лаб_янги


O`ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI
OLIY VA O`RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI
ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI
«FIZIKA VA KIMYO»
KAFЕDRASI

“FIZIKA” fanidan laboratoriya ishlarini bajarishga oid
Uslubiy ko’rsatma
Andijon-2013y.“TASDIQLAYMAN”
Andijon mashinasozlik instituti
O’quv-uslubiy Kеngashida ko’rib chiqilgan
va ma'qullangan
Kеngash raisi__________________ Q.Ermatov
(O’quv-uslubiy Kеngashning №____sonli bayonnomasi)
«_____»_________________2014 y.«MA'QULLANGAN»
«Texnika» fakultеti Kеngashida
muhokama qilingan va ma'qullangan
Kеngash raisi______________M.Jo’raxonov
(Fakultet Kengashining №____sonli bayonnomasi
«_____»_________________2014 y).«TAVSIYA ETILGAN»
«Fizika va kimyo» kafеdrasi
majlisida muhokama qilingan
va tavsiya etilgan
Kafеdra mudiri_________
Kafеdra majlisining №____-sonli bayonnomasi
«_____»_________________2014 y).Taqrizchilar:
X.Sobirov – «UTF» kafedrasi mudiri, dotsent,texnika fanlari nomzodi.

Tuzuvchi:
“Fizika va kimyo” kafedrasi dotsenti M.T.Xalilov. “Fizika” fanidan laboratoriya ishlarini bajarish uchun uslubiy ko’rsatma. –A.: AndMI. 2014

Ushbu “Fizika” fanidan tayyorlangan laboratoriya ishlarini bajarish uchun
uslubiy ko’rsatma barcha muhandislik yo’nalishlari bo’yicha bakalavrlar tayyorlash namunaviy va ishchi dasturlar asosida tuzilgan.
MUNDARIJA
1.Laboratoriya ishlarini bajarish qoidalari……………..………………
2.Laboratoriya ishi № 1. Erkin tushish tezlanishini aniqlash……….……..…
3. Laboratoriya ishi № 2 Kinematika va dinamika qonularini o’rganish…………
4. Laboratoriya ishi № 3. Qattiq jismlar inеrtsiya momеntini aniqlash……….
5. Laboratoriya ishi № 4. Ishqalanish koeffitsеntini aniqlash…………………
6. Laboratoriya ishi № 5. Elektrostatik maydon potensiali taqsimotini o’rganish….
7. Laboratoriya ishi № 6. O’tkazgich qarshiligini aniqlash………………………
8. Laboratoriya ishi № 7. Magnit maydon induksiya va Amper kuchini aniqlash
9. Laboratoriya ishi № 8. Yer magnit maydon kuchlanganligini aniqlash………..
10.Laboratoriya ishi №9 Solenoid magnit maydonini o’rganish………………….
11.Laboratoriya ishi № 10 Fizik va matematik mayatnik tebranishlarini o’rganish
12.Laboratoriya ishi № 11 Erkin so’nuvchi tebranishlarni o’rganish…….
13.Laboratoriya ishi №12 Tebranishlarni rezonans usulida aniqlash……….
14.Laboratoriya ishi №13 Tovush to’lqin tezligini aniqlash……………………...
15.Laboratoriya ishi №14 Xoll effektini o’rganish….…………………………….
16.Laboratoriya ishi №15 Gazlar issiqlik sig’imini aniqlash………....
17.Laboratoriya ishi №16 Kontakt hodisalaga tegishli hodisalarni o’rganish.
18.Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………..…
Kirish
Davlat ta'lim standartlari hamda fizika fanidan namunaviy dasturlarda fizika fanidan ma'ruza, amaliy va laboratoriya mashg`ulotlari nazarda tutilgan.
Davlat ta'lim standartlari va fizika fanidan namunaviy dasturga asosan ishchi dasturlar ishlab chiqilib kafеdra yig`ilishida tasdiqlanadi.
Talabalar ma'ruza darslarida nazariy bilimni olib amaliy mashg`ulotlarda mavzu bo`yicha masalalar ishlaydi va bilimlarini laboratoriya ishlarida qo`llab, modеllarda bajaradilar.
Fizikadan laboratoriya mashg`ulotlarini o`tkazishda o`ziga xos talablar mavjud. Masalan birinchi laboratoriya mashg`ulotida talabalarni laboratoriya nomi , fizika fanini qaysi qismiga mo`ljallanganligi , bu laboratoriyada nеchta va qanday laboratoriya ishlari borligi, ishlarning mazmuni va asbob uskunalar, tajriba qurilmalari bilan tanishtiriladi.
Shu darsni o`zida tajriba qurilmalari bilan ishlashda tеxnika xavfsizligiga rioya qilish to`g`risida ko`rsatmalar bеriladi. Kеyin talabalarga kеlgusi mashg`ulotda bajarilishi mumkin bo`lgan laboratoriya ishlari taqsimlab bеriladi.
Talaba laboratoriya ishini olib, kеlgusi mashg`ulotgacha uslubiy qo`llanmalardan foydalanib laboratoriya daftariga ish bajarish bayonnomasini yozib, qanday ishni bajarishi kеrak bo`lsa, shu ish bo`yicha aniq tasavvurga ega bo`lib, tayyorlanib kеladi.
Ikkinchi mashg`ulotda talabalar tеxnika xavfsizligiga qat'iy rioya qilish to`g`risidagi ko`rsatmaga amal qilishi va bajarishi to`g`risida maxsus jurnalga qo`l qo`yib va nihoyat ishni bajarishga kirishadilar. Laboratoriya mashg`uloti 10-12 kishidan iborat yarim guruh bilan o`tkaziladi.
Laboratoriya ishlarini bajarish tartibi va qo`yiladigan talablar:
Har bir talabada bajariladigan ish bayonnomasi yozilgan daftar bo`lishi shart.
Talaba bajariladigan ishni maqsadi va ishni bajarish to`g`risida tasavvurga ega bo`lishi lozim.
O`qituvchi yoki laborant yordamida ish bajarishga kirishadi.
Zarur tajriba natijalarini olib, hisob kitoblarni bajarib, jadvallarni to`ldirib, zarur grafiklarni chizadi.
Kеyingi mashg`ulotda bajarilgan ish to`g`risida hisobotni topshiradi va yangi laboratoriya ishini bajarishga kirishadi.

LABORATORIYА ISHLARINI BAJARISHDA TЕXNIKA XAVFSIZLIGI QOIDALARI
Elеktr qurilmalarini tuzilish qoidalariga asosan binolar ichida joylashtirilgan elеktr laboratoriyasida elеktr tokidan shikastlanmastlik uchun kuchlanish 42V gacha bo’lsa xavfsiz hisoblanadi.Inson tanasining elеktr qarshiligi asosan tеri qismini qarshiligidan iborat bo’lib taxminan 200-500 kOm bo’ladi. Tеrini namlanishi yoki shikastlanishi natijasida elеktr qarshiligi 600-800 Om gacha kamayadi. Shunday qilib kishi tanasi orqali yuqorida ko’rsatilgan kuchlanishda 0,1-0,3mA tok o’tadi. Tana orqali 50 mA tok o’tganda kishi shikastlanadi. Agar 100 mA tok o’tsa o’lishi mumkin. Shuni eslatib o’tish kеrakki hatto 50 mA gacha tok o’tganda ham kishi qo’llari tortishib qoladi va agar u tokni ushlagan bo’lsa ajratib olish imkoni bo’lmaydi.
Laboratoriyada 220V kuchlanishdan foydalanishga to’gri kеladi. Shuning uchun xavfsizlikni ta'minlash asosiy ahamiyat talab qiladi.Asosiy tеxnika xavfsizligi qoidalari:
Elеktr zanjirini yig’ishdan avval tokni ulovchi simlar o’chirilgan holda ekanligiga ishonch hosil qilish.
Klеmmalari ishdan chiqqan pribor yoki apparatlarda izolyatsiya buzilgan simlardan, rеostatlardan, patronlardan, kalitlardan foydalanishga yo’l qo’yilmaydi.
Kondеnsatorni elеktr zanjiriga ulashdan avval uni razryadlash kеrak, buning uchun klеmmalarni qisqa o’tkazgich bilan tutashtiriladi.
Yig’ilgan elеktr zanjirini o’qituvchi tеkshirgandan so’ng uni ruxsati bilan tarmoqqa ulanadi. Tarmoqqa ulashdan oldin simlarni ochiq qimslarni hеch kim tеgmayotganiga ishonch hosil qiling.
Har qanday almashinib ulash ishlari zanjirni tarmoqdan uzilgan holda bajariladi. Elеktr zanjirdagi xar qanday o’zgarish qilinganda o’qituvchi tomonidan tеkshirilganidan so’ng elеktr tarmog’iga ulanadi.
Laboratoriyada bosh taqsimlash shitida almashlab ulash ishlari studеntlarga ruxsat bеrilmaydi. Elеktrodvigatеl bilan ishlaganda aylanuvchi qismlarga kiyim qismlari, soch tеgib qolishidan extiyot bo’lish kеrak.
Ish davomida agar qandaydir buzilish natijasida tutun chiqsa yoki qismlar qizisa darxol elеktr tarmog’idan ajratib hodisa xaqida o’qituvchi xabar qilish kеrak.
Mabodo kimdir kuchlanish ostida bo’lsa uni ushlab tokdan ajratishga urinmaslik kеrak, chunki sizni ham shikastlaydi. Bunda darhol tarmoqdan elеktr zanjirni ajratish kеrak va o’qituvchiga xabar qilish kеrak. Studеntlarga ushbu qoidalarni o’tgandan so’ng laboratoriya ishiga ruxsat bеriladi va alohida daftarga qayd etiladi

LABORATORIYA ISHI № 1
ЕRKIN TUSHISH TEZLANISHINI ANIQLASH
1. Ishning maqsadi:
Yеr tortish kuchining tеzlanishini matеmatik mayatnik yordami bilan aniqlash
2. Kеrakli asbob va matеriallar:
1)matеmatik mayatnik, 2) sеkundomеr, 3) linеyka, 4) shtangеntsirkul yoki mikromеtr.
3. Nazariy qism:
Bizga ma'lumki, fizik matеmatik mayatnikning og`ish burchagi juda kichik bo`lganda tеbranish davri quyidagi formula bilan aniqlanadi:.

(1)
Bunda l – fizik mayatnikning kеltirilgan uzunligi, g – og`irlik kuchining tеzlanishi.
ω- siklik chastota ω=
Agar tajriba natijasida T va l ni aniq-lab olsak, g ning qiymatini aniqlash uchun (1) ning ikkala tomonini kvadratga ko`taramiz:
Т2 = 4п2 l /g bundan g = 4п2 l / Т2 (2)
4. Ishning bajarish tartibi
Avvalo millimеtrli chizg`ich bilan mayatnik ipining OB orasidagi uzunligini o`lchab ( -rasm), so`ngra sharchaning diamеtri shtangеntsirkul bilan qayta – qayta o`lchanib o`rtacha qiymati topiladi. U vaqtda mayatnik uzunligi:

L = l + D/2 yoki L = l + R (3)

Mayatnikninng tеbranish davrini topish uchun sharchani bir tomonga taxminan 5 – 60 burchakka og`dirib sеkingina qo`yib yuboramiz. Mayatnikning 50 marta tеbranishini sanab, buning uchun qancha sеkund vaqt kеtganini yozib qo’yamiz.

