштері кулактар, казак станицаларының атаман-қанаушы жоғарғы таптары, азамат соғысының барысында талқандалған ақ гвардияшылар мен олардың одақтастары еді. Кеңеске қарсы қозғалысқа қазақтардың және көшіп келген шаруалардың белгілі бөлігі тартылды. Қозғалыс ұрандары: «Комунистерсіз Кеңестер үшін» «Ерікті еңбек және ерікті сауда үшін» болды. Кеңеске қарсы қарулы отрядтың қимылы ЖЭС-ті жүргізуге, жергілікті партия ұйымдарының кеңес және шаруашылық органдарының қызметіне кедергі жасады. Қалалардың ауылдар мен деревнялардың еңбекке жарамды адамдары кеңеске қарсы көтерілістерді басу үшін айрықша отрядтың (ЧОН) қатарына тартылды. Азық-түлік салғыртын тоқтатқаннан кейін ғана 1921ж. аяғы 1922ж. басына қарай кеңеске қарсы қарулы көтерілістер бірте-бірте тоқтады.
1921ж қаңтар-ақпанда Қазақ АКСР 6509 ауылдық, селолық, поселкелік және 933 болыстық Кеңестердің сайлауы болып өтті. Республиканың партия ұйымдары, Кеңестер сайлау науқанын еңбекшілердің қоғамдық-саяси белсенділігін көтеру үшін пайдаланды. Өлкенің қоғамдық-саяси өмірінде Қазақстан облыстық I партконференциясы (1921ж маусым) көрнекті орын алды. Ол экономиканың аса маңызды мәселелерімен қатар, ұлт мәселесін, партия және кеңес құрылысының кезекті міндеттерін т.б. қарастырып, талқылады. 1921ж қазанда өткен Кеңестердің Бүкілқазақстандық 2-ші сьезі ауылдағы кеңес құрылысын екпінді міндет деп белгіледі. Съезд бекіткен сайлау тәртібі туралы жаңа ережеде қазақ халқы тұрмысының ерекшелігі есепке алынды. Мысалы, енді кеңестер кемінде 150 адам тұратын ауылдарда құрылатын, 50 тұрғыннан 1 депутат сайланатын болды (бұрын 300 тұрғыны бар ауылда Кеңес құрылса, 100 адамнан 1 депутат сайланатын).
20 ж. Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде шаруалардың бұқаралық ұйымдары: қосшылар (кедей жарлы) одағы, шаруалардың бұқаралық өзара көмек комитеті (шарком) және оған біріккен а.ш. және орман жұмысшыларының одағы (жұмжерорман) маңызды орын алды. Олар жнргілікті, ең алдымен ауылдық-селолық кеңестермен тығыз бірлесіп жұмыс істеді. Олардың қызметі негізгі үш: таптық, ұлттық және қазақ шаруаларының тұрмысы мен санасындағы патриахалдық-рулық қалдықтарды бірте-бірте жоюға байланысты қарама-қайшылықты жеңу бағытында даму түсті. Шаруалардың бқаралық ұйымдары жерді және суды пайдаланудағы отаршылдықтар қауымдықтарын жоюға бағытталған шараларды: 20 ж. басында Жетісу мен Сырдария облыстарында жер-су реформаларын іске асыруға, қазақ тұрғындарын Орал губерниясында, Ертіс өзенінің бойындағы 10 шақырымдық өңірге орналастыру шараларын жүзеге асыруға белсене атсалысты. Олар ауылда егістік және шабындық жерлерді қайта бөлу жөнінде 1926-1927жж, ірі бай феодалдардың мал мүлкін тәркілеп, жер аудару жөнінде 1928 ж үлкен рөл атқарды. Сол сияқты республиканың ауылдары мен деревняларындағы кооператив және әлеуметтік-мәдени құрылыстарға кеңінен араласты, әлеуметік қорғаудың тиімді шараларын жасады, кеңес өкіметі жергілікті органдарын қалыптастыруға үлес қосты.
Шаруа ұйымдары өз мүшелерінің мұқтаждарын қанағаттандыру үшін әр түрлі кәсіпорындарды: жөндеу шеберханаларын, ұстаханаларды, а.ш. өнімдерін өндейтін кәсіпорындарды, қоғамдық тамақтандыру орындарын т.б жалдап алуға құқы болды. Шаруа ұйымдары жалдаған кәсіпорындар салықтар мен алымдардың барлық түрінен босатылды. Шаруалардың бұқаралық ұйымдарының қызметі 20ж аяғы мен 30ж басында тоқталды. Сталиндік ұжымдастырудың басталып, демократияның шектелуімен байланысты шаруалардың бұқаралық ұйымдары, алдымен қосшы одағы таратылып, мүліктер мен кәсіпорындары колхоздың бөлінбес қорына берілді.
Сол жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінің бір бөлігі ретінде 20ж аграрлық реформаны айтуға болады. Бұл реформалар жерді және суды пайдаланудағы отаршылықтың қалдықтарын жою мақсатын көздегені мәлім. Оларды жүзеге асыру барысында ұлтаралық жанжалдар туған жағдайлар аз болған жоқ. Өйткені 20ж басында аграрлық реформа жүзеге асырыла бастаған кезде өлкеде ұлттық қатынастардың шиеленісуіне итермелейтін әлеуметтік-психологиялық ахуал орын алды (халықтың санасында әлі де патша үкіметінен көрген қорлығы, ұлт азаттық қозғалысты патша үкіметі жазалаушы-ң аяусыз басып тастағаны ұмытылмады).
Қазақстанның 20ж. қоғамдық-саяси өмірінің ерекшелігі мынада болды: сталиндік идеологиялық аппараты халықтың тарихи зердесін жоюға, ұлттық интеллгенцияның көрнекті өкілдерін қыруға бағытталған кең көлемді шаралар жүргізе бастады. 20ж. аяғында араб алфавитінен латын, 1940ж кириллицаға көшіру салдарынан қазақтар ғасырлар бойы ұлттық мәдениетінің інжу-маржандары жасалған кітаптары, газет-журналдар, ғылыми еңбектер, бағалы тарихи материалдар жинақталған жазуынан айырылады. Тоталитарлық жүйенің нығая түсуімен байланысты бірте-бірте Алаш партиясына қатысқандарды, өлкедегі әлеуметтік-экономикалық, шаруашылық-саяси, кадр мәселесінде жергілікті халықтың ерекшелігімен мүдделерімен санаспаған орталық саясатының дұрыстығына күмән келтірген басшы қызметкерлерді саяси қудалау басталды.
БК(б) П Қазақ Өлкелік Комитетінің 1-ші хатшылығына 1925ж қыркүйекте жіберген Ф.И Голощекиннің келуімен байланысты республикаға қысым жасау саясаты күшейіп, бұл ерекше қатаң сипат алды. 20ж. 2-ші жартысында Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі күрт өзгерді. 1925 ж желтоқсанда өткен өлкелік партия комитетінің V конференциясының «Ауылды кеңестендіру» туралы шешімі тап күресінің шұғыл шиеленісуіне түрткі болды. Республикада «Кіші Қазан» төңкерісін өткізу үшін идеологиялық негіз жасалды, бұл күшпен ұжымдастыру және 1937-1938 жж жаппай жазалау дәуірінде қазақ халқын ауыр қасіретке ұшыратты. Ф.И. Голощекинге қарсы оппозициялық бағытта Қазақ республикасының мүддесін қорғау мақсатында күрес жүргізген қайраткерлер Тұрар Рысқұлов, смағұл Сәдуақасов, Сәкен Сейфуллин, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев және басқалары қуғын-сүргінге ұшырады.
Ұлттар мен ұлтшыл-укланистер туралы шуды ушықтыруға және жергілікті кадрларды қудалауға Н.И Ежов аз «үлес» қосқан жоқ. Ол Марий обкомынан БК(б)П Семей губкомның секретары қызметіне жіберілді, ал мұнан кейін өлкелік партия комитеті ұйымдастыру-нұсқаушылық бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. Осымен бірге Қазақстанды голощекиндік-сталиндік үлгі бойынша «қайта құрумен» келіспеген жауапты қызметкерлердің қарсылығы жанышталды.
1927-1929 жж әр түрлі сылтаумен көрнекті мемлекет қайраткерлері Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, С. Қожанов, М.Мырзағалиев республикадан алыстатылды. Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің төрағасы Ж.Мыңбаев, Ағарту Халық комиссары С.Сәдуақасов, Жер Халық комиссары Ж. Сұлтанбеков және т.б. қызыметінен алынды. Қазақ қызметкерлерінің көпшілік бөлігі топқа бөлініп, жікшілдік күреске қатысқан деп кіналады. Оған 1927ж қарашада өткен ІІІ өлкелік партия конференциясының қарары дәлел бола алды. БК(б) П Орталық Бақылау комиссиясы негізгі «Топқа бөлінушілердің» бірі С.Сәдуақасовтың ісімен арнайы шұғылданғанына қарамай, мұндай топтардың бар екенін таба алмады. И.В Сталинге, В.И Молотовқа, Л.М Кагановичке жазған хатында Н.И. Ежов барлық қазақ кадрлары, барлық қазақ коммунистері ұлтшылдықпен және жікшілдік күреспен уланған, олардың арасында дені сау партиялық күш жоқ деп жеткізді. Ол кейін КСРО ішкі істер халық комиссары болып тағайындалып, 1937ж жаппай жазалауға қатысты.
20 ж. соңында жағдай ушығып, күдікшілдік жаппай сипат алды. Орталықта троцкишіл-зиновьевшіл оппозициямен және «оңшыл оппортунистермен» күрестің күшеюі ұлт республикаларда ұлт-азаттық қозғалыстың өкілдерін жазалау түрінде көрініс тауып жатты. 1928ж соңында «буржуазияшыл ұлтшылдар» деп аталғандардың - бұрынғы Алашорда қайраткерлерінің ішінен 44 адам жалған айып тағылып, қамауға алынды. Олардың ішінде А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Х.Ғаббасов және т.б. болды. Құрамында М. Тынышпаев, Х.Досмұхамбетов, Ж. Досмұхамбетов, Ж. Ақпаев, Қ.Кеменгеров т.б. бар ұлттық интеллигенцияның (40 адамдай) басқа тобы 1930 ж құркүйек-қазанда қамауға алынды. Кешікпей олардың ішінен 15 адам (Тынышпаев, Ақпаев, Х және Ж. Досмұхамбетовтар, Кеменгеров т.б.) Ресейдің орталық қаратопырақты облысына жер аударылды. Олардың бәрі дерлік 1937-38ж жазаланды.
20 ж. аяғы – 30 ж. басында КСРО-ның әлеуметтік-экономикалық дамуындағы дағдарыс шиеленіскен сайын, Кеңеске қарсы элементтер мен астыртын ұйымдарды іздеу кең өрістеді. Шахталар мен кәсіпорындарда кездейсоқ авариялар болса, колхоздар мен совхоздарда мал өлсе, өрт, табиғи апаттар болса, тап жауының әрекеті деп қолдан жасалған қылмысты істер қозғалды. 1932 ж Семейде, осы облыстың Абралы, Шыңғыстау, Қу аудандарында өмірде болмаған, орталығы Алматы болып табылған астыртын «Қазақстан шаруалар партиясының» филиалы ашылды деп, бұл іс бойынша 20 астам адам жауапқа тартылды.
1933 ж Қызылорда облысының Қармақшы ауданында байшыл-ұлтшыл контрреволюциялық «Жайлас» ұйымы әшкереленіп жойылды, 55 адам қылмыстық жауапқа тартылып, оны 12-і атуға бұйырылды. Осымен қатар партия ұйымдарын тазарту жүргізілді. Сенуге болмайтын немесе бір кезде қате жібергеннің бәрі БК (б)П қатарынан аяусыз қудаланды. Егер 1921ж аяғында негізгі тазалаудың кезінде Қазақстанда партиядан 2,1 мың адам шығарылса, 1929-35ж -5,8, 1939ж-15,4 мың адам партиядан шығарылды. 1937-1938ж жазалау кезінде республикада БК(б)П дан 9223 комунист шығарылды.
КСРО жаңа Конституциясының жобасын талқылау осындай үрейлі және жанталас жағдайда өтті. Ол 1936 ж 5.12. Кеңестердің Бүкілодақтық VІІІ Төтенше съезінде қабылданды. КСРО-ның жаңа Конституциясы бойынша Қазақ АКСР Одақтас республика болып қайта құрылды. 1937ж 12.12. Қазақстан Кеңестерінің Х Төтенше съезі Қазақстан КСР-ң Конституциясын бекітті. Республика Жоғары Кеңесінің сайлауы өткізілді. Алайда бұл
20 жылдары ЖЭС ұзақ уақытқа бағытталған саяси стратегия есебінде қабылданады. Елді индустрияландыру, шаруаларды кооперацияландыру, халықтың материалдық әл-ауқаты мен мәдени дәрежесін көтеру сияқты үлкен проблемалар осы саясат шеңберінде шешіледі деп саналды. Шаруалар кооперациясы мемлекеттік қысым күшімен емес, экономикалық тиімділік шарттарын сөзсіз орындау арқылы жүзеге асатын эволюциялық процесс ретінде қаралады. ЖЭС-қа бағыт алу тікелей «тәркілеуге» жол бермейтін, өйткені ол іс-жүзінде дербес қожайындарды экспроприациялау-еркінен тыс мал-мүліктен айыру болып табылды. Н.Бухарин, Н.Рыков, М.Томский бастаған ЖЭС жақтаушылары, бұл мәселе жөнінде экономикалық және құқықтық реттеу механизмі бәрінен де пәрменді болуы мүмкін деп есептеді. ЖЭС-ң алғашқы жылдарының тәжірибесі оның мүмкін екенін көрсетті.
Кооперация индустрияландыру ісімен өзара байланыста қаралды. Қоғамға реформа жасаудың ЖЭС-ң моделіндегі принцпті бір жайт, индустрияландыру да, кооперация да өзіндік мәні бар мақсат деп қаралып қана қоймай, халықтың материалдық әл-ауқаты мен мәдени дәрежесін арттыруға жеткізетін фактор ретінде қаралды., мұның өзі социалистіктің басты критериі деп түсінілді.
Алайда 20-шы жылдардың аяқ кезінде жаңа экономикалық ойлаудың шеңберінде қалыптасқан шынайы бағыт түбірінен өзгерді. Басты приоритет -ең керек көкейтесті мақсат индустрияландыруды қызу қарқынмен жүргізу деп жар салынды. Индустрияландыру үшін қорды жинауды шаруалар қауымын тікелей және жанамалап экспроприяциялау есебінен жүргізу көзделді. Бұл мақсат мемлекеттендірілген колхоз жүйесін жасау арқылы, яғни ұжымдастыруды жаппай өткізу арқылы іске асырылды, мұның өзі өнім өндірушілерді өндіріс құралдарынан да, өндірістің өзі мен өнімді бөлуден де толық шеттету деген сөз еді. Шын мәнінде өнеркәсіп өндірісін «жұмсақ» модернизациялау идеясы индустрияландыруды мейлінше қарқындата өткізу бағытымен ауыстырылды. Экономикалық спонтанды (аяқ астынан) процесс ретінде жүргізілетін кооперациялау ісі мемлекет бағыттап отыратын күшпен ұжымдастыру шарасына орын берді. Ал, бұл шара шаруа қауымының жағдайын ойлаудан емес, тек индустрияландыруды қамтамасыз ету мақсатын көздеді. Сөйтіп 20-30 жж ЖЭС-ты дамыту бағыты тұйықталып тасталды. Ұзақ ондаған жылдар бойына экономика мен қоғамдық саяси өмірде тек «күштеу» шарасы үстемдік етті.
Қазақстан ұжымдастыруды негізінен 1933 ж. көктемінде (көшпелі және жарт. көшпелі аудандарынан басқасы) аяқтауға тиісті аймақтық топқа жатқызылады. Республикалық партия, совет орындарында осы тым қысқа мерзімнің өзі қайткен күнде де «секіріп өтілуге тиіс» кедергі ретінде қабылданды. Бұл қоғамда пайыздық қуалаушылықты туғызып, аудандар мен округтер өзара жарысқа түсті. Егер 1928 жылы Қазақстанда барша шаруашылықтың 20% ғана ұжымдастырылса, 1930 ж. 1.04. дейін -50,5%, ал 1931 ж. қазанында -65 %-ке жуығы ұжымдастырылды. Ал, Орал, Петропавл округтерінде қазақтардың жеке шаруа қожалықтарын ұжымдастыру 70%-ға жеткен. 1931 ж. күзі басталарда республикада бүкіл үйлерді 70-тен 100%-ке дейін ұжымдастыру ісімен қамтыған 78 аудан (небәрі 122) болды. Еріктілік принцпі мен қарапайым заңдылықты бұзу барлық жерде жалпыға бірдей ортақ сипат алды. Адам құқығы аяқ астя етілді. Шаруаларды заңсыз тұтқындау, сайлау құқығынан айыру, жер аудару, ату және т.б. жазалар қолданылды. Тек 1933 ж. Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма (БМСБ) органдары Қазақ өлкесінде 21 мыңнан астам адамды тұтқындаған.
Ұжымдастыру саясатымен қатар қоғамдағы байлар мен кулактарды тап ретінде жою шаралары жүргізілді. Жергілікті орындарға жеткізілген нұсқауларда жойылуға тиісті бай-кулактар шаңырақтары барлық шаруашылықтың жалпы санының 3-5%нен аспауы керек деп ескертілді. Бірақ қайткенмен де әміршіл-әкімдік жүйе емес пе, бұл жарлық ешбір ойлаусыз жүзеге асырыла бастады да, тәркіге салынғандар саны кез келген жерде жоғарғы көрсеткішке жетті. 1928 ж. 27 тамызда ОАК мен ХКК «Ірі байлар мен жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аудару» туралы декрет қабылдады. Бұл декрет бойынша байлардың шаруашылығы тәркіленіп, ал оның иесі жер аударылуы тиіс болды. 30 тамызда Қазақ АКСР-ның ОАК мен ХКК байлардың шаруашылығын тәркілеу туралы қаулысын жүзеге асырудың нұсқаулары қабылданды. Бұл нұсқауда егер байдың көшпелі аудандарда ірі қараға айналдырғанда 400-ден аса малы болса, ал жартылай көшпелі аудандарда 300-ден асатын болса, онда ол әлеуметтік тұрғыда қауіпті адам деп есептеліп, жер аударылуы керектігі және шаруашылығы тәркілеуге түсетіндігі көрсетілді. Егер адам бұрыннан артықшылықтарға ие болып келген топқа жатса, онда оны мүлік жағдайына қарамастан жер аударған.
1928 ж. 17 қазанда Қаз АКСР-ның ОАК мен ХКК «Тәркілеуге және жер аударуға қарсылық көрсеткен байлардың қылмыстық жауапкершілігі туралы» қаулы қабылдады. Байлардың шаруашылығын тәркілеу және тап ретінде жою жөнінде үкімет жанынан Орталық комиссия құрылды. Орталық комиссияны Е.Ерназаров басқарды. 1928-1929 жылдары 1027 байдың шаруашылығы тәркіленді. 145 мың мал басы (ірі қара) тартып алынды және көптеген ауыл шаруашылық еңбек құралдары колхоздарға берілді. Жалпы қуғын-сүргінге ұшыраған байлардың саны 1034-ке жетті.
Жалпы алғанда, Қазақстандағы бай кулакты тәркілеу мөлшерін дәл айту қиын, бірақ тек 1930-31ж республикадан тыс жерге бай-кулак деп жер аударылып жіберілген шаруалар саны 6.765 адамға жетті, ондаған мың шаруа жайы тұрған округтен республиканың өзге жерлеріне жөнелтілді. Сонымен бірге Қазақстан территориясы елдің басқа аудандарынан жіберілген ондаған мың шаруа үшін «ауып келетін» жері деп белгіленді. Республикаға 46.091 отбасы, яғни 180.015 адам ауып келіп қоныстанды.
Тәркілеу идеологиясы шаруаларға келгенде кең көлемдегі репрессиялық шараға айналып кетеді. 1932 ж. 7.08-да «Мемлекет кәсіпорындарының, колхоздар мен кооперациялардың мүліктерін сақтау және қоғамдық меншікті нығайту туралы» Заң қабылданды, бұл заң бойынша айыпты деп танылғандар ату жазасына, ал «жұмсарту жағдайы» бола қалған күнде 10 жылға тұтқындалып, мал-мүлкін тәркілеуге кесілді. Осынау Конституцияға қарсы шара іске қосылған алғашқы жылдардың өзінде-ақ, Қазақстанда 33.345 адам абақтыға салынды. Ал тәркіленген кісілер қылмысты сипаты бар басқа статьялармен жазаланды. Сотта қаралу деген болмады. Бәрінде «үштіктер» шешкен. 1929 жылдан 1933 ж дейінгі 5 жылда Қазақ АКСР Біріккен Бас саяси Басқармасы Өкілетті өкілдігінің үштігімен толық емес мәліметтерге қарағанда, 9805 іс қаралды да, 22933 адам жөнінде шешім қабылданды, олардың ішінен 3386 адам жазаның ең жоғары түрі - атуға, тұтқын лагерінде 3 жылдан 10 жылға дейін қамалуға 13.151 адам кесілді.
Пәрменді қарқынмен ұжымдастырудың апатты зардаптары көшпелі және жарт көшпелі шаруашылықтарды жоспарлы түрде отырықшы етуі барысында жасалған әкімдердің зорлық-зомбылығы салдарынан мүлде асқынып кетті. Отырықтандыру идеологиясы шаруашылық түрлерін толық өзгерту шарасымен тығыз байланысты болды, ал қазақ шаруалары қауымының ілгері басу жолын олар тек мал шаруашылығын егіншілікке немесе тұрақты мал өсіру шаруашылығына бірте-бірте айналдыру ісінен көрді. Ал, енді онша дамымаған, іс жүзінде индустрияға дейінгі өндіргіш күштерді тірек еткен мемлекеттің дәстүрлі аграрлық іргелі шаруашылықтары бірден, шұғыл түрде жаңартуға күш-қуаты жетпейтін еді. Аса маңызды айта кетер нәрсе, ол уақытта көшпелі шаруашылық әлі өзінің экологиялық потенциалын сарыққан жоқ еді, ол көп жағынан экономикалық тимді жүйе болып табылды.
Коллективтендіру мен отырықшыландыруды жүргізу үшін Қазақстан өлкелік комитеті жергілікті белсенділермен бірге 8 мың жұмысшыны тартты. Мұның үстіне республикаға Мәскеуден, Иваново-Вознесенскіден, Харьковтан, Ленинградтан 1204 жиырма бесмыңшыны жіберді, олардың өздері отырықшыланудың мәні мен механизмін мүлде тұрпайы түсінді. Көптеген әкімшілер үшін бұл шартараптан 100-ген шаруашылықты (көбіне жем-шөп, суы жоқ) бір жерге жинау болды. Мұндай топтаудың салдарынан шаруалар мал өрісінен, су мен шөп іздеп, жайылым ауыстырып отыру мүмкіндігенен айырылды. Партияның алыстан жіберген өкілдері отырықшылануды тұрақты поселкелер ұйымдастыру деп түсінгендіктен халықты далаға орналастыруда Ресей деревняларының жобасын қайталады. Бұл үшін жүздеген киіз үйлер қардың үстіне көше-көшемен түзу төрт бұрышты етіп орналастырылды. Мұның барлығы күштеу әдістері арқылы жүзеге асырылды, орныққан көшпелі және жартылай көшпелі халықты 100% колхозға қабылдады. Оның үстіне 200 шақырымдық радиусты қамтитын үлкен аймақтарда жүздеген шараушылықты біріктірген үлкен колхоздар құрылды.
Әкімшілік жолмен жүргізілген отырықшыландыру науқанының азабынан арылмай жатып, ауыл халқы сол кезде ұжымдастыру зобалаңына душар болды. Турасын айтқанда көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтарды жаппай отырықшыландыру ұжымдастырумен тығыз байланыста жүргізілетін шара ретінде ойластырылды. Бұл Қазақстан өлкелік комитеті Пленумының 1929 ж. желтоқсандағы қаулысынан көрінді, онда «Халықты жедел отырықшыландыру және оларды шаруашылық жағынан нығайту саласындағы практикалық жұмыстың бүкіл жоспары мына негізде - барлық отырықшыланатын кедей, орташа шаруашылықтар 100% ұжымдастырылған негізде жүргізілетін болсын» деген қатаң нұсқау берілді. Ойластырылмай қабылданған шешім көп күттірмей өз қайтарымын көрсетті. Колхоздың товарлы фермасына жиналған барлық мал аштан қырыла бастады. Қазақстанның ауылдары мен деревняларында ауыл шаруашылығы өндірісі жаппай құлдырай бастады, себебі жерінен айырылған шаруалар еңбек етуге құлықсыз болды.
Бірінші бесжылдықтың ішінде 1928-1932 бүкілодақтық товарлы астық өндірудегі Қазақстанның үлесі 9 дан 3% -ға төмендеді. Дәнді дақылдардың егіс көлемі 1928 жылы 1940 жылға дейін 1,5 есе өскеннің өзінде олардың жалпы өнімі гектарынан 9,2 ц. 4,3 ц. төмендеді. Мал шаруашылығы бұрын соңды болмаған шығынға ұшырды. 1928 ж республикада 6.509 мың ғана ірі қара болса, 1932 ж одан небәрі 965 мың ғана қалды. Тіпті 1941 ж соғыстың қарсаңында да колхозға дейінгі ірі қара саны қалпына келтірілмеді (3.335 мың бас). 18.566 мың қойдан 1932 ж 1.386 мың қалды (соғыс қарсаңында қой басы әзер дегенде 8 млн/ға жақындады). Жылқы саны 1928 ж 3.616,1 мың болса, оның 3.200 мыңы қолдан қырғынға ұшыратылды, 1941 ж. елде небәрі 885 мың ғана жылқы болды. Қазақ өлкесі үшін дәстүрлі сала түйе шаруашылығы өмір сүруін тоқтатты десе болады: 1935 ж. 63 мың ғана түйе қалды, ал ол 1928 ж 1.042 мың бас болатын. Жалпы алғанда ұжымдастыру қарсаңында Қазақстанда 40,5 млн мал басы болса, 1933 ж. 1 қаңтарында одан тек 4,5 млн мал басы ғана қалды.
Осы жағдайлардың барлығы жинақтала келе, 1931-1933 жылдардағы аштыққа әкеліп, одан 2,1 млн адам қырылды. Бұл аштық мемлекеттік саясаттың нәтижесінде қолдан жасалды. Қазақ зиялылары осы мәселе жөнінде үлкен дабыл көтерді. Мысалы, Т.Рысқұловтың И.Сталинге 1932 ж. 29 қыркүйекте және 1933 ж. 9 наурызда жазған хаттарында өлкедегі қалыптасқан жағдай туралы шындықты жеткізген. Аштық пен қуғын-сүргіннен бас с ауғалап, 1 млн астам адам Қазақстаннан тыс жерлерге кетуге мәжбүр болып, оның 616 мыңы қайтып оралмады.
Ұжымдастыру мен қолдан жасалған аштық қазақ халқын бүкіл әлемге босқын ретінде шашыратып жіберді. Мысалы, Қытайда 1 млн 070 мың, Моңғолияда 137 мың, Түркияда 120 мың қазақ тұрады. Қазақтар Ауғныстанда, Иранда, Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада да бар.
Қазіргі кезед Қазақстаннан тыс жерлерде, оның ішінде Кеңестер Одағының бұрынғы 14 мемлекетінде және 25 алыс шет мемлекетте, 4,5 млн-ға жуық қазақ тұрады. Мамандардың айтуынша, тек 800 мың қазақ қана өздерін диаспора деп санайды, ал қалған 3 млн 700 мың қазақ өздерін ирридент ретінде санайды екен.
Күш көрсету мен өрескел жолсыздықтар Қазақстанда наразылық туғызып, бірсыпыра жағдайда шаруалардың қарулы қарсылық көрсетуіне ұласты. 1929-1931 жж Қазақстанда 372 көтеріліс болды, оларға 80 мыңдай адам қатысты. Шаруалардың Созақ, Шемонаиха, Бұхтарма, Ырғыз, Қазалы, Қармақшы, Самар, Абыралы, Бүйен-Ақсу, Шыңғыстау, Бәрібаев, Қастек, Балхаш, Шұбартау, Маңғыстау және т.б. аудандардағы қозғалыстары қайғылы оқиғалармен мәлім болды. Көтеріліс кезінде халық республикадан тыс жерлерге, оның ішінде шет елдерге жаппай ауа көшті. 1930 ж. басынан 1931ж. ортасына дейін ғана Қазақстан террториясынан 281 230 шаруа қожалығы көшіп кетті. Олардың едәуір бөлігі Қытайға, Иранға, Ауғанстанға өтіп кетті. Халыққа қарсы жазалау шаралары қолданылды. Ірі көтерілістер мен толқуларға қатысқаны үшін 1929-1931жж 5 551 адам сотталып, олардың 883-і атылды. Жалпы алғанда күшпен ұжымдастыру кезінде Қазақстанда 100 мыңнан астам адам жазаланды.
Күш қолдану, Қазақстан этностарының өмір сүріп отырған жүйесін талқандау бұрын болып көрмеген демографиялық күйреуге әкеліп соқтырды, оның зардабы қазіргі заманда да көрініп жатыр. Құрбан болғандардың саны туралы мәселе әзірше ашық. Оған ЦУНХУ, Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің, Ішкі істер министрлігінің, Орталық партия органдарының архив қоймаларында, республикалық және облыстық архивтердегі «С» құпия белгісі бар істердегі жаңадан ғылыми айналымға енгізіліп жатқан материалдар елеулі өзгеріс енгізетін болуы керек. 1937ж «жазаға ұшыраған санақ» ретінде белгілі болған Бүкілодақтық Халық санағының материалдары да түбегейлі жаңа көзқарас енгізеді. Бір-ақ күнде (қаңтардың 5-нен 6-ға қараған күні) өткізілген бұл санақ сталинизм саясатының салдарынан болған аса ірі демографиялық күйреудің көріністерін бейнеледі. Санақтың материалдары ұзақ жылдары бойы жойылып кеткен деп саналды. Жақында олар Орталық Мемлекеттік Халық Шаруашылығы (ОМХША) архивінен табылды. Тарихшы демографтар жүргізген талдаулар көрсеткендей, қазақ этносы аса ауыр шығынға ұшыраған (ашаршылықтан және онымен байланысты туған эпидемия салдарыннан, сондай-ақ өлім-жітімнің көп болуынан халық 1.750 мыңдай адамын жоғалтқан). Түпкілікті халық ауа көшуден де сан жағынан үлкен шығынға ұшырады. Қазақстанда тұратын басқа этностардың саны шұғыл азайды. Соғыстан кейінгі жылдары болған күшті демографиялық өсудің арқасында ғана қазақ этносы 40 жылдан кейін бұрынғы санын қалпына келтірді.
1937 ж басталған саяси жазалау бүкіл елді қамтыды. 1936 ж. желтоқсанда БК(б) П пленумында, одан кейін 1937 ж. ақпан-наурыз пленумында БК(б)П Орталық Комитеті, И.В.Сталин мен оның айналасындағылардың «екі жүзділердің, халық жауларының бәрінің тамырын шауып, жойып жіберу» қажеттігі туралы нұсқауы берілді. Олар тек орталықтағы ғана емес, ұлт республикаларындағы да оппозицияны біржола жойып жіберуге тырысты. Бұл істерге - ұлтшыл фашистер және басқа «халық жаулары» дегендердің істеріне кең құлашты сипат беру үшін НКВД органдары оларды троцкишілдермен және оңшылдарменн одақ жасады деген қисынды ойдан шығарды. Мәскеулік процестің көшірмесі сияқты жер-жерде ашық сот мәжілістері өткізіліп, оларда сотталғандардан қажетті мойындаулар күштеп алынды. 1937 ж. мұндай процестер республиканың Үржар, Преснов және т.б. аудандарда өткізілді. Бұрынғы Қарқаралы округінің басшы партия-кеңес қызметкерлері А.Асылбековты, П.Нұрсейітовты, М. Ғатауллинді т.б. 1937 ж. қарашада Қарағанды қаласында өткен сот процесі аты-шулы болды. Алайда халық жауларының негізгі көпшілігінің тағдыры КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясының үштігінің мәжілісінде шешілді.
Осылайша 1937-1938 жылдары, жоғарыда аталған Қазақстанның көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлері Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, С.Қожанов, Ұ.Құлымбетов, О.Жондосов, Ә.Досов, А.Асылбеков, Ж.Сәдуақасов, Л.Мирзоян, А.Сафарбеков, Ж.Сұлтанбеков, Т.Жүргенов, Н.Сырғабеков, З.Төреғожин тағы басқа да көптеген адамдар өтірік жаламен жазаланды.
Қазақстан ғылымы мен мәдениеті орны толмас шығынға ұшырады. Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, қазақ әдебиетінің өкілдері С.Сейфулин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, ғалымдар С.Асфендияров, Қ.Жұбанов, Ж.Шанин, Т.Шонанов, Қ.Кемеңгеров т.б. кінәсіз жазалаудың құрбаны болды.
1937-1938 жылдары «халық жауы» деген жаланың құрбаны болған ер-азаматтардың арасында Шахзада Шонанова ату жазасына кесілген жалғыз әйел еді. Ол Батыс Қазақстан облысы, Жымпиты ауданында 1903 жылы дүниеге келген. Шахзаданың әкесі Арон Қаратаев белгілі ел азаматы Бақытжан Қаратаевтың інісі болған. Шахзаданың алғашқы ері мемлекет қайраткері Ыдырыс Мұстамбаев болса, кейіннен 1931 жылы энциклопедист ғалым Телжан Шонановпен бас қосады. Ташкентте 1920 жылы құрылған Орта Азия мемлекеттік университетіне (САГУ) медицина факультетіне түскен Шахзада тап жауының қызы деп, оқудан шығарылады. Бұдан кейін Шахзада әртүрлі қызметтер істейді. 1922-1926 жылдары Оралда губерниялық атқару комитетінде іс жүргізуші, аз уақыт Сырдария губерниялық комитетінде нұсқаушы болып істейді. 1928 жылы Қызылордаға ауысып, Халық ағарту комиссариатының мектепке дейінгі балалар тәрбиесінің нұсқаушысы болып жұмыс атқарады. 1931 ж. Алматыға қоныс аударып, медицина институтына оқуға келеді, бірақ баяғы жаламен оқудан қайта шығарылады. 1933-1936 жылдары педагогикалық ғылыми-зхерттеу институтында жауапты хатшы, Халық ағарту комиссариатында ғылыми қызметкер, ұлттық мәдениетті ғылыми зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Халық ағарту комиссары Темірбек Жүргеновтың шақыруымен ол бастауыш және орта мектеп бөлімінде ғалым-хатшы, кейін әдіскер-кеңесші болып қызмет істейді. Бірақ 1936 жылдың басында бұл қызметтен босайды. Сонда да мойымаған Шахзада Қазақ мемлекеттік университетінің биология факультетінің 2-курсында оқуға мүмкіндік алады. Бірақ 1937-1938 жж. саяси науқанның құрбаны болып, жазықсыз жалалы болған Шахзада Шонанова 1938 жылдың 9-наурызында ері Телжаннан он күннен кейін (Телжан 25-ақпанда) Алматы түрмесінде атылады.
37- жылдың жазында тұтқындалып, жазықсыз мерт болғандардың бірі – Мұхамед-Хафиз Мұрзағалиев еді. Ол Алаш Орда үкіметінің батыс бөлымының мүшесі болған. Атақты Халел және Жаһанша Досмұхамедовтармен ұлттық тәуелсіздік жолында тізе қосып, елді азамат соғысының аласапыранынан аман, қырғынсыз алып шығу үшін аянбай еңбек етті. 1926 жылы ҚАКСР-ның Қаржы халық комиссары болып тағайындалған Мұхамед-Хафиз осы жылдарда Қазақстанда орын алып отырған кемшіліктерге көңіл бөліп, жергілікті жер өнімі мен мал шаруашылығы өсмінің өзіндік ерекшелігін ескеру туралы батыл байламдар жасайды. Мысалы, сол кезде-ақ ол Голощекиннің Қазақстандағы күштеп ұжымдастыру, кеңестендіру сияқы бағдарламсына талдау жасап, оған көп кемшіліктер, сыни пікірлер айтқан. Білімді де білікті маман жақпай қалғаны үшін 1929 жылы орнынан кетірілген. Оны Мәскеу шақыртып, РСФСР-дың жер ісі жөніндегі халық комиссариатына жұмысқа алады.Ұсталып кеткенге дейін осы жерде қызмет істеген. Қаржы халық комиссары болған тұста орталық аппарат қызметкерлерін қысқартып, ұлттық кадрларға көп көңіл бөлген.
Мұрзағалиевтің ісінде Алаш ОРда үкіметі мен Қаз АССР-нің белгілі мемлекет қайраткерлерінің тізімі болып, олардың бәрі де өзара сыбайлас, бірлесіп жаулық қызмет істеген, Кеңес өкіметінің ішіне жасырын кіріп алған деп айыпталып, бірге тұтқындалған, бірге соттап, жазалаған. Сол кездегі республикалық жер ісі жөніндегі халық комиссары Ж.Сұлтанбеков, Мұхамедияр Тұнғачин, Темірбек Жүргенов, Ұзақбай Құлымбетов, Илияс Жансүгіров, Ораз Жандосов және т.б. бар 12 адам хатталған.
Мұрзағалиев 58-баптың 10,11 тармақтарымен (УК РСФСР) өлім жазасына кесілген, үкім 1938 жылы 29 ақпанда жүзеге асқан.
1956 жылы 15 желтоқсанда КСРО Жоғарғы сотының Әскери коллегиясы кеңес дәуірі кезеңінде қазақтан шыққан тұңғыш қаржы халық комиссары Мұхамед-Хафиз Мұрзағалиевті ақтады.Сонымен қатар репрессияға ұшыраған Қаржы халық комиссарлары ретінде Мұрзағалиевтің орнына келген Мұқаш Орымбайұлы Орымбаевты, Ілияс Ысмайлұлы Молдажановты ерекше атауға болады.
Мұқаш Орымбаевтың өміржолына зер салсақ, оның ерекше екі белестен тұратынын көреміз. Бірі – 1924 ж. ҚазССР-нің Ішкі істер халық комиссары болғанға дейінгі кезең, екнішісі-1930 жылы Қаржы халық комиссары болып бекітіліп, 1933 жылға дейін осы қызметте тұрақты жұмыс істеген мезгілі. Ол үкімет тарапынан жасалып отырған қысым мен Қазақстанда болып жатқан аштық туралы, өкімет тарапынан орын алып отырған сорақылықтар мен қателіктер туралы да Мәскеуге дейін хат жазып, хабар береді. Бірақ Қазақстандағы жағдайға Сталин көз жұмып қарайды. Осындай ауыр уақытта Орымбаев еліміздің қаржы саласында еңбек етті. Адал қызмет еткен, өз ісінде іскер болған бұл азаматқа да «халық жауы» деген таңба басылып, шетелдің «тыңшысы», «агенті», «ұлтшыл» деген қара күйелер жағылды. Ол тек 1958 жылы қаңтарда атышулы 58-баптан ақталынып алынды.
Ал Ілияс Молдажановтың №955606 қылмыстық ісіне байланысты 24 адамның тізімі беріліп, онда Кеңес өкіметінің «жауларына» біркелкі айыпты тана салған. Олардың ішінде ақын І.Жансүгіров, лингвист-ғалым Телжан Шонанов, ақын, әрі қайраткер С.Сейфуллин, мемлекет қайраткерлері Тұрар Рысқұлов, Әлімхан Ермеков, Сұлтанбек Қожанов, Ораз Жандосовтар болды.
Осылайша 20 жылдардың соңы мен 30 жылдары тоталитарлық жүйе қоғамдық-саяси өмірдің барлық саласында бекітілді. Оның көрінісі Қазақстанда ерекше түр алып, күшпен ұжымдастыру мен 1937-1938 жылдардағы саяси жазалау дәуірінің қайғылы оқиғаларымен ұштасып жатты. Өлкедегі әлеуметтік экономикалық өзгерістер, Қазақстанға Одақтас республика дәрежесін беру, мәдени құрылыстағы, халық ағарту ісіндегі және ғылымдағы табыстар тоталитарлық жүйенің идеологиялық қыспағында өтті. Міне осының бәрі Қазақстанның КСРО құрамында болашақ даму жолын айқындап берді.
2. Қиыр Шығыс корейлерінің Қазақстанға қоныс аудара бастауы 1937 жылғы қуғын-сүргін уақытынан да ілгері жатыр. Бұдан сәл бұрын, 1928 жылы күріш себудің бай тәжірибесін жергілікті диқандарға үйрету үшін мұнда 300 корей күріш өсірушісі арнайы жіберілген. Сол жылы Жетісу губерниясы жеріне 70 отбасы келіп орын теуіп, «Қазақ күріші» («Казрис») корей ауылшыраушылық еңбек артелін құрады. Осы тұста Қазақстан КСРО аумағындағы ең көп күріш егуші аймаққа айналады. Екі жылдың ішінде Алматы маңындағы Қаратал массивін жақсы игерген корей егіншілері сирек кездесетін дақылдың тұқымын республиканың басқа өңірлеріне де жөнелтіп, оны қалай себудің нұсқауын қоса білдіре бастайды. 1930 жылдың қыркүйегінде республика астанасында аз ұлттардың бірініші Бүкілқазақстандық кеңесі өткізіліп, онда корейлердің күріш өсірудегі тәжірибесін зерттеу қажеттігі алға тартылады. Осыдан кейін елдің әр қиырына корейлерді топтап аттандыру біртіндеп қызу қарқын алады.
ВКП (б) Орталық Комитеті Саяси Бюросы 1930 жылғы ақпанда «Корейлер туралы» деген қаулы қабылдайды. Құжатта Қиыр Шығыс корейлерін жаппай елдің ішкері аумақтарына қоныстандыру мәселесі көтеріледі. Бұл кезде әлі «депортация» деген сөз қолданысқа енбеген еді. Оның есесіне бұл шара «саяси қарсыластар мен режимге жағымсыз кісілерді жою мақсатында оларды алыстағы аудандарға жаппай қоныс аудару» деп аталды. Бірақ, мемлекеттің бас басылымы «Правда» газетінің бетінде «Кеңестік Қиыр Шығыстағы жапон тыңшылығы» деген көлемді мақала жарық көріп үлгерді. Онда «жаудың жарамсақтары» ретінде корей тұрғындарының сатқын элементтері атап көрсетілді. Осылайша, алғашқы қоғамдық пікірді қалыптастыру қолға алынып, соңынан жазалаушы органдар ақырын нақтылы іске кірісті. Ұлт зиялыларының көптеген көрнекті тұлғалары күштеп көшіру басталмай-ақ қуғын-сүргіннің құрбандары болып кетті. Артынан корей халықының өкілдеріне түгелдей «жапон тыңшылары» деген ат таңылды. Осылайша, ВКП (б) Орталық комитеті мен Халық Комиссарлары Кеңесі 1937 жылғы 21 тамызда «Қиыр Шығыс өлкесіндегі шекара аудандарынан корей тұрғындарды көшіру туралы» деп аталатын тағы бір құпия қаулыны қабылдады. Бұдан кейін корейлердің келешек көшіп баратын жерлерінде оларға қоныс даярлау жұмыстары басталды.
Бұл кезде тұрғындар еш қаперсіз өз мекендерінде еккен дақылдарының өнімдерін жинап жатты. Сол жылғы қыркүйек айының басында оларға өкімет өкілдері келіп, үш күннің ішінде жиналып болып, ең керекті деген заттарды ғана алып, ауа көшуге әзір тұруды тапсырды. Ал, мұнда қалып бара жатқан егістік алқап пен тұрмыстық заттар үшін барған жерлерінде өтемақы төленетіні айтылды. Жанталасқан жұрт малдарын сатып, оның түбіртегін ғана қолдарына ұстап қалды. 1937 ж. қыркүйегінің 9-нан 10-на қараған түні Кнорринг темір жол стансасынан бірінші «қиыршығыстық экспресс» бұрын көрмеген, естімеген әлемдегі ең ұзақ алыс жолға аттанды. Ол белгісіз жақтарға 366 отбасын құрайтын 1744 жазықсыз жанды алып кетіп бара жатты. Келесі Свиягино стансасынан аттанған эшелон 1362 адамды қамтыған 250 отбасын беймағлұм таулы-жазықты атыраптарға шұғыл жөнелтті. Сол жылғы 28 қазанға дейін Қазақстанға 70 эшелонмен 12129 отбасы, 58427 жан жеткізілген.
Жаңа қонысқа келгеннен кейін мұнда жүздеген корей колхоздары бой көтерді. Олар келесі, 1938 жылдың көктемінен іске кірісіп, егіншілікті бастады.
Осылайша 1937 жылдың күзінде Қазақ өлкесіне Қиыр Шығыстан «жапон тыңшылары» деген заңсыз айып тағылып, 100 мың корей күштеп қоныс аударылды. Сонымен қатар осы жылдың күзінде КСРО-ның кавказдық шекарасы бойынан «шекаралық аймақты тазалау мақсатында» мыңдаған курдтар, түріктер, әзірбайжандар, ирандықтар Қазақ жеріне күшпен көшіріліп әкелінді.
Ежелгі қазақ топырағы ертеден бері саяси, тарихи және әлеуметтік себептермен осында қоныс тепкен көптеген ұлттар мен ұлыстарға жайлы жұрт атанды. Солардың бірі – корейлер болып табылып, бүгінде олар Алматы қаласы (19 мың) мен Алматы (17 мың), Қарағанды (14 мың), Жамбыл (14 мың), Оңтүстік Қазақстан (9 мың) және Қызылорда (9 мың) облыстарында көбірек шоғырланған.
1932 жылы алғаш рет Владивостокта ашылған корей театры әртістерінің негізгі бөлігі Қызылордада тұрақтады. Осының арқасында кейін Сыр бойындағы басты қалада Корей музыкалы драма театры қайта құрылды. Ұжым 1968 жылы Алматыға қоныс аударып, артынша музыкалы комедия театрына айналды. Қазақстандағы тұңғыш корейше мерзімді басылым – «Ленин кичи» газеті де Қызылордада шықты. Кейін оның редакциясы да сол кездегі республика астанасына барып орнықты. 1937 жылы Владивостоктан көшірілген корей педагогикалық институты кейінірек, 1942 жылы Украинадан әкелінген институтпен бірігіп, Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының шаңырақ көтеруіне негіз болды.
Корейлердің тарихи отандарымен байланысы біздің еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін жақсы жолға қойыла бастады. 1991 жылы елімізде Корей елшілігі ашылғанға дейін-ақ Алматыда корейлердің ағартушылық орталығы жұмыс істеуге кірісті. Онда Сеулден келген мамандар сабақ берді. Қазақстандық корейлер мәдени жағынан да Кореямен қарым-қатынасты нығайта түсті. Сонау 1991 жылдың өзінде біздегі корей театры, «Ариран» ән-би ансамблі Сеулге өнер сапарымен барып қайтты. Корея жағы да өз қандастарын естен шығарып отырған жоқ. Олардың MBS телекомпаниясы бұрынғы кеңес елінде тұратын корейлердің тарихын баяндауға арналған 21 сериялы «Корейлер» деген көркем фильм пісірді. 1997 жылы корейлерді Қиыр Шығыстан күштеп көшірудің 60 жылдығы аталып өтті.
3. 1920 ж. соңында КСРО-да тоталитарлық жүйенің негізі толығымен орнады. Бұл 1929 жылғы 6 қарашадағы КСРО-ның БОАК мен ХКК шешімімен қауіпті қылмескерлерді қоғамнан аластату мен күшпен еңбек еткізу және алыс әрі игерілуі қиын аудандардағы табиғи ресурстарды игеру үшін КСРО-ның шеткі аймақтарында –солтүстік аудандарда, Оралда, Қиыр Шығыста, Орта Азияда еңбекпен түзеу лагерьлерін құруынан көрінді. Бұл жерде БМСБ мен соттың ерекше қаулысы енгізінде 3 жылдан 10 жылға дейін сотталғандардың еңбегін пайдалану туралы шешім қабылданды. Ол кезде еңбек лагерьлерінің және Еңбек қоныстарының бас басқармасы – ГУЛАГ құрылған болатын. 1940 жылы ГУЛАГ жүйесінде 53 лагерь болды, ал 1954 ж. олардың саны 64-ке жетті. 1930 ж. лагерьлерде 179 мың адам тұтқында болса, 1940 ж. 1344408 адам, ал 1953 ж. олардың саны 1727970 адамға жетті.
Ресей зерттеушісі В.Н. Земсков деректері бойынша 1951 жылдың 1 қаңтарына тұтқындағы адам саны – 999379 адам, оның ішінде қазақтар-25906, лагерьлерде – 12554, колонияларда-13352 адам болды.
Сталиндік қуғын-сүргін саясатына байланысты Қазақстан жазалау лагерьлерінің аймағына айналды. Қазақ жерінде Дальний, Степной, Песчаный, Камышлаг, Ақтөбе, Жезқазған, Петропавл лагерьлері, Кеңгір, Өскемен арнайы лагерьлері ашылды. Бұл лагерьлер ішіндегі ең ірілері – Карлаг (ерекше тәртіптегі Қарағанды лагері), «Отанын сатқандардың» әйелдеріне арналған Ақмола лагері (Алжир) болды.
1930 жылы КСРО ХКК –нің 13 мамырдағы қаулысымен Карлаг құрылды. Ол НКВД-ның ауылшаруашылық лагері болып есептелді. Қарақаралы округінің аумағынан оған 110 мың га жер бөлінді. Қарағанды лагерінің басқармасы Қарағандыдан 45 км жердегі Долинка селосында орналасты. Карлаг ашылғанда, онда 47 ұлттың 2567 тұтқын өкілі отырды. 1933 жылы олардың саны 20262 адамға жетті, оның 2943 қазақ болды. 1937-1938 жылдары тұтқындар саны 43 мыңға жетті. Карлаг жүйесінде 292 шаруашылық лагері, 26 ерікті қоныс бөлімшесі болды. 1939 жылы НКВД-ның 42 лагерінің арасында Карлаг тұтқын саны бойынша 9-шы орында болды. 1931-1960 жылдары Карлагта 1 млн. жуық адам жазасын өтеді. Жаппай қуғын-сүргін ауқымы күшейді. Оған дәлел ретінде мына деректерді келтіруге болады. ҚР Президентінің мұрағатында 1937 жылғы 19 қарашадағы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті Бюросының «Қуғын-сүргенге ұшырағандардың санын қосымша өсіру туралы» қаулысы сақталған. Осы қабылданған қаулыға сәйкес І категория бойынша кеңес үкіметіне қарсы 2 мың адам ( алдыңғы жоба бойынша 1975 адам болатын, бірақ сол кездегі ОК хатшысы Л.Мирзоян өз қолымен барлық белгіленген цифрларды арту жағына қарай көк қарындашпен қоршап қойған, басқа да көрсеткіштерді сөйткен). Ал ІІ категория бойынша 3 мың адам, барлығы 5 мың адам болды. Онда: «І категория бойынша 350, ІІ категория бойынша 400 адам қудаланушылардың резервінде тұрсын», - деп жазылған. Сұрау салу парағында бюро мүшелерінің бәрі де бірауыздан мақұлдап қол қойған. Сөйтіп жоспар толық жасалды, енді оны орындау үшін «кінәлілерді» іздеп табу ғана қалды.
Мәскеу пен Ленинградтағы «дәрігерлер ісі», «Ленинград ісі» және т.б. қолдан жасалған «істер» Қазақстанда да пайда болды. «Іле ісі», «Шымкенттік іс», «Қарқаралы ісі» және т.б. «істер» бойынша «контрреволюциялық топтарға қатысушылар әшкереленіп, оларға ашық соттар жүрді». Ресми құжаттарда «сот құрамын ашық процестерді тез ұйымдастыра алатын адамдардан құру туралы» бұйрықтар беріліп отырған. ІІХК «үштігі» ешқандай сотсыз үкімдер шығаруға құзырлы болды. Ал «Қылмыстық кодекстің бабы» деген орынға (ҚК бойынша сотталған айыпкер) «шетел агенті», «контрреволюциялық үгіт», «зиянкес» деп жазылып отырған. Сол кездегі маңызды істердің тарихи оқиғалардың бірі – Қазақ АКСР-ның астанасы 1929 жылы Қызылордадан Алматыға көшірілді. Ал 1936 жылы 5 желтоқсанда қабылданған КСРО Конституциясына сәйкес Қазақ АКСР автономиядан одақтық республикаға айналды, яғни Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. Бұл қазақ мемлекеттілігінің тарихындағы маңызды саяси қадам болды.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетий. –Алма-Ата,92.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –А.,1991.
6.Кан Г.В., Ш аяхметов Н.У. Қазақстан тарихы. – А., 2007.
Қосымша әдебиеттер:
1.Қазақтың көне тарихы. –Алматы. «Жалын», 1993.
2.Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. –Алматы, 1994.
3.Омарбеков Т. ХХ ғ басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. –Алматы, 2001.
7 тақырып. «Мәдени революция» жылдарындағы Қазақстан
Жоспар:
1. Большевиктердің мәдениет саласындағы жеңісі: қазақтардың рухани трагедиясы
2. Жазушылар мен композиторлардың шығармашылық қызметі.
3. Кеңес үкіметінің білім мен ғылымдағы реформалары
І. ХХ ғасыр басындағы Қазақстанда ағарту ісі мен халықтың сауаттылық деңгейі мейлінше артта қалған жағдайда болды. Ел тұрғындарының басым көпшілігі не оқи, не жаза алмады, миллиондаған балалар мектептен тыс қалды, педагогикалық кадрлардың жетіспеушілігі өткір сезілді. Сондықтан большевиктер халық ағарту саласында кешенді және батыл шараларды жүзеге асыра отырып, ұлттық аймақта екі толағай мақсатқа жетудің ізіне түсті: біріншіден, сауаттылық пен білімнен шеттетілген қарапайым адамдардың сұранысын өтей отырып, олардың құрметі мен сеніміне ие болу мүмкіндігін жібермеді, екіншіден, білім беруді кеңейтумен қалың көпшілікке беймәлім маркстік-лениндік идеологияны еңбекші халық санасына сіңіріп, социалистік қоғамның теориясы мен практикасын өмірге енгізді.
Алғашқы кезде өлкедегі әліпбилік сауаттылық мектептері мен курстары депутаттар Кеңесінің, революциялық комитеттердің және басқа да мемлекеттік құрылымдардың шешімдерімен және зиялы қауымның немесе сауатсыздардың бастамаларымен ашылды. 1917 жылы қараша айында Әулиеатаның жұмысшы және солдат депутаттарының қалалық кеңесі сауат ашу мектептерін ұйымдастыру мүмкіншіліктерін зерделей отырып, қажетті қаражат бөлуді ұйғарды. 1918 жылдың бас кезінде осындай мектептер тиісінше оқу-материалдық жағдайлары мен санаткерлік күштері бар Верный, Семей, Ақмола және басқа да елді мекендерде ашылды. 1918 жылы жазда Кеңестердің Жетісу облыстық революциялық органы «Заря свободы» газеті Верный мұғалімдер Одағының «барлық жастағы сауатсыз азаматтар мен азаматшаларға арналған бес мектеп және шамалы оқи және жаза білетіндерге арналған бір мектеп» ашылсын деген қаулысына өз бетінен орын берді. Оқу жұмыстан бос уақытта және оқығысы келетіндердің өздерінің келісімімен ыңғайластырылатын болады, деп көрсетілген мақалада.
Кеңес өкіметінің нығаюымен әліпбилік сауатсыздықты жою үрдісі ұйымдасқан және жүйелі сипат ала бастады. Бұған ең алдымен Түркістан АССР Халық ағарту комиссариатының және Қырғыз революциялық комитеті жанынан мектеп бөлімінің құрылуы игі ықпал етті. Сауатсыздықты жоюдың мақсаты мен міндеттері, оның мазмұны Түркістан республикасы Халық ағарту комиссариатының қалалар мен селоларда ересек тұрғындар арасындағы сауатсыздықты жою жөнінде курстар ұйымдастыру туралы (1918 ж. 26 шілде) Ережесімен және Түркістан Республикасы Кеңестері ОАК-нің ересек адамдар үшін міндетті оқуды енгізу туралы (1919 ж. 3 желтоқсан) Декретімен мейлінше анық белгіленді. Сонымен қатар революциядан кейін Қазақстанда халыққа білім берудің басты принциптері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің 1918 жылғы 31 қазандағы «Біртұтас еңбек мектебі туралы» ережеде және РСФСР Халық ағарту министрлігінің 1918 жылғы 31 қазандағы «Аз ұлттардың мектептері туралы» қаулысында белгіленді. Халық бұқарасының өзі оқу-білімге аса зор ынта білдірді. Олар мектеп, интернат құрылыстарына, оқушыларды мектеп жабдықтарымен, оқу-жазу құралдарымен қамтамасыз етуге, мұғалім интеллигенттерді әлеуметтік-тұрмыстық жағынан орналастыруға аса зор ынта-жігермен қатысты.
Көшпелі қазақтардың тұрмысы мектеп ісін ұйымдастыруға шығармашылықпен қарауды талап етті. Жатақханалары бар мектептер пайда болды, бастауыш мектептердің саны едәуір көбейді. Бірінші бесжылдықтың басына қарай республикада 3747 бастауыш мектеп жұмыс істеді. 1914-1915 оқу жылында мұндай 1953 мектеп болған еді. Бұларда республика мектеп оқушыларының 90 пайызы оқыды. Ал, 1925-1926 жылдары республикада 3344 мектеп болса, олардағы оқушылар саны 17720, оның ішінде қазақ балаларының саны 3048 болды.
Бұл кезде көпшілік мектептердің материалдық жағдайы ауыр болатын. Көптеген қазақ балалары мектепке бармады. Халық шаруашылығын қалпына келтіру дәуірінің аяғына қарай 233 мың оқушы болса, соның 70,8 мыңы, яғни 30,4 пайызы ғана қазақ балалары болатын. Мектеп жасындағы жергілікті этнос балаларының 18 пайызы ғана бастауыш оқумен қамтылды.
1930 жылы 27 тамызда жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқуды республикада енгізу туралы Қазақстан Орталық Атқару Комитеті мен Халком кеңесінің қаулысы жарияланды. Көшпелі халқы бар аудандарда жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқуды 8 жастағы балалар үшін 1931 жылдың көктемінен бастау көзделді. Бастауыш мектеп жасынан асып кеткен 11-ден 15 жас аралығындағы балаларды оқыту жеделдетілген түрде: екіжылдық және біржылдық мектеп-курстар негізінде жүзеге асырылатын болды. Халық комиссарлары кеңесінің жанында жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқу жөніндегі Комитет жұмыс істеді. Осындай комитеттер жергілікті жерлерде құрылды. Комсомол жалпыға бірдей бастауыш оқуды қамқорлығына алды, мектеп үйлерін жөндеуді ұйымдастырды, балаларды аяқ киіммен, ертеңгі ыстық аспен қамтамасыз етуді қолға алды. Сенбіліктер мен жексенбіліктер, мәдени күштерді педагогикалық жұмыстарға жұмылдыру, жалпыға бірдей оқудың барысын тексеру жөнінде жұмыстар атқарды. Оқулықтар мен әдістемелік әдебиеттер басып шығару ұлғайды. Мысалы, 1930 жылы бастауыш мектептер үшін жалпы басылымы 555 мың дана 12 оқулық, 1932 жылы 948 мың дана 22 оқулық басып шығарылды. Халыққа білім беру ісіне жұмсалатын қаржы өсті.
30 жылдардың соңына қарай жалпыға бірдей бастауыш оқуды жүзеге асыру іс жүзінде аяқталды. 1929 жылы мектеп жасындағы балалардың 42 пайызы, 1933 жылы 81 пайызы оқумен қамтылса, 1935 жылы 91 пайызы қамтылды. 1937 жылы балаларды бастауыш оқумен қамту деңгейі 96 пайызға жетті. Ұлы Отан соғысы қарсаңында республикада 7,5 мыңнан астам мектеп жұмыс істеді, соның ішінде 5,2 мыңы бастауыш, 1,7 мыңы толық емес орта мектептер еді. Оларда 1 миллионнан астам бала, оның 628 мыңы 1-4 сыныптарда,  372 мыңы 5-7 сыныптарда, 62 мыңы 8-10 сыныптарда оқыды.Жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқуға жататын мектеп жасындағы балалардың 98,9 пайызы оқумен қамтылды.
Ұлы Отан соғысы жылдары мектеп құрылысының проблемалары мен қиыншылықтары барынша шиеленісті. Жоғарғы сынып оқушыларының бір бөлігі Қызыл Армияның қатарына шақырылды немесе оқуды тастап, майданға кеткен әкелері мен ағаларын жұмыс орнында алмастырды. 1943-1944 оқу жылында орта мектептегі оқушы-қазақтардың саны соғыстың алдындағы жылмен салыстырғанда 2 есеге жуық қысқарды. Мектептерді оқулықтармен, оқу құралдарымен, дәптер және басқа да керекті жабдықтармен қамтамасыз ету нашарлады. Соғыс мектеп мұғалімдерінің материалдық жағдайын нашарлатты.