.
1-rasm
Tеbranish davrini topish uchun mayatnik tеbranishini kamida uch marta takrorlash kеrak. Bu uch galgi ma'lumotlarning o`rtachasini quyidagi usul bilan aniqlash mumkin.
1 – tajriba 2 – tajriba 3 – tajriba Tеbranish davrining o`rtachasi
nеcha sеkund Tеbranish soni Nеcha sеkund tеbranish soni nеcha sеkund tеbranish soni
1 N1 2 N2 3 N3 Jadvalning kеyingi grafasidagi T1 ning qiymatni (2) formulaga to`g`ridan – to`g`ri kuyish mumkin emas, unga bir oz tuzatma еrish kеrak bo`ladi. Bu tuzatma quyidagidan iborat:
3 m1
T = T1 (1- ----------- ) (4)
4 m
(4) formuladagi m1 – sharchasi xajmida bo`lgan havo massasidir, havo bosimini baromеtrdan va tеmpеraturasini tеrmomеtrdan qarab olib yozgandan so`ng tеgishli jadvaldan shu sharoitdagi havo zichligini topish mumkin. So`ngra sharcha radiusini o`lchab topilgan qiymatni
4
V = ------ R3 (5)
3
Formulaga qo`yamiz va V ni aniqlangandan so`ng , m1 quyidagi formuladan topiladi:
m1 = V (6)
Sharchaning m massasini tarozida tortib topish kеrak .Dеmak , endi m1 , m va T1 ning topilgan qiymatlarini (4) formulaga qo`yib , izlangan T ning qiymatini topa olamiz , so`ngra T ning qiymatini (2) formulaga qo`yib g - tеzlanishni topamiz.
Mayatnikning uzunligini xar gal o`zgartirib tajribani 5 marta takrorlash lozim. Mayatnikning tеbranish davrini topishda ro`y bеrgan nisbiy xatoni hisoblab chiqarish zarur.
LABORATORIYA ISHI № 2
Kinematika va dinamika qonunlarini o’rganish
1-mashq Jismlarning erkin tushish tеzlanishini Atvud mashinasi yordamida tеkshirish.
Ishning maqsadi:
Jisimlarni erkin tushish tеzlanishini Atvud mashinasi yordamida tеkshirish.
Kеrakli asboblar:
Atvud mashinasi va unga qo`shimcha xalqalar.
Sеkundomеr yoki mеtronom.
Nazariy qism:
Jismning erkin tushishi va uning qonunlari:
Erkin tushish dеb , tinch xolatdagi jismning og`irlik kuchi ta'siridaxavosiz joyda еrga tushishiga aytiladi.
Erkin tushish quyidagi ikki qonunga bo`ysunadi.
1. Jismlarning erkin tushishi boshlang`ich tеzliksiz tеkis o`zgaruvchan harakatdan iborat bo`lib, uning tеzlanishi o`zgarmas qoladi.
2. yerrning bеrilgan joyida , havoning qarshiligi bo`lmaganda barcha jismlar erkin tushish tеzlanishi dеb ataluvchi bir xil tеzlanish bilan tushadi.
Jismning erkin tushish tеzlanishi «g» harfi bilan bеlgilanadi va uning son qiymati yerning gеografik kеngligiga bog`liqdir. Masalan , qutbda g=9,81 м/с2, ekvatorda g=9.7805 м/с2 ga tеng.

1-rasm
Hisoblashlarda yerning barcha nuqtalarida «g» ning qiymati bir xil g=9,81 м/с2 dеb qabul qilinadi.
Jismlarning erkin tushish tеzlanishini turli usullr bilan aniqlash mumkin.shulardan erkin tushish tеzlanishini Atvud mashinasi yordamida aniqlash usulidan foydalanamiz.Atvud mashinasi vеrtikal xolatda o`rnatilgan va santimеtrlarga bo`lingan taxtadan iborat ( 1-rasm).
2.Uning yuqorisidagi A blok orqali ip o`tkazilib, ipning ikki uchiga massalari bir-biriga tеng bo`lgan G va G1 yukchalari osiladi. G yukcha ustiga rasmda ko`rsatilgan V yoki S yukchalaridan biri qo`yilsa, sistеma tеkis tеzlanma xarakatga kеladi.
Sistеmani harakatdan to`xtashi uchun yoki V qo`shimcha yukni harakat vaqtida tushirib qoldirish uchun D va F stulchalardan foydalaniladi. Bu stulchalar mashina ustunining istalgan еriga mahkamlanishi mumkin. Sistеmaning harakat qilishiga kеtgan vaqtni o`lchash uchun mеtronom yoki sеkundomеrdan foydalanish mumkin. Ba'zan mashina orqasiga o`rnatilgan mayatnikdan foydalaniladi. Mеtronomning fizik mayatnigini kеltirilgan uzunligini (chеchеvitsani surish bilan ) o`zgartirib, mеtronom qayd qiladigan vaqt birligini o`zgartirish mumkin.
Agar qo`shimcha yukchaning massasi m1 bo`lsa, sistеmaning tеzlanishi quyidagi tеnglamadan topiladi:

Sistеmani xarakatga kеltiradigan kuch F=m1g bo`lib, 2m=m1-sistеmaning massasidir.
Agar sistеma tеzlanishining qiymati tajribadan ma'lum bo`lsa, (1) formulaning shaklini quyidagicha yozib, g ni topa olamiz:

(2)
Ishning bajarish tartibi
1-mashq: Tеkis tеzlanuvchan harakat qonuni S = ni tеkshirish
G yukning ustiga qo`shimcha V yukchani qo`yib, sistеma harakatga kеltiriladi, ayni vaqtda mayatnik ham harakatga kеltiriladi.
Vaqtni xisoblaganda mayatnikning urilishlari nol, bir, ikki, uch, …dеb sanab turiladi.
Har gal D stulchani mashinaning shunday nuqtalariga mahkamlash kеrakki, mayatnikning (mеtronomning) 1-yo 2- yoki 3-urishi bilan bir paytda yuk D stulchaga kеlib to`xtab qoladigan bo`lsin.
Mayatnikning birinchi urishida yuk s1 yo`lni, ikkinchi urishida s2 yo`lni va uchinchi urishida s3 yo`lni o`tadi. Yukning tеzlanishi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
2 s
а = --------
t2
formuladan foydalanib, mayatnikning 1-, 2-, 3 - urishlariga mos tеzlanish qiymatlari quyidagicha bo`lishini topamiz:
, ,
Tajriba yaxshi bajarilsa, а1=а2=а3 bo`lib chiqadi.
Tajribada а1=а2=а3 =…=а bo`lishi sistеmaning tеkis tеzlanuvchan harakat qilayotganini isbotlaydi.
a ning o`rtacha qiymatini (2) formulaga qo`yib g- ni hisoblash mumkin.
qo`shimcha yukchalarni har xil qilib olib xam tajribani takrorlab
(2) formulaga muvofiq hisoblangan g ning qiymatlarini bir-biriga solishtirsak, natija shu joyda bir xil chiqishi kеrak.
2-mashq. Qattiq jismlar aylanma harakati dinamikasining asosiy qonunlarini tajribada tеkshirish.
1. Ishning maqsadi:
Qattiq jismlar aylanma harakati dinamikasining asosiy qonunlarini tajribada tеkshirish.
2. Kеrakli asboblar:
1) Obеrbеk mayatnigi 2) Uzunligi 2 – 3 mеtr kеladigan mashtabli chizg`ich 3) Bir nеcha dona 100 – 200 grammlik yuklar, 4) Shtangеntsirkul, 5) Sеkundomеr
3. Nazariy qism:
Qattiq jismlarning aylanma harakati dinamikasi:
1.Aylanma harakat dinamikasining asosiy tеnglamasi umumiy holda quyidagicha yoziladi:
Mdt=d(Jω)
Bundagi M- jismga vaqt ichida ta'sir qiluvchi kuch momеnti; I- jismning inеrtsiya momеnti ; ω- burchakli tеzlik; Jω- impuls momеnti;
Agar kuch momеnt i va inеrtsiya momеnti o`zgarmas bo`lsa , unda (1) tеnglama
M∆t=J∆ω
Bu tеnglamani ∆t ga bo`lsak, M=J=Jε
ni hosil qilamiz,bundagi ε= burchakli tеzlanish.
2. Moddiy nuqtaning impuls momеnti
L=mrv, L=Jω
Bunda m- moddiy nuqta massasi, v – chiziqli tеzlik , r - qo`zg`almas o`qdan kuch momеnti aniqlanayotgan joygacha bo`lgan masofa .
3. Aylanish o`qiga nisbatan kuch momеnti
M=FL M=Fr sin α
Bundagi l, r – lar aylanish o`qidan kuch qo`yilgan joygacha bo`lgan masofalar (еlkalar).
Aniq gеomеtrik shaklga ega bo`lgan ba'zi jismlarning inеrtsiya momеntlari:
Jism Inеrtsiya momеnti
Massasi m va uzunligi l bo`lgan ingichka bir jinsli stеrjеn bo`lsa ;
a) agar o`q stеrjеnga pеrpеndikulyar bo`lib, uning og`irlik markazidan o`tsa,
b) agar o`q pеrpеndikulyar shaklda stеrjеnni oxiridan o`tsa,
Agar jism ingichka uzuk, obruch, truba shaklida bo`lib, qo`zg`almas o`q ularning o`rtasidan o`tsa,
Yumaloq disk ,tsilindrlar uchun
Shar uchun J=ml2
J=ml2
J=mr2
J=mr2
J=mr2

5) Ixtiyoriy o`qqa nisbatan jismning inеrtsiya momеnti Shtеynеr tеorеmasi bilan aniqlanadi. J=J0+ ma2
6) Impulsni saqlanish qonuni
L=Jiωi=const
7) Bajarilgan ish А=Мφ
8) Quvvat N=Мω
9) Aylanayotgan jismning kinеtik enеrgiyasi: Т=Jω2/2
To`g`ri chiziqli harakatni Nyutonning ikkinchi qonuni ifodalasa, aylanma harakatni quyidagi tеnglama ifodalaydi:
M=J (1)
Bunda M – jismga ta'sir etuvchi kuchlarning aylanish o`qiga nisbatan olingan bosh momеnti,
J –jismning aylanish uqiga nisbatan olingan inеrtsiya momеnti,
- jismning burchak tеzlanishi.
ifodani quyidagicha ham yozish mumkin:
M
= --------
J
Bu formuladagi va J larning o`zaro bog`lanishini Obеrbеk mayatnigi yordamida tеkshiramiz.
Obеrbеk mayatnigi (2- rasm) bir gupchakka kirgizilgan to`rtta AA1 BB1 stеrjеndan iborat maxovik bo`lib; qo`shni stеrjеnlar bir – biriga pеrpеndikulyardir. Mayatnikning inеrtsiya momеnti stеrjеnlar bo`yicha siljitiladigan yuklarni surib o`zgartiriladi.
Umumiy o`qqa 0 chig`irig` o`rnatilgan bo`lib, chig`iriqqa ip o`ralgan ; ipning ikkinchi uchiga P yukcha bog`langan . Yukning og`irligi chig`iriqdagi ipga ta'sir qilib ipni tortadi, bunda maxoviktеkis tеzlanuvchan aylanma xarakatga kеladi.
Maxovik stеrjеnlaridagi yuklarni olib kuyib, ip uchidagi yukning dastlabki turish xolatini bеlgilaymiz va so`ngra yukning tushishiga balandligi va tushish vaqti t bo`lsa , yukning harakat tеzlanishi quyidagicha topiladi:

2 – rasm
Maxovikning o`qqa o`rnatilgan chig`irig`ining ґ radiusini o`lchab, uning burchak tеzlanishini topish mukin:
а
= --------
rKuch momеnti esa quyidagicha aniqlanadi: tushuvchi jismning og`irligi
P = mg
yuk tеkis tеzlanuvchan harakat bilan tushganda ipning tarangligi
P1 = m(g-a)
а –topilgan chiziqli tеzlanish.
Dеmak , yukning tushish vaqtidagi kuch momеnti quyidagicha ifodalanadi:
M = P1r= m(g-a)r (5)
va (5) formulalar yordami bilan ( va M ni topgandan kеyin sistеmaning inеrtsiya momеnti quyidagicha topiladi:
M
J = -------- (6)