Қазақстанның кеңестік мектебін жасақтау революцияға дейін қалыптасқан болар-болмас негіз бен алғышарттарды ішінара пайдалану арқасында жүрсе, жоғары білім ісінде мұндай мүмкіндік болмады. Патша заманынан қалған мардымсыз педагогикалық, ауыл шаруашылық және медициналық орта оқу орындары өлкенің мамандарға сұранысын мүлдем қанағаттандыра алмады. Сондықтан кәсіптік оқу орындарын ұйымдастыруға большевиктер қабылдаған нақты іс-шаралар жергілікті халықтың көңіл қалауына сай келді және Қазақстандағы жаңа режимнің нығаюына қолайлы жағдай туғызған факторларды күшейтті.
1918 жылы наурыз айында Верный қаласында жұмысшы, солдат, шаруа депутаттарының Жетісу облыстық кеңесінің қаулысымен бар болғаны 22 оқушысы бар Жетісу ауыл шаруашылық училищесі ашылды. Біраз уақыттан кейін Жетісу облыстық Білім Комиссариаты Верный қаласындағы мұсылман мұғалімдер семинариясын 1918 жылы 10 қарашада ашуға дайындықтың аяқталғаны туралы хабарлады. Училищенің құрылымында екі дайындық және бір негізгі сынып құру көзделді. «Неғұрлым мұқтаж 60 оқушыға стипендия берілетін болады», деп көрсетілді хабарламада. 1919 және 1920 жылдары Орынборда, Ордада және Семейде халық институттары шаңырақ көтерді. Мұнда орта арнайы білімді мұғалім кадрлары дайындалды. Кәсіптік оқу орындарында оқығысы келетіндер жеткілікті еді. 1919 жылы қазақ жастарының бір тобы Қырғыз революциялық комитетіне өздерін Орынбордың үш жылдық мұсылман мұғалімдер курсының стипендиаттары деп тағайындау жөнінде өтініш білдірді. Қырғыз революциялық комитеті оң шешім шығарды және өз мүшелерінің бірі С.Меңдешевке «мұғалімдер курсының жағдайымен танысуды» тапсырды.
Кәсіптік оқу орындары желісінің кеңеюі барысында жалпы біліми дайындығы әлсіз жергілікті жастардың жоғары оқу орындары мен техникумдарға арналған бағдарламаны меңгеруге шамасы келмейтіні анық байқалды. Студенттердің осы санаты үшін жұмысшы факультеттері ашылды. Қазақстанда тұңғыш жұмысшы факультеті 1921 жылы Орынборда құрылды. Кеңес өкіметінің алғашқы он жылдығының соңына қарай республикада маман кадрларды 24 техникум дайындады, соның ішінде 14-і педагогикалық және 7-і ауыл шаруашылық мамандығы бойынша еді. Бұлардағы 3,5 мың оқушының 37,8%-ы қазақ жастары болды.
Кәсіптік оқу орындарын ұйымдастыру ісінде жинақталған тәжірибе, сондай-ақ экономика мен мәдениеттің маман кадрларға сұранысының өсуі толыққанды жоғары оқу орнын ашуды мейлінше талап етті. 1928 жылы 10 маусымда Халық комиссарлар Кеңесі педагогикалық, ауыл шаруашылық және медициналық үш факультеті бар Қазақ мемлекеттік университетін ұйымдастыру жөнінде шешім қабылдады. Университет жалғыз ғана педагогикалық факультетпен 1928 жылғы қазан айында ашылды. Бұл оқу орнының алғашқы басшысы С.Д.Асфендияров болды және онда еліміздің ірі ғалымдары Д.А.Зыков, Б.А.Домбровский, И.С.Баккал, В.В.Бартольд т.б. дәріс берді. Факультеттің үш бөлімшесінде 124 студент оқыды және 9 оқытушы жұмыс істеді. Басқа екі факультет үшін педагогтар мен студенттерді жинаудың сәті түспеді. Сондықтан 1930-1931 оқу жылында Университетті Қазақ педагогикалық институты етіп (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университет) қайта ұйымдастыруға тура келді. Көп кешікпей Алматы малдәрігерлік (1929ж), Қазақ ауыл шаруашылық (1930ж), медициналық (1931ж), Орал педагогикалық (1932ж) институттарының ашылуы болды. 1934 жылы 19 қаңтарда Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) физика-математика және биология факультеттерінде тұрақты сабақтар басталды. 54 студентке бес профессор мен 10 доцент дәріс оқыды.
Республикада соғыс қарсаңында 20 жоғары және 118 орта арнаулы оқу орындары бар еді, ал оларда 40 мыңнан астам студент оқыды. 12 жұмысшы факультетінде 2,8 мың адам жоғары оқу орындарына түсу үшін дайындалып жатты. Маман даярлап шығару да өсті. Егер 1931 жылдың аяғында ҚазПИ-ді бітірген алғашқы 53 түлек жоғары білімі жайлы диплом алса, екінші бесжылдықтың соңына қарай осы жоғары оқу орнының қабырғасынан 500-ден астам білікті маман өсіп шықты. Кәсіптік оқу орындары өнеркәсіп пен құрылыс, көлік пен байланыс, ауыл шаруашылық, денсаулық сақтау, білім беру мен өнер үшін мамандар даярлай бастады. Тек қана 5 жыл ішінде (1936-1940) жоғарғы оқу орындары мен техникумдар 24 мыңнан астам маманды халық шаруашылығына аттандырды.
Алайда ұсыныстан сұраныс басым еді. Білікті мамандардың тапшылығы барлық жерде материалдық-өндіріс салаларында да, әлеуметтік-мәдени инфрақұрылымда да сақтала берді. Сондықтан Қазақстанға жыл сайын Москвадан, Ленинградтан, Украинадан, Өзбекстаннан және басқа да республикалардан жас мамандар жіберілді. Жоғары мектептің ең өткір және шешілмеген проблемасы профессор-оқытушылар мен студенттер құрамында қазақтардың баяу өсуі алаңдатпай тұрмады. Мысалы, 1936 жылы Қазақтың мемлекеттік университетіндегі 42 оқытушының 8-і ғана қазақ еді. 1940 жылы Алматы мал дәрігерлік-зоотехникалық институты студенттерінің арасында қазақтардың үлес саны 12-ақ пайыз болды. Жоғары оқу орындары мен техникумдардың көптеген қызметкерлері Сталиннің жеке басына табынудың құрбаны болды.
Соғыс жоғары мектептің қалыпты тіршілігін өзгертті. Ресей мен Украинаның бірнеше жоғары оқу орындары эвакуациямен Қазақстанға келді, Қазақ тау-кен және ауыл шаруашылық институттарының, Қазақ мемлекеттік университетінің құрылымы жаңа бөлімшелер, факультеттер, кафедралар мен зертханалар ашу есебінен кеңейтілді. Оқу-тәрбие процесі соғыс уақытының талаптарына сәйкес қайта құрылды. Қазақстанға көрнекті ғалымдардың үлкен тобының келуі республиканың ғылыми әлеуетінің нығаюына қолайлы жағдай туғызды: олардың басшылығымен 130 кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалды. Соғыс жылдары Алматы шет тілдер институты (қазіргі Абылайхан атындағы халықаралық қатынастар мен әлем тілдері университеті), Шымкент құрылыс материалдарының технологиясы институты, Қазақтың мемлекеттік дене тәрбиесі институты, Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясы, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ашылды. Соғыстың соңғы жылдарында бірнеше жоғары оқу орындарының, әсіресе техникалық және және ауыл шаруашылық жоғары оқу орындарының кейбір санаттарының білікті мамандары мен студенттерін Армия қатарына шақыру шектелді, уақытша жабылған жоғары оқу орындары – негізінен мұғалімдер институттары қалпына келтірілді. 1945 жылы республиканың жоғары және орта арнаулы оқу орындарында 45 мың адам оқыды.
Ғылым. Қазан төңкерісінен кейінгі Қазақстандағы ғылымның жағдайы мен дәрежесі мұнда ғылыми – интеллигенция санының аздығы, қалыптасқан ғылыми зерттеу орталықтарының болмағандығы сияқты объективті себептерге байланысты болды. Қазақ әскери комиссариаттарының жанындағы тарихи – статистика (1919), қазақ революциялық комитеті ағарту бөлімінің ғылыми комиссиясы (1920), халық ағарту комиссариатының академиялық орталығы (1921) өлкетану - көмекші сипаттағы жұмыстармен ғана шектелді.
Бірте-бірте Ресей географиялық қоғамының Орынбор, Түркістан бөлімдері, Семей және Алматы бөлімдері өз қызметін жандандыра түсті. 20 ж. Қазақстанда табиғи өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі комиссияның (КИЕПС), КСРО Ғылыми Академиясының одақтық және автономиялық республикасы зерттеу жөніндегі айрықша комитеттің (ОКИСАР) және т.б. орнықты және көшпелі топтары жұмыс істеді.Олардың қызметіне ірі ғалымдар, академиктер И.М. Губкин, А.Н. Самойлович, А.Е.Ферсман, профессорлар А.А.Григорьев, С.И.Руденко т.б. басшылық етті. Бұл ғалымдар Қазақстанның жер байлығын, жануарлары мен өсімдіктерін, қазақ халқының тарихы мен этнографиясын зерттеуге зор үлес қосты. 1920 жылы өлкетанушы ғалым А.П.Чулошников бастаған топ Қазақстандағы зерттеу қоғамын құрып, өзінің мақсаты Қазақстан мен оған жақын облыстарды тарихи – археологиялық, табиғи – географиялық, этнографиялық, экономиялық тұрғыдан зерттеу деп жариялады. Қоғам А.Ф.Рязановтың, Ә.Диваевтың, М.Тынышпаевтың, М.Дулатовтың, А.П.Чулошниковтың еңбектерін жариялады. Бұл еңбектер бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. Тұңғыш ғылыми зерттеу мекемелері 1922 жылы ҚАКСР Денсаулық сақтау комиссариатының жанынан Өлкелік химия-бактериологиялық лаборотория, 1924 жылы Денсаулық сақтау халық комиссариаты жанынан санитарлық – бактериологиялық институты және жер халық комиссариаты жанынан малдәрігерлік бактериологиялық институт, 1926 жылы тыңайтқыш және агротопырақ зерттеу институты пайда болды. 1932 ж. қарай Қазақстанда 12 ғылыми-зерттеу институты, 15 тәжірибе станциясы, 186 тірек пункті, лаборотория, гидрометстанция, бірсыпыра кен барлау ұйымдары қызмет істеді. Осы кезде КСРО Ғылым Академиясының Қазақстандық базасы құрылды, ол 1938 ж. КСРО Ғылым Академиясының Қазақстан филиалы болып қайта құрылды. Бірқатар жоғары оқу орындарында ғылыми орталықтар қалыптасты. Геология және биология ғылымдарының зерттеу нәтижелері, тарихшы С.Ж.Асфендияровтың (1935 ж. «Көне дәуірден бүгінгі күнге дейінгі Қазақстан тарихы» атты ғылыми еңбегі жарық көрді), филолог Қ.Қ.Жұбановтың жариялаған еңбегі, профессор А.Н. Сызғановтың без ауруын зерттеу және емдеу жөніндегі еңбектері бүкіл одаққа танылды.
Қазақстанның ғылыми потенциалы Ұлы Отан соғысы жылдарында өсе түсті. Бұл ең алдымен көшіріп әкелінген аса ірі ғалымдар мен ғылыми мекемелердің республикада уақытша тұруымен байланысты болды. КСРО ҒА Қаз филиалының 7 жаңа институты құрылды. 1945 жылы Қазфилиалдың құрамында 15 институт, 7 сектор, КСРО ҒА-ның 6 академигі, мүше-корреспонденті, 60 ғылым докторы мен профессорлар, 140 аса ғылым кандидаттары болды. 350 аса экспедициялық топтар ұйымдастырылып, олар Қазақстанның табиғи байлықтарын майдан мұқтажына жұмылдыруға лайықты үлес қосты.
Көркем мәдениет. Қазақ өлкесінің мәдени өмірінде де, айтулы жаңалықтар болып жатты. Музыка өнерінің дамуына этнограф, сазгер А.В. Затаевич көп еңбек сіңірді. Оның «Қазақ халқының 1000 әні» (1925 жыл), «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» (1931 жыл) атты еңбенктерінде қазақтың әндері мен күйлері жинақталып, алғаш рет нотаға түсірілді. 1925 ж. әнші Ә.Қашаубаев Парижде дүниежүзілік көрменің этнографиялық концертіне қатысты. Ол «Ағаш аяқ», «Дудар-ай», «Қараторғай», «Қызыл бидай», «Үш дос» т.б. әндерді орындады. Қазақ әншісінің таланты француз баспасөзінің беттерінде жоғары бағаланды.
Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында республиканың қалалары мен ауылдарында концерттік қызметпен арнайы шығармашылық топтар айналысты. Олардың репертуары музыкалық фольклордан, ұлттық сазгерлердің шығармаларынан тұрды. «Көшпелі» концерттік топтардың құрамында халықтан шыққан талантты сазгерлер мен орындаушылар К.Әзірбаев, М.Шамсутдинова, Н.Бекежанов, Ғ.Айтбаев, Ш.Қошқарбаев, Қ.Жапсарбаев және басқалар болды.
1926 жылы Қызылордада тұңғыш қазақ ұлттық драма театры ашылды. Оның алғашқы көркемдік жетекшісі Жұмат Шанин болды. 1934 жылы Алматыда Қазақ музыкалық театры, қазіргі Абай атындағы опера және балет театры ашылды. Театр сахнасында қойылған «Айман-Шолпан» музыкалық спектаклін өнер сүйер қауым ыстық ықыласпен қабылдады. Осы кезде алғашқы қазақ операсы да өмірге келді. Ол Е.Брусловскийдің «Қыз Жібек» операсы болатын. Сондай-ақ, «Жалбыр», «Ер Тарғын» опералары жазылды. Композиторлар И.В.Коцык, Д.Д.Мацуцин, А.Шабельский, Л.Хамиди, С.Көшекбаев, Ә.Базаноа және басқалар жемісті еңбек етті. 1934 жылы Құрманғазы атындағы ұлт аспаптары оркестрі құрылып, жетекшісі белгілі сазгер Ахмет Жұбанов болды. Ал 1936 жылы Жамбыл атындағы филармония ашылды.
1936 жыл қазақ өнері тарихындағы ерекше табысты жыл болды. Сол жылы мамырда Мәскеуде қазақ мәдениеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі ашылды. Онда қазақ өнерінің Күләш Байсейітова, Әміре Қашаубаев, Әбілхан Қастеев сынды майталмандары, Мәскеудің талғампаз көрермендерін өз өнерлерімен тәнті етті. Бұл жетістіктерден кейін К.Байсейітова КСРО халық әртісі деген құрметті атаққа ие болды. Бейнелеу өнері әлемінде талантты қазақ суретшісі Ә.Қастеев табысты еңбек етті.
1934 жылы Қазақстанда көркем фильмдер студиясы ашылып, алғашқы деректі және көркем фильмдер түсіріле бастады. 1938 жыл «Ленфильм» киностудиясында қазақтың тұңғыш дыбысты «Амангелді» көркем фильмі түсірілді. Фильмнің сценарийін жазушылар Б.Майлин мен Ғ.Мүсірепов, драматург В.Иванов жазды.
Театр, музыка, кино және сурет өнерінің дамуына Ұлы Отан соғысы үлкен үлес қосты. Республикаға көркем мәдениет ошақтары: Москеңес атындағы Мәскеу театры, Киев мемлекеттік музыкалық комедия театры, Львов «Трембита» хор капелласы, «Мосфильм», «Ленфильм» киностудиялары көшірілді. Жалпы алғанда Қазақстанға 21 театр мен музыка ошақтары, 500 кино қызметкерлері мен әртістері келді. Кеңес Одағының батыры Т.Тоқтаровқа аранлаған «Алып туралы ән», ЦОКС-да түсірілген «Әскер ұлы», бірініші қазақ кинокомедиясы – «Ақ раушан» фильмдерінде жергілікті әртістер Қ.Бадыров, С.Қожамқұлов, Ш.айменов, С.Телғарарев, Ж.Оғызбаевтар ойнады.
Композиторлар А.Жұбанов, Л.Хамиди, М.Төлебаев, Р.Елебаев, С.Көшекбаев, Ә.Базанов, Б.Г.Ерзакович шығармаларында қазақстандықтардың еңбек ерліктері көрініс тапты. Р.Елебеавтың Т.Тоқтаровқа ерлігіне арналған «Жас қазақ» өлеңі қазақ жауынгерініңөз Отанына деген сүйпеншілігін, соғыс кезіндегі жастар образын сомдады.
ХХ ғасыр басында қазақ әдебиетінің жанрлық және көркемдік тұрғыдан кемелденуіне зор үлес қосқан тұлғалар А.Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердіұлы, т.б. болды. Бірақ Қазан төңкерісін салқын қарсы алғаны немесе мойындамағаны үшін олардың шығармалары жағымсыз бағаланып, шетке ысырылды. Гейне, Гёте, М.Ю. Лермонтов пен М.Горькийді қазақша сөйлеткен М.Жұмабаев ескішіл ақын ретінде әдеби ортадан қуылды, сотталды, ақыры сталиндік репрессия жылдары атылып кетті. Ж. Аймауытов 1931 жылы жалған айыптаумен тоталитаризм құрбаны болды. Оның 1925-1928 жылдары жазылған «Қартқожа», «Ақбілек» романдарында, «Мансапқорлар», «Қанапия мен Шәрбану», «Шернияз» пъесаларында 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысты, 1917 ж. төңкерістерді, социалистік құрылыстың бастапқы жылдарындағы қиыншылықты бастан кешекн қазақ шаруасының әлеуметтенуі, қазақ әйелінің азаттыққа жетуі, ұлттық сананың өсіп, жаңа адамның қалыптаса бастағаны үлкен суреткерлікпен ашылған еді.
Социалистік реализмді игерген ақын-жазушылар пролетарлық революцияны, Ленинді, социалистік қайта құруларды, оның басында тұрған большевиктерді шығармашылық қызметіне арқау етуге тиіс болды.
С.Сейфуллиннің 20-шы жылдары жазған «Асау тұлпар», «Домбыра», «Советстан», «Экспресс» жинақтары мен поэмалары қазақ даласына азаттық келді, еңбек адамының қаналуы мен езілуі келмеске кетті, ұлттық теңдік орнады деген сенім мен көңіл-күйге толы болды. Күшпен ұжымдастыру мен аштықтың Қазақстанға әкелген қасіреті ақынды қамықтырып, 1934 жылы жарық көрген «Қызыл ат» поэмасы социализмнің ақаусыз екендігіне күдік келтірді. 20-30 жылдары қазақ әдебиетінің түрі ұлттық, мазмұны социалистік арнада қалыптасуына М.Әуезов, І.Жансүгіров, Б.Майлин өз үлестерін қосты. Жаңа әдеби үрдістің көшіне С.Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Ө.Тұрманжанов, И.Шухов келіп қосылды. Ауыз әдебиетінің үздік үлгілерін Ж.Жабаев, Н.Байғанин, К.Әзербаев, И.Байзақов дүниеге әкелді. Жамбылдың ізінше Шашубай, Нұрпейіс, Кенен, Омар, Доскей, Қалқа, Қуат, Үмбетәлі, Саяділ секілді ақындар шығармашылығы әдебиетіміздің тарихындағы аса бір елеулі құбылыс болды.
Қазақ әдебиеті Ұлы Отан соғысы жылдарында жаңа тақырып – Отан қорғауға арналған шығармалартмен толықты. Жамбылдың «Ленинградтық өрендерімі», Б.Бұлқышевтың «Комсомольская правда» бетінде жарияланған публицистикалық мақалалары барша кеңес жұртшылығына жетіп жатты. М.Әуезов «Абай жолының» бірінші кітабын аяқтады. Қазақ кеңес әдебиеті социалистік реализм талабына толық жауап беретін мәдениет саласына айналды.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетий. –Алма-Ата, 1992.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –А.,1991.
6.Кан Г. Қазақстан тарихы. – А., 2002.
7.Чапай М. Қазақстан тарихы. –А., 2008.
Қосымша әдебиеттер:
1.Козыбаев И.М. Историческая наука Казахстана. -А., 1992.
2.Назарбаева Г. Әбжанов Х.М. Қазақстан: тарих, тұлға, теория. – А.,2004.
3.Шеретов С.Г. Новейшая история Казахстана (1985-2002). –А., 2003.
9. Дәріс тақырыбы: Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан
Жоспары:
Ұлы Отан соғысының қарсаңындағы КСРО-ның сыртқы саясаты.
Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында. Республика өмірін соғыс жағдайына бейімдеу.
Қазақстандықтар Ұлы Отан соғысының ірі шайқастарында.
8 тақырып. Фашистік басқыншыларға қарсы күрестегі қазақстандықтардың ерліктері
Жоспар:
1. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Кеңес мемлекетінің ішкі және сыртқы
саясатының негізгі бағыттары
2. Ұлы Отан соғысының басталуы. Негізгі шайқастар. Қазақстандықтардың майдандағы
ерліктері
3. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы тыл еңбекшілерінің ерліктері.
4. Соғыс жылдарындағы ғылым, мәдениет және білім
1941 жылы 22 маусымда фашистік Германияның әскерлері Кеңес Одағына басып кірді. Гитлершілдер КСРО-ға қарсы соғысты Атлантикадан Сібірге дейін славян және түрік-моңғол тұқымдас «жабайылардан» «тазартылған» «герман-территориялық-этностық тұтастығын» құрудың шешуші кезеңі және дүние жүзін жаулап алудың алғы шарты деп санады. Англия мен АҚШ-ты талқандағанға және «тұтастыққа» немістерді қоныстандырғанға дейін өзін-өзі басқаруға ұқсас Остланд, Украина, Мәскеу, Кавказ рейхскомиссариаттарын құру белгіленді. 1941 жылдың аяғында 1942 жылдың басында «қауырт» соғыс жоспарларының күйрегені белгілі болған кезде кеңес республикаларының «бірігу күшін» әлсіретудің жолын іздеуге тура келді, жаңағылардан басқа Еділ-Орал және Гросс-Түркістан буржуазиялық ұлт мемлекеттін, сондай-ақ Қарағанды, Новосібір және Кузнецк «индустриялық облыстарын» құру жоспары пайда болды.
Ұлы Отан соғысына Қазақстан біртұтас елдің бір бөлігі ретінде қатысты. Соғыс қарсаңында оның стратегиялық маңызы бар мол адам және табиғи ресурстары болды. Қысқа мерзімнің ішінде таптық, ұлттық және отарлық езгі, сауатсыздық жойылды, әйел теңдігі, ұлтаралық татулық пен келісім жүзеге асырылды. Бұған қол жеткізуге халықтың патриоттық дәстүрлері маңызды рөл атқарды. Фашизмге қарсы насихат адамдарға зор ықпал етті. Бірақ сол қауырт дамудың көлеңкелі жақтары да болды- ашаршылық, негізсіз жазалау, онсыз да аз ұлттық интелегенттердің едәуір бөлігін қырып жіберу, қазақ халқының санын азайту, ұлы даланы қудалауға түскен халықтың көшіріп әкелетін аймаққа айналдыра бастау халықтарды әлсіретті, өлкенің мүмкіндіктерін елдің қорғаныс нығайту үшін дамыту және пайдалану мүмкіндіктерін тежеді. КСРО-ға шабуыл жасай отырып фашистік идеологтардың кеңес үкіметі жазалаған бұрынғы ақгвардияшыларға, бай шаруаларға, капиталистер мен помещиктерге үміт артуы негізсіз емес еді. Ал кеңес адамдары көпшілігі жауға қызмет істеу деген ойдан аулақ болып, Отанға берілгендік патротизм Отанды қорғау үшін топтасуға мүмкіндік берді.
1939 ж. халық санағы бойынша қазақ халқы 6,2 млн. адам еді. Соғыс жалдары 1.196.164 қазақстандық сапқа тұрды. Патша үкіметі 1916 жылғы тәжірибесін қолданып, сталинизм Қазақстан мен Орта Азияның түпкілікті халықтарынан және күштеп көшірілгендерден еңбек армиясын және арнаулы құрылыс бөлімшелерін құрды. Оларға Қазақ КСР-нан 700 мыңнан астам адам шақырып алынды. Республикаға майдан алқабынан әкелінген 1,5 млн. адамды және күштеп көшіріліп әкелінген халықты есептегенде республикадан армияға алу пайызы жоғары болды. Майданға және қорғаныс өнеркәсібіне оның әрбір төртінші тұрғыны жіберілді. Мобилизациялау пайызының жоғары болуына негізінен экономиканың аграрлық сипаты, халықтың арасында шаруалардың үлес санының көптігі және индустрияның қорғаныс саласына жұмысшы күшін және Қазақ КСР-ң ауыл шаруашылығында механизаторларды брондау практикасының кеш енгізілуі себеп болды. Қазақстандықтардың негізгі көпшілігі майдандағы армияға толықтыру ретінде, шамамен 1/3 бөлігі республикада жасақталған бөлімшелерде тіркелді. Бұлар 12 атқыштар дивизиясы, төрт атты дивизиясы, жеті атқыштар бригадасы, әртүрлі әскер түрлерінің елудей жеке полктері мен батальондары еді. Олардың ішінен үш атты әскер дивизиясы мен екі атқыштар бригадасы қазақтың ұлттық бөлімшелері болып құрылды. Негізінен еріктілерден құралған бұл бөлімшелердің тең жартысы коммунистер мен комсомолдардан тұрды. Олар майдандағы армияның құрамына берілгенше киім-кешекпен, керекті заттармен, республика бюджетінің және халықтардың еркімен берген қаржыларының есебінен қамтамасыз етілді.
Республика офицер кадрларын және армия мен флот үшін резерв даярлау ісіне лайықты үлес қосты. 1941-1945 жылдары әскери оқу орындарына 42 мыңнан астам жас қазақстандықтар жіберілді, республика жерінде тұрған 27 әскери оқу орыны толық емес мәлімет бойынша 16 мың офицер даярлады.
Республиканың экономиканы әскери бағытқа көшірілді. Бейбіт мақсаттарға жұмсалатын қаржы мейлінше қысқартылды, көптеген кәсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығарды.
Майдан шебінен адамдардың, өндіріс потенциялының және мәдени байлықтардың еріксіз көшірілуі көптеген қиыншылықтар туғызды. 1941-1945 жылдары Қазақстаннан батыс аудандардың 532,5 мың тұрғыны баспана, жұмыс, тыл еңбекшілерінің қатарынан өз орнынын тапты. 970 мыңдай репатриацияланған немістер, поляктар осында келді. Олардың көпшілігі ауылдар мен селоларға таратылып орналастырылды. Ал қалаларда үй мәселесі шиеленісе түсті. 1940 жылы қаланың әрбір тұрғынына 5,1 шаршы м келсе, соғыс жылдарында 4,3, ал Қарағандыда 2,2 шаршы м ғана келді.
Бөлшек сауда жүйесіне азық –түлік және қолды тауарлар бұрынғыдан  7-15 есе аз түсті, ал базардағы баға 10-15 есе көтерілді. Елде нан және басқа азық – түлік үшін карточка жүйесі енгізілді, көмекші шаруашылықтар жүйесі, ұжымдық және жеке бақша шаруашылығы кеңейтілді. Мемлекеттің, еңбек ұжымдарының, республика тұрғындарының бірігіп күш жұмсауы арқасында ел азық-түлік прблемасын шеше алды.
Тылды қайта құрудың құрамдас бөлігі көшіріп әкелінген кәсіпорындарды орналастыру болды. Қазақстанға 220 фабрика, зауыт, ұстахана, артель мен өнеркәсіп комбинаты (соғыстың барысында 20-ы қайта көшіріліп әкетілді) көшіріліп әкелінді, қатарға қосылды. Олардың көпшілігі (54 завод пен фабрика) тамақ, жеңіл және тоқыма өнеркәсібінің кәсіпорындары болатын. Олар өздері тектес кәсіпорындардың базасына орналыстырылды, көбіне жаңа орынға бұл кәсіпорындардың бұрынғы жұмысшыларының, инженер-техник қызметкерлерінің 1/10 ғана келді. Ескі өнім түрлерімен қатар жаңа қару- жарақ, оқ дәрі түрлері шығарыла бастады. Ұжымдастыру жылдарындағы сияқты, 1941-1945 жылдары МТС мен совхоздарда саяси бөлімдер, ал трактор және егіс бригадаларында саяси жетекшілер енгізілді. Оларға жұмысты дұрыс атқармағандарды жазалауға дейін шара қолдану құқы берілді. Әкімшілік жүргізу, еңбекті әскери тәртіпке көшіру, әйелдер мен жасөспірімдерді еңбекке тарту, техниканың азаюы, еңбекақының күрт азаюы, кейде мүлдем төленбеуі, соғыс салықтарының енгізілуі т.б. еңбекшілердің жағдайына әсер етті. 1943 ж. Солтүстік облыстарда, 1944 ж. Ақтөбе облысында ашықан халыққа көмек көрсету жөніндегі комиссия жұмыс істеді.
Халық комиссариатының, оның басшыларының жауапкершілігі артты. Осымен бірге жеке адамдарға табыну практикасы, партияның ішкі өміріндегі былықтар, әсіресе әкімшілік жасау жолына әкеліп соқты. Сол жылдардағы Конституциялық емес, төтенше органдар құру жөніндегі теріс іс-шаралар да осыған қызмет етті. Мысалы, Семей, Ақтөбе облыстарының аудандарында егін егуге басшылық жасау үшін, өртке қарсы күрес, көшіріліп әкелінген халықты орналастыру т.б. жөнінде үштіктер мен төтенше комиссиялар құрылған. Ақмола, Шығыс қазақстан, Қарағанды, Павлодар облыстарының партия комитеттері соғыстың алғашқы кезінде коммунистерді қорқыту, әкімшілік күш көрсету тәсілдерін қолданған.
Барлық дәрежедегі кеңестердің қызметінің мазмұны өзгерді. Ең алдымен басқару органдарының ұйымдық құрылымына өзгерістер енгізілді. Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің жанынан және облыстарда жұмысшы күшін бөлу жөніндегі бюро, көшіріліп әкелінген халықты шаруашылық жөнінен орналастыру, әскерилердің жанұяларын мемлекеттік қамтамасыз ету және тұрмыс жағынан орналастыру, т.б жөнінде бөлімдер ұйымдастырылды. 1944 жылы еңбекшілер депутаттары аудандық, қалалық, және облыстық кеңестер жанынан көп балалы және жалғызбасты аналарға мемлекеттік жәрдем жөніндегі бөлім құрылды. Соғыс жағдайында Кеңестердің атқарушылық-жарлық берушілік қызметі күшейді. Еңбекке жарамды халықты мобилизациялау, міндетті көлік тасымалын енгізу туралы шешімдер мен жарлықтар қабылдау кеңінен жүргізілді. Қала халқы ұшақ алаңдарын тазалау, кен орындарына отын тасу жұмыстарына тартылды. Соғыс жылдарындағы Кеңес қызметіне жеке басшылық жасау, билікті шоғырландыру, жоғарғы ұйымшылдық дәлдік пен жеделдік тән болды. Соғыс жылдарындағы әйелдер қозғалысы өрістеді. 1943 жылы партия комитеттерінің жанынан әйелдер арасындағы жұмыс бөлімінің кәсіпорындарында, транспортта, колхоздар мен совхоздарда 4300 әйелдер Кеңесінің құрылуы шығыс әйелдерінің Отанды қорғаудағы белсенділігін арттыруға, еңбекші әйелдерге идеялық тәрбие беру ісін жақсартуға көмектесті.
Әскери экономиканы жасау. Неміс әскерлерінің КСРО-ға терең бойлап кірген Еділ бойындағы шайқастар кезінің өзінде майдан шебі Қазақстанға жеткен жоқ. Бірақ майданның жақын келуі оның батыс облыстарының өміріне өзінің әсерін тигізді. 1942 ж. қыркүйегінде олардың территориясында әскери жағдай жарияланды, Орал мен Атырау қалалық қорғаныс комитеттері құрылды, ол мемлекеттік, партиялық, әскери органдардың билігін біріктірді. Оңтүстік Орал әскери округінің әскери инженерлері жаудың Еділден өтіп, Шығысқа қарай шабуыл жасаған жағдайына деп бірнеше қорғаныс шебінің сұлбасын белгіледі. Оралда жедел байланыс торабы жасалып, оның Атырау, Астрахань, Куйбышев және Орынбор желілері тартылды, бұл ставканы оңтүстік бағыттағы майданмен телефон арқылы байланыстыруды қамтамасыз етуге тиіс болды. Атырауда Каспий теңізі Волга өзен флотилиясының бірнеше кемелерінен, сонымен қатар жағалық бөлімшелер мен қызмет бөлімдерімен әскери –теңіз базасы құрылды. Неміс авиациясы олар арқылы Сталинградқа әскерлер және жүк тиеген эшолондар өтетін Сайхин, Шунгай, Жәнібек станцияларына шабуыл жасай бастаған кезде оларды қорғау үшін командование әуе шабуылынан қорғану 103 авиадивизиясының 3 полкін, зенит зеңбірегінің 2 полкін, 4 зенитті бронды пойыз, әуені бақылайтын, хабарлайтын және байланыс орнататын 4 батальон қойды. Олар өзара күш біріктіре қимыл жасай отырып, жаудың 30 ұшағын атып түсірді.
Соғыстың бірінші күнінен-ақ Қазақстан оның арсеналының біріне айналды. Мұның өзі жалпы Одақтық экономикаға, өндірістің бар саласында да, сол сияқты жаңадан жасауға тура келген саласында да оның үлесін арттыруды талап етті.
Қарағанды шахтерлері ерен еңбек етті. 4 жылда олар 34 млн. тонна көмір шығарды, бұл бассейннің бүкіл өмір бойы шығарғанынан  3 млн. тонна артық еді. Орал-Ембі мұнайлы аудандарының кәсіпорындары сұйық отын шығаруды 34% арттырды, электр өндіру екі есеге дерлік өсті. Респбликада мыс (35% ), қоғасын (85%) өндіруде жетекші орнын сақтады, осымен бірге зерттелген кеніштердің негізінде металдар шығару, байыту, балқыту кәсіпорындары: Шығыс Қоңырат молибден, Жезді марганец, Донск хромит кеніштері, Ақшатау молибден-вольфрам, Текелі полиметалл комбинаттары т.б. салынды. Осылардың арқасында республика молибденннің одақтық көлемінің 60%, металл висмутының 65%, полиметалл рудасының 79% берді. Бұл нәтижеге жетуге жұмысшылар, техниктер, инженерлер: Б. Аймұханов, Б. Смағұлов, А. Казакова, Д.А. Қонаев, М.А. Лукьянова, А. Сафин, А. М. Сиразутдинова, Г.Хайдин және олардың ізбасарлары ерекше үлес қосты.
1941-1945 ж.ж. барлығы 460 зауыт, фабрика, кеніш, шахта және жеке өндірістер салынды. Бұлардың қатарына көшіріліп әкелінген, оның ішінде металл өңдейтін және машина жасайтын зауыттар қосылды, олар миналар, снарядтар, торпедо, бомбалар, радиостанциялар, т.б. қарулар мен әскери техникалар шығарды. Өндірісті игеруге, онан кейін қару-жарақтың түрлерін жетілдіруге конструкторлар, инженерлер мен кәсіпорындарының озат жұмысшылары: И.А. Аристов, Г.А.Бариков, П.Х. Резчик, Л.Я. Селеменова, Я.Н. Фефер, Н.Шмарин баса көңіл аударды. Қазақстан индустриясының жалпы өнімінде металл өңдеу мен машина жасау саласының үлесі 1940 ж. 16- дан 1945 ж 35% дейін өсті.
Жалпы алғанда республикада өнеркәсіп өндірісі соғыс жылдарында 37% өсті, бұл соғыстың алдындағы 4 жылдағы өсімнен 2% жоғары. Бұл нәтижеге еңбектегі ауыртпалық, жоқшылық, қиыншылыққа қарамай қол жетті. Ауыл шаруашылығы еңбекшілерінің еңбек жағдайы мен міндеттері күрт өзгерді. Ең қиыны кадрлар туралы мәселе болды. Майданға аттанғандардың 2/ 3 ауыл-селолардан болды. Олардың орнын әйел адамдар басты. Соғыстың аяғында көптеген колхоздарда жұмысшылардың 70-80% әйелдер болды. Оның бер жағында жылына 400 және онан да көп, яғни міндетті минимумнан 3 есе жоғары, еңбеккүн тапқан әйелдердің саны 1940 ж. 20607-ден 1945 ж. 94202 –ге жетті.
Тіпті құрғақшылық болған 1943 ж. өзінде Ақтөбе облысы «Құрман» колхозның звено жетекшісі Ш. Берсиев тарының гектарынан 202 ц өнім алып, дүние жүзілік рекорд жасады. Қызылорда облысы «Авангард» колхозының звено жетекшісі Ы. Жақаев күріштің гектарынан 172 ц өнім алып, осындай табысқа жетті. Мал өсірушілер де зор жетістіктерге жетті. Жезқазған ауданы, Амангелді колхозының шопаны Ж. Мұқашев жыл сайын  100 қойдан  180 қозы алып, аман өсіріп келді. Атырау облысы «Жаңа талап» колхозының жылқышысы Ш.Шұғаипова бір мыңнан астам жылқыны шығынсыз бақты. Қазастанның батыс облыстарында жау қолында қалған ауданның  370 мыңдай малы бағылды. 1943 жылы олар кері қайтарылды. Қары жұқа, шөлейтті және жартылай далалық өңірлерде малдың 1 бөлігін жайып бағуға көшіру және оны жақсы ұйымдастыру алғашқы қыста 2,1 малды (24%), онан кейінгі жылдары 4,4 млн. мал басын (46%) бағуға мүмкіндік берді.
Қазақстанның ауыл село еңбектері өздерінің патриоттық және еңбек парызын өтеді: 1941-1945 ж олар майдан мен елге 5829 мың тонна астық, 734 мың тонна ет және т.б. азық- түлік, өнеркәсіп үшін шикізат берді. Соғыс кезін де мал басын толықтырудың маңызды көзі ауылшаруашылық артелі мүшесінің жеке малын күштеп контрактациялау болды. Мысалы, тек 1942 жылы ғана колхоз фермасын толықтыру үшін колхозшылардан 600 мыңнан астам төл сатып алынған. Қазақстан колхозшыларының малы 1940 жылы 1943 жылға дейін 2,5 есеге өскен. Соғыс жағдайына қажетті ең аз күшпен қаржы жұмсау арқылы денсаулық сақтау, халыққа білім беру және мәдениет пен ғылым мекемелерінің жүйесі сақталып, тіпті дамыды. Барлық типтегі мектеп жүйесі өзгерген жоқ, бірақ оқушылар саны, әсіресе ауылдық жерлерде азайды: жауынгерлердің жанұяларына берілген мемлекеттік жәрдем және халықтың көрсеткен көмегі мұқтаж балаларды киіммен, аяқ киіммен толық қамтамасыз ете алмады. 118 техникумнан  92-cі сақталды, бірақ оқушылар саны  389 адамға ғана қысқарды. Соғысқа дейінгі 20 жоғарғы оқу орнына жаңадан 4 қосылды. Олардағы оқушылар саны 1940 жылы 10,4 мыңнан 15 мыңға дейін өсті. Мәдениет мекемелері азырақ сақталып қалды. Мәдениет сарайы мен клубының шамамен 1\4 өндірістік орындарды және госпитальдарды орналастыруға берілді. Көпшілік кітапханалар екі еседен астам қысқарды, кітап қоры үштің біріндей азайды.
Республикадағы театрлар саны бұрынғы күйінде қалды, жергілікті шығармашылық күштері мен көшіріп әкелінген Ресей және Украина өнер қайраткерлері ынтымақтастығы арқасында, әсіресе киноматографияда елеулі сапалық өсу байқалды. Алматыға «Мәскеу және Ленинград» киностудияларының келуімен байланысты Алматы деректі фильмдер студиясы әртүрлі жанрдағы фильмдер шығаратын «Қазақфильм» киностудиясы болып қайта құрылды. Майдан мен тылдың батырлары туралы Ж. Жабаев, М.Әуезов, С. Мұқанов, Д. Снегин т.б. шығармалар жазды.
Соғыс жылдарындағы Қазақстан ғылымы қарқынды дамыды. 1942 ж наурызына дейін олар халық шаруашылық қорғаныстық маңызы бар 150 тақырып бойынша ұсыныстар мен тұжырымдар берді. Әсіресе геолог ғалымдар пайдалы қазбалардың  500-дей кенішін ашты және 150 кенішті зерттеді, олардың бір бөлігі бірден игеріле бастады. 1941-1945 жж республикада 12 ғылыми институт және олардың филиалдары ашылды, ғылыми қызметкерлердің саны 152-н 864 адамға дейін өсті. Мұның бәрі КСРО ҒА-ның қазақ филиалын Қазақ КСР Ғылым Академиясы етіп қайта құру үшін алғы шарт жасады, бұл заң жүзінде 1946 ж. маусымда аяқталды. Оның тұңғыш президенті белгілі геолог, академик Қ. Сәтбаев болды. Қазақстан ғалымдарының жанында Мәскеудің, Ленинград, Киевтің т.б. елдің қалаларының 20 астам ғылым мекемелерінің ұжымдары және академиктер И.П. Вернадский, В.А.Обручев, А.М . Панкратова және т.б. дүниежүзіне мәлім ғалымдар жұмыс істеді.
Майданға ерікті көмек кең құлаш жайды. Қорғаныс қоры 1943 жылы қазанға дейін ақшалай 185,5 млн. сомға және тапсырылған облигациялардың құны 193,6 млн. сомға жетті. 1941 ж. күзден бастап патриоттар қаржысына танктер, ұшақтар, сүңгір қайықтар сатып алу басталып, олар нақты жауынгерлерге арналды. Республика халқының майдан қажетіне ерікті үлесі 4700 млн. сом болды. Бұл соғыстың 2 жетілік тікелей әскери шығынынын өтеуге жететін еді. Әсіресе соғыстың бірінші қысында жылы киім көмегі едәуір болды. Республикада халықтан 2,5 млн астам жылы киім, оның ішінде 11,5 мың шолақ тон, 312 мың пар киіз байпақ түсті. Сонымен қатар майдангерлерге 1600 вагон жеке және ұжымдық сәлемдемелер жіберілді. Қазақстан әртістерінің майдангерлерге көрсеткен 1216 концерттері майдан мен тылдың бірлігінің айқын көрінісі болды.
Республика Ленинград және Мәскеу бірсыпыра аудандарын, Орлов облысының қалалары мен селоларын шефтік қамқорлыққа алды. 1943 ж. ғана Қазақстан өз ресурстарынан Ресейдің Краснодар, Ставрополь өлкелеріне, Украинаның шығыс облыстарына 2700 трактор, 123 комбайн, 880 сеялка, 2500 соқа және көп мал, азық- түлік, киім жіберді. Осының бәрін жеткізіп, апарғандардың ішінен 295 камбайншы, 636 трактор бригадасының бригадирі,  115 механизатор, 115 агроном, 65 МТС директоры сонда қалып, шаруашылықты қалпына келтіруге көмектесті. Тылдың майданға көмегі жауынгерлердің жағдайын жақсартып қана қоймай, олардың жауынгерлік рухын көтерді.
Қазақстандықтар майданда. Қазақстандықтар соғыстың алғашқы минутында батыс шекарада жаумен шайқасқа қатысқандардың арасында да, Берлинде Рейхстаг үйіне шабуыл жасағандардың арасында да бар еді. Басқалармен қатар Брест қорғанын шекарашылар К.Әбдірахманов, В. Лобанов, атқыш К.Иманқұлов, пулеметші Е. Качанов, минометші В.Фурсов, зеңбірекші Ғ.Жұматов т.б. қазақстандықтар қорғады. Қазақстандықтар Лиепая, Перемышль, Саарема аралы, Минск, Одесса мен Севастополь үшін шайқасты. Мыңдаған кеңес жауынгерлері мен офицерлерінің табандылығы мен ерлігіне қарамастан соғыс алғашында қайғылы өрістеді. Соғыстың алғашқы айларында ауыр жеңіліске ұшырауымыздың себебі көп еді. Біріншіден, 12 мемлекетті басып алған және 14 одақтасы болған жаудың күші басым еді. Бүкіл шетелдік Еуропаның экономикасы вермахтқа жұмыс істеді, ол батыстағы жедел жеңісінің барысында қазіргі заманғы соғысты жүргізудің тәжірибесін алды және өзінің жеңілмейтіндігіне сендірді. Кеңес шекарасының өн бойына орналасқан 5 солдат пен офицердің үшеуі ұлтшыл партияның мүшесі және олардың бәрі «гитлерюгенд» қатарында саяси жаттығу мектебінен өткендер болды. Алайда, 1941 жылғы жеңілістің себебі жаудың күші ғана емес, кеңес басшылығының есебінен жаңылуында да болды. КСРО соғысқа одақтастарсыз кірді, антифашистік одақты агрессияның барысында ғана құра бастады. Соғыс қимылдарының басталуына дейін армия қатары толықтырылып, қайта құралып және қаруландырылып болмаған болатын, ал оның жауынгерлік даярлық дәрежесі мен тәртібі 1937-1938 жж жазалаудан кейін төмен еді. Армияда жоғарыларға бағыну басым болды. Англияны талқандамайынша, сөйтіп Кеңес Одағының кең байтақ жеріне, жолдың жоқтығына және қатал ауа райына байланысты оның ерекше жағдайына сай даярлық жасап алмайынша Германия соғыс аша алмайды деп ойлады Сталин. Мұның үстіне Сталин және жоғары әскери қолбасшылық жаудың басты соққы беруі мүмкін бағытын, оның қимыл тәсілдерін, ал осыған сай өз әскері мен оны жабдықтау базаларын орналастыру жүйелерін қайта белгіледі. Міне, осының бәрінің салдарынан Кеңес әскері бірсыпыра жеңілістерге, адам күші мен техника жөнінен көп шығынға ұшырады. КСРО-ның жау қолында қалған аудандарында соғыстың алғашқы күнінен бастап-ақ партизандар қозғалысы пайда болды. Оған қазақстандықтар да қатысты. Ленинград облысында 220, Смолинск жерінде 270-тен астам, Украина мен Белоруссияда 3000-дай қазақстандық болды. 300-дей қазақстандық қарсыласу қозғалысына қатысты. Республикаға И.С. Арискиннің, А. Жұмағалиевтің, К.Ғ.Омаровтың есімдері кеңінен мәлім болды. Олар жолдарды бұзып, жазалау операцияларын жүргізген кезде басқыншылардың гарнизондарына күтпеген жерден шабуылдар жасады. Қазақстандық саяси қызметкерлер Г. Акмолинский, Т. Жангелдин, Ж. Саин, Б. Оразбаев және басқалар партизандар мен тұрғын халық арасында үлкен жұмыс жүргізді. Г. Ахмедьяров, Қ. Қайсенов, Н.А. Морозов, С.А. Олексеенко, С.О. Төлешев, В.И. Шаруда партизан отрядтары мен құрамаларының командирлері болды. Партизандар командирлері А.С. Егоровқа, Н.В. Зебницкийге және Ф.Ф Озмительге (қайтыс болған соң) Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
1941 ж. жазғы ұрыстарда шығын мен жеңіліске қарамай кеңес әскерлері гитлершілдердің «блицкриг» жоспарын іске асыртпай тастады. Ал, Мәскеу түбіндегі жеңіс соғыстың барысында түбегейлі бетбұрыс жасаудың бастамасын қалады. Еділдегі, Курск шебіндегі, Днепрдің жағасындағы шайқастарда қорғаныс қамалдарын жасауды және жаудың мұндай қамалдарын талқандауды үйренді.Ұлы Отан соғысындағы ерліктері үшін 11600 адамға Кеңес Одағының батырлары атағы берілді, олардың 497 қазақстандықтар, соның 97 қазақ. Қазақстандықтардың ішінен бірінші болып, 1941 ж. 22 шілдеде Кеңес Одағының батыры атағы 19-танк дивизиясының командирі генерал майор К.А. Семенченкоға берілді, ең соңында (1990 ж 11 ХІІ) мұндай атақ панфиловшы, аға лейтенант Бауыржан Момышұлына берілді, ол 1941 ж Мәскеу түбіндегі ұрыстарда өз батальонымен жау қоршауын 3 рет жарып шықты. Соғысты Б. Момышұлы полковник атағымен 9- гвардиялық атқыштар дивизиясының командирі болып жүріп аяқтады.
Ерекше ерлік көрсеткен 4 жауынгер: ұшқыш-штурмовиктер Т.Я. Бигелдинов, Л.И Беда, И.Ф.Павлов және ұшқыш-истребитель С.Д. Луганский Кеңес Одағының бартыры атағын екі рет алды. Батырлардың қатарында пулеметшы М.Ж. Мәметованың, мерген Әлия Молдағұлованың, атқыштар С. Баймағамбетовтың, Мин Сен Юрдың, зеңбірекшілер С. Мүткеновтың, И.К. Новиковтың, минометші Қ. Сыпатаевтың, атты әскер М.М. Қатаевтың т.б. есімдері бар. 110 қазақстандық Данқ орденінің 3 дәрежесіне де ие болды. Республика Кеңес армиясының оның территориясында құрастырылған бөлімшелер мен құрамының жауынгерлік істерін мақтан етеді. 1941 ж маусымдағы шайқасқа Литваның Шауляй қаласының оңтүстігіне таман 219 атқыштар полкі қатысты. Бұл полк 1919 ж қазанда Қостанайда Қызыл армия қатарына өз еркімен келген шаруалардан жасақталған болатын. 1941 ж қыркүйекте Свирь өзенінің жағасында петропавлдық 314-атқыштар дивизиясы, Волховта  310-Ақмола дивизиясы, қазан-желтоқсан айларында Мәскеу түбінде 312, 316, 238, 391, 387- атқыштар дивизиясы, 39-атқыштар, 74, 75-теңіз атқыштар бригадалары ұрысқа кірді. Қазақстандық қалған дивизиялар, бригадалар мен полктер майдандағы армия қатарына 1942 жылы кіргізілді. 312-Ақтөбелік дивизия Малоярословль түбінде жаудың 3-4 дивизиясына қарсы 1 жеті бойы қорғаныс ұрысын жүргізді, оның құрамынан 2 полк әкетіліп, 1 полктің құрамында жауынгерлердің 1/3 қалған кезде ғана ол Нара өзеніне шегінді. 312-нің қалған бөлімшелері басқа 2 бөлімшелердің қалған бөліктерімен қосылып, жаңа 53-дивизия құрылды. Ол соғысты Вена түбінде аяқтады. 102-Шымкенттік дивизия Украинаның солтүстік шығысында қорғаныс шебін ұстап тұрды. Одан Солтүстік Казказға шегініп, сол жерде таратылды. 74-теңізші атқыштар бригадасы  292-атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды.Сталинградтың солтүстік батысында қазанда болған ұрыстарда ол да таратылды. Бір атты әскер дивизиясы (96 – қазақ ұлттық) Өскеменнің өзінде-ақ, екі атты әскер дивизиясы (105-Жамбылдық және 106-Ақтөбелік қазақ ұлттық) майданға жақын өңірде адам құрамы басқа бөлімшелерге беріліп, таратылды. 81-Жамбылдық атты әскер дивизиясы таратылмай тұрып Сталинград түбегі ұрыстың нәтижесіне зор үлес қосты. Соғыс бітерге қарай кездегі сақталған барлық қазақстандық 12 дивизия құрметті атаққа ие болды, олардың 5-і бір орденге, 4-і екі, 2-і үш орденге ие болды. Бес дивизия гвардиялық дивизия атағын алды: Режицтік Ленин, Қызыл Ту, Суворов орденді, Кеңес одағының батыры генерал-майор И.В.Панфилов атындағы 8- гвардиялық дивизиясы, Новобугтік Қызыл Тулы, Б.Хмельницкий орденді (бұрынғы жаңа Қазалылық 75-теңіз, мұнана кейін 3-гвардиялық атқыштар бригадасы), 27-гвардиялық атқыштар дивизиясы, Ригалық Қызыл Тулы (бұрынғы 238-Семейлік) 30-гвардиялық атқыштар дивизисы, Сталинград- Дунайлық Қызыл Тулы (бұрынғы 38-алматылық) 73-гвардиялық атқыштар дивизиясы, Красноградтық Қызыл Тулы 72-атқыштар дивизиясы (29- Ақмолалық). Ерекше міндет - соғыстың соңғы нүктесін қою Идрицалық Кутузов орденді 150-атқыштар дивизиясына тиді. Ол 1943 жылы аяғында Старая Русса ауданында Қостанайлық 151-атқыштар бригадасының негізінде жасақталды. Одерден Берлинге дейін шабуыл жасаудағы табыстары, жауынгерлерінің ерліктері үшін берілді ол «Берлиндік» деген құрметті атақ, ал жеңіс туын Рейхстаг төбесіне тіккен 756-атқыштар полкі Қызыл Ту орденін алды. Дивизияның 15 жауынгері, оның ішінде қостанайлық И.Я.Сьянов Кеңес Одағының батыры атағына ие болды. Рейхстаг терезесінің біріне бірінші Қызыл Ту тіккен лейтенант Р.Қошқарбаев, дивизия штабы барлаушылар бөлімі бастығының көмекшісі капитан Б.В.Чупрета, взвод командирі кіші лейтенант К.А.Метов, минеметші А.Бақтыгереев тағы да басқа жүздеген жауынгерлер КСРО-ның ордендері мен медальдарын тақты. Қазақстандықтар соғыстың Қиыр Шығысытағы ошағын жоюға да қатысты. 9 тамызда 52-шекаралық отрядының капитаны Г.А.Голубев бастаған тобы, қысқа шайқаста Аргуни өзенінің жағасында 20 жапон солдатын жойып, 4-ін тұтқындап, атқыштар бөлімшелеріне жол ашты. 165-атқыштар полкінің командирі Н.Д.Құрманов Оңтүстік Сахалинде жапондық қорғаныс шебін талқандауды ұйымдастырып, Харамитог бекініс ауданының 7  доты мен 198 атыс ұяларын басып алуды қамтамасыз етті. Осы жолы полк жаудың жаяу әскер полкін қоршап, қолға түсірді. 290-теңіз жаяу әскерлері батальонынан автоматшылар ротасының комндирі И.М.Яроцкийге, 79-атқыштар дивизиясынан 179-атқыштар полкінің рота командирі С.Т.Юдинге және Тынық мұхит флотының штурмовик ұшқышы М.Е.Янкоға қаза болған соң Кеңес Одағы батыры атағын берді. Жапонияның тізе бүгуімен Кеңес Одағының Ұлы Отан соғысы және екінші дүниежүзілік соғыс аяқталды. Германия, Италия Жапония одағын талқандау антифашистік одақ халықтарының аса зор күш жігерін жұмсауымен және шығын беруімен мүмкін болды. КСРО ең көп шығынға ұшырады. 27 млн. астам адам мерт болды. Шамамен олардың 410 мыңы қазақстандықтар болды. Соғыстың тарихынан алған сабақтар мен қорытындылар ешқашан ұмытылмауға тиіс.Соғыстардың ішіндегі ең ауыр соғыс жылдары және ең Ұлы жеңіс адамзаттың онан кейінгі дамуына ықпалын тигізуде.
Негізгі әдебиеттер
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Козыбаев М.К. Казахстан арсенал фронта. –А., 1970.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Кан Г. Қазақстан тарихы. – А., 2002.
Қосымша әдебиеттер:
1.Казахстанцы-Герои Советского Союза. В 2-х т. –А., 1975.
2.Казахстан в период ВОВ Советского Союза (1941-1945). Сб. Док и материалов. –А.,1975.
3.Белан П.С. Участие Казахстанцев в завершающих сражениях ВОВ (1945 г.). –А., 1979.
4.Балақаев Т.Б., Алдажұманов Х.С. Қазақстан еңбекшілері майданға. –А.,1985.
9 тақырып. «Жеке басқа табыну» және «жылымық» кезеңіндегі Қазақстан
Жоспар:
1. Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыр жағдайы
2. Қоғамдық өмірдегі партиялық бақылаудың күшеюі, адам құқының шектелуі.
3. Н.С.Хрущевтың партиялық-мемлекеттік басқару жүйесіндегі реформасы. Ұлттық
мәселедегі шектеулердің күшеюі.
4. Ауыл шаруашылығын әміршілдік-әкімшілдік тәсілдермен көтеру шаралары.
5. Экономика саласындағы реформалар. Қазақстанның өнеркәсібінің шикізат базасы ретінде тереңдеуі.
1.Соғыстан кейінгі жылдары республикада халық шаруашылығының дамуы, әсіресе жаңа өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық аудандардың қалыптасып, дамуы, тың және тыңайған жерлердің игерілуі, шаруашылық айналымға пайдалы кеннің жаңа кеніштерінің енгізілуі транспорттың барлық түрлерін, әсіресе темір жол транспортын жедел дамытуды талап етті, ол әрдайым халық шаруашылығы жүктерін тасу жөніндегі негізгі жұмысты атқарып келді. Қазақстанның пайдалануындағы темір жол желісінің ұзындығы 1945 жылы 8112 км-н 1960 жылы 11470 км-ге, 1970 ж. 13669 км. дейін өсті. Республиканың өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы жөнінен дамуының көлемі траспорт құрылысының, алдымен теміржол құрылысының қарқынын күшейтуді талап етті. 1953 жылы 27.10. Мойынты-Шу темір жолы тұрақты пайдалануға берілді, ол Транс-Қазақстан магистралін салуды аяқтады. Осының нәтижесінде Қарағанды теміржолы Түркістан-Сібір магистралімен ең төте жолмен байланысты. Солтүстік және Орталық Қазақстан республиканың оңтүстігімен және Орталық Азиямен ең қысқа байланысқа ие болды. 1953 жылы Ақмола-Павлодар жолы тұрақты пайдалануға берілді, ол бұл аудандарды Сібірмен, оңтүстік Қазақстанмен және Орта Азиямен байланыстырып, Солтүстік және Орталық Қазақстанның экономикалық байланыстарда айрықша рөл атқарған Оңтүстік Сібір магистралінің негізгі учаскелерінің бірі болды. Бұл жол Екібастұз көмір бассейінінің дамуына, Бозщакөл руда кенішінің игерілуіне және т.б. зор ықпалын тигізді.
Қазақстанның мұнайлы аудандарын, сол сияқты Маңғыстау түбегінің табиғи байлықтарын өнеркәсіптік игеру көп дәрежеде осы заманғы жол қатынастарының болуына байланысты еді. Сондықтан Батыс Қазақстанда Мақат-Ақтау, Ақтау-Жетібай-Өзен, Атырау-Астрахань, Бейнеу-Қоңырат, сияқты аса маңызды бірсыпыра темір жол желілерін салу басталды, олар Қазақстанның мұнайлы аудандарын елдің біртұтас теміржол жүйесіне ең қысқа жолмен жалғастырды және Батыс Қазақстанды кеңінен өнеркәсіптік игеруге мүмкіндік жасады. 60 жылы Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатын еліміздің темір жол жүйесімен байланыстыратын Қостанай-Тобыл және аса бай асбест кенішін игеруге жол ашқан Тобыл-Жетіқара жолын салу да аяқталды. 1961 жылы Торғай бокситін игеру мақсатында Есіл-Арқалық жолы салынды, бұл жол Қостанай және Ақмола облысының орталық аудандарынан ауыл шаруашылық өнімдерін тасу үшін де пайдаланылды. Сол сияқты Ерейментау-Ақсу-Айсары жолы да салынды. Қазақстан магистралінің пайдалану ұзындығы 1971 жылы 1.01. 13120 км-ге және елдегі жолдардың 9,4% жетті. Одақтағы темір жол жүк айналымының 8,3%, жолаушы тасу айналымының 5,9% қамтамасыз етті.
60 жылдары жүк тасу қауырт дамыды. Темір жолының жүк айналымы 1958 жылы 102,7 млрд тарифтік тонна км-ден 60 ж. аяғында 217,5 млрд тарифтік тонна шақырымға, жолаушы тасу осыған сай 7,7 млрд жолаушы-шақырымнан 13,2 млрд жолаушы шақырымына жетті. Жолдарда жетіжылдық ақырына дейін негізінен паровоздар жүк тасыды, жолдың 1/3 бөлігінде ғана тепловоздар қызмет істеді. 1968 жылға қарай паровоздар жүк тасудың жаңа түрімен ауыстырылды, ал 1971 жылы 1.02. қарай жолдың 97% астамына тепловоздар мен электровоздар қызмет көрсетті. Ақмола-Ажар, Ажар-Қарағанды, Тобыл-Есіл, Ақмола СП-90, СП-90 Есіл қос табанды учаскелері қатынас жолдарының ең жаңа техникасымен жабдықталды. 1971 жылы 1 ақпанына дейін жолдардың жалпы пайдалану ұзындығының 82% байланыстың осы заманғы техникалық құралдарымен жабдықталды. Жолда өндірістік процестерді механикаландыру және автоматтандыру жөнінде үлкен жұмыстар атқарылды. Мыс, көмірді механикалық жолмен тиеу үшін биіктетілген жолдр салу, тиейтін-түсіретін машиналар мен механизмдерді енгізу және т.б. 1959-1965 жылдары теміржолда тиеу-түсіру жұмыстарын механикаландырудың дәрежесін 52,3% және 80% дейін көтеруге мүмкіндік берді. Ауыр жол машиналарын, электрмен жүретін және гидравликалық аспан-саймандары, көтеру-транспорттық құралдары қолдану 7 жылдық кезінде жолдарды жөндеу жұмыстарын механикаландыру дәрежесін шұғыл арттырды: күрделі жөндеуде ол 1958 жылы 28-ден 1965 жылы 66%, орташа жөндеуде осыған сай 18-ден 60,8%, күнделікті жөндеуде – 6-дан 27,1% дейін артты.