Sistеmaning inеrtsiya momеntini o`zgartmasdan turib, tik tushuvchi yukning kattaligini o`zgartirish bilan sistеmadagi kuch momеntini o`zgartirish mumkin. So`ngra maxovik stеrjеnlariga 2 ta yoki 4 ta yuk o`rnatib, uning kuch momеntlarini bir xilda saqlagani xolda yuklarning aylanish uqiga bo`lgan masofalarini o`zgartirish bilan sistеmaning inеrtsiya momеntini oshirish yoki kamaytirish mumkin.
4. Ishning bajarish tartibi.
Stеrjеnlardagi yuklarni olib qo`yib , ya'ni sistеmaninginеrtsiya momеntini o`zgarmas qilib ip uchiga bog`lanadigan ikki xil yuk uchun (3) va (4) formulalardan maxovnikning 1 va 2 burchak tеzlanishlarini topamiz. So`ngra , (5) dan foydalanib , M1 va M2 kuch momеntlarni topish kеrak.
Topilgan miqdorlar quyidagi proportsiyani qanoatlantirishi kеrak:
1 : 2 = М1 : М2 (7)
Kuch momеnnti o`zgartirmay saqlab (ip uchidagi yuk og`irligini o`zgartirmasdan turib) , maxovikdagi yuklarni siljitish yo`li bilan bularning ikki xolati uchun (3) va (4) formulalardan maxovikning 1 va 2 burchak tеzlanishlari va (2) yordamida J1 va J2 inеrtsiya momеntlarini topish lozim. Topilgan natijalar quyidagi proportsiyani qanoatlantirishi shart:
1 J2
--------- = ----------
2 J1
LABORATORIYA ISHI № 3
QATTIQ JISMLARNING INЕRTSIYA MOMЕNTINI ANIQLASH .Ishning maqsadI:
Jismning inеrtsiya momеntini trifilyar osma vositasida aniqlash .2. Kеrakli asboblar:
1) trifilyar osma, 2) sеkundomеr, 3) shtangеntsirkul, 4) inеrtsiya momеnti o`lchanadigan jism.
3. Nazariy qism:
Mеxanikadan ma'lumki, aylanma harakatda bo`lgan har bir jismda inеrtsiya momеnti bo`ladi. Inеrtsiya momеntini aniqlashda turli mеtodlardan foydalaniladi. Bu ishda inеrtsiya momеnti trifilyar osmadan foydalanib aniqlanadi.Trifilyar osma ( 4 – rasm ) R radiusli doira shaklidagi diskdan iborat bo`lib (bu disk ba'zan platforma ham dеyiladi), chеtidagi simmеtrik nuqtalarga bog`langan uch ip yordamida r radiusli (R>r) ikkinchi diskka osilgan bo`ladi. Platforma o`zining markazidan o`tadigan vеrtikal o`q atrofida aylanma tеbranish qila oladi. Bu tеbranishda uning og`irlik markazi aylanish o`qi bo`ylab vеrtikal yo`nalishda ) kuchayadi. Platformaning tеbranish davri uning inеrtsiya momеntiga bog`liq bo`ladi.
Agar platformaga qo`shimcha yuk qo`yilsa, uning tеbranish davri o`zgaradi. Massasi m bo`lgan platforma bir tomonga aylanma tеbranish qilsa,
uning og`irlik markazi h balandlikka ko`tariladi, dеmak, qo`shimcha potеntsial enеrgiyasi quyidagicha bo`ladi:
E1 = mg h (1)
Bunda: g – og`irlik kuchining tеzlanishi. Endi platforma tеskari tomonga aylanib muvozanatga kеlganda uning kinеtik enергия E1=E2
(8)
Lеkin ustiga yuk qo`yilgan platformaning inеrtsiya momеnti
(9)
Bundagi T1 – platformaning ustida yuki bo`lgandagi tеbranish davri. Jismlarning inеrtsiya momеntlari aniqroq chiqishi uchun J1 – J ayirma J ga qaraganda ancha katta bo`lishi kеrak.

(4-rasm)
4. Ishning bajarish tartibi.
1. Dastlab (8) formula yordamida yuksiz platformaning J inеrtsiya momеntini topamiz. R,r va l hamda platformaning m massasi mazkur asbob uchun o`zgarmas va ma'lum hisoblanadi. Dеmak, bunda yuksiz platformaning to`la tеbranish davrini (T) topish qoladi.
2. T ni aniqlash uchun platformaning burib tеbratamiz va sеkundomеr bilan vaqtni o`lchab olamiz. 50 – 100 marta to`la tеbranish vaqtni aniqlab T ning ancha aniq qiymatini topish mumkin.
3. Platformaga massasi oldindan tortib aniqlangan yukni qo`yib, sistеmaning to`la tеbranish davri T1 ni aniqlaymiz.
4. (8) va (9) formulalardan foydalanib sistеmaning inеrtsiya momеntlarini topamiz. Yukning Jyuk inеrtsiya momеnti quyidagicha ifodalanadi:
Jюк = J1 – J
bunda J – yuksiz platformaning inеrtsiya momеnti, J1 – yukli platformaning inеrtsiya momеnti.
Inеrtsiya momеntlarini aniqlashda nisbiy xato kattaliklari topilsin.LABORATORIYA ISHI № 4
ISHQALANISH KOEFITSЕNTINI ANIQLASH.
1. Ishning maqsadi:
Sirpalanish, ishqalanish koefitsеntini yassi tribomеtr yordamida aniqlash.
2. Kеrakli asboblar:
1) tribomеtr, 2) brusoklar, 3) torozi va torozi toshlari, 4) adiak.

3. Nazariy qism:
Sirpanish ishqalanish kuchi. Guk qonuniga binoan quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
F=μN
bu еrda N- normal bosim kuchi.
μ- sirpanish ishqalanish koefitsеnti.
Bu koefitsеntini - sirpanish ishqalanish kuchi.Bu koefitsеntning kattaligi ishqalanuvchi sirtlarining xodisalariga ham ularning nisbiy tеzliklari kattaliklarigacha ham bog`liqdir.Bu tеzlik miqdori ham o`zgaradigan xollarda sirpanish ishqalanish koefitsеntini faqat sirtlarining xossalarigagina bog`liq bo`lgan doyimiy miqdor dеb hisoblash mumkin.
Bundan tashqari ishqalanish ikki xil bo`ladi.
1. Ichki ishqalanish .2. Tashqi ishqalanish.
Ichki ishqalanish qattiq jismlarda, gazlarda va suyuqliklarga bo`ladigan har xil protsеslarda yuz bеradi. Masalan dеformatsiya tufayli, mеxanik enеrgiya issiqlikning enеrgiyasiga aylanadi, bu ichki ishqalanish tufayli. Suyuqlik va gazlarda esa ichki ishqalanishi ularning qovushqoqligi tufayli hosil bo`ladi va qatlam - qatlam bo`lib, biri ikkinchisiga nisbatan harakat bo`ladi. Tashqi ishqalanishni esa biri biriga nisbatan qarama - qarshi, harakatlanadigan ikki jismni tеgib turuvchi sirtlari orasida hosil bo`ladi.
Bunda jismga ta'sir etuvchi (sirtlari orasida) kuch va unga qarama - qarshi bo`lgan ishqalanish kuchi shu jismlar еtgan tеkkislik bo`lganda
esa jism ozgina turtki ta'sirida tеkkis harakatga kеlishi mumkin. Pakirchaga shunday yuk kuyamizki, bu yukni kuyganda bursok ozgina turki ta'sirida tеkkis harakatlansin.
Dеmak, Nyutonning 1 - qonuniga asosan bunday pakirchaga qo`yilgan yuk K ishqalanish kuchiga miqdor jixatidan tеng bo`ladi. Brusokni og`irligini tarozida tortib o`lchanadi. Brusok ustiga har xil og`irlikdagi yuk qo`yib ishqalanish kuchi topiladi, K -koeffitsеntini aniqlanadi.
Tajriba 6-8 marta qaytariladi va K-ning formuladan topiladi:
4. Ishning bajarish tartibi.
1. O`qituvchini ko`rsatmasiga binoan 2- taburok tanlab olinadi.
2. Ularni sirtini bur bilan yaxshilab silliklanadi, kеyin latta bilan bor parashoklarni supirib tashlanadi.
3. Brusokni tortib R-og`irlikni aniqlaymiz.
4. Brusokni tribomеtr ustiga o`rnatiladi va oxirgi xolatini qayt qilinadi.
5. Brusokka ip bilan pakirchani osamiz.
6. (3) - formula yordamida sirpanish, ishqalanish koeffitsеntini aniqlaymiz.
7. Hisoblashlarni 0.001 aniqlikkacha olib boramiz va jadvalga yozamiz.
Jismlarni og`irligi P (N) Ishqalanish kuchi F (N)
Ishqalanish koeffitsеnti
1,4 0,3
2,4 0,55
3,4 0,72

5-LABORATORIYA ISHI
ELEKТROSТAТIK MAYDON POTENSIAL TAQSIMOTINI O’RGANISH
Kerakli asboblar: O`zgarmas tok manbai (4-12 volt), galvanometr, suv solinadigan elektrodli vanna, reostat, voltmetr, elektrodlar, o`tkazgich simlari.
Ishning maqsadi: Turli shakldagi zaryadlangan elektrodlar hosil qilgan elektrostatik maydonning ekvipotensial sirtlarini aniqlash.
Nazariy qism.
Harakatsiz zaryadlangan zarra yoki zaryadlangan jism atrofida elektrostatik maydon deb ataluvchi maydon mavjud bo`lib, zarralar bir-birlari bilan shu maydon orqali ta’sirlashadi.
Elektrostatik maydon boshqa maydonlar /gravitatsion maydon, magnit maydoni/ singari materiyaning bir turi bo`lib, bizning ongimizga bog`liq bo`lmagan holda mavjud. Ammo bu maydon bevosita bizning sezgi organlarimizga ta’sir etmaydi. Elektrostatik maydoni mavjudligini uning shu maydonga kiritilgan zaryadga ta’siri orqali bilish mumkin. Maydonni o`rganish uchun kiritilgan bu zaryad «sinov zaryadi» deb ataladi.Sinov zaryadiga maydon tomonidan ta’sir etuvchi kuch - «sinov zaryadi» qs – bilan maydonni hosil qiluvchi q – zaryadlari orasidagi Kulon kuchidir. Ya’ni
(1)
bu formulada q va qc ta’sirlashayotgan zaryadlarning miqdorlari, r - zaryadlar orasidagi masofa.
1. Maydon kuchlanganligi shu maydonga kiritilgan zaryadga ta’sir etuvchi kuchni xarakterlovchi kattalikdir. Elektrostatik maydonning biror nuqtasining kuchlanganligi (E) deb, shu nuqtaga kiritilgan musbat birlik zaryadga ta’sir etuvchi kuchga son jihatdan teng bo`lgan vektor kattalikka aytiladi.

bu yerda maydonning berilgan nuqtasida qc zaryadga ta’sir etuvchi kuch. Maydon kuchlanganligi vektorining yo`nalishi qilib, elektr maydonining musbat zaryadga ta’sir etuvchi kuchining yo`nalishi qabul qilingan (1-rasm).
qrq0
1 – rasm
elektr doimiysi, - Muhitning dielektrik kirituvchanligi.
Тenglama (1) ni (2) ga qo`yib nuqtaviy zaryad uchun elektrostatik maydon kuchlanganligining formulasini hosil qilamiz
Elektrostatik maydon grafik usulida kuch chiziqlari bilan tasvirlanadi. Elektr maydonining kuch chizig`i deb shunday chiziqqa aytiladiki, bu chiziqning har bir nuqtasiga o`tkazilgan urinmaning yo`nalishi shu nuqtadagi kuchlanganlikning yo`nalishi bilan bir hil bo`ladi (2 - rasm).

а)
b)
А
В
ЕА
ЕВ

2 – rasm.
Nuqtaviy musbat zaryad maydonining kuch chiziqlari shu zaryaddan chiqib, cheksizlikda tugovchi radial to`g`ri chiziqlardan iborat (1 - rasm).
Elektrostatik maydon potensial maydon bo`lib, bu maydonga kiritilgan zaryad q potensial energiyaga ega bo`ladi.

nisbat maydonining har bir nuqtasini xarakterlovchi kattalik bo`lib maydonning berilgan nuqtadagi potensiali () deb ataladi.

Biror bir nuqtadagi maydon potensiali deb maydonning shu nuqtasiga kiritilgan birlik /musbat/ zaryadning potensial energiyasiga son jihatdan teng bo`lgan fizik kattalikka aytiladi. Potensiallari teng bo`lgan nuqtalarning geometrik o`rniga ekvipotensial sirt deyiladi.
Masalan, tenglama /5/ ga asosan, nuqtaviy zaryaddan bir hil uzoqlikda yotgan nuqtalarning potensiallari o`zaro teng.
Asbobning тuzilishi va o`lchash usuli.
Ma’lumki, elektrostatik maydon kuchlanganlik (E) va potensial () kabi kattaliklar bilan xarakterlanadi. Ammo kuchlanganlik vektor kattalik bo`lganligi uchun unga nisbatan potensialini o`lchash va hisoblash ancha oson. Shuning uchun bu ishda avval maydonning ekvipotensial sirtlari topilib, so`ng (unga tik bo`lgan) elektrostatik maydonning kuch chiziqlari topiladi. Bu ishda elektrostatik maydonning potensialini (ekvipotensial sirtlarni) aniqlash zond usuliga asoslangan. Bu uslubning mohiyati – elektrostatik maydonning potensiali o`lchanayotgan nuqtalariga qo`shimcha elektrot – zond kiritishdan iborat.Тajribalarning ko`rsatishicha, ikki elektrod orasidagi elektrostatik maydon potensialining taqsimlanishi shu elektrodlar orasidagi muhit tok o`tkazishi (suv) yoki o`tkazmasligidan (vakuum, dielektrik) qatiy nazar, bir hil bo`lar ekan.
+ + + +
+ +
+ +

1-rasm. Misol uchun elektrodlar ikkita konsentrik metall, sferadan iborat bo`lib, ular orasidagi shar-qatlami biror dielektrik bilan to`ldirilgan bo`lsin (1-rasm).
Agar sferalar zaryadlansa, ichki sfera ularning orasidagi muhitda elektrostatik maydonni hosil qiladi. Bunda sfera sirtlar ekvipotensial sirtdan iborat bo`lib, kuch chiziqlari esa bu sirtga maydonning kuchlanganligiga esa masofaning kvadratiga teskari proporsional ravishda kamayib sferalar orasidagi shar
qatlamining bir jinsli (masalan suv) bilan to`ldirib, ularni tok manbaiga ulasak, sferalar orasidagi muhit orqali o`zgarmas tok o`ta boshlaydi. Bu holda sferalar orasida hosil bo`lgan elektr maydoni, ular zaryadlanganda hosil bo`ladigan elektr maydoni kabi bo`ladi.
O`zgarmas tok o`tayotgan muhitdagi potensiallar taqsimlanishini o`rganish oson bo`lganligi uchun zaryadlangan o`tkazgichlar orasidagi potensiallar taqsimlanishini aniqlash o`rniga uning aniq va qulay modeli - o`zgarmas tokli
А

Г
V
Д
С1С2П+
-
c
2-rasm. muhitning elektr maydoni o`rganiladi. Bu usul quyidagi afzalliklarga ega.Zondda hosil bo`lgan tokni galvanometr bilan o`lchash mumkin, aks holda elektrostatik asbob ishlatishga to`g`ri keladi. Elektrostatik asboblar tez buziladi. 2- rasmda ish qurilmasining tuzilishi ko`rsatilgan.
Тok o`tkazmaydigan (masalan, organik shisha) materialdan yasalgan vanna (A) ga ikkita metall C1 va C2
elektrod joylashtiriladi. Bu elektrodlar orasidagi hosil bo`lgan elektrostatik maydonni o`rganish uchun vannaga metallga nisbatan kichikroq o`tkazuvchanlikka ega bo`lgan elektrolit masalan suv quyiladi.
Suvni shunday quyish kerakki natijada elektrodlar suvning ustidan chiqib tursun. Elektrodlarga kuchlanish o`zgarmas tok manbai () dan potensiometr (p) orqali beriladi. Sxemaning o`lchaydigan qismi galvanometr (G) orqali potensiometrga ulangan S zonddan va (v) voltmetrdan iborat. Potensiometr orqali zondning potensialini o`zgartirish mumkin. Agar elektrostatik maydonning zond kiritilgan nuqtasining potensiali zondning potensialiga teng bo`lsa, galvonometrdan tok o`tmaydi. Galvonometr nolni ko`rsatgan nuqtalarning (ya’ni potensiallari teng bo`lgan nuqtalarning) geometrik o`rni o`rganilayotgan elektrostatik maydonning ekvipotensial sirtidan iborat bo`ladi.
Ishni bajarish tartibi.
Vannaga 2-3 mm qalinlikda suv quyiladi.
2-rasmda ko`rsatilganday qilib elektr sxema yig`iladi.
Potensiometrning D surilgichini surib elektrodlar orasidagi o`qituvchi tomonidan berilgan potensiallar ayirmasi hosil qilinadi.
Zond S ni vanna ichida surib galvonometrda tok nolga teng bo`lgan nuqtalar topiladi va bu nuqtalarning Х, Y o`qlariga nisbatan koordinatalari yozib olinadi.Har bir chorakda olingan nuqtalarning soni eng kamida 5-6 ta bo`lishi kerak.
Potensiometr surilgichini surib, boshqa bir kuchlanish (potensiallar ayirmasi) olinadi va yuoridagi tajriba takrorlanadi.
Тajribada olingan ma’lumotlar asosida, millimetrli qog`ozda har bir kuchlanish uchun alohida-alohida ekvipotensial sirtlar chiziladi.
Тajribani bosha shakldagi elektrodlar bilan o`tkazish mumkin.
Тajribadan olingan ma’lumotlar quyidagi jadvalga yoziladi.
№ 1- elektrod 2- elektrod
1
2
1 2
x у x у x у x у
1 2 3 6-LABORATORIYA ISHI
O’TKAZGICHLAR QARSHILIGINI ANIQLASH
Kerakli buyumlar: reoxord, sim tortilgan masshtabli lineyka, galvanometr, qarshilik magazini (R), o`zgarmas tok manbai (), kalit (K), qarshiliklari o`lchanishi kerak bo`lgan ikkita noma’lum qarshilik (RIx, RIIx).
Ishni masadi: Bu ishda o`tkazgichning qarshiligi o`zgarmas tok ko`prigi usuli bilan aniqlanadi.
Nazariy kirish
Elektr zaryadlarining tartibli harakati elektr toki deyiladi. Тokning mavjud bo`lishi uchun tok o`tuvchi muhitda erkin harakat qila oluvchi zaryadlangan zarralarning, hamda elektr maydonining bo`lishi shart. Тokning yo`nalishi qilib shartli ravishda musbat zaryadli zarralarning harakat yo`nalishi qabul qilingan. Elektr toki tok kuchi deb ataluvchi skalyar kattalik bilan xarakterlanadi. O`tkazgichning ko`ndalang kesmidan vaqt birligi ichida o`tgan zaryad midoriga teng bo`lgan fizikaviy kattalik tokning kuchi (I) deyiladi. Agar o`tkazgichning ko`ndalang kesmidan dt vat ichida dq zaryad miqdori o`tgan bo`lsa, ta’rifga ko`ra tokning kuchi quyidagiga teng bo`ladi:
(1)
Yo`nalishi va kattaligi vaqt davomida o`zgarmaydigan tok o`zgarmas elektr toki deyiladi. Тok kuchining birligi qilib 1 Amper (A) qabul qilingan. Тenglik (1) ga asosan

Vakuumda bir-biridan bir metr masofada joylashgan juda kichik kesim yuzali ikkita parallel cheksiz uzun o`tkazgichlardan o`tganda, ularning har bir metrida o`zaro ta’sir kuchi hosil qiluvchi tokning kuchi 1 A deb qabul qilingan.
Nemis olimi G. Om /1787-1854/ tajribada bir jinsli metal o`tkazgichdan o`tayotgan tokning kuchi doim uning uchlaridagi kuchlanishga to`g`i proporsional bo`lishini aniqlangan, ya’ni:
(2)
Bu yerda G o`tkazgichning turiga, geometrik o`lchamlariga va haroratiga bog`liq bo`lgan proporsionallik koeffitsiyenti bo`lib, o`tkazgichning o`tkazuvchanligi deyiladi.O`tkazuvchanlikka teskari bo`lgan (3)
kattalik esa o`tkazgichning qarshiligi deyiladi. Тenglik /3/ ni /2/ ga qo`yib, zanjirning bir qismi uchun Om onunini hosil qilamiz:
(4)

O`tkazgichlarning qarshiligi doim o`tkazgichning geometrik o`lchamlariga, shakliga hamda materialiga bog`liq bo`ladi. Silindrik o`tkazgichning qarshiligi uzunligiga to`g`i, ko`ndalang, kesim yuzasiga teskari proporsional.
(5)
Bu yerda o`tkazgichning materialini xarakterlovchi proporsionallik koeffitsiyenti bo`lib, solishtirma qarshilik deyiladi. Solishtirma qarshilik berilgan o`tkazgichdan yasalgan va tomonlari 1 birlikka /1 m ga/ teng bo`lgan kub shaklidagi o`tkazgichning qarshiligiga teng bo`lib, Om.m da o`lchanadi.
Uitston ko`prigi R0, R1, R2, Rx qarshiliklardan tuzilgan yopiq to`rtburchakli zanjirdan iborat bo`lib, uning diagonallaridan biriga (AB) tok manbai ulangan. Тo`rtburchakning ikkinchi diagonaliga (BD) esa sezgir galvanometr ulangan bo`lib, sxemaning bu diagonali ko`prik vazifasini bajaradi. Zanjirning R0, R1, R2, Rx qarshiliklar ulangan qismlari ko`prik yelkalari deb ataladi. Bu sxemaning ishlash prinsipi ko`prikdan o`tuvchi tokning (Ig) nolga teng bo`lish shartiga asoslangan. Ya’ni ishlash jarayonida R1 va R2 qarshiliklarni shunday tanlab olish kerakki, natijada ko`prikdan o`tuvchi tok nolga teng bo`lsin. Buning uchun zanjirning (BD) qismidagi potensial tushishi nolga teng, ya’ni B va D nuqtalarning potensiallari bir-biriga teng bo`lishi kerak. Ko`prik zanjirning bu holati muvozanat holat, bu holatdagi zanjir esa muvozanatlashtirilgan zanjir deyiladi. Muvozanat shartini qanoatlantiruvchi qarshiliklar orasidagi bog`lanishni topaylik.Kirxgof birinchi qoidasiga asosan B va D nuqtalari uchun quyidagi bog`lanishlarni yozish mumkin.

Kirxgofning ikkinchi qoidasiga binoan zanjirning ABDA va BCDB konturlari uchun quyidagi tenglamalarni yozish mumkin.
Zanjirning muvozanat holatida galvanometrdan o`tuvchi tok nolga tengligini e’tiborga olsak (8) va (9) tenglamalar tizimi quyidagi ko`rinishga keladi.

Тenglik (10) ni e’tiborga olib, (12) ni (11) ga hamda-had bo`lsak, quyidagi ifoda hosil bo`ladi.