Халық шаруашылығын дамытуда темір жол транспортымен бірге республикада автомобиль, құбыр және әуе транспорты үлкен рөл атқарды. Жер көлемі аса зор Қазақстан жағдайында автомобиль транспортының, әсіресе темір жолдан және су жолдарына қашық аудандар үшін маңызы ерекше күшті. Табиғи байлықтарды игеру, шаруашылық айналымға өнеркәсіп орындарын тарту, жолдардың жоқтығы автотранспортты шапшаң дамытуды талап етті.
Республикада, әсіресе тың және тыңайған жерлер игерілген аудандарда жол құрылысы кеңінен жүргізілді. Қатты табанды автомобиль жолдарының ұзындығы 1960 жылы 11,2 мың км-н 1970 жылы 41,2 мың км-ге дейін ұзартылды, яғни 3,7 есе өсті. Цемент-асфальт-бетон жабылған жетілдірілген жолдардың және қара шоссенің ұзындығы 5 есе – 1960 ж. 4,1 мың км-ден 1970 ж. 21,2 мың км өсті. Осының арқасында Қазақстанда 1960 жылдың соңында совхоздар мен колхоздар орталықтардың 90%, ірі елді мекендерінің 85,4% аудан орталықтарымен, аудан орталықтарының 97% облыстық қалалармен автомобиль қатынасы арқылы байланыстырды. Көкшетау, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарындағы барлық совхоздардың орталықтары автобус қатынастарымен байланысты болды. Көптеген қалалар мен аудан орталықтарында жаңа автовокзалдар, автостанциялар салынды. Тек 1970 жылы 4 жаңа автовокзал (Оралда, Қызылордада, Семейде) және 51 автостанция қатарға қосылды.
Автопарктер шапшаң қарқынмен өсті және жаңарды: автошаруашылықтар негізінен Газ-53, Зил-130, Зил-130В, Маз-503, Урал-377 және басқа көп жүк көтеретін автомобильдермен толықтырылды, 1961-1965 жылдары ғана автобус паркі 2 еседен астам өсті.
Алматыда, Қостанайда, Семейде, Павлодарда, Даниловка поселкесінде, Ақтөбеде жаңадан ірі автомобиль жөңдеу зауыттары, Алматыда гараж шаруашылығы зауыты салынды және жұмыс істеп тұрған жөңдеу зауыттары қайта құрылды. Тек 1959-1965 жылдары ғана автомобильдерді күрделі жөндеуден өткізетін бұл зауыттардың қуаты 5,8 есе өсті. Автотранспорттың жұмысын басқару жетілдірілді. Ведомстволық ұқсақ авто шаруашылықтар жойылды, оларды жалпы пайдаланылатын автотранспорт жүйесіне шоғырландыру күшейтілді. Жол құрылыстарының кеңінен жүргізілуі, автомобиль шаруашылықтарының техникалық жарақтануы, автомобиль паркінің сан және сапа жағынан өсуі автомобиль транспортын халық шаруашылығының жүктері мен жолаушылары тасымалдау жөніндегі транспорттың негізгі түрлерінің біріне айналдырылды.
60 жылдары құбыр транспорт шапшаң қарқынмен дамыды. Маңғыстау түбегінің мұнай байлығын игерумен байланысты Өзен-Жетісай-Шевченко мұнай құбыры жұмыс істей бастады. 1970 жылы мұнайды Атырау, Куйбышев және Волгоград мұнай айыру зауыттарына жеткізу үшін Өзен-Атырау-Куйбышев мұнай құбыры қатарға қосылды. Аса ірі Орта Азия-Орталық газ құбыры салынумен байланысты оның Ақтөбе, Рудный, Қостанай тармақтары салынды. 1970 жылы Бұхара-Ташкент, одан әрі Шымкент, Жамбыл және Бішкек арқылы республиканың астанасы Алматыға дейін газ құбырын салу аяқталды. Сонымен бірге транспорттың әуе және су транспорттары сияқты түрлері де едәуір дамыды.
Транспорттағы осы нәтижеге қарамастан, Қазақстан әлі де осы заманғы жол қатынастарымен қамтылудың жеткіліксіздігін сезінді және бұл жөнінен бірсыпыра басқа республикалардан жалпы одақтық дәрежеден артта қалды. Әуе транспорттары, су жолдары, құбыр желілері едәуір нашар дамыды. Осымен бірге 60 жылдар Қазақстанда біртұтас транспорт жүйесін жасау кезеңі болды, мұның өзі аймақтық еңбек бөлінісін тереңдетудің, республиканың аймақтары арасындағы, сол сияқты Қазақстанның Орталықпен, Уралмен, Сібірмен, Орта Азиямен экономикалық байланыстарды кеңейтіп, нығайтудың қуатты тірегі болды.
Өнеркәсіптік прогресс Қазақстанда, әсіресе индустриялық еңбекте жұмыс табының өсуіне мүмкіндік жасады, Қазақстан халқының әлеуметтік құрылысындағы елеулі өзгерістерін белгілеп берді.
Колхоздардың жағдайы және оларды нығайту. Соғыстан кейінгі алғашқы жыл еліміздің ауыл шаруашылығы үшін ауыр жыл болды. КСРО-ң европалық бөлігінде жарты ғасыр болып көрмеген дәрежедегі қуаңшылық соғыстан зардап шеккен аудандардың ауыл шаруашылығына қиын тиді. Осыған байланысты елді астықпен және етпен қамтамасыз етуде шығыстағы аудандардың, соның ішіндегі Қазақ КСР-ң рөлі бұрынғыдан да арта түсті, жұмыс күшінің жетпегеніне, ауыл шаруашылығы машиналарының дені соғыс жылдарында қатардан шығып қалғанына, ал жаңа машинаның келуі өте аз болғанына қарамастан, ауыл шаруашылығының еңбекшлері өзінің мемлекет алдындағы міндеттемелерін ойдағыдай орындады. Сонымен қатар соғыстан кейінгі бесжылдықтың 1-ші жылы республиканың колхоз және совхоз өндірісін ұйымдастыруда бірталай кемшіліктер бар екенін, егіншілік мәдениетінің мейлінше төмен болып қалғанын, қоғамдық мал шаруашылығы дамуының қанағаттанғысыз екенін көрсетті. Колхоз құрылысын одан әрі нығайту міндеттері колхоз өмірінің негізгі заңы – ауыл шаруашылығы артелінің уставын бұлжытпай сақтауды, колхоздардың өзін-өзі басқаруының демократиялық принциптерін қалпына келтіруді талап етті. Қазақстан К(б)П Орталық Комитеті 1947 жылы ауыл шаруашылығына тәжірибелі шаруашылық басшыларын жіберді. Басшылық әдістерін қайта құруға, әкімшілікке салыну элементтерін жоюға және колхоздардың ішкі демократиясын қалпына келтіруге зор көңіл бөлінді.
1949 ж. басында Қазақстан колхоздарына әртүрлі ұйымдардың 214 млн сом берешегі, көптеген мал, техника, колхоздардан заңсыз алынған 540 мың га жер қайтарылды, әкімшілік-шаруашылық қызметкерлері едәуір қысқартылды. ВКП(б) Орталық Комитетінің 1947 жылғы ақпан Пленумы елдің ауыл шаруашылығындағы жағдай туралы мәселе қарап, «Соғыстан кейінгі кезеңде ауыл шаруашылығын өрге бастыру шаралары туралы» қаулы қабылдады. Ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық жарақтандырылуын жақсарту үшін мемлекет қосымша қаржылар бөлді. Өнеркәсіп жаңа техниканы өндіріп, ауыл шаруашылығына беруді молайтты. МТС–р мен совхоздардың машина-трактор паркі жаңартыла бастады.
Ауыл шаруашылығының оқу орындарының жүйесі ұлғайды. Қазақ ауыл шаруашылығының институты мен Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институты, 18 ауыл шаруашылық техникумы республиканың ауыл шаруашылығы үшін кадрлар даярлайтын негізгі оқу орындары болды.
1947 жылы колхоздардың басшы кадрларын даярлау жөніндегі 2 жылдық 6 мектеп ұйымдастырылды. 1950 жылы республикада 27 мың механизатор даярланып шығарылғанына қарамастан, тракторшылар мен комбайншылар саны әлі соғысқа дейінгі мөлшеріне жеткен жоқ еді.
Ол кезде колхоз өндірісінің индустриялық орталықтары МТС-р болды. Жаңа МТС-р құрылып, бұрынғылары ірілендірілді. 4-ші бесжылдық жылдары ішінде Қазақстан 7 мың трактор, 2,3 мың комбайн және т.б. көптеген күрделі ауыл шаруашылық техникасын алды. 1950 жылы МТС-р трактормен атқаратын жұмысты 1945 жылдан 2,8 есе көп істеді. МТС-р 1946 жылы колхоздардың 76 %-на қызмет көрсетсе, бесжылдықтың соңында 95%-на қызмет көрсетті. 1949 жылы шөп шабатын машиналармен, тырмалармен, пішен маялағыштармен жабдықталған 75 машиналы мал шаруашылық станциясы – ММС-тер құрылды. Олар колхоздардың мал шаруашылығының жем-шөп базасын нығайтуға, жайылымды суландыруға көмектесті.
Ауыл шаруашылығын одан әрі механихаландыру мен колхозшылардың материалдық және мәдени дәрежесін көтеру үшін электрлендірудің зор маңызы болды. 1947 жылы Қазақ металлургия заводының ұжымы колхозды электрлендіру үшін жарыс ұйымдастыруды ұсынды. Республиканың және кейбір қалалардың (Москваның, Ленинград, Урал) жұмысшы табы селолық электр станцияларын салуды қамқорлыққа алды. Мысалы, Свердловск Уралмаш» заводы Қостанай облысының колхозына қамқорлық көрсетті. 4 –ші бесжылдық аяғына таман республикада 1160 селолық электр станциясы жұмыс істеді, 726 колхоз бен 317 МТС электендірілді. Алайда селолық ұсақ әлектр станциялар ауыл шаруашылығының мұқтаждарын толық қанағаттандыра алмады.
Ұсақ колхоздарды ірілендіру. Колхозшыларға еңбекақы төлеу.Ауыл шаруашылығы өндірісінің ең алдымен механикалық двигательдерді көбейту және жаңа машиналарды енгізу есебінен техникамен жабдықталуының өсуі колхоздарды ірілендіру туралы мәселені алға қойды. Ірілендіру 1949 жылы басталып 1951 жылы аяқталды. Ірілендіру селодағы мәдени – тұрмыстық құрылыстың қарқынын және село еңбекшілерінің мәдени дәрежесін арттыруға жағдай жасады. ВКП(б) Орталық Комитетінің 1950 жылы 30 мамырда «Ұсақ колхоздарды ірілендіру және партия ұйымының бұл істегі міндеттері туралы» қаулы қабылдады.
Колхоздар саны (балық аулайтын колхоздарды қоспай) 1949 жылы 6737- ден бесжылдық соңына 3670-қа қысқарды. Ал колхоз үйлерінің саны 1 колхозға орта есеппен алғанда 92-ден – 160-қа дейін, егіс көлемі 862-ден 1651 га, ірі қара саны 360-тан 670-ке, қой мен ешкі 1969-дан 3915-ке көбейді. Колхоз өндірісін шоғырландыру колхоздардың қызметін арттырды. МТС-тер техникасы неғұрлым тиімді пайлана бастады. 1950 жылы 15 ат күші бар 1 трактордың жұмысы МТС-де 476 га-ға артты, 15 футтық 1 комбайнның жұмысы 1949 жылдан 19 га жоғары болды. Колхоздарды ірілендіру артта қалған, экономикалық жағынан нашар колхоздарды озық колхоздар дәрежесіне көтеруге, өнімсіз шығындарды қысқартуға, еңбек ресурстарын неғұрлым тиімді пайдалануға, село еңбеккерлерінің материалдық әл-ауқаты мен мәдениетін арттыруға жәрдемдесті. Колхоздарды ұйымдық–шаруашылық жағынан нығайтуда оның зор маңызы болды.
КСРО Мин истрлер Кеңесінің 1948 жылғы 19 сәуірдегі «Колхоздарда еңбекті ұйымдастыру ісін жақсарту, өнімділігін арттыру және оған ақы төлеуді тәртіпке келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылданды.
Жұмыстың нақты нормалары колхозшылардың жалпы жиналыстарында бекітілді. Егіннің шығымдылығы, малдың өнімділігі жөніндегі жоспарлы тапсырмаларды асыра орындағаны үшін колхозшыларға қосымша ақы төлеу енгізілді. Төлді өсіру мен малды сақтау жөніндегі тапсырмаларды асыра орындағаны үшін колхозшыларға заттай қосымша ақы төлеу енгізілді.
Бұл шаралардың бәрі колхоздар мен колхозшылардың табысының артуына, еңбек тәртібінің нығаюына жағдай жасады. 1950 жылы Қазақстанның еңбекке жарамды колхозшыларының 98%-ы қоғамдық шаруашылыққа қатысты. Еңбекке жарамды колхозшылардың жылдық жұмыс өнімділігі арта есеппен 322 еңбеккүнге жетті. Колхоздардың ақшалай табысы 1945 жылы 1041 млн сомнан 1950 жылы 1200 млн сомға дейін көбейді, ал бөлінбейтін қорлары 2249 млн сомнан 3579,6 млн сомға дейін өсті, колхозшыларға еңбек күндеріне ақша төлеу 1940 жылмен салыстырғанда 22 % ға өсті.
Бесжылдықтың соңында колхоздар Қазақстанның ауыл шаруашылығы өндірісінде жетекші орын алды. Республика шаруашылығының барлық категориясында болған жерлердің колхоздар 80% -нан астамына егін салды, ірі қараның 70%-н астамы, шошқаның 60%-на жуығы және қой мен ешкінің 80%-нан астамы колхоздарда болды. Сонымен қатар табысы төмен артта қалған колхоздар да болды. Колхозшылардың еңбектерін ұйымдастыруда елеулі кемшіліктерге жол берілді.
Колхозшы шаруалардың еңбектегі табыстары.Өнеркәсіптегі сияқты, ауыл шаруашылығында бұқаралық социалистік жарыс өрістеді. Жамбыл облысының Луговой ауданындағы «Жаңа тұрмыс» колхозының еңбекшілері елдің барлық колхозшылары мен ветеринария қызметкерлеріне ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту жолында жарыс ұйымдастыруға үндеу көтерді. Қазақстан Компартиясының Орталық Комитеті бұл үндеуді мақұлдады. Республиканың колхоздары мен совхоздары астық дайындаудың мемлекеттік жоспарын 1946 жылы 1 қарашада орындап, жоспардан тыс 10 млн пұт астық тапсырды. Мақта дайындау жөніндегі жоспар асыра орындалды. 117 колхоз, яғни мақта өсіретін барлық ауыл шаруашылығы артельдерінің 21,3% әр гектардан орта есеппен 11,6 ц мақта жинады (республика бойынша-8 ц).
1947 жылы Алматы облысының «Қастек» қой совхозы, «Мақтаарал» мақта совхозы Бүкілодақтық социалистік жарыс жеңімпазының қатарына енді. Алматы облысының «Қызыл ту» және «Вторая пятилетка» колхоздары, Оңтүстік Қазақстан облысындағы Георгиев ауданының «Қазақстан» колхозы жарыс озаттары болды. 1947 жылы КСРР Жоғары Кеңесі Президиумының ауыл шаруашылық озаттарына Социалистік Еңбек Ері атағын беру, оларды КСРО ордендерімен және медальдарымен марапаттау тәртібі туралы Указы жарияланды (жарлық). 1946-1950 жылдары Кеңес үкіметі Қазакстан ауыл шаруашылығының 4,5 мың астам тандаулы қызметкерлерін ордендермен және медальдармен марапаттады, 820 адамға Социалисттік Еңбек Ері деген жоғары атақ берілді. Ақтөбе облысының Ырғыз ауданындағы Киров атындағы колхоздың шопаны К.Шегебаев, Алматы облысындағы «Түрген» совхозының аға шопаны А.Бибаева, Алматы темекі совхозының директоры П.Ф.Томаровский, Андреев МТС-ның комбайншысы И.И Чучуев т.б. Социалистік Еңбек Ері атағына ие болды.
Совхоздардың дамуы. Қазақстан совхоздары негізінен мал шаруашылығы бағытында дамыды. Бесжылдық жылдарында Қазақстанда негізінен алғанда мемлекеттік қордың игерілмеген жерлерінде 14 жаңа совхоз құрылды. Олар негізінен мал шаруашылық бағытындағы шаруашылықтар еді. Ол кезде астық совхоздарының жүйесі баяу өсті және халық шаруашылығының талаптарына сай келмеді. Бұл республикада астық шаруашылығын жете бағаламаудың салдарынан болды. Мемлекет күрделі қаржы бөлуді көбейтті, шаруашылықтың техникамен жарақтануы өсті. Бесжылдық жылдарында совхоздардың негізгі қаржылары 36,7 млн сомнан 78,6 млн сомға дейін көбейді, тракторлар мен астық жинайтын комбайндер саны 2 есеге өсті.
Бесжылдық ішінде совхоздар өнімін өткізуден түскен ақшалай кіріс 2 еседен астам көбейіп, 1950 жылы 43,9 млн сомға жуық болды. Алайда совхоз өндірісін, әсіресе астық өндіруді дамыту мүмкіндіктері әлі де жеткіліксіз пайдаланылды.
Ауыл шаруашылығын өркендетудің бесжылдықтың аяғына таманғы қорытындылары. Бесжылдық ішінде (4-ші) шаруашылықтың барлық категориялары бойынша дәнді дақылдардың егіс көлемі 23,4, ал барлық егіс көлемі 30%-ға көбейді. 1950 жылы Қазақстанда 7854,3 мың гектарға дән себілді. Дәнді дақылдардың шығымдылығы болмашы ғана артқанымен, жиналған өнім 1940 жылы 25,2 млн ц орнына 47,7 млн ц жетті. Техникалық дақылдар егілген егіс көлемі 39%, мал азығы дақылдарының егіс көлемі 2 есе дерлік көбейді. Шаруашылықтың барлық категориялары бойынша ірі қараның саны – 26,6%, қой мен ешкі – 76%, шошқа – 2,7 есе, жылқы – 71% көбейді.Суармалы жер көлемі бесжылдық ішінде 16% ұлғайды. Сырдарияда Қызылорда плотинасының, Мырзашөлде жаңа суландыру каналдарының құрылысы жүргізілді.
Алайда, бүкіл елдегі сияқты, Қазақстанда да ауыл шаруашылығы халықтың азық-түлікке деген, ал өнеркәсіптің шикізатқа деген өскелең қажеттерін әлі де қанағаттандыра алмады. Қазақстанда ауыл шаруашылығының артта қалуының негізгі себебі материалдық-техникалық жағынан жеткілікті қамтамасыз етілмеуі болды. Өнеркәсіп өндірісін өркендетуге баса көңіл бөліп, ауыл шаруашылығына материалдық көмек өз дәрежесінде көрсетілмеді. Осы объективті басты себеппен қоса субьективті факторлар да орын алды. Олардың ішінде ең алдымен колхозшылардың, МТС-тер мен совхоздар жұмысшыларының еңбектерін материалдық жағынан көтермелеуді белгілі дәрежеде жете бағаламаушылықты және басшылықтың әкімшілікке салу әдістеріне бой ұруды атап айтуға болады.
КСРО-ның соғыстан кейінгі дамуындағы «оң құбылыстар» болып көрінгендер Гермния мен Жапонияның - ІІ дүние жүзілік соғыстан күйрей жеңілген елдердің соғыстан кейінгі жылдары дамуымен салыстыруға да келмейді. Бұл елдерде күйреген халық шаруашылығын қалпына келтіру (одан кейін экономикалық гүлдену) шаруашылық саясатын реформаторлық жолмен нарыққа қарай қайта бағыттау арқылы қамтамасыз етілді. Ал КСРО-да халық шаруашылығын қалпына келтіру негізінен Отанның иелігіне жан аямай ерлікпен еңбек еткен халықтың ынта-жігері мен отаншылдығы арқасында жүзеге асты. Сырттан қарағанда жақсы көрінген соғыстан кейінгі бесжылдықтың көрсеткіштері село еңбеккерлерінің ауыр еңбегінің, жоқшылығы мен аштығының, өмір жастар дәрежесі төмендігінің, балалар мен әйелдер еңбегін қанаудың нәтижесі еді. КОКП Орталық Комитетінің қыркүйек (1953) пленумында шаруаларға экономикалық және саяси қысымды босаңсыту туралы алғаш рет сөз болды. Деревняны бұдан әрі шексіз тонай беруге болмайтынын түсінген Н.Хрущев партиялық шешімдерге мемлекеттік салықты азайту, аграрлық секторға инвестицияны көбейту туралы идеяларды кіргізе бастады. Осыған байланысты ұлттық табысты қайта бөлу жөнінде бірсыпыра шаралар қабылданды. Салық саясаты өзгертілді, сатып алу және дайындау бағалалары көтерілді.
2. Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі. Тоталитарлық тәртіптің күшеюі. Кеңес елінде 20 жылдардың ортасында күшейген әміршіл-әкімшілдік жүйе 30-40 және 50 жылдар басында өзінің шарықтау шегіне жетті. Адамның бас бостандығын тұншықтыру, оның құқын есепке алмау, адамдарды өндіріс құралдарынан алыстату, мемлекетті басқару билігіне ықпал жасау саясатын қалыптастыру сияқты теріс құбылыстар оған толық дәрежеде тән болды. Елде Сталинның жеке басына табыну бел алды. Қандай да болмасын табыстардың бәрі оның басшылық жасай білуіне, ал ірі кемшіліктер мен олқылықтар «халық жауларына» таңылды немесе үнсіз қалдырылды. Мұның бәрі республиканың қоғамдық-саяси дамуына кері әсер етіп, ауыр зардаптарға ұшыратты. Заңдылық бұзылып, өкімет билігі теріс қолданылып жатты. Мемлекеттік органдардың құзырына жататын мәселелерді шеше отырып, Компартия халық шаруашылық және әлеуметтік-мәдени міндеттерді орындауға мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарды барынша тартқанмен, осы арқылы оларды дербестігінен айырды. Кеңес қоғамы дамуының соғыстан кейінгі жоспарлары демократияға қарсы, тоталитарлық Сталиндік социализмнің үлгісіне үйлесіп жатты. Бірақ қоғамдық өмірде бейбіт көңіл-күйдің қалыптасуына байланысты белгілі дәрежеде құндылықтар қайта бағаланды. Халық санасында әлеуметтік бағдарламаларға, демократияға бет бұру қажеттілігін түсіну барған сайын пісіп жетіле бастады. Бірақ қоғамдық сананың барлық дәрежесінде әлеуметтік жаңғырудың кешенді бағдарламаларына көшуге қоғамдық-саяси құрылым кедергі жасады. Оның үстіне аса ауыр соғыстағы жеңіс соғыстан кейінгі кезеңде басшылықтың жұмыс істеп тұрған жүйесі тиімді деген сенім туғызды, ал басшылардың көпшілігі басқарудың әкімшілік тәсілдері мінсіз деп пайымдады.
40-50 жылдар басында социализм идеологиясы өзінің шарықтау шегіне жетті. Міне осындай жағдайларда қоғамдық ғылымдар партия комитетінің қатаң бақылауымен дамыды. Әсіресе қоғамдық ғылымдардың мұнан әргі жағдайына ВКП(б) Орталық Комитетінің «Звезда» және «Ленинград» журналдары туралы (1946 жыл 14.08.) қаулысы теріс әсер етті, ол басқаша ойлайтын адамдарды қудалаудың жаңа науқанын ашып берді. Қазақстан патия комитеті де өз жұмысын осы қаулының ағымына құрды. Қаз.Компарт. Орталық Комитеті пленумының ( 1947 жылғы наурыз) қаулысында төменгі партия комитеттеріне: «Тарих жазудағы, әдебиет пен өнердегі саяси қателер мен ұлтшылдық бұрмалауларға қарсы большевиктік сынды кеңінен өрістетіп, ВКП(б) Орталық Комитетінің идеологиялық мәселелер жөніндегі қаулыларын сөзсіз орындау» тікелей жүктелді. Ленинград пен Мәскеуде «Ленинградтық іс», «Дәрігерлердің ісі» қолдан жасалып жатқан кезде Қазақстанда «Бекмахановтың ісі» ұйымдастырылды. Жас, талантты тарихшы Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР-і тарихын» даярлау үстінде жұмыс істеп жатқан ғалымдардың интернационалдық ұжымының мүшесі еді, бұған А.П Кучкин, А.М. Панкратова, Б.Д Греков, Н.М. Дружинин т.б. көрнекті Кеңес тарихшылары кірді. 1943 жылы маусымда кітап жарыққа шықты. Сарапшылардың біреулері оны Қазақстанның жинақталған тарихын жасаудағы алғашқы әрі сәтті қадам десе, басқа біреулері «Россияға қарсы ұлттық көтерілістерді дәріптейтін орыстарға қарсы кітап» деп сынады. «Тарихтағы» отарлауға қарсы көтерілістерге берілген баға ғылыми айтыстар тұғызды. Е.Бекмахановтың «ХІХ ғасырдың 20-40 ж.ж. Қазақстан» (1947) деген монографиясында айтылған оның көзқарастары буржуазияшыл ұлтшылдардың концепциясының дамытылған түрі-саяси зиянды деп жарияланды. 1950 жылы «Правда» газеті «Қазақстан тарихының мәселелерін маркстік-лениндік тұрғыдан жазу үшін» деген мақаласында Бекмахановтың кітабын айыптады.
«Правданың» мақаласы Бекмахановқа саяси айып тағып, құртуды тікелей бастап берді. 1951 жылы 10 сәуірде Қаз.Компарт. Орталық Комитеті «Правда» газетіндегі мақала туралы қаулы қабылданып, онда мақаланы дұрыс деп тапты және «Бекмахановтың буржуазияшыл-ұлтшылдық көзқарасын айыптады. 1951 жылы маусымда Қаз.Компарт. Орталық Комитеті «Правдадағы» мақалаға қайта оралып, 1951 жылы 10/04 қаулыны жүзеге асыру туралы қосымша шаралар белгіленді. Т.ғ.д. Бекмаханов Ғылым акдемиясынан шығарылды, сөйтіп ол 1951-1952 ж Жамбыл облысының Шу ауданында 1 мектепте жұмыс істеді, ал 1952 жылы 4/12 Қаз. КСР Жоғарғы сотының сот алқасы оны 25 жылға соттады. Тек И.В. Сталин өлгеннен соң ғана Бекмахановты айыптау жөніндегі іс қайта қарлып, қылмыс құрамы жоқ болғасын доғарылды. 1954 жылы көктемде ол Қазақстанға қайта оралды.
40 жылдары және 50 жылдың басында «Бекмахановтың ісі» жалғыз болмады. Респуликаның көрнекті қоғамтану ғылымдары А.Жұбанов, Х.Жұмалиев, Б.Сүлейменов, Е.Смаилов, талантты жазушы Ю.О. Домбровский осы сияқты нақақтан танылған саяси айыппен жазаланды. Ә.Әбішев, Қ.Аманжолов, Қ.Бекқожин, С.Бегалин және т.б. белгілі ғалымдар мен жазушылар саяси және буржуазиялық-ұлтшылдық қателіктер жіберді деп дәлелсіз айыпталды. Қудалауға ұшыраған Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті Қ.Сәтбаев пен аса көрнекті жазушы әрі ғалым М.Әуезов Қазақстаннан Мәскеуге кетіп қалуға мәжбүр болды. Космополиттер деп айыпталған бірсыпыра ғалым, биологтар да республиканың ғылыми мекемелері мен жоғарғы оқу орындарының кафедраларынан қуылды.
Соғыстан кейінгі жылдары пісіп-жетілген қоғамда өзгерістер қажет деген түсінікті әкімшілік жүйе идеологиялық және қудалау сипатындағы бірсыпыра шаралардың көмегімен тұншықтырып тастады. Бірақ 40 жылдардың ортаңғы және 50 жылдардың басында рухани көңіл-күй тұншықтырылғанменде жойылмады.
3. Білім беру ісінің дамуы. Ғылым Академиясының құрылуы. Соғыс халыққа білім беру жүйесіне және мәдени-ағарту мекемелерінің материалдық-техникалық жағдайына ауыр тиді. Олардың кадрлық әлеуеті де өте қатты әлсіреді. Мектеп, техникум, жоғары оқу орындары, клуб және кітапхана ғимараттары бірқатар жылдар бойы жөнделмеді және олардағы құрал-жабдықтар тозып бітті. 50-ші жылдардың қарсаңында республикадағы оқу үйлерінің үштен бірінің өз ғимараттары болмады. Шығыс Қазақстан облысы мектептерінің 80% лайықталмаған ғимараттарға орналасты, олардың көпшілігі сабақ өткізуге жарамсыз болатын. Республикадағы мәдени-ағарту қызметкерлерінің 70%-дан астамы және мұғалімдердің 30% толық емес орта білімді ғана еді.
Балалардың орасан көп бөлігі мектептен білім алауға қамтылмады. Мысалы, 1948 ж. 7-15 жастағы 200 мыңнан астам бала киімі жоқтық, мектептің алыс елді мекенде орналасуы, отбасында жалғыз ғана асыраушы болуы т.б. себептермен оқудан қол үзіп қалды.
Осындай жағдайда мектепте білім беру, мектеп ісін дамыту және тұрғындарға мәдени-ағарту қызметін көрсету шараларын ұйымдастыруды жақсартуды республика басшылары қолға алды. Мектептер жанынан интернаттар ашылды, балалардың есебін алу жүйелі жүргізілді, селолық және орта мектептерге қазақ қыздарын тартуға бақылау жасау күшейді. 1948-1951 жылдары республика бойынша мұғалімдерді үймен қамтамасыз ету жөніндегі үкіметтің үш жылдық жоспарын орындау науқаны өтті. 1946-1950 жылдары тек ұжымшарлар қаржысына 1,5 мың мектеп үйі салынды.
1949 жылы республикада жаппай жеті жылдық білім беруді жүзеге асыру науқыны басталды. Жалпы білім беретін мектептер жүйесінің кеңеюі, білім алушылар, әсіресе қазақ қыздары контингентінің сақталуы, шалғай мал шаруашылықтарында және тың облыстарда мектепте білім берудің ұйымдастырылуы, білім беру мекемелерін мұғалімдермен толықтыру жаппай жеті жылдық білім берудің негізгі міндеттері болды. Жұмысшы жастарға арналған кешкі және сырттан оқыту мектептері ашылды. 1955-56 жылдары 403 жұмысшы және ауыл жастары мектептерінде 45 мың адам оқыды. Мектепке тартылмаған 8-14 жастағы балалар саны 16 мыңға дейін азайды.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі 1959 жылы «Қазақ ССР-да мектептердің өмірмен байланысын нығайту және халыққа білім беруді онан әрі дамыту туралы» Заң қабылдады. Жаңа заң 162-63 жылдан жаппай міндетті сегіз жылдық білім беруге көшуді, он бір жылдық еңбек политехникалық мектептерін ұйымдастыруды, ауыл жастары мен жұмысшы жастарға арналған мектептер санын көбейтуді, оқыту-тәрбиелеу мекемелерінің жаңа типі ретінде жоғары мектеп-интернаттар құруды көздеді.
Көп ұзамай жалпы білім беру мектептеріне арналған жаңа оқу жоспарлары, оқулықтар мен бағдарламалар әзірленді. Ғылымның, әдебиет пен мәдениеттің бір топ қайраткерлері – Қ.Сәтбаев, Ғ.Мүсірепов, М.Зверев, А.Жұбанов, Е.Серкебаев және т.б. мектептерді қайта құру, мұғалімдерге көмек көрсетуді қолдауға шақырған үндеу жариялады. 1960-1961 оқу жылында 284 сегіз жылдық мектеп құрылды, 1961-62 оқу жылында олардың саны 1180-ге жетті. Барлық мектептерде жаппай білім беру қорлары ашылды.
60 ж. ортасына қарай жаппай міндетті сегіз жылдық білімге көшу аяқталды. Соғыстан кейінгі жиырма жылда толық емес сегіз жылдық мектеп саны 2 есе, орта мектеп – 2,5 есе көбейді. Барлық ведомстволардың жалпы білім беру мектептерінде 1945-46 оқу жылында 792 мың адам білім аслса, 1965-66 оқу жылында олар 2,6 млн-ға жетті. Он жыл ішінде ғана (1956-1965) 1 млн астам бала толық емес орта білім туралы, 338 мың адам орта білім алғаны жайлы құжатқа ие болды. 1946 жылдан 1966 жылға дейінгі аралықта кәсіби-техникалық білім беру училищелері мен мектептерін 411,3 мың адам бітірді.
Ұлы Отан соғысы жылдары Қаз КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру үшін қолға алынған іс-шаралар 1946 жылы сәтімен жүзеге асты. Оған КСРО Халком кеңесінің 1945 жылы 26 қазанда қабылдаған «ҚазССР Ғылым академиясын ұйымдастыру туралы» қаулысы, ҚССР Жоғарғы кеңесі президиумының, ҚазССР Министрлер кеңесі мен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1946 жылы 31 мамырда қабылдаған «Қазақ ССР Ғылым академиясын құру туралы» қаулысы пәрменді ықпал етті. 1946 жылғы 1 маусымда ҚССР Ғылым академиясының салтанатты ашылу рәсімі өтті. 3 маусымда ҚССР Ғылым академиясы жалпы жиналысының бірінші мәжілісі шақырылды. Үкімет шешімімен Республика Ғылым академиясының алғашқы құрылтайшылары болып аса ірі 30 ғалым мен ғылым басшылары бекітілді. ҚССР Ғылым академиясының толық мүшелері (академиктер) құрамында жазушы М.Әуезов, химик Қ.Бектұров, биолог И.Г.Галузо, өнертанушы А.Жұбанов, геолог Н.Г.Кассин, түркітанушы Н.Сауранбаев, астроном Г.А.Тихов, мүше-корреспонденттер қатарында физиолог Н.Базанова, тарихшы Ә.Марғұлан, дәрігер А.Н.Полосухин бар еді. Академиктердің ішіндегі ең кішісі Н.Сауранбаев 36 жаста болса, ең үлкені Г.А.Тихонов 71-ден асып кеткен ақсақал болатын.
ҚССР Ғылым академиясының тұңғыш президенті болып ғұлама ғалым Қ.Сәтбаев сайланды. Құрылған жылдың өзінде-ақ ҚССР Ғылым академиясында бірсыдырғы ғылыми және кадрлық әлеует бар еді. Төрт бөлімшеге біріккен 16 ғылыми-зерттеу институттары, тұрақты зерттеу базаларының үлкен желісі қалаларда да, ауыл-селоларда да қанат жайып, ғылыми-зерттеу жұмысының айтарлықтай ауқымын анықтап берді. 1500-ден астам қызметкерлер астрономия мен геологияның, химия мен медицинаның, энергетика мен тау-кен ісінің, металлургияның, тарихтың, тіл мен әдебиеттің өзекті мәселелерін зерттеумен айналысты. ҚКСР ҒА қысқа мерзімде ғылыми ой-сананың ірі орталығына айналды. Өндіріспен тікелей байланыс орната алуымен ол өз қызметінің мәнді сипатын анықтады. Атап айтсақ өнеркәсіп орталықтарында бірнеше ғылыми құрылымдар шаңырақ көтерді: Өскемен қаласында түсті металл ғылыми-зерттеу институты, Алтай тау-металлургия институты, энергетика, ихтиология және микробиология институттарының бөлімшелері, Гурьевте химия, мұнай және табиғи тұздар, геология мен геофизика, ихтиология мен балық шаруашылықтары институттары, Жезқазғанда, Павлодарда, Шымкентте, Рудныйда ғылыми-зерттеу институттарының бөлімшелері ашылды.
60-шы жылдар басында ҚазССР Ғылым академиясының 55 ғылыми мекемесінде, оның 25-і ғылыми-зерттеу институттары, 39 академик, 34 мүше-корреспондент, 6 мыңнан астам қызметкер, олардың 640-ы ғылым докторы мен ғылым кандидаты, жұмыс істеп жатты.
Ғылым академиясының біраз жаңалықтары әлемдік деңгейге сай келді. Мысалы, Қ.Сәтбаевтің жетекшілігімен геология институтындағы бір топ ғалымдар Кеңестер Одағында тұңғыш рет Орталық Қазақстанның болжам-металлогендік картасын жасап шықты, нәтижесінде түсті, қара, сирек металдардың ірі кен орындары ашылды әрі өнеркәсіптік тұрғыдан дұрыс бағаланды.
Ал, қоғамтанушы ғалымдардың ірі табысы ретінде Әль-Фарабидің, Шоқан Уәлихановтың, Абай Құнанбаевтың, Ы.Алтынсариннің, Жамбыл Жабаевтың мұраларын зерттеу мен жарыққа шығаруды айтқан ләзім. 6 томдық Қазақ әдебиетінің тарихы, 5 томдық «Қаз ССР тарихы», 3 томдық «Қаз ССР мемлекеті мен құқықтарының тарихы», 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», диалектикалық логиканың өзекті мәселелері бойынша философтардың жарияланымдары қалың көпшіліктің жоғары бағасына ие болды. Қаз ССР Ғылым академиясы қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ғалымдары 80-ші жылдардың екінші жартысында қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе беру жолында, халықтың тарихи санасындағы «ақтаңдақтарды» жоюға, А.Байтұрсынов, Қ.Бөкейханов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов, М.Тынышпаев, Ж.Аймауытов, Ш.Құдайбердіұлы, М.Жұмабаев тәрізді тұлғаларды ақтау ісіне, ұлт-азаттық қозғалысы, ұжымдастыру, 1931-1933 жылғы аштық, сталиндік қуғын-сүргін, дәстүрлі қазақ мәдениеті, зиялылар тарихына қатысты жаңа зерттеулер жазуға айтарлықтай мол үлес қосты.
Дегенмен тоталитаризм ережелері үстемдік құрған тар кезеңде Қазақстан ғылымының жасампаз күші мен мүмкіндіктері толық ашылды деуге болмайды. ХХ ғасырдың 40-50 жылдары қанат жайған буржуазиялық ұлтшылдықпен күрес науқанының қысымымен М.Әуезов, А.Жұбанов тәрізді ғалымдар республикадан тысқары кетуге мәжбүр болса, тарихшы Б.Сүлейменов, филолог С.Кеңесбаев, фольклоршы Қ.Қоңыратбаев, т.б. жұмыстан қуылды. «ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан» монографиясының авторы профессор Е.Бекмаханов буржуазияшыл-ұлтшыл идеологияны насихаттады, реакционер сұлтандарды, хандарды дәріптеді деген айыптаумен 25 жыл мерзімге сотталды. 1951 жылы Қ.Сәтбаев ҚССР Ғылым академиясының президенті қызметінен босатылды. 1948-1952 жылдары барлығы 200-ден астам ғалым саяси сенімсіз немесе Қ.Сәтбаевтың жақыны деген айыптаумен академиясынан қуылды.
1953 жылы 5 наурызда И.В. Сталин қайтыс болды. Оның қазасынан кейінгі алғашқы жылдардың өзінде-ақ жасалуы мүмкін өзгерістің сипаты туралы 2 түрлі бағыт, 2 көзқарас белгілі болды. 1953-1954 жылдардағы социалистік қоғамдағы қарама-қайшылықтардың сипаты, жеке адам мен халық бұқарасының тарихтағы рөлі, теория мен практиканың арақатынасы, басшылықтың колективтілігі және басқалар туралы айтыстар өрістеді. Коммунистік партияның Орталық Комитетінің І хатшылығына Н.С. Хрущев сайланды.
Л.П. Берияның қылмысты әс-әрекетін тоқтату қоғамдық өмірді демократияландыру жолындағы маңызды кезең болды. Сталиннің өлімімен және Берияны үкімет билігінен тайдырумен байланысты КСРО-да өмір сүрген қаратүнек тәртіп беттерінің бірі аяқталды. Елдегі демократиялық қайта құру процесі неғұрлым қарқынды жүре бастады. Бірақ Сталин құрған әміршіл-әкімшілдік жүйе күйреген жоқ. Мыңдаған сотталған адамдар бұрынғыша лагерьлерде отырды, ал адам құқығының аяққа басылуына Сталин сияқты қатысы болған көптеген саяси қайраткерлер жоғарғы үкімет орындарында отыра берді.
Республиканың қоғамдық өміріне тың және тыңайған жерлерді игеру үлкен әсерін тигізді. Тың жерлерді игерудің қарсаңында кадрлар өзгертілді. Қазақстан Компартиясының VII съезінде Ж. Шаяхметовтың орнына Қаз Компартиясының І секретары болып П.К. Пономаренко, 2-ші секретары болып Л.И. Брежнев, ал Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төоағасы болып Д.Қонаев сайланды. Шаяхметовты орнынан алу Қазақстан партия ұйымының коммунистерінің пікірі сұралмастан, Кремльде шешілді. 1956 жылы ақпанда Москвада КОКП –ның ХХ съезі өтті. Ол КПСС Орталық Комитетінің есебін тыңдап талқылады. СССР халық шаруашылығын өркендетудің 1956-1960 жылдарына арналған алтыншы бесжылдық жоспары жөніндегі Директиваларды бекітті, КПСС Уставына жекелеген өзгерістер енгізу туралы қаулы қабылдады. Съезд КПСС Орталық Комитетіне партияның жаңа бағдарламасының жобасын әзірлеуді тапсырды. Съезд шешімдерінде барлық республикалардың халық шаруашылығын онан әрі өркендету, елдің шығыс аудандарын, оның ішінде Қазақстанның да зор табиғи ресурстарын жедел игеру көзделді. Қазақстанның партия ұйымы мен еңбекшілері алдына өнеркәсіптің барлық салаларының жоғарғы қарқынмен дамуын қамтамасыз ету, астық пен мал шаруашылығы өнімін өндіру дәрежесін айтарлықтай көтеру міндеті қойылды. Съездің өзекті мәселесі Сталиннің жеке басына табынуды жою болды. КОКП Орталық комиттетінің І секретары Л.Н. Хрущев бастаған коммунистер партиясы Сталиннің жеке басына табынушылықтың шығу себептеріне, мәні мен көріністеріне және оның салдарына талдау жасауға тырысты. Сталинге табынушылыққа, шағын топтардың тежеусіз билігіне қарсы күресуге бел байлаған Хрущев пен оның серіктерінің іс-әрекетін атап өткен жөн. Мыңдаған кінәсіз сотталған адамдарды лагерьден босатып, партияның кейбір көрнекті қайраткерлерін ақтады. Соған сәйкес Қазақстанда Т.Рысқұлов, С.Асфендияров, С.Сейфуллин, Б.Майлин, Н.Нұрмақов сынды қоғам қайраткерлері, ақын-жазушылар ақталды. Бірақ Алаш қайраткерлері ақталмай қалды. Мемлекеттік және партиялық аппарат кешікпей бұл реформаны доғарды. Әлі де кінәсіз сотталғандар түрмеде қалды. Л. Троцкийдің, Л. Қаменевтің, Г. Зиновьевтің, Н. Бухариннің қызметіне саяси әділ баға берілмеді. Өткен тарихтың қайғылы беттері, Қазан төңкерісінің тарихы, азамат соғысының, 30 жылдардағы ашаршылықтың және шаруаларды қырып-жоюдың себептері мен сипаты туралы айтылмады немесе бір жақты көрсетілді. Сталиннен кейінгі жасаған басшылық қадамдардың жартыкештігі мынадан да көрінді: чечендерді, ингуштарды, қалмақтарды, балкарларды өз отандарына қайтара отырып, олар корейлердің, немістердің, қырым татарларының, месхеттік түріктердің құқықтарын қалпына келтірмеді. Елдің экономикалық жағынан артта қалу себептеріне талдау жасау талпыныстарына шұғыл тиым салынды.
КОКП Орталық Комитеті мен Кеңес үкіметі 1954 және 1956 жылдары артық орталықтандыруды жоюға және одақтас республикалардың құқын кеңейтуге бағытталған шаралар кешенін жүргізе отырып, қабылдаған бірсыпыра құжаттарда жарияланған егемендікті жоққа шығарды. Экономика саласында жалпы бағытты белгілеу, кадрларды тағайындау мен ауыстыру және басқа көптеген мәселелер шағын топтардың қолында болды. Республикалар бұлардан шет қала берді. Еңбекшілердің өздері де қоғамды басқарудан шет қалдырылды. Қоғамның құрылымы бұрынғыша жоғарыдан төменге қарай деген принципі бойынша құрылғанды. Ол бойынша халық тек жоғарыда қабылданған шешімдерді ғана орындауға тиіс болды. Іс жүзінде үкімет билігін партиялық және шаруашылық аппарат өз қолына жинап алды. Әміршіл-әкімшілдік жүйеге тығыз енгізілген кәсіподақтар мен комсомол құқықтар мен иннициативадан тыс болды. Кешікпей саяси тұрғыда басқаша ойлаушылар да тұншықтырыла бастады. Оларға бұрынғы әдістермен тиым салу мүмкін болмады, сондықтан саяси айыптау неғұрлым жасырын жүргізілді.
Партияның кезектен тыс ХХІ съезі Москвада 1959 жылы 27.01- 5.02 өтті. Онда социализм толық та, түпкілікті жеңді және «Коммунистік қоғам құрылысын кеңінен жүргізу» дәуірі басталды деп жарияланды. Съезд КСРО халық шаруашылығын өркендетудің 1959-1965 жылдарға арналған жеті жылдық жоспарының бақылау цифрлары туралы партияның Орталық Комитеті әзірлеген баяндаманы тыңдап талқылады және оларды бекітті, Съезд алда тұрған жетіжылдағы партияның экономикалық, саяси, идеологиялық саладағы, сонымен қатар сыртқы саясаттағы басты міндеттерін белгіледі. 1961 жылы КПСС-тің кезекті ХХІІ съезін шақыру туралы қаулы алды.
КОКП ХХІІ съезі Москвада 1961 жылы 17/10 ашылды. Съезд КОКП-нің жаңа бағдарламасы мен уставын қабылдады, партияның басшы органдарын сайлады. Бағдарламада Коммунистік партияның шешуге тиісті негізгі міндеттері көрсетілді. Экономика саласында бұл коммунизмнің материалдық техникалық базасын жасау, әлеуметтік-саяси салада: коммунистік қоғамдық қатынастарды қалыптастыру, идеология саласында - жаңа адамды, коммунистік қоғамның адамын тәрбиелеу делінді. Съезд партия мен халықты ауыр өнеркәсіптің даму қарқынын жеделдетуге, халық тұтынатын тауарлар өндіруді ұлғайтуға, халық шаруашылығының барлық салаларындағы техникалық прогресс пен еңбек өнімділігін барынша арттыруға, күрделі құрылысты жоспарлау мен ұйымдастыру ісін жақсартуға, күрделі қаржының тиімділігін арттыруға бағыттады. Шығыс аудандарының өндіріс күштерін дамытуға айрықша назар аударды. Ауыл шаруашылық саласында съезд аса маңызды міндеттер ретінде оны одан әрі механизациялау және электрлендіру, тыңайтқыштар өндіруді молайту, егіс алқаптарының құрылымын қайта қарау, ғылымның жетістіктері мен озық тәжірибені енгізу, еңбек өнімділігін арттыру және өнімнің өзіндік құнын кеміту міндеттерін қойды. Алайда КОКП бұрынғыша Кеңестер жұмысына қатаң бақылау жасады, шаруашылық, ғылыми, оқу, әскери, қоғамдық мекемелер мен ұйымдардың жұмысын дербес бағыттап отырды.
1964 жылғы шешімдерден басталған саяси бағыт реформаларды жүзеге асыруда өткенде өзін-өзі ақтамаған көзқарастар негізінде туды. КОКП Орталық Комитетінің 1964 жылғы қыркүйектегі Пленумында партия мен елдің басшылығы өзгертілді. КСРО-ң жоғарғы басшылығындағы бір топ қайраткерлер Хрущевті орнынан түсіруді терең құпия түрде дайындады.
1962-1969 жж. экономикаға реформа жасау саясаты алпысыншы жылдардың ортасында өзгеріс жасау қажеттілігінің шегіне жеткенінің куәсі болды. Экономиканы реформалауға жасалған сәтсіз талпыныстар және оны милитарландыру, өндіріс күшінің тиімсіз орналастырылуы, халық шаруашылығын басқару жүйесінің атүсті де жиі қайта өзгертілуі республиканың экологиялық жағдайына теріс ықпалын тигізді. Қазақстанның барлық өнеркәсіпті қалаларында, әсіресе Өскеменде, Шымкентте, Жамбылда, Алматыда, ауыр экологиялық жағдай қалыптасты. Қазақстанда ядролық қаруларды сынаудың аса ірі ауыр зардабы болды. КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша 1948 жылы үш облыстың: Семей, Павлодар және Қарағанды облыстарының түйіскен жерлеріне орналасқан ядролық полигон салынды.
Ядролық зарядты тұңғыш сынау 1949 жылы 29 тамызда өткізілді. Сынақ жасалатын құрылыстың бір данасы және оны жер астында сынау, ғалымдардың пікірі бойынша орта есеппен 30 млн.сом тұрады. Оның қоршаған табиғатқа, адамзат денсаулығына әсері аса қауіпті болды. КСРО Қорғаныс Министрлігінің өз мәліметі бойынша 1949-1963 жылдар аралығында полигонда қуаты бірнеше тоннадан 100 килотоннаға дейін 113 жарылыс ауада жасалған, тек 1964 жылдан бастап қана сынақ жер астында жасалды.
1989 жылы 19/ 09 дейін қуаты бірнеше тоннадан 150 килотоннаға дейінгі  343 сынақ жасалған. Дәрігерлер мен фелдьшерлерге иондандырушы радиацияға байланысты рактан, ликоздан және тағы басқа аурудан қайтыс болған адамдардың шын диагнозын қоюға тиым салды. КСРО Денсаулық Сақтау Министрлігі бұл өңірде дәрігерлік тексеру жүргізуге тиым салды. Ал әскери дәрігерлер алған нәтиже мәліметтерді қатаң құпияда сақтады. Радиацияға ұшыраған адамдардың денсаулық жағдайын ішнара зерттеу тек 1962 жылы ғана басталды. Полигонға жақын халықтардың арасында түрлі аурулар өрши бастады. Сәуле ауруларының көріністері Семей облысы, Абай ауданының, Қарағанды облысының Егіндібұлақ түрғындары арасында жиі байқалды. Елде қару-жарақ жинала берді. 1969-1970 Маңғыстау облысы жерінде халықтан жасырын жерастында 3 рет ядролық жарылыс жасалды. Жер асты жарылыстары таулы жыныстарда жасалды.
Мал шаруашылығының жайы және оны өркендету шаралары.КОКП Орталық Комитетінің 1953 жылғы қыркүйектегі Пленумы соғыстан кейінгі жылдарда елдегі колхоздар мен совхоздардың мал шаруашылығын дамытудағы кейбір жетістіктерін атап көрсетіп, оның даму қарқынын мүлде жеткіліксіз деп тапты, мал шаруашылығының өнімдерін өндіру мен оның халықтың, жеңіл өнеркәсіптің аса қажет етуінің арасындағы айырмашылықты қысқартудың қажеттігін көрсетті. Мал шаруашылығының артта қалуының басты себебі, ауыл шаруашылығының аса маңызды салаларының материалдық-техникалық жағынан жеткіліксіз жабдықтануында болды.1951-52 ж.ауа райының тым қолайсыз болуы, мал азығының дайындалған сақтық қорының жеткіліксіздігі мал басының көп шығын болуына, төлдің нашар сақталуына әкеп соқты. 1953 ж. Қазақстанның колхоздары мен совхоздары қоғамдық мал басының шығынын біраз толықтырды. Алайда 1954ж. басында (1950ж.салыстырғанда) республикадағы малдың жалпы саны не бары 358 мың басқа -1 % астамға ғана көбейіп -24826 мың басқа жетті. Қазақстан Компартиясының VІІІ съезі (1956ж. қаңтар) мал шаруашылығын шоғырландырып, малшылардың еңбегін механикаландыру арқылы мал шаруашылығын интенсивтендіру, мал шаруашылық колхоздары мен совхоздарын мамандандыруға бағытталған мәселерді қарастырды. 47 ауданның колхоздары және 225 совхоз ет малын өсіруге көшірілді. Жемшөп базасы кеңейтілді, малды күту мен азықтандырудың неғұрлым жетілдірілген әдістері жасалып енгізілді. Негізгі еңбек процестерін механикаландыру өрістетіліп, малшылардың мал шаруашылығын өркендетуге деген материалдық және моральдық мүдделілігі артты. Малдың тұқымын жақсартып, өнімділігін арттыру және т.б. жөнінде жұмыс жүргізілді. Мал шаруашылығын өркендету үшін дәнді және жемдік дақылдардың егіс көлемін ұлғайту, оның шығымдылығын арттыру есебінен жемшөп базасын нығайтудың ерекше маңызы болды.1954-58ж. жемдік дақылдар егісінің көлемі 4521 мың гектарға дейін ұлғайтылды. Мал азығы балансында жүгерінің үлесі айтарлықтай болды.Талдықорған облысының Панфилов ауданындағы «Октябрьдің 40 жылдығы» атындағы колхоз жүгерінің мол өнім беретін сорттарын енгізу арқылы 1958ж. гектарынан 35,2 ц жүгері дәнін алды. 1956-58ж. мұнда ірі қара мал саны 1,5 есе көбейді. 1953ж. қарағанда мемлекетке ет екі есе, сүт үш есе артық сатылды. Шөп дайындау жұмысының механикаландырылуы оны көп дайындауға жағдай жасады.1958ж.республиканың колхоздары мен совхоздары 2322 мың тонна екпе шөп жинады, мұның өзі 1953ж. қарағанда 2,3 есе көп болды. Республиканың шалғай жайылымындағы мал шаруашылығының басты базасы-шабындық және жайылым жерлерді шаруашылық жағынан игеру шаралары жүзеге асырылды. Жайылым жерлерді суландыру үшін тоғандар жасалып, құдықтар қазылды, бірқатар аудандарда жайылма суару жұмыстары ұйымдастырылды. 1954-60ж. 9307,5 мың бас мал мен 4326 мың құсқа арналған қора жайылымдар салынып, іске қосылды.1958ж. мал шаруашылығында 250 мыңдай колхозшы мен совхоз жұмысшылары, 6 мыңнан аса маман ветеринарлар мен зоотехниктер жұмыс істеп, олардың 1,5 мыңының жоғары білімі болды. Қазақстан малшылары жоғары өндірістік көрсеткіштерге жетті. Мысалы, Семей облысындағы «Қаракөл» совхозының шопаны С.Әбжанов әр қойдан қырқылған жүнді 3 кг-нан 5,5 кг-ға жеткізді, ал 1957ж.әр жүз саулықтан 146, ал 1958ж.154 қозы өсірді. 1958ж.аса үздік жетістіктері үшін оған Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Социалистік Еңбек Ері, қаракөл қойларын өсірудің даңқты шебері Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы «Айдарлы» совхозының шопаны Ж.Қуанышбаев өзінің еңбегіндегі іскерлігімен республика көлемінен шалғай жерлерге де әйгілі болды. Ол өз бригадасында селекциялық жұмыс жүргізіп, жүн мен қаракөл елтірілерінің сапасын арттырды. Оның алған қаракөл елтірісі Делиде, Бухаресте, Познаньда және Нью-Йоркте халықтық көрмелерде жәрмеңкелерде, аукциондарда көрсетілді. 1958ж. тәжірибелі шопан әрбір жүз қаракөл саулығынан 145 қозы алып, әр қойдан қырқылған жүнді 3,3 кг-ға жеткізді. Мемлекетке тапсырылған Қаракөл елтірісінің 87 %-ға жуығын I сортпен өткізді. Еңбектегі үздік жетістіктері үшін Ж.Қуанышбаев 1958ж. екінші «Орақ пен балға» алтын медалімен наградталды. 1958ж.24 малшы Социалистік Еңбек Ері атағына ие болды. 2686 адам КСРО орденімен және медальдармен наградталды. Қазақстан еңбекшілері қоғамдық мал шаруашылығын өркендетуде елеулі нәтижеге жетті.1960ж.соңында малдың жалпы саны 37,5 млн. бастан асты.1955ж.салыстырғанда ол 52,4 % көбейген еді. Мал шаруашылығының жетекші саласы қой өсіру болды. Малдың өнімділігі артты. Колхоздар мен совхоздарда 1 сиырдан сауылатын сүт алтыншы бесжылдық ішінде 726 кг, 1 қойдан қырқылған жүн 0,4 кг өсті. 1960 ж. мемлекетке ет, сүт, жүн дайындау 1950 жылмен салыстырғанда 2-3 есе, ал жұмыртқа дайындау 6,2 еседен астам көбейді. Малшылар еңбегінің сипаты да өзгерді. Фермалар жаңа техникамен жабдықталып, мал қоралары көптеп салынды, мал шаруашылығын механикландыру, малды бағып күту тәсілдерін жетілдіру қоғамдық мал шаруашылығының тиімділігін арттыра түсті. Малшылар зоотехникалық білімді меңгере отырып,мамандығы жетілдіріле түсті.
Өнеркәсіптің дамуы. Көп салалы өнеркәсібі бар республикамыз соғыстан кейін халық шаруашылығын бейбіт бағытқа көшіруге, азаматтық өндірісті арттыруға кірісті. Төртінші бесжылдықта 1 жылда ғана халық шаруашылығына жұмсалған қаржы көлемі 1941-45ж.2 есе дерлік, оның ішінде өнеркәсіпке жұмсалғаны 1,2 есе артты. Тұтыну заттарын өндірістік салаларға жұмсалған күрделі қаржы шұғыл (1,47 есе) артты. Қазақстан соғыстан зардап шеккен аудандарды қалпына келтірудің тірек базасының бірі болды. Республикадан оларға металл, шикізат қорлары, отын, құрылыс материалдары, өнеркәсіп тауарлары мен азық-түлік, асыл тұқымды мал мен тұқым жіберілді.Өнеркәсіп орындары бейбіт өнімдер шығара бастады.Технологиялық процестерді қайта құру, машиналарды және бүтіндей өндірістік тораптарды күрделі жөндеу жүргізілді. Ауыр индустрияның кәсіпорындары салынды. Алты жаңа көмір шахтасы, Қаратон және мұнайлы кәсіпшіліктері қатарға қосылды. Қазақ металлургия зауытының құрылыстары аяқталды. Ақтөбе қайта балқыту зауытының қуаты арттырылды. Қаратау мен химия комбинатының алғашқы кезегі қатарға қосылды. Жергілікті отынға негізделген энергетика дамыды. Электр қуатын өндіру 1940ж. 0,6 млрд.киловатт сағаттан, 1950ж.2,6 квт сағатқа жетті. Жеңіл және тамақ өнеркәсіптері онан әрі дамыды. Тамақ өнеркәсібіне жұмсалған күрделі қаржы соғысқа дейінгі екінші бесжылдықта игерілген қаржыдан 20% артты, ал оның жалпы өнімі 60% өсіп, тамақ өнімдерінің негізгі түрлерін өндірудің соғысқа дейінгі дәрежесі едәуір арттырылды.
50ж. Қазақстанның экономикалық күш қуатының өсуі үшін алғышарттар жасалды. Бұл жылдары халық шаруашылығының материалдық-техникалық базасын нығайту, шаруашылық айналымға жаңа ресурстарды тарту, өндірістің техникалық дәрежесін арттыру шаралары жүзеге асырылды. Бірақ жеңіл және тамақ өнеркәсіп салаларына тежеу салынып, шикізат және отын өндіретін салалар озық қарқынмен дамытылды. 1951-55ж. өнеркәсіпке жұмсалған қаржының жалпы көлемі 1941-50ж. 2,3 есе артық болды, ал өнеркәсіптік күрделі құрылыста тек 1960ж. өзінде ғана бүкіл төртінші бесжылдықта осындай құрылысқа жұмсалған шығыннан 1,4 есе дерлік артты. 700-дей кәсіпорын қатарға қосылды. Оның ішінде Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Жезқазған байыту комбинаты, Ертіс өзенінде Өскемен су-электр станциясы, 2 жылу-электр станциясы, Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты бар. Жаңа көмірлі аудандар (Саран, Шерубай-Нұра, Шахан) игерілді. Екібастұз кенінің алғашқы ірі көмір разрезі қатарға қосылды. 1960ж. Қазақстанда 1950ж. 17,3 млн. тонна орнына 32,3 млн. тонна көмір өндірілді. Республикада 1960 жылы 1950 жылғы 2,6 млрд квт сағатының орнына 10,6 млрд квт сағат электр қуаты өндірілді.