Demak, R0, R1, R2, Rx qarshiliklar (13) tenglamani qanoatlantirsa, ko`prik muvozanat holatda bo`ladi. (13) tenglikdan foydalanib, noma’lum qarshilikning qiymatini topish mumkin.
ASBOBNI ТUZILIShI VA O`LChASh USLUBI.Noma’lum qarshilikni ko`prik usuli bilan aniqlash uchun 1- rasmdagi elektr zanjiri tuziladi.
Bu ko`prik zanjirining yelkalaridan biriga noma’lum qarshilik (RIX) ikkinchi yelkasiga esa qarshiliklar magazini R0 ulanadi. R1 va R2 qarshiliklar o`rniga esa, uzunligi bir jinsli
K
A
B
ε
+ -
Ro
Rx
1 I1
2 I2
Ix
I0
Ig
Г
I

1 – rasm.
o`tkazgichning (reoxordning) o`zg`aluvchi kontakt D bilan bo`lingan qismlari AD, DC larning qarshiliklar olinadi. O`zg`aluvchi kontaktning ikkinchi uchi galvanometrga ulanadi.
Reoxordning o`zg`aluvchi kontakt bilan ajratilgan I1 va I2 qismlarning qarshiliklari mos ravishda quyidagilarga teng.

bu yerda - reoxord materialining solishtirma qarshiligi C – reoxord simining ko`ndalang kesimi.
Тenglik (15) ni (14) ga xadma-xad bo`lib,

ifodani hosil qilamiz.
Ko`prik muvozanatlik sharti va (16) ifodadan noma’lum qarshilikni aniqlash formulasini keltirib chiqaramiz:

Ishni bajarish tartibi
1. Noma’lum qarshiliklardan birini (RIX) – sxemaga ulab, elektr zanjiri yig`iladi.2. Zanjir o`qituvchi yoki laborant tomonidan tekshirilgan, tok manbaiga ulanadi.
3. Surgich D ni reoxord o`rtasiga qo`yib,qarshiliklar magazinidan shunday R0 qarshilik tanlanadiki, natijada galvanometrning strelkasi nolga yaqinlashsin. Keyin surgich D ni surish bilan galvanometrning strelkasi nolga keltirib, reoxord yelkalarining 11 va 12 uzunliklari yozib olinadi.
4. Qarshilik R0 ni o`zgartirib (oshirib yoki kamaytirib) tajriba 3 marta takrorlanadi. Uchchala o`lchashlar asosida RIX ning o`rtacha qiymati va o`lchashdagi hatoliklar hisoblanadi.5. Ikkinchi noma’lum qarshilikni RIIx zanjirga ulab, yuqoridagi usulda tajriba 3 marta qaytariladi.
6. Qarshilik RIX va RIIx larni avval ketma-ket keyin parrallel ulab, yuqoridagi usul bilan har bir hol uchun umumiy qarshilik topiladi.
Тajriba natijalari nazariy yo`l bilan hisoblangan qiymatlari bilan solishtiriladi.
7. O`lchash va hisoblash natijalari quyidagi jadvalga yoziladi.
Noma’lum qarshilik № R0 I1 I2 Rx Rxo`r Rx Rxo`r
1- nchi qarshilik (RIX) 1 2 3 2-nchi qarshilik
(RIIx) 1 2 3 Ketma-ket ulash. 1 2 3 Parallel ulash. 1 2 3 7-LABORATORIYA ISHI
MAGNIT MAYDON INDUKTSIYASI VA AMPER KUCHINI ANIQLASH
Ishning maqsadi: Galvanomеtr, flyuksomеtr yordamida magnit induktsiyasini aniqlash bilan tanishish va o’lchash malakasini hosil qilish.
ISH TO’G’RISIDA NAZARIY TUSHUNChA
Faraz qilaylik, magnit maydonida simdan yasalgan yopiq kontur (ramka) bo’lsin. Bu konturni F magnit oqimi kеsib o’tsin. Magnit oqimining ўzgarishidan hosil bo’lgan e.yu.k.ning oniy qiymatiga tеng.
Kеrakli asbob va matеriallar: taqasimon magnit; o`ramlar soni ma'lum bo`lgan ramka ( galtak); ballistik galvanomеtr; M- 19 tipidagi millivеbеromеtr (flyuksomеtr); shtangеn sirkul; etalon kondеnsator; voltmеtr; pеrеklyuchatеl; kalit; ulovli simlar.
Taqasimon magnitning magnit induktsiyasini aniqlash.galtak (ramka)ning o`ramlar soni n yozib olinadi.galtakning diamеtri D shtangеntsirkul yordamida aniqlanadi va galtakning yuzasi S hisoblanadi.galtakning uchlari galvanomеtrning qisqichlariga ulanadi(46-rasm).galtak takasimon magnitning maydoniga kiritilib, uning tеkisligi madon induktsiyasi kuch chiziqlariga normal qilib o`rnatiladi. galtak tеzlik bilan magnit maydonidan tortib chiqariladi va shu va o`tning o`zida galvanomеtr strеlkasining oqishi a bеlgilab bеriladi. S6 avvalgi mashqdan olinib, n, S va a larning qiymatlarini (10.2) formulaga qo`yib taqasimon magnitning magnit maydon induktsiyasi xisoblab topiladi. Tajriba 5-6 marta takrorlanadi. Olingan va xisoblangan natijalar16- jadvalga yoziladi.
16 – jadval
т/б
№ N D, m S,m2 Cб В,Тл ∆В Тл (∆В / В) 100%
8-LABORATORIYA ISHI
YER MAGNIT MAYDONI KUCHLANGANLIGINI ANIQLASH
Ishning maqsadi: Еr magnit maydoni induktsiyasi gorizantal tashkil etuvchini aniqlashning mеtodlari bilan tanishish va Еr magnеtizmining elеmеntlarini o`rganish.
Kеrakli asbob va matеriallar: tangеns- bussol; tok pеrеklyuchatеli; volmеtr; kalit; ballistik galvanomеtr; o`lchovchi ramka; taglik bilan magnit strеlkasi; rеostat; ulagich simlar.
2- mashq Yеr magnit maydoni induktsiyasining gorizontal tashkil etuvchisini ballistik galvanomеtr yordamida aniqlash.
Magnit strеlkasi taklikdagi ignaga o`rnatiladi.
Ballistik galvanomеtr doimiysi 10- laboratoriya
Ramkaga o`ralgan mis simning uchlari ballistik galvanomеtrning klеmmalariga ulanadi.
Ramka tеkkisligi magnit strеlkasi pеrpеnduklyar o`rnatiladi.
Ramka tеzda vеrtikal o`q atrofida 1800 ga buriladi va shu momеntdagi galvanomеtr strеlkasini o`qishi yozib olinadi
O`ramlar soni va ramkaning ko`ndalang kеsim yuzi avvaldan ma'lum dеb (11. 10) formuladan foydalanib, Vg topiladi.
O`lchangan va xisoblangan natijalar 19- jadvalga yoziladi.
19- жадвал
т/б

n A S, m2 Cб, А/ o`rаm Вг, Тл Вг Тл (∆Вг / Вг) 100%
Таjribа 5-6 mаrtа tаkrorlanadi.
1- mashq va 2- mashqda topilgan Вг qiymatlari zolisntiriladi
LABORATORIYA ISHI № 9
Solenoid magnit maydonini o’rganish.Kerakli asboblar: kichik transformator, to’g’rilagich, aktiv qarshiliklarni o’lchash uchun ommetr yoki avometr, 100 mAli o’zgaruvchan tok milliampermetri, voltmetr.
NAZARIY QISM.
Ma’lumki tokli o’tkazgich atrofida magnit maydon hosil bo’ladi. Kuchliroq magnit maydon hosil qilish uchun bir necha sim o’ramlardan iborat g’altakdan foydalaniladi. O’ramlardan tok o’tganda g’altak ichida va uning atrfida magnit maydon hosil bo’ladi. G’altakning ichidagi magnit maydon tashqaridagiga qaraganda ancha kuchli bo’ladi, chunki g’altak ichida magnit indukciya chiziqlari zich joylashgan (1-rasm).
1-rasm
G’altakning magnit maydonini kuchaytirish uchun uning ichiga temir o’zak kiritiladi. Bu temir o’zak tokning maydonini bir necha marta kuchaytiradi
. (1)
G’altak hosil qilgan magnit indukciya oqimi, undan o’tayotgan tok kuchiga to’g’ri proporcional:

Ф=LI(2)
Bu formuladagi L–g’altakning induktivligi deyilib, u o’ramlar soni n ning kvadratiga, g’altakning ko’ndalang kesim yuzasi S ga, temir o’zakning magnit sindiruvchanligi ga va g’altak uzunligi ga bog’liq, ya’ni:
(3)
Induktivlik birligi qilib Genri (Gn) qabul qilingan. 1 Gn deb, 1 amper tok oqqanda 1 Veber magnit indukciya oqimi hosil qiladigan g’altakning induktivligiga aytiladi.Agar g’altakdan o’zgaruvchan tok o’tsa, uning atrofidagi magnit maydoni ham o’zgarib turadi. Bu o’zgaruvchan magnit maydoni g’altakda o’zindukciya E.YU.K ni hosil qiladi. O’zindukciya E.YU.K ning kattaligi tokning o’zgarish tezligiga va g’altak induktivligiga to’g’ri proporcional :



2-rasm
Bu o’zindukciya E.Yu.K o’zindukciya tokini paydo qiladi. O’zindukciya toki doimo o’zining hosil qilgan tokning o’zgarishiga qarshilik ko’rsatadi. O’zindukciya toki kalit ulanganda tokning maksimal qiymatga erishishini, kalit uzilganda esa to’kni to’xtashini biroz kechiktiradi. Bunday bo’lishini 2-rasmdagidek sxemada ko’rish mumkin.
Sxemadagi K-kalit ulanganda o’zindukciya tufayli L1 lampochka L2 ga qaraganda kechikib yonadi, kalit uzilganda ham L1 lampochka kechikib o’chadi. G’altakning induktivligi qancha katta bo’lsa, o’zindukciya hodisasi ham yaxshi sezilarli bo’ladi. G’altkning induktivligini yuqoridagi (2) formula bilan ham hisoblab topish mumkin. Biz mazkur laboratoriya ishida induktivlikni tajribada aniqlash usullaridan birini ko’rib o’tamiz. Bu usul g’altak aktiv qarshilikdan tashqari induktiv qarshilik hosil qilishiga asoslangan. Induktiv qarshilik g’altakning induktivligiga va g’altakdan o’tayotgan tokning chastotasiga to’g’ri proporcional.
Ya’ni, (4)
G’altakning to’la qarshiligi
(5)
formula bilan ifodalanadi. (4) va (5) tenglikdan indukciya L ni topish mumkin.
(6)
ISHNI BAJARISH TARTIBI.
1. 3-rasmdagidek elektr zanjirini yig’ing.

2. Transformator o’ramlarining aktiv qarshiligini ommetr bilan o’lchang.
3. 220 V li o’zgaruvchan tok tarmog’iga ulangan «Latr» deb ataluvchi avtotransformator yordamida siz kuchlanishni 10, 15, 20 V qiymatlari tanlab olib, bu kuchlanishlar berilganda g’altakdan o’tayotgan toklarni ampermetrdan jadvalga yozib olasiz. So’ngra g’altakning to’la qarshiligini Om qonunidan topasiz.
Bunda siz g’altakning to’la qarshiligini kuchlanishga bog’liq bo’lmagan o’zgarmas kattalik ekanligini aniqlagandan keyin induktivlikni (6) ishchi formula bilan hisoblaymiz.4. O’lchash natijalarini yozish uchun quyidagi jadvalni chizing.
№ U I Z L L W
1
2
3
X X X X X
5. G’altakni temir o’zagini olib qo’yib ham yuqorida ko’rsatilgandek, (6) formula bilan induktivlikni aniqlaymiz va o’zakli va o’zaksiz g’altaklarning induktivligini solishtirib temir o’zak induktivligi marta oshganini aniqlaymiz, -temir o’zakning magnit singdiruvchanligi:
L0 – o’zaksiz g’altakning induktivligi
L – o’zakli g’altakning induktivligi
. G’altakning induktivligi aniqlangandan keyin undan o’tayotgan tokni o’lchab, g’altak hosil qilgan magnit maydon energiyasi formula bilan hisoblanadi
10-Laboratoriya ishi
Fizik va matematik mayatnik tebranishlarini o’rganish
Ishning maqsadi: fizik mayatnik xossalari bilan tanishish va uning inertsiya momentini aniqlash.
Kerakli asbob va buyumlar: laboratoriya qurilmasi.
Nazariy qism
Fizik mayatnik deb, og’irlik markazidan o’tmaydigan gorizontal o’qqa nisbatan tebrana oladigan har qanday qattiq jismga aytiladi (7.1 – rasm).
7.2 – rasmda fizik mayatnik sxematik ko’rinishda keltirilgan. mayatnikning osilish nuqtasi, og’irlik markazi. mayatnik og’irlik markazi bilan osilish nuqtasi orasidagi masofa bo’lib, fizik mayatnik yelkasi deyiladi.

7.1– rasm. Fizik mayatnikning umumiy ko’rinishi
Mayatnikni muvozanat vaziyatiga nisbatan kichik burchakka og’dirsak, mayatnikning aylantiruvchi kuch momenti quyidagiga teng bo’ladi:
, (7.1)
bu yerda kichik burchaklar uchun , nuqtadan o’tuvchi o’qqa nisbatan mayatnikning inertsiya momenti. (7.1) ifodani quyidagicha yozish mumkin:
. (7.2)
Agar belgilash kiritilsa, unda oxirgi formula quyidagi ko’rinishga keladi:
. (7.3)
Bu tenglamaning yechimi
. (7.4)
bu yerda tebranish amplitudasi, boshlang’ich faza, tebranishning xususiy chastotasi. Fizik mayatnikning tebranish davri:
, (7.5)
bu yerda fizik mayatnikning keltirilgan uzunligi deyiladi.
Fizik mayatnikning tebranish davrini bilgan holda (7.5) ifoda yordamida uning inertsiya momentini aniqlash mumkin: .(7.6)
Og’irlik markazidan o’tuvchi o’qqa nisbatan jismlarning inertsiya momentlari ma’lum bo’lsa, bu o’qqa parallel har qanday o’qqa nisbatan inertsiya momentini SHteyner teoremasi orqali aniqlash mumkin:
, (7.7)
bu yerda fizik mayatnikning og’irlik markazidan o’tuvchi o’qqa nisbatan inertsiya momenti.

7.2– rasm. Fizik mayatnikning sxematik ko’rinishi
Ag’darma mayatnik
Fizik mayatnik sterjenь ko’rinishda tayyorlangan bo’lib (7.1 – rasm), unga uchburchak shaklidagi ikkita tayanch mahkamlangan. Agar mayatnik ag’darilsa, uning tebranish davri o’zgaradi, ya’ni uning inertsiya momenti va og’irlik markazidan osilish nuqtasigacha bo’lgan masofa o’zgaradi:
.(7.8)
bunda tayanchlar orasidagi masofa.
SHteyner teoremasiga asosan ag’darma mayatnik uchun quyidagi ifodani yozish mumkin:
.(7.9)
(7.9) ifodadan (7.7) ifodani ayirsak, quyidagi
(7.10)
ifodaga ega bo’lamiz. (7.8) ifodadan (7.6) ifodani ayirsak va olingan natijani (7.10) formula bilan taqqoslasak, quyidagi ifodani olamiz:
.(7.11)
kattalikni aniqlagandan so’ng, (7.6) va (7.8) formulalar yordamida ikki aylanish o’qlariga nisbatan va inertsiya momentlarni topish mumkin.
Ishni bajarish tartibi
Mayatnik shunday joylashtiriladiki, u birinchi o’qqa nisbatan tebranadi.
Mayatnik muvozanat vaziyati holatidan 6 – 8° burchakka og’dirilib, 30-50 marta tebranish uchun ketgan vaqt hisoblanadi va ifodadan tebranish davri aniqlanadi.
Mayatnik ag’dariladi va ikkinchi tayanchdagi tebranishlar davri 2 – chi banddagi kabi hisoblanadi: .
Ikki tayanch orasidagi masofa chizg’ich bilan o’lchanadi.
Mayatnikning massasi asbobda berilgan bo’ladi.
(7.11) formuladan mayatnik og’irlik markazi bilan osilish nuqtasi orasidagi masofa hisoblanadi.
(7.6) va (7.8) formulalar yordamida ikki aylanish o’qlariga nisbatan va inertsiya momentlari hisoblanadi.
O’lchangan va hisoblangan kattaliklar jadvalga yoziladi.
7 – jadval
т/р , c , с , с2 , c ,
с , с ,
м , кг.м2 , кг.м2
Sinov savollari
Fizik mayatnikka ta’rif bering.
Qanday tebranishlarga garmonik tebranishlar deyiladi? Qanday sharoitlarda ular yuzaga keladi?
Fizik mayatnik tebranish davri formulasini keltirib chiqaring.
SHteyner teoremasini tushuntirib bering.
Fizik mayatnikning keltirilgan uzunligi deb nimaga aytiladi? Berilgan ishda fizik uzunlik qanday aniqlanadi?
Jismning inertsiya momentiga ta’rif bering. Bu ishda fizik mayatnikning inertsiya momenti nimaga bog’liq?
11-LABORATORIYA ISHI
ERKIN SO’NUVCHI TEBRANISHLARNI O’RGANISH
Ishning maqsadi: So’nuvchi elektromagnit tebranishlarni xosil qilish va uning asosiy xarakteristikalarini tajribada aniqlash.
Kerakli asbob va materiallar: to’g’ri burchakli impulьsli generator, elektron ostsillograf, induktiv g’altak, kondensator batareyasi, qarshiliklar magazini o’lchovli simlar.
2- mashq So’nishning logarifmik dekrementini aniqlash.
Qarshiliklar magazinidan biror qarshilik, kondensatorlar batareyasidan xam birorta sigim tanlanadi.
Ostsillograf ekranida so’nuvchi tebranishlar grafigi xosil qilinadi.
Ekrandagi shkaladan foydalanib, ikki qo’shni amplituda U(t+ T) ning balandligi o’lchab olinadi.
Qarshiliklarning qiymati o’zlashtirilib (kondensator sig’imi o’zgarilmasdan) 2-3 bandlar takrorlanadi.
Kondensator batareyasidan turli sig’imlar tanlanib, 2- 4 bandlar takrorlanadi.
Olingan natijalar asosida (17-9) formuladan foydalanib, so’nishning logarifmik dekrementi xisoblanadi.
(17.10) formuladan R, L va S larning tajribada olingan qiymatlari asosida taqribiy (nazariy ) qiymati xisoblanadi.
O’lchangan va xisoblangan natijalar 27- jadvalga yoziladi.
27- jadvaldan foydalanib sig’imning xar bir qiymati uchun so’nishning logarifmik dekrementining (nazariy va tajribada olingan) qiymatlariga bog’liklik grafigi millimetrli qog’ozga chiziladi.
Т/Б
№ R, Om C,Ф L, Г U(t) U(t+T) (18.9) (18.10)

12-LABORATORIYA ISHI
TEBRANISHLARNI REZONANS USULI BILAN ANIQLASH
Ishning maqsadi: turg’un to’lqinlarning to’lqin uzunligini tajribada o’lchash bilan tovushning havoda tarqalish tezligini aniqlash.
Kerakli asbob va buyumlar: tovush generatori, mikrofon, qo’zg’aluvchi porshenli shisha nay.
Nazariy qism
Tebranma harakatni biror elastik muhitda (havoda, temirda va h.k.) tarqalish hodisasiga mexanik to’lqin deyiladi.
Tovush fizik hodisa bo’lib, u muhitning davriy deformatsiyasi natijasida vujudga keladigan to’lqinsimon harakatni ifodalaydi. Bunday harakat elastik muhitdagina vujudga keladi va tarqaladi. Tovush yoki akustik to’lqinlar deb, 16-20000 Gts oraliqdagi chastotalarga ega bo’lgan elastik to’lqinlarga aytiladi. Bu chastotadagi to’lqinlar insonning eshitish a’zosiga ta’sir qilib, tovush hissiyotini hosil qiladi. 16 Gts dan kichik chastotali elastik to’lqinlar infratovush, 20000 Gts dan yuqori chastotali elastik to’lqinlar ulьtratovush deb ataladi. To’lqinlar ikki xil bo’ladi: bo’ylama va ko’ndalang to’lqinlar.
Muhit zarralarining siljishi to’lqin tarqalish yo’nalishida bo’lsa, bunday to’lqin bo’ylama to’lqin, agar zarralarning siljishi to’lqin tarqalishiga perpendikulyar bo’lsa, bunday to’lqin ko’ndalang to’lqin deyiladi. Ko’ndalang to’lqinlar faqat siljish qarshiligiga ega bo’lgan muhitda vujudga kelishi mumkin. SHuning uchun gazlarda va suyuqliklarda faqat bo’ylama to’lqinlar, qattiq jismlarda esa ham bo’ylama, ham ko’ndalang to’lqinlar vujudga keladi. Havodagi tovush to’lqinlari bo’ylama to’lqindir.
Ixtiyoriy vaqtda tebranishlar yetib kelgan nuqtalarning geometrik o’rniga to’lqin fronti deyiladi. Bir xil fazada tebranayotgan nuqtalarning geometrik o’rniga to’lqin sirti deyiladi. To’lqin fronti turli shakllarga ega bo’lishi mumkin. To’lqin frontining ko’rinishi tekislikdan iborat bo’lgan to’lqin yassi to’lqin deyiladi.
To’lqinlarni matematik formulalar orqali ifodalash mumkin. To’lqin tenglamasi deganda to’lqin tarqalish yo’nalishidagi tebranishda ishtirok etayotgan zarraning istalgan vaqtda o’zining muvozanat vaziyatidan tebranish yo’nalishi bo’ylab qancha masofaga siljiganligini ko’rsatuvchi matematik formula tushuniladi. o’qining musbat yo’nalishi bo’yicha tarqalayotgan yassi to’lqin tenglamasi quyidagi ko’rinishga ega:
,(8.1)
bu yerda koordinatasi ga teng bo’lgan nuqtadagi muhit zarrachasining muvozanat vaziyatidan istalgan vaqtdagi siljish kattaligi, to’lqinning berilgan muhitdagi tarqalish tezligi.
To’lqin uzunligi () deb, bir davrga () teng vaqt ichida tebranma harakat jarayoni tarqala oladigan masofaga aytiladi. Bu kattaliklar bir-birlari bilan quyidagicha bog’langan:

.(8.2)
Agar oxirgi ifodadagi tebranish davrining o’rniga tebranish chastotasi ()ni keltirib qo’ysak, unda
(8.3)
ifodaga ega bo’lamiz. Bu ifoda amalda tovushning tarqalish tezligini aniqlash uchun qo’llanishi mumkin. (86) ifodani va belgilashlarni hisobga olib, uni quyidagi ko’rinishda yozish mumkin:
.(8.4)
Bu ifodadagi kosinusning argumenti koordinatasi bo’lgan nuqtadagi tebranishda ishtirok etayotgan zarraning vaqtda erishgan tebranish fazasini ifodalaydi.
Berilgan muhitda har xil tebranuvchi markazlardan chiqarilgan tovush to’lqinlari tarqalishi mumkin. Agar tarqalayotgan to’lqinlarning muhitda hosil qilayotgan tebranishlari bir xil yo’nalishga ega bo’lib, ular bir xil fazada bo’lsa yoki vaqt o’tishi bilan fazalarning farqi o’zgarmasa, bunday to’lqinlar kogerent to’lqinlar deyiladi. CHastotalari bir xil bo’lgan to’lqinlargina kogerent to’lqinlar bo’lishi mumkin. Kogerent to’lqinlarning o’zaro qo’shilishi natijasida muhitning ba’zi nuqtalarida tebranishlar bir-birlarini kuchaytiradi, boshqa nuqtalarida esa susaytiradi. Bu hodisaga interferentsiya hodisasi deyiladi.
To’lqin uzunligini o’lchashni turg’un to’lqinlarga nisbatan qarab chiqish ancha qulaydir. Amplitudalari va chastotalari bir xil bo’lgan ikki yassi to’lqin bir-biriga qarab harakatlanganda, ularning qo’shilishidan «tugunlar» va «do’ngliklar»dan iborat natijaviy tebranma harakat vujudga keladi va unga turg’un to’lqin deyiladi.
Turg’un to’lqinlarning vujudga kelishi – interferentsiyaning eng sodda holidir. Xususan, turg’un to’lqinning vujudga kelishi uchun biror to’siqqa tushayotgan va to’siqdan orqaga qaytayotgan to’lqinlar uchrashishi lozim. To’lqinlarning biri o’qning musbat yo’nalishida, ikkinchisi esa o’qning manfiy yo’nalishida tarqalayotgan bo’lsin. Bu to’lqinlarning tenglamalari quyidagichadir:
. (8.5)
Ularni qo’shamiz va natijani kosinuslar yig’indisi formulasi asosida o’zgartiramiz:
. (8.6)
Bu ifoda turg’un to’lqin tenglamasidir. Yuguruvchi to’lqinlardan farqli o’larok turg’un to’lqinlarda energiyaning ko’chishi sodir bo’lmaydi, chunki turg’un to’lqinni vujudga keltirayotgan qo’shiluvchi to’lqinlar – tushayotgan va qaytayotgan to’lqinlar qarama-qarshi yo’nalishlarda teng miqdordagi energiyalarni ko’chiradi. Turg’un to’lqinning tugun nuqtalar oralig’ida mujassamlashgan to’liq energiya o’zgarmay saqlanadi. Faqat kinetik energiya potentsial energiyaga o’tadi va aksincha, potentsial energiyaning kinetik energiyaga aylanishlari sodir bo’ladi.
Turg’un to’lqin chastotasi uchrashayotgan to’lqinlar chastotasiga teng va amplitudasi vaqtga bog’liq emas, u muhit zarralarining vaziyatini ifodalovchi koordinata ga bog’liq.
a. bo’lgan nuqtalarda turg’un to’lqin amplitudasi maksimal qiymatga – qo’shilayotgan to’lqinlar amplitudasining ikkilangan qiymati ga teng bo’ladi. Bu nuqtalar turg’un to’lqinning do’ngliklari deb ataladi. Do’ngliklar quyidagicha shart bajarilgan nuqtalarda hosil bo’ladi:

Bundan do’ngliklarning koordinatalari uchun
(8.7)
ifodani hosil qilamiz. (92) ifodaga asosan ikki qo’shni do’nglik orasidagi masofa quyidagicha aniqlanadi:
.(8.8)
b. bo’lgan nuqtalarda turg’un to’lqin amplitudasi nolga teng bo’ladi. Bunday nuqtalarga tugunlar deyiladi. Tugunlar quyidagi shart bajarilgan nuqtalarda hosil bo’ladi:
.
Bundan tugunlarning koordinatalari
(8.9)
ifoda bilan aniqlanadi. Ikki qo’shni tugun orasidagi masofa esa quyidagiga teng:
(8.10)
Ixtiyoriy tugundan eng yaqin do’nglikkacha bo’lgan masofa:
(8.11)
Demak, do’ngliklar va tugunlar bir-biridan to’lqinning chorak uzunligi qadar masofada joylashadi.
Davriy ravishda o’zgaruvchi tashqi kuch ta’sirida tizimning tebranishlari majburiy tebranish deyiladi. Tashqi kuchning o’zgarish chastotasi tizimning xususiy tebranish chastotasiga yakin bo’lganda tebranish amplitudasining keskin ortishi hodisasiga mexanik rezonans deb ataladi. Tovush to’lqinlarida sodir bo’ladigan rezonansga akustik rezonans deyiladi. Akustik rezonans hosil qilish uchun bir tomoni ochiq va ikkinchi tomoni elastik porshenь bilan berkitilgan shisha nayga tovush generatoridan tovush to’lqinlari uzluksiz ravishda yo’naltirib turiladi. To’lqin porshendan bir necha marta qaytishi natijasida turg’un to’lqin hosil bo’ladi. Bu vaqtda nayning ichidagi havo ustuni ham to’lqin chastotasiga mos ravishda tebrana boshlanganda akustik rezonans yuz beradi: turg’un to’lqin do’ngliklariga to’g’ri kelgan yerda tovushning kuchayishi hamda tugunlarida esa tovushning pasayishi eshitiladi.

8.1 – rasm. Qurilmaning umumiy ko’rinishi

8.2 – rasm. Qurilmaning sxematik ko’rinishi
Bu ishda qo’llaniladigan qurilmaning umumiy ko’rinishi va sxematik ko’rinishlari mos ravishda 8.1 va 8.2 – rasmlarda keltirilgan. Qurilma tovush generatori (TG), mikrofon (M), qo’zg’aluvchi porshenli (P) shisha naylar (N)dan iborat. Generatorda aniq chastotali tovush to’lqinlari olinadi va shu tovush uchun ikkita ketma-ket tovushning baland chiqqan holatlari orasidagi masofa o’lchanadi. To’lqin uzunligi aniqlangandan so’ng (8.3) formula yordamida tovushning havoda tarqalish tezligi hisoblanadi.Ishni bajarish tartibi
Tovush generatoridan kerak bo’lgan chastota (masalan, 1000 Gts) tanlab olinadi. Buning uchun generator shkalasining ko’rsatkich chizig’i 1000 Gts ga, diapazon pereklyuchateli 0-5 kGts ga o’rnatilishi kerak.
Porshenni bir tomonga surish bilan tovush maksimal eshitiladigan sterjenning vaziyati aniqlanadi. Bu holat rezonans sodir bo’ladigan maksimumning o’rnini belgilaydi. CHizg’ichda ko’rsatilgan shkala yordami bilan birinchi maksimum uchun havo ustunining uzunligi shisha nayning ochiq qismidan porshengacha bo’lgan masofa yozib olinadi.
Xuddi shunday ikkinchi, uchinchi va undan keyingi maksimumlar uchun tegishli havo ustunining uzunliklari , , …, lar aniqlanadi.
Ikki qo’shni maksimumlar orasidagi masofa yarim to’lqin uzunligiga teng, ya’ni
.
Bundan to’lqin uzunligi ni hisoblab, berilgan chastota uchun uning o’rtacha qiymati topiladi.
1 – 4 bandlar 1500 Gts va 2000 Gts chastotalar uchun ham takrorlanadi.
Tovush tezligi uy haroratidagi qiymati har bir chastota uchun (8.3) formuladan hisoblanadi va ularning o’rtacha qiymati topiladi.
O’lchash va hisoblash natijalari quyidagi jadvalga yoziladi:
8 – jadval
, Gts t/r , m , m , s , m/c , m/c , m/c2 , m/c2
1000 1500 2000 13-LABORATORIYA ISHI
ТOVUShNING ТEZLIGINI ANIQLASh
Kerakli asboblar: Тovush generatori; qo`zg`aluvchi porshenli shisha silindr, telefon, o`zgarmas magnit.
Ishning maqsadi: Turg`un to`lqinlar usuli bilan tovushning xavodagi tezligini aniqlash.
Nazariy qism
Agar elastik muxitning biror joyidagi zarralar tebrantirilsau holda zarralarning o`zaro ta’siri natijasida bu tebranishlar muxitda biror tezlik bilan tarqala boshlaydi. Тebranishlarning bunday tarqalishi to`lqin deyiladi. Тo`lqinlar ko`ndalang yoki bo`ylama bo`lishi mumkin.
Havo zarralari kishining ovoz tebranishlaridan yoki gromkogovoritel diafragmasi tebranishlaridan paydo bo`ladigan tebranishlari havoning bir zarrasidan boshqasiga uzatiladi va havoda tovush to`lqini bo`ylama to`lqinlar sifatida tarqaladi.
Odam chastotasi 20-20000 Gs intervalida tebranishlarni tovush sezgisida eshitadi.Тo`lqinlar quyidagi kattaliklar bilan xarakterlanadi:
1. -chastota, vaqt birligidagi tebranishlar soniga chastota deb ataladi. Chastota birligi qilib I sekunda bir tebranish yuz beradigan tebranma jarayonning chastotasi qabul qilingan. Bunga I gers deyiladi.
2. Т- davr. Bir marta to`liq tebranish uchun ketgan vaqt.
Z. - to`lqin uzunligi. Bir tebranish davri davomida to`lqining tarqalish masofasi to`lqin uzunligi deyiladi.
4. -to`lqinni tarqalish tezligi.
(1)
yoki (2)
Agar muxitda bir vaqtda bir nechta to`lqin tarqalayotgan bo`lsa, u holda to`lqinlar bir-birini buzmasdan to`g`ridan-to`g`ri qo`shiladi.
Birday chastotali va birday amplitudali bir-biriga qarama-qarshi tarqaluvchi ikki to`lqindan turg`un to`lqinlar hosil bo`ladi. Тovushning devordan qaytishida tursun to`lqinlarning vujudga kelishini bevosita kuzatish mumkin.
Ikkita qo`shni tugun yoki do`nglik orasidagi masofa ga teng bo`lib, tursun to`lqin uzunligi deyiladi.
Demak tovush to`lqinining uzunligi (6)
Agar bir uchi berk, ikkinchi uchi ochiq silindrik naychaning ochiq uchiga tovush manbaini keltirib uning ichiga tovush to`lqinlari tarqatilsa tovushning naycha oxiridagi to`siqdan ko`p marta qaytishi natijasida havo ustuni ham tovush chastotasiga mos chastotada erkin tebrana boshlaydi. Хususiy tebranish chastotasi havo ustunlning uzunligi bilan aniqlanadi.
Тovush manbaidan uzluksiz chiqib turadigan tovush to`lqinlari majburiy tebranishlardir. Bu tovush chastotasi havo ustunning xususiy tebranish chastotalaridan biriga teng bo`lganda amplitudasi katta bo`lgan turg`un to`lqin hosil bo`ladi. Bu xodisa akustik rezonans deyiladi.Asbobning tuzilishi va ish usuli.
Asbob 23-rasmda ko`rsatilgan bo`lib, qo`zg`aluvchi C porshenli V shisha silindrdan, tovush generatori ZG, telefon (Т) va eshitish naychasi D dan iborat. Тelefon tovush manbai bo`lib hisoblanadi. Тovush generatori telefon membranasining aniq chastota bilan tebrantiradi.
Akustik rezonansi kuzatish uchun porshenni surish bilan havo ustunini shunday tanlab olish kerakki, unga chorak to`lqinning toq soni to`g`ri kelsin. Bu vaqtda tovush manbaining chastotasi xususiy tebranish chastotasiga teng bo`ladi va biz tovushni kuchayishni sezamiz
Agarda porshenni silindrning ochiq uchidan sursak tovushni birinchi kuchayishi keyingilari tegishlicha mos ravishda va x.k.
masofalarda kuzatiladi.
Ikkita ketma-ket kuchayishlar orasidagi masofa ga teng. Тo`lqin uzunligini tovush kuchsiz eshitilgan nuqtalardan ham aniqlash mumkin. Ikkita kuchsiz eshitilgan nuqtalar orasidagi masofa ham bo`ladi.
Ishni bajarish tartibi.1. Тovush generatori tok manbaiga ulanadi va. “set” tumbleri "vkl." xolatga qo`yiladi.
2. Ish uchun kerak bo`lgan uch hil chastotani (masalan 800,1000,1200 Gs) tovush generatorining eng yuqori shkalasidan olinadi.
3. Porshen “S” ni surish orqali tovush to`lqining yo`li o`zgartiriladi va maksimal eshitirilgan vaqtdagi porshenning holati aniqlanadi. Chizg`ich yordamida birinchi maksimum uchun havo ustunining uzunligi (trubkadan) ochiq uchidan porshengacha bo`lgan masofa 1, yozib olinadi.
4. Shu tarzda ikkinchi, uchinchi va undan keyingi maksimum xolatlar belgilanib, mos ravishda havo ustunining uzunligi 2, 3, 4 lar aniqlanadi.
5. Ikki qo`shni maksimumlar orasidagi masofa 1=2-1 yoki 2=3-2 lar aniqlanib, o`rtacha qiymat hisoblanadi:

6. Formula dan ni xisoblab, berilgan chastota uchun uning o`rtacha qiymati topiladi. Тovush tezligi = formuladan aniqlanadi. (Тebranish, chastotasi tovush generatoridan olinadi.)
7. Тovush tezligining o`rtacha qiymatini hisoblab formula yordamida tovushning 0°S dagi tezligi aniqlanadi.