60 жылдары Қазақстанда бұрын болып көрмеген өнеркәсіп құрылысы жүргізілді, осының өзінде республика оның экономикасының айқын көрінген шикізаттық сипаты салдарынан кен шығаратын өнеркәсіп салалары басым өркендеді. Өнеркәсіптің негізгі салаларының өмір сүруі мен дамуы өндірісті интенсивтендіру арқылы емес, негізінен күрделі қаржыны молайту, жаңа қуаттарды іске қосу есебінен жүргізілгеніне қарамай республиканың базалық, әсіресе шикізат салаларында байқалған жоқ. Тек 1961-65ж. ғана республиканың халық шаруашылығында күрделі қаржы кеңес өкіметінің бүкіл бұдан бұрынғы жылдарын қосқандағыдан көп игерілді. Осының арқасында республиканың өнеркәсіптік потенциалы 2 есе өсті. 729 ірі өнеркәсіп орны және 535 цех қатарға қосылды.
60 ж. II жартысында тағы да 445 ірі кәсіпорын және цех іске қосылды. Жүздеген зауыттар мен фабрикалар қайта құрылды және техникамен қайта жабдықталды. Республиканың бүкілодақтық еңбек бөлінісіне қатысуының арта түсуіне сай қара және түсті металлургия, мұнай және газ, химия және мұнай химиясы шапшаң дамыды. Қазақстан өнеркәсібінің жетекші және болашағы мол салаларының бірі қара металлургия болды. Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты қатарға қосылды, мұның өзі Уралдың және еліміздің басқа кәсіпорындары үшін сенімді шикізат базасын жасады. Комбинатта руданы байыту және жоғары сапалы темір рудасын өндіру жөнінен үлкен жұмыстар жүргізілді. 1970ж.республикада 18,2 млн темір рудасы шығарылды, бұл 1960ж. дәрежеден 3 еседен астам артық. Қарағанды металлургия комбинаты КСРО-дағы толық металлургиялық айналымдағы аса ірі кәсіпорынға айналды. Комбинат прокатының арнаулы түрлерін, жоғары сапалы болат және шойын шығарды. Республика хромит рудасын шығаруда елде 1-ші орын, темір және марганец рудасын шығаруда 3-ші орын алды, республиканың болат, прокат, ферросплавтар шығарудағы ролі артты. Түсті металлургия одан әрі дамыды.Тишинск руднигі және Лениногор полиметал комбинатында мырыш зауыты, Жезқазған кен металлургия комбинатының елдегі аса ірі №55 және №57 шахталары, Павлодар алюминий зауытының глинозем өндірісінің комплексі қатарға қосылды және Өскемен титан-магний комбинаты алғашқы жобалық қуатына жетті. Өскемен қорғасын-мырыш және Балхаш кен металлургия комбинатының өндірістік қуаттары кеңейтілді. Мұнай шығаратын өнеркәсіп қуаты да шапшаң қарқынмен дамыды. Қарсақ, Таңатар, Прорва кенішінің пайдаланылуға берілуі арқасында 1965 ж.мұнай шығу дәрежесі 3 млн тонна болды. Бұл саланың одан әрі дамуы Маңғыстау түбегімен байланысты болды, ол КСРО-ның аса ірі мұнайлы ауданының біріне айналды.1970ж. мұнда мұнай шығару 10 млн тоннадан асты. Аса бай табиғи байлықтардың арқасында Қазақстан елімізде химия, әсіресе минералдық тыңайтқыштар өнеркәсібін дамыту жөнінде жетекші орындардың біріне айналды, 7 жылдықтың аяғында «Қаратау» комбинаты еліміздегі ең ірі фосфорлы шикізат жөнелтушіге айналды, осының шикізатымен 4 супер фосфот зауыты жұмыс істеді. Оның бірі Қазақстанда, қалғандары Орта Азия республикаларында еді. Жамбыл супер фосфат зауытында суперфосфат цехының жобалық қуаты толық игерілді. Аммофос цехы жұмыс істей бастады. Қазақстанның оңтүстігіндегі аса қысқа мерзімде елінің сары фосфор және күрделі жоғары концентратты тыңайтқыштар өндіру жөніндегі базасына айналды. 1963ж. Ақтөбе хром қоспалары зауытының 2-ші кезегі қатарға қосылды. Бұл өнім шығаруды 3 еседей арттырды. Атырау химия зауытының алғашқы цехтары қатарға қосылды. 1963ж. Шымкент шина жөндеу зауыты қатарға қосылды, Ақмола, Қостанай, Қарағанды, Павлодарда шина жөндеу зауыттары салынды.
60 жылдары химия өнеркәсібінің кәсіпорындарын басқа салалармен кооперативтендіру кеңінен өркендеді. 1963ж. Балхаш кен металлургия комбинатында және Шымкент қорғасын зауытында күкірт қышқылы цехтары іске қосылды. Қарағанды металлургия зауытында коксхимия өндірісі өркендеді. Міне осының бәрі Қазақстанда үлкен химияның іргесін нығайтты. 1970ж. Қазақстан елімізде сары фосфордың көп бөлігін, хромит тұздың 40 %, төменгі қысымды полиэтиленнің 20 %, күкірт қышқылының 10 % астамын шығарды. Республикада электр энергетикасы ойдағыдай дамыды. 1961-65ж. Қарағанды 2-ГРЭС-і (қуаты 600 мың квт), Петропавл жылу электр орталығы (250 мың квт), Алматы 2-ГРЭС-і (200 мың квт), Бұқтырма су-21 станциясы (600 мың квт) және т.б. қуатты электр станциялары салынып, пайдалануға берілді. 60ж. II жарт.электр қуатын өндіру 1,9 есе, жылу беру 2 есе ұлғайды. 1970ж. 34,6 млрд квт сағат электр қуаты өндірілді. Бесжылдықтың басынан бері 90 мың км электр желісі жүргізілді, оны 85 мың км ауыл шаруашылығы үшін жүргізді. Орталықтандырылған электр қуатымен жабдықтау дәрежесі 2 есе өсіп, 76% жетті .Энергетика жұмысының басты нәтижесі Солтүстік Қазақстанда біріккен энерго жүйесінің жасалуы болды. Көмір өнеркәсібі едәуір дамыды. 1959-1965ж. республикада 19,5 т көмір шығаратын өндірістік қуат қатарға қосылды. Кокстелетін көмір шығару 68% артты, оның көлемі 1965ж.1000 т болды. 1954ж. Екібастұз кенішінің қалыңдығының теңдесі жоқ қабаттары алына бастады. 1965ж.өзінде бұл кеніштен көмір шығару көлемі 14,3 млн т жетті. 1970ж. қарай Қарағанды және Екібастұз бассейнінде көмір шығару жылына 61 млн т жетті. Оның 41% неғұрлым озық ашық әдіспен шығарылды. Қазақстанның машина жасау өнеркәсібі республика халық шаруашылығының ауыл шаруашылығы, кен руда, химия және мұнай өнеркәсібі сияқты жетекші салаларына қызмет етуге мамандандырылды. Трактор зауыты қатарға қосылды. Егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы жұмысының механикаландырылуын қамтамасыз ететін жаңа машиналар мен жабдықтар шығару игерілді. Осыған қарамай республикада машина жасау жеткіліксіз қарқынмен дамыды. Өнеркәсіп өндірісінде оның үлес салмағы 1961ж. -10,4%-дан 1970ж.-10,6 % дейін ғана өсті. Қазақстан машина жасау өнімінің мейлінше шектеулі түрлерін ғана және республиканың қажетін қамтамасыз етуге жетпейтін көлемде өндірді. 60ж. республиканың машиналар, приборлар мен жабдықтар жөніндегі қажетінің 72 % басқа республикалардан әкелу есебінен қанағаттандырылды. Машина жасау өнімдерін сырттан әкелу, шығарудан 8,5 есе артық болды. Республикада тиімділігі жоғары түбегейлі өнімдер-приборлар, автомобильдер, электротехникалық бұйымдар, машиналар, жабдықтар шығаратын кәсіпорындар болмады
Жеңіл өнеркәсіпте бірсыпыра ірі кәсіпорындар, оның ішінде Алматы мақта мата комбинаты, Жамбыл былғары аяқ-киім комбинаты қатарға қосылды. Осыған қарамай 70ж. тамақ өнеркәсібінің үлесіне негізгі өнеркәсіп өндірістік қорларының небәрі 7 % және жалпы өнеркәсіп өндірісі көлемінің 17 % тиді, бұл елімізді тұтас алғандағыдан әлдеқайда аз еді.
60ж. басынан бастап күрделі құрылыс көлемінің едәуір өсуі құрылыс индустриясын жасауды талап етті. Құрылысты шапшаң индустриялық әдіспен жүргізуге көшудің негізі құрастырмалы темір-бетон конструкциялары, бөлшектері, цемент өнеркәсіптерін өркендету болды. Егер 1955ж. республикада жылына 356 мың т ғана цемент шығаратын 2 шағын зауыт болса, 1965ж.5 зауыт Қарағанды Ақтөбе, Семей, Өскемен, Шымкент зауыттары жұмыс істеді. Цемент өндіру 4037 мың т немесе 11 есе өсті. 60 жылдары ірі облыс орталықтарынан ірі панельді үйлер жасайтын комбнаттар салынды, Қарағанды мен Семей асбест цемент бұйымдары зауыты мен Шымкент асбест-цемент конструкциялары комбинаты қатарға қосылды. Бірақ шыны табақтарын, керамикалық бұйымдар, полимерлер, бағалы құрылыс материалдарын өндіруге жеткілікті көңіл бөлінбеді. Алайда күрделі құрылысты дамытуда экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшілдік билік жүргізуінен туған бірқатар проблемалар болды. Күрделі құрылыстағы негізгі кемшілік оның көлемінің үлкендігі мен оны жүргізуге бөлінген қаржының шектеулілігі арасындағы үйлесімсіздік болды, жобалау ұйымдарының құрылыстың жұмыс жобалары мен сметаларын сапасыз жасауының, технологиялық қателіктің көптеген фактілері орын алды. Құрылыс интенсивті негізде дамыды. Обьектілер мен кәсіпорындарды салу мерзімі нормативтен шығып кетіп отырды, аяқталмаған құрылыстың көлемі жылдан-жылға көбейе берді.
Тың игерудің басталуы, барыс мен нәтижесі.Халық санының өсуі, әсіресе қалалар мен өндіріс орталықтарының өсуі жағдайында астық қажеттігі де шұғыл артты. Дағдарыстан шығу үшін түбегейлі шешім қабылдау, қатынастар жүйесіне терең өзгеріс жасау, яғни нарықтық қатынасқа өту, сонымен қатар жеке меншікті шаруа мүдделігіне жол беру қажет еді. Мұндай даму жолы туралы мәселе тіпті талқыланбады да. Азық-түлік тапшылығын азайтуды дәнді- дақылдар көлемін шұғыл арттыру есебінен шешу ойластырылды. Осыған байланысты елдің шығысында аса жер көлемін жырту бағыты белгіленді
1954 жылы 23/02–2/03 болған КОКП Орталық Комитетінің Пленумы «Елімізде астық өндіруді одан әрі арттыру, тың және тыңайған жерлерді игеру туралы» мәселе қарады. Пленум Қазақстан, Сібір, Урал, Повольже, Солтүстік Кавказ үшін нақтылы міндеттер белгілеп берді. Оларда 1954-1955 жылдары тың және тыңайған жерлерді игеру есебінен дәнді дақылдар егістігінің аумағын кемінде 13 млн га арттыру және 1955 жылы осы жерлерден 1100-1200 млн пұт астық, оның ішінде 800-900 млн пұт товарлы астық алу көзделді. Елде ауыл шаруашылығын шұғыл өркендетіп, оның өндіргіш күштерін барынша дамыту жолындағы бүкіл халықтық қозғалыс кеңінен өрістеді. 1954 жылы 10/08 өзінде- ақ елімізде тың көтеру жөніндегі белгіленген тапсырма орындалды. 13,4 млн га жаңа жер жыртылып, жоспар 103,2 % орындалды, мұның ішінде Қазақстанда 6,5 млн га тың жер жыртылды. КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Кеңесі 1954 жылы 13/08 астық өндіруді молайту үшін тың жерлерді онан әрі игеру туралы қаулы қабылдады. Онда 1956 жылы тың жерлердегі дәнді - дақылдар егістігінің аумағын 28-30 млн га жеткізу міндеті қойылды. Компартия мен Кеңес үкіметі жастарды, механизаторлар мен ауыл шаруашылығының мамандарын, құрылысшыларды т.б. жаңа жерлерге барып, тыңды игеру ісіне шақырды.
1954 жылы Қазақстан савхоздарында 48,9 мың адам келді, бұларға арнап МТС-ң жанынан механизаторлар даярлайтын курстар құрылды. Мұнымен қоса ауылшаруашылығын механикаландыру училищелері республиканың совхоздары мен МТС-не 50,8 мың жас механизаторлар жіберді. Тыңды жаппай игерудің бірінші кезеңінде (1954-1956) республикаға барлығы 640 мың адам келді, бұлардың ішінде  391,5 мың ауыл шаруашылық механизаторы, 50 мың құрылысшы, 3 мың медицина қызметкері, 1,5 мың мұғалім, 1 мыңнан аса сауда қызметкерлері болды. Бұлардан басқа туысқан республикалардан механизация училищелерін бітірген 66,7 мың адам және Қазақстан училищелерінен келген 19,8 мың адам савхоздарда жұмыс істеді. 1954 ж. көктемінен бастап Қазақстанда егіске жарамды жерлерді зерттеп, іріктеу, совхоздардың орталық мекеніне орын таңдау жұмыстары кейінен жүргізілді. Бұл тұрғыда Қазақстанның, Москваның, Ленинградтың, Украинаның т.б. республикалардың ғылыми зерттеушілерінің экспедициялары 2 жыл ішінде 93 млн га бос жатқан жерлерді зерттеп, оның ішінде егіске жарамды 20 млн га жерді таңдап алды. Тек 1 жылдың ішінде ғана (1954/3-1955/3) республиканың тың жерлерінде 337 жаңа астық совхозы құрылды, олардың жалпы жер көлемі 17 млн га, оның ішінде 10 млн га астам егіске жарамды жер болды. Жаңа астық совхоздары ең алдымен тыңның дені игерілген Ақмола, Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстарында құрылды. Совхоздар астық өндіруде жоғарғы механикаландырылған ірі кәсіпорындар ретінде құрылды. 1 шаруашылыққа орта есеппен 25-30 мың га егістік жерден келді. Бұрынғы совхоздарда да ұйымдастыру шаруашылық жағынан нығайды. 1955 ж. аяғында Қазақстанда 631 совхоз жұмыс істеді.
Еңбекшілердің жаппай ерлігінің нәтижесінде 1954-1955 жылы елімізде 29,7 млн га жаңа жер жыртылды, Қазақстанда 1954-55 жылы 18 млн га тың жер көтерілді, бұл бүкіл ел бойынша игерілген жерлердің 60,6% еді. Республика егісінің жалпы көлемі 1955 жылы 20,6 млн га асты. Егер 1953 жылы астықтың жалпы түсімі 5430 мың тонна болса, енді 1954 жылы 7650 мың тонна болды. Тіпті қуаншылық болған 195 5жылдың өзінде 4750 мың тонна астық жиналды. КОКП ХХ съезі Қазақ КСР-нің алдына 1960 жылы астық өндіруді 1955 жылы салыстырғанда шамамен 5 еседей арттыру міндетін қойды.1956 жылы шілдеде Қазақстан Компариясының Орталық Комитеті мен Республика Министрлер Кеңесі механизаторлар үшін: «Қазақ КССР-ң таңдаулы комбайншысы», «Қазақ КСР-ның таңдаулы тракторшысы», «Қазақ КСР-ның таңдаулы жүргізушісі» деген құрметті атақтар белгіледі. 1956 ж 20/10 КСРО Жоғарғы Кеңесінің президиумы «Тың жерлерді игергені үшін» медалін шығарды. 1957 ж қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы 139 адамға Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Олардың ішінде – Қостанай облысындағы «Искра» совхозының тракторшысы И.М.Бережной, Жаркөл МТС-ның трактор бригадасының бригадирі И.И. Рудской, Алматы облысы «Қарашоқ» совхоздарының трактор-егіс бригадасының бригадирі К.Исаев т.б. болды. 1956 ж. Қазақстан алғаш рет млрд. пұт астық тапсырды. 1956-1958ж. республикада тағы да 4,8 млн. га тың жер игерілді. 1958ж. Қазақстанның егіс аумағы 28,6 млн.га дейін өсті, оның ішінде дәнді-дақылдар егісі 23,2 млн. га болды. Қазақстанда тың игерілген 1954-1960ж. ішінде астық өндірудің жалпы көлемі 106 млн.тонна болды. Осы жылдарда өндірілген астықтың жылдық орташа мөлшері 1949-53ж. көрсеткіштерінен 3,8 еседен астам асып түсті. Қазақстан бұл жылдарда мемлекетке 63,4 млн. тонна астық тапсырды. Қазақ КСР-і қысқа мерзімнің ішінде КСРО-ның ең ірі астықты ауданының біріне айналды.
Тың игерудің зардаптары. Тың эпопеясының экологиялық қолайлылығы, экономикалық пайдалылығы, әлеуметтік тиімділігі сияқты тұстар тұрғысынан қарастырсақ көптеген көлеңкелі жақтары болды. Бұрын болып көрмеген көлемде жерді жыртып тастаудың салдарынан алғашқы жылдардың өзінде-ақ 1957-58ж. Павлодар облысының жеңіл топырақты жерлерінде шаң бораны тұра бастады. Ал 60ж.басында жер қыртысын ұшырып кету тек жеңіл топырақты ғана емес, ауыр топырақты жерлерді де қамтыды. 1960ж.дейін Солтүстік Қазақстанда 9 млн.га астам жер жер эрозиясына ұшырады. Бұл ол кезде Франция сияқты елдің бүкіл ауыл шаруашылық жер көлеміне тең болды. Рас, мұнан кейінгі егіншіліктің топырақ қорғау жүйесі, атап айтқанда жерді қайырмасыз түренмен жырту тәсілі жасалды. Алайда эколог мамандар атап көрсеткендей, қазіргі заманғы шаралардың барлық түрі де, қоршаған ортаны қажетті экологиялық қорғауды қамтамасыз етпейді, әдетте экологиялық зардапты жеңілдетеді. Жерді зор көлемде жырту глобальдық көлемде құрғақшылықтың артуына да әсер еткен. Айталық 1960-1985ж. дейінгі, яғни 25 жылдың 23 жылы ішінде Қазақстанның тың көтерген аудандарында, Төменгі Волга бойында т.б жерлерде құрғақшылық болды. Экономикалық тиімділігіне келсек, егер тың жерлердің га-на 1,5-2 ц дән себілетінін, орта есеппен 6-9 ц (1954-1958ж.-7,3ц және 1961-65ж. 6,1ц)өнім жиналатынын ескерсек, онда экономикалық тиімділігі туралы мәселе барынша көкейтесті мәселе бола түседі. Өндіріс шығындарының көлеміне оған тартылған еңбек ресурстарының көлемі де әсер етеді. Жыл сайын тың жерлерге астық жинауға көптеген студенттер, қала тұрғындары, басқа облыстар мен республикалардан комбайншылар мен механизаторлар тартылды. Әрбір орақ сайын тыңға ондаған армиялық автоботальондар, азаматтық өндірістен алынған резервтегі жауынгерлердің бөлімшелері жіберілді. Міне мұның бәрі сөз жоқ, астық өндірісінің рентабельділігіне, оның түсер құнына әсер етті. Энергетикалық шығындар да (жанар-жағар май) аса көп болды, олар тың совхоздары жер көлемінің аса кеңдігіне байланысты одан да арта түсті. Тың игеру әлеуметтік жағынан бірсыпыра теріс құбылыстарды туғызды. Ол Солтүстік Қазақстанда кең көлемдегі әлеуметтік және өндірістік құралым жасауда, бұл өңірде жаңа қалалардың пайда болып, ескі қалалардың қаулап өсуінде, аса зор әлеуметтік-мәдени және этностар араласқан аймақтар жасауда, осының нәтижесі ретінде қоғамдық өмірдің интернационалдануында үлкен роль атқарды. Осымен бірге тың игерген аудандар халқы республикалар аралық көшіп-қону есебінен 61 %-ға өсті. Жаңа қоныстанушылардың негізгі көпшілігі Украинадан, РСФСР-дан, Белоруссиядан, Молдавиядан келгендер болды. Солтүстік Қазақстанда халықтың тығыздығы 1 шаршы шақырымына 3,3 адамнан 6,8 адамға дейін өсті, мұның өзі іс жүзінде оң құбылыс деп санауға болады. Алайда көшіп келушілердің аса көптігінің теріс салдары да болды. Мәселен, халқы көшіп кетіп жатқан аудандар еңбекқолы артық ауданнан еңбекқолы тапшы ауданға айналды және бүгінге дейін оларда (мыс, қара топырақты емес өңірде) жұмыс күші тапшы. Осымен бірге тәртіптеліп отырылмаған көші-қоныс республикада түпкілікті этнос үлес санының 30% дейін төмендеуіне алып келді. Осының салдарынан қазақ этносының тіліне және әлеуметтік мәдени институттарына, оның өмірін қамтамасыз ететін басқа факторларға обьективті қауіп төндірді. Ал мұның өзі ұлтаралық қатынастың бүкіл кешеніне әсер етпей қойған жоқ. Тың игерудің әкелген үлкен зардабының бірі – қазақ микротопонимдерінің жойылуы болды. Жергілікті халықпен еш санаспай жаңадан салынған елді-мекен атауын тың игеруге келгендер өз қалауларынша қойды. Хрущевтік дәуір кезінде (1954-1964) бес солтүстік және орталық облыстарда 302 ауылдық поселкелік кеңестер орыс тілді атауға көшірілді. Ал, тың игерудің 25 жылдығын салтанатпен мерекелеу кезінде бұл аймақта ширек ғасырда 3500-дей жаңа атаудың пайда болғаны мақтанышпен айтылды. Қазіргі кезеңде сол атауларды өзгерту қолға алынып, өз нәтижелерін беріп жатыр. Дегенмен де Покровка, Магдалиновка, Донское т.б. сияқты сол тұста пайда болған атауларды қазақыландыру әлі күнге дейін жергілікті билік органдары тарапынан кедергілерге ұшырауда.
Осындай зардаптармен қатар тың игеру елімізге өте үлкен өзгерістер әкелді. Жүздеген совхоздар құрылды, оларда жаңа үлгідегі мектептер, тұрғын үйлер, мәдениет үйлері, ауруханалар, бала бақшалары, тұрмыстық қызмет үйлері т.б. салынды. Тыңмен бірге елдің экономикасы көтерілді, халықтың әл-ауқаты жақсара түсті. Экономикамен қатар білім, ғылым, медицина саласы да қарқынды дамыды. Сондықтан тың игеруді бір жақты бағалауға болмайды. Тың игеру Қазақстанның экономикасын көтеруге, қазақ елінің өркениетті ел қатарына қосылуына, қазақтардың түрлі ұлт өкілдерімен достасып, өзара араласып, қатар өмір сүруіне өзінің игі ықпалын тигізді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Г.Кан. Қазақстан тарихы. – А., 2002.
4.былхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической историиКазахстана ХХ века. -А.,1997.
5.Кан Г.В., Шаяхметов Н.У. Қазақстан тарихы. -Алматыкітап 2007.
Қосымша әдебиеттер:
1.Абжанов Х. Сельская интеллигенция вчера, сегодня, завтра. -А., 1990.
2.Кунаев Д.А. О моем времени. -А.,1992.
3.Кунаев Д. От Сталина до Горбачева. -А.,1994.
10 тақырып. Қазақстандағы рухани, шаруашылық тоқырау және экологиялық мәселелер
Жоспар:
1. 1965-1966 ж.ж. экономикалық реформалардың нәтижесіздігі. Идеологиялық дағдарыс.
2. КСРО-дағы ірі өнеркәсіп орындарының дамуындағы Қазақстанның ролі. Өнеркәсіптегі дағдарыстық құбылыстардың көріне бастауы
3. Ауыл шаруашылығындағы әкімшілік басқару жүйесінің тереңдеуі
4. Қазақстандағы экологиялық дағдарыстың күшеюі. Арал трагедиясы мен Семей
полигонының зардаптары
5. Мәдениет пен ғылым. Жетістіктер мен қарама-қайшылықтар.
1.КОКП Орталық Комитетінің 1964 жылғы қазан Пленумы Н.С. Хрущевті КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы, КОКП Орталық Комитетінің Президиум мүшесі және КСРО Минстрлер Кеңесінің төрағасы міндетінен босатты. КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып Л.И.Брежнев сайланды, Кеңес үкіметінің басшысы етіп, КСРО Жоғарғы Кеңесі Я.Н.Косыгинді тағайындады. Л.И. Брежнев бастаған партияның жаңа басшылығы, Н.Косыгин бастаған үкімет өз қызметін жүйенің жекелеген элементтеріне кезекті әрлеуші реформа жасау әрекетінен бастады.
60-жылдардың ортасында шаруашылық реформалары жүргізілді. 1965 ж. қыркүйек айында партияның ОК-ті пленум өткізіп, онда экономиканы басқарудың әкімшілік әдісі сыналып, кәсіпорындардың өз еркімен дамуына, шаруашылық есепті дамытуға, экономиканы дамыту үшін материалдық жағынан ынталандыруға көңіл бөлінді. Бұның бәрі сегізінші бесжылдық (1966-1970) кезінде халық шаруашылық кешеніне жоспарлы экономиканы енгізген уақыттан бері жоғары көрсеткіштерге қол жеткізуге алып келген еді. Бұл бесжылдық тіпті «алтын бесжылдық» деген атқа ие болды.
Ғылыми техникалық прогресс - қоғамның әлеуметтік экономикалық дамуының аса маңызды факторы. 60 жылдары ғылыми техникалық прогрестің табыстары кең көлемде енгізілді. Электрлендіру, химияландыру кәсіпорындарды 1 жолғы қуаты күшті жоғары өнімді жабдықтармен жарақтандыру, учаскелерді, цехтарды, кәсіпорындарды тағы басқа механикаландыру және автоматтандыру есебінен өндіріс интенсивтендірілді.
Кен шығару өнеркәсібінде көмір өндірудің негізгі процестері: қазу, құлату және тазалау забойларына жеткізу, жер астында тасымалдау және темір жол вагондарына тиеу т.б. механикаландырылды. Республиканың жетекші кен өндіру кәсіпорындарының қазіргі заманғы еңбек құралдармен жарақтануы, қолдану технологиясы жөнінен олар дүние жүзіне таңдаулы кәсіпорындары дәрежесінде, ал тіпті жабдықтың кейбір түрлері жөнінен олардың алдында болады. Металлургия кәсіпорындарында технологиялық процестерді шапшаңдатушы фактор ретінде оттегі үлкен көлемде қолданылады.
Іздеу, барлау жұмыстарынан соң, мұнай өндірудің, мұнай өндеудің технологиясы мен техникасы түбірінше өзгерді. 1965 жылы 308 мұнай скважинасында мұнай шығару процестері комплексті автоматтандырылды және телемеханикаландырылды, 198 мың тонна мұнай жер қабатына қолдан ықпал жасау тәсілі арқылы шығарылды. Машина жасауда құюдың озық әдісі енгізілді. Дегенмен жоғарғы өнімді процестер мен техника мейлінше шабан енгізілді. Шығарылған бұйымдардың конструкцияларында озық материалдар: полимерлер, ағаш пластиктер, т.б. пайдаланылмады. Электр энергетикасында жабдықтаудың құрылымы өзгерді, бір жолғы қуаты кушті агрегаттар енгізілді. Автоматика, телемеханика және электронды есептеу технологиясы енгізілді. Жалпы республика өнеркәсібінде кәсіпорындарды қайта құру, жаңа технологиямен қайта жарақтандыруда озық технологияны енгізуде белгілі табыстарға қол жетті.
Осымен бірге ғылым мен техниканың жетістіктері өндіріске үлкен қиындықпен және өмір сүріп отырған шаруашылық механизмінің арқасында емес, қайта оның еркінен тыс енгізілді.
Республиканың бүкіл эканомикасы сияқты өнеркәсіпте өндіріс алаңдарын кеңейту, шаруашылық айналымға шикізаттың жаңа көздерін тарту, кадрлардың санын көбейту есебінен дамып отырды. Өнеркәсіптің шығарушы және өндіруші салалары арасындағы сәйкессіздік тереңдеді, бұл жағдайда шығарушы сала басым болды. Табиғатты қорғау мәселесін қамтамасыз ете алмаған, мейлінше орталықтандырылған әкімшілік жоспарлау жүйесі, демократия мен жариялылықтың жеткіліксіздігі, экологиялық мәденеиеттің болмауы салдарынан индустрияның дамуымен бірге зиянды қалдықтардың қоршаған ортаға әсері күшейді.
60 жылдры-ақ халық шаруашылығына бюрократиялық жолмен басшылық жасаудың өміршең еместігі біліне бастады. Елдің басшылығы өзгеріс жасаудың қажет екенін түсініп, экономиканы терең құруға әрекет жасады.
1959 жылы түсті металлургияның барлық кәсіпорындары (29) Қазақстанның қарамағына берілді, олардың негізінде министрлік құрылды. Одан кейінгі жылдары жеңіл және тамақ, химия, металургия өнеркәсібінің т.б. өнеркәсіп салаларының 144 кәсіпорыны Республиканың қарамағына берілді, олардың ішінде Семей, Орал, Петропавл ет комбинаттары және т.б. бар еді. Мұның өзі жер жерде кәсіпорындарды басқаруды жақсартты, олардың дамуына көмектесті, өнеркәсіптік өнімдердің бағыныштық түрі бойынша құрылымын шұғыл өзгертті.
КОКП Орталық Комитетінің 1965 жылы наурызда, қыркүйекте, қазанда өткен пленумдары өнеркәсіпке басшылықты жақсарту, жоспарлауды ынталандыруды жетілдіру шараларын белгіледі. Осыған байланысты кәсіпорындар мен салаларда шаруашылық есепті жүргізудің аясын кеңейту көзделді, кәсіпорындардың қызметін шектен тыс шектеу жойылды, олардың шаруашылықты жүргізу дербестігі кеңейтілді, пайда, баға, сыйлық, несие сияқты аса маңызды экономикалық тіректер тиімді пайдаланылды. 1960 жылдың соңында жоспарлау мен материалдық ынталандырудың жаңа жүйесіне республикада 1467 өнеркәсіп кәсіпорны, яғни олардың жалпы санының 80%-дан астамы өтті. Шаруашылық реформа республиканың экономикалық дамуына белгілі дәрежеде қозғау салды. Бірақ реформаны жүзеге асырудың алғашқы қадамынан бастап-ақ, жоспарлау мен экономикалық ынталандырудың жаңа принциптерінің артықшылықтары, мүмкіндіктері толық пайдаланылмады. Басқарудың жаңадан құрылған экономикалық жүйесі бірте-бірте өз позициясынан айырыла берді
(жоспарларға түзету енгізу көбейді, кәсіпорындардың құқығы шектелді). Реформа бір жағынан нақты жұмысшы орнына жетпей, екінші жағынан басқарудың сатылы буындарына соқпай кәсіпорынның дәрежесінде тоқтап қалды. Реформаны тереңдетуге бағытталған талпыныстар экономикалық эксприментке айналды. Саяси қолайлы жағдайлар болмағандақтан басқару жүйесінде түбірлі қайта өзгерістер жасалмады. Ел басшылары саяси жүйені өзгеріссіз қалдырды. Басқарудың әкімшілік және экономикалық әдістерін ұштастыруға тырысты. Мұның өзі бюрокротизмнің өрістеуіне және кәсіпорынның дербестігін шектеуге алып келді, бұл экономикалық өсу қарқынының құлдырауына және техниканың бірқатар салаларда дүние жүзілік дәрежеден көп артта қалуына соқтырды. Экономикада инфлияциялық көріністер, бағаның өсу мен дотацияның мөлшері, жалпы өнімнің, пайда мен жалақының өсуі қарқыны күшейді. Реформа өндірістік сапа көрсеткіштерінің өсуін көтермелей алмады. Экономиканы өсудің экстенсивті факторларна бағыттай отырып, реформа көп жағдайда шығын көздерінің дамуына көмектесті. Осыған қарамай реформаның жекелеген элементтері экономиканың дамуына уақытша ғана жол ашты. Атап айтқанда мұны сегізінші бесжылдықтың (1966-1970) нәтижелері көрсетті, жоғарыда аталғандай, бұл ел тарихындағы ең жақсы бесжылдық болды.
Бұл жылдары Қазақстанда қоғамдық жалпы өнім 1,5 есе, өнеркәсіп өндірісінің көлемі 1,6 есе өсті. Бесжылдықтың ақырында 1970 жылы өнеркәсіп секторында өнім өсімінің 70%-ы өндірістің тиімділігін арттыру есебінен алынды, ал бұл көрсеткіш 1965 жылы 40% еді. Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемінде осы заманғы салалардың үлес салмағы артты. Мысалы, химия өнеркәсіп өндірісінің көлемі 2,4 есе артты. Машина жасау өнімділігі жаңғыртылды. Бұл кезде машинаның 300 жаңа түрі игерілді. Энергетика қауырт өркендеді. Республикада бір адамға шаққанда электр қуаты көптеген жоғары дамыған мемлекеттерден ( АҚШ, Жапония, Канаданы қоспағанда) көп өндірілді.
Ауылшаруашылығы да ілгері басты. 60 ж. 2-ші жартысында ауылшаруашылығының жалпы өнімінің өсімі 28% болды, ал совхоздар мен колхоздардың еңбек өнімділігі алдыңғы бесжылдықпен салыстырғанда 1,8 есе өсті. Жалпы Қазақстан экономикасының аса зор потенциалы бар екені айтылды. Республика бірегей ауылшаруашылық ауданына айналды. Оның үлесіне елдегі потенциалдың 11%-ы тиетін еді. Алайда бүкіл осы аса зор халық шаруашылығы потенциалын қалыптасқан жүйе мен нарықтық емес қатынастар тұншықтырып, көп жағдайда экономикалық тиімділігін мардымсыз етіп, кейде бос жұмыс істетіп келді. Мұның бәрі, соңғы жылдары, тоқырау дәуірі кезінде шиеленісе түсті.
Жұмысшы табының өсуі. Қазақстаннның әлеуметтік құрылымындағы оның рөлі. 60 жылдары Қазақстан жұмысшылары қатарының сан жыл сапа жағынан өсуі оларды тек ірі ғана емес, с.қ. оны республикада басым көпшілік етті. 1970 жылы 3,4 млн астам жұмысшылар болды, бұл 1940 жылдан 5 есе көп еді. 1970 ж. Қазақстанда КСРО бойынша жұмысшылардың үлес салмағы ең көп, колхозшылардың үлес саны ең аз болды. Халықтың әлеуметтік құрылымындағы бұл өзгерістер қоғамда әлеуметтік біртектіліктің күшейіп бара жатқанын көрсетті. Алайда іс жүзінде жұмысшылар табының өз ішінде де елеулі айырмашылықтар көп болды. 60 жылдардың ортасында жұмысшылар санының өсуі республика халықтарының өсуінен 1,5 есе озып, олардың санын арттырды. Жаңа кәсіпорындардың қатарға қосылуы, тың және тыңайған жерлерді игерудің нәтижесінде жаңа совхоздардың құрылуы есебінен, жұмысшы кадрларды толықтыру есебінен өсті. 60 ж. ортасында өндірістік персоналдың құрамында жұмысшылардың үлес саны біраз төмендеді, бұл инженер техникалық қызметкерлердің жаппай өсуімен байланысты еді. 1960-70 жылдары өнеркәсіп жұмысшылары 39,6 пайызға (530 мыңнан 877 мыңға дейін) өсті. Ауыр индустрияның өркендеуі нәтижесінде өнеркәсіптік жұмысшылардың қатарында машина жасау, металл өңдеу, құрылыс материалдары, отын өнеркәсібінің еңбеккерлері жетекші орын алды. Павлодар, Маңғыстау, Қостанай облыстарында өнеркәсіптік өндіріс адамдарының қатары өсті, дегенмен дәстүрлі өнеркәсіп орталықтары - Қарағанды, Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстанда жұмысшылардың саны неғұрлым көп болды.
Жұмысшылар табы ірі кәсіпорындарға күшті шоғырланды. Мысалы бір мыңнан аса адамы бар кәсіпорындардағы жұмысшылардың үлес саны 1960 жылы 42,4 пайыз болса, 1973 жылы 56,1 пайызға өсті. 1973 жылы жұмысшылардың 28,2%-ы 3 мыңнан аса адамы бар кәсіпорындарға, ал жұмысшылардың 10%-ы 10 мыңнан аса адамы бар кәсіпорындарға шоғырланды. Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты, Қарағанды металлургия мен Ащысай полиметалл комбинаты т.б. индустриялық алыптар болып саналды.
1970 жылы Қазақстанда әйелдерді қоғамдық өндіріске тарту жөнінде Одақта 8 орында болды. Олардың үлес саны 1957 жылы 37,5%-н 1973 44,4% дейін көтерілді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібінде жұмысшы коллективінің басым бөлігі әйелдер болды. Жұмысшы табы құрамының ұлттық құрамы да өзгерді, бірақ өндіріске тұрғылықты халық өте нашар таратылды. Мыслалы, 1957-1973 ж. жұмысшылар арасында қазақтардың үлес саны 17,4%-дан 11,7%-ға дейін азайып кетті. 1970 ж. басында қазақтар тек мұнай шығаратын және газ өнеркәсібінде ғана басым еді (69,5% және 53,6%). Ұлттық кадрлардың біршама ірі тобы мұнай өндіруде (36,7%), баспаханада (27,8%), тамақ өнеркәсібінде (20,3%), ағаш дайындауда (28,8%) жұмыс істеді. Жұмысшы қазақтардың үлес саны энергетикалық машина жасауда (1973 жылы 2,2%), прибор жасауда (4,7%), электротехника өнеркәсібінде (6,6%), тоқыма (13,6), тігін өнеркәсібінде (15,7%) төмен болып келді.
Еңбектің индустриялық салаларына қазақтардың нашар араласауының негізгі себебі халқымызды қырғынға ұшыратып, санын күрт азайтқан қайғылы оқиғалар, соғыстар, жұт, отызыншы жылдардағы ашаршылық, репрессия, күштеп ұжымдастыру болды, с.қ. кеңестік көші-қон саясатының нәтижесінде 50 – 60 жылдары басқа республикадан келушілердің ірі тасқыны салдарынан өз республикамыздың этнодемографиялық құрамында қазақтар азшылық болып қалды.
Орталық ведмостволар тұрғылықты халықтан маман кадрлар даярлауға қамқорлық жасамады, олар жұмыс күшін тасып әеклуді артық көрді, бұл экономикалық жағынан тиімсіз болды және де ұлтаралық қатынаста алакөздік туғызды. Кәсіпорындар мен кәсіптік-техникалық училищелерге қазақ жастарын қабылдауға, оларды ана тілінде бағалы мамандыққа даярлауға, олардың өндірістерде тұрақтап қалуына шын көңіл бөлінбеді.
Өнеркәсіптік жұмысшылардың мәдени-техникалық дәрежесінің өсуі байқалды. Олардың жалпы білім дәрежесі және арнаулы техникалық даярлығы, мамандық құрамы жетілдірілді. 1959-70 ж. жоғары және орта білімі бар жұмысшылар саны 37,2% -дан 55,5% -ға өссе, бастауыш білімі бар жұмысшылардың саны 38,9%-дан 31,5% дейін кеміді. Баспахана, мұнай шығару, металлургия және металл шығару, өңдеу салалары жұмысшыларының білім даярлығы жоғары болды. Көмір, тамақ, былғары, аяқ киім, тері илеу қызметкерлерінің білімдері төмен болды. Бұл дәуірде мамандықты жетілдіру жүйесінде жұмысшы кадрларын қайта даярлау бес жылда одан да жиі бір рет жүзеге асырылды. Бұл 1972 жылы республиканың өнеркәсібі бойынша тұтас алғанда жоғары маман және маман жұмысшыларының үлес санын 77,1% дейін өсіруге мүмкіндік берді. Оператор, электрослесарь, элетромонтер т.б. сияқты осы заманғы мамандықтар кеңінен таралды. Сондықтан кейінгі жылдары жұмысшы табының әлеуметтік белсенділігі арта түсті. Жұмысшылар жарыстың бұрынғы түрлерін жетілдіріп, жаңа түрлерін ұсынды. Жаңашылдар қозғалысын, партия съездерінің құрметіндегі жарыстар, мерекелік вахталар кең өріс алды. Жұмысшы ұжымдары сапасы өте жақсы өнім шығаруға міндеттеме қабылдады, «жоғары мәдениетті кәсіпорын» атағын алу үшін күресті. Алайда мұның мүмкіндіктері толық пайдаланылмады. Жарысты ұйымдастырудағы және оған басшылық жасаудағы теріс құбылыстардың себептері жекелеген басшылардың іс-әрекеттерінде емес, қайта әміршіл- әкімшілдік жүйенің өзінде болды. Өйткені жаңа бастамалар ескі саяси - экономикалық маханизмдердің көмегімен жүзеге асырылды.
Жаңалықтар мен өнертабыстарды өндіріске енгізу үлкен экономикалық пайда келтірді. 1959-1970 жылдары ол 812,8 млн. сом болды, бұл көрсеткіш жөнінен Қазақстан елде үшінші орын алды. 1965 жылы олар Бүкілодақтық жаңашылдар мен өнертапқыштар қоғамы қазақ бөлімшесі барлық мүшелерінің 44,5% және оның өнеркәсіпте істейтін мүшелерінің 60% болады. 1967 ж. бұл қоғамдағы мүшелердің үлес саны Қазақстанның барлық жұмысшылыр құрамының 72,6% еді. Қазақстан жұмысшылар табының ең ірі әлеуметтік топқа айналуы, оның құрамындағы сапалы өзгерістер сол жылдардағы кеңестік саяси жүйенің барлық буындарына - Компартияға, кеңестерге, бұқаралық қоғамдық ұйымдарға олардың кеңінен қатысуының аса маңызды алғы шарты болды. 1960-70 жылдары Қазақстанның Компартиясы құрамында жұмысшылардың үлес саны 30-дан 43%-ке өсті. Жұмысшылар барлық дәрежедегі кеңестердің құрамында неғұрлым өкілі көп тап болды. Мысалы, республика Жоғарғы Кеңесінің депутатары араларында олардың үлес саны 1967 жылы 40,1% еді. 1971 жылы жергілікті кеңестерде депутат жұмысшылыр 55,2% болды.
Жұмысшылар кәсіподақ жұмысына, ең алдымен өндірістік мәжілістер, жұмысшы конференциясы мен жиналыстары, халықтық бақылау органдары арқылы өндірісті басқаруға кеңінен тартылды. 1960-70 жылдары республикада жалпы зауыттық және цехтық өндірістік мәжілістер 5327-ден 9116-ға дейін өсті. Оларда жұмысшылар елеулі рөл атқарды.
Алайда жұмысшылар табының әлеуметтік белсенділігі, тарихтың белсенді жасаушысы ретіндегі бейнесі өмір шындығына қайшы келеді. Іс жүзінде жұмысшылар табы қоғамжық-саяси өмірде авангардтық рөл атқарған жоқ. Ол белгілі бір ішкі саяси бағытты жүргізудің өзіндік құралы болды. 60-70 жылдардың басында әміршіл-бюрократтық жүйе, қоғамдық өмірдің барлық жақтарының мемлекеттік сипат алуы күшейе түсті. Пролетариат атынан партиялық мемлекеттік жоғарғы топ жүргізген диктатура адамды меншік пен өкімет билігінен толық дерлік шеттетті, заңсыздыққа жол берді. 1959 жылы Теміртауда болған қайғылы оқиға осыған айғақ. Қарағанды металлургия комбинаты құрысшыларының адам төзгісіз өндірістік, әсіресе әлеуметтік тұрмыстық жағдайына наразылығынан туған тәртіпсіздікті дөрекілікпен басудың нәтижеснде адам шығыны болды. Теміртау оқиғасы республиканың қоғамдық саяси өмірінде сирек болған көрініс еді, осыған қарамай ол 50 жылдардан бастап адамдардың өмір сүріп отырған жағдайларға қанағаттанбайтынын көрсетті.
Мұнан кейінгі жылдары шаруашылық реформаларын жүргізудің, демократиялық процестердің ттежеліп, тоқтатылуы, экономикалық өсу қарқынының баяулауы, бұқараның әлеуметтік белсенділігінің төмендеуі елімізді 80 жылдардың соңы мен 90 жылдардың басында дағдарысқа алып келген теріс құбылыстың дами бастағанының куәсі еді.
70-80 жылдардағы Қазақстанның әлеуметтік экономикалық даму тенденциялары. 1966 жылдан басталған экономикалық реформалар алғашқы кезде экономикалық дамуға белгілі дәрежеде серпін берді. 9-шы бесжылдықтың басына дейін жоспарлау мен экономикалық ынталандырудың жаңа жүйесі бойынша Қазақстандық 1578 кәсіпорын немесе олардың жалпы санының 84% жұмыс істеді. Жоспар 8 бесжылдықтың негізгі көрсеткіштері бойынша орындалды: өнеркәсіптің жалпы өнімі 56, ауылшаруашылығының жалпы өнімі 52% артты. Бірақ экономикалық реформаның алғашқы қадамынан-ақ оның жүйесіздігі, жартыкештігі көрініп тұрды. Тоталитарлық жүйе оның сол кездегі экономикалық құрылымның шеңберінен шығуына жол бермеді. Осының салдарынан 70 жылдардың басында экономикалық реформалардың қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыруға бағытталған алғашқы идеялары бұрмаланды.
Реформаның негізгі мақсаты-кәсіпорындардың шаруашылық дербестігін жоспарлы кеңейту - тек көрсеткіштерді кемітуге және ұжымдық көтермелеу қорларын қалыптастыру тәртібін өзгертуге әкеліп сайды. Көптеген кәсіпорындар пайда табудың оңай жолына-өз өнімінің бағасын қолдан жоғарылату жолына түсті. Бағаның өсуі есебінен түскен пайда жалақыны көбейтуге мүмкіндік берді, оның өсуі еңбек өнімділігінің өсуін басып озды, мұның өзі 70 ж. басында-ақ инфляциялық процестің басталуының себебі болды, бұл экономиканың дамуына теріс ықпал жасады. Реформаның жартыкештігі мынадан көрінді: ол кәсіпорындардың дербестігін кеңейте отырып, министрліктер мен ведомстволардың әкімшілік және экономикалық өкілеттігін күшейтті. Жоғарыдан орталықтандырылған жоспарлау сақталып қалды.
Реформалардың сәтсіздікке ұшырауының негізгі себебі саяси саладағы демократияландыру процесінің тежелуі болды. Ол тек экономиканың ұйымдық техникалық саласымен ғана шектеліп, қоғамның саяси құрылысына, меншік қатынасына соқпады, бюрократияның тірегі-мемлекеттік меншіктің монополиясын сақтады, нарықтық қатынастарды теріске шығарды. Брежнев пен оның төңірегіндегілер реформалар негізінде экономиканы терең қайта құруға қарсы болды, олар экономиканың қызметіндегі әкімшілік жүйелеріне қол сұғуға болмайтындығын сақтауға тырысты.
70 ж. басында реформаларды жүргізу тоқтатылды. Сол жылдары әлі де шаруашылықты жүргізуді жақсарту шаралары жасалынғанымен, ол тиісті нәтиже бермеді. Қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыру қолдан келмеді. Теріс құбылыстар көбейе берді, жаңа өндірістік қуаттар баяу игерілді, экономикалық қызметтің ысырапшылдық сипаты күшейді.
9-шы бесжылдықтың басына қарай республиканың экономикасында өнеркәсіп жетекші орын алды. 1970 жылы қоғамдық өнімнің жалпы құрамында оның үлесі 48% болды. Халық шаруашылығындағы негізгі өндірістік қордың 39,8% өнеркәсіптің үлесіне тиді, онда 1052 мың адам қызмет істеді, ол республика жұмысшыларының 22,4% еді.
1970-1985 жылдары республиканың индустриалдық потенциалы белгілі дәрежеде өсе түсті. Өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млд сом немесе халық шаруашылығына жұмсалған қаржының 32% жұмсалды. Негізгі өндірістік қорлар 3,1 есе артты, оның ішінде химия және мұнай химиясында 6,5 есе, машина жасауда 4 есе, отын өнеркәсібінде 3,8 есе өсті. 15 жылда өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 2 есе, ал машина жасау, химия өнеркәсібі саласында 3 еседен аса өсті. Оның ішінде Қазақ газ өңдеу зауыты, Павлодар және Шымкент мұнай өңдеу зауыты, Екібастұз және Ермак ГРЭС-і, Қапшағай су-электр станциялары т.б. болды. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі жағынан Қазақстан (РСФСР, Украина) 3 орын алды. Экономиканы басқаруды қатаң орталықтандырудың жағдайында өнеркәсіптің құрылымы шикізат өндіруге бағытталған сипатын бұлжытпай сақтады.
Орталық республика эконмикасын дамытуда кен шығаратын салаларға басымдық беріп отырды. 80 ж. басында республика өнеркәсібінде кен шығаратын салалардың үлесі орта есеппен алғанда елдермен салыстырғанда 1,7 есе еді. Республика өнеркәсібінің жартысына жуығы одақтық министрліктер қарамағында болды. Одақтық ведомстволар республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, зор пайда тауып, республика бюджетіне инфрақұрылымды дамытуға қаржы жұмсамады деуге болады. Олар өз кәсіпорындары жылына 15 млд сом жалпы табыс алып отырған жағдайда республикалық бюжетке бар болғаны 31 млн сом немесе 1% аз қаржы аударды. Одақтық министрліктер республиканың әлеуметтік инфрақұрылымын дамыту, ұлттық жұмысшы кадрларын даярлау, қоршаған ортаны қорғау мүдделерін аяққа басты.
70-80 жылдары алып кәсіпорындар түріндегі шикізат салаларын дамытуға бағыт ұстау өнеркәсіптің өңдейтін және қайта өңдеу өндірісінің өсу қарқыны төмен болуына, халық тұтынатын тауарлар, тамақ және жеңіл өнеркісіп өндірісінің дамуы жеткіліксіз болуына әкеп соқтырды. Азық-түлік емес тауарлардың 60% Қазақстанға басқа республикалардан әкелінді. Осының өзінде оның 1 бөлігі Қазақстан шикізатынан жасалынды. Бұл кезеңде Республиканың жағдайы халықтың тұрмыс дәрежесімен, оның одақтағы егемен құқықтарының толықтығымен және нақтылығымен, рухани мәдениетінің дамуымен емес, жұмсалған күрделі қаржының саласымен, шығарылған руданың, көмірінің, мұнайының т.б. тоннасымен бейнеленді.
Экономиканың көкейтесті міндеттері көбіне әміршіл әкімшілік әдістерімен шешілді. Мемлекеттік жоспарлауға қандай да бір елеулі өзгеріс енгізілген жоқ. Кәсіпорындарға директивалық жоспарлы тапсырма еңбек ұжымдарының келісімінсіз жоғарыдан жіберілді. 1981-1985 жылдары республикада әр түрлі министрліктер мен ведомстволардың жоспарлары 300 астам рет өзгерілген.
Экономикадағы дағдарысты құбылыстардың өсуі халық шаруашылығының бірқалыпты дамымауына алып келді. Өнеркәсіп өнімінің жылдық орташа өсуі 9-шы бесжылдықтағы 8,4%-дан 11-ші бесжылдықта 3,8% дейін төмендеді, ал ұлттық табыс осыған сәйкес 4,4-тен 1,4% дейін төмендеді. Орталық жүйенің және республика партия басшылығының жоспарды қандай шығынмен болса да орындауға талпынысына қарамастан өнеркәсіп өндірісін ұлғайту жөніндегі 9-шы бесжылдық жоспар 12,6%, 10-шы 25%, 11-шы бесжылдық 3,8% орындалмай қалды.
Аяқталған құрылыстар түрінде аса көп материалдық байлықтар игерілмеді. Бұл 1980-89 жылдары өндірістік салада жұмсалған жалпы күрделі қаржының 85%-тен 101%-ге дейін мөлщерінде болды. Тек 1976-85 жылдары республика құрылысшылары 4,2 млд сом күрделі қаржыны игере алмады. Осының салдарынан халық 1,4 млн шаршы метр тұрғын үйді, 121,5 мың мектеп орнын, 49,5 мың мектепке дейінгі мекемелер орнын, 67 мың кәсіптік техникалық училищелер орнын, 7 мың аурухана орнын ала алмады. Басқару жүйесі экономиканы жандандыруға бағытталған төменнен болған бастаманың бәрін тұншықтырып отырды.
70 ж. құрылыста бригадалық мердігерлікті дамыту қозғалысы басталды. 1982 жылы республика құрылысында мердігерлік әдіспен 5,7 мың бригада, 1985 жылы 6,8 мың бригада жұмыс істеді. Бұл ұжымдарда еңбек өнімділігі өзгелерден 23-25% жоғары, жұмыстың өзіндік құны 13-15% төмен болды. Сөз жүзінде бұл әдіс қолдау тапса да, басқару аппаратын қысқарту және оның қызметін еңбек ұжымына беруге келгенде медігерліктік әдіс көптеген нұсқаулармен жоққа шығарылды, олар еңбек ұжымдарын өздері еңбегімен тапқан қаржыларын жұмсау дербестігінен айырды.
Бұл дәуірде - Кеңестік басшылық елдің халық шаруашылығын дамытудағы басты міндет - экономиканы дамытудың интенсивті жолына көшіру және ғылыми техникалық прогресті өрістету деп дұрыс анықтады. 1958 жылдың соңында Қазақстанда жоғарғы оқу орындарымен бірге 227 ғылыми мекеме, оның ішінде 91 ғылыми зерттеу институттары бар еді. Зауыттағы ғылым 108 конструкторлық бюрода, 99 лабораторияда, 52 тәжірибе эксперименттік бөлімшеде шоғырландырды. Жаңашылдар мен өнертапқыштар саны 1981-85 жылдары 818,8 мың адам болды. 1976-85 жылдары жыл сайын орта есеппен 165 өтініштер түсті. Алайда партия мен үкіметтің басшы органдары өндіріске ғылыми техникалық прогрестің жетістіктерін енгізу практикасына аз ықпал етті.
70-80 жылдары республика экономикасында тұтастай елдің халық шаруашылығына тән үйлесімсіздіктердің бәрі көріне бастады. Бұл ең алдымен басқарудың әміршіл-әкімшілдік әдістерінің орнығуы еді. Экономикалық ынталандыруды жоққа шығара отырып, қалыптасқан жүйе экономиканы экстенсивтік даму жолында ұзақ ұстады. Еңбекке ақы төлеу жүйесі еңбектің нәтижесімен байланыстырылмады. Халық шаруашылығындағы иесіздіктен, жаңа техника мен технологияны нашар енгізуден үлкен зиян шекті. 80 жылдардың ортасында республика экономикасы дағдарыс жағдайына ұшырады. «Жоғарыдан» қатаң әміршілдік басқару, еңбекке ақы төлеудегі тенгермешілдік пиғылдар, мемлекеттік меншіктің монополиясы, еңбекшіні меншіктен, өз еңбегінің нәтижесінен алыстату, өндірісті басқарудағы демократиялық бастамалардың тежелуі өндірістің даму қарқынының төмендеуі, өнім сапасының нашарлауына, технологиялық және еңбек тәртібінің құлдырауына, ғылыми-техникалық прогресс салаларында артта қалушылықтың өсуіне себеп болды.
Ауыл шаруашылығындағы дағдарыстың көріністері. КОКП Орталық Комитетінің (1965) Пленумы талдап жасаған аграрлық реформа ауыл шаруашылығын интенсивті жолға түсірудің талпынысы болды. Ұлттық табысты аграрлық саланың пайдасына қарай қайта бөлу, селолардың әлеуметтік проблемаларын шешу, шаруашылық есепті енгізу, ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу бағасын арттыру шаралары белгіленді. Бірақ өндіріс қатынастары және халық шаруашылығының бұл саласын басқару жүйесі өзгертілмей қалдырылды.
Республиканың ауыл шаруашылығы ірі инвестиция алды. 1971-1978 жылдары оған 58,2 млд сом, оның ішінде өндірістік объектілерге 43 млд сом жұмсалды. 1985 жылға дейін негізгі егін шаруашылығы жұмысшылары- жер жырту, тұқым себу, дәнді дақылдарды жинау толық, ал мал шаруашылығы жұмыстары 75-98% техникаландырылды. Бірақ барлық салаларды механикаландыруға қол жетпеді. Көкөніс дақылдарын отырғызу, жинау, жөндеу жұмыстарында қол еңбегі басым болды.
Ауыл шаруашылығының проблемаларын тек күрделі қаржыны көбейту ғана арқылы шешуге тырысу дұрыс нәтиже бермеді. Ол қаржының 55% дейінгі құны қымбат, аса зор мал шаруашылық комплекстерін,су құбырларын салуға, ауыл шаруашылық техникасын сатып алуға жұмсалды, дұрысында оларды жердің құнарлылығын арттыруға, электрлендіруге, ауыл шаруашылық өнімдерін сақтайтын және өңдейтін кәсіпорындар салу қажет еді. Адамдардың мұқтажына көңіл бөлінбегендіктен 1987 жылы ауыл селолардағы елді мекендердің тең жартысынан көбінде денсаулық сақтау мекемесі болмады, ауруханалардың жартысы қолайсыз үйлерде орналасты, әрбір 5-ші ауруханада су құбыры, канализация, асхана болмады. Колхоздар мен совхоздардың өз жағдайларын мемлекетке сатылатын өнімдердің сатып алу бағаларының өсуі есебінен жақсартамыз деген үміті ақталмады. Бағалар шамамен 2 есе өсті, ал ауылшаруашылығына арналған өнеркәсіп өнімдерінің бағасы 2-5 есе артты. Өнеркәсіп орындарының монополиялық еркін баға белгілеу құқы өнеркәсіп пен ауылшаруашылығы арасындағы баға теңдестігін бұзды. Мұның бәрі ауылшаруашылық өнімдерінің өзіндік құнының өсуіне, ауылшаруашылығында пайда мөлшерінің азаюына, ауыл село еңбеккерлерінің материалдық ынтасының төмендеуіне соқтырды.
Мемлекет белгілеген шаралар шаруалардың қолдауына ие болды және алғашқыда совхоз, колхоз шаруаларының қызметін жақсартты. 60 жылдардың аяғы 70 жылдардың басында халықты азық түлікпен, өнеркәсіпті шикізатпен жабдықтау жақсарды. Алайда аграрлық салада түбегейлі бетбұрыс болмады, жоспарланған нәрселердің көбі жүзеге асырылмады.
Республикада ауыл шаруашылық өнімдері өндірісін жеделдету бірқалыпты болмады. Неғұрлым жоғары өсу қарқыны 9 бесжылдықта жылына 3%, 1986-89 жылдары жылына 4% болды; 1981-85 жылдары жалпы өнім іс жүзінде өспеді. Астық өндірісінің дамуы тұрақсыз болды. Егіс көлемі 25,5-25,1 млн. га. шамасында тұрақтанғанмен оның шығымдылығы төмендеп бара жатты.
3 бесжылдық бойы (1971-1985 жылдар) мақтаның, картоптың, көкөністің жалпы өнімі және жалпы мемлекетке сатып алу көлемі біраз көбейді, бірақ қант қызылшасын өндіру азайды. Мемлекет өнімдерін өндіру бірқалыпты болмады. Колхоздар мен совхоздарда сүт өндіру тоғызыншы бесжылдықта шұғыл өсті (22%) , 1976-1980 жылдары оның өсу қарқыны 9%, ал 1981-85 жылдары 6% төмендеді. Тұтас алғанда сүт өндіру 17,3% өсті. Бірақ бұл сиырлардың санын көбейту арқылы ғана алынды, сүттердің орташа мөлшері өскен жоқ. Ұзақ уақыт тоқыраудан соң 1986-89 жылдары 1 сиырдан алынған сүт мөлшері 2238 кг-ға (12,3%) өсті.
1971-85 ж. ет өндірудің өсуі тұрақты болмады. Егер 9 бесжылдықта жылдық орташа өсім 4,2 % болса, 1976-80 жылдары ол 0,5% құлдырады, 1981-85 біраз көтерілді (3%). 10-шы бесжылдықтан бастап республикада ет өндірісі жылына 1 млн. тонна астамға жетті. Ет өндірісінің ең көп өсімі құс шаруашылығында болды. 1989 ж. 1970 жылмен салыстырғанда өндіріс орта есеппен жылына 5 есе өсті. Мұның өзі мемлекеттік құс фабрикаларының кең жүйесі салынуының, саланы өнеркәсіптік техникаға көшірудің, оларды жеммен мемлекеттік қордан орталанған жүйемен қамтамасыз етудің нәтижесі еді.
Қазақстан ауыл шаруашылығының дәстүрлі саласы - қой шаруашылығы. Қой саны 11 бесжылдықта баяу өссе, 1971 жылғы 31,8 млн-нан 1981ж. 35,2 млн-ға өсті. 198 -85 ж. бұл өсім тоқтады, ал қой етін өндіру 1970-85 ж. 272 мың тоннадан 220 мың тоннаға дейін немесе 19 % кеміді. Жалпы алғанда мемлекеттің ауыл шаруашылықты дамыту жөніндегі шаралары жартыкеш болып, халық шаруашылығының аса маңызды бір саласында айтарлықтай өзгеріс болмады. Ауыл шаруашылығының мұндай жағдайға түсуінің 1 себебі шаруалардың бүтіндей әкімшілік жүйенің билігінде болуы еді. Колхоздар мен совхоздардың шаруашылық дербестігін кеңейтуге жол берілмеді, кадрлардың шаруашылық инициативасы басып тасталынды, жауапкершілік төмендеп, нақты ұйымдстыру жұмысы орнына кеңсешілдік орын алды. Колхоздардың дербестігін жоюға бағытталған шаралардың бірі - КОКП Орталық Комитетінің ауыл шаруашылығын мамандандыру, коперациялау және агро-өнеркәсіптік интеграциялау туралы шешімі (1976) болды. Осының негізінде колхоздар мен совхоздарды механикаландырылған және агро-өнеркәсіптік бірлестіктерге күштеп біріктіру жүргізілді. Оларда құруда ірі кемшіліктер жіберілді.
Басты шаруашылықтардан ақша және метериалдық ресурстар тартып алынды, ал колхозаралық ұйымдар аппараты олардың мүдделерімен санаспады деуге болады.
Ауыл шаруашылығын басқару жүйесін КОКП Орталық Комитетінің мамыр (1982) пленумының шешімі негізінде аудандық агро-өнеркәсіптік бірлестіктер құру арқылы түбегейлі өзгерту талабы да нәтиже бермеді. Бұлардың құрамында совхоздар, колхоздармен бірге өнеркәсіп орындары біріктірілді. Байланысты орнатушы осы ұйымдар мен кәсіпорындар болды да, шаруашылықтар жасаған пайданы иемденіп кетті.
1965 жылғы шаруашылық реформалардың қағидаларына қарама қарсы 60-70ж. экономиканың аграрлық саласын басқарудың әкімшілік әдістері күшейе түсті. Колхоздардың өзін өзі басқаруын демократияландыру процесі елеулі түрде тежелді, әкімшілік органдардың тарапынан бақылау күшейді. Сатып алу бағасы көбіне өнімнің өзіндік құнын ақтамады, осыдан зиянмен жұмыс істейтін шаруашылықтардың саны артты. Егер 1970ж. ондай шаруашылықтардың үлес саны совхоздардың 26 %, колхоздардың 4% болса, 1985ж. совхоздардың 53 %, колхоздардың 49% зиянмен жұмыс істеді. Бұл дәуірде колхоздарда пайда 240,8 млн. сомнан 83,4 млн. сомға дейін, совхоздарда 597,4 млн. сом пайдадан 35,7 сом зиян шегуге дейін құлдырады. Құс шаруашылығынан басқа мал шаруашылығы тұтастай зиянмен жұмыс істеді. Сондықтан қоғамда өндірісті тиімді ұйымдастырудың жолдары ісдестірілді. Соның бірі Алматы обл. Күрті ауданындағы пішен ұнын өндіру жөніндегі Ақши тәжірибе шаруашылығының жетекшісі И.Н.Худенконың жасаған экспериментінің әлеуметтік мәні өндіріс пен басқару қызметін біріктіру, бұл міндеттерді шаруаның тікелей өз атқаруы арқылы оның еңбек нәтижесінен аластауын жою болатын. Бұл шаруашылықта еңбек өнімділігі 6 есе, жалақы 3 есе өсті. Сонымен қатар шаруашылық инженерлік жабдықтары толық орнаған поселке салды. Бірақ оны қолдап, дамытудың орнына республиканың ауыл шаруашылық Министрлігі оны зиян шегіп отыр деп сылтауратып жойып жіберді. Экспериментті жасаушылар жазаға тартылды. Худенко партиядан шығарылып, мемлекет қаржысын ұрлауға тырысты деп айыпталып, сотталды және түрмеде қайтыс болды. Тек 80 ж. аяғында ғана Қазақстан Жоғарғы сотының шешімімен ақталды және шаруашылықты тікелей жоюшылардың аты аталды. 80 ж. басында сансыз көп қайта құрулар, басқарудың, интеграция мен мамандандырудың жаңа түрлерінен ауыл шаруашылығы дағдарыста болды. 11-ші бесжылдықта республикада астық, мақта, қант қызылшасы, күнбағыс сатып алу азайды. Қалалық жерлерде халықты азық түліктің негізгі түрлерімен жабдықтауға норма енгізілді.КОКП Орталық Комитетінің 1985 ж. сәуір пленумы ұсынған елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын шапшаңдату бағыты бойынша ауыл шаруашылығында жасалынбақ болған өзгерістер кешікпей өзінің неізсіз екенін көрсетті. Агро-өнеркәсіптік секторына күрделі қаржы жұмсау көбейтілді. Сатып алу бағасы арттырылды, колхоздар мен совхоздардың қарызы кешірілді, шаруашылықты жетілдіру жүргізілді. Бірақ шаруашылықтардың дербестігін кеңейтуге жол берілмеді. Арендалық қатынастарға көшу әкімшілік әдіспен жүргізілді. Арендалық ұжымдар шаруашылқтың басқа түрлеріне қарсы қойылды, оларды құру орынсыз асығыс жүргізілді. Арендалық әдіс терең экономикалық қатынастарға бармады, еңбекшілердің және ұжымдардың қаржы мен еңбек нәтижелерін иемдену, табатын табыстарды иемдену принциптерін өзгертпеді.
1990ж. дейін фермерлік шаруашылықтар мен ерікті коперациялар жүйелері де кең өріс алмады.
5.Қазақстан мәдениеті кеңестік дәуірде өрлеумен қатар құлдырау кезеңін басынан өткізді. Егер Қазан төңкерісінің жеңісі тұсында қазақ халқының әдебиеті мен сазгерлік мәдениетінің жеткілікті даму тарихы болса, бейнелеу, театр және кино өнері жаңа пайда болу шағында немесе мүлде жоқ еді. Көркем интеллигенцияның шығармашылық туындылары қазақ қоғамының таптық және идеялық-саяси жіктелуін айқын бейнеледі, таптық принциптерді жалпы адамзаттық қазыналардан бағалы санады. Социалистік реализмді игерген ақын-жазушылар пролетарлық революцияны, Ленинді, социалистік қайта құруларды шығармашылық қызметіне арқау етуге тиіс болды.
Социалистік құрылыстың алғашқы ширек ғасырында мазмұны мен түрі, идеялық-көркемдік ұстанымдары мен танымдық құндылықтары бұрынғыдан өзгеше жаңа қазақ әдебиеті қалыптасты. ХХ ғасыр басында қазақ әдебиетінің кемелденуіне зор үлес қосқан тұлғалар А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердіұлы болса, Ұлы Отан соғысы жылдарында жаңа тақырып – Отан қорғауға арналған шығармалармен толықты.
Соғыстан кейінгі дәуірде республиканың әдебиеті жазушылар Ә.Нүрпейісовтың, Т.Ахтановтың, Б.Момышұлының, С.Мұқановтың, ақындар Қ.Аманжоловтың, Х.Ерғалиевтың, Ж.Молдағалиевтың, Х.Бекхожиннің, драматургтер Ә.Әбішевтың, Ә.Тәжібаевтың т.б. шығармаларымен байыды. М.Әуезовтың «Абай жолы» роман эпопеясы дүние жүзіне танылды. 60-80 жылдары қазақ әдебиеті І.Есенберлиннің Ә.Нұршайықовтың, М,Мақатаевтың, Т.Айбергеновтың, О.Сүлейменовтың, М.Шахановтың, Қ.Мырзалиевтың, Ф.Оңғарсынованың, Ә.Кекілбаевтың, О.Бөкеевтың шығармалары арқылы елеулі табыстарға жетті. Ә.Нүрпейісовтың «Қан мен тер» трилогиясы бірқатар европалық тілдерге аударылып, КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды. Дж. Неру атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Әнуар Әлімжанов бірқатар тарихи романдар мен повестер жазды. М.Төлебаевтың «Біржан мен Сара», Е.Брусиловскийдің «Дударай», Қ.Қожамьяровтың «Назугум» опералары, сазгерлер Ш.Қалдаяқовтың, Л.Хамидидің, Н.Тілендиновтың, Ә.Еспаевтың, І.Жақановтың әндері және т.б. Қазақстанның музыкалық мәдениетінің алтын қорына кірді.
Ә.Қашаубаев негізін салған игі дәстүрді Б.Төлегенова, Е.Серкебаев, Ә.Дінішев, Р.Жаманова, Р.Бағланова, Р.Рымбаева жалғастырып, байыта түсті. Домбырашылар Қ.Есқалиев, Қ. Мұхамедияров, Б.Уәлиев шығармаларында Ә.Қашаубаевтың, Д.Нұрпейісованың, Н.Бекежановтың дәстүрлері жалғасын тапты. «Ботагөз», «Аққан жұлдыз», «Менің атым – Қожа», «Қыз Жібек», «Атаманның ақыры», «Бейбарыс Сұлтан» т.б. республика кино өнерінің таңдаулы туындылары болды. Қазақ киносының табыстары көбіне артистер Н.Жантуриннің, Ы.Ноғайбаевтың, А.Әшімовтың, Ә.Боранбаевтың, режиссерлер Ш.Аймановтың, М.Бегалиннің, С.Ходжиковтың, А.Қарсақбаевтың, т.б. шығармашылық қызметтерімен байланысты.
Бейнелеу өнерінің Қ.Телжанов, М.Кенбаев, Н.Нұрмұхамбетов, Е.Сидоркин, Н.Гаев, Х.Наурызбаев т.б. шеберлері пайда болды. Осы жылдары ұлттық рухани әлемін таспен бейнелеген алғашқы қазақ скульпторы Х.Наурызбаевтың шығармашылық еңбек жолы басталды. Бейнелеу өнерінің жанрларын, түрлерін, мәнерін байытуға кейінірек суретшілер Ж.Шәрденов, С.Айтбаев, Д.Әлиев, Е.Төлепбаев, графика бойынша М.Қисаметдинов, Т.Ордабеков, А.Дәненов, скульпторлар А.Әлдеков, А.Андрущенко, Л.Ядринцев т.б. лайықты үлес қосты. 70-80 жылдары 20-дан астам өнер саңлақтары «КСРО-ның халық артисі», «КСРО-ның халық суретшісі», Социалистік Еңбек Ері атақ-дәрежелеріне ие болды.
Соғыстан кейінгі жылдары маман кадрларды даярлауға жоғары және орта арнаулы оқу орындары шешуші үлес қосты. Тек 1945-1957 ж. ғана Қазақстанның жоғары оқу орындары 43,5 мың маман даярлады, олардың 16,5 мыңы қазақтар болды. Олардың ішінен көптеген адамдар одақтас республикада білім алды. 1960 жылдардан 1977 жылға дейін Қазақстанның халықшаруашылығында жұмыс істейтін жоғары және орта арнаулы білімі бар маман қазақтардың саны 5 есе дерлік (65,3 мыңнан 315,7 мыңға дейін), орыстардың саны шамамен 3 еседей (202,2 мыңнан 601,9 мыңға), украиндардың саны 3 есе (8,3 мыңнан – 23,8 мыңға дейін), өзбектердің саны 5 есе (2,9 мыңнан 14,7 мыңға дейін) өсті.
60 – 70 ж. түйісер кезінде қазақтардың ұлттық интеллигенциясы толық қалыптасты. Бұл уақытқа дейін қазақ халқының әлеуметтік құрылысында интеллигенция ірі әлеуметтік қауымдастыққа айналды (1959 – 16% , 1970 – 25,1%). 70 жж. республикадағы ой еңбегі қызметкерлерінің құрамында қазақтар 30% дейін жетті. Сөйтіп, Қазақстанда білімі жоғары және әлеуметтік мамандық жағынан негізгі топтары бар, саны көп және тұрақты ұлттық интеллигенция қалыптасуы үшін 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін жарты ғасырдан астам уақыт қажет болды.
Кеңестік дәуірде мәдени-ағарту жұмыстары партияның жіті қадағалауымен жүргізілді. Оның мақсаты мен мәні қалың көпшілік бойында таптық сананы, коммунистік идеяны қалыптастыру еді. Клубтар, кітапханалар, мұражайлар партиялық нұсқауларды басшылыққа алғандықтан КОКП, халықаралық коммунистік қозғалыс, революциялар, комсомол тарихындағы мерейлі даталарға арналған түрлі шараларды әзірлеумен және өткізумен адамдардың мәдени сұранысын да қанағаттандыру мүмкін деп есептеді. Партия аппараттарының қойнауында туған «Кемелденген социалистік қоғам», «Адамдардың тарихи жаңа қауымдастығы», «Капитализм әлемінің дағдарысы», «КСРО-да әлеуметтік біртектіліктің қалыптасуы», «Социалистік ұлттардың гүлденуі мен жақындауы» сияқты жалған тұжырымдамалар қоғамдық ғылымдарды тығырыққа тіреді, есесіне ғылыми ой-сананың тоқырауға ұшырағанын жаба тоқу үшін партия съездері мен пленумдарының шешімдері, бас хатшының сөздері дәріптелді. Ресми идеологияның шеңберінен шығып кеткен немесе Орталықтың байламы мен тұжырымдамаларына күдік келтіретін зерттеулердің бірі-бас көтертпейтін сынға ұшырады, екіншілері – жойылды. Ал олардың авторлары саяси тұрғыдан сенуге болмайтын адамдар қатарына енгізілді. 70-ші жылдары М.Қозыбаев пен З.А.Голикованың «Золотой фонд партии», О.Сүлейменовтың «Аз и Я», О.Исмағұловтың «Этническая антропология Казахстана», Ғ.Сапарғалиев пен М.Дүйсеновтың «Социологическая мысль в Казахстане в конце ХІХ начале ХХ веков» монографиясы осындай тәлкекке ұшырады.
Ғылым. Қазақстан Ғылыми Академиясының ашылуы соғыстан кейінгі аса ірі оқиға болғаны белгілі, ол 1946 жылы 1 маусымда ұйымдасты. Қазақ ҚСР Ғылыми академиясының толық мүшелері (академиктері) болып аса көрнекті ғалымдар М.О.Әуезов, Ә.Б.Бектұров, М.И.Горяев, А.Қ.Жұбанов,Н.Г.Кассин, Н.Т.Сауранбаев мүше корреспонденттері болды. Н.О.Базанова, Р.А.Борукаев, Э.Х.Марғұлан, М.И.Усанович т.б. сайланды.Тұңғыш ҒА президенті Қ.Сәтпаев болды. Академияның бірсыпыра ғалымдарының зерттеулерін дүние жүзі таныды. 1958 жылы Орталық Қазақстанның комплексті металлогендік әрі болжалдық картасын жасағаны және оның әдістемесін зерттеп жасағаны үшін ғалымдар И.И.Бок, Р.А.Борукаев, Г.Ц.Медоев, Д.Н.Казанли, Қ.И.Сәтпаев т. б. Лениндік сыйлыққа ие болды. Информосон – клетканың ішкі бөлшектерінің жаңа класын ашу және зерттеу жөніндегі жұмыстар циклын орындаған 1 топ ғалымдарға, оның ішінде биология ғылымның кандидаты М.Ә.Айтқожин бар, 1976 жылы Лениндік сыйлық берілді.
Ғалымдардың зерттеулері Оңтүстік Маңғыстауда және Орал – Ембі бассейндерінде мұнай мен газдың ірі кендерін игеруге, Ертіс – Қарағанды каналын салуға, егін шаруашылығында топырақ қорғау жүйесін енгізуге көмектесті. Металлургия және кен байыту институты КСРО Ғылым Академиясының академигі А.М. Қонаевтың басшылығымен д.ж. практикада тұңғыш рет түсті металдарды вакумдық кесектеу процестерін, қорғасын өндірудің жартылай өнімдерінен рений алудың технологиясын талдап шешті. Қазақ Ғылым академиясының биологтары республика фаунасын ұтымды пайдалану мен қорғауға айтарлықтай үлес қосты, бұл жөнінде «Қазақ ССР-ның Қызыл кітабының» шығарылғанын айтуға болады. Биология және ауылшаруашылық ғылымдарының қызметкерлері күздік және жаздық бидайдың, жүгерінің, тарының, картоптың жаңа сорттарын өсіріп шығарды. Зооветеринар ғалымдар ауылшаруашылық малдардың: биязы жүнді қазақы қойды, архар мериносты, ақбас қазақы сиырын, етті, сүтті Алатау сиырын, мініс көліктік Қостанай жылқысын т. б. малдардың бірнеше жаңа тұқымын өсіріп шығарды.
Медицина ғылымдары да зор табыстарға жетті. Республиканың денсаулық сақтау жүйесінің 10 ғылыми мекемесі мен 5 оқу орнында 3,8 мыңға жуық ғылыми қызметкерлер мен оқытушылар, соның ішінде Қазақ ССР Ғылым академиясының үш академигі, үш корреспондент мүшесі, КСРО Медицина ғылым академиясының 2 корреспондент мүшесі, 200 ге жуық ғылым докторы мен 2 мың ғылым кандидаты еңбек етті. 70-80 ж. 5 томдық «Қазақстанның сүт қоректілері», 9 томдық «Қазақстанның өсімдіктері» және диалектикалық логика жөнінде бірсыпыра іргелі монографиялар жарық көрді. Аль-Фарабидің, Ш.Уәлихановтың, Ы.Алтынсариннің мұраларының зерттеп, басылып шығарылуы қоғамдық ғылымға елеулі оқиға болды.
90 жж. қарай Қазақ Ғылым академиясының 32 ғылыми мекемесі төмендегідей алты бөлімшеге топтасты: физика-математика ғылымдары, жер туралы ғылымдар, химия-технологиялық, биологиялық, қоғамдық ғылымдар және Орталық Қазақстан ғылыми бөлімшесі. Қызметкерлердің жалпы саны 10994, оның ішінде ғылыми қызметкерлер 4475, олардың 244-і ғылым докторы, 1798 – і ғылым кандидаты болды. Алайда Қазақ ғылымының табыстарымен бірге оның жұмыстарында шешілмеген ірі проблемалар болды. Машина жасау, радиоэлектроника, радиотехника, автоматика сияқты ғылыми техникалық программаның аса маңызды салалары бойынша ғылыми кадрларды даярлау және ғылыми мекемелерді ұйымдастыру кенже қалып келді. Академиялық жоғарғы оқу орындарындағы және салалық ғылымды нашар ұштастыру көп тақырыптылыққа, ғылыми күштердің шашырап кетуіне, олардың аса маңызды бағыттарды зерттеуге тиісінше шоғырландырылмауына, ғылыми жұмыстардың бірін-бір қайталануына, қатарласуына әкеп соқты. Ғылыми зерттеулердің тиімділігі күрт төмендеді. Мәселен, 1985 ж. өндіріске енгізілген бір зерттеудің экономикалық тиімділігі 1980 ж. салыстырғанда 2 есе төмендеді. Республиканың бірде – бір ғылыми мекемесі елде құрылған ғылыми өндірістік кешеннің құрамына кіре алмады.
Қазақстанның мәдениеті бастан кешіріп отырған қиындықтары да аз болмады. Жоспарлы экономиканы нарықтық қатынастар бағытына көшіруге байланысты өндіріс көлемінің құлдырауы мәдениет мекемелерін, халыққа білім беру мен ғылыми материалдық-техникалық жабдықтау және ақша қаржымен қамтамасыз етуде елеулі қиыншылықтар туғызды. Гуманитарлық интеллигенция мен өндірістік емес саланың мамандары әлеуметтік жағынан қорғалмаған болып шықты. 1992 ж. мұғалімдер мен дәрігерлердің ереуілге шығуының себебі де сол болды. Мәдениетті саудаға айналдыру ыңғайы байқалды. Қазақстандағы бұл мәдени процестер, бір жағынан тоталитарлық жүйенің күйреуін, бұрынғы тар шеңберлі таптық принциптерден бас тартуды, екінші жағынан, орнығып келе жатқан плюрализмнің, меншіктің, жаңа қоғамдық-саяси құрылымдар мен пікірлердің сан алуан түрлерінің алғашқы қадамдарын бейнеледі.
Мәдениеттің ұлттық болмысы мен ерекшелігін айқындайтын басты факторлар қатарында тіл айрықша орын алады. Кеңес үкіметінің Қазақстанда жүргізген тіл саясаты көп жағдайда бұрынғы патша үкіметі ұстанған ұлт саясатының заңды жалғасы іспетті әрі оның қағидаларына сәйкес келді.
Қазақстанда қазақ тілі еркін де дербес дамуы құқығынан айырылды. Республика халқы әлем мәдениетінің барлық биіктерін орыс тілі арқылы меңгеруге тиіс болды. Ал, әлем мәдениеті ртеінде, 1-ші кезекте еуропалық, соның ішінде орыс мәдениеті түсіндірілді. Ұлттық төл мәдениет, салт-дәчтүрлер, шығыстық желілер мен сарындар кейде ашық, кейде бүркемеленген түрде кедергі ретінде қарастырылды.
Ұлы Отан соғысынан кейінгі кезеңде республикамыздағы демографиялық ахуал орыс халқы өкілдерінің пайдасына шешіліп, қазақ тілінің құлдырауы белең алды. Әкімшіл-әміршіл жүйе 70 жыл бойы ұлттық санамызды жаншып, қазақ тілінің қоғамдық мәні, өмірде алар орны, жалпы Қазақстандағы тіл саясатының нақты жағдайы туралы айтылмады. Бұл кездегі тіл саясатында жіберілген кемшіліктердің, оның зардаптарының басты қайнарбұлағы – коммунистік режим, оның ұлт саясатында ұстанған үстем идеологиясы, әкімшілік басқару жүйесі болса, сол жылдардағы үгіт-насихат жұмысы да осы жүейнің талабына қызмет етті.
Қазақ тілі ресми құжаттарда сөзсіз мақұлданғанмен, ал нақты өмірде оны насихаттау мен орнықтыру ісі «ұлтшылдық», «сатқындық», «халықтар достығына қастандық» деген желеулермен айыпталды. Сол тұста «Ұлы көсем» Сталиннің ұлттарды ұлттық тегі мен рухани қазыналарынан айырып, оларды «біртұтас кеңес халқына» айналдыру саясаты өмірге келді. Соғыстан кейінгі жылдары республикамызда орыс тілін өмірдің барлық саласына жан-жақты енгізуге партия, үкімет тарапынан жете көңіл бөлініп, есесіне қазақ тілінің жағдайы мүшкілдене түсті.
Тың жерлерді игеру жылдарында қоғамдық өмірдің барлық саласында орыс тілі үстемдік етіп, қазақ тілінің қолданылу аясы тым тарылып кетті. 1950-1970 жж. аясында 1314 қазақ мектептерінің жабылуы осы тың игерудің арқасында жүзеге асты. Тың өлкесіндегі бес облыста қазақ тіліндегі барлық облыстық, аудандық газеттер жабылып, олардың орнына бір ғана «Тың өлкесі» газеті шығарылды. Республикада сол жылдары жүргізілген тіл сасатының зардабынан қазақ тіліндегі бірнеше басылыидар мүлдем жабылып қалды, олардың бірсыпырасы тәуелсіздік алғаннан кейін ғана әрең қалпына келтірілді. Екі тілде өз алдына бөлек шығып келген облыстық газеттердің редакциялары біріктірілді. Жоғары оқу орындарында бұдан бұрын оқытылып келген қазақ тілі оқу бағдарламаларынан алынып тасталды. Әміршіл-әкімшіл жүйенің идеологиясына күдік түсіретін немесе қайшы келетін шығармалар кітапхана қорларынан, дүкен сөрелерінен алынып, жойылып отырды. Қазақ зиялыларының ана тілінде жазған кітаптары ғана емес, орысша жарияланған еңбектері де партиялық қатал сынға алынып, жойылып отырды. Осы орайда О.сүлейменовтың, О.смағұловтың, Ғ.Сапарғалиев пен М.Дүйсеновтың тарихи, социологиялық тақырыптарға жазылған еңбектерінің атауға болады.
Қазақстан КП ОК мен Қазақ КСР Министрлер кеңесі 1989 ж. «Республикада қазақ тілін оқып-үйренуді жақсарту туралы» және «Республикада орыс тілін оқып үйренуді жақсартк туралы» қос қаулы, ал осы жылы Қазақ КСР Министрлер кеңесі осы қаулыларды орындау жөніндегі қосымша шаралар туралы қаулылар қабылдады. Бұл қаулылар қазақ тілін тығырықтан шығаруға ықпал етті: қазақ тілін үйренушілерге арналған үйірмелер ашылып, мерзімді баспасөз беттерінде екі тілде сабақтар ұйымдастырылды, орысша-қазақша сөздіктер шығарыла бастады. Сонымен бірге «қостілділік» жаппай ашыла бастаған орыс-қазақ аралас мектебінің бұлжытпас заңдылығы болып, олардағы оқу-тәрбие жұмысы орыс тілінде жүргізілгендіктен орыс тілі үстемдік құрды. Қазақ тілінің қолданылу аясы тарылды, саны азая түсті. Қазақстанда 1980-1981 оқу жылында барлық оқушылардың 64 пайызы, ал 1988-1989 оқу жылында 67 пайызы сабақтарды орыс тілінде оқыған. Сондай-ақ сабақтар қазақ тілінде оқытылған мектеп оқуышылары 1980-1981 оқу жылында 33 пайыз, болса, 1986-1989 оқу жылында 30 пайыз болыпты, яғни ана тілінде оқитын шәкірттер саны бірте-бірте азайған.
Тәуелсіздігімізден кейінхалыққа білім беру, ғылым мен мәдениет өз дамуының кең жолына шықты. Бірыңғай еңбек мектептерінің орнына мектепте білім беруде плюрализм орын ала бастады. Гимназиялар, лицейлер, колледждер, жеке және авторлық мектептер ашылып, жұмыс істей бастайды. Жаңа оқулықтар басылып шығуда. Жетекші оқу орындары Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті, Қазақ политехникалық институты т.б. ҚР-ның тәуелсіз ішкі және сыртқы саясатын жүргізуге қабілетті маман кадрлар даярлайтын жаңа факультеттер ашты. Түркістандағы А.Яссауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті, Оралдағы Мәдениет институты т.б. тұңғыш студенттерін қабылдады. Халыққа білім беру жүйесінің халықаралық байланысы кеңейді. 1991 ж. 1000-нан аса қазақ оқушылары, студенттері мен аспиранттары оқуларын шетелдерде жалғастырды. Қазақ республикасының Ғылым академиясының құрылуы мен ғылыми ізденістерінің тақырыптары жаңа талаптарға сай келтірілуде. Ә.Марғұлан атындағы Археологиялық институты, Ғарыштық зерттеу, механика және машина зерттеу институты ұйымдастырылды. Салалық ғылым академиясының жүйесі кеңейтілуде. ҚР-ның Инженерлік және Ауылшаруашылық академиясы жұмыс істей бастады. Ғылыми дәрежелер тағайындау, ғылыми атақтар беру үшін жоғары аттестациялық комиссия құрылды.
Нәубетке ұшыраған ғалымдарды, жазушыларды, мамандарды ақтау қарқынды жүріп жатыр. А.Байтұрсыновтың, Ш.Құдайбердиевтың, М.Жұмабаевтың, Х.Досмұхамедовтың, М.Дулатовтың, Ж.Аймауытовтың кітаптары жарық көрді.
Қазақ тілін қайта түлету мейлінше көкейтесті проблемаға айналды. Қазақ тілінің көптеген объективті себептерге байланысты беделінің төмендеуі, қолданылу аясының тарылып, атқаратын қоғамдық қызметінің ауқымы тұрмыс тілімен шектелуі республика көлемінде қазақ тілін мемлекеттік тіл дәрежесіне көтеруге итермеледі. Осындай себептердің нәтижесінде Республика Жоғарғы Кеңесінің сессиясы 1989 жылғы қыркүйектің 22-де Қазақ КСР Тіл туралы Заңын қабылдап, оның 1-ші бабында қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілді. Осы заңды нақты шаралар жүйесі арқылы іске асыру мақсатында 1990 жылдың шілде айында «Қазақ тілін және Қазақ КСР-індегі басқа да ұлт тілдерін дамытудың 2000 жылға дейінгі кезеңге арналған мемлекеттік бағдарламасы» қабылданды.
Тіл туралы Заң күшіне енгеннен кейін республикада қазақ тіліне жете көңіл бөлініп, ұлттық мектептер көптеп ашыла бастады. Жоғарыда аталған мемлекеттік бағдарламаға сәйкес жабылған мектептердің орнын толтыру ісі қолға алынды. Айталық, 1988-89 оқу жылында қазақ мектебінің жалпы саны 2530 болса, 1990-91 оқу жылында 2768-ге жетті. Бұл соңғы оқу жылында 236 қазақ мектебі қалпына келтірілді деген сөз.
Он екінші сайланған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 9-шы сессиясында 1993 ж. 28 қаңтарда ҚР Конституциясы қабылданып, оның «Конституциялық құрылыс негіздері» бөлімінде «Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деп айқын жазылды. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі ҚР-ның 1995 жылы қабылданған Конституциясында да бейімделді. 1997 жылғы 11 шілдеде Елбасы Н.Назарбаев «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы Қазақстан Республикасының заңына» қол қойды. Тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде төл тілімізде сабақ беретін 727 мектеп ашылды, іс жүргізуді қазақ тіліне көшіру жөнінде жан-жақты шаралар белгіленіп, ол жүзеге асырылуда.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Кан Г.В., Шаяхметов Н.У. Қазақстан тарихы. –Алматыкітап, 2007.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –А.,1991.
6.Чапай М. Қазақстан тарихы. –А., 2008.
Қосымша әдебиеттер:
1.Назарбаева Г., Әбжанов Х. Қазақстан: тарих, тұлға, теория. –А., 2004.
2.Хасенов Ә.Х. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. А., 1987.
3.Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. –А., 1998.
4.Культурные контексты Казахстана: история и современность. –А., 1998.
11 тақырып. Қайта құру кезеңіндегі Қазақстан
Жоспар:
1. М.С.Горбачевтың үкімет билігіне келуі. Экономикалық дағдарыс. КСРО-дағы әміршілдік-
әкімшілдік жүйені демократиялық қайта өзгертуге тырысу шаралары.
2. Экономикалық басқарудағы өзгерістер. Саяси басқарудағы реформаторлық бағыттар.
3. 1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан көтерілісі. Оның шынайы себептері мен салдары.
4. 1991 жылғы тамыз бүлігі. КСРО-ның ыдырауы және ТМД-ның құрылуы.
1980-ші жылдардың басында Кеңес Одағындағы дағдарыс пен тоқырау тереңдей берді. Әкімшіл-әміршіл басқару әдісі елді дағдарыстан алып шығуға дәрменсіздігін көрсетті. Халық шаруашылығындағы жоспарлы экономика жүйесі тиімсіз екені айқын көрініс берді. Бұдан кеңестік қоғамның саяси-экономикалық жүйесіне түбегейлі реформалар жасау талабы туындады.
1985 жылы наурызда КОКП ОК Бас хатшысы қызметіне М. Горбачев (1985-1991) сайланды. 1985 ж. сәуірде өткізілген КОКП ОК Пленумында М.Горбачев әлеуметтік-экономикалық жүйе мен қоғамдық өмірге реформалар – қайта құрулар жүргізетінін мәлімдеді.
Қайта құру саясаты мемлекеттің қоғамдық-саяси институттарының бүкіл жүйесін демократияландыру және халықтың өзін-өзі басқаруын тереңдету деп түсіндірілді. Қайта құру саясатының негізгі бағыттары – қоғам өмірін демократияландыру және жариялылықты дамыту, әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету болды. Сонымен бірге 1985 жылы сәуір Пленумында әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету туралы қаулы қабылданды. Жеделдету саясатының мақсаты-өндірісті басқару әдістерін өзгертіп, ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізу арқылы халық шаруашылығын дамыту. Іс жүзінде ол өндіріс орындарын шаруашылық есепке көшіру және жекеменшік түрлерін дамыта отырып, нарықтық экономикаға бетбұрыс жасау еді. Бұл саясатты іске асыру бағытында бүкіл елде кооперативтік қозғалыс басталды. Кооперативтік шаруашылықтардың тиімді жақтары бірден байқалды. Бірақ та жеделдету бағыты ғылыми тұрғыда негізделмей асығыс енгізілген еді. Мемлекет жетекшілері экономиканы басқаруда әлі де директивалық әдістерге сүйенді. Бұл жеделдету бағытының басты қайшылығы болатын. Бірақ бұл шаралар экономиканы дағдарыстан шығара алмады. Халық шаруашылығындағы жағдай ауырлай түсті. Күнделікті тұтынатын тауарлар тапшылығы айқын сезіле бастады. Азық-түлік түрлері азайып кетті. Қоғамның саяси жүйесін жаңартпайынша экономиканы басқарудың жаңа әдістері нәтиже бермейтіндігі дәлеледенді.
1987 жылы қазанда КОКП ОК Пленумында Мәскеу қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы Борис Ельцин қайта құру мен реформалардың жүзеге асырылуының баяулығын қатты сынға алды. 1987 жылы қарашада Қазан төңкерісінің 70 жылдық мерекелік мәжілісі болып өтті. Онда М.С.Горбачев кеңестік қоғамның дамуының негізгі тарихи кезеңдеріне саяси баға берді. Бас хатшының баяндамасында сталинизм қылмысты құбылыс деп танылып, тарих «ақтаңдақтары» жаңа тұрғыдан қаралуы тиіс деген қорытынды жасалды.
1988 жылы маусымда КОКП ХІХ Бүкілодақтық конференциясы өткізілді. Конференцияда қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына жан-жақты талдау жасалды. Онда партия басшылары тарапынан саяси жүйеге реформа жүргізбейінше әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жасау мүмкін еместігі мойындалды. Қоғамның саяси және әлеуметтік өміріндегі қайшылықтар күшейе берді. Мемлекеттік жоспарлау барысында республикалар мүддесі екінші кезекке ысырылды. Өйткені қазба байлықтан түскен табыстар республикаларға аз мөлшерде ғана беріліп, жергілікті халық оның игілігін көре алмады. Тұтыну тауарларының 60 пайызы шеттен тасымалданды. Ғылым мен мәдениет, білім беру салаларын қаржыландыруда «бюджеттік қалдық» ұстанымы сақталып қалды. Рухани салада да терең қайшылықтар орын алды. Мәдениет халықтық дәстүрінен, ұлттық келбетінен айырыла бастады. Қазақ тілі қоғамдық қызметінен айырылып, тұрмыстық тіл деңгейіне түсті. Нәтижесінде 1954-1986 жылдары 600-ден астам қазақ тілінде оқытатын мектептер жабылды.
Маңызды саяси шешімдер Мәскеуде қабылданып, одақтас республикаларға оларды орындау үшін бұйрық ретінде жіберіліп отырды. Орталықтың шешімдерімен келіспеу, оған сын айту «ұлтшылдық» ретінде бағаланды. Қазақстан халқының көз алдында Арал мен Семей экологиялық қасіреті қалыптасып жатты. Кеңес қоғамында адамдардың әлеуметтік немқұрайдылығы күшейді.
2. 1986 жылы ақпан-наурызды Қазақстан Компартиясының ХVІ съезі болып өтті. Съезде әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың жекеленген кемшіліктерін сынаумен ғана шектелді.
Республикамызды 1960-1962 және 1964-1986 жылдар аралығында ұзақ уақыт басқарып, еліміздің өсіп-өркендеуіне зор үлесін қосқан Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев (1912-1993) болды. Ол КОКП ОК Саяси Бюросының мүшесі әрі үш мәрте Социалистік Еңбек Ері атағын алды. Д.А. Қонаевтың қайраткерлігі мен адамгершілік қасиеттері де халыққа мәлім еді. Мемлекет қайраткері ретінде Д.А. Қонаев та сол әміршіл-әкімшіл жүйенің перзенті болды. Сондықтан да Қонаевтың саяси тағдырын Кремль шешті.
1986 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы ОК-нің V Пленумы шақырылды. Пленумда ұйымдастыру мәселесі қаралып, ол не бары 18 минутқа созылды. Пленумның қаулысы бойынша КОКП ОК өкілі Г.Разумовскийдің ұсынысымен Қазақ КСР КП ОК-нің бірінші хатшысы Д.А. Қонев қызметінен алынды. Қазақ КСР КП ОК-нің І-ші хатшысы болып Ульяновск облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы болып істеген Геннадий Колбин тағайындалды (1986-1989).
3. Орталықтың мұндай өктемдігі қазақ халқының тарапынан заңды наразылық туғызды. Өйткені қоғам өмірін қайта құрамыз, демократия мен жариялылық орнатамыз деп ұрандаған пратия басшылығының бұл саяси қадамына халық бірден қарсылық білдірді. 1986 жылы 17 желтоқсанда Алматыда қазақ жастарының жаппай толқуы басталды. Мұндай наразылық шерулері республиканың басқа қалаларында да ұйымдастырылды.
Желтоқсан көтерілісінің сылтауы Г.В. Колбиннің республика басшысы болып тағайындалуы еді. Ал Желтолқсан көтерілісінің басты себептері – Мәскеудегі орталық биліктің ұлт саясатындағы әділетсіз ұстанымы мен Кеңес үкіметінің ұлттық мәдениет пен халықтың салт-дәстүріне қысым жасап,ашық түрдегі орыстандыру саясатының жүргізілуі болды. Қазақ тілінде білім беретін мектептердің жаппай жабылуы мен жоғары оқу орындарында қазақ тілінде білім беретін бөлімдердің болмауы да ауылдан қалаға келген жастар үшін ауыр психологиялық қысым болатын. Қайта құру жариялаған демократиялық ұсынымдар арасындағы қарамаа-қайшылықтар, яғни орталық партия басшылығының сөзі мен ісіндегі сәйкессіздік те халықтың ашу-ызасын туғызған еді.
Жастардың наразылығы бейбіт әрі саяси сипатта басталды. Басқа ұлт өкілдеріне қарсылық пен мемлекеттік құрылысты өзгерту туралы үндеулер көтерілген жоқ. Конституцияға қайшы келетін саяси талаптар да қойылған жоқ болатын. Алайда партия басшылығы саяси наразылықты өкімет билігіне төнген қатер деп бағалады. Сол себепті бірден Алматы гарнизоны әскери дайындыққа келтірілді. КСРО Ішкі Істер министрі А. Власов КСРО-ның 8 қаласынан Алматыға Ішкі Істер министрлігі әскерлерінің арнайы бөлімдерін жіберуге шешім қабылдады. Бұл билік тарапынан жасалған Конституцияға қайшы келетін заңсыз әрекет еді. Бейбіт шеруді тарату мақсатында билік арнайы «Боран» («Метель») операциясын жасады. Бұл операцияға Г.Колбиннің өзі жетекшілік жасады. Кеңес әскері халыққа қарсы сойылдар, саперлік күректер, арнайы үйретілген иттер, су шашатын машиналар сияқты қару түрлерін қолданды. Осылайша Компратия мен Кеңестік өкімет билігі адамзатқа қарсы жасалған қылмыстың басты ұйымдастырушысына айналды. Мыңдаған қазақ жігіттері мен қыздары Желтоқсан көтерілісінің құрбандары болды. Солардың бірі Алматы архитектурақұрылыс институтының студенті Қайрат Рысқұлбеков болды. 1988 жылы КСРО Жоғарғы Соты оған берілген ату жазасын 20 жыл бас бостандығынан айыру жазасымен ауыстырды. Өкінішке орай, ол 1988 жылы мамырда белгісіз жағдайларда қайтыс болды. 1996 жылы 9 желтоқсанда Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығымен Қ.Рысқұлбековқа Халық Қаһарманы атағы берілді.
Соңғы деректерге қарағанда, 17-19 желтоқсанда алаңға 60 мыңдай адам шыққан. 8 мыңнан астам адамды ұстап, қаланың сыртына апарып тастаған. 103 азаматқа айып тағылып, бас бостандығынан айырылса, 2 азамат – Қ.Рысқұлбеков пен Мырзағұл Әбдіқұлов ату жазасына кесілді. Жүзден астам адам 1,5 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды. 52 адам партиядан және 787 адам комсомол қатарынан шығарылып, жоғарғы оқу орындарының 12 ректоры қызметінен алынды. Ішкі Істер министрлігінен 1200 адам, Денсаулық сақтау және Көлік министрлігіен 309 адам жұмыстан шығарылды.
1987 жылы шілдеде КОКП ОК «Қазақ республикалық партия ұйымдарының еңбекшілерге интернационалдық және патриоттық тәрбие берудегі жұмыстары туралы» қаулы қабылдады. Бұл қаулыда Желтоқсан көтерілісі «қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағаланды. Ресми билік қазақ халқының саясит наразылығының маңызын төмендету мақсатымен оны қатардағы оқиға ретінде бағалаған болатын. Бірақ ол, шын мәнінде, қазақ халқының отарлық саясатқа ғасырлар бойы үздіксіз жүргізіп келген ұлт-азаттық күресінің заңды жалғасы еді. Сондықтан да қазақ жастарының тоталитарлық жүйеге қарсы саясии наразылығы көтерілісі деңгейіне жеткен құбылыс болды.
1989 жылы мамыр-маусым айларында КСРО Халық депутаттарының І съезінде қоғам қайраткері М.Шаханов СОКП басшылығынан «Желтоқсан көтерілісіне» әділ баға беруді талап етті. М.Шахановтың талабына алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдері қолдау білдірді. Солардың ішінде белсенді саяси қолдау білдірген академик А.Сахаров болды. Осындай талаптың нәтижесінде Желтоқсан оқиғаларына байланысты түпкілікті баға беру жөніндегі комиссия құрылды. Комиссия төрағасы болып КСРО халық депутаты, ақын М.Шаханов белгіленді. Комиссияның құқықтық тұрғыдағы жан-жақты талдауларынан кейін қаулыдағы «қазақ ұлтшылдығы» деген айып қате деп мойындалды. Бұл Желтоқсан көтерілісіне қатысты трихи шындықты қалпына келтірудің бастамасы еді.
1990 жылғы 24 қыркүйектегі Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының қаулысында бейбіт шерудің жаппай тәртіпсіздікке ұласып кетуінің себебі көрсетілді. Бұл республика басшылығының саяси дәрменсіздігі, қиын жағдайда бейбіт жол көрсете алмауы мен партия жетекшілерінің қарулы күшке сүйенуі болған еді. Өйткені Челябинск, Новосибирск, Ташкент, Уфа, Тбилиси т.б. қалалардан әкелінген әскери бөлімдердің жауынгерлерінің қатыгездікпен жасаған әрекеттері қазақ жастарын да жауап қайтаруға мәжбүр етті.
1991 жылы желтоқсанда 1986 жылғы 17-19 желтоқсан көтерілісіне қатысқаны үшін жауапқа тартылған азаматтарды ақтау жөнінде Елбасы Н.Назарбаевтың Жарлығы шықты. Жарлық негізінде қылмыстық жауапқа тартылған жастарды ақтау және Ішкі Істер бөлімінің әскери қызметкерлері мен құқық қорғау органдары қызметкерлерін мемлекеттік наградалармен марапаттау жөніндегі Жарлықтың күшін жою жүзеге асырылды. Ал 17 желтоқсан – Демократиялық жаңару күні деп жарияланды. 2006 жылы Желтоқсан көтерілісінің 20 жылдығына орай Алматыда «Тәуелсіздік таңы» ескерткіші орнатылып, республика бойынша ғылыми конференциялар, еске алу кештері өткізілді.
Желтоқсан көтерілісінің саяси және тарихи маңызы өте зор болды. Біріншіден, Желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы демократиялық өзгерістерге жол ашып берді; екіншіден, Желтоқсан көтерілісі қазақ халқының ұлттық рухы мен саяси санасының өрлеуіне алғышарт жасады; үшіншіден, әлемдік қауымдастыққа өркениетті қазақ деген халықтың бар екенін паш етті; төртіншіден, тоталитарлық жүйенің ыдырау процесін жеделдетті; бесіншіден, қазақ халқының тәуелсіздігіне жол ашты.
Желтоқсан көтерілісі халқтың тарихи санасы мен ұлттық рухының жаңғыруына күшті әсер етті. Өйткені осы Желтоқсан көтерілісінен кейін елімізде қоғамдық қозғалыстар қызметін жандандыра түсті.
Ресми емес қозғалыстың дамуы Қазақстанның қоғамдық өміріндегі заңды құбылыс еді, оның бастама негізі экономикалық қозғалыс, сондай-ақ жоғарыда атап көрсеткендей Алматыдағы желтоқсан оқиғасынан кейін республикада туған қоғамдық-саяси ахуал болды. 1987 жылы тамызда тұңғыш тәуелсіз ұйым - әлеуметтік – экологиялық «инициатива» құрылып, ол өз алдына соғысқа қарсы тұру, экологиялық, адамгершілік және бейбітшілікті қорғау идеяларын, жариялылық, демократияландыру, әлеуметтік теңдік және әділеттік принциптері негізінде халықтың әлеуметтік белсенділігін көтеруге көмектесу, жұртшылықтың, ұжымның, жеке адамдардың бастамаларына моральдық және ұйымдық, құқықтық, кеңес беру, ақпараттық, эксперттік қолдау көрсету мақсатын қойды. Кейінірек «Жасыл майдан» Қазақстанның социалистік-демократиялық партиясы бөлініп шықты. Ядролық қаруға қарсы «Невада-Семей» қозғалысы (1989 жыл, О.Сүлейменов ұйымдастырған) және Арал, Балқаш, Қазақстан экологиясының проблемалары жөніндегі қоғамдық комитет (М.Шаханов басқарды) экологиялық ұйымдарға айналды. 1989 жылы «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы құрылды. Бұл қоғам сталиндік реппрессия құрбандарын ақтау ісі мен тарихи шындық пен әділеттілікті қалпына келтіру қызметін атқарып келеді. Сонымен қатар жұмысшылар қозғалысы елеулі саяси күшке айналды. Оның қатарында Қарағанды көмір бассейні шахтерлері ерекше рөл атқарды. Таза экономикалық талаптан басталған олар шапшаң саяси сипат алды. Жұмысшылардың облыстық ереуіл комитеті 1989 жылдан бастап қызмет істейді. Ол Қарағанды облысы еңбекшілерінің одағына ұжымдық мүше ретінде кіреді. Жаңаөзендегі оқиға (1989 ж.) әлеуметтік – экономикалық саладағы көкейтесті проблемаларды жарыққа шығарды, ол инфрақұрылымның мешеулігінен, өндірістік күштерді орналастырудағы қателіктердің салдарынан жергілікті халық жұмыссыз жүргенде вахталық әдісті қолдану практиксыаның берік орын алуынан туды. Әйелдер кеңесіне балама ұйымдар әдеттен тыс төменнен пайда болды. Солдат аналардың комитеттері, Қазақстан мұсылман әйелдерінің лигасы, көп балалы аналар, жанұялар одағы, «Айша», «Ақ отау» және т.б. іскер әйелдер ассоциациясы құрылды. Республикадағы күштердің саяси орналасуында жастар қозғалысы елеулі орын алды. 1991 жылы күзге дейін оның қатарында республика жастар ұйымдарының комитеттері, Қазақстан ЛКЖО т.б. 48 ұйымдар мен құрылымдар болды.
1990 жылдың жазында азаматтық «Азат» қозғалысы және «Азат» саяси партиясы пайда болды. «Азат» өзінің басты мақсатын тәуелсіз мелекеттер достастығы шеңберінде Қазақстанның мемлекеттік егемендігі үшін күрес деп белгіледі. Республикада 1991 жылы барлығы 120-дан астам дербес бірлестіктер болды.
Алматыдағы 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінен кейін КСРО-ның басқа аймақтарында өз еркіндіктері үшін орталықтың басқару жүйесіне қарсы жаппай наразылықтар туа бастады. Мұның бәрі Кеңес Одағының ыдырауы мен оның аумағында тәуелсіз мем лекеттердің құрылуына негіз болды.
4. 80-жылдардың соңында Кеңес мемлекеті ыдырай бастағаны белгілі. Халық депутаттары I съезінің өзінде-ақ және партиялық форумдарда егемендік, экономикалық дербестік, орталық пен федерацияның мүшелері арасында өкілеттікті бөлісу, жаңа Одақтық шарттар жасасу идеялары талқылана бастады. Демократиялық қайта құрылыстардың және ұлттық сананың ояну процестерінің дамуы, оқиғалардың даму барысы партиялық және мемлекеттік басшылық тарапынан осыған сай орталық пен одақтас республикалардың қарым-қатынасын үйлестіретін шаралар қолдануды талап етті. Жаңа шындық жағдайды есепке ала отырып, Одақты қайта құру идеясы кеңінен қолдау тапты және ол «төменнен»- автономиялық және одақтас республикалардан көтерілді. Қазақ КСР-да республиканың өзін-өзі басқару, өзін-өзі қаржыландыру концепциясы жасалды, онда Қазақстан территориясындағы табиғи байлықтар мен өндірістік құрал-жабдықтарына, оның ішінде өнеркәсіптің негізі болып табылатын салалық кәсіпорындарына республикаынң меншіктік құқы дәлелденді. Республиканың егемендігін саяси және экономикалық салада нақты түрде қамтамасыз ету қажеттігі туралы батыл мәлімденді. Қоғамды жаңартуға бағытталған қозғалысты Н.Ә.Назарбаев басқарды. Ол демократиялық реформалар жүргізу және әлеуметтік прогресс, ұлтаралық ынтымақтастықты сақтау, саяси тұрақтылықты сақтауға баса көңіл бөлу саясатын ұстанды. Бірақ Қазақстанда басталған әміршіл-әкімшілдік жүйені күйретуге мемлекеттік басқару құрылымының Қазақстан коммунистік партиясының қатаң билігі кедергі жасады. Жекелеген партия ұйымдарының өз жұмыстарының жаңа талаптарға сай қайта құруға бағытталған талпыныстары елеулі нәтиже бермеді. 1988 жылдан бастап жаңа туып келе жатқан оппоненттер тарапынан Қазақстан Компартиясына сын айтыла бастады. Бұл партияның іргесі шайқала бастады.
Қазақстан халқының елеулі дәрежесінде саясаттануы жұртшылықтың республикадағы істердің жағдайына қанағаттанбайтындығының, олардың дағдарыстан шығудың жолын ортақтасып іздеуінің көрінісі еді.
Қоғамдық демократияландыруда халық депутаттары Кеңесінің заң шығару қызметі маңызды рөл атқарды. Бұл салада 12-ші шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесі (1990 ж. сәуірден) жетекші орын алды. 1990-1991 жылдары қабылданған республика заңдарында әрбір адамның мұқият зерттеліп жасалған, құқықтық және әділеттік процедуралар арқылы заң жүзінде бекітілген бостандықтары мен адамгершілік қасиеттерін көрсетуіне қажетті жағдайларды қамтамасыз етуге зор көңіл бөлінді. Қалыптасқан шындық жағдайдың талаптарына сай Республика заңдарын жаңарту құқықтық мемлекет құру жолындағы елеулі қадам болды. Заңдар Қазақстанның саяси және экономикалық егемендігін іс жүзінде нығайтуға, демократия жолына бүкіл саналы күштерді топттастыруға тиіс еді. Олар азаматтардың құқықтарын едәуір кеңейтті, республиканы мекендейтін барлық ұлттар адамдардың талап-тілегіне жауап беретін болды. Республика парламентінің қазақ тіліне мемлекеттік тіл дәрежесін берген «Қазақ КСР-нің тіл туралы» заңын қабылдауы тарихи оқиға болды. Елдегі мемлекеттік өкімет билігі жүйесі мен экономиканың шұғыл күйреуі жағдайында Қазақстанда саяси және экономикалық өмірді тұрақтандыруға көмектесетін президенттік басқарудың енгізілуі заңды еді. 1990 жылы 24 сәуірде Республика Жоғары Кеңесі Қазақ КСР-нің Президенті лауазымын белгіледі, парламент сессиясында жасырын дауыс беру нәтижесінде оған Н.Назарбаев сайланды. Президенттің Семей полигонында ядролық сынаққа тиым салу, Ұлы Отан соғысына қатысқандар мен оларға теңестірілген азаматтарға әлеуметтік көмек көрсету шаралары туралы жарлықтары Қазақстанда демократиялық қайта құрулар жүргізудің өзіндік бір белесі болды. Республика Жоғары Кеңесінің төралқасы 1986 жылы 17 - 18 желтоқсанда Алматыда болған оқиғаға байланысты жағдайға түпкілікті баға беру жөнінде арнаулы комиссия құрды.
1990 жылы 25-қазанда республика Жоғарғы Кеңесі Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады. Егемендік алу Қазақстанда жалпы демократиялық процестердің барысын шапшаңдатты. 1991 жылдың ортасында-ақ Қазақстан басқа республикалармен бірге іс жүзінде орталыққа оппозицияда болды. Қазақстанның бастамасы бойынша Белоруссиямен, Украинамен, Ресеймен және басқа республикалармен бір-бірінің егемендігін, қалыптасқан шекараларды, орнатылып жатқан өзара пайдалы экономикалық байланыстарды мойындау туралы екіжақты келісімдер жасалды. 1990 жылы желтоқсанда 4 республика – Ресей, Украина, Белоруссия және Қазақстан егеменді мемлекеттер одағын құру туралы инициатива жасады, Новоогарев келісімін талдап, жасау жөніндегі бірлескен жұмыс басталды. 1991 жылы тамыздағы оқиға бұл жұмысты үзіп жіберді, КСРО-ның күйреуін және бұрынғы одақтас республикалардың, оның ішінде Қазақстанның егемендік алуын шапшаңдатты. КОКП, оның бір бөлігі Қазақстан Компартиясы тарихи аренадан кетті.
1990 жылы желтоқсанда 4 республика – Ресей, Украина, белоруссия және Қазақстан егеменді мемлекеттер одағын құру туралы инициатива жасады, Новогорев келісімін талдап, жасау жөніндегі бірлескен жұмыс басталды. 1991 жылы тамыздағы оқиға бұл жұмысты үзіп жіберді, КСРО-ның күйреуін және бұрынғы одақтас республикалардың, оның ішінде Қазақстанның егемендік алуын шапшаңдатты. КОКП, оның бір бөлігі Қазақстан Компартиясы тарихи аренадан кетті. Осындай күрделі жағдайда Қакзақ мемлекеттілігі шеңберінде республикадағы жоғарғы атқарушы және билік жүргізуші өкімет басшысы ретінде Қазақ КСР-нің президентіне жеткілікті өкілеттік беру қажеттігі туды. Бұндай өкілеттіліктер республика парламенті 1991 жылы 20-қарашада қабылданған Қазақ КСР-нің «Қазақ КСР-да мемлекеттік өкімет билігімен басқару құүрылымын жетілдіру және Қазақ КСР конституциясына (негізгі затына) өзгерістер мен қосымшалар енгізу туралы» Заңы бойынша берілді. 1991 жылы 1-желтоқсанда Қазақстан тарихында тұңғыш рет республика президентін жалпы халықтық сайлау өтті. Халықтың демократиялық жолмен өз еркін білдіруі арқасында Н.Ә.Назарбаев президент болды. Республикада төмендегідей өзгерістер жасалды: прокуратура, мемлекеттік қауіпсіщдік, ішкі істер, сот органдары қайта құрылды. Қазақстанның мемлекеттік қорғаныс комитеті құрылды, Президенттің одаққа бағынатын кәсіпорындар мен ұйымдарды Қазақ КСР-і үкіметінің қарамағына беру туралы, республиканың сыртқы экономикалық қызметінің дербестігін қаматамасыз ету туралы, Қазақстанда алтын запасы мен алмас қорын жасау туралы жарлықтары шықты. 1991 жылы 2- қазанда Қазақ жерінде Байқоңыр ғарыш алаңы қырық жыл өмір сүргенде тұңғыш рет оның ғарышқа бірінші ғарышкер қазақ Т.Әубәкіров ұшты. 1991 жылы 10-желтоқсанда тұңғыш президент қызметіне кірісті.
Ал 1991 жылы 16 желтоқсанда қазақтың кеңестік Социалистік республикасы Қазақстан Республикасы деп аталды. Жоғарғы Кеңес Қазақстан Республикасының өз территориясындағы бүкіл өкімет билігі өз қолында, ішкі және сыртқы саясатын дербес белгілейтін және жүргізілетін демократиялық мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. Республика тарихында жаңа кезең басталды.
Орта Азия мен Қазақстан Республикасыныңғ басшылары Ашхабадта кездесіп, Беловеж келісіміне, оның құқықтық жақтарына талдау жасады, жаңа достастықты қалыптастыруға толық құқықтық негізде қатысуға әзірліктерін білдірді. 1991 жылы 21-желтоқсанда Алматыда бұрынғы Кеңеңс Одағының құрамына кірген тәуелсіз мемлекет басшыларының кеңесінде ТМД-ны құру туралы келісімнің хаттамасына қол қойылды. Қазақстанда егемен мемлекеттік дамуының қарқынды процесі басталды. Саяси салада күшті президенттік республика құруға, кейінінрек парламенттік билікке реформа жасап, мамандандырылған жоғарғы Кеңес құруға бағыт ұсталды. Республиканың жаңа Конституциясының жобасы талқыланды. Жергілікті өзін-өзі басқару заңы негізінде облыстарда, қалаларда және аудандарда атқарушы өкімет билігіне реформа жасалды. Өтпелі кезеңге әкімдер лауазымы енгізіліп, оларға жер-жерде экономикалық жағдай, Президент пен Үкімет шешімдерінің орындалуы үшін толық жауапкершілік жүктелді. Әкімдерді тағайындау және мерзімінен бұрын алуды жоғарыдан төмен қарай: республика президенті мен жоғары тұрған әкімшіліктің әкімдері жүргізді. Бюджетті жасап, бекіту, оның орындалуын қадағалау құқы, депутаттармен жұмыс жүргізу, тұрақты комиссияның қызметіне басшылық жасау, региондар дамуының стратегиялық бағытын белгілеу, әртүрлі қоғамдық ұйымдармен байланыс жасау Кеңестің құзырына берілді. Көппартиялық жүйе қалыптастырудың бастамасы жасалды. Тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының жұмыс істеуі үшін жағдай жасалды.
Негізгі әдебиеттер:
1.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 4 т. -А.,1996.
2.Қазақстан тарихы. Очерктер. – А.,1993.
3.Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетий. –Алма-Ата, 1992.
4.Тынышпаев М. История казахского народа. -Алма-Ата, 1993.
5.Козыбаев М.К., Козыбаев И.М. История Казахстана. –А.,1991.
6.Кан Г. Қазақстан тарихы. – А., 2002.
7.Чапай М. Қазақстан тарихы. –А., 2008.
Қосымша әдебиеттер:
1.Абжанов Х. Сельская интеллигенция вчера, сегодня, завтра. -А.,90.
2.Кунаев Д.А. О моем времени. -А.,1992.
3.Кунаев Д. А. От Сталина до Горбачева. -А.,1994.
12 тақырып.Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылымы
Жоспар:
1. Қазақстан Республикасының құрылуы. Тұңғыш Президент сайлауы. Тәуелсіздік – ұлттық
және мемлекеттік құрылымның факторы ретінде.
2. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік даму стратегиясын анықтау. Мемлекеттің ішкі және
сыртқы саясатының қалыптасуы.
3. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануы. Қазақстандағы
парламентаризмнің дамуы.
4. Қазіргі қазақ мемлекеттілігінің ертедегі және Қазақ хандығындағы билікпен
салыстырмалы ерекшеліктері
80-ші жылдардың соңында Кеңес мемлекеті ыдырай бастағаны белгілі. Халық депутаттары I съезінің өзінде-ақ және партиялық форумдарда егемендік, экономикалық дербестік, орталық пен федерациялық мүшелері араксында өкілеттілікті бөлісу, жаңа Одақтық шарттар жасасу идеялары талқылана бастады. Демократиялық қайта құрылыстың және ұлттық сананың ояну процестерінің дамуы, оқиғалардың даму барысы партиялық және мемлекеттік басшылық тарапынан осыған сай орталық пен одақтас республикалдардың қарым-қатынасын үйлестіретін шаралар қолдануды талап етті. Жаңа шындық жағдайды есепке ала отырып, одақты қайта құру идеясы кеңінен қолдау тапты және ол «төменнен» автономиялық және огдақтас республикалардан көтерілді. Қазақ КСР-да республиканың өзін-өзі басқару, өзін-өзі қаржыландыру концепциясы жасалды, онда Қазақстан территориясындағы табиғи байлықтар мен өндірістік құрал-жабдықтарына, оның ішінде өнеркәсіптің негізі болып табылатын салалық кәсіпорындарына республикаынң меншіктік құқы дәлелденді. Республиканың егемендігін саяси және экономикалық салада нақты түрде қамтамасыз ету қажеттігі туралы батыл мәлімденді. Қоғамды жаңартуға бағытталған қозғалысты Н.Ә.Назарбаев басқарды. Ол демократиялық реформалар жүргізу және әлеуметтік прогресс, ұлтаралық ынтымақтастықты сақтау, саяси тұрақтылықты сақтауға баса көңіл бөлу саясатын ұстанды. Бірақ Қазақстанда басталған әміршіл-әкімшілдік жүйені күйретуге мемлекеттік басқару құрылымының Қазақстан коммунистік партиясының қатаң билігі кедергі жасады. Жекелеген партия ұйымдарының өз жұмыстарының жаңа талаптарға сай қайта құруға бағытталған талпыныстары елеулі нәтиже бермеді.1988 жылдан бастап жаңа туып келе жатқан оппоненттер тарапынан Қазақстан Ком.партиясына сын айтыла бастады. Бұл партияның іргесі шайқала бастады. Ресми емес қозғалыстың дамуы Қазақстанның қоғамдық өміріндегі заңды құбылыс еді, оның бастама негізі экономикалық қозғалыс, сондай-ақ Алматыдағы желтоқсан оқиғасынан кейін республикада туған қоғамдық-саяси ахуал болды.
1987 жылы тамызда тұңғыш тәуелсіз ұйым - әлеуметтік – экологиялық «инициатива» құрылып, ол өз алдына соғысқа қарсы тұру, экологиялық, адамгершілік жіне бейбітшілікті қорғау идеяларын, жариялылық, демократияландыру, әлеуметтік теңдік және әділеттік принциптері негізінде халықтың әлеуметтік белсенділігін көтеруге көмектесу, жұртшылықтың, ұжымның, жеке адамдардың бастамаларына моралдық және ұйымдық, құқықтық, консультациялық, ақпараттық, эксперттік қолдау көрсету мақсатын қойды. Кейінірек «жасыл майдан» Қазақстанның социалистік-демократиялық партиясы бөлініп шықты. Ядролық қаруға қарсы «Невада-Семей» қозғалысы (1989 жыл, О.Сүлейменов ұйымдастырған) және Арал, Балқаш, Қазақстан экологиясының проблемалары жөніндегі қоғамдық комитет (М.Шаханов басқарды) экологиялық ұйымдарға айналды. 1989 жылы «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы құрылды. Бұл қоғам сталиндік реппрессия құрбандарын ақтау ісі мен тарих шындық пен әділеттілікті қалпына келтіру қызметін атқарып келдеі. Жұмысшылар қозғалысы елеулі саяси күшке айналды. Оның қатарында Қарағанды көмір бассейні шахтерлері ерекше роль атқарды. Таза экологиялық талаптан басталған олар шапшаң саяси сипат алды. Жұмысшылардың облыстық ереуіл комитеті 1989 жылдан бастап қызмет істейді. Ол Қарағанды облысының еңбекшілерінің одағына ұжымдық мүше ретінде кіреді. Жаңаөзендегі оқиға (1989ж.) әлеуметтік – экологиялық саладағы көкейтесті проблемаларды жарыққа шығарды, ол инфрақұрылымның мешеулігінен, өндірістік күштерді орналастырудағы қателіктердің салдарынан жергілікті халық жұмыссыз жүргенде вахталық әдісті қолдану практиканың берік орын алуынан туды. Әйелдер кеңесіне балама ұйымдар әдеттен тыс төменнен пайда болды. Солдат аналардың комитеттері, Қазақстан мұмсылман әйелдерінің лигасы, көп балалы аналар, жанұялар одағы, «Айша», «Ақ отау» жіне т.б. іскер әйелдер ассоциациясы құрылды. Республикадағы күштердің саяси орналасуында жастар қозғалысы елеулі орын алды. 1991 жылы күзге дейін оның қатарында республика жастар ұйымының комитеттері, Қазақстан ЛКЖО т.б. 48 ұйымдар мен құрылымдар болды.
1990 жылдың ортасында «Азат» қозғалысы және «Азат» саяси партиясы пайда болды. «Азат» өзінің басты мақсатын тәуелсчіз мелекеттер достастығы шеңберінде Қазақстан мемлекеттік егемендігі үшін күрес деп белгіледі. Республикада 1991 жылы барлығы 120-дан астам дербес бірлестіктер болды.
Қазақстан халқының елеулі дәрежесінде саясаттануы жұртшылықтың республикадағы істердің жағдайына қанағаттанбайтындығының, олардың дағдарыстан шығудың жолын ортақтасып іздеуінің көрінісі еді.
Қоғамдық демократияландыруда халық депутаттары Кеңесінің заң шығару қызметі маңызды роль атқарды. Бұл салада 12-ші шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесі (1990ж сәуір) жетекші орын алды. 1990-1991 жылдары қабылданған республика заңдарында әрбір адамның мұқият зерттеліп жасалған, құқықтық және әділеттік процедуралар арқылы заң жүзінде бекітілген бостандықтары мен адамгершілік қасиеттерін көрсетуіне қажетті жағдайларды қамтамасыз етуге зор көңіл бөлінді. Республика заңдарын жаңарту құқықтық мемлекет құру жолындағы елеулі қадам болды. Заңдар Қазақстанның саяси және экономикалық егемендігін іс жүзінде нығайтуға, демократия жолына бүкіл саналы күштерді топттастыруға тиіс еді. Олар азаматтардың құқықтарын едәуір кеңейтті, республиканы мекендейтін барлық ұлттар адамдардың талап-тілегіне жауап беретін болды. Республика парламентінің қазақ тіліне мемлекеттік тіл дәрежесін берген «Қазақ КСР-ң тіл туралы» заңын қабылдауытарихи оқиға болды. Елдегі мемлекеттік өкімет билігі жүйесі мен экономиканың шұғыл күйреуі жағдайында Қазақстанда саяси және экономикалық өмірді тұрақтандыруға көһмектесетін президенттік басқарудың енгізілуі заңды еді. 1990 жылы сәуір айының 24-нде Республика Жоғары Кеңесі Қазақ КСР-нің Президенті лауазымын белгіледі, парламент сессиясында жасырын дауыс беру нәтижесінде оған Н.Назарбаев сайланды. Президенттің Семей полигонында ядролық сынаққа тиым салу, Ұлы Отан соғысына қатысқандар мен оларға теңестірілген азаматтарға әлеуметтік көмек көрсету шаралары туралы жарлықтары Қазақстанда демократиялық қайта құрулар жүргізудің өзіндік бір белесі болды. Республика Жоғары Кеңесінің төралқасы 1986 жылы 17 және 18 желтоқсанда Алматыда болған оқиғаға байланысты жағдайға түпкілікті баға беру жөнінде арнаулы комиссия құрды.
1990 жылы 25-қазанда республика Жоғары Кеңесі Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады. Егемендік алу Қазақстанда жалпы демократиялық процестердің барысын шапшаңдатты. 1991 жылы ортасында Қазақстан басқа республикалармен бірге іс жүзінде орталыққа оппозицияда болды. Қазақстанның бастамасы бойынша Белоруссиямен, Украинамен, Ресеймен және басқа республикалармен бір-бірінің егемендігін, қалыптасқан шекараларды, орнатылып жатқан өзара пайдалы экономикалық байланыстарды мойындау туралы екіжақты келісімдер жасалды.
Қазақстан Еуропадағы Қауіпсіздік пен ынтымақ кеңесінің (ОБСЕ) толық құқылы мүшесі болып, адам және аз ұлттың құқықтарының сақталуына кепілдік берді. Мұның маңызды болған бір себебі тек әлеуметтік тұрақтылық пен ұлтаралық ынтымақ ғана Қазақстанның қарқынды дами беруіне мүмкіндік береді. Мұнда барлық 17 млн. халықтың 42%- қазақтар, 37%- орыстар, 5.2% - украиндар, 4.4% немістер. 2010 жылы Қазақстан Қазақстан Еуропадағы Қауіпсіздік пен ынтымақ кеңесіне төрағалық етті. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін егемен мемлекет ретінде халықаралық аренаға шықты. 1992 жылы 3-наурызда Қазақстан БҰҰ-на кірді. Халықаралық валюта қорының, халықаралық реконструкция және даму банкінің, дүние жүзі банкінің, халықаралық даму ассоциациясының, инвестицияға кепілдік беретін көпжадты агенттіктің, инвестициялық таластарды шешу жөніндегі орталықтардың, дүние жүзі денсаулық сақтау ұйымының мүшесі болды және т.б. бірқатар ұйымдарға кірді. Біздің мемлекетті жүзден аса мемлекет таныды, олардың көбімен елшілік және өкілеттік дәрежесінде дипломатиялық қатынас орнатылды. Республиканың сыртқы саяси бағыты шекаралас мемлекеттермен, оның ішінде ТМД-ны қоса, толық сенім принциптері негізінде өзара тиімді достық қатынастысақтау, сонымен қатар барлық басқа мемлекеттер мен әділеттік және халықаралық серіктестік негізінде кең байланыстарды дамыту болып табылады. Қазақстан халқының мәдениеті мен дәстүрі қайта өрлеуде,ұлттық сана өсіп келеді. Қазақ ұлты топтаса бастады, қазақ тілі мемлекеттік тіл болды, қазақ халқының таңдаулы өкілетінің есімдері ана дүниеден орала бастады, тарихи топонимика қалпына келтірілуде, ұлттық мәдениеттің гүлденуіне жағдай жасалды. Көші-қон және азаматтық туралы заң қабылданды. 1992 жылы күзде Дүниежүзілік қазақтардың құрылтайы өткізіліп, оған 10 млн. қазақ халқының өкілдері жиналды. Экономиканың дағдарыс жағдайында республикада табиғи байлықтардың аса мол қоры барлығын негізге алатын, экономикалық қайта құрылыс пен нарықтық қатынастарға өтудің өзіндік үлгісін жүзеге асыру, рыноктар мен шаруашылық қызметі субъектілерінің баламалы меншік түрлерін қалыптастыру қажеттігі қорғаныс комплекстерін конверсиялау және ғылыми техникалық, өндірістік потенциалды неғұрлым тиімді пайдалану бағыттары ұстануда. Республика экономикасының мемлекеттік емес секторы дамытылуда. 1992 жылы орталық оның қатарында 35 акционерлік қоғам, 76 салааралық және сыртқы экономикалық ассоциациялар, 30 концерндер мен концерциумдар болды. Республикада 120 коммерциялық банк, 60 биржа, 40 қамсыздандыру және 20 лизингалық компания, 2 ірі аудиторлық орталық болды. 230 орташа өнеркәсіп орны, 11 мың кооператив, 5.5. мыңнан аса шағын кәсіпорындар бар. Ауыл шаруашылығында 8 мыңдай шаруа қожалығы бар. 1806 кәсіпорын мен ұйым жекешелендірілді; 2/3-і ұжымдық, 1/4 –і жеке меншікке өтті. Сыртқы экономикалық саясатта шетелдік капитал, техника мен технология кеңінен пайдаланылуда. Республика территориясында сыртқы экономикалық байланысқа қатынасатын 1085 өнеркәсіп тіркелген, халық шаруашылығына ТМД елдері көлемінде ең көп шетелдік инвестиция енген. Аса ірі шетелдік фирмалармен, корпорациялармен, соның ішінде «Дау кемекал», «Бритиш петролиум», француздық «Эльф Акитен» т.б. келісімдер жасалды. Қазақстан экономикасына аса ірі капитал тартудың айқын мысалы 40 жылға «Тенгизшевройл» бірлескен кәсіпорын құру туралы меморандумға қол қойылуы болды. Бірлескен кәсіпорындардың қызмет істеген бүкіл мерзімі бойында табыстық 80% Қазақстанға, 20% шевронға тиісті. 1993 жылы 28-қаңтарда республиканың Жоғары Кеңесі құқықтық мемлекет құрудың ірге тасы, оның мемлекеттігінің тәуелсіздігін қамтамасыз етудің, экономикалық, мәдени және ғылыми-техникалық прогресс жолымен алға баса беруінің кепілі болып табылған Тәуелсіз Қазақстан Конституциясын қабылдады. Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданды. Конституция бойынша Қазақстан Республикасы өзінің барлық азаматтарына бірдей құқық қамтамасыз ететін демократиялық, зиялы және біртұтас мемлекет. Оның территориясының тұтастығы, бөлінбейтіндігі және қол сұғуға болмайтындығы атап көрсетілген. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік өкімет билігі оның Заң шығарушы, атқарушы және сот билігіне бөлінетін принципіне негізделген, мемлекеттік өкімет билігінің бірден-бір қайнар көзі – Қазақстан халқы.
«Қазақстан - 2050» - қалыптасқан мемлекеттік жаңа саяси бағыты» Стратегиясында рухани тұтастану мен ұрпақтар жалғастығы, ұлттық сана-сезім мен жаңа қазақстандық патриотизмнің белгіленген бағдарға орай қалыптасуы мәселелерімен сабақтас сауалдардың маңыздылығына тоқтала отырып, Президент жақын болашақта аса қуатты да күшті Қазақстан мемлекетінөркениетті жолмен құруға барлық жағдай жасалғандығына айрықша назар аударды.
3.Қазақстан Республикасының Парламенті. Конституция. Сыртқы саясат.Қазақстан империяның билігінде өмір сүруден құтылғаннан кейін, мемлекеттік тәуелсіздікті нығайтудың шаралары жедел қарқынмен жүргізіле бастады. 1990 жылдың басында сайланған Жоғары Кеңестің ХІІ шақырылған құрамы бұрынғыдай жылына екі рет формалды мәжілістерін өткізіп, тарап кетіп отырмай, шын мәніндегі парламенттің атқаратын төл ісімен-заң шығарумен тұрақты айналыса бастады. 1992 жылдың маусымында тәуелсіз Қазақстанның Елтаңбасы мен Туының жаңа үлгілері қабылданды. 1992-1993 жылдар ішінде Жоғарғы Кеңес тағы бірқатар маңызды экономикалық және әлеуметтік заңдар қабылдады. Өзі өмір сүрген 4 жылға жуық уақыт ішінде Жоғарғы Кеңес 250-ден астам заңдар мен мемлекеттік маңызы бар құжаттарға жолдама берді.
1993 жылы қаңтардың 28-күні Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды. Бұл Конституция өтпелі кезеңнің ахуалын сипаттайтын құжат ретінде, жүріп жатқан реформаларға байланысты міндеттерді, әлеуметтік-экономикалық және саяси мәселелерді шешуге бағытталды. Конституция қарама-қайшылықты жағдайда әзірленіп, қабылданды. Оның дайындалу үрдісіне түрлі саяси күштер әсер етуге тырысты. Дегенмен өзінің өтпелі дәуірге лайық сипатына қарамастан, бұл құжат екі жыл бойы республиканың Негізгі заңы ретіндегі өзінің тарихи міндетін атқарды.
Кеңестер таратылып, мемлекеттік және атқарушы билік тұтастай өз қарауына берілгеннен кейін, Президент 1993 жылдың 9 желтоқсанында Қазақстан Республикасының Сайлау туралы кодексін қабылдау туралы Жарлыққа қол қойды. Жаңа заңға сәйкес ҚР-ның Жоғарғы Кеңесіне және мәслихат деп атала бастаған жергілікті билік органдарына сайлау өткізу 1994 жылдың 7 наурызына белгіленді. Республикада алғаша рет көппартиялық негізде, шын мәнінде заң шығаруға қабілетті парламент сайланды. Білімі мен мамандығы жағынан депутаттар құрамы заң жобаларын жасап, қабылдай алатындай деңгейде болды.
ҚР Президентінің ұсынысымен 1995 жылы 30 тамызда өткен республикалық референдумда мемлекетіміздің жаңа Конституциясы қабылданды. 1995 жылғы Конституцияның негізіне алдымен адам мен азаматтың құқықтары алынды. Республиканың жаңа Конституциясында заң шығарушы, атқарушы және сот билігі жүйелерінің міндеттері мен олардың өзара қатынастары барынша нақтылы айқындалған.
Конституция 98 бапты біріктіретін 9 бөлімнен тұрады. Ол бойынша Қазақстан парламенті тұрақты істейтін екі палатадан-Сенат пен Мәжілістен тұрады.
Қазақстан Республикасы сыртқы саясаттағы нақты қадамдарын тек толық тәуелсіздікке қол жеткізген кезден-1991 жылдың 16 желтоқсаннан бастады. Осы кезден бастап Қазақстан Республикасы халықаралық құқық субъектісі ретінде дүниежүзілік қатынастар аренасына шықты. 1991 жылдың аяғына дейінгі екі аптаның ішінде Қазақстанның тәуелсіздігін 18 ел таныды. Шет елдердің Қазақстанды тану үрдісі ауқымды және біршама жылдам жүрді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылында елімізді 108 мемлекет танып, оның 70-інің дипломдық өкілдіктері ел астанасында жұмысқа кірісті. 1992 жылдың наурызында Қазақстан БҰҰ-на мүше болып қабылданды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі аз уақыт ішінде Қазақстанның сыртқы саясатта ұстанатын тұрғылары айқындалды. Қазақстан Еуропаны Азия-Тынық мұхит өңірімен байланыстыратын сыртқы саяси және стратегиялық тиімді кеңестікті алып жатыр. Осы факторды тиімді пайдалану үшін Ресей мен Қытай мемлекеттерімен ынтымақтаса отырып, келер ғасырлардың босағасын бірлікте аттаудың маңызы зор.
1992 жылдың 25 мамырында Мәскеуде Ресеймен достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартқа қол қойылды. Бұл құжатта екі жақты ынтымақтастыратын экономикадан бастап әскери-саяси шараларға дейінгі күллі мәселелер қамтылды. Қазақстанның Қытай Халық Республикасымен қатынастарында да қомақты халықаралық құқықтық негіз қаланды. Бұл елмен екі арада елу шақты келісімдер мен хаттамалар жасалды.
Қазақстан ежелден тарихи тағдырлас, этностық туыс елдермен--Әзірбайжанмен, Өзбекстанмен, Қырғызстанмен, Түркменстанмен сан салалы байланыстар жасап келеді. ҚР-ның соңғы жылдардағы сыртқы саясатында Шанхай ынтымақтастық ұйымы аталған басқосулар айтарлықтай орын алды. 1996 жылы 26 сәуірде Қытайдың Шанхай қаласында шекаралары шектесіп жатқан 5 мемлекет-Қазақстан Республикасы, Қырғызстан, ҚХР, Ресей,Тәжік Республикасы басшылары алғашқы кездесуі өтті. Қазақстан 2010 жылы ЕЫҚҰ-натөрағалық ету құқына ие болды

13 тақырып. Экономикалық дамудың қазақстандық моделі
Жоспар:
1. Өтпелі кезеңнің қиындықтары, экономикалық дағдарыс, әлеуметтік қайшылықтар.
2. Қазақстандағы экономикалық қайта құрулардың кезеңдері және оның нәтижелері.
3. Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Индустриялдық-инновациялық дамудың Мемлекеттік
бағдарламасы.
4. ЭКСПО-2017 көрмесінің Қазақстан үшін маңызы.
1.Өтпелі экономиканы қайта қүру процесінде жаңа экономика-лық жүйенің, үлттық экономика үлгісінің нышандары мен негізгі белгілері байқалып, күшіне ене бастады. Өтпелі экономикадағы қайта қүрудың нарық жүйесін қалыптастыру мен халық шаруашы-лығының құрылымын қайта қүру сияқты екі негізгі бағытты жеке атап өткен орынды.
Реформалаудың алғашқы сатысында ең алдымен нарық жүйе-сінің немесе нарықтық экономиканың негіздерін қүру мақсаты қойылды. Ал басқа қайта қүрулар, яғни экономиканы мемлекеттік реттеудің жаңа түрін қүру, кәсіпкерлікті қалыптастыру және тіпті ашық экономиканы қалыптастырудың өзі де - экономиканың нарықтық негізінің қүрылу шамасына орай дами алады.
Осы мәселе өтпелі экономикада қазіргі бар нарықтық экономи-каның нысанын жетілдіруге емес нарық жүйесін қайта қүруға ерекше назар аударылатынына байланысты туындап отыр. Бүл тарихта бұрын болмаған ерекше тарихи мәселе. Тарихта алғаш-қы рет нарықтық механизмдер экономиканың бүрынғы нарықтық емес қүрылымының негізінде ғана емес басқа мемлекеттердің дамыған нарықтық шаруашылықтарымен түрақты ықпалдасу жағдайында қүрылады. Бір жағынан, бүл нарықтық экономиканы қүруды жеңілдетеді, ал екінші жағынан - басқа мемлекеттердің өтпелі экономикаларында өзінің, нарықтық, тиімділік өлшемдері бар болуына байланысты осы процесті күрделендіреді.
Социалистік елдерде тауарлы-ақша қатынастары болғанын және олардың баға, пайда, табыс, бюджет, салық, қаржы және банк жүйесі және т.б. сияқты негізгі белгілер тән екенін атап өту қажет. Алайда аталмыш белгілер экономиканың нарықтық екенін білдірмейді. Бүл елдерде нарыққа бейімделген дербес жеке үдайы өндіріс жүмыс істемеді. Еңбекақы, қаржы ресурстары орталықтан-дырып бөлу шеңберінде қалыптастырылды, кәсіпорындардың арасында бәсекелестік болмады. Банктер жеке капитал мен кәсіп-керлікке қызмет көрсететін институт қана емес мемлекет пен бюджет алушылардың арасындағы делдал ғана болды. Осының барлығы нарықтық қатынастардың тек ресми түрде болғанын растайды. Тауарлы-ақша қатынастары мемлекеттік экономика шеңберіндегі нарықтық емес өндіріс, қоғамдық өнімді бөлу мен түтыну деп саналды. Дамыған елдердің нарықтық экономикасы-ның бүкіл қүрылымы, социалистік елдердің тәжірибесі нарықтық экономиканың жекелеген қағидалары мен нақты нарықтық қаты-настар жүйесінің болуын теориялық жағынан маңызды екенін көрсетеді.
Нарықтық экономика жүйесі барлық басқа қатынастардың негізі ретінде үзақ уақыт бойындағы қайта қүрудың өнімі. Аталрауға әкеп соқтырады. Нәтижесінде азаматтардың жағдайы өте ерекшеленетін, қатаң бәсекелестікке негізделген, қазақстандық экономиканың ашық үлгісі пайда болуы мүмкін және экономика толықтай ашық болған жағдайда Қазақстанның басқа мемлекет-тердің шикізат базасына айналуы ықтимал. Екінші жағынан, әлеу-меттік бағдарды қатаң әрі үстірт үстану салдарынан кәсіпкер-ліктің, яғни нарық шаруашылығының әлеуеті әлсірейді, әлеуметтік сала арқылы мемлекеттік реттеудің рөлі артады. Бүкіл экономи-каны саналы түрде реттеуге біркелкі бағдарланудың салдары күшейе түседі. Бүл жағдайда нарықтық кәсіпкерліктің негіздері шайқалады, нарықтық тенденциялар нашарлайды, экономиканы реформалауды тежеуі мүмкін. Бүл жағдайда осы тәсілмедемеге орай әлеуметтік түрақты экономиканың ұлттық аралас үлгісін жүйелі үстанған дүрыс.
Нақты қайта қүру барысы Қазақстанның үлттық экономикасы-ның осы үлгісін қалыптастыру процесінің басталғанын айғақтайды.
2.Қайта құрудың негізгі кезеңдері. Трансформациялық құлдырау мен оның жай-күйі
Еліміздің үлттық экономикасының түрақты үлгісін қалыптас-тыру - үзақ уақытқа жалғасатын әрі бірнеше кезеңнен түратын процесс. Мүның өзінде қайта қүрудың бүрынғы және жаңа шару-ашылық жүргізу жүйелері жөнімен үйлеспейтін алғашқы кезеңін-де қиындық көп кездеседі. Оеының салдарынан қайта қүру бары-сын орынсыз жылдамдату, үтымды экономикалық шешімдерге саяси факторлардың орынсыз нұсқан келтіруі, жалпыүлттық мүд-делерге жеке меншік мүдделердің асып түсуі және т.б. ықтимал қиындықтар да үшырасады.
Бүгінгі таңда егемен Қазақстанның дамуын үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең 1991 жылдың соңы - 1992 жылдың басында, пікірталас пен саяси күрес барысында түбегейлі қайта қүру жөнін-де салиқалы шешімдер қабылданған кезде басталып, XX ғасыр-дың 90-жылдарының соңында аяқталды.
Пікірталас пен КСРО Үкіметінің бүрынғы жүйе негізінде түебе-гейлі реформаларды жүзеге асыруға әрекет жасау барысында эко-номиканы реформалаудың кертартпалықтан бастап түбегейлі түрге дейінгі әр түрлі тәсілдемелерінің бары белгілі болды. КСРО Үкіметінде лауазымды тұлғалар қызметін ауыстырды, академик Л.И. Абалкиннің басшылығымен Экономикалық реформа жөнінде-гі комитет құрылып, «500 күн» бағдарламасы, Экономикалық ре-формаларды тереңдету бағдарламасы мен бірқатар басқа да бағ-дарлама мен үсыныс жасалды. 1989-1991 жылдары кеңестік эко-номикалық жүйені қайта құру проблемасын талқылау барысында-ғы дау-дамайдың соңында КСРО Президенті экономиканы түбе-гейлі ырықтандыруға бағытталған бірқатар Жарлығына қол қой-ды. Осылайша кеңес жүйесінің басқа қағидаларға негізделген өтпелі экономикаға көшуі басталды.
Бұрынғы кеңес республикаларының, оның ішінде Қазақстан экономикасының дамуындағы жаңа кезең егемендік алумен байла-нысты. 1990 жылғы 25 қазанда «Қазақстан Республикасының мем-лекеттік егемендігі туралы декларация туралы» қаулы қабылдан-ды. Командалық-әкімшілік экономика нарықтық экономика болып қайта қүрылуын бірқатар заңнама актісімен, яғни «Қазақ ССР нің нарыққа көшу бағдарламасы туралы» қаулысымен (1990 жылғы 26 қазан), «Қазақ ССР нің экономикасын тұрақтандыру бағдарла-масы туралы» қаулысымен (1990 жылғы 6 желтоқсан), «Қазақ ССР Үкіметі мен жергілікті басқару Кеңес органдарьшың экономи-каны дағдарыстан шығару мен халықты әлеуметтік қорғау жөнін-дегі келісілген іс-қимылы бағдарламасы туралы» қаулысымен (1991 жылғы 25 маусым), «Қазақ ССР мемлекеттік меншігін мем-лекет иелігінен шығару мен жекешелендірудің 1991-1992 жылдарға арналған бағдарламасы туралы» (1 кезең) (1991 жылғы 27 маусым) қамтамасыз етілді. Қазақстан экономикасын трансформациялау процесі осы және басқа да заңдардың негізінде басталды.
Қазақстанда осы кезеңде негізгі макроэкономикалық көрсет-кіштер үнемі нашарлады. Қүлдырауға мыналар себеп болды:
Біріншідеы, қүлдырау Қазақстанның экономикалық жүйесінің салғырттығына байланысты болды. Қазақстан экономикасы рефор-ма басталғанда терең дағдарыста болғандықтан өндірістің қүлды-рауы тоқтамады және осы процесті бір-екі жылдың ішінде іс жүзінде тоқтату мүмкін болмады.
Екіншіден, макроэкономикалық түрақтылық болмаған, атап айтқанда, инфляция белең алып, үдей бастаған, теңге одан әрі құнеызданып, қаржы жүйесі күйреген кезеңде экономиканы жан-дандыру әрекетінен нәтиже күту мүмкін емес еді. Экономикада-ғы шиеленісті жағдай әлемдік практикамен салыстырғанда инф-ляция жылына 40%-дан төмендеп, ақша тұрақты әрі сенімді бол-ғанға дейін жалғасты.
Үшіншіден, бүрынғы кеңес елдеріндегідей Қазақстанда да эко-номика 80 жылдардың екінші жартысынан бастап-ақ бүзылған реепубликааралық шаруашылық байланыстары реформаның ал-ғашқы жылдарында-ақ жүмыс істеуін тоқтатқан, сонымен бірге біртүтас мемлекет, бірыңғай түтасқан экономикалық жүйе ыдыра-ған жағдайда реформаланды.
Төртіншіден, айналым қаражатын толықтыру мен оның даму жолын инвестициялау арқылы өндірісті қолдау үшін молынан бері-летін кредиттер мен субсидиялар, салық жеңілдіктері банк пен өндірістік еаладағы қызмет бабын пайдалану көзіне, кәсіпорын-дардың қожайындарының жеке меншік активіне айналып, негізінен онсыз да ушыққан инфляцияны одан сайын өршітуге себеп болды.
Бесіншіден, халықтың табысының төмен болған, кедейшілік артып, теңге бағамы үдайы төмендеп ішкі бағалар шарықтаған жағдайда отандық тауарлар бәсекелес бола алмайтын шетелдік арзан тауарлар ағылды.3
Қайта қүрудың екінші кезеңі 1999-2000 жылдан басталып 2007 жылдың тамызында басталған әлемдік қаржы дағдарысына дейін жалғасты. Қайта қүру кезінде қолайлы даму динамикасы байқа-лып, экономика мен халықтың өмір сүру деңгейі өсті.
Қазақстанның экономикасы 1999 жылдан бастап жалпы орнық-ты дамыса да тек 2004 жылы ғана 1990 жылғы реформаға дейінгі деңгейге қол жеткізілді, бүған өтпелі экономиканың бірішпі кезең-індегі өте үзаққа созылған терең қүлдырау себеп болды. Жалпы бағалау бойынша экономиканың құлдырау тереңдігі мен оның салдары 1929-1932 жылдардағы ¥лы тоқырау кезіндегі құлдырау-дың тереңдігінен анағүрлым артты.
Осы трансформациялық, яғни өтпелі экономиканың құлдырау-ына әр нәрсе себеп болды. Қүлдырауға тегі әр түрлі факторлар ықпал етті.
Факторлардың бірінші тобына КСРО мен Экономикалық өзара көмек елдерінің (ЭӨКЕ) ыдырауын жатқызуға болады, осының салдарынан қоғамдық өнімнің көлемі төмендеді, дәстүрлі өткізу нарықтары жоғалып, қолда бар экономикалық әлеуеттің айтар-лықтай бөлігі бүлінді.
Себептердің екінші тобы нарық күштерінің іс жүзінде іс-қимыл жасауымен байланысты. Бәсекелестіктің пайда болып, мемлекеттік кәсіпорындардың еркін және өзінен-өзі пайда болған нарық жағ-дайында жұмыс істеуі, мемлекеттендірілген экономикаға нарық өлшемдерін қолданудың салдарынан жүмыс істеп түрған кәсіп-орындардың көрсеткіштері нашарлады, төлемеу және басқа да жағымсыз салдарлар белең ала бастады. Осының нәтижесінде өнді-ріс одан әрі қүлдырады.
Себептердің үшінші тобы экономикалық саясаттың таңдалған нүсқасымен және экономикалық трансформацияның қиындығын жеткіліксіз бағалаумен байланысты.
Біріншіден, теорияда қабылданған қайта қүру түжырымдамала-рында қазіргі кезеңдегі экономиканың нарық жүйесінің рөлі жөнсіз жоғарылатылды. Нарық пен капитализмді тым жылдам қалыптас-тыру идеясында кеңес экономикасының күрделі қүрылымы мен аралас экономиканы қүрудың жалпыәлемдік үрдістері ескерілме-ді. Түбегейлі әрі жылдам реформалауды жақтаушылар қайта қүру-да аралас экономиканы емес, дамудың капиталистік шаруашы-лық нысанындағы бір жақты нүсқаеын қүруды жоспарлады. Осы көзқарас жүйесінде әлеуметтік саланың дамуы экономиканы мем-лекеттік реттеуді күшейту нарықтық өлшем негізінде дамуға ық-пал ететін емес, керісінше оны күрделендіретін элемент ретінде қарастырылады.
Екіншіден, өтудің теориялық түжырымдамасында ырықтандыру мен жеке меншіктің әлеуеті асыра шарықтай түскен. Эко-номиканы жылдам ырықтандыру мен жедел жекешелендіру бүры-нғы жүйені бұзатын ғана.емес, сонымен бірге өндірістің қарқын-ды дамуына қуат беретін күш деп қарастырылды.
Үшіншіден, үлттық экономиканы тиімді саясат әзірлейтін база ретіндегі түжырымдаманы жоққа шығарудың өзі қабылданған тәсілдемелердің теориялық қателігі болып табылады. Осының салдарынан бәсекеге қабілеті аз үлттық өнеркәсіптің мүддесіне нұқсан келтірілді, экономиканың ашықтығына жылдам қол жеткі-зіліп, үлттық дамудың басқа да мақсаттары да (ғылым мен білім беруді мемлекеттік қолдау, жинақталған капиталды жетілдіру) мәжбүрлі түрде төмендетілді.
Қайта құрудың бірінші кезеңінде ұлттық экономиканы қалыптастырудың қарама-қайшылықтары
Қазақстандық өтпелі экономика мен оны реформалаудың ерек-шеліктері бірқатар факторларға байланысты. Атап айтқанда осы факторларға мыналар жатады.
Біріншіден, Қазақстанның өтпелі экономикасы біртүтас мем-лекеттің - бүрынғы КСРО ыдыраған және осыған байланысты қалыптасқан республикааралық, өңіраралық және шаруашылы-қаралық байланыстар, бүрынғы одақтас республикалардың эко-номикаларына өте тәуелді болған біртүтас экономикалық кеңістік өзінен-өзі бүзылған жағдайда жүмыс істеді. Экономикасы өтпелі бірде-бір мемлекет осындай жағдайды басынан кешірмеді. Осының өзі ТМД елдері, оның ішінде Қазақстанның өтпелі экономикасы-ның бірегейлігінің белгісі болып табылады. Осының салдарынан дағдарыс тереңдеп, өндірістік процесті түрақтандырудың жай-күйі де күрделенді.
Екіншіден, елімізге бүрынғы жүйеден қыруар ауыр қаржы, өн-дірістік, қүрылымдық проблемалар мен инфляцияның, өндіріс пен жүмыссыздықтың деңгейінен пайда болған орасан зор теңгерімсіз-діктен туындаған экономикалық және әлеуметтік дағдарыс қалды. Реформалар барысында дағдарыс тереңдеп қана қоймай, бір эко-номикалық жүйеден сапасы басқа өзге жүйеге көшудің шығыны қордаланған жүйелі дағдарысқа айналды. Сондықтан елімізге эко-номиканы жүйелі дағдарыс жағдайында мемлекеттік дағдарысқа қарсы іс-шаралармен үйлестіріп реформалауға тура келді.
Үшіншіден, Қазақстанда трансформациялық процесс нарық-тық институттар мен инфрақүрылымдар болмаған, сапалы заңдар мен заңнама актілері, еліміздің нарықтық экономикасының басқа да қүрамдастары өте тапшы болған уақытта басталды. Жоспар-лы экономикаға қызмет көрсеткен институттар мен инфрақүры-лымдар қызмет көрсету үшін ғана емес, тіпті трансформация-лауға да жарамсыз болды. Мұның өзі жаңа институттарды қалып-тастыру процесін одан әрі күрделендірді. Экономика тәжірибе мен білім, уақыт жетіспеген кезеңде реформаланып, сонымен бірге нарықтық институттар да қүрылды, осының салдарынан еліміздің экономикалық саясатында ірі қателіктер мен келеңсіздіктердің орын алғаны рас. Билік осы стратегияны қолдану салдарынан бірталай қателік мен келеңсіздікке жол беруге мәжбүр болды әрі өтпелі кезеңнің трансакциялық шығыны да артты.
Төртіншіден, қазақстандық экономика реформаның алғашқы екі жылында рубль қолданылатын аймақта болғандықтан, ол Ресейдің қаржылық және ақша-кредит саясатына тәуелді болды. Қазақстан сол жылдары Ресейдің экономикалық саясатын талқы-лауға мүмкіндігі болмаса да сол саясатты үстанды. Сөйтіп, ТМД ның барлық елдерінің экономикасы сияқты Қазақстанның өтпелі экономикасы тіпті бүрынғы еоциалистік шығыс еуропалық елдер мен Балтық елдерінің тарихында кездеспеген бірде-бір өтпелі эко-номикаға ұқсамайтын ерекше түрдегі өтпелі экономика болып табылады. Аталмыш экономиканың мәні мен нысаны бойынша антогонистік экономика түйіскен аралықта қалыптасқан эконо-миклық қатынастар жүйесінің бүрынғы кеңес түрпатындағы өтпелі экономика деп атаған орынды.
Қайта қүрудың бірінші кезеңінде нарықтық экономикалық жүйенің институционалдық негіздері құрылып, Қазақстанның жаңа үлттық экономикалық жүйесін қалыптастыру жолындағы маңыз-ды қадам жасалды. Осы тұрғыда бірінші кезеңде қабылданған іс-шараларға баға-лар мен сауданы ырықтандыру; экономиканың ашықтығын; жап-пай жекешелендіру; салық жүйесін қалыптастыру; екі деңгейлі банк жүйесін қалыптастыру; нарықтық экономика субъектілерінің жағдайын реттейтін негізгі заңдар мен кодекстерді қабылдау жа-тады.
3.Жаңалық пен ғылымды, технологияны, техниканы өндіріспен тығыз байланыстыру мақсатында Қазақстанда «Индустриалды-инновациялық даму» бағыты көзделген. Бүгінде біз үлкен мүмкіндіктері бар ел ғана емес, сол мүмкіндіктерді нақты жүзеге асырып отырған алып мемлекетке айналудамыз. Мемлекеттің бәсекеге қабілетін көрсететін басты көрсеткіш – оның экономикасы. Экономиканың бәсекеге қабілетті болудың басты бағыты – индустриалды-инновациялық экономика құру және шикізаттық емес секторды дамыта отырып, инновациялық процесстерге бет бұру .
Дамыған индустриялы елдерде технологиялардан, құрал-жабдықтардан, кадрлар даярлаудан, өндірістерді ұйымдастырудан көрініс табатын жаңа ілімдер үлесіне ІЖӨ өсімінен 80-нен 95%-ына дейін келеді. Бұл елдерде жаңа технологияларды енгізу нарықтық бәсекелестіктің өзекті факторы өндіріс тиімділігін арттырудың және тауарлар мен кызметтер санасын жақсартудың негізгі құралы болып отыр. Қазіргі уақытта ғылымды көп қажетсінетін отандық өндірісті дамыту, бәсекеге қабілетті өнімдерді алуға бағдарланған ғылымды көп қажетсінетін жаңа технологияларды және ақпараттық технологияларды әзірлеу мен игеру республиканың өнеркәсіп пен ғылыми техникадағы әлеуетін сақтау мен дамыту есебінен ұлттық экономикалық кауіпсіздік мүдделерін қамтамасыз ету болып табылады. Қазақстанның ғылыми-технологиялық саясаты инновациялық үдерістерді жандандыруға, жаңа технологиялық құрылымдарды енгізуге өнеркәсіптегі жаңа қайта бөліністерді игеруге, ұлттық ғылыми-техникалық әлеуетті жандандыруға, ғылым мен өндіріс арасындағы алшақтықты жоюға, индустриялық қызметті ынталандыруға, озық шетел технологиясының нақты трансферті мен халықаралық стандарттарды енгізуді қамтамасыз етуге бағытталған. Ғылыми техникалық салада кәсіпкерлік секторды қалыптастырмай инновациялық қызметті дамыту мүмкін емес. Соңғы жылдар ішінде өнеркәсіп өндірісі көлемінде және жұмыс пен қамтылу санындаш ағын бизнес секторының үлесі өзгеріссіз қалып отыр және тиісінше 2,8-3,2% және 12,4-14,0%-ды құрап отыр, бұл индустриясы дамыған елдердегіден бірнеше есе аз.
Индустриалды-инновациялық саясат – бұл мемлекет арқылы бәсекеге қабілетті тиімді ұлттық өнеркәсіпті және жоғары технологиялар индустриясын қалыптастыру үшін кәсіпкерлікке қолайлы жағдайлар жасаумен оларға қолдау көрсететін шаралар кешені. Өнімнің, тауардың бәсекеге қабілеттілігі ең алдыңғы орынға шығып отырған бүгінгі жаһандану заманында инновациялық қызмет шешуші мәнге ие. Дамыған елдердің экономикасының үздіксіз алға басуы инновациялық қызметті үнемі қолдап, қуаттайтын және ынталандыратын саясаттың арқасында мүмкін болып отыр. Бұл саясат ел экономикасының бұзып-жарып алға шығуын қамтамасыз ететін озық технологияны, басқарудың жаңа түрлерін, ғалымдар мен өнертапқыштардың ойлап шығарған жаңа дүниелерін тез өндіріске енгізіп отыруға бағытталған.
Жалпы, президентіміздің өзі тікелей ендіріпо тырған индустриалды-инновациялық саясаттың басты мақсаты шикізаттық бағыттан бастартуға ықпал ететін экономика салалары нинновациялық технологияларды ендіру жолымен мемлекеттің тұрақты дамуына қолжеткізу екені мәлім. Елбасымыз «Қазақстанжолы – 2050: Бірмақсат, бірмүдде, бірболашақ» атты биылғы жолдауында еліміз мүмкіндігінше тезосы жүйеге көшу керектігін атап өтеді. Соныменқатар, «Қазақстан – 2050: Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты стратегиясында сервистік-технологиялық экономикаға өту үшін жағдай жасау керектігінде айтқан болатын. Жалпы, индустриалды-инновациялық саясат бойынша өңдеуші өнеркәсіптер және қызмет көрсету салаларында бәсекеге қабілетті және экспортқанегізделгентауарларды, жұмыстаржәнеқызметкөрсетулерөндірісіндамытумәселесіеңбіріншіорынғақойылады.
Индустриялық-инновациялықдамудың 2003-2015 жылдарғаарналғанстратегиясыныңнегізгібағыттарыбойыншаеліміздежұмыстаржүргізіліпкеледі. Мемлекетжоғарытехнологиялыөндірістерқалыптастыруға, оныңішіндешетелдікте, салааралықтатехнологиялартрансфертініңтиімдіжүйесінжасауғажәрдемдесуүстінде. Соныменқатар, жоғарығылыми-технологиялықәлеуетібарғылыми-техникалықжәнеөнеркәсіптікұйымдарменкәсіпорындаржелісібарқалалардақазіргізаманғығылымижәнеинновациялықинфрақұрылымдыжасап, оныңқазіргізаманғыэлементтерініңқызметін (технопарктер, ұлттықғылымиорталықтар, ғылыми-технологиялықаймақтаржәне c.c.) қолдауда.Индустрияданкейінгіэкономикатұрғысынаналғандаозықсалалардыдамытудақазіргіғылыми-техникалықәлеуетсалаларынпайдаланумүмкіншілігібіздіңеліміздедеберілген. Қазақстанқазірдіңөзіндемынасалалардағыәзірлемелернегізіндеғылымдыкөпқажетететінөндірістердідамытуүшінбелгілібірғылымибазағаие, оныңішінде: биотехнологиялар (ауылшаруашылығыдақылдарыныңжаңасорттарыменжануарлардың  генотиптері, бактерияларштамдарыжәнебасқалары); ядролықтехнологиялар; ғарыштықтехнологиялар; жаңаматериалдар, химиялықөнімдержәнебасқалардыжасау. Ғылыми-техникалықжәнеөндірістікұйымдарменкәсіпорындардыңинновациялыққызметінынталандыруға, ғылымменинновацияларсалаларынаинвестициялартартуға, өнеркәсіппенқызметкөрсетусаласынаинновациялардыңжылдамырақенуінебағытталғанзаңшығарубазасыдаеліміздебарыншажетілдіріліпжатыр. Бұлдегеніміз, біздеиндустриалды-инновациялықсаясаттыңалғышартыжасалыпқойғанынкөрсетеді.
Президентіміздіңжемістіеңбегініңарқасындаеліміздамыған 50 мемлекеттіңқатарынақосылды. БүгінгітаңдаҚазақстанкүрделіэкономикалықжәнесаясиміндеттердітабыстышешудебасқаелдергеүлгіболатындеңгейгекөтерілді. ЕндігіуақыттаҚазақстанныңбәсекегеқабілетті 30 елдіңкөшбасшылығынаұмтылуызаңдықұбылыс. Өйткені, еліміздіңэкономикалықәлеуетіменқоғамдағысаяситұрақтылық, демократияныңдамуыоғанмүмкіндікберіпотыр. ХХІғасырбілімнің, ақпараттыңжаңатехнологияныңөрістеуғасыры. Білімнің, ғылымныңбәсекегеқабілеттілігібұлкүндекөптегенмемлекеттерүшінкөкейкестімәселеболыпотыр. Озықғылыми-техникалықинфрақұрылымсызжәнекәсібишеберлігіжоғарыбілімдікадрларсыз, жаһандануталаптарынасәйкесдамумүмкінемес. Осымақсаттаотандықғылымменбілімберужүйесініңалдындатұрғанбастыміндет – білімменғылымдыхалықаралықдеңгейгекөтеру. Экономикамыздыңжаңадамукезеңінеөтупроцесіхалықшаруашылығыныңнақтысекторын, әсіресе, еңбастысаласыболыптабылатыниндустриянықайтақұрумендамытудамаңыздыдасапалыөзгерістеренгізуменбасталды. Аталмышкезеңдеиндустриялықөнімдерөндірісініңартуыосысалақұрылымындағыжағымдыөзгерістерменбайланыстыболды. Дәлірекайтсақ, мұнай, газ, қаражәнетүстіметаллургияменазық-түлікжәнетекстильиндустриясыөнімдерінөндіружәнеөңдеугеқатыстысалалардыңсалмақүлесіайтарлықтаймөлшердеартты.
«Еліміздіңалдындатұрғанүлкенмақсат – мынадайалмағайыпзамандаэкономикамыздытүзеп, жағдайымыздыжөндеп, индустриялықҚазақстандыжасау.Солкездееліміздіңкелбетіөзгереді, басқакадрлардаярланады, басқаұрпақөседі, экономикажаңарады. Бізшыныменде 30 өркендеген, өскенелдіңарасынаенеміз. Мақсатымыз – сол. Осындаймақсатқойғанелқызметкерлерініңжұмысыдақызықболады. Істегенжұмысыңныңертеңнәтижесінкөресіңөзің. Қолыңменістейсің, көзіңменкөресің, елдіңризашылығынабөленесің. Осыжұмыстыатқару – бәрімізгебақыт. Осыбақыттыпайдаланыпеңбектенейік, халқымызғақызмететейік», – депайтқанболатынелбасымызН.Назарбаевүдемеліиндустриялық-инновациялықдамубағдарламасынжүзегеасыруғаарналғанкеңесте. Жалпы, 2014 жыл – Қазақстандағыиндустрияландырудыңалғашқыбесжылдығыаяқталатынжыл. Жылдағықалыптасқандәстүргесай, 2 шілдекүніҮкіметПрезидентН.Назарбаевалдындаелдегіиндустрияландырусаясатыныңбарысыжайындажартыжылдықтыңресмимәліметінпашетіпеді. Индустриалды-инновациялықбағдарламатуралыатқарушыбилікЕлбасыалдындаесепберіп, 2014 жылдыңІжартыжылдығыныңнәтижелерісараланды. Шындығында, бағдарламабарысыелдікдамудыңкелбетінкөрсетіпқанақоймай, келешеккедегеннықсенімдіайқындайтүскенсекілді. Өйткені, дәлосыкүніМемлекетбасшысыжалпыұлттықтелекөпірарқылыелаймақтарыменбайланысып, Үдемеліиндустриялық-инновациялықдамубағдарламасыдүниегекелтіргенинвестициялықжобалардыңжәнебірпарасыныңтұсауынкесті. Үкіметтіңөткенбесжылдықішіндеелдамуыныңбасбағдарынабаланғаниндустрияландырусаясатынабаркүш-жігерінарнағанысөзсіз. Өйткені, бұлПрезиденттіңтікелейқадағалаудаұстапотырғантапсырмасы. Соныменқатар, Елбасыөзініңбірсұхбатында «Меніңарманым – индустрияланғанҚазақстандыкөру» дегенболатын. Бұлдегеніміз, индустриалды-инновациялықсаясаттыңжүзегеасуыпрезиденттарапынантікелейқадағаланыпотырғанынкөрсетеді.
Үдемеліиндустриялық-инновациялықдамубағдарламасынжүзегеасыруғаарналғанкеңестіңқорытындысыбойынша, сонаужылдарыдағдарысдауылыдамуғакедергікелтіріп, экономиканытұралатыптұрғантұстақолғаалынғаниндустрияландырудыңбергеніаземес. ҮкіметтеИндустрияландырукартасындамежеленгенбағдарламалардыңнақтыорындалуынабасамәнберіп, көрсеткіштердіңорындалуынқатаңқадағалаған. Нәтижесідебаршылық. Мәселен, индустрияландырубағдарламасыжүзегеасқан 4-5 жылішінде 672 жобаіскеқосылыпты. Еңбастысы, 69 мыңғатартажаңажұмысорындарыашылған. Сөйтіп, жаһандыжұмыссыздықаттықұбылысжалмаптұрғантұстаҚазақстанныңосысаладағыкөрсеткішіуыстаұсталды. Соныменқатар, өткенжылдарішіндеиндустрияландыруарқасындаҚазақстандабұғандейіншығарылмаған 325 түрліжаңаөнімдерөндірісіигерілебастаған. Бұлдаиндустрияландырусаясатыныңелигілігінеайналғаныныңнақтыкөрінісі.
Үдемеліиндустриялық-инновациялықдамубағдарламасыаясындағы 12 негізгіиндикатордың 10-ындажоспарлыөсімкөрсеткішітіркеліпті. Мәселен, 2008 жылменсалыстырғандаөңдеушіөнеркәсіпсаласындағықосылғанқұнсалығыныңнақтыөсімі 2013 жылы 24,5 пайызғаартқан. Елкәсіпорындарыныңинновациялықбелсенділіккөрсеткішідеекіесегеөсіпті. Жалпыішкіөнімдегіэнергияныңқамтымдылықдеңгейі 2008-2012 жылдараралығында 13,6 пайызғатөмендеген. Бұлбәсекелестіккеқарайбетбұрыстыбілдірсекерек. Тоқталакететінжайт, машинажасау, құрылысиндустриясыменхимиялықөнеркәсіпсалаларыөңдеушіөнеркәсіптегіөсімніңнегізгідрайверлерісаналады. Бұлреттемашинажасау 75 пайызға, металлемесөндіріспенминералдыөнімдер 47 пайыз, химиялықөнеркәсіп 28 пайызғаөскен. Бұданбөлек, Үкіметиндустрияландырукартасындағыжобалардыңжүзегеасуынжүйеліқадағалапкеледі. Жұмыстобыныңмәліметтерінеқарағанда, картадағыжобалардың 80 пайызындажұмысжоспарғасайжүріпжатса, шамамен 300 жобаөздерініңтолықөндірістікқуатынамінген. Тұтастайалғанда, Индустрияландырукартасынаілінгенжобаларарқасында 3,2 триллионсоманыңөнімдерішығарылған. АлКартааясындағыжобалардыңшетмемлекеттергеэкспортқашығарғанөнімдерқұны 133 млрд. теңгеніқұрайды. Соныменқатар, Үкіметқазір 48 республикалықжобаныжітібақылауғаалған. Алсол 48-дің 15-ібіріншібесжылдықаясындаіскеқосыладыдепжоспарланса, республикалықжобалардыңбасымбөлігі, атапайтқанда 8 трлн. теңгеніқұрайтын 33 жобакелесібесжылдықтаіскеқосылмақ. Сөйтіп, индустрияландырубағдарламасыныңнақтынәтижелеріекіншібесжылдықтасезілебастайтынғаұқсайды. Бейнелітүрдеалсақ, біріншібесжылдықиндустрияландырудыңіргетасынқалады, ендінегізгіжұмысжанданбақ. Ендеше, бұлкезеңҮкіметтенбұрынғыдандасауаттылықтыталапетеді.
2015-2019 жылдарғаарналғанекіншікезеңіндеҮкіметнақтыбасымсалалардыайқындау, экспортбағдарынарттыру, бизнестіңқатысуынарттыру, кластерлердідамытуменөңірлердіңмамандануынтереңдетусекілдімәселелергебарыншамәнберген.«Біріншібесжылдықтанегізіненқолданыстағыкәсіпорындардыжаңғыртушараларыжүзегеасты, соныменбіргеекіншібесжылдықүшінқуаттысалалардықалыптастыруғаөндірістікнегізқаланды.Бізхалықаралықсарапшылардытартаотырып, қосылғанқұнтізбегінеқатыстызерттеулержүргіздік. 300-денастамөнімсараланып, оныңішіндешикізаттықбаза, технологияменөндірісмүмкіндігініңқолжетімділігі, нарықтықәлеуетіменэкономикалықтиімділігіесепкеалынаотырып, 36-сыбасымретіндеайқындалды», – дейдіИндустрияландыруКартасынатікелейжауаптыминистрӘсетИсекешев. Дегенмен, оныңсөзінеқарағанда, индустрияландырудыңекіншібесжылдығыҚазақстанүшіноңайғасоқпайтынтәрізді. «Индустрияландырудыңбіріншібесжылдығынаяқтауғабаржоғыжартыжылуақытымызғанақалды. Әлбетте, барлықкөрсеткіштергебірдейқолжеткенжоқ, кемшіліктерорыналды, қателіктердежоқемес. Түзетулердідекөпжасадық. Дегенмен, ағымдағыжылыбізгекөршілеснарықтардада, әлемдікнарықтадажағдайдыңкүртнашарлапкетуіболжанады. Бұлнегізіненшикізатқабағаныңтұрақсыздығынан, геосаяситәуекелдердіңшиеленісетүсуінен, соныменқатар, капиталғақолжетімділіктіңшектелуіненорыналуымүмкін. Дегенмен, Үкіметтенақтыіс-шараларжоспарыбар, алондайжоспардыжүзегеасыруоңнәтижебередідепсенеміз», – дедіӘсетИсекешевпрезидентімізгебергенесебінде. Жалпыалғанда, ағымдағыжылыҮкіметиндустрияландыруаясындағы 700 млрдтеңгеніқұрайтын 120 жобаныіскеқоспақ.
Елбасыныңсөзінеқарағанда, 2017 жылғадейінгіқабылданғанМұнайжәнегазсекторындамытудыңкешендіжоспарынасәйкес, еліміздемұнайөңдеу 17,5 млнтоннаға, мұнайтасымалы 98 млнтоннағажетуітиіс. Газөндірудіжылына 35 млрдтекшеметргежеткізуміндетідебар. МұныңбарлығыэкономикаүшінасамаңыздысалаларекенінетоқталғанЕлбасыосыбағыттабіліктікадрлардыдаярлаудыңмаңыздылығынерекшеатапөтті. Президенттіңайтуынша, біліктікадрлареңалдымениндустрияландырусұранысыныңталаптарынажауапберуітиіс. Соғанорай, Білімжәнеғылымминистрлігіменбарлықөңірлералдындабіліктімамандардайындауміндетітұр. Қазірдіңөзіндесұранысқаие 20 мамандықпен 9 оқуорныанықталған. Түйіндейайтқанда, 2015-2019 жылдарыжүзегеасырылатыниндустрияландырудыңекіншікезеңіэкономиканыңтеңдестірілгенқұрылымынжасауғажәнежаңажұмысорындарынашуғабағытталады. Соныңішінде, ҮИИД-2 бағдарламасында 6 бағытбойыншабасымдықберіліп, негізгіөзекэкономиканыңтеңдестірілгенқұрылымынжасауғажәнежаңажұмысорындарынашуғабағытталады. Жаңажұмысорындарыелдіңэкспорттықәлеуеттінарттыратынқайтаөңдеусаласында, макроэкономикалықтұрақтылықпеноныңөсімінеқаржылықнегіздіқамтамасызететіндәстүрлішикізатсекторы, инновациялықжәнеқызметкөрсетусалаларындаашылатыныкөзделіпотыр. Соныменқатар, 2015-2019 жылдарғаарналғанҮдемеліиндустриялдық-инновациялықдамумемлекеттікбағдарламасы «Қазақстан-2050» Стратегиясыменәлемнің 30 дамығанеліқатарынакірумақсатыныңмаңыздықұралынаайналатынболады.
4.ҚазақеліТәуелсіздігіналғаннанберіқуаттымемлекетретіндеқалыптасып, әлемніңалдыңғықатарлыелінеайналужолындаталайбелестердібағындырды, тамырытереңдежатқантөлтарихымыздыңжаңабеттеріашылды.Осықысқағанауақытішіндеэкономикалықжәнеәлеуметтікмаңызызоржобалардықолғаалып, әлемдікдеңгейдегііс-шаралардыңөтуінеұйытқыболабілдік. ЖаһандықмәселелерталқығатүскенкешегіЕҚЫҰ-ныңсаммиті, Астанаэкономикалықфорумы, Инвестициялықфорум, Дүниежүзілікисламэкономикалықфорумыжасмемлекетіміздіңмерейінүстеметіп, абыройынасқақтатты. Еңбастысы, дамубағытынайқындапберді. ОсындайкөшеліістердіңжалғасыретіндеҚазақстанбылтырданбері 166 жылдықтарихыбар EXPO-2017 көрмесінөткізуқұқығыүшінкүресіпкеледі.
EXPO-2017 халықаралық көрмесін өткізуге ниетті Қазақстан әлемдік қауымдастыққа «Болашақ энергиясы» тақырыбын ұсынғаны белгілі. Қалайдегендеде, EXPO сияқтыхалықаралықкөрмелергеқатысуқайелдіңболсадаәлеуетіндүниежүзінепашетугеберілгентамашамүмкіндікдеугеболады. Оныңүстіне, әлемалдындаөзіңніңдамудеңгейіңдіісжүзіндедәлелдейотырып, шараныжоғарыжауапкершілікпенөткізу – өтезорқұрмет. Өйткеніелдердідостастыру, ауызбірліккешақыру, инфрақұрылымдардылайықтыдеңгейдедамыту – жоғарыдәрежедеөтетінкезкелгеніс-шараныңмақтанышы. Әрине, бұлоңайшаруаемес. Астанада EXPO өткізугеарналғантақырыпкездейсоқтаңдапалынбасакерек. ЖеріндетабиғибайлықтыңмолқорыболатұраҚазақстанбаламалыэнергетикамәселесінқозғауытегінемес, әрине. Өйткені, шикізаткөзінеайналыпотырғанелімізоныңтүбіндебіртүгесілетінінжақсытүсінеді. Сондықтандатұрақтыэнергияны, баламалыэнергетиканыпайдаланужәнетабиғиресурстардысақтаубарлықэнергетикалықсаланыдамытудыңбасымбағытыныңбіріболыптабылады. «Болашақэнергиясы» – жел, күн, су, ғарышбаламалыэнергетика, биомассаэнергиясы, атмосферағаСО2 қалдықтарынтөмендетумәселелерінтереңқозғайтынөтеауқымдытүсінік. Әлемніңалдыңғықатарлымемлекеттеріғылымдағыөзініңсоңғыжаңалықтарынұсынатынбұлхалықаралықкөрменіөткізуидеясынедентуындапотыр? Жасыратыныжоқ, бүгіндееліміздебаламалыкөздерденқуаталумәселесіәлідеболсашешілмеген. Аләлемдамудыңжаңа, экологиялықтұрғыданқауіпсізжолдарынқажетсінеді. Міне, сондықтандаҚазақстан «Жасылэкономикаға» бетбұрды. Егер EXPO-ныөткізудіңсәтітүссе, осыбірқордаланғанмәселелершешімінтабадыдепсенеміз. Миллиондардытолғандыратынболашақэнергиясытақырыбынталқылауадамзаттарихындағыкеңауқымдыпікірталастардыңбіріболыпқалмақ. Оныәлемдікқауымдастықтажететүсініпотыр. Астананыңигібастамасынакөрші, бауырласелдердіайтпағанда, дамығанеуропамемлекеттерініңкөбісіқолдаубілдіруде. Осыреттесәлшегінісжасасақ... Естеріңіздеболса, V Астанаэкономикалықфорумыаясында «Жасылкөпір» және EXPO-2017 тақырыбы «Болашақэнергиясы» сияқтыҚазақстанныңЖаһандықэкологиялықбастамаларыжөніндемамандандырылғансессияөткенболатын. СессияныңспикерлеріретіндеНобельсыйлығыныңлауреаттарыРобертАуманн, ЭрикМаскин, АҚШХьюстонуниверситетініңбаламалыэнергетиказерттеуинститутыныңдиректорыАлексИгнатиев, МыңжылдықжобасыхалықаралықұйымыныңВенесуэлабөлімініңтөрағасыХосеКордейро, техникағылымдарыныңдокторы, профессор, «Экоэнергомаш» басдиректорыАльбертБолотов, НазарбаевУниверситетіинженерлікфакультетініңмашинажасаукафедрасыныңпрофессорыдокторСаримәл-Зубайди, НазарбаевУниверситетіИнженерлікмектебініңпрофессорыЖұмабайБәкеновөзойынортағасалды. Басқосудықорытындылайкелемамандарбүгіндебүкіләлемқайтақалпынакелетінжәнебаламалыэнергиякөздерінебасакөңілбөлініпотырғанынайтып, Қазақстанныңбұлбастаманықолдауғаәлеуетіжеткіліктіекеніналғатартты. Жаһандықмәселелердікөтеріп, климаттыңөзгеруін, болашақтағыэнергияменэкологияқауіпсіздігінжәнебаламалыэнергиякөздерінжетілдірументұрақтыдамытужобаларынақаржылайқолдаукөрсетужайынталқылады. Шындығындадаеліміздіңгеографиялықорналасужағдайын, желжәнекүнэнергиясынпайдаланумүмкіндігін, сондай-ақмұнайжәнегазресурстарыныңэнергетикалықәлеуетінескерсек, бұлқажеттіліктіңорнынтолтыруғатамашамүмкіндіктуыпотыр. Қазақстанныңсағатына 1 трлнквэнергияөндіругемүмкіндігібар. ОныңүстінеАстанакөрменіөткізуқұқығынжеңіпалғанжағдайда, ЭКСПО-2017 көрмеқалашығытолықтайбаламалыэнергиякөздеріарқылыжұмысістеугекөшеді. Мұныкөріп-біліпотырғансарапшымамандареліміздіңмүмкіндіктеріменартықшылықтарынтолықмойындауда. 2012 жылдыңеңмаңыздыоқиғаларыныңбіріретіндетөрағаСтинКристенсенніңбасшылығыменКөрмелердіңхалықаралықбюросыСарапшылықкомиссиясыныңелімізгежұмыссапарыменкелуінатауғаболады. СтинКристенсенменКХБбасхатшысыВисентеГонсалесЛоссерталесекіретБАҚөкілдеріменкездесті. ДөңгелекүстелбарысындаоларҚазақстандағыжұмыскездесулерітуралыалғанәсерімен, тыңойларыменбөлісті. Атапайтсақ, СтинКристенсенАстанаұйымдастырукомитетіқұжаттаржинағындайындаубойыншатамашажұмыстаратқарғанынмәлімдеді. Техникалықкездесубарысындатуындағанбарлықсұраққажауапалғанынайтты. «БізҚазақстанПрезидентімен, елҮкіметініңминистрлерімен, Мәжіліс, Сенатөкілдерімен, Астанақаласыныңбасшысымен, азаматтыққоғамөкілдерімен, ҮЕҰ, академиялықтоптармен, студенттермен, кәсіподақтарменкездесуөткіздік.БарлықбұлмүдделітараптарАстана EXPO-2017 жобасынатолығыменқолдаукөрсетіпотыр. МендеҚазақстанныңжеңіскежетуінешынжүректентілектеспінжәнебұлелдіңқонақжайлылығыүшіналғысайтамын», - депағынанжарылдыС.Кристенсен. Демек, бұданшығатынқорытынды, әлемдегібелдіұйымдарҚазақстанның EXPO көрмесінөткізуінебіржағынанмүдделіболыпотырса, екіншіжағынанҚазақстанменоның «энергия» тақырыбынадегенқызығушылығынкөптегенелдерқолдауда. ҚазірелуденастамелАстанадакөрменіөткізугежазбашакелісімберсе, қырықтанастаммемлекетауызшарастаған. Тағыдамамандардыңпікірінетоқталакетудіжөнкөріпотырмыз. КХБбасхатшысыВисентеЛоссерталесАстананың EXPO-2017 өткізугемүмкіндігіжоғарыдепесептейді. Олбіздіңеліміздіңүшартықшылығынабасмәнберетінінжеткізді. Оныңпайымынша, біріншіден, Қазақстанбасшылығыныңсаясиеркіндігібар, екіншіден, бұлістіабыройменатқаруғақажеттіқоржеткілікті, үшіншіден, біздіңелімізұсыныпотырған «Болашақэнергиясы» тақырыбыбүгіндебүкілдүниежүзіндемаңызғаиеболыпотыр. EXPO-2017 ұлттықжобасынаМемлекетбасшысыныңөзіқолдаукөрсетуіонысәттііскеасырудыңмаңыздыфакторыболыптабылады.2011 жылдыңжазындаИсламконференциясыұйымыСыртқыістерминистрлерінің 38-шісессиясындаЕлбасыНұрсұлтанНазарбаевҰйымғамүшемемлекеттер EXPO-2017 дүниежүзіліккөрмесінөткізудеҚазақстанныңкандидатурасынқолдайтынынасенімбілдірді.Президентбүгіндеэнергетикағаауқымдыинвестициясалубүкіләлемүшінөтемаңыздымәселеболыптабылатынынатапөтті. Тарихқакөзжүгіртсек, EXPO дәстүрлікөрмесібұғандейінАзияныңсолтүстікшығысында, ЕуропаменСолтүстікАмерикадаөткізіліпкелгенекен. АлендіШығыспенБатыстыңарасындағыалтынкөпірболыптабылатынжаңаөңірде, Еуропа, ТаяуШығыселдерімен, бұрынғыКеңесреспубликаларымен, сондай-ақОрталықАзияелдеріменөтежақсықарым-қатынасорнатқанжасмемлекеттеөткізуАстанағатағыбірұпайалыпкелетінібелгілі. Қазақстанелордасысайлауалдыбәсекедежеңіскежетсе, осысаладағыүздікәлемдікүрдістерменәзірлемелердікөрсетіп, оныталқылауүшінтиімдіалаңғаайналарысөзсіз. Қазірдіңөзінде «Болашақэнергиясы» тақырыбындажұмыстарбасталыпкетті. Қазақстанжаңаэнергиякөздеріненгізубойыншахалықаралықпікірталастарғабелсендітүрдеқатысыпкеледі. Айталық, 2012 жылдыңмаусымындаАстанадаөткен «Болашақэнергиясы» халықаралықсимпозиумығаламшардыңназарынқайтажаңартылатынэнергиякөздерінкүшейтумәселелерінеаударды. МұныңөзіҚазақстанүшін EXPO-2017 көрмесінөткізудемаңыздышаралардыңбіріболғаныанық. Қорытакелгенде, күнненкүнгедамыпжатқанзаманауитехнологиялардытиімдіпайдалануүкіметтікдеңгейдеқолғаалынса, біздіңдәстүрліэнергиякөздерінетәуелділігіміздіайтарлықтайтөмендетугемүмкіндіктуареді. Сондабізқоршағанортанызияндықалдықтарданқорғапқанақоймай, көптегенжұмысорнынқұрып, сатыпалуқабілеттілігінарттырааламыз. СондықтандабіздіңТәуелсізжасмемлекетімізүшін EXPO-2017 көрмесінөткізудің маңызы өте зор
14 тақырып.Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация
Жоспар:
1. Әлеуметтік реформалар және әлеуметтік модернизация: халықтың әр түрлі топтарын
қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы
2. Денсаулық сақтау, спорт және дене шынықтырудың дамуы.
3. Қазіргі уақыттағы білім жүйесін модернизациялаудың негізгі мақсаты мен міндеттері.
4. Ғылымның дамуындағы жаңа тұжырымдардың қалыптасуы
1.Демократиялық әлеуметтік мемлекет - батыстық социал-демократия қоғамдағы таптар арасындағы өзара келісімді қамтамасыз ету үшін индустриялдық кезеңде жүзеге асырған мемлекеттің түрі, оның басты қағидасы - адамдардың әл-ауқатының өркендеуі үшін бизнестің, азаматтық қоғамның, мемлекеттің әлеуметтік ынтымақтастығы мен өзара жауапкершілігін қолдау. Әлеуметтік мемлекет кең әлеуметтік негізге сүйенетін және халықтың өмір сүру деңгейін көтеруге, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға және жүзеге асыруға, соңғы жетістіктермен қамтылған денсаулық сақтау, білім беру жүйелерін құруға, әлеуметтік әлсіз топтарға қолдау көрсетуге, әлеуметтік қактығыстардың алдын алуға, бейбіт реттеуге бағытталған белсенді әрі мықты әлеуметтік саясат жүргізетін демократиялық мемлекет. Сондықтан да, бүкіл әлем экономикалық дағдарыстан шығудың жолдарын іздестіріп жатқанда, Ұлт көшбасшысы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан жаңа жаһандық нақты ахуалда: өсім, реформалар, даму» атты биылғы жолдауында әлеуметтік-экономикалық жаңғыртуды еліміздің сара жолы ретінде таңдады.
Жаңа Жолдауда Елбасымыз: «Бүгін де тек Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы  ғана  сыртқы сілкіністерге орнықты, тиімді экономиканың нақты негізі болуға қабілетті. Бүгін мен жаңа мәлеуметтік саясат жасау міндетін қоямын. Мемлекеттің әлеуметтік саладағы рөлі әлсіз қорғалған азаматтарды қолдаумен және адам капиталына инвестицияларды қамтамасыз етумен шектелетін болуы тиіс. Атаулы әлеуметтік қолдау тек мұқтаж адамдарға, олардың нақты табыстары мен өмір сүру жағдайын бағамдау негізінде, көрсетілетін болады. Басқалар ақшаны өздері, өздерінің еңбектерімен табулары тиіс. Азаматтарымыздың жекелеген топтарының ерекше сұраныстарын ескере отырып, өмір сүрудің ең төменгі деңгейінің құрылымдарын қайта қарау және оның түрлі деңгейлерін белгілеу қажет. Үкіметке үш ай ішінде әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін оңтайландыру бойынша ұсыныс енгізуді тапсырамын» деп атап көрсетті Яғни, жаңа кезеңде әлеуметтік саясатқа ерекше мән берілмек, Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамын құру күн тәртібінде тұрған өзектілігі өткір мәселе болып қала бермек. Жалпы, Қазақстанның тәуелсіздік жылдары жүргізген реформаларының нәтижесі, негізгі мақсаты - халықтың әл-ауқатын арттыру болып табылатын әлеуметтік қорғаудың көп деңгейлі жүйесін құру болды. Тұтастай алғанда, Қазақстандағы жаңадан құрылған халықты әлеуметтік қорғау жүйесі халықаралық стандарттарға, нарықтық экономика талаптарына және әлеуметтік бағдарланған мемлекет параметрлеріне сәйкес келеді. Қазақстандағы халықты әлеуметтік қорғаудың көп деңгейлі жүйесінің ерекшелігі базалық мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру, міндетті әлеуметтік сақтандыру, жинақтаушы зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік көмектің бірігуі болып табылады. Соңғы он жылда әлеуметтік салаға мемлекеттік шығындар нақты көрсеткіш бойынша 3 есеге жуық өсті. Әлеуметтік сала мен мемлекеттік басқаруда жұмыс істейтіндердің саны 1,2 миллион адамнан асады. Мемлекет жәрдемақы мен төлемдердің үлкен көлемін қамтамасыз етуде. Оларды 1,5 миллионнан астам азамат алады.
Мемлекеттің ішкі функцияларының арасындағы ең маңыздысы - әлеуметтік қызмет. Әлеуметтік қызмет – мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі ретінде халықтың әлеуметтік жағдайын жан-жақты қамтамасыз етіп, жақсы дәрежеде дамытуды қамтиды. Бұл бағыттағы мемлекеттің саясаты екі бағытқа бөлінеді: бірінші бағыты – адамдардың қоғамдағы еңбегіне қарамай мүгедектерге, зейнеткерлерге, науқас адамдарға, көп балалы жанұяға, студенттерге мемлекеттік көлемде жан-жақты көмек жасап, олардың әлеуметтік жағдайын жақсарту; екінші бағыты – адамдардың денсаулығын қорғауға, жақсартуға, мәдениетті дамытуға, халықтың жақсы тұрып, жақсы демалуына қамқорлық жасап, мемлекеттік бюджеттен тиісті мөлшерде қаржы бөліп отыру.
Тиімді әлеуметтік жаңғыруды жүзеге асыруда негізгі үш бағытты бөліп көрсетуге болады:
Бірінші бағыт – халықтың кедей топтарын қолдау (науқастар, мүгедектер, қарттар, көпбалалы отбасылар). Екінші бағыт – еңбекке құқықты қамтамасыз ету. Мемлекет еңбек нарығында субъектілердің тең құқықтылығы мен мамандықты таңдау еркіндігіне кепілдік беруі керек. Үшінші бағыт – халықтың жұмыспен қамтылуын реттеу. Оған экономиканың мемлекеттік және мемлекеттік емес секторларына жаңа жұмыс орындарын қалыптастыру бойынша бағдарламаларды дайындау және іске асыру, мүгедектерді жұмыспен қамту бағдарламалары жатады .
Әлеуметтік жаңғыруды теориялық негіздеу үшін алдымен әлеуметтік саясат ұғымын дұрыс түсініп алғанымыз жөн, өйткені, әлеуметтік саясатсыз әлеуметтік жаңғыру жүзеге аспайды. Ал әлеуметтік саясат дегеніміз – адамдармен қоғамның жан-жақты дамуы үшін жағдайлар жасау және алуан түрлі әлеуметтік топтардың белгілі-бір құқықтық қалпын сақтау мен қолдауға адамдардың әлеуметтік жағынан қорғалуын қамтамасыз етуге байланысты мемлекеттің іс жүзіне асыратын кешенді шаралары болып табылады [4].
Ақылға қонымды, парасатты әлеуметтік саясатсыз әлеуметтік қайшылықтарды, дау-дамайды бәсеңдету мүмкін емес. Қазіргі кезде қоғамның әлеуметтік экономикалық дамуында адам факторы шешуші рөл атқарады. Осыларға байланысты әлеуметтік саясаттың негізгі міндеттерін қалыптастыруға болады. Ол міндеттер мыналар:
1. Адамдарды әлеуметтік қорғауды іс жүзіне асыру, олардың негізгі әлеуметтік экономикалық құқықтарын іске асыру.
2. Әрбір адамның және тұтастай алғанда қоғамның тұрмыстық ахуалын көтеру үшін жағдайларды жасау;
3. Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту. Бұл саланың өнімінің көлемі, сапасы және сипаты хәлінің өмір сүріп тіршілік етуінің қамтамасыз ететін болуы керек;
4. Қоғамдық өндіріске қатысу үшін экономикалық ынталылықты қалыптастыру;
5. Адамның жан-жақты дамуы үшін олардың қажетсіну жүйелерін жасау және ерікті түрдегі еңбекке араласу мүмкіндіктерін қарастыру.
Әлеуметтік саясаттың негізгі міндеттері әлеуметтік қорғаудың тиімді жүйесін қалыптастыру болып табылады. Әлеуметтік сала мамандарының ойы бойынша әлеуметтік саясат екі салыстырмалы блокке бөлінеді. Әлеуметтік саясаттың бірінші блогінің элементтеріне халықты әлеуметтік қорғау және қолдау, сонымен қатар адамдардың өмір сүру деңгейіне әсер етуші әр түрлі коммерциялық емес нысандарды дамыту жатады. Әлеуметтік саясаттың екінші блогін мынадай іс-шаралар мен шешімдерді қамтиды. Олардың қатарына халықты тауармен, тұрғын үймен әлеуметтік инфрақұрылымның қызметімен жұмыс орнымен, қажетті ақша кірістерімен қалыпты экономикалық жағдаймен қамтамасыз ету жатады.
Әлеуметтік саясаттың модельдерін таңдаған кезде ең бірінші қоғамдық саяси және микроэкономикалық факторлар әсер етеді. Тұрақты даму тұжырымдамасымен жүзеге асырудың маңызды жағдайы әлеуметтік бағдарланған рынтоктік экономиканы құру болып саналады.
Әлеуметтік саясат – халықтың, оның негізгі жіктерінің, топтары мен санаттарының тұрмыс жағдайына ықпал етумен байланысты жалпы мемлекеттік саясат бөлігі. Қамтитын тараулары: табысты реттеу, жұмыспен қамту, әлеуметтік қамсыздандыру саясаты; білім беру және денсаулык сақтау аяларындағы саясат; тұрғын үй саясаты, т. б. Әлеуметтік саясат адамға, оның халықаралық және ұлттық заңнамада көзделген құқықтарын қорғауға бағдарланған. Әлеуметтік саясаттың мақсаты – кез-келген коғамның жоғары құндылығы ретіндегі адамды қолдау және дамыту. Әлеуметтік саясат үлгісінің нақты іске асырылуы саяси құрылысқа, экономилық даму деңгейіне, меншік қатынастарына, басқару құрылымына, мәдениетке, ағлаққа, тарих пен дәстүрлердің ерекшеліктеріне байланысты. Әлеуметтік саясат өндірістік қоғамдық өнімді бөлуге негізделеді.
Бүгінгі Қазақстан – қоғам өмірінің барлық салаларында оң өзгерістерге жетіп, экономикасы, білімі мен мәдениеті тұрақты дамыған, ынтымағы жарасып, берік нығайып келе жатқан еңселі егемен ел болып табылады. Әлем таныған Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың сындарлы саясатының арқасында әлеуметтік-экономикалық даму үрдісіне қол жеткізгенімізді Қазақстан халқы мақтан тұтады.Жаңарған, серпінді дамумен алға ұмтылған бүгінгі Қазақстан – міне, осындай. Біз тәуелсіздік аясында айтулы жетістіктерге жетіп, өзіндік тәжірибе жинақтап, нығайып келеміз. Аз уақыттың ішінде тәуелсіз еліміздің әлеуметтік-экономикалық әл-ауқаты, мәдени, рухани келбеті бұрын болып көрмеген биік деңгейге көтеріле түсті. Яғни, бұл жылдар барша қазақстандықтар үшін қайырлы жылдар болды. Түбегейлі экономикалық реформалардың нәтижесінде туған Қазақстанымыз көркейіп келеді.
2 Мемлекеттің ең басты құндылығы адам ресурсы десек, ал адам денсаулығы – қоғамның өлшеусіз байлығы.
Елбасы биылғы Жолдауында денсаулық сақтау саласына, оның ішінде саламатты өмір салты мен адамның өз денсаулығына жауапкершілігін арттыру мәселесіне үлкен ден қойып, жаңа міндеттерді алға тартты. Әрине, Жолдаудың орындалуы ең алдымен жергілікті жердегі атқарушы органдардың, мекеме басшыларының осы бағыт-бағдардағы жүргізіп отырған саясатына тікелей байланысты.
– «Халық денсаулығы – ол Қазақстанның өзінің стратегиялық мақсаттарына жетудегі табысының ажырамас құрамдас бөлігі» деп Мемлекет басшысы Н.Назарбаев биылғы дәстүрлі Жолдауында атап өткеніндей, шынында да, қоғамның дамуы, әр түрлі бағдарламалардың, мейлі ол мемлекеттік, не мемлекеттік емес болсын, қандай да бір жүйелі істердің жүзеге асуы тікелей адамға байланысты. Оның тұлғалық қасиеттеріне, қабілеттеріне, интеллектуалдық мүмкіндіктеріне, денсаулығына, сайып келгенде, ішкі жан-дүниесіне және өмірлік күшіне тәуелді. Осы тұрғыдан қарағанда, Елбасы айтқандай, салауатты өмір салтын қалыптастыру ең маңызды мәселенің бірі және ол мемлекеттік саясаттың басты бағыты болып табылады. Елдің денсаулығын көтере отырып, Елбасы халықтың кем дегенде 30 пайызының спортпен айналысу қажеттігін алға тартты. Қалай дегенде де, дене шынықтыру мен спорт, салауатты өмір салтын қалыптастыру, жастарды рухани тәрбиелеу азаматтар денсаулығын жақсартудағы ең маңызды құралдардың бірі. Осыған байланысты, жергілікті атқарушы органдардың бірінші кезектегі міндеті– барлық тұрғындар үшін қолайлы спорт және дене шынықтыру бағытында шаралар ұйымдастыру.
Әлбетте, ертеңгі күні дамыған, бәсекеге қабілетті елдер қатарынан көріну үшін халықтың денсаулығын жақсартуымыз керек. Жастарды есірткіден, ішімдіктен, темекіден және басқа да жаман әдеттерден алшақ ұстағанымыз абзал. Бұл әрі әрбір ата-ананың, әрбір отбасының міндеті де.
Бүгінде кейбір адамдардың түсінігінде денсаулық аурухана, емхана, дәрі-дәрмек ұғымдарымен араласып кеткен сияқты. Көп азаматтар өзінің денсаулығын ауыра бастағанда, болмаса бір жері жарақаттанған кезде ғана есіне алады. Сөйтіп, дәрігерге барып, түрлі дәрілерді іше бастайды. Меніңше, мұндай шаралар адам денсаулығын жақсартпайды, тек аурудың әрі қарай дамуын, оның асқынып кетуін ғана тоқтатса керек. Оның үстіне дәрі құрамындағы химиялық заттар бір жағынан емдесе, екінші жағынан зақымдап отырады. Сондықтан, емделуді ғана ойламай, сол аурулардың алдын алу мәселелерін қарастыру қажет. Ол – дене шынықтыру, спорт.
Адамның өмірлік күші немесе өмірлік қуаты деген түсінік бар. Оның деңгейі адамның денсаулығына, психологиялық және көңіл-күйіне, жалпы ішкі жандүниесіне тәуелді болады. Дана халқымыз айтқандай, «Дені саудың – жаны сау». Егер адам әр уақытта дене шынықтырумен айналысып, әр уақытта өзінің денсаулығын түзету үшін түрлі спорт жаттығуларын орындап отырса, ол тек дені сау болып қана қоймай, өмірдің барлық саласында табысты болуына мүмкіндік жасайды. Бірақ, спортпен айналысу керек екен деп мөлшерден тыс дене шынықтыру жаттығуларын жасаудың қажеті жоқ. Әр нәрсенің өзінің жөні, реті болады. Қазіргі таңда бізге салауатты өмір салтын қалыптастыру, оған бұқара халықты тарту үшін арнайы ғылыми-зерттеулер негізінде жасалған сауықтыру бағдарламаларын жасау қажет. Сол бағдарламаларды жүзеге асыру арқылы стратегиялық міндеттердің бірі – дені сау ұлтты қалып тастыра аламыз.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін оған қажетті инфрақұрылымды дамыту қажет. Әркім өзінің денсаулығына өзі жауапты. Солай бола тұрса да, бүгінгі күні мемлекет бұл мәселеден шет қалып отырған жоқ. Қазір біз салауатты өмір салтын дамыту үшін, жоғарыда айтқанымдай, ғылыми-зерттеулерге негізделген және халықаралық тәжірибеге сай сауықтыру бағдарламаларын жасауымыз қажет. Осы ретте өзім көп жылдар бойы сауықтыру мәселелерімен айналысып, тиісті бағдарлама жобасын әзірлеумен шұғылданып жүрмін. Халықты сауықтыру бағдарламасы адамдардың денсаулығын жақсартуға, әр түрлі сырқаттардың алдын алуға, спортпен, дене шынықтырумен үнемі және тұрақты түрде айналысуға бағытталған. Жобаның тағы бір ерекшелігі, ол халықты тек спортқа баулу ғана емес, денсаулығы мықты азаматтарды қалыптастырумен қатар, ерік-жігері мықты, өзіне сенімді азаматтарды тәрбиелеп шыға аламыз. Ендеше, спорт тек дене шынықтыру емес, сонымен қатар тәрбие. Егер адамдар спортпен үнемі айналысып, дене шынықтыруда белгілі бір дәрежеге жететін болса, ол оның өзіндік «менінің» өсуіне әсер етеді. Адам спортпен шұғылдану барысында, ең алдымен, өзінің ішкі жан-дүниесімен, осал тұстарымен, әлсіздіктерімен бетпе-бет келеді. Шынығу ол өзінің өмір сүруіне, дамуына, өсуіне кедергі жасап жүрген әдеттерді жеңуге көмектеседі. Сондықтан ауданда спортпен айналысуды насихаттау, сауықтыру үрдісін жүзеге асыру мәселелері ерекше назарда.
Дені сау ел болу – бұл біздің мүддеміз. Қазіргі таңда бәсекеге қабілетті болу идеясы кеңінен насихатталуда. Ол өзінің бастауын ең алдымен денсаулықтан бастайды. Адам ағзасы әр уақытта қандай да болмасын ауыртпалықтарға дайын болуы тиіс. Дене еңбегімен, тіпті, ой еңбегімен айналысатын адамдар жұмыс барысында бірталай күш жұмсайды. Спорт бір жағынан денсаулық кепілі, екінші жағынан төзімділік қалыптастыру факторы болып табылады. Міне, спорттың осы ерекшеліктерін ескерсек, оның адам өміріне, жалпы қоғамға тигізер пайдасы көп.
3.Қазақстан Республикасының даму деңгейін   анықтайтын стратегиялық бағыттарды  жетілдіруде  аса күрделі әлеуметтік-экономикалық механизм  болып табылатын  құрылымдардың бірі ретінде  білім беру жүйесіне басымдық беріледі. Бұл өз кезегінде білім беру жүйесін модернизациялаудың экономикалық, құқықтық және мазмұндық  құрылымдық жақтарын түбегейлі өзгертуге бағытталған біртұтас кешенді шараларды жүзеге асыруды қажет етеді. Білім ұлттық құндылық қана емес, ол сонымен қатар ол  мемлекеттің өркениеттілігін анықтайтын  атрибуттардың біріне айналып отырғандықтан   бүгінгі таңда   оқыту мен тәрбиелеудің жаңа парадигмалары, педагогикалық жүйелерді басқарудың  жаңа бағыттары,  білім берудің  көшбасшылық теориялары  қалыптасып отыр.
     Сол себепті әлемдік білім кеңістігінің интеграциясындағы заманауи  талаптарға сәйкес білім беру  жүйесіндегі   тұтас педагогикалық  үдерісте    теориялық-практикалық бағыттағы ғылыми зерттеулердің  жаңашылдығына, ғылыми тәжірибелердің   халықаралық нарықтағы  бәсекеге қабілеттілігіне  баса назар аударылуда.   Мұндай   жаңартулар    білімдендіру   қызметінің  сыртқы ортадағы өзара әрекеттестігімен, білім беру жүйесіне көшбасшылық теориялардың  ендірілуімен  және    отандық педагог мамандардың жетекші шетел университеттерімен  ынтымақтастықта  жұмыс   жасауымен айқындалады.
Білім беру жүйелерінің ішкі қызметтеріне  қарай  бұл жаңа идеяларды  жалпы білім беретін орта мектеп, жоғары мектеп және педагог мамандардың кәсіби біліктілігін  арттыратын мекемелер қызметі аясында  топтастырып саралау маңызды деп танылады.    Аталған жүйелердің ішінде жалпы білім беретін орта мектептің  функционалдық қызметінің айрықша екендігі сөзсіз.  Өйткені  жалпы білім беретін орта мектеп негізгі  педагогикалық орта деп саналатындықтан қай кезде болмасын білім беруге жүйесіне қатысты  көшбасшылық теориялар  мектептегі  оқыту мен тәрбиелеу мәселелерімен арналас болған. Осы ретте  Қазақстан Республикасы жалпы орта білім беру жүйесінде атқарылып жатқан ғылыми-зерттеу жұмыстары,  эксперименттік тәжірибеден өту  және т.б. педагогикалық іс-әрекеттер нәтижеге бағдарланған білім моделіне  көшуде мектеп мұғалімдерін   дайындаудың алғышарттарының бірі болмақ.
     Бүгінгі оқыту мен тәрбиелеу үдерісіндегі  дидактикалық талаптардың  әлемдік қарқынды өзгерістермен байланыстылығы,  білім саясатының оңтайлылығы құзыреттіліктер тұрғысындағы білім нәтижесін көрсете алатындай  дәрежеде болу тиіс. 12-жылдық мектепке көшу жағдайындағы негізгі нысана  оқытудың мақсаты мен міндеттерінің арасындағы  ықпалдастықты, оқушыларды  тәрбиелеу мен дамытуды білім беру деңгейлеріндегі олардың  жас ерекшеліктеріне сай анықталатын  психологиялық, физиологиялық  ұстанымдарға сәйкестік болып табылады.   12-жылдық мектеп жайында Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру жүйесін жаңарту жолдары мен дамыту стратегиясын айқындау  үшін  дайындалған тұжырымдамада 12-жылдық мектептегі білім беру мақсаты, міндеттері заманауи талаптарға сай білім берудегі жаңа  көшбасшылық теорияларды басшылыққа алған.
     12-жылдық білім беруге көшудің қаржылық-экономикалық негіздемесін дайындауда  және  бұл    білім беру жүйесіндегі күтілетін нәтижелерді анықтауда әлемдік үрдістер мен отандық тәжірибелердегі  көшбасшылық идеялар басшылыққа алынады.  12 жылдық білім берудің басым бағыты – педагогикалық іс-әрекеттің жеке тұлғаға бағытталуы болса,  тұлғаға бағытталған  мұндай көзқарас педагогикалық іс-әрекеттің  әдіснамалық  негіздеріндегі  жаңа көшбасшылық теорияларды тудырады.   
Білім  берудегі көшбасшылық теориялар мәселесі   ХХ ғасырдың бас кезінде  батыс ғылымында  қоршаған ортаға жағымды ықпал ететін  кейбір адамдарға тән   табиғи тума қабілеттіліктердің  құрылымы ретінде қарастырылған еді. Одан соң сол ғасырдың  50- жылдарына қарай  көшбасшылық табиғатын таныту  адамдар арасынан суырылып шыққан белсенді тұлғаның  жағдаяттық мәселелерді шешудегі біліктілігімен айқындалды. Ал ХХ ғасырдың аяғында көшбасшылық   адамдар мен ұйымдар арасындағы өзара әрекеттестік тұрғысынан  зерттеле    бастады.   Педагогикалық үдерісте басқарушы   мекеме немесе ұйымның  жетістіктерге жетуі үшін ұйымды ғана емес, оның мүшелерінің  де  мақсатты түрде жетістіктерге жетуі қадағаланды. Мұнда  білім беру мекемесі басшысының  өзгелерден өзінің артықшылығын дәлелдей алатындай деңгейге көтерілуі қажет болып, басшының рөлі арта  түсті. Кеңестік педагогикада   білім беру жүйесіндегі көшбасшылық  мәселесінің теориялық негіздері мен тұжырымдарын жасау  әлеуметтік психологияның  шеңберінде дамыды. 
Отандық педагогика ғылымында өткен ғасырдың 80-жылдарының аяғына дейін  білім берудегі  көшбасшылық  мәселесі  әртүрлі шағын топтардағы әлеуметтік  тұлғааралық қатынасқа негізделген  ұйымдастыру қызметі ретінде қарастырылып, лидерлік ұжым құру әрекетіндегі басшының қызметімен сипатталды.  Сол кездегі ғылыми еңбектердің  мазмұнында   көшбасшылық теорияларының негіздерін  білім беру мекемелерінің дамуы,  оқыту әдістері тұрғысынан жаңа технологиялардың ендірілуі,  білім беру үдерісіне қатысушы субъектілердің белсенділігін жетілдіріп отыру, білім беру мекемелерінің даму болашағын стратегиялық жоспарлау және білім беру ісін басқаруға  қоғамдық ұйымдардағы басқа адамдарды жұмылдыру мәселелері қамтылды. Кеңестік дәуірдегі білім беру жүйесі еш өзгеріссіз жетпіс жыл бойы  білімді орталықтандырумен айналысып келді.  Бұл кезде алдыға шығып өза шапқаннан, яғни лидерлік танытқаннан гөрі жалпы ұжыммен бірге  жетістіктерге жету тиімдірек саналды.  Білім нәтижелерінің өзі тек ББД бағындырылды.  Бұл жерде лидерлік туралы сөз қозғау мүмкін емес еді.  Мұнда тек үздік деп аталған  білім беру ұйымдары, мекемелер алға ашықты.
Ал қазіргі уақыттағы лидерлік феноменіне деген қызығушылық батыс елдеріндегі концептуалдық тұрғыларға сәйкес білім берудегі көшбасшылықтың мүмкіндіктерін анықтауға  әкелді. Жаңа жүйедегі көшбасшылық теориялары білім беруді басқарудағы көшбасшылықпен, білім беру мекемелерінің бәсекеге қабілеттіліктерімен, мамандардың кәсіби құзыреттіліктерімен және білім алушылардың креативтіліктерімен өлшене бастады. Көшбасшылық табыстылыққа жетудің субъективті параметріне айналды.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы 19 қаңтарда «Назарбаев Университеті», «Назарбаев Зияткерлік мектептері» және «Назарбаев Қоры» мәртебесі туралы» Заңға қол қойды. Білім берудегі көшбасшылық теорияларының бастамасы 12- білім беру жүйесі болса, аталған ұйымдар  мемлекетіміздің зияткерлік әлеуетін қалыптастырудағы бренд деп саналады. Назарбаев Зияткерлік мектептері - ғылым, экономика және саясат саласында дарынды балаларға арналған таңдаулы мектептер желісі ретіндегі әлемдік сұраныстарға толық  сәйкес келетін жалпы орта білім берудегі негізгі көшбасшы мекеме деп сипатталады.
Сонымен қатар  білім берудегі көшбасшылық теориялардың тоғысында Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты 2011 жылғы  Жолдауындағы  білім беру жүйесін жаңғыртудың  жаңа  бағыттары жөнінде жасалған  ұсыныстарына орай   Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінің  барлық деңгейлеріндегі оқыту мен тәрбиелеу үдерісіне ендіріле бастаған жаңалықтарды атауымызға болады. Солардың ішіндегі  маңызды шаралардың бірі – Астана қаласындағы  Назарбаев Зияткерлік мектептері базасында «Педагогикалық шеберлік орталығының» құрылуы деп білеміз. 
Тұтас педагогикалық процесті жүзеге асыру  барысында педагогикалық ұжымның кәсіби біліктілігін арттыруды  мақсат тұтқан  бұл орталықта мектеп мұғалімдерін Кембридж университетінің үш деңгейлі бағдарламасы бойынша халықаралық тәжірибеге сәйкес кәсіби біліктілігі мен шеберлігін жетілдіру курстары жүргізілуде. Бағдарламада әлемнің білім беру жүйесінде үлгілі деп танылып жүрген елдердің Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Австралия, Германия, Сингапур, Финляндия, Жапония, Ресей, т.б. озық тәжірибиесі мен әдістемесін оқу үдерісінде қолдану ұсынылған. Біліктілікті арттырудың бұл курсын оқып бітірген мұғалімдер үздік деп танылатын болады. 
Бұл бағдарламаның өзіндік ерекшелігі   мұнда халықаралық тәжірибеге сәйкес ІІІ базалық деңгей бағдарламасы бойынша 3 айлық курстан өткен мұғалімдер өздерінің  педагоикалық іс- тәжірибесіне  нәтижелік  өзгерістер  енгізуге, ал ІІ-орта деңгейде оқыған мұғалімдер коучинг пен тәлімгерлік үдерістері арқылы өздері қызмет ететін  мектептеріндегі педагогикалық ұжымның тәжірибесін жаңғыртуға мүмкіндік алады.  Ал  І - ілгері деңгей мазмұнын игерген мұғалімдер мектептегі басқару ісіне араласып, көшбасшы болуға ұмтылады. Мұғалімдерге мұндай мүмкіншіліктің берілуінің өзі білім берудегі көшбасшылық теорияларымен өзектес десек қателеспейміз.    «Мұғалімнің көшбасшылығы  –  әкімшілік міндеттермен шектеліп қалмайтын және мұғалімге әкімшілік өкілеттік пен жауапкершілікті жүктеуді көздемейтін, керісінше мұғалімнің мектептің оқыту мен оқу тәжірибесіне өзгеріс енгізуге бастама жасауды және мәртебесінің қандайлығына қарамастан бұл өзгерістерге қолдау көрсетуді өз еркімен таңдауын білдіретін қызметі»,- деп айтылғандай мұғалімнің көшбасшылығын дамыту жұмысы  мектептерде оқыту мен оқуды жетілдіру тәсіліне саяды.
Білім берудегі көшбасшылық идеяларды тез қабылдап, өзін шебер маман ретінде көрсете білген мұғалім  мектеп тәжірибесін зерттеуші, коуч, тәлімгер, мұғалімдердің желілік қоғамдастығын құруға бастама жасаушы рөлін орындау үшін өзіне жауапкершілік ала отырып, өз сыныбынан тыс жерде де мектеп  қызметін  арттыруға, оқыту мен оқу үдерістерін жетілдіруге үлесін қосады. Көшбасшы мұғалім өзі  жұмыс істейтін мектеп тәжірибесін жақсарту мақсатында зерттеу қажет болатын мәселелер мен проблемаларды  да анықтайды. Дегенмен, мұғалімнің көшбасшылығын дамыту жұмысын ғылыми  зерттеумен шатастыруға болмайды.
     Көшбасшылық дегеніміз-«мұғалім зерттеуші ретінде» деген ұстанымға емес, «мұғалім оқыту және оқу іс-тәжірибесін жетілдірудегі көшбасшы ретінде» деген ұстанымға негізделеді. Олай болса,  көшбасшы мұғалім  оқудың мақсаты мен міндеттерін жоспарлауда   коучинг  - сөзбе-сөз дайындау, жаттықтыру әдісі арқылы  оқыту тәжірибелерін бірлесіп ойластыру, идеялармен алмасу, коуч тарапынан рефлексивтік диалогқа тарту негізінде өз жұмысының жекелеген салаларын, кәсіби білімін, игерген дағдылары мен тәжірибесін жетілдіреді.   Мектептік жағдайда көшбасшылық теориялардың жүзеге асуы әлбетте мұғалімнің шеберлігімен, кәсіби құзыреттілігімен және өз саласында ғана емес,  тұлға қалыптасуына қатысты барлық қоғамдық-әлеуметтік сферадағы, білім беру саясатындағы соны жаңалықтарға жақын болуымен де ерекшеленеді. Ал сол теорияларды іске асыратын  көшбасшы мұғалім әрине   педагогикалық ұжымның мүддесін қанағаттандыруға бағытталған бірлескен қызметті біріктіру мақсатында басқаларға ықпал етуге қабілетті адам болуы керек.
15 тақырып.Қазақстан Республикасындағы этнодемографиялық үрдістер мен ұлтаралық келісімнің нығаюы
Жоспар:
1. Қазақстандағы миграциялық үрдістер. Халықтың этникалық құрылымындағы өзгерістер.
2. Біртұтас ұлттың болашақ қалыптасу мәселелері. Қазақстанның ұлттық біртұтастық
доктринасы
3.Елбасының «Қазақстанның әлеуметтік модернизациясы. Жалпыға Ортақ Еңбек қоғамына қарай 20 қадам» еңбегінің маңызы.
1.Миграциялық саясат дегеніміз – бұл тұрғын халықтың миграциялануына алып келетін әлеуметтік мінез-құлықтың, әрекеттің бір түрі немесе элементі болып табылатын миграциялық қозғалысқа деген ықпал ету. Миграциялық процестер ынталандырушы, шектеуші іс-шаралар арқылы реттелінеді. Сонымен қатар елдің экономикалық дамуына қарай ынталандырушы экономикалық іс-шаралар да кеңінен қолданылады. Ал Көші-қон саясатының басты міндеттеріне:
елімізде ұлттық бірдейлікті сақтау және дамытуға ;
сыртта жүрген қандастарды өз Отанына оралуын ынталандыру;
дайындығы да инновациялық әлеуеті де жоғары шетел кадрларын тарту арқылы Қазақстанның бәсекелестік артықшылығын дамыту жатады.
Қазақстан Республикасының миграциялық жағдайын алдымен үш миграциялық ағын бойынша: ішкі миграция, Қазақстан Республикасынан эмиграция, және шет елдерден Қазақстан Республикасына иммиграция тұрғысында қарастырсақ. Қазақстандағы 1990-жылдардағы саяси әлеуметтік және экономикалық реформалардың барысы мен нәтижесіндегі өзгерістер елдегі ішкі миграциялық құрылымның өзгеруіне себеп болды. Яғни, тұрғын үй құрылысының, өндірістің тоқтап қалуы, кәсіпорындардың жаппай жабылуы нәтижесінде жұмыссыздықтың өсуі, бір жағынан, шаруашылықтағы мигранттарды итеріп шығарушы факторларға айналса, екінші жағынан өмір жағдайындағы жаппай кедейлену аймақтық айырмашылықтарды теңестіріп, олардың тұратын жерлерін ауыстыру ұмтылысын шектеді. “1990–шы жылдардағы миграциялық процестердің дамуында екі кезеңді бөліп қарастыруға болады: бұл 1991-1997 және 1998-2000 жылдар. Бірінші кезеңде Қазақстан Республикасынан эмиграция өте күшті болды, әсіресе 1994-ші жылы. Екінші кезеңде керісінше миграциялық ағым тұрақтанып, келу және кету қысқарды.” Айта кететін жайт, басқа ұлт өкілдерінің көшіп келуінің азаюы болашақ Қазақстанның ұлттық құрамы жағынан қазақтануының кепілі.
Қазақстан қоғамының этникалық құрылымындағы өзгеріс этносаралық өзара қатынастардың өзгеруіне аз әсерін тигізбей отыра алмайды, ол тиісінше қоғамдағы өзара қатынасқа, әлеуметтік мінез-құлыққа әсер етеді. “Байырғы ұлт азаматтарының және бірқатар түркі тектес халықтар санының ұлғаюы этноәлеуметтік құрылымда еуропалық емес, азиялық компоненттің артуын түсіндіреді.”
Қазақстан Республикасының көшіп-қонушылардың және ұлттық азшылықтар өкілдерінің құқықтарын қорғауы және қолдауын сара бағыт деп айтуға болады. Көші-қонның баламасын немесе көші-қон процестеріне қатысты шектеуші рөл атқаратын факторларды анықтау бұл мәселені ғылыми тұрғыда түсінуге мүмкіндік береді.
Аз ұлттар құқығының қорғалуы – мемлекет тұрақтылығының негізі. Зайырлы мемлекет әр ұлтты, әр түрлі діни-сенімді ұстанған қоғамның тұтастығын, тыныштығын, заңды құқықтарын бекітіп, өз мәдениеттерін дамытуға мүмкіндік береді. “Тағдыр себептерімен тарихи тамырынан қол үзіп, қазақ жерін қоныстанған 130 ұлт пен ұлыс бар. Қазақстанда 11 ұлттық газет, 44 тілде хабар жүргізетін 18 радиостудия бар.” Аз ұлттардың мүддесін қорғайтын, өмірге келгеніне он жылдан асқан Қазақстан халықтары ассамблеясының азды-көпті атқарып жатқан істері тиімді нәтижелер беруде.
Дүниежүзінде ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап аз ұлт өкілдерінің құқын қорғау өзекті мәселеге айналды. Әлемдік жаңа саяси жүйе қалыптаса бастаған қазіргі заманда аяққа басу, нәсілдік кемсітушілік, жаппай қырып-жою – адамзатқа қарсы жасалған қастандық деп есептеледі. Көшіп-қонушылар мен аз ұлттар өкілдері бүгінгі ғаламдасу жүріп жатқан тұста қайда жүрсе де қоғамның толыққанды мүшесі.
Қатынастар – бұл өзара байланыстар мен өзара әсер ету жүйесі, мүмкіндіктер мен жағдайлар жүйесі, іс-қимылды, ортақ мүдделерді іске асыруға бағыттауға мүмкіндік беретін қандай да бір психологиялық аура: қоғамның, оның ұжымдарының, нақтылы өкілдерінің мүдделері. Қатынастар – бұл әлеумет өмірінің нысаны, оны біріктіруші күш. “Этносаралық қатынастар – қазіргі полиэтникалық қоғамды анықтайтын құрамдас бөліктердің бірі. Этносаралық қатынастар – полиэтникалық қоғам өміріндегі процестер дамуының күтпегендік, ойда болмағандық пен біркелкі еместік деңгейі бар аса қозғалмалы әрі жылдам өзгеретін саласы. Қазақстан өзінің сипаты жағынан полиэтникалық мемлекет болып табылады. Халықтың жалпы санының – 55,8 пайызын – қазақтар, 28,3 –орыстар, 3,3 - украиндар, 2,6 - өзбектер, 1,8 – немістер, 1,6 – татарлар, 1,5 – ұйғырлар құрайды. Сол себептен этносаралық өзара қатынастарды зерттеу мәселелері қазіргі уақытқа дейін өз өзектілігін жоғалтқан жоқ”
Қазіргі кездегі Қазақстан Республикасындағы этносаралық қатынастар астарындағы көші-қон процестерінің негізгі мақсаты – Қазақстан қоғамындағы көші-қон жай-күйлерінің дамуындағы этносаралық қатынастар факторының маңыздылығын және азаматтардың тұрақты мекен-жайын ауыстырудағы себептерін анықтау болып табылады. Оның аса маңызды міндеттерінің біразы мынадай:
- Тұрақты мекен-жайды сақтау мен өзгерту дәлелдемелерінің тепе-теңдігін анықтау;
- Көші-қон көңіл-күйлеріндегі өңірлік, этноұлттық, әлеуметтік, еңбек және басқа аспектілерді анықтау:
- Көшу үшін қолда бар және ойда бар мүмкіндіктер арасындағы айырмашылықтарды және көшу үшін ең қолайлы кезеңді анықтау.
- Тұрғындардың көшіп келуші және көшіп кетушілерге көзқарасын, тиісінше соңғыларының олардың көшіп келуші елді мекенде өмір сүретін тұрғындарға көзқарасын анықтау.
Еліміздің көші-қон саясатының салалық бағдарламасына сәйкес Қазақстан Республикасының әлеуметтік және еңбек заңнамасы көптеген кемшіліктерге қарамастан, мигранттарды әлеуметтік қорғауды ұйымдастыру жөніндегі шараларды жүзеге асыруда, әлеуметтік қолдау мен олардың бейімделуіне ерекше назар аударылуда. Осы орайдағы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті ұсынған 2007- 2015 жылдарға арналған тұжырымдамасы еліміздегі көші-қон процестерін басқарудың қолданыстағы бағыттарын жетілдіруге және оның сапалы жаңа бағыттарын дамытуға бағытталған.
Қазақстан Республикасының миграциялық саясатының басты мақсаты – миграциялық процестерді басқару, мигранттардың интеллектуалдық және еңбек әлеуетінің жүзеге асуына, елдің және оның аймақтарының әлеуметтік-экономикалық берік дамуына, демографиялық дамуына, яғни халықтың көбеюіне немесе тұрақтануына ықпал ету.
2.Қазақстанның барша азаматына тең мүмкіндіктер мен лайықты тіршілік жағдайын туғызуға ұмтылу, Адам құқықтарының жалпыға бірдей Декларациясын мойындау, ұлт тағдырына жауапкершілікті сезіну, Мемлекеттік егемендік туралы Декларацияда,
мемлекеттік Тәуелсіздік туралы Конституциялық заңда және Қазақстан Республикасы Конституциясында көрсетілгендей байырғы қазақ жерінде ұлттық мемлекеттілік құру мен нығайту және де басқа қағидаттарды негізге ала отырып, қоғам мен ұлтқа
Қазақстанның Ұлт Бірлігі Доктринасы ұсынылады  
ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
 Қазақстан Республикасы қазақ халқының сан ғасырлық мемлекеттілігінің құқықтық, тарихи жалғыз дара мұрагері және оның саяси, мемлекеттік құрылымының табиғи жалғасы болып табылады. Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін қорғау және ұлттық мемлекеттілігін күшейту жолындағы барлық шараларды атқарады.
Ел тарихы - көптеген қайғылы оқиғалардың куәгері. Халықтың өмірі, оның тілі мен мәдениеті жойылудың алдында тұрған да кездер болған. Қазақ халқы аса ауыр сынақтан өтіп, жай ғана аман қалған жоқ, мемлекетін де құрды, тәуелсіздігін де алды.
«Қазақ КСР мемлекеттік егемендігі туралы» Декларацияда және «Қазақстан Республикасының мемлекеттік Тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңда егеменді ұлттың әрі қарай ұйысуының негіздерін айқындаған екі қағидат жария етілді: біріншіден - Қазақстан мемлекетін құрудың алғышарты болып табылатын қазақ халқының өз тағдырын өзі таңдау құқы; екіншісі - елдің барлық азаматтары үшін жасалатын тең мүмкіндік.
Халықтың даналығы, кеңдігі мен сыйластығы этникалық тегіне, әлеуметтік, діни және де шығу тегіне қарамай жаңа мемлекеттің барша азаматының ұйысуына негіз болды.
Тәуелсіздік орнығуының ең қиын жылдарында халықтың кемелдігі мен елдің Тұңғыш Президенті - Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қайраткерлігі нәтижесінде Қазақстанда этносаралық жанжал мен қоғамның бөлінуіне жол берілген жоқ.
Сол жылдары, кеңестік дәуірден қалған дағдарыстан өту, жаңа экономикалық және саяси қатынастарды қалыптастыру жағдайында, қоғамды ұйыстыру ісі: ішкі саяси тұрақтылық, азаматтық  татулық және этносаралық келісім қағидалары негізінде жүзеге асқан еді.
Содан бері Қазақстанның жетістігіне айналған қоғамдық келісіміміз елдің нәтижелі әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси дамуының кепілі және негізі болып табылды.
Алайда өмір бір орында тұрмайды. Өткен жылдарда көп нәрсе өзгерді. Өзіміз де өзгердік, біздің санамыз тоталитарлық жүйенің қалдықтарынан құтылуда. Тәуелсіздік алған жылы туған ұрпақ кәмелетке толды.
Бізді қоршаған әлемдегі жағдай да өзгерді. Жаһандану ықпалы артты. Қазақстан әлемдік қауымдастықтың белсенді мүшесі ғана болып қалған жоқ, ол түрлі геосаяси мүдделердің нысанына да айналды. Жаңа ғасырдың екінші онжылдығында елдің алдында инновациялық-өндірістік дамуға өту жөнінде жаңа әлеуметтік-экономикалық міндеттер тұр.
Осының барлығы, жаңарған қоғамнан, өзгерген әлем алдында өзінің бірлігін терең сезінген жаңа типтегі ұйысуды талап етеді.
Егер мемлекеттің қалыптасу кезеңінде басты міндет этносаралық төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ретінде, қоғамның барлық азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады.
Сондықтан да дәл қазір, азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған Қазақстанның Ұлт Бірлігі Доктринасын қабылдау аса қажет.
Ұлт Бірлігі Доктринасы - халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу қажеттігін түсінуіне негіз. Бұл - бізді қандай күш біріктіреді және біртұтас етеді - соны түсінудің тәсілі. Бұл - болашаққа бірігіп ұмтылудың серпіні.
Доктринаның қажеттілігі өмірдің өзінен, біздің жалпы тағдырымыздан, тарих логикасынан туындап отыр. Өйткені бірліксіз - Ұлт жоқ. Ұлтсыз - мемлекет жоқ. Ал, мемлекетсіз - болашақ жоқ.
Осыларды негізге ала отырып, Қазақстанның Ұлт Бірлігінің төмендегідей қағидаттары жария етіледі. «БІР ЕЛ - БІР ТАҒДЫР»
 Ұлт бірлігін негіздейтін бірінші қағидат - әр азаматтың өзінің ортақ тағдыры мен Отанының - Қазақстан Республикасының - ортақ екенін ұғыну.
Біздің ұлттық бірлігіміз, этникалық шығу тегіне қарамастан, әрбір адамның жоғары деңгейде Қазақстанмен және оның болашағымен етене бірігуіне негізделген.
Қандай да бір елдің азаматы болу - әр адамның тағдыры. Алайда, адамдар әрқашан таңдау құқығына ие - ал біз өз таңдауымызды жасадық. Біздің таңдауымыз терең дара сипатта, осы таңдау - біздің барлығымызды отандастар етеді. Себебі біздің ортақ еліміз, ортақ отанымыз бар, ол - Тәуелсіз Қазақстан. Тарихи тағдырымыздың ортақтығын түсіну және осы таңдауды түйсіне білу - елдің барша азаматын біріктіретін ең басты негіз.
Бір мемлекетте тұрып, өзге елдің заңына бағынып өмір сүру, азаматтың барлық құқығына ие бола отырып, бірақ оның міндеттерін орындамау мүмкін емес. Құқықтар мен міндеттердің мұндай бірлігі біздің тағдырымызды да, болашағымызды да бір арнаға қосады.
Ортақ болашағымызды бірлесе қалыптастырмай тағдырласа өмір сүру мүмкін емес. Тәуелсіздік алғаннан соң біз өз мемлекетімізді бірлесіп құруға тарихи мүмкіндік алдық. Содан бергі жылдарда біз, бәріміз, күшті, қуатты, заманауи мемлекет құру жолында бірге еңбек еттік. Елдің егемендігі, оның территориялық тұтастығы, қауіпсіздігі, экономикалық дамуы, қоғамдық келісімі - біздің бірлескен еңбегіміздің нәтижесі.
Сондықтан біз, бәріміз, бір Отанның ұлдары мен қыздары екендігімізді, ал біздің Тәуелсіздігіміз - сан ұрпақтың орындалған арманы, халқымыздың ерен еңбегінің, ерлігінің және ерік-жігерінің  жемісі  екендігін әрқайсымыз түсінуге тиіспіз. Тәуелсіздік пен байырғы қазақ жерінде құрылған мемлекеттілігімізді дамыту - біздің басты құндылығымыз болып табылады.
Жаңа тарихи кезеңде мемлекетіміз Қазақстанға өзінің асқақ есімін берген қазақ халқының алдында ұлтты ұйыстырудың алтын діңгегіне айналу жөнінде жаңа тарихи миссия тұр. Жаңа тарихи жағдайда қазақ халқының алдында жаңа тарихи парыз тұр.
Қазақстан тағдыры үшін, өткен ата-бабалар мен болашақ ұрпақ алдында, қазақ халқы - басты жауапкер. Сондықтан да біздің ілгері өркендеп, теңдес және дамыған елдердің қауымдастығына қадам басамыз ба, әлде өткен даңқты жолымыздан жұбаныш тауып, өкпе мен өкінішке көміліп, тарих қалтарысында қаламыз ба - ол қазақ халқының парасатына байланысты.
Біздің ұлы мақсатымыз - этникалық шығу тегімізге қарамай бірігіп, Даңқты Ұлтқа айналу және қолымызда тұрған ең бағалы құндылық -
егемен, тәуелсіз Қазақстанды көзіміздің қарашығындай сақтап, болашақ ұрпаққа аманат ету. Ол үшін біз әлі күнге дейін ынтымағымызға кедергі келтіретін болымсыз істерден және қолдан жасалған кедергілерден арылуымыз керек.
Мұнан шығатын қорытынды, әрбір азамат, қоғам және мемлекет, халықтың, болашақ ұрпақтың алдында өз жауапкершілігін сезініп, төмендегідей қажетті әрі ұтымды шараларды қамтамасыз етуі керек:
еліміздің барлық азаматының өз тағдырын Отаны - Қазақстан Республикасының тағдырымен бірге әрі терең тамырлас екенін сезінуі;
бізді ыдыратуға және ынтымағымызды бұзуға бағытталған кез келген ықпалға белсенді түрде қарсы тұру;
Республика конституциялық құрылысының, территориялық тұтастығы мен унитарлық құрылымының мызғымас беріктігін нығайту;
ұлттық мүддеге негізделген елдің экономикалық, саяси, рухани, ақпараттық қауіпсіздігін одан әрі нығайту, басқа мемлекеттер тарапынан болатын ақпараттық тәуелділік пен басқыншылыққа немесе қысымға жол бермеу;
елдің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайту үшін республиканың барша азаматын қазақ халқының төңірегіне ұйыстыру;
ел егемендігінің беріктігіне негізделген халықаралық әріптестік саласында ұлттық мүдде басымдығын ұстану;
басты байлығымыз - Тәуелсіздікке, жерге, бірлік пен рухани құндылықтарға тағзым ету;
азаматтар мен қоғам тарапынан мемлекеттілікті нығайту, Тәуелсіздік пен территориялық тұтастықты қорғауға мейлінше жәрдемдесу.
«ТЕГІ БАСҚА - ТЕҢДІГІ БІР» 
Екінші басты қағидат - этникалық, болмаса басқа да шыққан тегіне, діни ұстанымына және әлеуметтік жағдайына қарамай барлық азаматтарға тең мүмкіндік беру.
Біріміздің алдында бірімізге алдын ала артықшылық берілмейді. Бұл ұстаным біздің бірлік ғимаратымызға берік іргетас болып қаланған.  Ол Қазақстан Республикасының Конституциясында жария етілген.
Бұл қағидат әрбір Қазақстан азаматы өзінің жеке артықшылығы мен шығу тегіне қарамай, қабілетіне қарай барлық мүмкіндігін жүзеге асырып, жетістіктерге жете алатынын аңғартады. Отан мен қоғамға қызмет етуге бағытталған қабілет пен дарын еркін дамуы тиіс, оған ешқандай кедергі болмайды.
Бұл мемлекет пен қоғамның дамуына қолайлы жағдай туғызады: қабілеті мен мүмкіндігі артқан адамдар саны көбейген сайын ел егемендігі нығайып, қоғамның біртұтастығы артады.
Мемлекет тарапынан барлық адамға бірдей әділетті және тең мүмкіндік жасалады. Меншік еркіндігін дамыту - ел өркендеуі үшін қажетті шарт. Орташа тапты жедел қалыптастырудың  экономикалық және құқықтық негіздерін жасау - Қазақстанның бүгіні мен болашағы үшін өмірлік қажеттілік.
Теңдік қағидаты ауыл мен қала тұрғындарының, сондай-ақ қайта оралған отандастарымыздың өмір сүру дәрежесін теңестіреді, қалаға келушілердің бейімделуі мен урбанизация үдерісін басқаруды реттейді.
Мүмкіндіктердің теңдігі, шығу тегі мен діни ұстанымына қарамай, әркімнің қоғам мен мемлекет өмірінің барлық саласына қатысу құқығына ие бола алатынын көрсетеді.
Біздің басты байлығымыз - әралуандықтың бірлігі. Сондықтан мемлекет өз халқының мәдени, рухани дәстүрлерінің ұлттық игілік ретінде сақталуына қамқорлық жасайды. Осы қамқорлықтың бір тетігі ретінде мәдениетаралық сұхбаттың айрықша институты - Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі осыған бағытталады.    
Біз мүмкіндіктер теңдігі қағидатын сақтай отырып көп нәрсеге қол жеткіздік, келешекте бұдан да зор нәтижеге қол жеткіземіз. Ол үшін азаматтар, қоғам және мемлекет жауапкершілікті тең бөлісуі және мынадай қажетті шараларды пәрменді қолдануы қажет:
этникалық шығу тегіне, нәсіліне, тіліне, діни сеніміне, сондай-ақ қандай да әлеуметік топқа немесе қоғамдық ұйымдар мен партияларға жататынына қарамастан, адам мен азаматтың құқығы мен бостандығы теңдігін қамтамасыз ету;
қоғамдағы этносаралық және дінаралық алауыздықтың алдын-алу және жолын кесу;
этникалық және діни қағидаттар бойынша құрылған саяси ұйымдарға заңмен тыйым салу;
ұлтаралық қатынас мәселелерін бұқаралық ақпарат құралдарында жалпы қабылданған әдеп нормалары мен қағидаттарын сақтай отырып шынайы түрде жариялау;
азаматтық теңдікті жүзеге асыру тетіктерін одан әрі жетілдіру;
ұлттық бірлікті нығайтатын әлеуметтік негіз ретінде орташа таптың қалыптасуын жеделдету;
әрбір адамның азаматтық құқығын және барлық азаматтың заң алдындағы бірдей жауапкершілігін сақтау;
ауылдық жерлерді әлеуметтік-экономикалық және мәдени жағынан дамыту, миграция және урбанизация үдерістерін реттеу.
ІІІ. «ҰЛТ  РУХЫНЫҢ ДАМУЫ»
Ұлт бірлігінің үшінші негізгі қағидаты - біріктіруші және бекітуші бастау  ретінде Ұлт Рухын нығайту және дамыту.
Рухани бастау - Ұлтты бір тұтастыққа біріктіретін күш. Халықтың рухы күшті болған сайын, оның мемлекеттілігінің де болашағы  зор. Бұл -  тарихтың және тағдырымыздың басты қозғаушы күші. Тап осы Ұлттық Рух кез келген елдің бет-бейнесін айқындайды, бағыт-бағдарын нұсқап, дамуына серпін береді.
Біздің Ұлттық Рухымызды көтеру үшін негізгі басымдықтар мыналар: дәстүр мен отансүйгіштік рухы, жаңару рухы, жарыс пен жеңіс рухы.
Ұлттың рухы халықтың өзіндік санасының бір бөлігі болып табылатын мыңдаған жылдық дәстүрге, құндылықтар мен мәдениетке, тілге сүйенеді. Осы тіл, дәстүрлі құндылықтар мен қайталанбас төл мәдениетіміз халыққа жүздеген жылдар бойы демеу болып, оны тарих жолында тарап кетуден сақтап қалды. Бұлар бүгінде де бізді өзгелерден айырып, ерекшелейді. Әрі қайталанбас бір тұтас руханиятымыздың іргетасы болып табылады. Сондықтан да мәдениетті, дәстүр мен тілді жаңғырту мен дамыту, ұлттық қадір-қасиетті нығайту - мемлекеттің ең маңызды міндеттерінің бірі.
Бұл, ең алдымен, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданыс аясын кеңейтуге қатысты. Оны меңгеру әркімнің парызы мен міндеті, жеке бәсекеге қабілеттілігі мен қоғамдық өмірге атсалысудағы белсенділігін айқындайтын  ұмтылысы мен ынталануына айналуы қажет. Бұл - шешуші басымдық, рухани және ұлттық бірліктің негізгі факторы.
Сонымен қатар мемлекет тарапынан Қазақстанда тұрып жатқан барлық этностың мәдени, рухани және тілдік қажеттіліктерін қанағаттандыруға қамқорлық көрсетілуі тиіс.
Қоғамның рухани негізі болып табылатын дәстүрлі құндылықтарды арқау ету (тіл мен мәдениетке құрмет, имандылық, отбасы, ұрпақтар сабақтастығы, отансүйгіштік және сыйластық) қазіргі әлемде біздің бірлігіміз бен өзіндік ерекшелігімізді нығайта түсудің сүйенішіне айналуда.
Қазіргі әлем күн өткен сайын елдер мен ұлттарға қатал талап қойып отыр. Олардың ішінде түпкі дәстүрлері мен құндылықтарын жоғалтпаған, үнемі жаңаруға, модернизацияға, бәсекелік басымдықтарын күшейтуге ұмтылатындардың ғана дербес болашақтан үміті бар. Бұл - уақыт талабы, оған енді біз лайықты болуымыз шарт. Дәстүрге сүйенген модернизация мен бәсекеге қабілеттілік біздің ұлттық рухымыздың ХХІ ғасырдағы өркендеуіне негіз болады.
Тек қана ғаламдық деңгейдегі асқаралы міндеттерге ұмтылған ұлттар ғана жеңіске жетеді. Сондықтан бәсекеге қабілеттілікке бет түзеу Ұлт Рухының ең маңызды бөлігіне айналуы шарт. Бұл - Ұлттың алға қарыштап қадам басуының, серпіліп жаңа көкжиектерге ұмтылуының негізі мен кепілі. Қазақстанның әрбір азаматы мұны жақсылыққа, байлыққа, ақылдылыққа ұмтылыс деп танып, туған елінің гүлденуіне қолдан келгеннің бәрін істеу қажет деп сезінуі керек. Әрбір адам өз бойындағы осы қасиеттерді дамытуы шарт, олар жеңіс Рухының өз ғұмырының, қоғам мен мемлекет өмірінің бір бөлшегіне айналуына бар күш-жігерін сарп етуі тиіс.
Қоғамның барлық салаларын модернизациялау арқылы ғана бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізуге болады. Ал, ең бастысы, модернизация, үнемі жаңаруға деген ұмтылыс ретінде біздің санамыздың ажырамас бөлшегіне, жалпы ұлт Рухының бөлігіне айналуы тиіс. Бұл - біздің уақыт дабылына қайтарған жауабымыз, өйткені дамуға ұмтылмаған Ұлттың күні санаулы.
Бізге ұлт әлеуетін оятатын интеллектуалдық серпіліс қажет. Білімге, ғылымға және инновацияларға көзқарасты өзгертудің өмірлік маңызы зор. ХХІ ғасырда тек интеллектуалды ұлт қана жеңіс тұғырынан көріну мүмкіндігіне ие бола алады.
Тек осындай жолмен ғана, дәстүрлерге сүйеніп үнемі жетілу арқылы, биік мақсаттар қоя отырып ұлттың бірігуіне, Ұлт Рухының нығаюына қол жеткізе аламыз.
Бұған жету үшін мемлекет, әрқайсымыз, бүтін қоғам жауапкершілікті бөлісуі тиіс және қажетті әрі ұтымды мынадай шараларды қамтамасыз етуі керек:
- Ұлт Рухын дамыту және нығайту, осыны еліміздегі әрбір азаматтың өмірлік бағдарына айналдыру;
- мемлекеттік тілді дамытуға және оның аясын кеңейтуге ұлт бірлігін нығайтатын фактор ретінде басымдық беру;
- Қазақстанда тұратын этнос өкілдерінің мәдениетін, дәстүрін, салтын, тілін дамытуға жағдай жасау;
- ұлттың, мемлекеттің, қоғам және отбасының мызғымастығына бағытталған рухани дәстүрлерді, адамгершілік құндылықтарды, дүниетанымдық ұстанымдарды сақтау және нығайту;
- ұлттық құндылықтар мен игіліктерге қамқорлық жасау;
- жас ұрпақты сыйластық, отаншылдық, Еліне және халқына адал қызмет ету құндылықтары рухында тәрбиелеу;
- әрбір адам өзінің білімін, қабілетін, кәсібилігін және бәсекеге қабілеттілігін үнемі жетілдіріп отыру;
- қоғамның өмірлік маңызды барлық саласын одан әрі модернизациялауға байланысты бірлескен дәйекті жұмыстар жүргізу;
- Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігінің кепілі ретінде интеллектуалды ұлт қалыптастыру.
                   Қорытынды ережелер
Осы Доктрина халық бірлігін нығайтуға, демократияны, мәдениеттер және өркениеттер сұхбатын дамытуға бағытталған құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, саяси, мемлекеттік басқару шараларының біртұтас жүйесін жасаудың негізі болады.
Доктринаны жүзеге асыру Қазақстанның жедел дамуы үшін, әрқайсымыздың лайықты өмір сүруіміз үшін елдің адами, интеллектуалдық әлеуетін жандандыру мен жұмылдыруға, азаматтардың Қазақстан Республикасының Конституциясында кепілдік берілген құқығы мен бостандығын сақтау және қорғауға бағытталған.
Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарына сәйкес, Доктрина қазақстандық қоғамды ұйыстыру үдерісінің басты құралы болмақ.
Ұлт бірлігін қамтамасыз ету - демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекетті құрудың маңызды шарты. Мемлекеттің экономикалық өсуі, әлеуметтік ілгерілеуі, демократиялық дамуы қоғам бірлігі ұйысқан және сақталған жағдайда ғана жүзеге асуы мүмкін. Бұл міндетті шешу үшін тәуелсіз, егемен, барлық әлем мойындаған мемлекет ретінде Қазақстанда саяси ерік және қажетті экономикалық, әлеуметтік ресурстың бәрі бар.
Тәуелсіздікті сақтау және мемлекеттілікті нығайту, мүмкіндіктер теңдігін және азаматтар құқығы мен бостандығын қорғау, интеллектуалды ұлт құру және ұлттық рухты дамыту - біздің ұлттық бірлігіміздің басты ұстанымы әрі әрбіріміздің өмірлік қағидаттарымыз болуы шарт.Осының бәрі алдымыздағы жылдарда еліміздің қарқынды дамуының негізін қалайды.
3.2012 жылғы 27 сәуірде Қазақстан халқы  Ассамблеясының ХІХ сессиясында Президенті Н.Ә. Назарбаев әлеуметтік жаңғырту мәселесіне қайта оралды. Жартыжылдықтың қорытындысы бойынша есеп беруге арналған телекөпірде Елбасы Үкіметтің алдында тұрған үш міндетті айрықша атап өтті.  Олар – индустрияландыру, өңірлердің теңгерімді дамуы және әлеуметтік жаңғырту жайы. Әсіресе, қоғамға түсінікті әрі ұзақ мерзімді қамтитын әлеуметтік саясаттың маңызына ерекше тоқталды. Ал 2012 жылы 10 шілдеде Елбасы Н.Назарбаев «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты бағдарламалық мақаласын жариялады. Қазақстан Республикасының тың 2012 жылғы 10 шілде күні жарияланған «Әлеуметтік жаңғырту: Жалпыға ортақ Еңбек Қоғамына 20 қадам» атты мақаласы елді ұзақ мерзімді перспективаға бағдарлайтын тұжырымдама сипатындағы бағдарламалық саяси құжаттардың қатарына жатады. Онда Елбасымыз әлеуметтік жаңғырту үрдісіне айрықша мән беріп қана қоймай, ең алдымен, қазақстандықтардың жас ұрпағына арналған жаңа құндылық бағдарын қалыптастырды. Ең алдымен Н.Назарбаев жаңғырту үдерісіне залалын тигізетін факторларды атап өтті. Солардың ішінде біреудің есебінен күн көру, әлеуметтік инфантилизм жағдайлары, еңбексіз пайда табуға құмарлық қазақстандық қоғамда шынымен де кеңінен орын алып отыр. Бұларға қоса, Президент «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту - Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Жолдауының жүзеге асу қарқыны мен сапасына көңілі толмайтынын тура айтты. Осындай жағдайлар мақаладағы тапсырмалардың нақты болуының бірден бір себептері болып табылады.
Елбасының мақаласында көрсетілгендей, Қазақстандағы әлеуметтік жаңғыртуды күн тәртібіне бес негізгі басымдықтар бойынша енгізу қажет:
1. Әлеуметтік заңнамаларды жаңарту. Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда әлеуметтік заңнамалардың ауқымды арқауы құрылды.Барлық маңызды салалар - білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, спорт, азаматтық қоғам институттарының қызметі және т.б. арнайы заңнамалық актілермен реттеледі.Еңбек заңнамасы кодталған, құқық шеңберінде тұрғындарды әлеуметтік қорғау жүйесі жұмыс істейді. Сонымен қатар, әлеуметтік-құқықтық жүйеде проблемалар да бар. Осыған орай тек қазір ғана емес, сонымен қатар, орта мерзімдік перспективада да әлеуметтік заңдарды олардың тиімділігін анықтау мақсатында мұқият тексеру талап етіледі.
2. Әлеуметтік-еңбек қатынастарының тиімді модельдерін қалыптастыру. Бұған барлық мемлекеттік органдар мен бизнес-қауымдастық ерекше назар аударғаны жөн:
а) Жұмыспен қамту саласын дамыту.
b) Кәсіптік біліктіліктің ұлттық жүйесі
с) Еңбек дауларының алдын алу, ескеру және реттеу
3. Өмір сапасының қазақстандық үлгі-қалыбы. Бұл басымдықтың өзі төрт тармақтан тұрады:
а) Тұрғын үй жағдайының үлгі-қалыптары: қолжетімділік пен жайлылық.
Тұрғын үй, үй, пәтер - әрбір қазақстандық үшін бірінші дәрежелі мәселе, мұның өзі жеке бастың өмірі мен отбасындағы жақсы ауанның сенімді негізі, бұларсыз әл-ауқат пен өнімді еңбекке атымен қол жетпейді.
b) Білім беру жүйесін жаңғырту жөніндегі бұдан былайғы қадамдар.
Қазақстандағы білім беру жүйесін жаңғырту үш басты бағыт бойынша жүргені көкейге қонымды:
1. білім беру мекемелерін оңтайландыру;
2. оқу-тәрбие үдерісін жаңғырту;
3. білім беру қызметтерінің тиімділігі мен қолжетімділігін арттыру.
с) Денсаулық сақтауды жаңғырту   және     саламатты өмір салты.
Әрбір қазақстандық үшін басты құндылық - өзінің денсаулығы.
Сондықтан да Тәуелсіздіктің барлық жылдарында мен халық денсаулығына бөлекше көңіл бөліп келемін. Бұл тақырып қашанда менің бақылауымда.
d) Халықты әлеуметтік қорғау және бейімдеу жүйесін дамыту.
Қазақстандықтардың өмір сүру ұзақтығын арттыру, демек - зейнет жасындағы, бірақ еңбекке қабілетті жастағы адамдар санын арттыру денсаулық сақтауды дамытудың нақты нәтижесі болып табылады.
4. Әлеуметтік жаңғыртудың ақпараттық-мәдени құрамдасы. Жаңғырту үдерісі, біріншіден, бүкіл қазақстандық социумды ақпараттық қоғам жағдайына бастауы тиіс, ол әлемдік дамудың трендіне толық сәйкес келеді. Және екіншіден, Қазақстанда экономиканың, әлеуметтік жүйе мен саясаттың бұлжымас дамуының маңызды факторы бола алатындай ақпараттық-мәдени орта құру қажет.
5. Әлеуметтік үдерістерді мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесі. Әлеуметтік үдерістерді басқарудың тиімді мемлекеттік жүйесі әлеуметтік жаңғыртудың маңызды бөлігі болып табылады. Және бұл жүйе өзі үшін емес, халық үшін жұмыс істеуі тиіс.
Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыру мақсатында, «әлеуметтік мәселелерді кейінге қалдыруға болмайды» деген Елбасы Қазақстан Республикасының Парламентіне, «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясына, Қазақстан Үкіметіне әлеуметтік салаға қатысты 20 тапсырма жүктеді. Қоғамдағы әлеуметтік проблема ежелден-ақ үлкен маңызға ие болғандығы белгілі. Халықты әлеуметтік сілкініс пен дүмпуге жеткізбеу үшін, әлеуметтік хал-ахуалды тереңірек зерделеуге, әлеуметтік саясатты жаңғыртуға баса назар аударудың қажеттігін бүгінгі ХХІ ғасыр шындығы анық көрсетіп отыр. Дамыған Европадағы дағдарыстан күйзелген халықтың жағдайы бұған анық дәлел болып табылады, мұнда жұмысшылардың ереуілі, шерулер мен бас көтерулер күн сайын өтіп, әдеттегі жағдайға айналып отыр. Сол үшін, елдегі саяси тұрақтылық пен түсіністікті біржола мәңгілікке қалыптасқан ахуал деп қарауға болмайды. Ол әлсін-әлі өзгеріп отыратын құбылыс болып табылады, ол қоғамдағы әлеуметтік әділеттікке, қарапайым адамдардың өздерінің ертеңгі күндеріне деген сенім деңгейіне тікелей байланысты дүние. Осыған байланысты, Н.Назарбаев қоғамның, биліктің назарын әлеуметтік жаңғыртуды жүзеге асыруға шақырып, оны құрғақ сөзбен емес, тікелей іспен, көзбен көріп, көңілмен сезінетін нақты игіліктермен дәлелдеуге мегзеп отыр. Оны жүзеге асырудың 20 алғышартын да ұсынды, мақаланың «Жалпыға бірдей Еңбек Қоғамына 20 қадам» деп аталуы да сондықтан.
Президент Н. Назарбаев «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты бағдарламалық мақаласында елімізді әлеуметтік жаңғыртудың бес негізгі басымдығының бірі қатарында әлеуметтік-еңбек қатынастарының тиімді моделін қалыптастыруды, оның ішінде жұмыспен қамту саласын дамытуды атап көрсетті.Халықты жұмыспен қамтамасыз ету – әрбір мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының негізгі басымдықтарының бірі. Мемлекет басшысы «Бизнес-2020 Жол картасы» табысты орындалып жатқанын ерекше атап өтті. Кәсіпкерлікті мемлекет қолдайтын мұндай бағдарлама әлемнің ешбір елінде жоқ. Өзге маңызды жоба - «Халықтық-ІРО бағдарламасы. Сондай-ақ Қазақстан Президенті отандық денсаулық сақтауды дамытуға тоқталды.
Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХ сессиясының «Қазақстан-2050» cтратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр» деген атпен өтуінің өзінен біраз жайтты аңғаруға болады. Біздің ойымызша, бұл тақырып бекер қойылып отырған жоқ. Стратегиялық міндет - барша қазақстандықтар еліміздегі бірлікті сақтап, одан әрі нығайтуы болып табылады, және Ассамблея мүшелері мен еліміздегі көптеген этномәдени орталықтар осы бағытта жұмыс істеп жатыр.
Қорытып айтар болсақ, елімізде әлеуметтік мәселелерді шешумен қатар адамның рухани сұранысын қанағаттандыру кезек күттірмес маңызды шаралардың бірі екені белгілі. Өйткені ол – адами капиталды күшейтудің бірден-бір жолы. Тәуелсіздікті нығайта түсудің басты шарттарының бірі – адамдардың бойында еліміздің тәуелсіздігін баянды ететін ұлттық келісім рухын және отансүйгіштік сезімін нығайту. Елдің рухын көтеру, елжандылық қасиетін қалыптастыру тәуелсіз мемлекетіміз үшін айрықша маңызы бар мәселе болып табылады.
Себебі жер қойнауындағы кен байлығымен танылып қана қоймай, адамгершілік-рухани құндылықтарын дәріптеген, тарихи зердесі таза, әлеуметтік капиталы қомақты мемлекет қана ертеңгі күні халықаралық қауымдастықтың ортасында зор беделге ие болады. Сол жолда ұлттың рухани діңгектерін нық қадайтын ұлттық идея, алға қойған биік мақсат болуы тиіс. Серпінді дамып келе жатқан жас та тәуелсіз мемлекет Қазақстан жағдайында қоғамның ұйытқысы, мемлекеттіліктің тірегі боларлық ортақ идея мәселесі өзекті.
ІҮ модуль. Тәуелсіз Қазақстандағы демократиялық және рухани жаңғыртулар
Дәріс – 7 сағат, тәжірибелік сабақ – 3 сағат, СӨЖ – 20 сағат.
16 тақырып.Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы
Жоспар:
1. Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси өмірінің демократияландырылуы. Саяси
партиялар мен партиялық жүйенің дамуы.
2. Ұлтаралық келісім – Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі мен демократиясының
нығаюының негізі
3. Қазақстан Республикасының ақпараттық саясаты.
4. Құқық қорғау және сот органдары қызметінің нығаюы
Көппартиялық жүйеге өтумен республика халықтарының мақсат-мүдделерін, талап-тілектерін жүзеге асыру жолында қызмет жасаған саяси партиялар қалыптасты. Жаңадан құрылған қоғамдық бірлестіктер мен саяси партиялар қоғамдық-саяси өмірді демократияландыру, саяси әр алуандық, халықтың әр түрлі әлеуметтік топтарының мүдделері мен құқықтарын қорғау, тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуға қол жеткізу мақсатында кеңінен қызмет жасады. 1990 ж. 1 наурызға қарай республикада 100-ге жуық қоғамдық ұйым қызмет істеп тұрды. 1991 жылы тамыз айында Мәскеуде мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеті болды. Оған КОКП Орталық Комитетінің кейбір жетекшілері қатысты. Мұның өзі партияның, оның басшы органдарының беделін түсірді. Бұл жағдай Қазақстан Компартиясының жұмысына теріс әсерін тигізді. Сөйтіп, 1991 жылғы қыркүйек айында өткен республика Компартиясының төтенше съезінде оның қызметі тоқтатылды. Өзін Компартияның ісін жалғастырушымыз деп санайтын Қазақстан социалистік партиясы құрылды. Оның құрамында сол кезде 50-60 мың мүшесі болды. 1992 жылы наурызда Қазақстан социалистік партиясының кезекті съезі өтті. Съезд республикадағы саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдай және партияның таяудағы міндеттері, партияның бағдарламасы мен жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу сияқты мәселелерді талқылады. 1991 жылы қазанда жетекшілері О.Сүлейменов пен М.Шаханов болған Қазақстан Халық Конгресі партиясы құрылды. Сондай-ақ, бірқатар коммунистер бұрынғы Қазақстан Коммунистік партиясының қызметін қайтадан қалпына келтіруге әрекет жасады. Барлық саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың алдында тек демократиялық жолмен, Конституция талабына сай қызмет ету мақсаты қойылды. Олар парламенттік партияларға айналу, сайлаушылардың көп дауысына ие болу үшін күрес жүргізді. Бұл саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар тек құқықтық жағдайда өзара түсінісу, келісу арқылы байланыс жасап отыруға тырысты. Қайта құру жағдайында Қазақстанның қоғамдық ұйымдарында да сапалық жаңа өзгерістер іске асты. 1991 жылы қазан айында Қазақстан комсомолының кезектен тыс ХҮІІІ съезі болып өтті. Съезд делегаттары республика комсомолын Қазақстанның жастар одағына ауыстыру жөнінде шешім қабылдады. Оның алдында республика жастарының құқықтары мен мүдделерін қорғау міндеті қойылды. Осы кезде кәсіподақтың жергілікті, әсіресе, бастауыш ұйымдарының рөлін көтеруге ерекше мән берілді. Олар өздерінің мұшелерінен жиналған қаржыларды ұйым қажетіне жұмсауға толық ерік алды. Қазақстан Орталық кәсіподақ комитеті және облыстық кәсіподақ комитеттері салалы кәсіподақ Кеңестері болып қайтадан құрылды. Соңғы жылдардағы кәсіподақ ұйымдарының негізгі қол жеткен табысы – ол әр түрлі саяси және мемлекеттік ұйымдардан тәуелсіздік алды. Бұқара халықтың мүддесін қорғауда олар көптеген әлеуметтік-экономикалық мәселелерді мемлекеттік және шаруашылық органдарымен тең дәрежеде келісе отырып шеше алатын жағдайға қолдарын жеткізді. Сондай-ақ бұл жылдары әйелдер кеңесіне балама ұйымдар әдеттен тыс төменнен пайда болды. Солдат аналарының комитеті, Қазақстан мұсылман әйелдерінің лигасы, көп балалы аналар, жанұялар одағы, “Айша”, “Ақ отау” және Іскер әйелдер қауымдастығы құрылды. Сөйтіп, республикада 1991 жылы барлығы 120-дан астам дербес қоғамдық негізде бірлестіктер жұмыс істеді. Бұл жоғарыда аталған фактілердің барлығы ХХ ғ. 80-ші жылдардың 2-ші жартысында қоғамды қайта құру барысында Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде демократиялық қатынастардың кең өріс ала бастағанын көрсетеді. Қоғамдық-саяси қозғалыстардың ішінен «Азат» (1990 ж. 1 шілде), «Поколение» (1992 ж. 24 қараша), «Лад» (1993 ж. мамыр), «Азамат» азаматтық қозғалысы (1996 ж. 20 сәуір) кең көлемді қызметімен ерекшеленді. Қазақстанда қоғамдық бірлестіктердің қалыптасуының келесі кезеңінде Қазақстанның либералдық қозғалысы (1997 ж. мамыр), «Қазақстанның болашағы үшін» (1998 ж. ақпан) жастар қозғалысы, «Қазақстан – 2030 үшін» (1998 ж. 6 қазан) қоғамдық қозғалысы, «Өрлеу» (1998), «Ақ жол» қоғамдық қозғалыстары (1998), Қазақстанның демократиялық таңдауы қоғамдық бірлестігі (2002), т.б. құрылды. 1989-1994 ж. аяғында Қазақстанда 500-ге жуық қоғамдық бірлестік ҚР Әділет министрлігінде тіркелді. 1998 ж. олардың саны 1500-ден асты, ал 2001 жылдың аяғына қарай елде 1700-ден астам ресми тіркеуден өткен қоғамдық бірлестік қызмет жасады. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін елде көппартиялық жүйе қалыптасты. Қазақстанның социал-демократиялық партиясы (1990 ж. 26 мамыр), Қазақстанның социалистік партиясы (1991 ж. 7 қыркүйек), Қазақстан халық конгресі партиясы (1991 ж. 5 қазан), Қазақстанның республикалық («Азат») партиясы (1991 ж. 4 қыркүйек, 1999 ж. 29 мамырда «Алаш» ұлттық партиясы болып өзгерді), Қазақстан коммунистік партиясы (1991 ж. қазан), Қазақстан халық бірлігі партиясы (1993 ж. 6 ақпан), Қазақстан халықтық-кооперативтер партиясы (1994 ж. 15 желтоқсан), Қазақстан дәуірлеу партиясы (1995 ж. 27 қаңтар), Қазақстанның демократиялық партиясы (1995 ж. 1 шілде), Республикалық еңбек саяси партиясы (1995 ж. 18 қыркүйек), т.б. құрылды. Көппартиялықты құқықтық жағынан реттеу Қазақстан Республикасы Конституциясының 5 бабында, сондай-ақ, Қазақстан Республикасының «Қоғамдық бірлестіктер туралы» (31.5.1996) және «Саяси партиялар туралы» (2.7.1996) Заңдарында қамтамасыз етілді. Қазақстанның көппартиялық жүйе дамуының келесі кезеңінде Қазақстанның азаматтық партиясы (1998 ж. 17 қараша), Қазақстан республикалық халықтық партиясы (1998 ж. 17 желтоқсан), Қазақстанның аграрлық партиясы (1999 ж. 6 қаңтар), Республикалық  «Отан» партиясы (1999 ж. 19 қаңтар), «Азамат» демократиялық партиясы (1999 ж. 27 наурыз), Қазақстан әйелдерінің демократиялық паартиясы (1999 ж. 21 маусым), Қазақстан патриоттарының партиясы (2000 ж. 1 шілде) құрылды. 2002 жылдың 2-ші жартысында Қазақстанның бірлескен демократиялық, Қазақстанның «Ақ жол» демократиялық партиясының құрылтай съездері болып өтті. 2002 ж. 15 шілдеде қабылданған «Саяси партиялар туралы» жаңа заңда саяси партиялардың құқықтық негіздері, олардың құқықтары мен міндеттері, қызметінің кепілдіктері белгіленді, саяси партиялардың мемлекеттік органдармен және басқа ұйымдармен қатынастары реттелді. Көппартиялық институтының пайда болуы елде азаматтық қоғам орнатудың маңызды белгілерінің бірі. Бұл қоғамның саяси жүйесінің тиімділігін, елде демократияның орныққанын, саяси құқықтардың қамтамасыз етілгенін дәлелдейді. 2002 ж. елімізде 16 партия тіркелді. «Саяси партиялар туралы» Заңға 2002 ж. өзгертулер енгізілуіне байланысты, 2003 ж. Қазақстанның азаматтық партиясы, Қазақстанның аграрлық партиясы, Қазақстанның «Ақ жол» демократиялық партиясы, Қазақстан коммунистік партиясы, Республикалық «Отан» саяси партиясы, Қазақстан патриоттарының партиясы, Қазақстан социал-демократиялық «Ауыл» партиясы қайта тіркеуден өтті. Қазақстандағы саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктер әлеуметтік әділдік, демократиялық құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам, ұлтаралық және азаматтық келісім орнатуға жәрдемдесіп, Қазақстанның тұрақты дамуына, өзекті қоғамдық мәселелердің шешілуіне үлесін қосып келеді. Саяси партиялардың көпшілігі Республика президентінің алған бағытын, оның жүргізіп отырған саясатын жақтайтындар болып саналады. 2. «Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы байырғы қазақ жерінде мемлекет құра отырып» деп басталатын басты құжатта Қазақстанның тұрақты дамуы мен өркендеуінің берік негізі салынды. «Демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет» құру - Елдік мұраттың басты бағыттары болып бекітілді. Конституцияда этностық азшылық құқықтарын қорғау жөніндегі халықаралық өлшемдерге жауап беретін қоғамдық келісім мен этносаралық толеранттылықтың қазақстандық үлгісінің құқықтық негізі қаланды. Осының негізінде, Қазақстанның мемлекеттік ұлттық саясаты қоғамдық келісім конституциялық қағидасына негізделе отырып, жалпы адамзаттық тұжырымдарға сәйкес халықтың біртұтастығын қалыптастыруға бағытталды. Толеранттылық – бұл жергілікті халықтың басқа ұлт өкілдеріне және басқа діндегі адамдарға түсіністікпен қарап, оларды қудаламауының белгісі. Жалпы толеранттылық өркениетті қоғамға тән құбылыс. Мұндай қасиет тұтас ұлттың басына бір күнде орнай салмайтыны белгілі. Бұл – халықтың сана-сезімінің, дәстүрінің, рухани байлығының кемелденгенінің айқын көрінісі. Осы тұрғыдан алып қарасақ, Қазақстандағы қоғамдық қарым-қатынастардың белгілі бір дәрежеге көтерілгенін байқаймыз. Елімізде ұлтаралық татулықтың салтанат құруы – біз мемлекеттің негізін құрайтын қазақ халқының саяси мәдениетінің биік деңгейге көтерілгенінің белгісі. Біле білсек, толеранттылық – үлкен құндылық. Мұны тәуелсіздікке қол жеткізген 20 жылдағы маңызды жетістігіміз десек артық айтқандық болмас еді. Қазақстандағы полиэтникалық қоғамда негізінен екі мәдениеттің үстемдік құрып отырғаны белгілі. Біріншісі, сөз жоқ қазақ мәдениеті. Бұдан кейінгі орында орыс мәдениеті тұр. Дәл қазір өзге ұлт өкілдерінің діні мен салт-дәстүрін жаңғыртуға барынша жағдай жасалған. Осындай ынтымақты тір¬лікке дүниежүзінің көптеген елдері қол жеткізе алмауда. Керек десеңіз, Қазақстан – Орталық Азияда ұлтаралық татулықты сақтап, алауыздыққа жол бермеген жалғыз ел. Бүгінде кең-байтақ қазақ жерінде 11 тілде жастарға тәлім беретін мектептер жұмыс істейді. Біздің билік мұндай білім ошақтарының барлық шығындарын көтеріп отырғаны белгілі. Осыдан-ақ еліміздегі өзге ұлт өкілдеріне қандай жағдай жасалғанын бағамдай беруге болады. Сондай-ақ, мұндай мектептер өзге ұлт өкілдері жастарының қазақ тілін оқып-үйренуіне негіз болып отырғанын тілге тиек ете кетуіміз керек. Бұдан басқа ел аумағында 13 тілде түрлі радиохабарлар тарайтыны белгілі. Бұны үлкен жетістік деп айтуымызға қақымыз бар. Қазіргі таңда өзге ұлт өкілдері Қазақстан халқы Ассамблеясының маңайына топтасып, өзінің салт-дәстүрі мен мәдениеттерін дамытуда. Осы орайда 1995 жылы құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясының алатын орны ерекше. Бүгінде бұл аталған достық шаңырағы қазақ жерінде тіршілік ететін ұлттық-мәдени орталықтардың басын қосатын және аз ұлттардың мүддесін қорғайтын мекеме есебінде нәтижелі жұмыс жасауда. Қазақстандағы аз ұлттардың өкілдерінің мұқтаждығын өтеуге,  ұлтаралық қарым-қатынас аясында үйлесім орнатуға барынша жағдай жасалған. Барша ұлттардың азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени құқықтарын қорғауға байланысты жүзеге асырылатын шаралар халықаралық стандарттарға сай және осы орайда өзге мемлекеттерге үлгі бола алатынын айта еткен жөн.  Сонымен бірге Қазақстанда жүзеге асырылып отырған ішкі саясаттың тағы бір ұтымды тұсы қазақстандықтарды түрлі діни конфессияларға деген толеранттылыққа тәрбиелеумен сабақтас. Соңғы жылдарда Республиканың түпкір-түпкірінде бой көтерген түрлі діни мекемелердің (мешіт, православие приходы, католиктердің костелы, ғибадатханалар және т.б.) жанданған құрылысы мемлекеттің өзара үйлесімді қоғамдық дамуға тиімді жағдай жасағандығын дәлелдей түседі. Өзара сыйластық пен төзімділікке, бейбітшілік пен келісімге негізделген қоғамдық қатынастар әлем сахнасында Қазақстанның шынайы имиджін қалыптастыруға игі ықпал жасауда. Мұны елімізге келіп, қо¬ғамдық-саяси жағдайды сараптаған саясат-танушылардың өздері де айтып жүргені белгілі. Тәуелсіздікпен бірге есейіп келе жат¬қан Ассамблея еліміз үшін үлкен мән-мағынаға ие. Бүгінде қоғамдық институтқа республика бойынша 820 мәдени орталық мүше. Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған бүгінгі өміріміз дүниежүзіне үлкен үлгі-өне¬ге болып отырғаны даусыз. Қазақстандағы қоғамдық-саяси жағдайды сараптаған адам қазақ жерінде қандайда бір ұлтқа қатысты ксенефобиялық көзқарастың жоқ екенін бірден байқайды. Қазақ халқы Кеңес Одағы тарапынан аштық пен репрессияның тауқыметін көп тартқан ел. Бірақ біздер КСРО-ның заңды мұрагері Ресейге қарсы ешқандай өшпенділік пиғыл танытпадық. Ал басқа елдерде мұндай жағдай керісінше сипат алғанын көзіміз көрді. Іргеміздегі Ресейдің өзі әлі күнге дейін Кавказ бен Орталық Азияның кейбір халықтарына қатысты жағымсыз көзқарастан арыла алмай отыр. Өркениеттің шыңына шықты деген Францияның өзінде Ислам дініне қатысты қайшылықты көзқарастар туындап, үлкен мәселеге айналып отырғаны жасырын емес. Осындай жайттарды еске алғанда еліміздегі қалыптасқан толерантты қоғамның мәні мен мазмұнын жете түсіне бастайсың. Бұдан басқа Мемлекет Басшысы Нұрсұлтан Назар-баевтың Астана төрінде әлемдік дінбасылардың құрылтайын өткізіп, төрткүл дүниедегі тәрбие мен бейбітшілікті, лаңкестікке қарсы күресті талқылау бүгінде маңызды ғаламдық іс-шараға айналып отыр. Алдағы уақытта толеранттылық біздің халқымыздың күнделікті өмірінің дағдысына, дәстүріне айналуы керек. Сондай-ақ, біздер толерантты қоғам арқылы ұлттық болмысымызды жойып алмауға баса мән берген жөн. Қайта керісінше толерантты қоғамды пайдаланып тілдік, ұлттық басымдылыққа жетудің жолдарын қарастырғанымыз абзал. Мәселен, Қазақстан халқы ассамблеясы 2008 жылы Алматы қаласындағы «Достық үйі» жанынан «Лингва» тілдерді оқыту орталығын ашуды қолға алған болатын. Осы орталықта соңғы жылдары 150-ден аса мемлекеттік тілді үйренуші әртүрлі этнос өкілдері және 50-ден аса орыс тілін үйренуші шеттен келген қандастарымыз бітіріп шықты. Үстіміздегі жылы Астана қаласында «Тілдарын» тілдерді оқыту технологияларының әдістемелік орталығы ашылды. Мұның бәрі мемлекеттік тілді дамытуға бағытталған нақты істер. Сонымен қатар әр этномәдени бірлестіктің осы бағытқа арналған арнайы бағдарламалары жүзеге асырылуда. Мысалы, Орыс қоғамы бірлестігі «Тіл - халық жанын танудың кілті», «Ахысқа» түрік қоғамы «Мемлекеттік тіл - менің тілім» конкурстары, өзбек орталығы «Мемлекеттік тілді білу - парызың» олимпиадасы, корей қауымдастығы «Мемлекеттік тіл - достық тілі» жастар форумы сияқты бағыттар арқылы мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту, өз этностық тобын қоғамдық белсенділікке тарту бағытында жұмыс атқарып жатыр.   Жақында Ассамблеяның кезекті сессиясында Мемлекет Басшысы Нұрсұлтан Назарбаев, қазақ тілі – елімізді мекендейтін халықтарды тұтастыратын негізі құрал деп ашық айтты. Осы ретте біздер Президентке қолдау көрсетіп, қазақ тілін дамытуға өзіміздің үлесімізді қосуымыз керек. Өйткені, қазақ мәдениеті әлемдік өркениеттің бір пұшпағы болып саналады. Келешекте мәдениетіміз адамзат өркениетінің азығына айналуы керек. Кезінде тілші ғалымдарымыз қазақ тілінің 15 томдық түсіндірме сөздігін жасап шығарғаны белгілі. Білген адамға бұл – үлкен байлық. Алдағы уақытта қазақ тілін дамыту үшін осы түсіндірме сөздікті қайта басып шығарсақ орынды болар еді. Сондықтан ұлттық, тілдік мәселелер өте нәзік дүние екенін естен шығармауымыз керек. Тіл – халықтың қорғаны. Алдағы уақытта мемлекеттік тілді білмейтін азаматтар, қазақ тілінің тұғырына қонуын қоғамдық қайшылық деп қарамау керек. Өйткені, қазақ тіліне қатысты мәселе кеше-бүгін ғана туындаған жоқ. Бұл мәселе Кеңес заманында да өзектілігін жоймағаны белгілі. Сондықтан біздер толерантты қоғамға арқа сүйеп, тіл мәселесін түбегейлі шешіп алуымыз керек. Қазақстан халқы ассамблеясының V сессиясында Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Қоғамдық келісім - Қазақстанның тұрақтылығы мен дамуының негізі. Бұл - ойдан шығарылған формула немесе саяси қалып емес, бұл - біздің ішкі саясатымыздың өзегі. Бірақ ол күн сайын нақты да көрнекті әрекеттермен толығып отыруы керек» - деп, біздің негізгі бағытымызды айқындап берген болатын. Осы орайда қоғамдық келісімнің мемлекеттің тұрақты дамуының кепілі екені айқын ақиқат. Бұл үрдіске қоғам еркін таңдау жолымен қатысуы керек. Қоғамдық келісім жолында мемлекеттік және азаматтық қоғам институттарының этносаралық және конфессияаралық қатынастар саласындағы бағытты анықтау бойынша үйлесімді өзара іс-қимыл жасауының маңызы зор.   Қоғамдағы түрлі әлеуметтік және этностық топтар арасындағы және мемлекетаралық қатынастардағы келісімге қол жеткізу мәселесі - бағзы тарихтан мемлекет өміріндегі басты сұрақтардың бірі. Осы құбылыстың мәнін ашатын «консенсус» (лат. тіл. Соnsenus - келісім, ынтымақ, жарастық) термині, қоғамдық келісімнің қандай да болмасын деңгейде, саяси және әлеуметтік дамудың барлық формасында кез келген қоғам үшін қажет екенін айғақтайды. Сондықтан да қоғамдық келісімнің қалыптасу, даму және нығаюының заңдылықтары әлі талай зерттеулер мен пікірталастардың тақырыбына айналары сөзсіз. Өмірдің өзінен көріп отырғанымыздай, қоғамдық келісім маңызды саяси-идеологиялық құндылыққа айналды. Ол қоғамның жемісті экономикалық, саяси дамуының алғышарты бола отырып, ұлттық мүддемізбен терең тамырлас және оның бет-бейнесін айқындайды. Осы мәнде қарасақ, қоғамдық келісім қағидасы - мемлекет пен азаматтық қоғам институттарының «қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылықты» сақтауды қамтамасыз ету бойынша рөлі белгіленген Қазақстан Республикасы Конституциясының сарқылмас әлеуетін аша түседі. Өз кезегінде Конституция - азаматтардың қоғамдық-саяси өмірге толыққанды қатысуына және олардың саяси шешімдер қабылдауға ықпал етуіне мүмкіндік беретін қоғам дамуындағы қуатты ұйыстырушы күш. Конституцияның 11 нормасы, этносаралық қатынастар саласындағы ұлттық өлшем ретінде еліміздегі ұлысаралық қатынастарды реттейді. Онда осы саладағы заңнаманы жетілдірудің алғышарттары айқындалған. 2007 жылғы конституциялық реформалар нәтижесінде Қазақстан халқы ассамблеясы, одан сайланған депутаттар арқылы заң шығару процесіне қатысуға мүмкіндік алды. Осы арқылы қоғамдық келісім мен этносаралық келісімді және ұлттық бірлікті нығайтуға бағытталған жаңа қатынастардың дамуына жол салынды. Оның ішінде 2008 жылы қабылданған «Қазақстан халқы ассамблеясы туралы» заңда бұған дейін этносаралық қатынастар саласында қолданылып келген терминологиялық аппарат жаңартылды. Еліміздегі ұлттық-мәдени орталықтар ресми түрде этномәдени қоғамдық бірлестіктер болып қайта тіркеуден өтті. Сонымен қатар қоғамдық келісім мен этносаралық толеранттылықтың қазақстандық үлгісінің негізінде қалыптасқан Қазақстандық табыс формуласының негізгі ережелері «Қазақстанның ел бірлігі доктринасында» көрінісін тапты. Ел бірлігі доктринасында «біз бәріміз, бір Отанның ұлдары мен қыздары екендігімізді, ал біздің Тәуелсіздігіміз - сан ұрпақтың орындалмаған арманы, халқымыздың ерен еңбегінің, ерлігінің және ерік-жігерінің жемісі екендігін әрқайсымыз түсінуге тиіспіз. Тәуелсіздік пен мемлекеттігімізді дамыту - біздің басты құндылығымыз болып табылады» деп көрсетілген. Осы ұстаным тамыры тереңде жатқан, ел азаматтарын ұлы мемлекеттік мұраттарға бастайтын асқақ идеядан өрбиді. Ел ырысын еселеуді көздеген көреген саясаттың нәтижесінде елімізде экономикалық өрлеумен қатар ел бірлігі, тұрақты даму, бейбітшілік пен келісім құндылықтарының базасында жаңа қазақстандық дәстүр мен ділдің негізі жасақталды. Осы құндылықтар қоғамдық идеялогияның бастауы болды. Қоғам оны терең қабылдап - сонымен өмір кешуде. Базалық құндылықтар Қазақстан қоғамының ұйыстырушы факторына айналды.   Ел тәуелсіздігі жарияланғаннан бергі уақыттарда жүзеге асырылып жатқан ішкі саясат Қазақстан қоғамында ұлтаралық ынтымақтастық пен халықтар достығының көркейіп дамуына қолайды жағдай тудырды. Бүгінгі республикамыздағы діни конфессиялар мен ұлттар, ұлыстар арасындағы қарым-қатынастар отандас халықтардың шынайы достық пейілдерін паш етеді. Бір шаңырақ астында татулығы жарасып, ел тарихын жасасып жатқан жүз отыздан астам ұлт өкілдері қазіргі таңда өздерін «қазақстандықпыз» дегенді мақтанышпен айта алады.   Дүниежүзінде көп ұлтты мемлекеттер баршылық. Алайда саяси-экономикалық өмір айнасындағы соңғы кездердегі дағдарыстардың салқыны көп ұлтты елдің береке-бірлігіне іріткі сала алмаған дәл Қазақстандай мемлекетті әлем бүгінде феномен ретінде қабылдайды. Қазақстан көпұлттық мәдениет пен бірлікті дамытуға бағытталған ішкі саясатты ұстанып келеді. Мұнда әр халықтың өз мәдениеті мен дәстүрін көркейтудің мүмкіншіліктер аясы кең.   ҚР Президенті Н. Назарбаев өзінің Қазақстан халқына жолдауында: «Дамуымыздың маңызды алғышартына айналған Қазақстандық бірліктің өнегелі үлгісі ғаламшардағы мемлекет басшылары мен конфессия жетекшілерінен лайықты бағасын алды», – деген еді. Тәуелсіздік жылдарында өзінің серпінді күш-қуатымен әлемдік интеграцияға бет алған Қазақстан өзге мемлекеттерді қол жеткізген жетістіктерімен таңқалдыруда.3. Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуында, жалпы өмірімізде ерекше тарихи орны бар маңызды өзгерістер болуда. Жиырма жылдан астам уақытта асқан асуларымыз бен алған белестеріміз, шыққан биіктеріміз, қол жеткен табыстарымыз, рухани жетістіктеріміз ұшан-теңіз. Әр азаматтың өзін-өзі жас ұрпақ алдында жақсы, ұнамды жағынан көрсете білуге ұмтылып, оны жақсылыққа, адамгершіліктің асыл қасиеттеріне баули білуге талпынуының болашағымызға сенімді болуға қосар үлесі мол.
Қазақстан Республикасының ақпараттық кеңістігінің бәсекеге қабілет-тілігі туралы тұжырымдамада: «... мемлекеттік органдар мен мемлекеттік БАҚ-тардың атынан мемлекеттің өзара тиімді іс-қимыл жасауына жағдай жасау, оның ішінде өзара ақпарат алмасу тетіктерін жолға қою, мемлекеттік билік пен басқару органдарының іс-қимылы туралы жедел және толық хабардар етуі тиіс» - делінген. Еліміздегі ақпараттық саясатты жүргізуді жүзеге асыратын ұлттық баспасөзімізде еңбек ететін журналистеріміз елімізде болып жатқан оқиғаларды жіті бақылап, жазып отырады.
Қазір бүкіл ел көлемінде Қазақстанның әлемнің дамыған 50 мемлекетінің қатарына кіруі мақсатында қам-қарекет жүріп жатыр. Осыған байланысты Президент Н.Ә.Назарбаев өзінің Жолдауында этносаралық қатынас мәдениетін жетілдіруге айрықша назар аударып: «Ұлтаралық және мәдениетаралық келісімді, біртұтас Қазақстан халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз» - деп атап көрсетсе, ал «Жаңа әлемдегі Жаңа Қазақстан» деп аталатын жолдауында осы мәселеге қайта бір айналып соғып, «...халықтардың бірлігін нығайту және Қазақстан қоғамын жаңартудың саяси идеология мен ағымдағы «сұраныстан» биік тұратын негіз қалаушы құндылықтары бойынша арналы қоғамдық келісімді қолдау мен дамыта беру» керектігін қадап айтты.
Елбасының осынау мақсаткерлік бағыты Қазақстан Республикасы Мәдениет және Ақпарат Министрлігі қабылдаған: «Қазақстан Республикасы ақпараттық кеңістігінің бәсекеге қабілеттілігін дамытудың 2006-2009 жылдарға арналған Тұжырымдамасымен өзектесетіні сөзсіз. Бұл ретте «...мемлекеттік органдар мен мемлекеттік БАҚ-тардың атынан мемлекеттің өзара тиімді іс-қимыл жасауына жағдай жасау, оның ішінде өзара ақпарат алмасу тетіктерін жолға қою, мемлекеттік билік пен басқару органдарының іс-қимылы туралы жедел және толық хабардар етуі, мемлекеттік БАҚ-тардың қызметін стратегиялық жоспарлауды ұйымдастыру және қазіргі заманғы менеджментті енгізу» қажеттілігі міндеттеледі. Осы тұрғыдан келгенде елімізді мекендейтін 130-ға жуық ұлыстар мен этносаралық топтардың ынтымағын нығайту, жарасылымдылықты баянды ету мәселесінде БАҚ-на елеулі міндет жіктелетіні байқалады. Ортақ Отанымыз Тәуелсіз Қазақстанның өсіп-өркендеп, экономикасы қуатты, халқының ынтымағы жарасты болуы жолындағы ізденісте газеттер мен журналдардың атқарар міндеті ұшан-теңіз. Бүгінде «Қазақ газеттері» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне қарасты басылымдар 3 тілде: қазақ, орыс, ұйғыр тілінде ақпарат таратып отыр. «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті», «Ұйғыр авази» газеттері мен «Ақиқат», «Жұлдыз», «Мысль», «Простор» журналдары еліміздегі этносаралық келісімнің мән-жайын жазып көрсетуде едәуір тәжірибе жинақтағаны сөзсіз. Бірақ атқарылар іс жеткен жетістіктен де ауқымды. Енді мәселеге нақты тоқталсақ. 2006 жылы 28 маусымда Қазақстан үкіметінің қаулысымен «Этносаралық және конфессия-аралық келісімінің қазақстандық моделін жетілдірудің 2006-2008 жылдарға арналған бағдарламасы» қабылданған. Онда БАҚ-да төзімділік ұғымын қалыптастыру жөнінде метериалдар жариялау республикамызда ұлтаралық және концессиялық келісімді насихаттайтын жарнамалық материалдар жасау, сондай-ақ қоғамдық орындарда орналастыруды қамтамасыз етуге орай қаржы бөлініп тұратындығы айтылған. Бұл мәселе жергілікті бюджеттен әкімдердің шешімімен жүзеге асырылуы тиіс. Және оған республика бойынша 241 млн. теңге жұмсалуы қажеттігі көрсетілген. Ойлап қарасаңыз, бұл едәуір қаражат. Егер оны тиімді етіп ұқсата білсе, бұдан жергілікті әкімшілік те, БАҚ-тарда ұтары сөзсіз. Жұмабек Кенжалин: «Тоқырау заманы» деп ат қойып, айдар таққан кешегі кеңестік кезеңнің өзінде редакция өкілдері мен шаруашылықтардың, кәсіпорындардың арасындағы тығыз шығармашылық әріптестік байланысқа айрықша назар аударылатын. Мәселен, халықтар достығы, ұлттар ынтымағы, қоғамдық келісім дейтін мәселелер бойынша аймақтық, республикалық семинарлар, өндірістік лездемелер жиі өтетін» - дейді. Сол лездемелер кезінде журналист мәселенің мәніне көз жеткізіп, өзін ойландырған шаруаларға қанығатын. Көкейдегі сауалына жауап табатын. Әңгіменің ақ-қарасын ажыратып, содан кейін ғана қолға қалам алатын. Айталық «ұлттық азшылық басылымдарына» арнаулы беттер, нөмірлер шығарып тұру үшін қаржы бөлініп тұрса құба-құп шаруа болар еді.
Өткен жолдың ізгілікті, өрісті ісін іскерлікпен пайдалана білу де өнер. Сондықтан осындай бір мәселелерге жиі назар аударсақ. Сол ұйымдастыратын шараларға аз қаражат жұмсалады. Бұл-бір. Екіншіден, қазір республикамыздың ақпарат кеңістігінде қазақ-орыс тілдеріндегі шығатын газет-журналдардан басқа ұйғыр, кәріс, неміс, украин, т.б. тілдерінде де мерзімді басылымдар жарық көріп келеді. Мәселен «Ұйғыр авази», «Или вадиси», «Йени заман», «Хуш кәйпият», «Яш әвлад», «Сәньят», «Йени эвлат», «Яркент тәбәси», «Азие бугун» - ұйғыр тілінде, «Коре ильбо» - корей тілінде, «Украінські новини» - украин тілінде, «Дойтче Аль-гемайне» - неміс тілінде, «Дунганская газета» - дүнген тілінде, «Жийана курд» - курд тілінде, «Сайрам сабоси», «Баложон», «Жанубий Козогистон», «Комрон», «Мактабдош» - өзбек тілінде, «Зубр» - қаржыландырылып келе беларус тілінде, «Яшьлек» - татар тілінде ақпарат таратады. Бір мәселені ашық айтуымыз керек: бүкіл ТМД елдерінде өзге тілдегі басылымдарға дәл Қазақстандағыдай қолайлы жағдай жасалып жатқан жоқ. Осы аталған газет-журналдардың басым бөлігі мемлекеттік тапсырыс негізінде жатқаны ешкімге жасырын емес. Олай болса, ұлы Алаш елінің салт-санасын, әдет-ғұрпын, тарихын елемеу нағыз көзсіздік болар еді. Сондықтан, өздерінің ең басты міндеті Қазақстанды мекендеген ұлттар мен ұлыстардың ауызбіршілігін, ынтымағын жазып көрсетуге, өз оқырмандары арасында осы рухта тәрбие жүргізуге тиісті басылымдарға талап қай кездегіден де күшейтілуі тиіс. Осы басылымдардың беттерінде қазақтың тіліне, діліне, оның рухани құндылықтарына деген құрмет айқын аңғарылып тұруы қажет.
4. Кез келген мемлекет өмірдің барлық қоғамдық салаларында, адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастарда қатаң тәртіп пен сақтықты орнатуға мүдделі. Онсыз қоғамның бірқалапты дамуы, экономиканың,мәдениеттің, игіліктің көтерілуі және халықтың қауіпсіздігінің артуы мүмкін емес. Сондықтан мемлекет азаматтардың, олардың бірлестіктерінің, шаруашылық ұйымдардының, мемлекеттік органдарының, олардың лауазымды адамдарының құқықтары мен міндеттерін, жауапкершілігін белгіңлейді. Мемлекет өзі қабылдаған заңдарды барлық адамдардың қатаң сақтауын, заңдардың талаптаорын бұзушылардың заңмен жауапқа тартылуын әрдайым қадағалап отырады. Мемлекеттің мұндай қызметі, яғни заңдар талаптарынан ауытқуларға жол бермеу үшін азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау жөнінде, шаруашылық және қоғамдық ұйымдардың, мемлекеттік органдардың қызметіндегі белгіленген тәртіпті сақтау – бақылау және қадағалау қызметі деп аталады. Құқықты қорғау қызметі, негізі, үш нысанда жүзеге асырылады: а) құқық бұзушылықтан сақтандыру жөніндегі әр алуан шаралар жүргізу жолымен; ә) заңды істерді қарау және шешу жолымен; б) құқық бұзушыларды заңмен жауапқа тарту жолымен. Мемлекеттің құқықтық қорғау қызметін жүзеге асыру үшін құқықтары мен міндеттері арнаулы заңдармен реттелініп әр түрлі органдар құрылады. Қазақстан Республикасында қандай құқық қорғау органдары құрылған: Оған мыналар жатады: полиция органдары, ұлттық қауіпсіздік органдары, прокуратура, әділет министрлігі, әр алуан мемлекеттік инспекциялар (өрт, санитарлық, қаржы және т.б., сот органдары,адвокатура, нотариаттар, кедендік органдар, ішкі және шекара әскерлері, Президент күзетінің қызметі және т.б. Құқық қорғау органдары, негізінен, Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігінің, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің, Прокуратураның және Әділет министрлігінің құрамында әрекет етеді. Полиция органдарының қызметі. Полиция – Ішкі істер министрлігінің құқықтық қорғау органдары жүйесінде басшылық орын алады, оған құқық бұзушылықтың алдын алу, анықтау және болдырмау жөніндегі жұмыстардың анағұрлым көп көлемі жүктелген. Сондықтан ПМ жүйесінде толып жатқан полициялық органдар құрылған. Олар: 1) қылмысты істер полициясы, ол қылмыстарды болдырмау және ашумен айналысады; 2) патруль полициясы – көшелер мен елді мекендерде, басқа да қоғамдық орындарды қоғамдық тәртіпті сақтауды ұйымдастыруды; 3) жол полициясы – жол қозғалысы ережелерін сақтауды және оның қауіпсіздігін қадағалайды; 4) әкімшілік полициясы, оның міндеті - әкімшілік құқық бұзушылықтың алдын алу; 5) полицияның арнайы отрядтары – күзетілген маңызды объектілерде құқықтық тәртіпті қаитамасыз етуге бағытталған және т.б. Заң бойынша – полиция қылмыстар, әкімшілік бұзулар туралы өтініштерді, хабарлауларды қабылдауға және тіркеуге, қылмыстардан зардап шеккен азаматтарға көмек көрсетуге, қылмыс жасаған адамдарды іздестіруге; қару сатып алуға, алып жүруге және сақтауға рұқсат беруге; кәмелетке толмағандардың панасыздығы мен құқық бұзуларын анықтауға; шетелдік азаматтардың Қазақстан аумағында болуы кезінде ережелерді сақтауға бақылауды жүзеге асыруға және т.б. міндетті. Заң полицияға: құқық бұзулар жасағаны жөнінде сезікті азаматтардың құжаттарын тексеруге; әкімшілік құқық бұзулар туралы хаттамалар жасауға; заңда көрсетілген жағдайларда азаматтарды ұстауға және қамауға алуға; бас бостандықтарынан айыру орындарынан босаған адамдар тұрғысында бақылауды жүзеге асыруға; қылмыс жасаған адамдардың ізіне түсу кезінде азаматтардың тұрғын үйлерінде ұйымдар орналасқан бөлмелерге кіруге, оларды тексеруге және т.б. құқық береді. Қазақстанның полициясы басқа еларалық келісімдер негізінде басқа елдердің полициясымен өзара әрекеттестікте жұмыс істейді. Қазақстан өз аумағында қылмыс жасаған адамдарды іздестіруге, ұстауға және ҚР-на беруге көмектесетін халықаралық полиция ұйымының – Интерполдың мүшесі болып табылады. ПМ-нің полициялық органдарынан басқа Қаржы пллициясы агенттігінің жүйесінде қаржы полициясы, ал қарулы күштерде - әскери полиция жұмыс істейді. Қаржы полициясының құқықтары төмендідей: салықтарды төлемеуге байланысты құқық бұзуларды анықтау және болдырмау; салықтар төлеуден жалтаратын адамдарды іздестіруді жүзеге асыру; салықтық құқық бұзушылық пен мемлекеттітке келтірілген залалдарды өтеу жөнінде шаралар қолдану; салық қызметі органдарындағы жемқорлық фактілерінің алдын алу, анықтау; алдын ала тергеу, анықтау жүргізу; өзінің құқық қорғау қызметін жүзеге асыру үшін мемлекеттік органдардан, ұйымдардан, азаматтардан қажетті ақпаратты сұрату және алу. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қызметі. Құқық тәртібін қорғауға ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің органдары үлкен рөл атқарады. ҰҚК-нің басшылығымен облыстар мен қалаларда құрылған аумақтық органдарға жұмыс істейді. ҰҚК жүйесінде барлау бөлімшелері («Барлау» қызметі) бар: мемлекеттік құпияларды сақтауды қамтамасыз етуге арналған үкіметтік мекемелерді байланыс пен ақпараттың арнайы түрлерімен жабдықтайтын орган және басқа құрылымдар жұмыс істейді. ҰҚК органдары тікелей ҚР-ның ПРезидентіне бағындырылған. ҰҚК органдарының басты міндеті ҚР қауіпсіздігіне қатер төндіретін шетелдік мемлекеттердің арнаулы қызметтері мен жекелеген адамдарының барлау және дұшпандық қызметімен күрес болып табылады. Бұл күрес заңға сәйкес жария, сондай-ақ жария емес құралдар мен әдістерді қолдану жолымен жүргізіледі. ҰҚК органдарының қызметіндегі басқа маңызды бағыт – лаңкестікпен, заңсыз қару айналымымен, нашақорлықпен, жемқорлықпен, контрабандамен, пара алумен, басқа да ауыр қылмыстармен күресу болып табылады. Лаңкестікпен күресу – 2001 жылы 11 қыркүйекте Нью-Йорктегі және 2002 жылы қазанда Мәскеудегі театр орталығына жасалған шабуылдан кейін ерекше міндетке айналды. Сондықтан ҚР-ның ҰҚК-ті лаңкестікпен күресу жөніндегі өз қызметін басқа мемлекеттердің мемлекеттік қауіпсіздік органдарымен өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асырады. ҰҚК органдарына зор құқықтар берілген. Дәлірек айтқанда, олар, мысалы, мақсаттары ҚР-дағы конституциялық құрылысты күшпен өзгерту болып табылатын, лаңкестік, экономикалық контрабандаға, жемқорлық, қылмысты топтардың беделін түсіруге бағытталған қылмыстың ерекше қауіпті түрлері бойынша анықтау және алдын алазерттеу жүргізеді. Прокуратура органдарының қызметі. ҚР-ның құқық органдары арасында прокуратура айрықша орын алады. Оның қызметі көп қырлы және көптеген бағыттарда жүзеге асырылады. Прокуратураның міндеттері ҚР Конституциямен және «Қазақстан Республикасының прокуратурасы туралы» арнаулы заңмен белгіленген. Прокуратураның басты міндеті барлық мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, кәсіпорындардың, мекемелердің және олардың лауазымды адамдарының Заңдарды, Президенттің жарлықтарын, басқа құқықтық нормативтік актілерді мүлтіксіз және біркелкі қолдануына жоғарыдан қадағалауды жүзеге асыру болып табылады. Прокурорлық қадағалаудың мақсаты – Республиканың бүкіл аумағында біртұтас және берік заңдылықты қамтамасыз ету, заңнамалардың талаптарын бұзу фактілерін анықтау және кінәлілерді жауапқа тарту. Прокуратура өз қызметін мемлекет атынан жүзеге асырады. Ол өз қызметін ҚР Президентіне тікелей есеп беретін тек қана Бас прокурорға бағына отырып, басқа мемлекеттік органдарға тәуелсіз атқарады. Прокуратураға кең өкілдіктер берілген. Мысалы, ол мыналарды қадағалауды жүзеге асырады. а) адам мен азаматтың құқықтары мен бостандығын сақтауды; ә) полициялық органдардың тергеулер мен анықтаулар кезіндегі заңдылығын; б) азаматтарды әкімшілік жауапқа тартудың заңдылығын; в) сот белгілеген жазаларды орындау мен азаматтық істер бойынша сот шешімдерін орындау заңдылығын; г) сот органдарының үкімдерінің, шешімдерінің заңдылығын. Өздерінің қадағалау қызметтерін прокуратура әр түрлі тәсілдермен жүзеге асырады. Мысалы, мемлекеттік органдардың, лауазымды адамдардың кез келген заңсыз шешімдері мен қаулыларына наразылық білдіру; қылмысты зерттеу кезінде заңсыз әрекеттерге жол бермеуді бақылау және т.б. жолмен. Қылмыс фактісін анықтағанда прокуратура қылмыстық іс қозғайды, оны сотқа жібереді және мемлекеттік айыптаушы ретінде көрінеді. Сонымен бірге прокурордың сезіктіні қамауға алуға, тінту жүргізуге рұқсат беруге, заңнамалар талаптарын бұзуға әкелуі мүмкін, жұмыстағы кемшіліктерді жоюға лауазымды адамдарға міндетті болатын жазбаша нұсқаулар беруге құқы бар. Республикада құқық қорғау қызметін тиімді жүзеге асыру үшін барлық құқық қорғаушы органдардың