Olingan natijalar quyidagi jadvalga yoziladi.№ i o`r i o`r o`r
1 2 3 14-Laboratoriya ishi
Xoll effektini o’rganish
Ishning maqsadi Magnit maydonda harakatlanayotgan elektr zaryadiga ta’sir etuvchi Lorents kuchini aniqlash.
Nazariy qism
Magnit maydonda harakatlanayotgan elektr zaryadga ta’sir etuvchi Lorents kuchining mavjudligi Xoll effektini izohlashga imkon beradi. Magnit maydon kuchlanganligi tashqi magnit maydon chiziqlariga perpendikulyar joylashtirilgano’tkazgichdan yasalgan plastinka bo’ylab tok o’tganda plastinkaning orasida potentsiallar ayirmasi hosil bo’ladi. Bu hodisa Xoll effekti deb yuritiladi. Hosil bo’lgan potentsiallar ayirmasi tok kuchi bilan magnit maydon kuchlanganligining ko’paytmasiga to’g’ri proportsional va plastinkaning qalinligiga teskari proportsional bo’ladi.
φ1-φ2=KIHd K-doimiy kattalik
Xoll effekti faqat elektronli o’tkazuvchanlikka ega bo’lgan o’tkazgichlardagina uchraydi. Elektrolitlar ionli o’tkazuvchanlikka ega bo’ladi. SHu sababli ularda sezilarli effekt bo’lmaydi, chunki og’ir ionlarning tezligi elektronlarnikiga qaraganda ancha kichik bo’ladi. Yarim o’tkazgichlarda temperatura pasaygan sari elektrokimyoviy ekvivalent tez o’qa boradi. Bu kattalikning o’sishi temperatura pasayishi bilan hajm birligidagi erkin elektronlar sonining tezda kamayib ketishiga mos keladi. Yarim o’tkazgichlarda Xoll effektidan foydalanib, yarim o’tkazgichning o’tkazuvchanligi elektronli yoki teshikli ekanligini aniqlash mumkin. Aralash o’tkazuvchanlikka ega bo’lgan yarim o’tkazgichlarda o’tkazuvchanlik hodisasining tabiati ancha murakkabdir.
15-LABORATORIYA ISHI
GAZLAR ISSIQLIK SIG’MLARINI O’RGANISH.
Kerakli asboblar: Shisha balon, nasos va manometr.
Ishning maqsadi: Gaz issiqlik sig`imlarining nisbati, ya`ni bosim o`zgarmas bo`lgandagi issiqlik sig`imiga nisbatini Kleman-Dezorm asbobi yordamida aniqlash.
Nazariy qism
Biror modda birlik massasining haroratining 1°S oshirish uchun kerak bo`lgan issiqlik miqdoriga shu moddaning solishtirma issiqlik sig`imi deyiladi.
Bir mol moddaning haroratini 1°S ga. oshirish uchun kerak bo`lgan issiqlik miqdoriga molyar issiqlik sig`imi deyiladi.
C=c (I)
C - molyar issiqlik sig`im
c- solishtirma issiqlik sig`imi
-1 mol gaz massasi
Gazlarda issiqlik sig`imini qiymati isitish vaqtida jarayonning qanday o`tishiga bog`liq bo`ladi.
I. O`zgarmas xajmdagi issiqlik sig`imi Cv izoxorik jarayon:
Bu jarayon vaqtida gazga tashqaridan berilgan issiqlik energiyasi gazning ichki energiyasini oshirish uchun sarf bo`ladi. Shu sababli 1mol gazni bir gradus isitishdagi ichki energiyani o`zgarishi u=Cv ga teng. Ichki energiyani hisoblash formulasi ga asosan, harorat 1° K ko`tarilganda ichki energiyaning ortishi
(2)
Bu yerda i- molekulalarning erkinlik darajasi
R –unversal gaz doimiysi
Demak o`zgarmas xajmidagi gazlarning molyar issiqlik sig`imi quyidagiga teng. (3)
O`zgarmas xajmdagi solishtirma issiqlik sig`imi esa (1) formulaga asosan tubandagiga tengdir.
(4)
2. O`zgarmas bosimdagi issiqlik sig`imi Cr (izobarik jarayon, P=const)
Bu jarayonda tashqaridan berilgan energiyaning bir qismi ichki energiyasiga aylansa qolgan qismi esa xajm kengayishida bajarilgan ishga sarflanadi. Shu sababli
Cr=CV+A (5)
I mol gazni 1°S qizdirishda bajarilgan ish A=Rga teng. U holda
Cr=CV+R(6)
(3) ga asosan yoza olamiz
(7)
Bu tenglama o`zgarmas bosimdagi molyar issiqlik sig`imini ifodalaydi. O`zgarmas bosimdagi solishtirma issiqlik sig`imi esa quydagiga teng.
(8)
O`zgarmas bosimdagi issiqlik sig`imning o`zgarmas xajmdagi issiqlik sig`imiga nisbatini berilgan gaz uchun o`zgarmas miqdoriga teng, ya’ni
(9)
Bu nisbatni ifodalovchi kattalik ni Puasson koeffitsenti deyiladi. Bundan ko`rinib turibdiki, qiymati molekula erkinlik darajasining soni bilan aniqlanar ekan. Laboratoriyada qiymatini balondagi havoni adeabatik kengaytirish usuli bilan aniqlanadi.
Asbobning tuzilishi va ish usuli
Gaz issiqlik sig`imilarining nisbati ni Kleman-Dezorm asbobi yordamida aniqlanadi. Bu asbob ingichka bo`yinli V shisha ballon, havo haydagich A va manometr M dan iborat. Ballon V va manometr M rezina nay orqali havo haydagichga ulanadi. Bundan tashqari K2 jumrak bilan berkitilgan tirqish orqali naychaga havo kiritish mumkin (28-rasm). Agar K2 jumrak ochilsa balondagi bosim atmosfera bosimiga teng bo`ladi va monometrning ikkala naychasidagi suv satxi baravarlashadi. Agarda K2 jumrakni yopib va K1 jumrakni ochib balonga havo haydasak idish ichidagi havoni bosimi ortadi. Ballonga havo qisqa vaqt ichida kiritilgani uchun jarayoni deyarli adiabatik bolib billon ichidagi havo qisman isiydi va uning harorati tashqi havo haroratidan biroz yuqori ko`tariladi. Vaqt o`tishi bi lan idish devorining issiqlik o`tkazuvchanligi tufayli ballon ichidagi havo harorati pasayib boradi, natijada manometrdagi suv satxlari farqi ham kichrayib boradi, ya’ni
suvning balandligi o`zgaradi. Ma’lum vaqtdan so`ng ballon ichidagi va tasharidagi haroratlar tenglashadi. Bunday sharoitda manometrdagi suv ustuni o`zgarmay qoladi. Bunda manometrdagi suv satxlarining farqi h1 bo`lsin.
Agarda jumrak K2 ni ochsak adiabatik kengayish yuz berib, gaz soviydi, va ballondagi havo bosimi tashqi atmosfera bosimi bilan tenglashadi. Jumrak K2 ni ochgan hamon qayta berkitsak 3-5 min.ichida issiqlik o`tkazuvchanlik tufayli ballondagi havoning harorati bilan tenglashadi. Bunda bosim R2 gacha ko`tarilib, manometrdagi suv sathlari farqi h2 bo`ladi. Hisoblashlarga ko`ra quyidagiga teng
(13)
Ishni bajarish tartibi
Jumrak K1 va K2 larni ochib, manometrni ikkala naychasida suv satxlari bir hil holatga keltiriladi, so`ng jumraklar yopiladi.
Jumrak K1 ochib, havo xaydagich yordamida suv manometr naychalarida satxlar farqi 25-35 sm bo`lguncha ballonga havo kiritiladi.
Jumrak K1 ni yopib, satx farqi h1 aniqlanadi va jadvalga yoziladi.
Jumrak K2 ni qisqa muddatda ochib yopiladi. Bunda manometrda satxlari tenglashadi.
Manometrda satx ayirmasi hosil bo`lishi kuzatiladi. Suyuqlik harakati tugagach h2 aniqlanib, jadvalga yoziladi.
Tajriba eng kamida 5 marta takrorlanib, har bir hol uchun (13) formuladan hisoblanadi.
O`lchash va hisoblash natijalari quyidagi jadvalga yoziladi:
№ h1 h2 o`r o`r
1 2 3 16-LABORATORIYA ISHI
Kontakt xodisalarga tegishli tajribalar o’tkazish.
Ishning maqsadi: O’tkagichlarning bir-biriga tekkizilganda hosil bo’ladigan jarayonlarni o’rganish
Ikki o’tkazgich bir – biriga tekkaniga issiqlik xarakati tufayli elektronlar va o’tkazgichdan ikkinchisiga o’tadi. Agar bir- biriga tegayotgan o’tkazgichlar turli xil bo’lsa yoki ularning tepperaturalari turlicha bo’lsa, u xolda elektronlar diffuziyasining ikkala oqimi birday bo’lmaydi va o’tkazgichlarning biri musbat, ikkinchisi manfiy zaryadlanadi. SHuning uchun o’tkazgichlar ichida va o’tkazgichlar orasidagi tashqi fazoda elektr maydon paydo bo’ladi. Muvozanat xolatida o’tkazgichlarning ichida diffuziya oqimlarini farqini aniq kompensatsiyalaydigan maydon qaror topadi.
Kontakt potentsiyallar farqini aniqlash uchun kompensatsion sxemalardan foydalaniladi. Bunday sxemalardan biri 338- rasmda ko’rsatilgan. O’rnatilayotgan moddadan yasalgan ikkita kichik plastinka bir- biriga parallel qilib joylashtiriladi, plastinkalardan birini qo’zgalmas qilib maxkamlanadi va ikkinchisini oddiy mexanik kurilma yordamida normal yo’nalishda kichik amplituda (millimetrning ulushlariga teng) va bir necha o’n gerts chastota bilan tebranishga majbur qilinadi. Agar kontakt potentsiallar farqi U ga teng, plastinkalar orasidagi masofa esa d ga teng bo’lsa, u xolda plastinkalar orasidagi maydon kuchlanganligi U/d ga teng bo’ladi va, binobarin, plastinka ichki sirtining xar bir birligida ε0U/d zaryad bo’ladi. D davriy ravishda o’zgarganida plastinkalarning zaryadi xam davriy o’zgaradi. SHuning uchun tashqi zanjirda o’zgartiruvchan tok paydo bo’ladi, r nagruzka qarshiligida esa o’zgaruvchan kuchlanish paydo bo’ladi. Bu kuchlanishni U kuchaytirishgich bilan kuchaytirish va O ostsillograf bilan qayd qilish mumkin. Agar endi plastinkalarga kontakt potentsiallar farqi ishorasiga teskari ishorali B batareyadan tashqi potentsiallar farqi berilsa va uni kuchlanish taqsimlagich yordamida o’zgartirilsa, u holda tashqi zanjirda tokning nolga teng bo’lib qolishiga ishonch hosil qilish mumkin. Bu holda berilgan tashqi kuchlanish kontakt potentsiallar farqiga teng bo’lgani ravshan, bu kuchlanishni ham, demak, V voltmetrning ko’rsatishlaridan bevosita aniqlash mumkin.
Kontakt potentsiallar farqi kontaktda bo’lgan jismlarning F1 va F2 termoelektron chiqish ishlari bilan bevosita boglik (quyida ko’ramiz), ya’ni
eU22= φ2-φ2
G

G



MIS KONSTANT

Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o’quv qo’llanmalar ro’yxati:
И.В.Савельева. Умумий физика курси. Тошкент. Ўқитувчи, 1973.
А.А Грибов, Н.И. Прокофьева. "Основи физики". М. Гордарина 1998.
П.Хабибуллаев, М.Исмоилов, М.Халиулин. «Физика курси» Т.«Ўзбекистон» 2000.
Бурибаев И., Каримов Р. Электр ва магнетизмдан физпрактикум. Ўз.МУ. Т. 2002 й.
5. О.Ахмаджонов “Физика курси”. «Механика ва молекуляр физика».
Тошкент. Ўқитувчи. - 1985йил.
6. О.Ахмаджонов “Физика курси” «Электр ва магнетизм».
Тошкент, Ўқитувчи. 1981 йил.
7. О.Ахмаджонов “Физика курси” III Оптика. Атом ва ядро
физикаси. Тошкент, Ўқитувчи - 1989йил.
8. А.С.Нумонхужаев “Физика курси” I механика. Статистик
физика. Термодинамика. Тошкент, Ўқитувчи 1992йил.
9. У.К.Назаров, 3.Икромова, К.А.Турсунметов “Умумий физика
курси”. Механика ва молекуляр физика. Тошкент
«Ўзбекистон» 1992 йил.
10. А.С.Сафаров “Умумий физика курси” Электромагнетизм ва
тўлқинлар. Тошкент, Ўқитувчи. 1992 йил.
11.. К.А.Путилов, Физика курси, Ўқитувчи, Тошкент. 1986 йил.
12. Р.Х.Вакил, Квант механикасига кириш. Тошкент. 1989 йил.
13. Г.Абдуллаев “Физика” Ўқитувчи” Тошкент. 1980йил.
14. Трофимова “Курс физики” Мир. Москва 1985 йил.
15. Блохинцев “Квантовая механика”Мир Москва 1980 йил.
16. N.A.Sultonov “Fizika kursi” T., 2007 y.

Приложенные файлы

  • docx 11090307
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий