Кітурка І.Ф. Гісторыя Беларусі

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

УСТАНОВА АДУКАЦЙЫІ
«ГРОДЗЕНСКІ ДЗЯРЖАѕНЫ УНІВЕРСІТЭТ
ІМЯ ЯНКІ КУПАЛЫ»

ІНСТЫТУТ ПАСЛЯДЫПЛОМНАЙ АДУКАЦЫІ
УСТАНОВЫ АДУКАЦЙЫІ
«ГРОДЗЕНСКІ ДЗЯРЖАѕНЫ УНІВЕРСІТЭТ
ІМЯ ЯНКІ КУПРАЛЫ»





І.Ф. КІТУРКА






ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ


Вучэбны дапаможнік
для студэнта-завочніка непрофільных спецыяльнасця
















Гродна 2006
УДК 947.6
ББК 63.3 (4 Беі)
К 45




Рэцэнзенты:

доктар гістарычных навук, прафесар кафедры гісторыі Беларусі ГрДУ імя Я.Купалы С.В. Марозава;

кандыдат гістарычных навук, дацэнт, старшы навуковы супрацонік Інстытута гісторыі НАН Беларусі В.Ф. Голубе









Кітурка, І.Ф.
Гісторыя Беларусі: дапам. / І.Ф. Кітурка. Гродна : ГрДУ, 2006. – с.
К45


ISBN 985-417-

Дапаможнік прызначаны для студэнта негістарычных спецыяльнасця. У ім сцісла і паслядона выкладзены асноныя моманты гісторыі Беларусі ад старажытнасці да нашых дзён. Раскрываюцца асноныя тэрміны, даецца храналогія падзей, вызначаюцца кантрольныя пытанні і заданні. Для арганізацыі самастойнай працы прапановаюцца тэмы рэферата і спіс літаратуры па тэме.
Будзе карысным для выкладчыка гісторыі, а таксама сіх, хто цікавіцца гісторыяй роднага краю.




УДК 947.6
ББК 63.3 (4 Беі)

ISBN 985-417-


ЗМЕСТ

Уводзіны

Тэма 1. Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі

1. Пачатак засялення чалавекам тэрыторыі Беларусі. Гаспадарчае жыццё людзей у першабытную эпоху.
2. Асаблівасці разлажэння першабытнага грамадства на беларускіх землях.
3. Духоная культура людзей у першабытным грамадстве.
4. Праблема этнагенезу беларуса.

Тэма 2. Эканамічнае і палітычнае развіццё беларускіх зямель у эпоху ранняга феадалізму (ІХ– пачатак ХІІІ ст.)

1. Характэрныя рысы і перыядызацыя феадальнага спосабу вытворчасці.
2. Генезіс феадальных адносін і сельская гаспадарка Беларусі  ІХ – пачатку ХІІІ ст.
3. Першыя беларускія гарады і іх функцыі  грамадстве.
4. Першыя дзяржаныя тварэнні на беларускіх землях.
5. Феадальная раздробленасць на землях Беларусі і яе наступствы.
6. Культура Беларусі  ІХ – пачатку ХІІІ ст.

Тэма 3. Вялікае княства Літоскае (другая палова ХІІІ – першая палова ХVІ ст.)

1. Прычыны тварэння Вялікага княства Літоскага.
2. Цэнтралізатарская палітыка вялікіх князё.
3. Дзяржаны лад і органы кіравання  ВКЛ. Судовая сістэма.
4. Сацыяльная структура грамадства ВКЛ.
5. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ.
6. Гарады Беларусі  ХІV–ХVІ ст.

Тэма 4. Эканамічнае, палітычнае і культурнае развіццё Беларусі  ХVІ – першай палове ХVІІ ст.

1. Палітычная сітуацыя  ВКЛ у першай палове ХVІ ст.
2. Лівонская вайна. Люблінская унія і тварэнне Рэчы Паспалітай.
3. Валочная памера – аграрная рэформа сярэдзіны ХVІ ст.
4. Уплы ідэй Адраджэння на культуру Беларусі  ХVІ ст. – першай палове ХVІІ ст.
5. Рэфармацыя  Беларусі і Берасцейская царконая унія.
6. Палітычная сітуацыя на землях Беларусі  першай палове ХVІІ ст.



Тэма 5. Беларусь у другой палове ХVІІ – ХVІІІ ст.

Войны сярэдзіны – другой паловы ХVІІ ст. і іх уплы на развіццё Беларусі.
ВКЛ у Паночнай вайне (1700 – 1721).
Культура Беларусі  другой палове ХVІІ – ХVІІІ ст. Ідэалогія Асветніцтва.
4. Спробы мадэрнізацыі жыцця  другой палове ХVІІІ ст. Рэформы А.Тызенгаза  дзяржаных уладаннях.
5. Падзелы Рэчы Паспалітай. Пастанне Т.Касцюшкі 1794 г.

Тэма 6. Эканамічнае і грамадска-палітычнае развіццё Беларусі
 ХІХ ст.

1. Змены  становішчы беларускага насельніцтва пасля далучэння да
Расійскай імперыі.
2. Беларусь у вайне 1812 г.
3. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі  першай палове ХІХ ст.
Крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы.
4. Грамадска-палітычны рух на землях Беларусі.
5. Культура Беларусі  першай палове ХІХ ст.

Тэма 7. Беларусь у перыяд станалення буржуазнага грамадства (другая
палова ХІХ ст.)

1. Сялянская рэформа 1861 г.
2. Асаблівасці дзяржаных ліберальных рэформ 60-70-х г. ХІХ ст. у Беларусі.
3. Развіццё капіталізму  сельскай гаспадарцы Беларусі  паслярэформенны перыяд.
4. Прамысловасць Беларусі  другой палове ХІХ ст. Шляхі зносін. Гандаль.
5. Нацыянальна-вызваленчы рух на беларускіх землях у другой палове ХІХ ст.

Тэма 8. Беларусь у час война і рэвалюцый пачатку ХХ ст.

Палітычная сітуацыя  Беларусі  канцы ХІХ
· пачатку ХХ ст. Рэвалюцыя 1905
·1907 г.
Сельская гаспадарка і прамысловасць Беларусі  пачатку ХХ ст. Сталыпінская аграрная рэформа.
Беларускі нацыянальна-вызваленчы і культурны рух у пачатку ХХ ст.
Беларусь у гады Першай сусветнай вайны.
Грамадска-палітычная сітуацыя  Беларусі  1917
· 1921 г. Утварэнне беларускай дзяржанасці.

Тэма 9. Беларусь у міжваенны перыяд (1921
·1939).

Новая эканамічная палітыка (НЭП) і беларусізацыя  БССР.
БССР у перыяд індустрыялізацыі і калектывізацыі.
Грамадска-палітычнае жыццё  БССР у канцы 1920-х
· 1930-я г.
Заходняя Беларусь у складзе Польшчы. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР.



Тэма 10. Беларусь у 1941
·1990 г.

Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны (1941
·1945).
Адналенне эканомікі Беларусі  пасляваенны перыяд: поспехі і страты (1945
·1953). Вынікі вайны для Беларусі.
Лібералізацыя  БССР часо «адлігі» (1953
·1964).
Развіццё БССР у 1965
·1985 г. «Застой» і наспяванне крызісу.
Палітыка перабудовы і пачатак дэмакратызацыі грамадства (1985
·1990).

Тэма 10: Шлях да суверэнітэту і дзяржанай незалежнасці (1990–2006)

Абвяшчэнне дзяржанага суверэнітэту Беларусі і эвалюцыя палітычнай сістэмы.
Эканамічнае развіццё Рэспублікі Беларусь у 1990 – 2006 г.
Рэспубліка Беларусь на міжнароднай арэне.
Духонае і культурнае жыццё беларускага народа на рубяжы стагоддзя.

Заключэнне

Спіс выкарыстанай і рэкамендуемай літаратуры

Дадатак






УВОДЗІНЫ

Старажытнае лацінскае выслое гаворыць: «Historia est magistra vitae», што  перакладзе азначае: «Гісторыя ёсць настаніца жыцця». Сапрады, гісторыя, асноная задача якой заключаецца  вывучэнні мінулага, на самой справе з’яляецца не толькі «памяццю пра былое». Гісторыя – гэта спадчына, падмурак і вопыт, абапіраючыся на якія, народы будуюць сваё далейшае жыццё.
Кожны народ павінен ведаць сваю гісторыю. Яна дазваляе чалавеку свядоміць, што ён – не «рэч у сабе», а прадстанік пэнага этнасу са сваімі традыцыямі, асаблівасцямі матэрыяльнай і духонай культуры. Менавіта гісторыя фарміруе чалавека як грамадзяніна і патрыёта, выховае пачуццё прыналежнасці да сваёй краіны, адказнасці за яе будучае. Веданне і шанаванне мінулага свайго народа засёды з’ялялася паказчыкам цывілізаванасці, а гістарычнае бяспамяцтва было прыкметай варварства і неразвітасці духа.
Беларускі народ мае багатую гісторыю, насычаную як гераічнымі, так і трагічнымі падзеямі. Іх вывучэнне і асэнсаванне павінна зыходзіць, у першую чаргу, з пункту гледжання карыснасці ці шкоднасці гэтых падзей для развіцця саміх беларуса і іх дзяржавы. Аднак пры гэтым не трэба забываць, што Беларусь належыць да ерапейскай цывілізацыі. Беларускі народ у сваім развіцці карыстася яе аснонымі дасягненнямі і зрабі свой уклад у яе спадчыну.
Дадзены вучэбны дапаможнік па курсу "Гісторыя Беларусі" прызначаны для студэнта негістарычных спецыяльнасця і выкладчыка гісторыі. У ім сцісла і паслядона выкладзены асноныя моманты гісторыі Беларусі ад старажытнасці да нашых дзён. У канцы кожнай тэмы раскрываюцца асноныя тэрміны, даецца храналогія падзей, вызначаюцца кантрольныя пытанні і заданні. Для арганізацыі самастойнай працы прапановаюцца тэмы рэферата і спіс літаратуры па тэме. Працай могуць карыстацца се, хто цікавіцца гісторыяй роднага краю.
Атар выказвае шчырую падзяку рэцэнзентам – доктару гістарычных навук, прафесару кафедры гісторыі Беларусі Гродзенскага дзяржанага універсітэта імя Янкі Купалы С.В.Марозавай і кандыдату гістарычных навук, дацэнту, старшаму навуковаму супрацоніку Інстытута гісторыі НАН Беларусі В.Ф.Голубеву за іх завагі і парады.










Тэма 1. Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі

1. Пачатак засялення чалавекам тэрыторыі Беларусі. Гаспадарчае жыццё людзей у першабытную эпоху.
2. Асаблівасці разлажэння першабытнага грамадства на беларускіх землях.
3. Духоная культура людзей у першабытным грамадстве.
4. Праблема этнагенезу беларуса.

1. Пачатак засялення чалавекам тэрыторыі Беларусі. Гаспадарчае жыццё людзей у першабытную эпоху. Першабытнае грамадства аб’ектына застаецца найбольш складаным перыядам у вывучэнні гісторыі любой краіны. Пры даследаванні гэтага часу фактычна адзінай крыніцай з’яляюцца дадзеныя археалагічных раскопак, абапіраючыся на якія, вучоныя спрабуюць рэканструіраваць гістарычнае мінулае.
Прынята лічыць, што прарадзімай чалавека з’яляецца Усходняя Афрыка і Паднёвая Азія, дзе прыкладна тры мільёны гадо таму людзі вылучыліся з жывёльнага свету. Распасюджанне чалавека  Еропе адбылося значна пазней, каля 600 тыс. гадо таму, і вогуле прыпала на ледавіковую эпоху.
Ледавікі  старажытнасці пакрывалі і тэрыторыю сучаснай Беларусі. Магчыма, што першыя насельнiкi з’явіліся тут пасля адыходу буйнога валдайскага абледзянення, у прамежку каля 100–40 тыс. гадо да н. э. Пра гэта сведчаць грубаабабітыя каменныя прылады працы, знойдзеныя археолагамі каля вёсак Абідавічы Быхаскага раёна і Свяцілавічы Веткаскага раёна. Як лічаць вучоныя, крамянёвыя скрэблы, востраканечнікі і ручныя рубілы маглі быць зроблены неандэртальцамі. Неандэртальцы з’яляліся непасрэднымi папярэднiкамi сучаснага чалавека, але па знешнім выглядзе яшчэ значна ад яго адрозніваліся: мелі моцна развітае надброе, шырокія насавыя адтуліны, наяны патылічны валік, даволі валасатае цела і інш.
Больш упэнена можна сведчыць, што засяленне тэрыторыі Беларусі адбылося 40–30 тыс. гадо таму. Археолагамі выялены добра захавашыяся стаянкі першабытных людзей каля вёсак Юравічы Калінкавіцкага раёна і Бердыж Чачэрскага раёна. Час з’ялення гэтых стаянак адпаведна 26 тыс. гадо і 23,5 тыс. гадо да н. э. Іх насельнікі жо былі людзьмі сучаснага антрапалагічнага тыпу ( краманьёнцамі. Яны валодалі тэхнікай пласцінчатай апрацокі крэменю і выраблялі больш дасканалыя і разнастайныя, у парананні з неандэртальцамі, прылады працы, такія як нажы, сякеры, разцы і інш.
Перыяды пацяплення на тэрыторыі сучаснай Беларусі змяняліся часамі пахаладання, але такія цяжкія мовы толькі загартовалі першабытных людзей, вымушалі іх прыстасовацца да навакольнага асяроддзя, вынаходзіць новыя спосабы здабывання ежы, што  выніку садзейнічала развіццю іх інтэлекту.
Понаму засяленню тэрыторыі Беларусі першабытным чалавекам спрыялі прыродна-кліматычныя мовы, якія сталяваліся пасля канчатковага адыходу ледавіка, прыкладна 14–12 тыс. гадо таму: вільготны клімат, багаты раслінны і жывёльны свет і, як спадчына ледавіковай эпохі, вялікая колькасць рэк і азёр. Археолагамі знойдзена і даследавана звыш за 60 стаянак таго часу.
Абавязковай умовай, якая першапачаткова забяспечыла эвалюцыю чалавека, была наянасць каля стойбішча старажытных людзей не толькі вады і жывёлы ( аб’екта палявання, але і камянё, якія падыходзілі для вырабу прылад працы. Камяні выкарыстоваліся і  якасці матэрыялу для пабудовы першабытных жытла, выкладкі ачаго. Пры дапамозе двух камянё чалавек навучыся высякаць агонь і тым самым авалода адной з прыродных стыхій.
Таму, згодна з археалагічнай перыядызацыяй, першы перыяд станалення і развіцця чалавека невыпадкова называецца каменным векам. Для тэрыторыі Беларусі ён датуецца 100–3 тыс. гадо да н. э. У адпаведнасці з матэрыялам, з якога старажытныя людзі выраблялі прылады працы, вучоныя выдзяляюць яшчэ два перыяды першабытнага грамадства: бронзавы век (2 тыс. да н. э. ( VІІІ ст. да н. э.) і жалезны век (VІІ ст. да н. э. ( VІІ ст. н. э.).
Каменны век з’яляся самым працяглым па часе, і для лепшага вывучэння гэты перыяд прынята падзяляць на:
палеаліт (ранні каменны век – 100–10 тыс. гадо да н. э.);
мезаліт (сярэднекаменны век – 9–5 тыс. гадо да н. э.);
неаліт (новы каменны век – канец 5–3 тыс. да н. э.).
Палеаліт. Жыццё чалавека  першабытную эпоху прост залежала ад забяспечанасці харчаваннем. Самым старажытным, найпрасцейшым і трывалым відам гаспадарчай дзейнасці людзей з’ялялася збіральніцтва. З дапамогай прымітыных прылад працы ( палкі-капалкі, рога жывёлы людзі здабывалі розныя карэнні і расліны. Збіральніцтва не патрабавала ад чалавека спецыяльных навыка, але і не засёды магло забяспечыць яго неабходнай колькасцю ежы. Таму  працэсе эвалюцыі і барацьбы за існаванне чалавек па сутнасці ста драпежнікам, і галоную ролю  яго жыцці пачало адыгрываць паляванне.
Паляванне было больш складаным відам гаспадарчай дзейнасці, патрабавала ад чалавека стварэння прынцыпова іншых прылад працы, а таксама вывучэння звычак звяро, умення на практыцы прымяняць атрыманыя веды. Згодна з дадзенымі археалагічных раскопак, на працягу сяго ранняга каменнага веку людзі на тэрыторыі сучаснай Беларусі палявалі на буйных звяро, у прыватнасці, на маманта. Паляванне на гэтую жывёлу, дарослая асоба якой важыла каля трох тон, для першабытнага чалавека было справай няпростай і небяспечнай. Людзі жывалі так званую загонна-абланую сістэму палявання, калі з дапамогай крыка і агню імкнуліся загнаць маманта  загадзя падрыхтаваную яму-пастку. Але нават патрапішы  яе мамант уяля вялікую пагрозу для чалавека, паколькі яго біні па памерах значна перазыходзілі прымітыную зброю людзей. Аднак пры станочым выніку палявання спажыванне маманта фактычна было безадходным: яго мяса і тлушч выкарыстоваліся  ежу, а косці і скура ( для буданіцтва жытла, вырабу вопраткі, абутку і прылад працы.
Гаспадарчая дзейнасць чалавека  першабытным грамадстве насіла калектыны характар, паколькі адзін чалавек не мог забяспечыць сябе сродкамі харчавання, абараніцца ад драпежніка і супрацьстаяць прыродным стыхіям. Як лічаць вучоныя, першым чалавечым калектывам з’ялялася праабшчына, або першабытны чалавечы статак, які складася з 20–30 чалавек на чале з правадыром. Храналагічна праабшчына на тэрыторыі Беларусі існавала  перыяд 100 тыс. гадо да н. э. ( 35 тыс. гадо да н. э.
Эвалюцыя гаспадарчых адносін, удасканаленне прылад працы прывялі да змена і  грамадскім ладзе: прыкладна 35 тыс. гадо да н. э. пачалі тварацца парныя саюзы, якія складалі родавую абшчыну. Чалавек ста ператварацца  сацыяльную істоту, члена родавага і вытворчага калектыву. Род ( калекты кроных родзіча, які вё сваё паходжанне па адной лініі і ме агульную маёмасць. Для першабытнага грамадства праца была абавязковым і неабходным сродкам выжывання, прычым назірася яе пола-зроставы падзел, калі гаспадарчыя абавязкі размярковаліся паміж членамі роду  залежнасці ад полу і зросту. Нягледзячы на тое, што  гаспадарчым жыцці галоная роля належала мужчыне-палянічаму, на чале роду першапачаткова стаяла жанчына, паколькі пры непарадкаваных шлюбных адносінах роднасць можна было вызначыць толькі па жаночай лініі. Гэты перыяд у развіцці грамадства атрыма назву матрыярхат. Унутры роду існавала экзагамія ( жорсткая забарона шлюбных сувязя паміж членамі роду.
Мезаліт. Аснонымі заняткамі першабытных людзей у перыяд палеаліту і мезаліту былі збіральніцтва, паляванне і рыбалоства. Яны складалі аснову прысвойваючай гаспадаркі, пры якой людзі нічога не выраблялі самі, а жывалі  ежу толькі тое, што давала ім прырода.
З пачаткам мезаліту ледавік канчаткова адступі і на тэрыторыі сучаснай Беларусі сталявася клімат, блізкі да цяперашняга, што натуральна прывяло да змена у флоры і фауне. Чарговы раз прырода несла карэктывы і  гаспадарчую дзейнасць людзей. Зніклі маманты, на якіх людзі палявалі дзесяткі тысяч гадо, і з’явіліся новыя віды звяро і птушак, а значыць, узнікла неабходнасць пошуку новых метада палявання і вырабу больш дасканалай зброі. Галоным вынаходніцтвам чалавека  гэты час становіцца першае механічнае прыстасаванне – лук і стрэлы.
У час мезаліту людзі пачалі вырабляць так званыя мікраліты ( дробныя дэталі састаных прылад працы, зробленыя з крэменю. Мікраліты звычайна сталяліся  пазы касцяных ці рагавых апра, у дрэкі стрэл і наканечнікі дзіда, складалі лёзы кінжала, шыпы гарпуно.
Знікненне маманта пазбавіла чалавека галонай крыніцы харчавання і тым самым павялічыла вагу іншых гаспадарчых занятка, у першую чаргу рыбалоства. Вядома, што  перыяд мезаліту людзі на тэрыторыі Беларусі для рыбнай лолі выкарыстовалі розныя прыстасаванні: кручкі, гарпуны, пляцёныя з лыка сеткі і інш. Акрамя таго, рыбалоства садзейнічала знікненню аселага ладу жыцця, паколькі людзям не трэба было пераходзіць з месца на месца  пошуках здабычы, як гэта рабілі палянічыя. На карысць гэтай думкі сведчаць знаходкі каменных сякер з дралянай ручкай, якія, хутчэй за сё, выкарыстоваліся людзьмі пры буданіцтве жытла.
Верагодна, што менавіта  мезаліце адбыліся змены і  грамадскім жыцці людзей – з’явіліся першыя племянныя супольнасці. Яны зніклі  выніку аб’яднання некалькіх экзагамных рода, звязаных агульнасцю паходжання, тыпам гаспадарчых занятка, звычая і абрада. Разам з тым існава звычай эндагаміі, калі шлюбныя адносіны дазваляліся толькі нутры вызначанай племянной супольнасці.
Неаліт ста якасна новым этапам у жыцці старажытных людзей, які характарызавася пераходам ад прысвойваючай да вытворчай гаспадаркі ( людзі пачалі займацца земляробствам і жывёлагадоляй. І хоць напачатку доля іх прадукцыі  рацыёне чалавека была невялікая і  перыяд неаліту па-ранейшаму панавала прысвойваючая гаспадарка, усё ж, дзякуючы земляробству і жывёлагадолі, у людзей упершыню з’явілася магчымасць нарыхтаваць ежу пра запас. Гэта несла пэныя змены ва заемаадносіны чалавека з навакольным асяроддзем, пазбавіла яго безумонай залежнасці ад прыроды. У першабытных людзей з’явіся вольны час, і яны атрымалі магчымасць выкарыстоваць яго для далейшага дасканалення гаспадаркі.
Для таго, каб займацца земляробствам, патрабаваліся новыя прылады працы, у сувязі з чым павялічылася патрэба  высакаякаснай сыравіне ( крэмені. У неаліце пачалася шахтавая здабыча крэменю. Старажытныя шахты на тэрыторыі Беларусі выялены каля пасёлка Краснасельскі (Гродзенская вобл.). Даследаванне вучонымі гэтага археалагічнага помніка дазволіла явіць карціну далёкага мінулага і высветліць, што старажытныя шахцёры здабывалі крэмень спецыяльным наборам гарняцкіх інструмента, зробленых пераважна з рога высакароднага аленя. У гэты час людзі авалодалі новай тэхналогіяй апрацокі крэменю ( шліфаваннем. У выніку з’явіліся высакаякасныя прылады працы: нажы і кінжалы, скрабкі, праколкі, свёрдлы, разцы, долаты, сякеры і інш.
Важным вынаходніцтвам чалавека  перыяд неаліту ста выраб глінянага посуду (керамікі), у якім можна было заховаць зерне, арэхі і ягады, гатаваць ежу на вогнішчы. Першыя керамічныя гаршкі найчасцей ляпіліся з шырокіх гліняных стужак, а звонку абмазваліся моцнаразбаленай глінай. Для большай устойлівасці дно такога посуду звычайна рабілася завостраным. Ужыванне прыгатаванай ежы спрыяла павелічэнню працягласці жыцця людзей, а выкарыстанне новых інтэнсіных форма гаспадарання абумовіла хуткі рост насельніцтва (на тэрыторыі Беларусі археолагамі выялена больш за 600 неалітычных стаянак).
Такім чынам, у час неаліту адбыліся якасныя карэнныя змены  развіцці першабытнай гаспадаркі. Шахтавая здабыча крэменю, новыя тэхнікі  вытворчасці прылад працы, выраб глінянага посуду і тканага адзення, а галонае ( паступовы пераход да земляробства і жывёлагадолі далі вучоным падставы характарызаваць гэты перыяд як «неалітычную рэвалюцыю».
Бронзавы век першым перыядам у гісторыі чалавецтва, калі людзі пачалі апрацоваць метал. Бронза ( гэта спла медзі і волава. Узнікненне і актынае пашырэнне металургіі садзейнічала актывізацыі абмену, у першую чаргу, металічнымі вырабамі, а таксама якасным крэменем і бурштынам.
У бронзавым веку вытворчая гаспадарка пачала адыгрываць дамінуючую ролю, у сувязі з чым земляробства i жывёлагадоля паступова станавіліся галонымі заняткамі людзей, прычым удзельная вага жывёлагадолі была больш значная. З-за недахопу на тэрыторыі Беларусі медзі і бронзы прылады працы па-ранейшаму рабілі з каменя, а метал выкарыстовася пераважна для вырабу зброі і прыгажэння.
Адбыліся значныя змены і  грамадскім жыцці людзей. Ужо  перыяд ранняга бронзавага веку пачала зрастаць роля мужчыны  жыцці абшчыны. Працай мужчын стваралiся пастаянныя харчовыя запасы, што садзейнічала тварэнню вялiкiх патрыярхальных сем’я і складванню патрыярхальна-родавага ладу (патрыярхату). Развіццё вытворчасці прывяло да знікнення прыватнай уласнасці, замены родавай абшчыны суседска-родавай, усталявання патрыярхальнага рабства і зараджэння падзелу грамадства на класы.
Адметнай рысай эпохі бронзы было пранікненне на тэрыторыю Беларусі народа індаерапейскай монай групы. «Прарадзіма» індаерапейца, на думку большасці вучоных, знаходзілася  Пярэдняй Азіі. У выніку вялікай міграцыі (у 4–3 тыс. да н. э.) індаерапейцы сталі рассяляцца па тэрыторыі Еропы і змешвацца з карэнным (атахтонным) насельніцтвам, у выніку чаго яны набылі адметныя рысы і паклалі пачатак утварэнню многіх народа ( германца, балта, славян і інш.
Першымі плямёнамі індаерапейскай монай групы, якія праніклі на тэрыторыю Беларусі і часткова асімілявалі, а часткова выцеснілі з яе карэннае, хутчэй за сё фіна-горскае насельніцтва, былі балты (продкі сучасных літоца, латышо і існавашых у старажытнасці пруса і яцвяга). У бронзавым веку землі сучаснай Беларусі былі заселены плямёнамі некалькіх археалагічных культур, якія займалі акрэслены рэгіён і адрозніваліся паміж сабой спосабамі вырабу прылад працы, керамічнага посуду, жыллёвых пабудо, пахавальных абрада: культура шнуравой керамікі, сярэднедняпроская, тшцінецка-соснінская культуры і інш.
Жалезны век. Адкрыццё жалеза старажытнымі людзьмі з’явілася пачаткам вялікага тэхнічнага перавароту  гісторыі чалавецтва. Пашырэнню чорнай металургіі на землях Беларусі спрыялі даступнасць сыравіны і адносна нескладаная тэхналогія атрымання жалеза, якое здабывалі з балотнай і азёрнай руды. З’яленне і выкарыстанне жалеза значна паплывала на характар матэрыяльнай культуры і гаспадаркі. У першую чаргу, жалеза стала якасна новым матэрыялам для вырабу прылад працы: з’явіліся жалезныя сякеры з драляным тапарышчам, матыкі, ралы, што садзейнічала пераходу ад матыкавага да лядна-агнявога земляробства.
Гэта была цэлая сістэма гаспадарання, якая патрабавала ад чалавека цяжкай і напружанай працы. Неабходна было высекчы лес, выкарчаваць пні, высахшыя дрэвы спаліць, а попел выкарыстаць у якасці гнаення. Зямельная дзялянка, прыгодная для сябы, называлася ляда. Але такая зямля магла пладаносіць толькі на працягу трох-чатырох гадо, таму людзі вымушаны былі адначасова распрацоваць некалькі дзялянак. Нягледзячы на тое, што такі спосаб гаспадарчай дзейнасці патрабава ад чалавека значных высілка, ён прыносі большыя раджаі і, як следства, большую, чым у папярэдні перыяд, незалежнасць ад выніка прысвойваючай гаспадаркі.
З другога боку, павелічэнне колькасці прадукта харчавання спрыяла росту насельніцтва, і таму натуральна, што  жалезным веку пачалася барацьба паміж родамі і плямёнамі за лепшыя землі. Гісторыя паказвае, што чалавечая думка эвалюцыяніравала не толькі  напрамку дасканалення прылад працы, але і зброі, якая з вынаходніцтвам жалеза стала прынцыпова новай і высакаякаснай для таго часу: дзіды і стрэлы з жалезнымі наканечнікамі, баявыя жалезныя сякеры і інш. З мэтай абароны  гэты перыяд старажытныя людзі пачалі будаваць умацаваныя паселішчы гарадзішчы. Гарадзішча звычайна займала плошчу ад 5 да 20 сотак. Вакол яго выкопвалі равы і насыпалі валы, на якіх рабілі сцены з бярвёна. Сярэдзіну гарадзішча займалі жылыя і гаспадарчыя пабудовы.
Разам са з’яленнем жалезных прылад працы, паляпшэннем апрацокі зямлі знікла неабходнасць весці гаспадарку цэлым родам, гэта жо магла рабіць асобная сям’я. Такім чынам, на змену суседска-родавай абшчыне прыйшла суседская (тэрытарыяльная) абшчына. Ад удзелу  сельскагаспадарчых работах вызваляліся старэйшыны і правадыры, якія з цягам часу здолелі сканцэнтраваць у сваіх руках агульнаабшчынную ласнасць.
Так, у жалезным веку пачалося разлажэнне першабытных адносін. Сталі тварацца новыя саюзы плямён, якiя аб’ядноваліся на падставе жо не родасных сувязя, а тыпу гаспадаркi.
2. Асаблівасці разлажэння першабытнага грамадства на беларускіх землях. Перыяд разлажэння першабытнага грамадства на беларускіх землях вучоныя датуюць VІ ( VІІІ ст. н. э. і звязваюць яго з так званым «вялікім перасяленнем народа» і прыходам на тэрыторыю Беларусі славянскіх плямёна.
У выніку перасялення адбылося паглыбленне маёмасна-сацыяльнага расслаення, ваенна-племянная вярхушка памнажала свае багацці. Апорай рода-племянной арыстакратыі станавілася дружына – аб’яднанне прафесійных воіна, якія страцілі сувязь са сваімі родамі. У выніку сфарміравалася своеасаблівая арганізацыя грамадства, якая атрымала назву «ваенная дэмакратыя». Яна кіравалася ваенным правадыром, саветам старэйшын і народным сходам. Час ваеннай дэмакратыі характарызавася несупыннымі міжплемяннымі войнамі. Ваенная дэмакратыя была формай пераходнага перыяду да класавага грамадства і тварэння дзяржавы.
У гэты час адбыліся важныя змены  гаспадарчым жыцці насельніцтва. Галоным заняткам жыхаро Старажытнай Беларусі стала сельская гаспадарка, а яе вядучай галіной земляробства. Лядна-агнявое земляробства пачало выцясняцца ворыным, якое было заснавана на выкарыстанні больш дасканалых прылад працы (металічных наральніка, насошніка, сярпо і інш.), прымяненні арганічных угнаення, усталяванні паравай сістэмы  форме двухполля. Аснонай сельскагаспадарчай культурай па-ранейшаму было жыта. Пры такой сістэме земляробства, у адрозненне ад лядна-агнявой, адпала неабходнасць штогод высякаць і карчаваць новыя лясныя дзялянкі, праца значна палегчылася, а раджайнасць павялічылася.
Важную ролю  гаспадарчым жыцці чалавека адыгрывала жывёлагадоля, якая забяспечвала земляробства цяглавай сілай і гнаеннямі, людзей мясам, вонай, скурамі. Вядома таксама, што буйная рагатая жывёла станавілася прыкметай багацця і эквівалентам абмену.
У перыяд разлажэння першабытнага грамадства разам з удасканаленнем гаспадарчай сістэмы на новы зровень узнялося рамяство. Узніклі новыя тэхналогіі  апрацоцы метала, дрэва, буданіцтве жылля і г. д., з’явіліся прафесійныя рамеснікі.
Яшчэ адной асаблівасцю VІІ ( VІІІ ст. н. э. было суіснаванне розных эканамічных уклада:
першабытны клад заховася  трывалым існаванні сялянскай абшчыны;
рабаладальніцкі клад праяляся  існаванні рабо (у асноным ваеннапалонных), але не атрыма на землях Беларусі класічнага развіцця;
феадальны клад, які ста дамінуючым на працягу амаль тысячагоддзя.
Гаспадарка, пры якой даволі працяглы час суіснавалі некалькі эканамічных уклада, атрымала назву шматукладнай.
У перыяд разлажэння першабытных адносін на тэрыторыі Беларусі адбыся пераход да феадалізму, мінуючы рабаладальніцтва. Вывучаючы гэты феномен гістарычнага развіцця Беларусі, вучоныя вызначылі некалькі прычын.
1. Найперш, гэта кліматычныя і геаграфічныя асаблівасці Беларусі. Класічнае рабства, пры якім раб не ме ніякай уласнасці, знаходзіся на поным утрыманні рабаладальніка і бы фактычна яго «гаворачай прыладай працы», развівалася  краінах з гарачым кліматам, дзе выдаткі на трыманне раба былі мізэрныя. Ва мовах Беларусі са зменамі пора года, калі зімой трэба было карміць фактычна непрацуючага раба, рабства было эканамічна неэфектыным.
2. Наянасць на тэрыторыі Беларусі вялікай колькасці свабодных зямель рабіла больш эфектыным выкарыстанне працы сялян-абшчынніка, якія, у адрозненне ад рабо, забяспечвалі сябе сім неабходным і былі зацікалены  выніках сваёй працы.
3. Да таго ж эканамічнае развіццё Заходняй Еропы да канца І тысячагоддзя н. э. паказала эканамічную неперспектынасць рабаладальніцтва  парананні з феадалізмам.
Падводзячы вынікі развіцця першабытнаабшчыннага грамадства, неабходна акрэсліць яго характэрныя рысы:
жыццё людзей абшчынамі;
наянасць калектынай уласнасці на прылады і вынікі працы;
падзел працы па полу і зросту;
панаванне прысвойваючай гаспадаркі;
наянасць прымітыных прылад працы.
3. Духоная культура людзей у першабытным грамадстве. Ужо  эпоху палеаліту развіццё інтэлекту і з’яленне чалавека разумнага спрыяла таму, што  старажытных людзей узнікла неабходнасць разабрацца  навакольным свеце, высветліць сваё месца  ім, даведацца пра прыродныя з’явы, пра тое, што азначае сон. Так узніклі першабытнае мастацтва і рэлігійныя вераванні.
Рэлігія ( гэта светапогляд і светаадчуванне, а таксама спецыфічныя дзеянні (культ), заснаваныя на веры  звышнатуральныя сілы. Найбольш раннімі формамі першабытнай рэлігіі з’яляліся:
татэмізм вераванні, звязаныя з уяленнем пра роднасць паміж групай людзей (родам) і татэмам (пэным відам жывёл ці раслін). Татэмы аберагалі, не прычынялі ім шкоды, клапаціліся пра павелічэнне іх колькасці. Род звычайна насі імя татэмнай жывёлы ці птушкі;
фетышызм вера  звышнатуральныя ласцівасці прыродных (камяні, дрэвы) або зробленых чалавекам неадушалёных прадмета (фетыша) і пакланенне ім. Старажытныя людзі насілі амулеты, першымі з якіх былі зубы забітых жывёл. Людзі верылі  тое, што фетышы маюць здольнасць вылечваць ад хваробы, аберагаць падчас палявання і вайны, аховаць жытло, поле і г. д.;
магія (чараніцтва) абрады, таямнічыя дзеянні, загаворы і заклінанні з мэтай паплываць на істоты, прадметы і з’явы навакольнага свету. Магія падраздзялялася на лячэбную (знахарства), ваенную, сельскагаспадарчую, любоную і інш. Па мэтавай накіраванасці выдзяляюць таксама белую і чорную магію;
анімізм сістэма ялення і веравання аб духах і душы. Вера першабытных людзей у тое, што душа пасля смерці чалавека не памірае, а жыве асобна ад цела, прывяла да знікнення пахавальных абрада. У курганы-могільнікі разам з целамі продка людзі клалі прылады працы, посуд, адзенне і іншыя рэчы, каб душа памерлага мела магчымасць карыстацца імі  замагільным жыцці.
У першабытным грамадстве знікла і вера  добрых і злых духа, якія нібыта насялялі навакольнае асяроддзе і жылі побач з чалавекам: вадзяніка, лесавіка, хатніка, вакалака, русалку і інш. Каб іх задобрыць добрых і злых духа, першабытныя людзі звычайна прыносілі ім ахвяры. Існавалі спецыяльныя свяцілішчы капішчы, якія вядомы на землях Беларусі з эпохі бронзы. Яны ялялі сабой пляцокі круглай формы, у цэнтры якіх размяшчалі ідала і месца для вогнішча.
Мастацтва. У сувязі з адсутнасцю на тэрыторыі Беларусі горных масіва тут не маглі з’явіцца, як у іншых ерапейскіх краінах, наскальныя роспісы або выявы на сценах пячор. Даступнымі матэрыяламі для першабытных мастако былі камень, дрэва і косць.
Першымі і найбольш распасюджанымі мастацкімі вырабамі, вядомымі на землях Беларусі, былі касцяныя фігуркі жанчын, празваныя «палеалітычнымі Венерамі». Існуе некалькі гіпотэз наконт іх прызначэння:
некаторыя лічаць, што яны былі характэрнымі для перыяду матрыярхату і адлюстровалі адзіную прарадзіцельку, сімвалізавалі адзінства кронай сувязі члена роду;
другія сцвярджаюць, што фігуркі выконвалі магічную ролю і спрыялі паспяховаму паляванню;
іншыя мяркуюць, што «палеалітычныя Венеры» былі помнікамі культу звышнатуральнай усемагутнай істоты, погляду якой баяліся, і таму яе выявы рабілі без твару.
З развіццём грамадскіх адносін змянялася і мастацтва. Адлюстраваннем узрастання ролі мужчыны  пасядзённым жыцці стала тое, што  неаліце сустракаліся жо выключна мужчынскія выявы на косці, а таксама на посудзе. Выявы на кераміцы спалучалі эстэтычныя і магічныя функцыі. Як лічаць вучоныя, радыяльныя зоры на донцах сведчылі аб пакланенні Сонцу; трохвугольнікі на гліняных вырабах маглі сімвалізаваць як багіню неба, так і быць знакам зямлі; арнамент у выглядзе пакруго з кропкамі мог азначаць зерне, якое акрапляецца нябеснай вільгаццю. Сярод археалагічных знаходак былі таксама шырока распасюджаны касцяныя і драляныя фігуркі птушак і жывёлы: лося, качкі, чаплі і інш.
З развіццём металургіі з’явіліся новыя мастацкія вырабы з медзі і бронзы: падвескі, скроневыя кольцы, бранзалеткі і інш. Нярэдкімі былі прыгажэнні з бурштыну, косці, каляровых камянё. Хутчэй за сё, у бронзавым веку прыгажэнні пачалі губляць магічны сэнс і сё больш набывалі эстэтычныя і сацыяльныя функцыі.
4. Праблема этнагенезу беларуса. Важным пытаннем гісторыі любога народа з’яляецца праблема яго паходжання этнагенезу. Этнагенез заключае  сабе як пачатковыя этапы знікнення якога-небудзь народа, так і далейшае фармаванне яго этнаграфічных, лінгвістычных і антрапалагічных асаблівасця. Ключавым паняццем у гэтым працэсе з’яляецца этнас (ад грэч. еthnos племя, народ) устойлівая супольнасць людзей, якая склалася гістарычна на пэнай тэрыторыі і характарызуецца агульнасцю мовы, побыту, культуры, рыса псіхікі і самасвядомасці, адлюстраванай у адзінай назве і яленні пра агульнасць паходжання. Аснонымі гістарычнымі формамі этнасу з’яляюцца племя, народнасць, нацыя.
Пытанне аб этнічнай аснове беларускага насельніцтва застаецца дыскусійным і канчаткова нявырашаным. Сёння існуе некалькі канцэпцый паходжання беларуса. Фактычна се яны прызнаюць, што вызначальным момантам у фармаванні беларускага этнасу стала засяленне тэрыторыі Беларусі, як і значнай часткі Еропы, славянскімі плямёнамі на рубяжы VІ-VІІ ст. н.э. Гэты працэс у гісторыі атрыма назву «Вялікае перасяленне народа». Варыятынасць канцэпцый абумолена  асноным дыскусіяй пра заемаадносіны славян з іншымі плямёнамі на беларускіх землях і ступенню іх уплыву на этнагенез беларуса.
Праблема этнагенезу беларуса была  пэнай меры прадметам дыскусіі як у навуцы, так і  палітыцы. Гэта не выпадкова, паколькі гістарычная прыналежнасць і нацыянальная самаідэнтыфікацыя засёды знаходзіліся  аснове палітычнай свядомасці. З гэтай прычыны знікалі канцэпцыі, якія грунтаваліся не на навуковых фактах, а на пажаданнях ці меркаваннях, і, як правіла, ствараліся пад зараней вызначаныя палітычныя дактрыны і таму мелі палітычны, а не навуковы характар.
Вялікаруская канцэпцыя. Гэтая тэорыя мела статус афіцыйнай у ХІХ ст., а таксама  савецкі час. Адным з яе асноных атара з’яляецца М.В.Каяловіч (1828–1891). Згодна з яго поглядамі, расійскі народ складаецца з трох плямёна: вялікароса (рускіх), малароса (украінца) і беларуса. Таму, на думку М.В.Каяловіча, «бязглузда было б дзяліцца на племянныя групы, а тым больш праводзіць гэты падзел у народ. Гэта псавала б расійскае народнае адзінства і перашкаджала б развіццю простага народу  кожнай племянной групе... Толькі  адзінстве з Усходняй Расіяй любо да Беларусі можа мець законнае і плённае выяленне».
Такім чынам, у адпаведнасці з гэтай канцэпцыяй, ігнаравалася існаванне самабытнага беларускага этнасу, а тэрыторыя Беларусі прызнавалася часткай вялікарускай тэрыторыі, законнай спадчынай кіескіх і маскоскіх князё, расійскіх імператара, што  пэнай ступені апрадвала ключэнне беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі  выніку падзела Рэчы Паспалітай у другой палове ХVІІІ ст.
Згаданая тэорыя аспрэчваецца сёння многімі вучонымі, паколькі гістарычныя крыніцы сведчаць, што ніколі не існавала старажытнарускага народа, які б падзяліся на беларуса, украінца і рускіх. На самай справе існавалі старажытнаславянскія протанароды, якія склаліся  самастойныя этнасы, кожны з якіх пайшо сваім гістарычным шляхам.
Польская канцэпцыя. Карані яе у апошняй чвэрці ХVІІІ ст., калі пасля трох падзела Рэчы Паспалітай паміж Астрыяй, Прусіяй і Расіяй у Польшчы знік палітычны рух, мэтай якога было адналенне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. (да першага падзелу). Каб абгрунтаваць прэтэнзіі паляка на беларускія землі, прыхільнікі гэтай канцэпцыі сцвярджалі, што беларусы з’яляліся часткай польскага этнасу, паколькі  мовах гэтых народа шмат агульных слова. Разам з тым яны імкнуліся паказаць і палітычную адсталасць беларускага народа, які нібыта запазычы польскія палітычныя інстытуты і сам ста часткай Польшчы.
Гэтая тэорыя не атрымала шырокага распасюджання з прычыны непрыкрытай тэндэнцыйнасці. Але сама наянасць дзвюх супрацьлеглых і заемавыключальных канцэпцый вялікарускай і польскай сведчыць пра тое, што беларусы з’яляюцца самабытным і панапраным этнасам, паколькі не маглі адначасова быць часткай польскага і рускага народа.
Тэорыя «балцкага субстрату» разглядае этнагенез беларуса праз прызму асіміляцыі (змешвання) славянскага і балцкага насельніцтва. Яе атары В.Сядо і Г.Штыха лічаць, што паколькі славяне знаходзіліся на больш высокім узроні сацыяльна-эканамічнага развіцця, чым балты, то апошнія хутчэй пераймалі славянскія звычаі, спосаб вядзення гаспадаркі і вайны, што  выніку прывяло да славянізацыі балта.
Гэтая канцэпцыя паходжання беларуса атрымала назву «балцкай» або тэорыі «балцкага субстрата». Сутнасць яе заключаецца  тым, што  выніку славянізацыі балцкага насельніцтва і змешвання з ім прышлых носьбіта славянскай мовы на тэрыторыі Беларусі намецілася аддзяленне часткі сходнеславянскай народнасці, што садзейнічала затым станаленню беларускай мовы і фармаванню беларускага этнасу.
Існуе шэраг дадзеных, якія сведчаць, што антрапалагічны тып славянскіх плямён крывічо, дрыгавічо і радзіміча сфармавася  выніку змяшэння і своеасаблівага сімбіёзу славян з балтамі. Менавіта пад уплывам балцкіх дыялекта на вялікай тэрыторыі паміж вярхоямі Дняпра і Нёманам, ад Дзвіны да Прыпяці сталі выпрацовацца фанетычныя асаблівасці беларускай мовы «аканне», «дзеканне», «цэканне», цвёрды «р» і інш. Пра колішнюю сувязь гэтых народа сведчаць вядомыя толькі на этнічна беларускіх і літоскіх землях агульныя культы змяі і каменя, старажытныя песні з агульнымі матывам і зместам і інш.
Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя. Яе атары сцвярджалі, што асновай беларускага этнасу непасрэдна сталі славянскія плямёны крывічо, дрыгавічо і радзіміча, якія засялілі беларускія землі  канцы VІ-VІІ ст. н. э. Славянскія плямёны не ступалі  этнічны кантакт з балтамі, а папросту выцеснілі іх з тэрыторыі Беларусі. Такім чынам, згодна з гэтай тэорыяй, продкамі беларуса былі «чыстыя» славяне, а балцкі элемент не прысутніча у этнагенезе беларуса.
Але дадзеныя археалагічных раскопак падаюць шматлікія прыклады балта-славянскага збліжэння на беларускіх землях, што праялялася  адметных жаночых упрыгажэннях, керамічных вырабах, прыладах працы.
Разам з тым нельга не адзначыць надзвычай высокую ролю крывічо, дрыгавічо і радзіміча у складванні беларускага этнасу. Вучоныя даказваюць, што  той час, калі яны прыйшлі на тэрыторыю Беларусі, гэта жо былі не плямёны і нават не саюзы плямёна, а стойлівыя сацыяльна-культурныя супольнасці, якія сфарміраваліся стыхійна і былі па сутнасці протанародамі. Усе яны, хутчэй за сё, прадсталялі сабой асобныя этнічныя супольнасці, а некаторыя з іх (крывічы) сваёй высокай культурай, палітычнай і сацыяльнай арганізацыяй аказалі вызначаючы плы на фармаванне беларускага этнасу.
Акрамя пералічаных канцэпцый паходжання беларуса, існуе шэраг іншых: крывіцкая, паводле якой продкамі беларуса з’яляюцца пераважна крывічы; фіна-горская, якая прызнае фіна-горскі кампанент у фармаванні беларускага этнасу; старажытнаруская, згодна з якой у ІХ-Х ст. сфармавалася новая этнічная супольнасць ( старажытнаруская народнасць, з якой і тварыліся тры роднасныя народы: рускі, беларускі і краінскі.
Такім чынам, наянасць шэрагу розных, нават супрацьлеглых канцэпцый паходжання беларускага этнасу сведчыць пра складанасць дадзенага пытання і неабходнасць яго далейшага даследавання.

Асноныя прыкметы беларускага этнасу

Этнічная тэрыторыя. Фармаванне беларускага этнасу праходзіла на тэрыторыі, якая значна перавышала межы сучаснай Беларусі і ключала  сябе таксама Віленшчыну, Беласточчыну, Смаленшчыну, Заходнюю Браншчыну.
Граматычныя, фанетычныя і лексічныя асаблівасці мовы, якія складваліся  ХІІІ-ХІV ст. «дзеканне», «цэканне», «аканне», цвёрды «р», выкарыстанне слова «каб», «калі», «ці», «чы» і інш. Гэтыя характэрныя асаблівасці беларускай мовы зафіксаваны  трох Статутах ВКЛ (1529, 1566, 1588 гг.).
Спецыфічныя рысы матэрыяльнай і духонай культуры. Сярод іх можна вылучыць наступныя:
тыпы пасялення мястэчкі, фальваркі, засценкі;
тыпы жылля зрубавая хата, якая складалася з двух памяшкання – хаты і сеня;
абрады і звычаі каляды, масленіца, купалле, дзяды, талака, сябрына і інш.;
адзенне і народная кухня.
Этнічная самасвядомасць. Саманазва беларускага насельніцтва з ХІV ст. «ліцвіны», чым адрознівалі сябе ад жыхаро Маскоскай дзяржавы, якіх называлі «маскавітамі» ці «маскалямі», ад балцкага насельніцтва («жамойта», «яцвяга») і ад паляка.
Наянасць у краіне этнічных меншасця (паляка, украінца, рускіх, ярэя, татар і інш.) паказвае і падкрэслівае самабытнасць беларускай этнічнай большасці. Прадстанікі іншых этнаса з’явіліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі пры розных абставінах: па дамоленасці з іншымі дзяржавамі, як следства палітыкі Вялікага княства Літоскага, з-за война, у выніку вымушанай эміграцыі.
Своеасаблівасць менталітэту. Менталітэт (ад лацінскага mentalis разумовы) своеасаблівы тып мыслення, светапогляду асобнага чалавека або якой-небудзь супольнасці. Адлюстроваецца  спецыфічных уяленнях людзей аб прасторы і часе, прыродным і сацыяльным асяроддзі, меркаваннях аб саміх сябе і прадстаніках іншых груп насельніцтва.
Менталітэт беларуса фармавася працяглы гістарычны час і набыва свае рысы  адмысловых абставінах сацыяльна-эканамічнага, грамадска-палітычнага і духона-культурнага жыцця.
У старажытны перыяд для менталітэту беларуса былі ласцівы: паганскі (язычніцкі) політэізм (вера  адначасовае існаванне многіх баго), пантэізм (абагаленне зямлі, нябесных свяціл, дрэ, камянё і г. д.), анімізм (вера  бессмяротнасць душы), адчуванне непарынай еднасці чалавека з усёй навакольнай прасторай.
Пасля прыняцця хрысціянства  канцы Х ст. адбывалася перапляценне двух тыпа светабачання паганскага і хрысціянскага, для якога ста характэрны монатэізм (вера  аднаго бога).
Ва се часы беларусам былі ласцівы прывязанасць да сваёй зямлі-карміцелькі, роднага кутка, адданая любо да Радзімы, гуманнасць. Менталітэт беларуса засёды вызначася талерантнасцю цярпімасцю  адносінах да прадстаніко розных нацый, канфесій, сацыяльных груп.

АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ І ПАНЯЦЦІ

Археалагічная культура ( агульнасць аднастайных па матэрыяльнай культуры археалагічных помніка на акрэсленай тэрыторыі і храналагічна блізкіх па часе існавання.
Вытворчая гаспадарка ( гаспадарка, пры якой людзі забяспечвалі сябе прадуктамі харчавання дзякуючы ласнай працы (земляробства, жывёлагадоля).
Матрыярхат ( перыяд у гісторыі родавай абшчыны, калі жанчына адыгрывала вядучую ролю  сістэме сямейна-шлюбных адносін і сваяцтва вялося па жаночай лініі (адпаведна, патрыярхат ( па бацькоскай).
Неалітычная рэвалюцыя ( тэрмін, якім абазначаецца якасна новы перыяд у гаспадарчым жыцці першабытнага чалавека, які адбыся  перыяд неаліту, звязаны з пераходам старажытных людзей ад прысвойваючай да вытворчай гаспадаркі.
Першабытнаабшчынны лад ( перыяд у гісторыі, які ахоплівае час ад з’ялення першых людзей да знікнення класавага грамадства. Характарызуецца паступовай біялагічнай эвалюцыяй чалавека, узаемаабумоленасцю абшчынных, роднасных і эканамічных сувязя паміж людзьмі, калектынай уласнасцю на сродкі вытворчасці, уранальным размеркаваннем сродка існавання.
Прысвойваючая гаспадарка ( тып гаспадаркі, пры якой людзі нічога не выраблялі самі, а спажывалі  ежу прадукты прыроды (збіральніцтва, паляванне, рыбалоства).
Род ( калекты кроных родзіча, якія вялі сваё паходжанне па адной лініі (мацярынскай або бацькоскай), усведамлялі сябе патомкамі агульнага продка і мелі агульнае родавае імя (часцей за сё гэта была назва якой-небудзь жывёлы ці птушкі).
Родавая абшчына ( аб’яднанне кроных родзіча, якія мелі калектыную ласнасць і вялі агульную гаспадарку.
Рэлігія ( светапогляд і светаадчуванне, а таксама спецыфічныя дзеянні (культ), заснаваныя на веры  звышнатуральныя сілы.
Шматукладная гаспадарка ( тып гаспадаркі перыяду разлажэння першабытнага грамадства, у якой суіснавалі розныя эканамічныя клады (першабытны, рабаладальніцкі, феадальны).
Этнас ( устойлівая супольнасць людзей, якая склалася гістарычна на пэнай тэрыторыі і характарызуецца агульнасцю мовы, побыту, культуры, рыса псіхікі і самасвядомасці, адлюстраванай у адзінай назве і яленні пра агульнасць паходжання. Аснонымі гістарычнымі формамі этнасу з’яляюцца племя, народнасць, нацыя.
ХРАНАЛОГІЯ ПАДЗЕЙ

100 ( 35 тыс. гадо да н. э.( час з’ялення першых людзей на тэрыторыі Беларусі.
100–10 тыс. гадо да н. э. ( палеаліт.
9–5 тыс. гадо да н. э. ( мезаліт.
канец 5–3 тыс. да н. э. ( неаліт.
2 тыс. да н. э. ( VІІІ ст. да н .э. ( бронзавы век.
VІІ ст. да н .э. ( VІІ ст. н. э. ( жалезны век.
VІІ ( VІІІ ст. н. э. ( масавае рассяленне славян на тэрыторыі Беларусі.
VІ ( VІІІ ст. н. э. ( існаванне шматукладнай гаспадаркі.
КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

1. Калі адбылося трывалае засяленне першабытнымі людзьмі тэрыторыі сучаснай Беларусі? Што перашкаджала больш ранняму яе засяленню?
2. Вызначце асноныя рысы, характэрныя для прысвойваючай, вытворчай і шматукладнай гаспадарак.
3. Дакажыце, што на землях сучаснай Беларусі не было падстава для развіцця рабаладальніцтва.
4. Дайце характарыстыку асноных форма першабытнай рэлігіі.
5. Якія канцэпцыі этнагенезу беларуса вам вядомы?

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

1. Гаспадарка першабытных людзей на тэрыторыі Беларусі  каменным веку.
2. Эвалюцыя прылад працы  першабытную эпоху.
3. Шматукладная эканоміка на землях Беларусі  перыяд разлажэння першабытных адносін.
4. Зараджэнне і развіццё мастацтва  першабытную эпоху.
5. Праблема этнагенезу беларуса.
ЛІТАРАТУРА
Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыкл. – Мінск : БелЭн, 1993.
Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад пачатковага засялення да сярэдзіны ХІІІ ст. – Мінск : Экаперспектыва, 2000.
Горемыкина В.И. История первобытного общества. – Минск : Выш. шк., 1973.
Загорульский Э.М. Древняя история Белоруссии (очерки этнической истории и материальной культуры до ІХ в.). – Минск : Изд-во БГУ, 1977.
Калечиц Е.Г. Первоначальное заселение территории Белоруссии. – Минск, 1984.
Копытин В.Р. Каменный век на территории Белоруссии. – Минск : Изд-во МГПИ, 1990.
Піваварчык С., Семянчук Г. Археалогія Беларусі. – Гродна, 1997.
Саракавік І.А. Беларусазнаства. ( Мінск : Веды, 1998.
Чарняскі М. Бронзавы век на тэрыторыі Беларусі. – Мінск : Народная асвета, 1981.

Тэма 2. Эканамічнае і палітычнае развіццё беларускіх зямель у эпоху ранняга феадалізму (ІХ– пачатак ХІІІ ст.)

1. Характэрныя рысы і перыядызацыя феадальнага спосабу вытворчасці.
2. Генезіс феадальных адносін і сельская гаспадарка Беларусі  ІХ– пачатку ХІІІ ст.
3. Першыя беларускія гарады і іх функцыі  грамадстве.
4. Першыя дзяржаныя тварэнні на беларускіх землях.
5. Феадальная раздробленасць на землях Беларусі і яе наступствы.
6. Культура Беларусі  ІХ– пачатку ХІІІ ст.

1. Характэрныя рысы і перыядызацыя феадальнага спосабу вытворчасці. Тэрмін «феадалізм» у навуковы жытак упершыню вё французскі гісторык Ф.Гізо  ХІХ ст. Гэтым тэрмінам ён абазнача новы перыяд у гаспадарчым і сацыяльным жыцці грамадства, які прыйшо на змену рабаладальніцкаму.
Сярод асноных рыса феадальнага грамадства вучоныя вылучаюць наступныя:
асноным сродкам вытворчасці пры феадалізме з’ялялася зямля;
зямля знаходзілася  манапольнай уласнасці феадала і з’ялялася прыкметай палітычнай улады;
надзяленне непасрэднага вытворцы (селяніна) сродкамі вытворчасці (зямлёй) з прымацаваннем яго да зямлі (пазаэканамічны прымус);
наянасць феадальнай рэнты  трох асноных формах: даніна ( прадуктовы падатак (натуральны аброк), чынш ( грашовы падатак, паншчына ( адпрацовачная павіннасць;
панаванне натуральнай гаспадаркі, пры якой усё, што выраблялася, спажывалася пераважна  межах гэтай жа гаспадаркі;
нізкі, руцінны стан тэхнікі.
У ерапейскіх краінах феадалізм існава з сярэдзіны І тысячагоддзя н. э. па ХІХ ст. Станаленне і развіццё феадальных адносін можа адбывацца двума шляхамі: сінтэзным і бяссінтэзным. У некаторых краінах Заходняй Еропы феадалізм развівася  выніку сінтэзу родаплемянных і рабаладальніцкіх адносін. Ён грунтавася на запазычванні некаторых гаспадарчых і тэхнічных дасягнення Рымскай імперыі: двух- і трохполля, добрага гнаення глебы і інш., а таксама на развіцці дробнай вытворчасці і існаванні свабодных абшчынніка.
Пры бяссінтэзным шляху развіццё феадалізму праходзіць больш марудна. Яно было ласціва для краін, у якіх сувязь з рымскім грамадствам адсутнічала ці была слабая. На такіх землях станаленне феадалізму адбывалася пасля разлажэння родавага ладу. Менавіта такім шляхам, без уліку рымскіх традыцый, мінуючы рабаладальніцтва, пачалося развіццё феадальных адносін на тэрыторыі Беларусі.
У адпаведнасці з гістарычнымі даследаваннямі прынята лічыць, што  сваім развіцці феадалізм прайшо тры перыяды. У гісторыі Беларусі этапы феадалізму храналагічна выглядаюць наступным чынам:
1) перыяд ранняга феадалізму (ІХ ( першая палова ХІІІ ст.), у якім адбылося станаленне феадальных адносін, сфармавалася саслое землеладальніка і землекарыстальніка, вызначылася феадальная рэнта, узніклі першыя дзяржаныя тварэнні;
2) перыяд развітога феадалізму (другая палова ХІІІ ( першая палова ХVІІІ ст.), найвышэйшая стадыя, якая характарызавалася развітымі феадальнымі адносінамі, стратай сялянамі асабістай свабоды, уздымам эканомікі і культуры;
3) перыяд крызісу феадалізму і зараджэння капіталістычных адносін (другая палова ХVІІІ ( першая палова ХІХ ст.), у аснове якога было разлажэнне традыцыйных для феадалізму грамадскіх і гаспадарчых парадка, развіццё таварна-грашовых адносін, рост гарадо, складванне нутранага рынку і г. д.
2. Генезіс феадальных адносін і сельская гаспадарка Беларусі  ІХ– пачатку ХІІІ ст. Станаленне феадальных адносін на землях Беларусі адбывалася ва мовах існавання шматукладнай гаспадаркі. Як і раней, значную ролю  жыцці сельскага насельніцтва адыгрывала абшчына (верв, мір). Яна складалася з усіх сем’я вёскі і выконвала адміністрацыйныя, судовыя і гаспадарчыя функцыі. Насельніцтва абшчыны было звязана кругавой парукай разам адказвала за здзейсненыя злачынствы і выкананне павіннасця, працавала на карысць усёй абшчыны. Ворыныя землі былі  карыстанні асобных дваро, а  абшчынным лугі, сенажаці, вадаёмы.
Навукова даказана, што ва сходніх славян існавалі выразныя рысы рабаладальніцтва (хатняе рабства), хаця яно і не атрымала шырокага распасюджання. Аснонай крыніцай захопу нявольніка была вайна.
Але галонай характарыстыкай перыяду ІХ ( першай паловы ХІІІ ст. ста працэс усталявання і паглыблення феадалізму, які, з аднаго боку, заключася  фармаванні буйнога землеладання князё, знаці і царквы, а з другога у тым, што свабодныя абшчыннікі траплялі  залежнасць ад феадала.
З утварэннем на землях Беларусі першых дзяржава-княства ішло фарміраванне і сацыяльнай структуры феадальнага грамадства. Выразна аформілася феадальная іерархія («феадальная лесвіца»). На чале грамадства стая князь, які лічыся вярхоным уласнікам зямлі. Ён абапірася на баяр (родавую знаць), ваенна-служылую знаць, якая складала старэйшую і малодшую дружыны, духавенства.
Феадальнае землеладанне на тэрыторыі Беларусі сталявалася  дзвюх формах:
1) вотчыннае (безумонае) ( з правам продажу, раздзелу і перадачы па спадчыне;
2) часовае (умонае) ( землі з правам часовага карыстання, якія за сваю службу атрымлівала ад князя ваенна-служылая знаць.
Разам з тым з канца Х ст. пасля прыняцця хрысціянства ласнікам зямлі стала і царква.
Паводле аднаго з самых старажытных помніка права на землях усходніх славян
· «Рускай прады», свабоднае насельніцтва мела назву «людзі», або «людзіны». Але непазбежным вынікам з’ялення буйнога землеладання было змацненне феадальнай залежнасці сялян. Некаторыя свабодныя абшчыннікі
· смерды
· паступова траплялі  залежнасць ад дзяржавы, а потым і ад феадала. Трапіць у залежнасць можна было рознымі шляхамі, аб чым сведчаць наступныя катэгорыі сялян:
закупы збяднелыя сяляне, якія бралі  феадала грашовую пазыку («купу») і павінны былі працаваць на яго гаспадарцы за «купу», пакуль не вярнуць грошы;
радовічы сяляне, якія знаходзіліся  залежнасці ад феадала  адпаведнасці з дамовай («радам»);
ізгоі у ХІ-ХІІ ст. так называліся людзі, якія  выніку якіх-небудзь абставін выйшлі са свайго звычайнага грамадскага становішча. Большасць з іх складалі сяляне, якія былі па нейкіх прычынах выгнаны з абшчыны, засталіся без зямлі і былі вымушаны пайсці  залежнасць да феадала;
чэлядзь, халопы ( несвабодныя людзі, рабы, якія знаходзіліся  понай залежнасці ад феадала. Гісторыкі лічаць, што чэлядзь фарміравалася з палонных, захопленых у час вайны, а халопы ( з мясцовага люду.
Такім чынам, у ІХ ( першай палове ХІІІ ст. сацыяльная структура раннефеадальнага грамадства понасцю сфармавалася.
Аснову гаспадаркі  адзначаны перыяд трывала складала земляробства, развіццю якога садзейнічалі спрыяльныя прыродныя і кліматычныя мовы, а таксама эвалюцыя прылад працы. Ворныя прылады выраблялі з дрэва, металічнымі былі толькі асобныя іх часткі. Людзі карысталіся драляным ралам з жалезным наральнікам, плугам, матыгай, сярпом, дралянай рыдлёкай і інш. Значным крокам наперад у развіцці земляробства стала з’яленне  канцы ІХ-Х ст. якасна новай ворнай прылады ( двухзубай дралянай сахі з двума металічнымі сашнікамі. Ворнае земляробства жывалася з прымяненнем паравай сістэмы  выглядзе двухполля ці трохполля.
У перыяд ранняга феадалізму на землях Беларусі вырошчвалі амаль усе вядомыя сёння збожжавыя культуры, галонай з якіх было жыта. Сярод іншых культур можна адзначыць пшаніцу, ячмень, проса, лён, каноплю, грэчку, агуркі, цыбулю, моркву, рэдзьку. Ураджайнасць земляробства была  сярэднім сам-3. Гэта значыць, што людзі атрымлівалі раджай у тры разы большы  парананні з затрачаным насеннем.
Важную ролю  гаспадарчым жыцці адыгрывала і жывёлагадоля. Насельніцтва беларускіх зямель разводзіла коней, буйную рагатую жывёлу, свіней, хатнюю птушку. Гэтая галіна гаспадаркі забяспечвала людзей не толькі мясам, малаком, скурай, але таксама цяглавай жывёлай і гнаеннем, неабходнымі для вядзення ворынага земляробства.
Разам з тым у разглядаемы перыяд людзі займаліся і промысламі, галонымі з якіх былі рыбалоства, паляванне, збор грыбо і ягад. Акрамя таго, займаліся бортніцтвам – зборам мёду дзікіх пчол, даглядалі дуплы і нават стваралі новыя. Развівалася таксама і хатняе рамяство: ткацтва, выраб посуду і інш.
Такім чынам, сельская гаспадарка з’ялялася асновай гаспадарчай дзейнасці людзей на беларускіх землях у ІХ ( першай палове ХІІІ ст. Узровень яе развіцця дазваля не толькі пракарміцца адной сям’і, але і стварыць дадатковы прыбавачны прадукт, які бы неабходнай умовай для развіцця рамяства і гандлю.
3. Першыя беларускія гарады і іх функцыі  грамадств. У выніку росту прадукцыйных сіл у земляробстве і жывёлагадолі, шырокага распасюджання і дасканалення жалезных прылад працы з’явілася магчымасць вызваліць ад працы  сельскай гаспадарцы пэную частку людзей, здольных да рамяства. Такім чынам, адбылося выдзяленне рамяства  самастойную гаспадарчую галіну. У гістарычнай літаратуры гэты працэс атрыма назву другога грамадскага падзелу працы.
З аддзяленнем рамяства ад земляробства цесна звязана знікненне гарадо. Горад ( агароджаны (адсюль назва «горад»), умацаваны населены пункт, жыхары якога займаліся пераважна рамяством і гандлем. Шляхі знікнення гарадо былі рознымі. Часта гарады твараліся на месцах былых гарадзішча жалезнага веку, а таксама вакол феадальных замка ці як прыгранічныя крэпасці. Важнымі фактарамі знікнення, развіцця і росту гарадо былі іх геаграфічнае становішча і наянасць гандлёвых шляхо.
Першым горадам на землях Беларусі лічыцца Полацк. Ён бы заснаваны крывічамі на месцы падзення ракі Палаты  Заходнюю Дзвіну і першыню згадваецца  «Аповесці мінулых гадо» пад 862 г., аднак даследаванні беларускіх археолага сведчаць, што горад узнік як мінімум на сто гадо раней за першую згадку  летапісе. У ліку старажытных беларускіх гарадо пісьмовыя крыніцы называюць: Тура (980), Ізяслаль (Заслае) (каля 985), Берасце (1019), Віцебск (1021), Менск, Орша (1067), Пінск (1097), Слуцк (1116), Гародня (1127), Мсцісла (1135), Гомель (1142) і інш. Усе старажытныя беларускія гарады былі заснаваны на берагах вялікіх рэк, па якіх праходзілі рачныя гандлёвыя шляхі.
На думку гісторыка, свае назвы беларускія гарады маглі атрымаць наступнымі шляхамі:
ад назва рэк, на берагах якіх былі заснаваны: Полацк ад ракі Палаты, Віцебск ад Віцьбы, Пінск ад Піны, Гародня ад Гараднічанкі, Слуцк ад Случы і інш.;
ад імёна князё, якім належалі гарады: Тура ( ад князя Тура, Ізяслаль ( ад Ізяслава, Барыса ( ад Барыса і г. д.;
легендарнае (звязанае з легендай) паходжанне назвы некаторых гарадо (Берасце, Наваградак).
Звычайна раннефеадальныя гарады складаліся з дзвюх асноных частак:
дзядзінца ( умацаванага цэнтра, дзе жы князь з дружынай і размяшчаліся адміністрацыйныя і культавыя пабудовы. У абарончай сістэме спалучаліся прыродны ландшафт (высокі бераг ракі, абры) і штучныя мацаванні (земляны вал, драляны частакол, вежы);
рамесніцкага пасаду – немацаванай часткі горада, дзе жылі і працавалі рамеснікі.
Найбольш буйныя гарады мелі яшчэ вакольны горад, які займа прамежкавае становішча паміж дзядзінцам і пасадам. Будаваліся гарады цалкам з дрэва: дралянымі былі княжацкія палацы, жылыя пабудовы, дрэвам масцілі вуліцы.
У жыцці раннефеадальнага грамадства гарады адыгрывалі вялікую ролю і выконвалі шмат функцый. Яны з’яляліся цэнтрамі рамеснай вытворчасці. Як сведчаць крыніцы, у вывучаемы перыяд у гарадах Беларусі налічвалася каля 40 рамесных спецыяльнасця. Вядучая роля належала кавальству, якое забяспечвала неабходнымі прыладамі працы сельскую гаспадарку і многія віды рамёства. Добра былі развіты ювелірная справа, апрацока дрэва, ганчарства, ткацтва, гарбарства і інш.
Аддзяленне рамяства ад земляробства і горада ад сяла прывяло да развіцця гандлю. Функцыю гандлёвых цэнтра выконвалі гарады. У іх размяшчаліся рынкі, на якіх можна было набыць ці абмяняць рамесную прадукцыю, сыравіну, прадукты харчавання. У гарадах, якія знаходзіліся на важнейшых водных магістралях, ажыццяляся і знешні гандаль. У ІХ – першай палове ХІІІ ст. асноным накірункам на землях Беларусі бы гандаль з Візантыяй, Арабскім Усходам, Заходняй Еропай, а таксама з усходнеславянскімі княствамі: Кіескім і Нагародскім. З беларускіх зямель вывозілі футра, мёд, воск, лён. Прадметамі імпарту пераважна былі вырабы з металу, каштоныя камяні, тканіны, віно, вострыя прыправы.
Узнікаючы вакол феадальных замка, гарады выконвалі таксама функцыю адміністрацыйна-фіскальных цэнтра. У гарадах абвяшчаліся новыя законы, сюды звозілася даніна, сабраная з падданага насельніцтва.
Важнай функцыяй гарадо была ваенна-абарончая. Створаная вакол горада абарончая сістэма і наянасць у горадзе ваеннай сілы ( дружыны рабілі яго месцам, дзе можна было знайсці сховішча  час варожых напада і арганізаваць абарону.
З прыняццем у 988 г. хрысціянства гарады сталі і культурна-рэлігійнымі цэнтрамі. Спачатку толькі  гарадах будаваліся храмы, перапісваліся кнігі, ствараліся вырабы прыкладнога мастацтва і г. д.
Такім чынам, з утварэннем гарадо на землях сярэднявечнай Беларусі адбывалася хуткае развіццё рамяства, гандлю, культуры.
4. Першыя дзяржаныя тварэнні на беларускіх землях. З’яленне першых дзяржаных утварэння ва сходніх славян у перыяд ранняга феадалізму цалкам адпавядала аналагічным працэсам у Заходняй Еропе. Першыя дзяржавы фактычна з’яляліся племяннымі княжаннямі. Летапісы паведамляюць, што  другой палове ІХ ст. славянскія плямёны палян, дралян, славена, крывічо і дрыгавічо мелі свае племянныя княжанні.
Полацкае княства з цэнтрам у горадзе Полацку было першай дзяржавай, якая знікла на беларускіх землях. Полацк займа вельмі выгаднае геастратэгічнае становішча. Заходняя Дзвіна  той час з’ялялася часткай шляху, па якім ішо міжнародны гандаль Візантыі і Арабскага халіфата з усходнеславянскімі княствамі і скандынаскімі краінамі. Ён праходзі праз Няву, Волха, Ловаць, Заходнюю Дзвіну да Дняпра і ме назву шляха «з варага у грэкі». Займаючы на гэтай важнай воднай магістралі фактычна цэнтральнае месца, Полацк з умацаванага паселішча хутка ператварыся  моцны транзітны і гандлёвы цэнтр.
Акрамя таго, Полацкае княства знаходзілася паміж двума іншымі дзяржанымі тварэннямі сходніх славян Кіескім і Нагародскім княствамі. Кожнае з гэтых княства імкнулася заключыць саюз з Полацкам, каб разам мець эканамічную і ваенную перавагу  рэгіёне. Вядома, што  907 г. Полацк бы саюзнікам Кіева, а полацкая дружына прымала дзел у паходзе кiескага князя Алега на сталіцу Візантыі Канстанцінопаль (Царград). Паход скончыся перамогай Кіева, а Канстанцiнопаль вымушаны бы плаціць даніну і Полацку.
У другой палове Х ст. летапісы згадваюць першага вядомага полацкага князя Рагвалода, які прыйшо «з-за мора», княжы у Полацкай зямлі і валадары ёю. У гэты ж час Полацк становіцца ахвярай барацьбы за вярхоную ладу паміж нагародскім князем Уладзімірам і яго братам, кіескім князем Яраполкам. Саюз з Полацкам мог стаць вырашальным у гэтай барацьбе, таму  перыяд паміж 975 і 978 г. Уладзімір і Яраполк адначасова звярнуліся да полацкага князя з падобнай прапановай. Летапісы гэтую дыпламатычную акцыю спрошчана падаюць як сватанне вышэйзгаданых князё да дачкі Рагвалода Рагнеды. Згодна з летапісам, Рагнеда выбрала Яраполка, дадашы пры гэтым, што яна не хоча выходзіць за Уладзіміра «сына рабыні» (Уладзімір бы пазашлюбным сынам кіескага князя). Але хутчэй за сё, выбар Рагнеды бы абумолены тым, што полацкі князь хаце бачыць сваім палітычным саюзнікам больш уплывовага і моцнага кіескага князя.
Далей для Полацка падзеі разгортваліся вельмі трагічна. Уладзімір з войскам нечакана напа на горад, знішчы полацкую княжацкую сям’ю, а Рагнеду прымусова зрабі сваёй жонкай. Пазней ён забі Яраполка, заня кіескі трон і на некаторы перыяд (каля 20 гадо) аб’ядна пад сваёй уладай Нагародскае, Полацкае і Кіескае княствы. Утвораная Уладзімірам дзяржава атрымала  гістарыяграфіі назву «Кіеская Русь».
Залежнасць Полацк ад Кіева працягвалася нядога. Пасля 988 г. Рагнеда, якая так і не даравала Уладзіміру забойства сваіх сваяко, зрабіла нядалы замах на яго жыццё. Уладзімір параіся з баярамі і замест пакарання Рагнеды адправі яе разам з іх сынам Ізяславам назад, у Полаччыну, у спецыяльна пабудаваны горад Ізяслаль (цяпер г. Заслае Мінскай вобласці). Такім чынам, была аднолена вотчына Рагнеды, а пасля запрашэння палачанамі Ізяслава на княжанне  Полацк аднавілася  Полацкай зямлі і дынастыя Рагвалодавіча унука Рагвалода. З таго часу полацкiя князi вялi барацьбу за адналенне і мацаванне незалежнасцi Полацка.
Размешчанае на двух важных гандлёвых шляхах па Дняпру  Чорнае мора і па Заходняй Дзвіне  Балтыйскае Полацкае княства вымушана было ступіць у барацьбу з двума другімі цэнтрамі лады на сходнеславянскіх землях з Кіевам і Ногарадам. Тры цэнтры былі вельмі падобныя па свайму палітычнаму і эканамічнаму паходжанню, а з часо Уладзіміра іх аб’ядновалі і дынастычныя сувязі. Агульнымі для гэтых княства былі царконаславянская мова і агульнахрысціянскія каштонасці, якія пачалі распасюджвацца сярод кіруючай эліты.
Значных поспеха у барацьбе за незалежнасць Полацка дасягну сын Ізяслава, князь Брачысла (1003 – 1044). Ён паспяхова змагася з Ногарадам за волакі сухапутныя шляхі паміж рэкамі, валоданне якімі прыносіла значныя прыбыткі  скарб. У 1021 г. Брачысла здзейсні паход на Ногарад і захапі горад, але на зваротным шляху  Полацк бы разбіты кіескім князем Яраславам Мудрым (сынам Рагнеды і Уладзіміра). У выніку Брачысла і Ярасла Мудры заключылі саюз, па якому да Полацкага княства далучаліся важныя гарады Віцебск і Усвяты, якія кантралявалі волакі паміж Заходняй Дзвіной і Дняпром.
Найбольшай магутнасці Полацкае княства дасягнула пры Усяславе Брачыславічы, ці, як называлі яго летапісы, Усяславе Чарадзеі (1044 – 1101). Пры ім канчаткова было зацверджана, што ладанні Рагвалодавіча утвараюць асобную, незалежную зямлю, вылучаную з астатняй Русі, і  другой палове ХІ ст. Полацк зрабiся асноным сапернiкам Кiева. Каб паказаць сваю ронасць з вялікімі князямі Яраславічамі (сынамі Яраслава Мудрага) і падкрэсліць незалежнасць Полацкага княства, па загаду Усяслава  Полацку бы пабудаваны сабор Святой Сафіі, які ста уровень з кіескім і нагародскім Сафійскімі саборамі.
У 1065 – 1078 гг. паміж войскамі Усяслава Чарадзея і Яраславіча адбыся шэраг бітва, найбольш жорсткай з якіх была бiтва на Нямiзе  1067 г. У сувязі з гэтай падзеяй упершыню  летапісах згадваецца г. Менск. Бітва на Нямізе была прайграна Усяславам Чарадзеем, а насельнiцтва Менска знішчана. Апісваючы гэтую падзею, летапiсец адзнача: «На Нямізе снапы сцелюць з галова, малоцяць цапамі булатнымі, на таку жываты кладуць, веюць душу ад цела...».
З рэшткамі сваёй дружыны Усясла адышо да Дняпра, але падманам бы захоплены Яраславічамі  палон. Больш за год прасядзе полацкі князь у порубе (турме) у Кіеве, пакуль не бы вызвалены пасташымі жыхарамі горада. Усясла Чарадзей на некаторы час ста кіескім князем, але потым вярнуся  Полацк.
У 1097 г. у Любечы адбыся з’езд князё Рурыкавіча, на якім адбылася спроба парадкавання адносін паміж нашчадкамі Яраслава Мудрага. Яго вотчына раздзялілася на дзелы трох ліній – Ізяславіча, Святаславіча і Усеваладавіча. Гэтая дамова не тычылася Полацкай зямлі, і таму Усясла Чарадзей не бы запрошаны на гэты з’езд. Такім чынам, нашчадкі Яраслава Мудрага прызналі незалежнасць Полацкага княства. Да канца ХІ ст. вотчына Усяслава не ведала спусташэння, і гэта бы перыяд, калі Полацкае княства дасягнула найбольшай сваёй магутнасці.
Вышэйпералічанае дазваляе сцвярджаць, што Полацкае княства было першай дзяржавай на беларускiх землях, паколькi Полацкая зямля мела се неабходныя атрыбуты дзяржанасці.
1. Тэрыторыю узнiкшы як горад на беразе Дзвiны i Палаты, Полацк здоле аб’яднаць паночна-сходнюю i цэнтральную часткi беларускiх зямель. У другой палове ХІ ст., у перыяд найбольшай магутнасці Полацкага княства, яно межавала з Нагародскай зямлёй на поначы, са Смаленскай на сходзе, з Тураскай на подні, з балцкімі народамі на захадзе.
2. Насельніцтва, якое сведамляла сябе жыхарамі менавіта гэтай дзяржавы і адрознівала сябе ад тых, хто жы за межамі іх княства. Жыхары Полацкага княства называлі сябе крывічы-палачане.
3. Органы кіравання, якія  Полацкім княстве можна вызначыць як княжацка-вечавы лад. Веча агульны сход грамадзян, які збірася  Полацку. Веча валодала вялікімі панамоцтвамі: запрашала князя, а таксама магло прагнаць яго («указаць яму шлях»), абвяшчала вайну і заключала мір, прызначала падаткі. Практычна се найважнейшыя справы дзяржанай палітыкі ажыццяляліся толькі са згоды большасці панапраных грамадзян.
Панамоцтвы князя распасюджваліся  асноным у сферы выканача-распараджальнай дзейнасці. Ён абавязаны бы клапаціцца пра абарону краіны, кіраваць войскам і збіраць падаткі. Полацкае княства мела сваю ласную дынастыю Рагвалодавіча «Рагвалодавых унука».
4. Войска. Галонай ваеннай сілай з’ялялася княжацкая дружына. Полацкая дружына жо  907 г. прымала дзел у паходзе кіескага князя Алега на Царград.
5. Законы. Пануючым было так званае «звычаёвае права» сістэма няпісаных прававых норм, якія зніклі непасрэдна з грамадскіх адносін і абапіраліся на агульнапрынятасць і данасць ужывання і прызнаваліся дзяржавай.
6. Падатковая сістэма. Падаткі з насельніцтва збiраліся князем разам з дружынай у выглядзе данiны натуральнымі прадуктамі: зернем, мёдам, футрам i г.д. Збор данiны ва сходніх славян называся «палюддзе».
Такiм чынам, Полацкае княства стала першай дзяржавай на беларускіх землях, якая па зроню развiцця не саступала iншым моцным княствам таго часу – Кiескаму i Нагародскаму.
Тураскае княства. Але Полацкае княства не было адзінай дзяржавай на землях Старажытнай Беларусі. У басейне ракі Прыпяць у Х ст. на аснове племяннога саюза дрыгавічо утварылася Тураскае княства. Пра раннюю гісторыю Тураскага княства звестак няма. Упершыню цэнтр княства г. Тура згадваецца  "Аповесці мінулых гадо" пад 980 г. Першым летапісна вядомым князем гэтай дзяржавы бы Тур, ад яго імя, згодна летапісу, насельніцтва празвалася турацамі.
Тураскае княства таксама мела выгаднае геаграфічнае становішча, паколькі праз яго тэрыторыю праходзілі міжнародныя гандлёвыя магістралі. Першая па Прыпяці і Дняпру вяла  Чорнае мора; другая мела напрамак на Польшчу і праходзіла па рэках Прыпяць – Піна – Мухавец – Буг; трэцяя праз сістэму рэк Прыпяць – Ясельда – Рось – Нёман вяла  Балтыку.
Тураскае княства, якое межавала з больш моцнай Кіескай дзяржавай, да 80-х гадо Х ст., хутчэй за сё, заставалася самастойным, а  980-я гады трапіла  залежнасць ад Кіева. Вядома, напрыклад, што кіескі князь Уладзімір Святаславіч пакіну кіраваць у Тураве свайго сына-намесніка Святаполка.
Грамадска-палітычны лад у Тураве ме свае асаблівасці. Тураскія князі паводле роднасных сувязя з кіескімі мелі права займаць кіескі трон. У такім выпадку  Тура прызначася княжацкі намеснік пасаднік. Горадам і воласцю кіравала веча; ёсць звесткі, што веча нават выбірала епіскапа. Гэта было незвычайнай з’явай, паколькі епіскапа па царконых законах павінен бы прызначаць мітрапаліт.
Аднак на развіццё Тураскага княства вельмі адмона плывала адсутнасць сваёй правячай дынастыі. Прадстанікі розных княжацкіх рода, якія займалі тураскі прастол, не дбалі пра мясцовыя інтарэсы. У выніку такой палітыкі Турашчына нават губляла землі. Так, у 1142 г. Тураскае княства страціла гарады Берасце, Драгічын, Клецк, Рагачо, а  1155 г. Мазыр.
Берасцейская зямля. Важным цэнтрам Сярэдняга Пабужжа з’яляся горад Берасце. Разам з гарадамі Кобрын, Камянец, Драгічын, Бельск, Мельнік тэрыторыя Берасцейскай зямлі яляла сабой практычна адзіную  сацыяльна-палітычных адносінах вобласць, нягледзячы на тое, што этнічны склад насельніцтва тут бы вельмі разнастайны.
Берасце адыгрывала ролю заходняга фарпоста на землях усходніх славян, і да сярэдзіны ХІІ ст. Берасцейская зямля ваходзіла  склад Тураскага княства. За магчымасць мець уплы на гэтую тэрыторыю  другой палове ХІІ ст. змагаліся кіескія і галіцка-валынскія князі і нават польскія каралі. У выніку, як і Тураскае княства, Берасцейская зямля  другой палове ХІІ ст. трапіла  залежнасць ад галіцка-валынскіх князё.
Верхняе Панямонне з’ялялася тэрыторыяй, на якой ад старажытнасці жылі балцкія плямёны яцвяга, літвы і дайновы. Каланізацыя гэтых зямель славянамі ажыццялялася пазней за іншыя тэрыторыі. Верхняе Панямонне ключала гарады Наваградак, Гародню, Вакавыск, Слонім і інш.
Як сведчаць летапісы, з канца Х ст. тэрыторыя Гарадзеншчыны трапіла  сферу палітычных інтарэса кіескіх князё: «на яцвяга» хадзілі Уладзімір Святаслававіч і Ярасла Мудры. Апошні  1044 г. заснава Наваградак.
Некаторы час Верхняе Панямонне знаходзілася  палітычным падпарадкаванні Галіцка-Валынскага княства. Аднак у першай трэці ХІІ ст. у летапісах паведамляецца аб самастойным гарадзенскім князі Усеваладку (1116–1141), які  1127 г. прыма удзел у паходзе на Полацк. Гэты факт сведчы пра тое, што Гародня жо была цэнтрам удзельнага княства. Дынастычныя шлюбы звязвалі гарадзенскіх князё з кіескімі, і яны перыядычна арганізовалі сумесныя ваенныя паходы.
У сярэдзіне ХІІІ ст. Верхняе Панямонне адыграла знакавую ролю  гісторыі Беларусі, паколькі менавіта гэтыя землі сталі тэрытарыяльным ядром новай дзяржавы, вакол якой перад пагрозай знешніх ворага пачалі аб’ядновацца аслабленыя дзельныя сходнеславянскія княствы.
Такім чынам, у перыяд ІХ – ХІ ст. развіццё беларускіх зямель характарызавалася знікненнем на іх тэрыторыі раннефеадальных княства-дзяржа, для якіх бы уласцівы прынцып арганізацыі насельніцтва не на падставе кроных сувязя, а па тэрытарыяльнай прыкмеце. Пазней працэс утварэння і развіцця дзяржа-княства змяніся феадальнай раздробленасцю (1101 – сярэдзіна ХІІІ ст.) з'явай, якая была характэрнай для сіх краін, якія развіваліся па шляху феадалізму.
5. Феадальная раздробленасць на землях Беларусі і яе наступствы. Феадальная раздробленасць – гэта працэс падзелу раннефеадальных дзяржа на дзельныя княствы. Так, пасля смерцi Усяслава  1101 г. Полацкая дзяржава была падзелена на 6 удзельных княства: Полацкае, Менскае, Вiцебскае, Лагойскае, Ізясласкае і Друцкае. Асаблівасцю феадальнай раздробленасці  Полацкім княстве было тое, што міжусобная барацьба мела не сепаратысцкі характар, а вялася за дамінаванне на дадзенай тэрыторыі.
Найбольш моцным ста Менскі дзел. Менскі князь Глеб Усяслававіч (? – 1119) праводзі актыную палітыку, накіраваную на змацненне і пашырэнне тэрыторыі княства, імкнуся аб’яднаць усе беларускія землі вакол Менска. Кіескія князі арганізавалі некалькі пахода супраць князя Глеба. Апошні бы захоплены  палон, кінуты  кіескі поруб, дзе хутка памёр.
Незалежную ад Кіева палітыку імкнуліся весці і іншыя нашчадкі Усяслава Чарадзея. У 1127 г. бы здзейснены паход паднёварускіх князё на Полацкую зямлю. За «непаслушэнства» Кіеву  1129 г. некаторыя князі Полацкай зямлі былі высланы  Візантыю. Незадаволеныя кіраваннем сталенніка Кіева палачане  1132 г. узнялі пастанне і на вечы пастанавілі вярнуць сваіх князё з Візантыі. Але не се высланыя князі вярнуліся  свае дзелы.
У барацьбу за незалежнасць ад Кіева  ХІІ ст. уключылася і Тураскае княства. У 1158 г. тураскі князь Юрый Яраславіч адмовіся падпарадковацца Кіеву. Натхнёныя княжацкім прыкладам, жыхары Турава вытрымалі дзесяцітыднёвую аблогу вялікага варожага войска, якое складалася з кіескай, галіцкай, смаленскай і луцкай дружын. Вораг адышо, і такім чынам была абаронена незалежнасць Турава і сяго княства.
Аднак у другой палове ХІІ пачатку ХІІІ ст. Тураская зямля таксама перажывала працэс феадальнага драблення. Спачатку яна была падзелена паміж сынамі Юрыя Яраславіча на Тураскае, Пінскае і Дубровіцкае княствы, пазней выдзеліліся Клецк, Берасце, Драгічын. У выніку землі былога Тураскага княства трапілі пад уплы больш моцных галіцка-валынскіх князё.
Паглыбленне феадальнай раздробленасці суправаджалася міжусобнымі войнамі. Дробныя князі таксама прагнулі самастойнасці і са сваімі землямі і дружынамі выходзілі з-пад улады кіраніко удзела.
Фактычна се краіны, якія сталі на шлях феадалізму, у сваім развіцці прайшлі тры стадыі: ад раннефеадальных дзяржа праз перыяд феадальнай раздробленасці да стварэння цэнтралізаваных дзяржа. Такім чынам, феадальная раздробленасць была заканамерным этапам эвалюцыі феадальных краін.
Сярод асноных прычын, якія абумовілі феадальную раздробленасць, можна вызначыць дзве:
1) палітычную, якая была звязана з наянасцю  раннефеадальным грамадстве васальнай залежнасці сістэмы своеасаблівых адносін паміж феадаламі. Князі ступалі паміж сабой у васалітэт, калі адзін з іх пагаджася лічыцца «сынам» другога (пры ранапраных адносінах князі называлі адзін аднаго «братамі»). Баяры з’яляліся васаламі таго князя, якому служылі і ад якога за службу атрымлівалі маёнткі. Пачынаючы з ХІ-ХІІ ст. з’явіліся асабістыя дружыны найбуйнейшых баяр з васала трэцяга зроню. Узмацненне дзельных князё прыводзіла да аслаблення цэнтральнай улады і садзейнічала распаду раннефеадальных дзяржа;
2) эканамічную, якая была абумолена панаваннем натуральнай гаспадаркі, калі се землі Беларусі мелі так званую эканамічную атаркію (незалежнасць): усё неабходнае для жыцця выраблялася і спажывалася  межах адной гаспадаркі і не было жыццёвай неабходнасці для пашырэння эканамічных сувязя паміж рэгіёнамі.
Феадальная раздробленасць мела станочыя і адмоныя вынікі. На першым этапе падзел вялікіх княства на асобныя дзелы ствара спрыяльныя мовы для росту гарадо, развіцця рамёства і культуры, удасканалення натуральнай гаспадаркі. Зразумела, што пры існавашых у той час сродках камунікацыі кіраніцтва невялікімі тэрыторыямі было больш эфектыным. Аднак перманентнае вядзенне разбуральных міжусобных война стала адмона адбівацца на гаспадарчым жыцці. Разбуралася сельская гаспадарка, заняпа шлях «з варага у грэкі», які некалькі стагоддзя прыносі трывалыя прыбыткі  скарб Полацкага княства і іншых беларускіх зямель. Да таго ж, раз’яднаныя дзелы не маглі аказаць належнага адпору знешнім захопнікам. Толькі напрыканцы ХІІ пачатку ХІІІ ст. пад пагрозай знешніх ворага на беларускіх землях сталі праяляцца тэндэнцыі да палітычнай і эканамічнай кансалідацыі.
6. Культура Беларусі  ІХ – пачатку ХІІІ ст. Культура народа у перыяд ранняга сярэднявечча  многім вызначалася рэлігійнымі яленнямі. Дахрысціянскай рэлігіяй насельніцтва на беларускіх землях было язычніцтва (паганства) вера  многіх баго. Сярод вярхоных баго у старажытных насельніка Беларусі былі: Пярун бог грому і маланкі, Вялес бог жывёлагадолі, гандлю, багацця, уладар замагільнага свету, апякун язычніцкіх святаро-вешчуно, Ярыла бог урадлівасці і вайны, Дажбог бог Сонца, Лада багіня дабрабыту і апякунка сямейнага жыцця і інш. У пантэоне баго адлюстровалася як пакланенне людзей прыродным з’явам, так і іх гаспадарчая дзейнасць.
Аднак з узнікненнем першых дзяржаных утварэння, усталяваннем княжацкай улады, развіццём рамяства і гандлю з’явілася патрэба  больш шырокіх ведах, граматнасці, трывалых сувязях з іншымі краінамі і  новым асэнсаванні чалавекам свайго жыцця. Гэта не маглі забяспечыць язычніцкія вераванні, і таму наспела неабходнасць у прыняцці новай рэлігіі, якой на землях усходніх славян стала хрысціянства.
Хрысціянства прыйшло на тэрыторыю Беларусі пасля таго, як у 988 г. муж Рагнеды кіескі князь Уладзімір ахрысці сваіх падданых. Візантыйскі варыянт хрысціянства ста дзяржанай рэлігіяй і, як сведчаць крыніцы, уводзіся  Кіескім княстве хутка, часта нават з прымяненнем сілы.
У Полацкім княстве хрысціянская вера распасюджвалася больш спакойна. У гістарычных крыніцах не згадваюцца факты насілля альбо прымусу пры вядзенні новай рэлігіі на беларускіх землях. У Полацкай зямлі існавалі свае перадумовы для прыняцця хрысціянства, да таго ж, полацкія воіны дзельнічалі  паходзе на Візантыю  907 г. і жо мелі яленне аб хрысціянстве. Існуе думка, што кіруючая эліта Полацкага княства яшчэ раней прыняла хрысціянства, якое прыйшло на гэтую тэрыторыю праз Скандынавію.
Але больш упэнена можна сцвярджаць, што хрысціянства  Полацку было прынята прадстанікамі вышэйшай знаці след за афіцыйным увядзеннем яго  Кіеве. Ізясла, сын Уладзіміра і Рагнеды, хутка пасля прыняцця новай веры ста княжыць у Полацку. Аб яго клопаце па распасюджванню тут хрысціянства скосна сведчыць характарыстыка, дадзеная Ізяславу  Цвярскім летапісе, дзе сказана, што ён «прилежаще прочитанию божественных писаний», гэта значыць, бы вельмі набожны. Княгіня Рагнеда таксама шчыра прыняла новую веру, пашырала яе сярод сваіх суродзіча-крывічо павольна, абдумана, высвятляючы сутнасць Хрыстовай навукі. Дзякуючы Рагнедзе з Полацка хрысціянства распасюдзілася на сю Полаччыну, Смаленшчыну і іншыя крывіцкія землі. Апошнія гады свайго жыцця Рагнеда правяла  манастыры пад імем чарніцы Анастасіі.
Пасля прыняцця хрысціянства  буйных княствах пачалі стварацца епархіі. Так, у 992 г. узнікла епархія  Полацку, а  1005 г. у Тураве.
Усталяванне хрысціянства адбывалася адначасова з існаваннем паганства, таму працэс хрысціянізацыі расцягнуся на стагоддзі. Трывалымі аказаліся шмат якія язычніцкія традыцыі, як, напрыклад, шанаванне памерлых продка («дзяды») ці святкаванне Купалля. Хрысціянская царква так і не змагла іх пераадолець, таму многія язычніцкія звычаі не зніклі, а сталі арганічнай часткай хрысціянскай культуры на тэрыторыі Беларусі. У выніку тут усталявася так званы сінкрэтызм – арганічнае заемаперапляценне старажытных паганскіх уялення з хрысціянскімі.
Вынікі прыняцця хрысціянства былі вельмі значнымі. Распасюджанне новай веры садзейнічала развіццю на землях Беларусі пісьменнасці і адукацыі. Пры царквах і манастырах перапісваліся кнігі і адкрываліся школы. У беларускіх гарадах вялося летапісанне. Вялікую навуковую каштонасць маюць знойдзеныя  Віцебску і Мсціслалі берасцяныя граматы-лісты, змест якіх сведчыць пра тое, што граматай у той час валодалі не толькі прадстанікі духавенства і знаці, але і простыя гараджане.
На беларускіх землях разгарнулася мураванае дойлідства. Саборы, царквы і манастыры сталі самымі велічнымі і прыгожымі будынкамі таго часу. Так, маючы шырокія сувязі з Візантыяй і Заходняй Еропай, Полацк развівася як буйны культурны цэнтр з уласнай архітэктурнай школай. У 50-я гады ХІ ст. у Полацку бы пабудаваны грандыёзны Сафійскі сабор. Ён ме сем купало, а  сярэдзіне бы аздоблены фрэскамі. Сярод помніка старажытнага мураванага дойлідства можна назваць Спаскую царкву  Полацку, Ніжнюю і Барысаглебскую (Каложскую) царквы  Гродне (другая палова ХІІ ст.). Вядомым помнікам абарончага дойлідства канца ХІІІ ст. з’яляецца Камянецкая (Белая) вежа. Яна была пабудавана дойлідам Алексам па загаду валынскага князя Уладзіміра Васількавіча як парубежны апорны фарпост і мела шмат агульнага з ерапейскімі вежамі тыпу «данжон».
Хрысціянства прынесла на беларускія землі не толькі пісьменнасць, адукацыю і мастацтва, але і змены  норавах. Хрысціянская вера звышала чалавека над прыродай, вучыла рабіць дабро і цярпліва пераносіць пакуты зямнога жыцця. Але разам з тым нават у самых складаных жыццёвых сітуацыях у чалавека заставалася надзея на дапамогу Бога. Хрысціянскія запаведзі не забі, не падмані, не крадзі, шануй бацьку і маці і разам з тым знікненне ласцівых для язычніцтва ахвярапрынашэння і кронай помсты садзейнічалі прагрэсінаму развіццю грамадства.
Ефрасіння Полацкая. Найбольшае праяленне новай культуры знайшло сваё адлюстраванне  дзейнасці Ефрасінні Полацкай (каля 1120 – 1173). Яна была нучкай Усяслава Чарадзея і  свецкім жыцці мела імя Прадслава. Ад замужаства маладая дзячына збегла  манастыр, пастрыглася  манашкі і атрымала новае імя Ефрасіння. Яна заснавала  Полацку жаночы і мужчынскі манастыры, займалася перапісваннем багаслоскіх кніг, адкрыла школу, бібліятэку. Па яе замове  1161 г. майстар Лазар Богша ствары шэдэр старажытнабеларускага эмальернага мастацтва крыж Ефрасінні Полацкай, які знік падчас другой сусветнай вайны.
Ефрасіння Полацкая напрыканцы свайго жыцця здзейсніла падарожжа да «Гасподняй дамавіны»  Палесціну, дзе і памерла 23 мая 1173 г. Пазней яна была кананізавана правасланай царквой і каталіцкім касцёлам і ключана  лік святых беларускай зямлі.
Кірыла Тураскі. Вялікі клад у развіццё старажытнабеларускай культуры нёс пісьменнік і прамоца, выдатны сын Тураскай зямлі Кірыла Тураскі (каля 1130 – 1182). Найбольшую вядомасць яму прынеслі яго «словы», прысвечаныя розным біблейскім сюжэтам, якімі ён імкнуся схіліць да хрысціянскай веры як мага больш людзей. У 1158 г. ён бы прызначаны Тураскім епіскапам. Словы і прытчы Кірылы Тураскага карысталіся сярод насельніцтва шырокай папулярнасцю, за што яго яшчэ пры жыцці іменавалі Златавустам.
Прыняцце хрысціянства, безумона, было станочай з’явай, якая паплывала на змены маральных каштонасця усходніх славян, пашырыла іх эканамічныя і палітычныя зносіны з іншымі краінамі, спрыяла развіццю культуры, літаратуры, мастацтва. Хрысціянская вера выпрацовала і прыкметна змацняла  беларуса мяккасардэчнасць, міласэрнасць, гуманнасць.
Такім чынам, культура беларускіх зямель у перыяд ранняга сярэднявечча вылучалася высокім узронем развіцця. Вызначальную ролю, безумона, адыгралі прыняцце хрысціянства і распасюджанне пісьменнасці. Аднак наянасць моцных язычніцкіх традыцый надавала адметнасць культурным працэсам на землях усходніх славян.
АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ І ПАНЯЦЦІ

Веча (ад стараславянскага вет – рада) – народны сход, орган дзяржанай улады (разам з князем) у асобных княствах.
Волакі – назва месца найбольшага збліжэння дзвюх суседніх судаходных рэк, па якому караблі перацягвалі (валаклі) з адной рэчкі  другую або перавозілі грузы.
Даніна – натуральны аброк. На землях усходніх славян вядомы з ІХ ст. як асноны падатак насельніцтва на карысць дзяржавы, а таксама як падатак з заваяваных народа.
Натуральная гаспадарка ( тып гаспадаркі, пры якой усё, што выраблялася, спажывалася  межах гэтай жа гаспадаркі.
Палюддзе («хадзіць па людзях») – штогадовы аб’езд князем з дружынай падуладных тэрыторый з мэтай збору даніны.
Паншчына ( апрацока сялянамі зямлі феадала ласным інвентаром і цяглавай жывёлай.
Сінкрэтызм – арганічнае заемаперапляценне старажытных паганскіх уялення з хрысціянскімі.
Феадальная раздробленасць – працэс дзялення раннефеадальных дзяржа на дзельныя княствы.
Чынш ( грашовая рэнта.
ХРАНАЛОГІЯ ПАДЗЕЙ

859 г. – першае памінанне  «Аповесці мінулых гадо» пра крывічо.
862 г. – першае памінанне  «Аповесці мінулых гадо» пра Полацк.
980 г. – згадка  летапісе пра полацкага князя Рагвалода і Рагнеду.
980 г. – першае памінанне пра Тура.
988 г. – пачатак прыняцця хрысціянства на сходнеславянскіх землях.
992 г. – узнікненне епархіі  Полацку.
1005 г. – узнікненне епархіі  Тураве.
1067 г. – бітва на Нямізе і першае памінанне  летапісе пра Менск.
1101 г. – пачатак феадальнай раздробленасці на беларускіх землях.


КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ
1. Вызначце характэрныя рысы феадалізму і назавіце асноныя віды феадальнай рэнты.
2. Дакажыце, што Полацкае княства з’ялялася дзяржавай.
3. Вызначце асноныя напрамкі знешняга гандлю беларускіх зямель у ІХ – ХІІІ ст.
4. Дакажыце, што на першым этапе феадальная раздробленасць спрыяла развіццю гаспадаркі асобных земля і росту гарадо, а затым стала тормазам на шляху эканамічнага развіцця.
5. Вызначце плы хрысціянства на развіццё культуры беларускіх зямель.

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ
1. Шлях «з варага у грэкі» – асноная гандлёвая артэрыя Полацкага княства.
2. Гандаль і грашовае абарачэнне на беларускіх землях у перыяд ранняга феадалізма.
3. Хрысціянская культура на землях Беларусі  перыяд ранняга сярэднявечча.

ЛІТАРАТУРА

Алексеев Л.В. Полоцкая земля в ІХ–ХІІІ вв. – М., 1966.
Арло У.А. Таямніцы полацкай гісторыі. – Мінск: Беларусь, 1994.
Галубовіч В.І. Эканамічны стан, побыт і гандаль Старажытнай Беларусі (ІХ – ХІІІ стст.). – Мінск: Экаперспектыва, 1997.
Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад пачатковага засялення да сярэдзіны ХІІІ ст. – Мінск: Экаперспектыва, 2000.
Гісторыя сялянства Беларусі: У 3 т. Т. 1. Гісторыя сялянства Беларусі ад старажытнасці да 1861 г. – Мінск: Беларуская навука, 1997.
Зверуго Я.Г. Верхнее Понеманье в ІХ – ХІІІ в. – Минск., 1989.
Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. – Мінск: Экаперспектыва, 1997.
Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 2001.
Штыха Г.В. Шматукладнае грамадства ІХ – ХІ стст. і пытанні перыядызацыі раннесярэдневяковай гісторыі Беларусі // Актуальныя пытанні гісторыі Беларусі ад старажытных часо да нашых дзён. – Мінск: Выд-ва БДУ, 1992.
Штыхов Г.В., Лысенка П.Ф. Древнейшие города Белоруссии. – Минск.: Наука и техника, 1966.
Штыха Г.В. Старажытныя дзяржавы на тэрыторыі Беларусі. – Мінск, 1999.





Тэма 3. Вялікае княства Літоскае (другая палова ХІІІ – першая палова ХVІ ст.)

1. Прычыны тварэння Вялікага княства Літоскага.
2. Цэнтралізатарская палітыка вялікіх князё.
3. Дзяржаны лад і органы кіравання  ВКЛ. Судовая сістэма.
4. Сацыяльная структура грамадства ВКЛ.
5. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ.
6. Гарады Беларусі  ХІV–ХVІ ст.

1. Прычыны тварэння Вялікага княства Літоскага. У пачатку ХІІІ ст. дзяржаватваральныя працэсы на землях Беларусі перамясціліся з Полацка на тэрыторыю Наваградскай зямлі. Аб’яднанне вакол яго самастойных удзельных княства паклала пачатак з’яленню новай дзяржавы Вялікага княства Літоскага (ВКЛ).
Сярод асноных прычын, якія знаходзіліся  аснове працэса тварэння адзінай цэнтралізаванай дзяржавы, можна вылучыць наступныя:
1) унутрыпалітычную: феадальная раздробленасць, якая панавала  Полацкім княстве з пачатку ХІІ ст., і працяглыя міжусобныя войны паступова прывялі да негатыных наступства у гаспадарчым і палітычным жыцці. У канцы ХІІ ст. на сходнеславянскіх землях рэзка зменшылася эканамічнае значэнне гандлёвага шляху «з варага у грэкі». Гандаль паміж краінамі Балтыйскага і Міжземнага мора ста ажыццяляцца вакол Еропы, што атрымлівалася хутчэй і танней, чым з выкарыстаннем шляху «з варага у грэкі» з яго маруднай і складанай працэдурай волака. Разам з тым рост гарадо, развіццё рамёства, удасканаленне сельскай гаспадаркі і паглыбленне грамадскага падзелу працы патрабавалі нутрыпалітычнай стабільнасці і тэрытарыяльнай кансалідацыі.
У перыяд феадальнай раздробленасці паглыбілася сацыяльная дыферэнцыяцыя грамадства, абвастрыліся супярэчнасці як паміж саслоямі, так і сярод феадала у барацьбе за панаванне. Усё гэта сведчыла пра неабходнасць усталявання моцнай улады, якая магла б заканадача абмежаваць разбуральныя працэсы, аб’яднаць усе сілы грамадства для мацавання дзяржавы;
2) знешнепалітычную: разрозненыя і аслабленыя беларускія землі з пачатку ХІІІ ст. сталі аб’ектам нападу знешніх ворага, асабліва мангола-татара і крыжако.
Мангола-татарскія орды пад кіраніцтвам Чынгісхана з’явіліся ва Усходняй Еропе вясной 1223 г. (з 1237 г. іх узначальва хан Батый). За няпоныя два дзесяцігоддзі яны падпарадкавалі сабе сходнерускія княствы, над якімі больш чым на дзвесце гадо было сталявана мангола-татарскае ярмо, Галіцка-Валынскую зямлю, а  1240 г. разбурылі Кіе. З 1240 г. мангола-татары пачалі перыядычна здзяйсняць набегі на паднёвыя землі Беларусі. Яны праследавалі эканамічную мэту – захоп багацця: палонных, золата, збожжа, футра і інш. Мангола-татары былі качэнікамі і ніколі не жылі на падпарадкаваных тэрыторыях.
Іншая справа была з крыжакамі-рыцарамі з Заходняй Еропы, якія кіраваліся  сваёй дзейнасці хрысціянскімі ідэямі прапаведніцтва. У 1186 г. адзін з першых нямецкіх місіянера на сходнеславянскіх землях манах Мейнард звярнуся да полацкага князя Уладзіміра з просьбай дазволіць хрысціць падкантрольныя Полацку плямёны ліва і латгала. У 1201 г. місіянеры заснавалі  вусці Заходняй Дзвіны крэпасць Рыгу і тым самым зачынілі Полацку выхад у Балтыйскае мора.
Услед за крыжам місіянера ішо меч заваёніка, і  1202 г. бы заснаваны Ордэн мечаносца (Лівонскі ордэн), а  1228 г. – Тэтонскі ордэн. Крыжацкія Ордэны былі добра арганізаванымі ваеннымі структурамі. Іх афіцыйнай задачай была абвешчана абарона заснаванага на землях балта Каталіцкага касцёла і пашырэнне хрысціянства, але сапраднай мэтай рыцара была палітычная – захоп і падпарадкаванне новых зямель. Галонымі даходамі Ордэна была даніна з мясцовага насельніцтва, таму нямецкія рыцары імкнуліся замацавацца на захопленых тэрыторыях.
Першым цяжар барацьбы з крыжакамі прыняло на сябе Полацкае княства. На пачатку ХІІІ ст. Полацк вымушаны бы саступіць ім дзве асноныя крэпасці на Заходняй Дзвіне Кукейнос (1208 г.) і Герцыке (1209 г.) і тым самым аслабі свае пазіцыі  Падзвінні.
Такім чынам, у сярэдзіне ХІІІ ст. перад беларускімі землямі востра пастала праблема захавання самастойнасці і неабходнасці арганізацыі дзейснага адпору знешнім ворагам. Ажыццявіць гэта ва мовах феадальнай раздробленасці было немагчыма, і таму сярод кіраніко удзельных княства і зямель усё большую прывабнасць пачала набываць ідэя аб’яднання. Перавага палітычных прычын над эканамічнымі адрознівала працэс аб’яднання на беларускіх землях ад аналагічных працэса у Заходняй Еропе.
У гэтых умовах палітычны цэнтр беларускіх зямель перамяшчаецца з Полацка  Наваградак, на той час самы значны горад Панямоння.
У ХІІ-ХІІІ ст. адбыся хуткі эканамічны росквіт Наваградка. Асновай эканамічнай магутнасці Наваградчыны сталі развітое земляробства і рамяство, а таксама актыны гандаль. Па Нёману наваградскія купцы траплялі  Балтыйскае мора і далей у гарады Паночнай і Заходняй Еропы. Праз развітую сістэму волака можна было трапіць у Днепр і Заходнюю Дзвіну, а адтуль адпаведна  Чорнае і Балтыйскае моры. Пра шырокія гандлёвыя сувязі Наваградскай зямлі сведчаць знаходкі на яе тэрыторыі скарба з арабскімі, візантыйскімі і заходнеерапейскімі манетамі.
Узвышэнне Наваградка  значнай ступені было абумолена геапалітычным становішчам ён размяшчася  пэнай адлегласці ад асноных маршрута крыжацкіх захопа і мангола-татарскіх набега. Гэта спрыяла прытоку на Наваградчыну славянскага насельніцтва з больш небяспечных тэрыторый і, як следства, узнікненню і мацаванню гарадо (Слоніма, Вакавыска, Свіслачы, Зэльвы і інш.).
Такім чынам, у сярэдзіне ХІІІ ст. Наваградскае княства мела высокі эканамічна-культурны патэнцыял, што, несумненна, уплывала на павелічэнне палітычнай вагі княства сярод суседніх усходнеславянскіх і балцкіх зямель, якія мелі трывалыя ваенна-палітычныя і эканамічныя сувязі з крывічамі. Таму не выпадкова, што ідэя неабходнасці аб’яднання выспела менавіта сярод наваградскай знаці і атрымала падтрымку купцо і рамесніка. Так Наваградак ста цэнтрам новага дзяржаватваральнага працэсу, у выніку якога з’явілася адна з самых буйных дзяржа тагачаснай Еропы Вялікае княства Літоскае.
Праблема тварэння ВКЛ канчаткова не вырашана  гістарыяграфіі, аб чым сведчыць наянасць многіх канцэпцый. Іх узнікненне было звязана з рознай палітычнай кан’юнктурай і недакладнай лакалізацыяй Літвы летапіснай. Тэрмін «Літва» першыню памінаецца  пісьмовых крыніцах пад 1009 г. Большасць беларускіх даследчыка лічаць, што Літва летапісная знаходзілася на балцка-славянскім памежжы і займала тэрыторыю паночнага захаду сучаснай Беларусі і паднёвага сходу сучаснай Літвы.
Утварэнне ВКЛ як моцнай цэнтралізаванай дзяржавы было заканамерным этапам у развіцці не толькі сходнеславянскіх, але і балцкіх зямель, гэта бы жыццёва неабходны сімбіёз для двух бако. ВКЛ узнікла і развівалася на шырокай тэрытарыяльна-этнічнай аснове і стала калыскай утварэння многіх народа.
Важны клад у станаленне дзяржавы зрабі літоскі князь (з Літвы летапіснай) Міндог. У 1235 г. упершыню  летапісах упамінаецца «Літва Міндога». У літоскай гістарыяграфіі прапагандуецца канфрантацыйная версія пачатковага перыяду ВКЛ, якая сцвярджае, што Наваградская зямля была захоплена Міндогам. Але даследаванні беларускіх вучоных сведчаць, што, верагодна, наваградская знаць для здзяйснення сваіх кансалідацыйных плана спецыяльна запрасіла Міндога на наваградскі трон, ведаючы здольнасці гэтага князя і жадаючы выкарыстаць яго  сваіх палітычных мэтах. На карысць гэтай версіі гаворыць факт прыняцця Міндогам у 1246 г. правасланай веры як неабходнай умовы абрання на пасаду наваградскага князя. Традыцыя запрашэння на княжанне магутных правадыро з дружынамі была вядома на землях усходніх славян значна раней (Рурык, Рагвалод).
Міндог хутка аб’ядна вакол Наваградскай зямлі тэрыторыю Верхняга Панямоння, і першапачаткова гэтая дзяржава называлася па-рознаму: «Літва», «Літоскае княства», «княства Літоскае і Наваградскае» ці нават «Вялікае княства Наваградскае».
Становішча маладой дзяржавы было вельмі хісткім і небяспечным у суседстве з больш моцным Галіцка-Валынскім княствам. Так, паднёвыя князі  1252 г. арганізавалі кааліцыю і спустошылі Наваградскую зямлю. Яны імкнуліся спыніць тут працэс дзяржаватварэння. Каб адстаяць сваю незалежнасць у барацьбе з гэтым ворагам, Міндог вымушаны бы заключыць саюз з Лівонскім ордэнам, пагадзіся прыняць каталіцтва і  1252 г. (паводле іншых звестак, у 1253 г.) каранавася  Наваградку. Актам каранацыі Міндог хаце дабіцца міжнароднага прызнання ВКЛ.
Такім чынам, новае дзяржанае тварэнне, якое стала магчымым дзякуючы ваенна-палітычнаму саюзу славянскага горада Наваградка з балцкім кунігасам (князем) Міндогам, перамагло  барацьбе з галіцка-валынскімі князямі. Падначаленне невялікіх княства Верхняга Панямоння адзінай уладзе спыніла працэс феадальнай раздробленасці і садзейнічала інтэграцыі жыхаро розных княства Беларусі  рамках адзінай дзяржавы.
Стабільнасць і магутнасць новай дзяржавы дасягаліся не толькі выгадным геапалітычным становішчам, а таксама дыпламатыяй, сілай і крывёю. Пачатковы перыяд утварэння ВКЛ характарызавася жорсткай барацьбой за ладу. Так, шляхам забойства з гістарычнай арэны  1263 г. бы выдалены Міндог. Расправішыся са змошчыкамі і забойцамі бацькі, сваю ладу  Наваградку сталява сын Міндога Войшалк (1264
·1267). Ён заключы саюз з галіцка-валынскімі князямі і, зыходзячы з палітычных інтарэса, у 1267 г. перада уладу свайму сваяку галіцкаму князю Шварну (1267
·1270). Але сам ён у гэтым жа годзе бы забіты па загаду галіцка-валынскага князя Льва Данілавіча.
Пасля смерці Шварна ладу  ВКЛ атрыма Трайдэн (Трайдзень) (1270
·1282). Падчас яго кіравання значна пашырыся знешнепалітычны плы Княства. Трайдэн разарва саюз Літвы з галіцка-валынскімі князямі, супрацьдзейніча ваенным паходам татар на землі ВКЛ, да прытулак уцекачам ад крыжацкай агрэсіі з Прусіі. Такім чынам, Трайдэну далося стабілізаваць унутрыпалітычную сітуацыю  Княстве і на некаторы час прыпыніць пасягненні ворага на незалежнасць ВКЛ.
2. Цэнтралізатарская палітыка вялікіх князё. Вялікую ролю ва мацаванні ВКЛ адыграла цэнтралізатарская палітыка вялікіх князё Віценя (1295–1316), Гедыміна (1316–1341) і Альгерда (1345–1377).
Віцень змагася за нутранае адзінства Вялікага Княства. Пра яго палітыку  летапісах гаворыцца: «Зямлі прыбаві да княства многа, аж да Буга». Пры ім у 1307 г. да ВКЛ было далучана Полацкае княства, а  1315 г. Берасцейская зямля. Ён вё актыную знешнюю палітыку: выступа супраць паляка, змагася з крыжакамі.
З часо Віценя (1296) бярэ пачатак і гістарычны герб Беларусі Пагоня: «Измысли себе герб и всему княжеству печать: рыцер збройны на коне з мечем, иже ныне наричут погоня». Пагоня стала гербам дынастыі вялікіх князё літоскіх і дзяржаным гербам ВКЛ. Лёс Віценя, як і многіх іншых князё ВКЛ, бы трагічны. Прада, паводле летапісных звестак, загіну ён не ад рук палітычных суперніка, а ад удару маланкі.
Такім чынам, сярэдзіна ХІІІ – пачатак ХІV ст. былі часам станалення і мацавання ВКЛ. Пры Віцені гэты працэс ста незваротны. З пачатку ХVІ ст. адбывася імклівы рост ВКЛ у геаграфічнай і палітычнай прасторы Еропы. Вялікую ролю  гэтым адыгра Гедымін.
Гедымін. У час княжання Гедыміна  складзе ВКЛ былі аб’яднаны беларускія землі да Дняпра. Аднак у гэты перыяд неаднойчы спустошаны  другой палове ХІІІ – пачатку ХІV ст. галіцка-валынскімі князямі і крыжакамі, Наваградак прыйшо у заняпад. Таму Гедымін вырашы перанесці сталіцу з Наваградка  Вільню, што і было зроблена  1323 г. Ёсць сведчанні, што Вільня была заснавана крывічамі, з 1070-х г. з’ялялася цэнтрам Віленскага дзела Полацкага княства і да пачатку ХІV ст. стала значным палітыка-эканамічным цэнтрам.
Знешняя палітыка Гедыміна мела два асноныя накірункі: пашырэнне межа Вялікага Княства і барацьба з крыжацкай агрэсіяй. У адпаведнасці з першай задачай, Гедымін шляхам дынастычнага саюза далучы да ВКЛ у 1320 г. Віцебскае княства, у 1326 г. – Менск, а пазней – Тура і Пінск.
Разам з тым з мэтай умацавання дзяржавы і больш паспяховай барацьбы супраць крыжако ён у 1325 г. заключы саюз з польскім каралём Уладзіславам І і загада распачаць буданіцтва магутных умацавання у ВКЛ – замка па лініі Трокі – Вільня – Меднікі – Крэва – Ліда – Наваградак.
Вялікую ролю  барацьбе з крыжакамі адыгра знакаміты палкаводзец Давыд Гарадзенскі (1283–1326). Аб павазе да яго з боку вялікага князя гаворыць той факт, што Гедымін адда яму  жонкі сваю дачку Біруту. Давыд Гарадзенскі бы паплечнікам Гедыміна, яны неаднаразова разам выступалі супраць крыжако і нават арганізавалі паход войска ВКЛ на крыжацкую крэпасць Брандэнбург (1326 г.). Падчас гэтага паходу Давыд Гарадзенскі бы па-здрадніцку забіты падкупленым немцамі мазавецкім рыцарам і, па паданню, бы пахаваны каля Каложскай царквы  Гародне. Сам Гедымін таксама загіну пры аблозе нямецкай крэпасці Баербург у 1341 г.
Роля Гедыміна ва мацаванні ВКЛ вельмі вялікая: ён не толькі здоле абараніць дзяржаву ад ворага, але і запраша рамесніка, гандляро, адукаваных людзей з ерапейскіх краін на сталае месцажыхарства  ВКЛ, што  значнай ступені садзейнічала гаспадарчаму і культурнаму росквіту краіны.
Шляхі ключэння беларускіх зямель у склад ВКЛ. Пашырэнне тэрыторыі ВКЛ ажыццялялася рознымі шляхамі. Найбольш значным бы добраахвотна-дагаворны шлях, які дава тэрыторыям пэную атаномнасць пры ваходжанні  склад новай дзяржавы. Далучэнне да больш моцнага Наваградка і мацаванне дзяржанай улады гарантавала надзейную абарону ад ворага і стварала мовы для стабільнага развіцця сельскай гаспадаркі і рамёства. Аснонымі рысамі атаномнасці былі наступныя:
намеснікі і ваяводы прызначаліся толькі са згоды мясцовага насельніцтва;
існавала мясцовая судовая сістэма;
на пасады мясцовага кіравання магло быць прызначана толькі мясцовае баярства.
На такіх умовах у 1307 г. у склад ВКЛ увайшла Полацкая зямля, а  1320 г.
· Віцебскае княства.
Віцебск бы далучаны да ВКЛ на падставе шлюбных сувязя. Віцебскі князь Ярасла Васількавіч у 1318 г. выда сваю дачку замуж за сына Гедыміна Альгерда. Пасля смерці Яраслава князем у Віцебску ста Альгерд і Віцебскае княства вайшло  склад ВКЛ.
Яшчэ адным шляхам пашырэння тэрыторыі ВКЛ бы ваенна-палітычны. Напрыклад, у жорсткай барацьбе з галіцка-валынскімі князямі  першай чвэрці ХІV ст. пад уладу князё ВКЛ трапіла Берасцейская зямля.
Феадальныя княствы-дзяржавы, якія існавалі на тэрыторыі Беларусі, з развітой эканомікай, сістэмай улады, культурай уносілі свае багатыя традыцыі  новую дзяржаву. Усе народы, якія прымалі дзел у палітычным, эканамічным і культурным буданіцтве Вялікага княства Літоскага, а найперш беларускі і літоскі, з’яляюцца гістарычнымі спадкаемцамі гэтай дзяржавы.
Паколькі на сходнеславянскія землі, у тым ліку і беларускія, пісьменнасць прыйшла разам з хрысціянствам у канцы Х ст. (у адрозненне ад большасці літоца, якія да 1386 г. заставаліся язычнікамі і пісьменнасці не мелі), старабеларуская мова выконвала ролю дзяржанай мовы  ВКЛ. На ёй складаліся дакументы вялікакняжацкай канцылярыі, судовыя справы і іншыя афіцыйныя дакументы. Таму з улікам гэтага, ёсць усе падставы пры вызначэнні дзяржанасці ВКЛ ужываць тэрмін «Беларуска-Літоскае гаспадарства».
Альгерд. Сваім пераемнікам Гедымін прызначы аднаго з малодшых сыно Януція, які  1345 г. страці вярхоную ладу  выніку змовы сваіх брато Альгерда і Кейстута. Хаця вялікім князем бы абвешчаны Альгерд, па сутнасці  краіне склалася двоеладдзе. Альгерд кірава усходняй часткай Княства з цэнтрам у Вільні і забяспечва бяспеку краіны з усходу. Пад кіраніцтвам Кейстута знаходзілася заходняя частка ВКЛ з рэзідэнцыяй у Троках, і, адпаведна, на яго складвася абавязак барацьбы з крыжакамі. Браты працягвалі справу Гедыміна, павялічылі тэрыторыю дзяржавы  два разы пераважна за кошт далучэння да Княства славянскіх зямель: Валыні (1352), Браншчыны (1355) і Смаленшчыны (1357). Пасля перамогі войска Альгерда над татарамі  бітве на рацэ Сінія Воды (1362) да ВКЛ былі далучаны Кіешчына і Падолле, а таксама Чарнігаска-Северская зямля. Пры Альгердзе завяршылася аб’яднанне  складзе ВКЛ беларускіх зямель.
Такім чынам, дамінуючым у дзяржаве ста усходнеславянскі элемент
· 9/10 тэрыторыі і 4/5 насельніцтва былі «рускімі». «Рускімі»  той час называліся сходнеславянскія землі ВКЛ (сённяшнія беларускія, украінскія, часткова рускія), а іх насельніцтва
· «руссю», «русінамі». Суседнюю Маскоскую дзяржаву называлі Масковіяй, а яе жыхаро
· «маскалямі», або «маскавітамі».
Як ужо адзначалася, паднёва-сходні накірунак бы галоным у знешняй палітыцы Альгерда, і менавіта  час яго кіравання найбольш выразна праявіліся супярэчнасці  адносінах з усходнім суседам Маскоскім княствам. Першыя супярэчнасці зніклі на рэлігійнай глебе яшчэ пры Гедыміне, калі  1317 г. была абвешчана Літоская мітраполія з цэнтрам у Наваградку.
Пасля смерці сваёй жонкі, віцебскай князёны Марыі Ярасланы, вялікі князь Альгерд ажаніся з дачкой цвярскога князя Ульянай, а паколькі Цвер і Масква  той час вялі барацьбу за першынство  аб’яднанні сходнерускіх зямель, то, натуральна, Альгерд дапамага свайму цесцю  гэтай барацьбе. У 1368, 1370 і 1372 гадах ён здзейсні тры знакамітыя паходы на Маскву. Падчас першага паходу Альгерд з часткай сваіх рыцара і знаці еха на тэрыторыю Маскоскага замака са словамі: «Княжа вялікі маскоскі, памятай, што дзіда літоская стаяла пад Масквою». Маскоская дзяржава тады не мела значнай ваеннай сілы, і справы былі вырашаны мірным шляхам. Усходняя мяжа ВКЛ была сталявана каля Каломны і Мажайска.
Але гэта бы толькі пачатак супрацьстаяння. На працягу наступных дзесяцігоддзя Вільня і Масква вялі палітыку «збірання сіх рускіх правасланых зямель». Сутыкненне паміж ВКЛ і Маскоскім княствам было непазбежным, паколькі абодва бакі прэтэндавалі на адны і тыя ж тэрыторыі, населеныя правасланымі жыхарамі.
Ягайла. Пасля смерці Альгерда  ВКЛ пачалася дынастычная барацьба, прычынай якой стала прызначэнне Альгердам сваім спадкаемцам на вялікакняжацкім прастоле не старэйшага сына ад першай жонкі
· Андрэя Полацкага, а сына ад другой жонкі
· Ягайлы. З гэтым не пагадзіся Кейстут, які ме вялікі атарытэт у Княстве. Па загаду Ягайлы  1382 г. Кейстут бы забіты, і да барацьбы за трон ВКЛ далучыся яго сын і стрыечны брат Ягайлы Вітат. Барацьба скончылася перамогай Ягайлы, а Вітат атрыма ва ладанне Берасце і Гародню і згадзіся на мір.
Вялікае Княства па-ранейшаму знаходзілася перад пагрозай крыжацкай агрэсіі, і для стрымання захопніцкіх памкнення ворага ішо актыны пошук саюзніка. Найлепшым спосабам было заключэнне выгаднага шлюбу. На гэтым шляху  Ягайлы было два варыянты: або ажаніцца з польскай каралевай Ядзвігай, або з дачкой Дзмітрыя Данскога. Перспектыва парадніцца з маскоскім князем выглядала зусім нядрэннай, асабліва пасля перамогі Дзмітрыя Данскога на Куліковым полі (1380). Аднак Масква запатрабавала, каб Ягайла прызна сябе васалам («малодшым братам») Дзмітрыя Данскога, а таксама ахрысці у праваслае сю Літву. Гэта не ваходзіла  планы Ягайлы, ён адмовіся ад ідэі саюза з Масквой і пача перамовы з польскімі пасламі.
У 80-я гады ХІV ст. унія Вялікага Княства і Кароны адпавядала інтарэсам абедзвюх дзяржа, паколькі дазволіла б аб’яднаць сілы для барацьбы з самым галоным агульным ворагам Тэтонскім ордэнам. У гэтым саюзе бы зацікалены і каталіцкі касцёл, які атрыма бы магчымасць мірным шляхам ахрысціць па лацінскаму зору жамойта
· апошні язычніцкі народ у Еропе.
Крэская унія. 14 жніня 1385 г. была заключана Крэская унія, згодна з якой Ягайла атрыма права зяць шлюб з польскай каралевай Ядзвігай, але для гэтага павінен бы выканаць шэраг умо:
перайсці  каталіцтва;
ахрысціць паводле каталіцкага абраду сіх язычніка-літоца;
стварыць унію (саюз) Вялікага Княства і Кароны.
Крэская унія была дынастычна-персанальнай, калі дзве дзяржавы аб’ядноваліся праз асобу манарха, у дадзеным выпадку Ягайлы. Потым па праву пераемнасці значаліць краіну павінен бы яго прамы нашчадак ад шлюбу з Ядзвігай. Асноныя пытанні, якія тычыліся двух бако, вырашаліся сумесна, але пры гэтым кожная дзяржава заховала асобныя органы лады, войска і скарб.
Ягайла прыня каталіцтва і ста каралём Польшчы Уладзіславам ІІ. У 1387 г. ён выда прывілей, паводле якога феадалы ВКЛ каталіцкага веравызнання атрымлівалі неабмежаваныя правы па распараджэнню сваімі землямі і вызваляліся ад шэрагу дзяржаных павіннасцей. На правасланую знаць ВКЛ, якая колькасна значна пераважала католіка, дзеянне гэтага прывілея не распасюджвалася. Натуральна, што гэта выклікала незадаволенасць правасланых феадала, якія бачылі ва чынках караля не толькі наступленне на свае правы, але і пэную пагрозу незалежнасці ВКЛ. Таму  асяроддзі правасланай (беларускай, украінскай, рускай) знаці ВКЛ пачалі распасюджвацца сепаратысцкія настроі, якія  1389 г. перараслі  адкрытую зброеную барацьбу супраць Ягайлы. Узначалі гэтае змаганне Вітат.
Вітат. Трохгадовае супрацьстаянне Вітата з Ягайлам скончылася падпісаннем у 1392 г. Востраскага пагаднення (ад маёнтка Вострава пад Лідай). Згодна з гэтай дамовай, Ягайла прызна Вітата вялікім князем ВКЛ, хоць намінальна яшчэ захова свой вярхоны сюзерэнітэт. Такім чынам, з падпісаннем Востраскага пагаднення унія Кароны і Вялікага Княства стала саюзам дзвюх ранапраных дзяржа.
На пасадзе вялікага князя Вітат заняся мацаваннем улады і цэнтралізацыяй краіны, ператвараючы яе  магутную ерапейскую дзяржаву. Летапісы слушна называлі яго Вітатам Вялікім. Пры ім ВКЛ дасягнула найбольшай магутнасці і тэрытарыяльных памера, стала самай буйной дзяржавай у Еропе «ад мора да мора» (ад Балтыкі да Чорнага мора).
Для ажыццялення сваіх плана ён у якасці саюзніка вырашы выкарыстаць татарскага хана Тахтамыша, які цёк з Залатой Арды і са згоды вялікага князя пасяліся  ВКЛ, пад Лідай. Да таго ж, у 1398 г. Вітат заключы новы саюз з Тэтонскім ордэнам.
Але грандыёзныя намеры вялікага князя значна паменшыліся пасля разгрому арміі ВКЛ татарскім войскам пад кіраніцтвам хана Цімура і Едзігея на рацэ Ворскле  1399 г. Пасля гэтай трагедыі становішча ВКЛ увогуле і лада Вітата  прыватнасці значна пахіснуліся. Узбунтаваліся Смаленск, Ногарад і іншыя гарады. Вітат разуме, што гэтая сітуацыя з’яляецца вельмі прыдатнай і для змацнення крыжацкай агрэсіі на землі ВКЛ, і таму вырашы змяніць вектар знешняй палітыкі з усходняга на заходні.
У гэтых умовах Вітат пайшо на адналенне саюза з Польшчай. У 1401 г. была заключана Віленска-Радамская унія, паводле якой пацвярджалася палітычная самастойнасць Вялікага Княства. Улада  ВКЛ прызнавалася пажыццёва за Вітатам, а пасля яго смерці павінна была перайсці да Ягайлы ці ягоных нашчадка. Калі б Ягайла памёр бяздзетным, то польскія феадалы павінны былі б узгадніць кандыдатуру караля з Вітатам.
Важным пунктам гэтага пагаднення было абавязацельства абедзвюх дзяржа дзейнічаць разам супраць знешніх ворага, галоным з якіх на той час заставася Тэтонскі ордэн. З кожным годам крыжацкая агрэсія набірала сілу, і было зразумела, што справа дойдзе да адкрытых ваенных дзеяння.
Перыяд 1409 – 1411 гг. увайшо у гісторыю пад назвай Вялікай вайны ВКЛ і Кароны супраць Ордэна. Княства імкнулася вярнуць сабе Жамойцію, а Карона
· Памор’е. Для забеспячэння тылу яны заключылі пагадненне з Маскоскай дзяржавай. Ордэн таксама шука падтрымку  Еропе у Венгрыі і Чэхіі.
Цэнтральнай падзеяй Вялікай вайны стала Грунвальдская бітва, якая адбылася 15 ліпеня 1410 г. каля вёскі Грунвальд (сёння Ольштынскае ваяводства Польшчы) паміж аб’яднаным войскам ВКЛ і Польскай Кароны, з аднаго боку, і арміяй Тэтонскага ордэна, з другога. Саюзным войскам кірава Ягайла, але асабіста дзел у бітве не прыма, у адрозненне ад Вітата, які значальва войска ВКЛ непасрэдна на полі бою. Войскамі Ордэна кірава вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген. Грунвальдская бітва скончылася понай перамогай саюзнай арміі над крыжакамі. Тэтонскі ордэн страці сваю былую веліч і славу і больш не здоле яе знавіць. Такім чынам, у выніку бітвы пад Грунвальдам не толькі была спынена двухсотгадовая агрэсія нямецкіх рыцара на сход, але і былі зменены агульныя суадносіны сіл ва Усходняй Еропе на карысць славянскіх народа.
Гарадзельская унія. Перамога надала пэненасці Вялікаму княству Літоскаму, і Вітат яшчэ больш імкнуся да пашырэння самастойнасці ВКЛ. Межы Княства сягалі ад Балтыкі да Чорнага мора і ад Смаленска да Беластока, і  канцы ХІV – пачатку ХV ст. тэрыторыя ВКЛ складала каля 900 тыс. кв. км.
Але з другога боку, Ягайла хаце замацаваць васальнае становішча Вялікага Княства і рабі захады да адналення уніі. У кастрычніку 1413 г. у Гарадзельскім замку над Бугам адбыся з’езд польскіх феадала і феадала ВКЛ каталіцкага веравызнання  прысутнасці манарха дзвюх краін. Вынікам гэтага з’езда стала падпісанне трох прывілея, якія і склалі акт новай Гарадзельскай уніі.
Паводле асноных яе палажэння, правы на дзяржаныя пасады і іншыя правы (напрыклад, права дзельнічаць у выбарах вялікага князя, мець родавыя гербы, свабодна распараджацца сваёй зямлёй і інш.) належалі  ВКЛ выключна каталіцкай знаці. З мэтай найбольш шчыльнага збліжэння Кароны і ВКЛ 47 феадала-католіка Вялікага Княства прынялі гербы польскай шляхты і тым самым утварылі гербавае братэрства. На пераважную большасць шляхты ВКЛ, якая заставалася правасланай, прывілеі Гарадзельскай уніі не распасюджваліся. Гэтая падзея яшчэ больш абвастрыла адносіны паміж каталіцкай і правасланай шляхтай ВКЛ і, каб забяспечыць свае інтарэсы, прымусіла апошнюю або пераходзіць у каталіцтва, або змагацца за свае правы і шукаць падтрымкі  правасланай Маскоскай дзяржаве.
Вітат разуме складанасць становішча. Каб пазбегнуць унутранага антаганізму  дзяржаве на рэлігійнай глебе і спыніць на сваіх землях, асабліва на сходзе, узрастаючы плы Масквы, ён у 1415 г. ствары самастойную правасланую мітраполію з цэнтрам у Наваградку, а таксама агучы ідэю аб магчымасці заключэння уніі правасланай царквы і каталіцкага касцёла  ВКЛ. Але унія не адбылася, супрацьстаянне каталіцызма і праваслая не было ліквідавана, і менавіта гэта стала прычынай грамадзянскай вайны  дзяржаве  30-я гады ХV ст.
У 20-я г. ХV ст. Вітат ста палітычным лідэрам Усходняй Еропы: у Залатой Ардзе кіравалі яго сталеннікі, праз яе плыва на справы Маскоскай Русі. Ён прадпрыня спробу каранацыі на літоскага караля. Аднак яна была сарвана працінікамі змацнення ВКЛ.
Грамадзянская вайна  ВКЛ (1432
· 1436). Пасля смерці Вітата  1430 г. на з’ездзе знаці  Вільні пры падтрымцы правасланага баярства вялікім князем ВКЛ бы абраны малодшы брат Ягайлы Свідрыгайла, які выступа за мацаванне дзяржавы з апорай на правасланую шляхту. Унутранае становішча  ВКЛ пачало змяняцца дзяржаныя пасады  краіне пераходзілі да прадстаніко магутных правасланых рода (Хадкевіча, Друцкіх, Корсака і інш.), якія і вырашалі галоныя пытанні дзяржанага развіцця.
Па сутнасці, Свідрыгайла не лічы памылкі папярэдняга перыяду, і яго палітыка не вяла да ліквідацыі рэлігійна-палітычнага антаганізму сярод вышэйшых кола ВКЛ, а, наадварот, яшчэ больш яго змацняла. Каталіцкая арыстакратыя не хацела мірыцца са стратай палітычнай магутнасці  Княстве, што прывяло да арганізацыі змовы супраць вялікага князя. 1 верасня 1432 г. бы здзейснены замах на жыццё Свідрыгайлы, але ён здоле уратавацца цёкамі  Полацк. У выніку на віленскі трон уступі брат Вітата Жыгімонт Кейстутавіч, якога прызналі Літва, Берасцейская і Менская землі, а таксама Прынёманскія воласці. Астатнія тэрыторыі захавалі вернасць Свідрыгайлу.
Такім чынам, на некаторы час ВКЛ распалася на два дзяржаных утварэнні: Вялікае княства Літоскае з цэнтрам у Вільні, на чале якога стая Жыгімонт, і Вялікае княства Рускае з цэнтрам у Полацку, якое значальва Свідрыгайла. Паміж імі пачалася феадальная вайна, якая дожылася чатыры гады.
Жыгімонт зрабі важныя палітычныя крокі, калі  1432 і 1434 гадах выда два прывілеі, паводле якіх правасланае баярства было ранавана  правах з каталіцкім, акрамя права дзелу  вялікакняжацкай Радзе. У выніку Свідрыгайла згубі шмат сваіх прыхільніка і  верасні 1435 г. пацярпе канчатковае паражэнне яго войска было разбіта пад Вількамірам, а сам Свідрыгайла  чарговы раз ратавася цёкамі, у гэтым выпадку на Валынь. Але феадала ВКЛ не задавальняла і палітыка Жыгімонта. Супраць яго  сакавіку 1440 г. была арганізавана змова, і Жыгімонт бы забіты  Троцкім замку.
Гаспадаром ВКЛ бы абраны малодшы сын Ягайлы Казімір Ягелончык (1440
· 1492). Пасля смерці свайго брата, польскага караля Уладзіслава ІІІ, з 1447 г. Казімір адначасова ста і каралём Польшчы. Пры гэтым з усіх кіраніко абедзвюх краін ён заставася, бадай, адзіным, хто клапаціся і дба пра дзяржаныя інтарэсы ВКЛ. Пры ім у 1447 г. бы выдадзены прывілей, які замацова суверэнітэт ВКЛ і гарантава, што землі і дзяржаныя пасады  ВКЛ будуць атрымліваць толькі раджэнцы ВКЛ. Казімір імкнуся ліквідаваць рэлігійны антаганізм у Вялікім Княстве, садзейніча буданіцтву царкво і правасланых манастыро. Да таго ж, пашыраліся правы правасланай царквы ВКЛ, якая  1458 г. канчаткова вызвалілася з-пад улады маскоскага мітрапаліта і падпарадкавалася непасрэдна канстанцінопальскаму патрыярху. У перыяд кіравання Казіміра Ягелончыка бы выдадзены першы кодэкс крымінальнага права  ВКЛ, напісаны на старабеларускай мове, Судзебнік 1468 г.
У той жа час Казімір бы схільны перадаць Польшчы Падолле і Валынь, што прывяло да арганізацыі  1481 г. змовы правасланых феадала ВКЛ супраць манарха. Але змова была раскрыта, а вінаватыя пакараны смерцю.
Пры кіраніцтве Казіміра Ягелончыка Вялікае Княства не вяло, як раней, актынай знешняй палітыкі, накіраванай на пашырэнне тэрыторыі дзяржавы і аб’яднанне сходнеславянскіх зямель. Гэтую ідэю пераня усходні сусед ВКЛ Маскоскае княства, якое заключыла саюз з Крымскім ханствам і праз пастагоддзя ператварылася  галонага палітычнага працініка ВКЛ.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ВКЛ. У ХІІІ-ХІV ст. адміністрацыйны падзел ВКЛ заставася  асноным у старых межах, якія існавалі паміж асобнымі княствамі да ваходжання іх у склад адзінай дзяржавы. У сярэдзіне ХІV ст. ВКЛ было падзелена паміж Альгердам і Кейстутам на дзве ваенна-адміністрацыйныя акругі: Віленскую і Трокскую, якія з 1413 г. сталі называцца ваяводствамі.
У канцы ХІV
· пачатку ХV ст. Вітат ліквідава княжацкія пасады  Полацку, Віцебску і Наваградку і прызначы у гэтыя землі сваіх намесніка. На працягу ХV ст. намесніцтвы называліся староствамі або паветамі.
У 1565–1566 г. у ВКЛ была праведзена адміністрацыйная рэформа, у адпаведнасці з якой было творана 13 ваяводства і 30 павета, з якіх на беларускіх землях Княства было 8 ваяводства (Віленскае, Трокскае, Полацкае, Наваградскае, Віцебскае, Берасцейскае, Мсцісласкае, Менскае) і 16 павета. Гэты адміністрацыйны падзел бы замацаваны Статутам Вялікага княства Літоскага 1588 г. і захавася да канца ХVІІІ ст.
3. Дзяржаны лад і органы кіравання  ВКЛ. Судовая сістэма. Палітычны лад ВКЛ прайшо шматвяковую эвалюцыю, аб’яднашы рысы іншаземных сістэм кіравання і традыцыі, якія існавалі  Полацкім і іншых беларускіх княствах. З самага пачатку свайго існавання ВКЛ складвалася як неабмежаваная феадальная манархія. На чале дзяржавы стая вялікі князь гаспадар. У яго кампетэнцыю ваходзілі:
камандаванне зброенымі сіламі;
выданне заканадачых акта;
прызначэнне на вышэйшыя дзяржаныя пасады;
панамоцтвы вышэйшага суддзі;
абвяшчэнне вайны і заключэнне міра;
вызначэнне накірунка знешняй палітыкі;
распараджэнне дзяржанымі фінансамі і інш.
У ХІІІ–ХІV ст. многія важныя дзяржаныя пытанні ён вымушаны бы узгадняць з васальнымі князямі і найбольш уплывовымі феадаламі, якія ажыццялялі выканача-распарадчую і судовую ладу на месцах. У выніку пры князі знік дарадчы орган, які атрыма назву Рада Вялікага княства Літоскага (Паны-рада). Першапачаткова яе склад вызначася гаспадаром па яго ласным выбары. Але роля Рады паступова зрастала, а з увядзеннем практыкі займання князямі ВКЛ адначасова і трона Польскай Кароны, частымі сталі ад’езды манарха  Польшчу. Па закону, знаходзячыся па-за межамі ВКЛ, гаспадар не ме права кіраваць дзяржанымі справамі Княства.
У такіх умовах у 1492 г. новаабраны князь Аляксандр (1492
·1506), сын Казіміра Ягелончыка, выда прывілей, па якому абмяжоваліся правы вялікага князя і пашыраліся правы Пано-рады. Згодна з прывілеем, вялікі князь не ме права адмяняць або змяняць законы, пастановы і судовыя рашэнні, прынятыя разам з Радай. Больш за тое, яе пастановы, прынятыя большасцю галасо, павінны былі выконвацца вялікім князем. Такім чынам, Рада паступова стала заканадачым, выканача-распарадчым, судовым і кантралюючым органам, які юрыдычна абмяжова уладу вялікага князя.
У склад Рады ваходзілі: віленскі біскуп, ваяводы, кашталяны, некаторыя старосты, маршалак земскі, канцлер, падскарбі земскі, гетман, іншыя прыдворныя чыны, а таксама некаторыя буйныя феадалы па асабістых запрашэннях. Ваяводы значальвалі адміністрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і судовыя органы ваяводства; гетман адказва за камплектаванне войска ВКЛ і камандава усімі зброенымі сіламі дзяржавы  выпадку, калі іх не значальва сам вялікі князь; канцлер загадва дзяржанай канцылярыяй і захова дзяржаную пячатку, пад яго наглядам афармляліся се пастановы і прывілеі; кашталян камандава войскам галонага замка ваяводства, а пры адсутнасці ваяводы усімі зброенымі сіламі ваяводства; маршалак земскі
· адна з вышэйшых службовых пасад у ВКЛ, старшыня на пасяджэннях сойма і Рады, сачы за этыкетам і парадкам падчас афіцыйных цырымоній; падскарбі загадва дзяржанымі фінансамі і дагляда скарб, вё дакладны лік прыбытка і выдатка; староста кіранік адміністрацыі  павеце.
На пасяджэннях Рады вырашаліся пытанні дзяржанага кіравання, міжнародных зносін, прызначэння на кіруючыя пасады, падрыхтокі важнейшых заканадачых акта, разглядаліся некаторыя судовыя справы. У поным складзе Рада збіралася некалькі разо у год. Бягучыя справы кіравання дзяржавай вырашала так званая Пярэдняя Рада, у якую ваходзілі маршалак земскі, канцлер, падскарбі земскі, гетман, ваяводы і кашталяны.
Для вырашэння найбольш важных дзяржаных справа (выбары князя, пытанні вайны і міра, арганізацыя абароны, прызначэнне надзвычайных падатка і інш.) з ХV ст. пача збірацца вальны сойм. Ён з’яляся органам саслона-прадстанічай дэмакратыі  ВКЛ. Першапачаткова сістэмы прадстаніцтва не існавала, і на сойм, як правіла, запрашалася ся шляхта. Але з 1512 г. было ведзена  практыку вылучэнне на вальны сойм па 2 дэпутаты (паслы) ад кожнага павета. Акрамя таго, на соймы асабіста запрашаліся вярхі каталіцкага і правасланага духавенства, службовыя асобы цэнтральнага і часткова мясцовага кіравання. Найчасцей соймы збіраліся  Вільні, а таксама  Гародні, Наваградку, Берасці, Менску. Яны праводзіліся як у закрытых памяшканнях (замках, гаспадарскіх дварах), так і на плошчах гарадо.
У пачатку ХVІ ст. вальны сойм набы значэнне заканадачага і кантралюючага органа. Галонымі яго функцыямі былі:
выбары вялікага князя;
прызначэнне падатка на войска;
абвяшчэнне вайны і заключэнне міра;
разгляд крымінальных справа вышэйшых дзяржаных асоба і знатных пано.
Саслона-прадстанічымі органамі  ваяводствах і паветах былі соймікі, на якіх абмярковаліся мясцовыя і агульнадзяржаныя справы, выбіраліся дэпутаты на вальны сойм, выпрацоваліся інструкцыі, хадайніцтвы і просьбы да вялікага князя.
У адпаведнасці з адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам ВКЛ, які канчаткова аформіся  ХVІ ст., мясцовае кіравнне выглядала наступным чынам: ваяводства значальва ваявода, павет староста, воласцю кірава сельскі войт, а  вёсцы на чале сельскай абшчыны бы старац.
Асобнае месца  сістэме кіравання ВКЛ займалі гарады, якія мелі магдэбургскае права. Упершыню яно знікла  ХІІІ ст. у Еропе, а з 80-х гадо ХІV ст. атрымала распасюджанне на землях ВКЛ. Першым горадам, які атрыма магдэбургскае права  Княстве, была Вільня (1387), затым Берасце (1390) і інш. Прывілеі на магдэбургскае права гарадам давалі ласнікі вялікія князі або прыватныя феадалы.
Магдэбургскае права давала гарадам судовы імунітэт, падатковыя льготы, права валодання зямлёй, ільготы  рамеснай і гандлёвай дзейнасці, вызваляла ад воінскай павіннасці. У адпаведнасці з прывілеем, у гарадах стварася выбарны орган самакіравання
· магістрат. Ён складася з гарадской рады і лавы. На чале магістрата стая войт, якому належала вышэйшая судовая і выканачая лада  горадзе. Пасада войта не была выбарнай: ён прызначася вялікім князем з ліку буйных феадала.
Гарадская рада, на чале якой стаялі бурмістры, разглядала маёмасныя і грамадзянскія справы мяшчан. Лава выконвала судовыя функцыі, а войтаска-ланіцкі суд (лаву) узначальва войт. Засяда гарадскі магістрат у спецыяльным будынку
· ратушы, якая звычайна размяшчалася  цэнтры горада.
Такім чынам, па форме кіравання Вялікае княства Літоскае можна вызначыць як саслона-прадстанічую манархію, што разам з наянасцю магдэбургскага права  гарадах цалкам адпавядала традыцыям тагачасных ерапейскіх дзяржа.
Судовая сістэма ВКЛ спалучала дзве сістэмы судо: агульнасаслоныя суды і саслоныя.
1. Агульнасаслоныя суды. Найвышэйшым судом у ВКЛ бы гаспадарскі (вялікакняжацкі) суд. Вялікі князь бы вярхоным суддзёй па сіх справах, што заканадача было замацавана  Судзебніку 1468 г. Ён разгляда апеляцыі на рашэнні саслоных судо, справы аб дзяржаных злачынцах, аб прыналежнасці да шляхецкага саслоя і інш. З 1581 г. вышэйшай судовай інстанцыяй ста Трыбунал Вялікага княства Літоскага.
Агульнасаслоным судом бы таксама замкавы (гродскі) суд. Суд разгляда крымінальныя злачынствы шляхты, мяшчан і сялян, якія былі затрыманы на месцы злачынства («па гарачым учынку»). Суддзямі былі ваяводы, старосты і дзяржацы.
2. Саслоныя суды. У паветах існавалі: земскі суд, які разгляда грамадзянскія іскі і крымінальныя справы шляхты, і падкаморскі суд, у кампетэнцыю якога ваходзіла прыняцце рашэння па спрэчках землеладальніка па зямельных пытаннях.
Як ужо адзначалася, у гарадах з магдэбургскім правам галоным бы войтаска-ланіцкі суд, які разгляда крымінальныя і грамадзянскія справы, а таксама бурмістраскі, у якім разбіраліся спрэчкі паміж мяшчанамі і нязначныя правапарушэнні.
Справы простых людзей у воласці, а таксама  гарадах, якія не мелі магдэбургскага права, разгляда копны суд
· суд сельскай або гарадской грамады. Суддзямі былі простыя жыхары, якія дзейнічалі пад наглядам дзяржанай або панскай адміністрацыі. Капа разглядала грамадзянскія справы, межавыя спрэчкі, дробныя крадзяжы і сваркі, чараніцтва. Копны суд дзейніча на падставе звычаёвага права.
Вялікае значэнне з ХV ст. набыва вотчынны суд. Прывілеем 1447 г. было рэгламентавана судовае права феадала, а залежнае ад яго насельніцтва было пазбалена магчымасці шукаць абароны  дзяржаных органах. Галоным суддзёй у вотчынным судзе бы сам феадал ці яго службовыя асобы.
Такім чынам, судовая сістэма Вялікага княства Літоскага грунтавалася на двух відах права: на звычаёвым праве
· сістэме няпісаных прававых норма, якія зніклі непасрэдна з грамадскіх дзеяння і былі заснаваны на данасці дзеяння (традыцыі, звычаі), і на прававых дзяржаных актах. Вышэйшай ступенню судовага заканадаства  дзяржаве сталі Статуты ВКЛ 1529, 1566, 1588 г.
4. Сацыяльная структура грамадства ВКЛ. Усё насельніцтва ВКЛ належала да чатырох асноных саслоя – сацыяльных супольнасця, прадстанікі якіх мелі аднолькавае прававое становішча: шляхты, духавенства, мяшчан і сялян. Шляхта і духавенства адносіліся да «шляхетнага стану», былі прывілеяванымі саслоямі і вызваляліся ад выплаты дзяржаных падатка. Мяшчане і сяляне  дакументах называліся «людзі простага стану», былі непрывілеяванымі саслоямі і аснонымі падаткаплацельшчыкамі.
Шляхта. Слова «шляхта» паходзіць ад старажытнанямецкага slahta, што азначае род, парода. У ВКЛ шляхта займала пануючае становішча, эканамічнай асновай гэтага была феадальная ласнасць на зямлю. Па свайму маёмаснаму становішчу і палітычнай ролі  жыцці дзяржавы шляхецкае саслое не было аднародным:

· магнаты (паны) прадстанікі радавітай арыстакратыі, якія мелі княжацкія тытулы (Радзівілы, Сапегі, Тышкевічы, Астрожскія, Хадкевічы, Друцкія, Алелькавічы, Гальшанскія і інш.). Яны валодалі вялікімі зямельнымі ладаннямі і займалі важныя пасады  дзяржаным апараце;

· баяры (шляхта) – ваенна-служылыя людзі  ВКЛ. У ХІV–ХV ст. гэта была асноная маса феадала (сярэднія і дробныя землеласнікі), якія за валоданне зямлёй павінны былі несці ваенную службу пад харугвамі вялікага князя ці буйнога зямельнага ласніка, удзельнічаць у паспалітым рушэнні. Узаемаадносіны паміж рознымі групамі шляхты грунтаваліся на прынцыпах феадальнай іерархіі, што абумовіла эканамічную залежнасць малазаможнай і незаможнай шляхты ад магната.
Прадстанікі шляхецкага саслоя мелі шэраг палітычных і асабістых право:
выключнае (манапольнае) права валодання зямлёй (прывілеі 1387, 1432, 1434 гадо гарантавалі права ласнасці на выслужаныя  вялікага князя вотчыны);
права судовага імунітэту (не маглі быць пазбалены свабоды без суда);
права выбіраць і быць выбранымі  органы кіравання;
права мець свой герб і інш.
Шляхта была вайсковым саслоем, удзельнічала  войнах, адыгрывала вялікую ролю  палітычным, гаспадарчым і культурным жыцці. У ХVІ ст. колькасць шляхты, якая мела землі на тэрыторыі Беларусі, складала каля 9 % ад агульнай колькасці насельніцтва.
Духавенства
· прафесійныя служачыя культу, якія прадсталялі  ВКЛ розныя канфесіі: хрысціянскія (правасланую, каталіцкую, пратэстанцкую і уніяцкую), мусульманскую і іудзейскую. Унутры канфесій сярод духавенства таксама існавала іерархія:
правасланае духавенства  ВКЛ узначальва кіескі мітрапаліт, на чале епархій стаялі архіепіскапы і епіскапы, прыходамі кіравалі настаяцелі (святары);
на чале каталіцкага духавенства ВКЛ стая арцыбіскуп, яму былі падначалены біскупы, парафіямі кіравалі ксяндзы;
у іудаізме духавенства не мела разгалінаванай структуры. Ярэйскія абшчыны (кагалы) выбіралі равіна, якія выконвалі рэлігійныя функцыі;
рэлігійныя функцыі  мусульманскіх прыходах ажыццялялі мулы (імамы) і іх памочнікі
· муэдзіны.
Па свайму сацыяльна-юрыдычнаму статусу вышэйшае хрысціянскае духавенства належала да шляхты.
Мяшчане. Тэрмін «мяшчане» (ад слова «места»
· горад) за жыхарамі гарадо ВКЛ бы замацаваны  другой палове ХV ст., а юрыдычна аформлены  Статутах ВКЛ у ХVІ ст. Мяшчанства дзялілася на тры асноныя групы:
патрыцыят, у які ваходзілі гарадская адміністрацыя, вышэйшае духавенства і буйныя купцы;
сярэдні слой, які складалі рамесныя майстры, уладальнікі лавак, гандляры, неэлітнае духавенства, дробныя службовыя асобы;
гарадскі плебс («чорныя людзі») – каморнікі, гультаі, парабкі.
Мяшчане былі непрывілеяваным саслоем і выконвалі павіннасці на карысць дзяржавы.
Сяляне. Самай вялікай сацыяльнай групай феадальнага грамадства былі сяляне. Катэгорыі сялян вызначаліся па наступных прыкметах:
у адпаведнасці з тым, на чыёй зямлі жылі сяляне, іх падзялялі на дзяржаных, прыватналасніцкіх і царконых;
у залежнасці ад выканання асноных павіннасцей вызначаліся сяляне даннікі (давалі даніну), чыншавікі (плацілі чынш), цяглыя (адпрацовалі паншчыну) і сяляне-слугі, асноным абавязкам якіх было выкананне павіннасцей, што патрабавалі спецыяльных навыка (цівуны, пушкары, півавары, асочнікі, бортнікі і інш.). Сяляне-слугі былі  дзяржаных, прыватных і царконых уладаннях, а іх сацыяльны статус бы больш высокі, чым іншых катэгорый сялян;
па ступені забяспечанасці зямлёй і сродкамі вытворчасці, акрамя вышэйпералічаных катэгорый, якія мелі  карыстанні зямлю і плацілі падаткі, вылучаюць «людзей лёзны» (асобы без пэных абавязка, пастаяннага месца жыхарства, якія не займаліся карыснай працай), агародніка (сяляне, якія сяліліся на невялікіх надзелах зямлі і выконвалі вызначаныя павіннасці); бабылё-кутніка або халупніка (беззямельныя сяляне, некаторыя мелі хаты, часам жывёлу і агароды, іншыя нічога не мелі, жылі  чужых хатах, займаючы кут або камору).
Гісторыю сялянства Беларусі  складзе ВКЛ вучоныя падзяляюць на два перыяды:
ХІІІ – сярэдзіна ХVІ ст. (да валочнай памеры). У гэты час сяляне  асноным плацілі даніну вырабамі прадукцыі сельскай гаспадаркі і промысла і па свайму становішчу падзяляліся на «людзей пахожых» (мелі права пераходу ад аднаго феадала да другога пасля збору раджаю і выплаты сіх падатка), «людзей непахожых» (страцілі волю і належалі феадалу на аснове вотчыннага права і не маглі яго пакінуць) і «чэлядзь нявольную» (хатніх рабо);
сярэдзіна ХVІ ст., калі, з аднаго боку, пачала шырока выкарыстовацца рэнта грашыма, а з другога – паскорыся перавод сялян на адпрацовачныя павіннасці і юрыдычна аформілася прыгоннае права.
Этапы запрыгоньвання сялянства:
ХІІІ
·ХV ст. канцэнтрацыя зямельнай уласнасці  руках феадала і змацненне гаспадарчай залежнасці сялян ад іх;
1447 г. Прывілей Казіміра Ягелончыка. Пакла пачатак юрыдычнаму афармленню прыгоннага права. Забараня феадалам прымаць «чужых» (збеглых) сялян і дава права феадалам судзіць залежнае насельніцтва;
1468 г. Судзебнік Казіміра Ягелончыка. Сяляне пазбаляліся права свабоднага пераходу ад аднаго феадала да другога. Прадугледжвалася суровае пакаранне асоб, якія садзейнічалі цёкам «чэлядзі нявольнай» і залежных сялян;
1529 г. Першы Статут Вялікага княства Літоскага. Уведзены 10-гадовы тэрмін земскай данасці
· «пахожыя» сяляне, якія 10 гадо пражылі на зямлі аднаго феадала, станавілся «непахожымі». На працягу 10 гадо дазвалялася вяртаць збеглых «непахожых» людзей у феадальныя маёнткі;
1557 г. у адпаведнасці з аграрнай рэформай (валочнай памерай) адбылося пашырэнне фальваркава-паншчыннага спосабу гаспадарання. Паводле «Уставы на валокі» ад 1 красавіка 1557 г., уведзенай Жыгімонтам Агустам, селянін і яго маёмасць прызнаваліся ласнасцю феадала;
1588 г. Трэці Статут ВКЛ. Завяршы працэс юрыдычнага афармлення прыгоннага права. Сяляне страцілі асабістую свабоду і ператварыліся  прыгонных («людзей непахожых»).
Такім чынам, у сацыяльнай структуры ВКЛ прывілеяванае становішча мелі свецкія і духоныя феадалы, яны карысталіся палітычнымі і эканамічнымі правамі. Сярод людзей простага стану  лепшым становішчы знаходзіліся мяшчане, асабліва заможныя. Сяляне, якія складалі асноную групу насельніцтва і неслі галоны цяжар павіннасцей на карысць дзяржавы і феадала, фактычна былі бяспранымі. Пераход простых людзей у прывілеяваны стан шляхты бы магчымы  выключных выпадках толькі для багатых сялян і мяшчан, якія неслі ваенную службу.
5. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе ВКЛ. Эканамічнай асновай феадальнага грамадства была сельская гаспадарка, а адносіны, якія знікалі  сферы дачынення да аснонага сродку вытворчасці зямлі, былі галонымі фактарамі, якія вызначалі стан эканомікі  дзяржаве.
Вярхоным уласнікам усёй зямлі  ВКЛ лічыся вялікі князь. Яму належалі так званыя гаспадарскія землі – вялікакняжацкі дамен, які  ХVІ ст. склада амаль палову тэрыторыі краіны. Вялікакняжацкі дамен фарміравася шляхам далучэння да старых вотчын Гедымінавіча заваяваных і канфіскаваных зямель, а таксама вымарачных маёнтка, уладальнікі якіх не пакінулі прамых нашчадка па мужчынскай лініі. У другой палове ХVІ ст. з дзяржаных зямель былі выдзелены сталовыя эканоміі – уладанні, даход з якіх ішо на трыманне вялікакняжацкага двара («на стол»). На тэрыторыі Беларусі гэта былі Берасцейская, Кобрынская, Гарадзенская і Магілёская эканоміі.
Да ліку дзяржаных зямель адносіліся таксама староствы і дзяржавы уладанні, якія звычайна аддаваліся вялікім князем у часовае трыманне феадалам за выкананне пэнай дзяржанай службы з абавязкам выплаты  скарб чацвёртай часткі даходу – кварты.
Значную дзельную вагу  феадальным землеладанні ВКЛ мела прыватнае землеладанне уласнасць свецкіх феадала (магната, шляхты). Існавала таксама і царконая зямельная ласнасць маёнткі каталіцкага касцёла і правасланай (пазней і уніяцкай) царквы і манастыро. Рост феадальнага землеладання  ХІV – першай палове ХVІ ст. адбывася рознымі шляхамі: вялікакняжацкімі падараваннямі, наданнямі з боку феадала васалам і царкве, купляй-продажам, залогам і г. д.
У ХІV – першай палове ХVІ ст. асновай эканамічнага жыцця ВКЛ была сельская гаспадарка. Галонымі заняткамі насельніцтва па-ранейшаму заставаліся земляробства і жывёлагадоля; дапаможнымі бортніцтва, паляванне, рыбалоства, рамяство. Удасканальвалася агратэхніка, двухполле змянялася трохполлем. Аснонай сельскагаспадарчай культурай было жыта, ураджайнасць якога была сам-3, сам-4, рэдка на добра гноеным ворыве сам-5. Шырока былі распасюджаны ячмень, авёс, проса, грэчка, лён, каноплі.
Сялянская гаспадарка мела назву «дым» і з’ялялася адзінкай падаткаабкладання. Значную ролю  сялянскім жыцці адыгрывала абшчына (грамада). Яна арганізовала сялянскае землекарыстанне і выплату феадальнай рэнты. Кіравалі абшчынай старцы, якія выбіраліся на сельскім сходзе. Адказнасць абшчыны забяспечвалася кругавой парукай («адзін за сіх і се за аднаго»). У абшчынным землекарыстанні былі выганы, лугі, сенажаці, рыбныя ловы і інш. У некаторых выпадках абшчына абараняла сялян ад сваволля феадала, вырашала спрэчныя пытанні абшчынным («копным») судом.
За карыстанне зямельнымі надзеламі сяляне абавязаны былі выконваць шматлікія павіннасці, характар і доля якіх мяняліся па меры развіцця феадальных адносін. Асноныя віды феадальнай рэнты: даніна, чынш, паншчына; дадатковыя віды адпрацовачных павіннасцей: талокі, гвалты, шарваркі, падводная павіннасць і інш.
У канцы ХV ст. з развіццём таварна-грашовых адносін і павелічэннем на рынках попыту на сельскагаспадарчую прадукцыю пачалася рэарганізацыя гаспадаркі феадала, пры якой частка сялян пераводзілася з даніны на паншчыну, а другая – на грашовыя плацяжы (чынш).
6. Гарады Беларусі  ХІV–ХVІ ст. У сацыяльна-эканамічных працэсах, якія адбываліся  разглядаемы перыяд на землях Беларусі, важную ролю адыгрывалі гарады. У выніку грамадскага падзелу працы, росту абмену прадукцыяй сельскай гаспадаркі і рамеснымі вырабамі, спецыялізацыі і пашырэння рамеснай вытворчасці і развіцця гандлю роля гарадо узрастала. У першай палове ХVІ ст. на землях Беларусі адбывалася рбанізацыя – хуткі рост гарадо і павелічэнне  іх колькасці насельніцтва. Гарадское насельніцтва папанялася як у выніку натуральнага прыросту, так і за кошт сялян-уцекачо, якія за гарадскімі сценамі атрымлівалі абарону з боку магістрата. З мэтай павелічэння ласных прыбытка феадалы таксама перасялялі сваіх прыгонных рамесніка у гарады. Такім чынам утвараліся юрыдыкі – асобныя кварталы, якія знаходзіліся ва ласнасці феадала і на якія не распасюджваліся панамоцтвы магістрата.
У першай палове ХVІ ст. у Беларусі было каля 40 гарадо, якія можна падзяліць на тры групы:
1) буйныя гарады з насельніцтвам больш за 10 тыс. чалавек (Полацк, Віцебск, Берасце, Магілё, Слуцк);
2) сярэднія гарады з колькасцю насельніцтва ад 3 да 10 тыс. чалавек (Менск, Гародня, Орша, Быха);
3) малыя гарады, у якіх пражывала ад 1,5 да 3 тыс. жыхаро (Бабруйск, Барыса, Слонім, Кобрын).
Своеасаблівым тыпам паселішча у ВКЛ з’яляліся мястэчкі. Яны займалі прамежкавае становішча паміж сельскімі населенымі пунктамі і гарадамі. У мястэчках звычайна налічвалася менш за 1,5 тыс. чалавек, і, у адрозненне ад гараджан, людзі  іх займаліся пераважна сельскай гаспадаркай. Разам з тым неад’емнай часткай эканамічнага жыцця мястэчак з’яляліся рамяство і гандаль. У ХVІ ст. на землях Беларусі было звыш за 400 мястэчак, пераважная большасць з якіх былі твораны на землях феадала і з’ялялася цэнтрамі феадальных маёнтка.
Па-ранейшаму гарады выконвалі шмат функцый, галонай з якіх была гандлёва-рамесная. З мэтай абароны сваёй вытворчасці ад канкурэнцыі іншаземных купцо і рамесніка феадальных юрыдык майстры адной ці сумежных спецыяльнасцей у магдэбургскіх гарадах аб’ядноваліся  саюзы, якія назваліся сотні, брацтвы, а з канца ХVІ ст. – цэхі. У цэх прымалі людзей «дабрачынных ды жанатых», якія не былі «п’яніцамі ці гульцамі  косці». На чале цэха стаялі майстры-прафесіяналы, якія мелі свае рамесныя майстэрні. Акрамя іх, у цэх уваходзілі іх вучні, якія працавалі на майстра «за хлеб і навуку», а таксама падмайстры, якія жо авалодалі пэнымі навыкамі, і, каб стаць майстрамі, ім неабходна было зрабіць так званую «штуку» («шэдэр»). Цэхі рэгламентавалі выпуск, якасць, кошты і збыт прадукцыі. Рамеснікі, якія не ваходзілі  цэх, называліся партачамі, і іх вырабы прадаваліся па вельмі нізкіх коштах.
Падводзячы вынікі, неабходна заважыць, што развіццё аграрных адносін, рост гарадо, а таксама грамадскія працэсы на землях Беларусі сведчылі аб паранальна высокай ступені сацыяльна-эканамічнага развіцця тагачаснай Беларусі.
АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ І ПАНЯЦЦІ
Гвалты – пільныя неадкладныя работы, выкліканыя стыхійнымі бедствамі, пажарамі, паводкамі і інш.
Дзяржавы – дзяржаныя зямельныя ладанні, як правіла, невялікіх памера, якія здаваліся скарбам у трыманне розным асобам на вызначаных умовах.
Магдэбургскае права – права горада на самакіраванне, якое знікла  ХІІІ ст. у горадзе Магдэбург і дзейнічала  гарадах Усходняй Германіі, Цэнтральнай і Усходняй Еропы.
Прыгоннае права
· сістэма юрыдычных норм, якія замацовалі пазямельную, судовую і асабістую (пазаэканамічны прымус) залежнасць сялян ад феадала і дзяржавы. Прыгонныя сяляне надзяляліся зямлёй, за што выконвалі на карысць феадала павіннасці і былі пазбалены палітычных право.
Сталовыя эканоміі – буйныя дзяржаныя ладанні  ВКЛ, даход з якіх ішо на забеспячэнне вялікакняжацкага двара і асабістыя патрэбы князя («на стол»).
Староствы – дзяржаныя маёнткі  ВКЛ, якія князь дава у часовае карыстанне феадалам за службу.
Талака – народны звычай калектынай працы, які бы выкарыстаны феадаламі для прыцягнення сялян да тэрміновай прымусовай працы  час жніва, касьбы, ворыва.
Урбанізацыя – працэс павелічэння колькасці гарадскога насельніцтва і  цэлым ролі гарадо у жыцці грамадства.
Цэх – аб’яднанне рамесніка адной або сумежных спецыяльнасця у сярэднявечных гарадах для абароны сваіх прафесійных інтарэса.
Шарваркі – работы па рамонту і буданіцтву дарог, масто.

ХРАНАЛОГІЯ ПАДЗЕЙ
1246 г. – Міндог прыня праваслае і ста Наваградскім князем.
1362 г. – разгром Альгердам мангола-татар на рацэ Сінія Воды.
1368 г., 1370 г., 1372 г. – ваенныя паходы Альгерда на Маскву.
1385 г. – заключэнне Крэскай уніі.
1399 г. – паражэнне войска ВКЛ ад татар у бітве на рацэ Ворскле.
1409–1411 г. – «Вялікая вайна» ВКЛ і Польскага каралества супраць Тэтонскага ордэна.
1410 г. – Грунвальдская бітва асноная бітва «Вялікай вайны», якая скончылася паражэннем Тэтонскага ордэна.
1413 г. – заключэнне Гарадзельскай уніі.
1432–1436 г. – грамадзянская вайна  ВКЛ.
1447 г. – Прывілей Казіміра Ягелончыка, які замацава шырокія правы баяр ВКЛ у палітычным, сацыяльным і эканамічным жыцці дзяржавы.
1468 г. – першы кодэкс крымінальна-працэсуальнага права  ВКЛ, складзены на аснове мясцовага звычаёвага права і судова-адміністрацыйнай практыкі.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ
1. Вызначце па ступені значнасці і ахарактарызуйце прычыны тварэння Вялікага княства Літоскага.
2. Складзіце табліцу «Дзейнасць вялікіх князё літоскіх у другой палове ХІІІ–ХV ст.» па зору:

Вялікі князь
Гады кіравання
Асноныя дасягненні ва нутранай палітыцы
Асноныя накірункі і падзеі знешняй палітыкі







3. Прадстаце  выглядзе схем:
а) органы дзяржанага кіравання ВКЛ;
б) грамадскую структуру ВКЛ;
в) катэгорыі залежных сялян.

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

1. Гістарыяграфічныя канцэпцыі тварэння ВКЛ.
2. Грашовая і крэдытная сістэмы  ВКЛ у ХІ(–Х(І ст.
3. Эвалюцыя дзяржанага ладу Вялікага княства Літоскага  ХІV–ХV ст.

ЛІТАРАТУРА
1. Беларускія летапісы і хронікі. – Мінск, 1997.
2. Вішнескі А.Ф., Юхо Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі  дакументах і матэрыялах. – Мінск, 1998.
3. Ермаловіч М.І. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоскае. – Мінск, 2000.
4. Копысский З.Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в ХVІ – первой половине ХVІІ вв. – Минск, 1966.
5. Крацэвіч А.К. Стварэнне Вялікага княства Літоскага. – Мінск, 1998.
6. Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. – Мінск, 1994-1995.
7. Насевіч В.Л. Пачаткі Вялікага княства Літоскага: Падзеі і асобы. – Мінск, 1993.
8. Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 2001.
9. Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. – Мінск, 1992.





Тэма 4. Эканамічнае, палітычнае і культурнае развіццё Беларусі
 ХVІ – першай палове ХVІІ ст.

1. Палітычная сітуацыя  ВКЛ у першай палове ХVІ ст.
2. Лівонская вайна. Люблінская унія і тварэнне Рэчы Паспалітай.
3. Валочная памера аграрная рэформа сярэдзіны ХVІ ст.
4. Уплы ідэй Адраджэння на культуру Беларусі  ХVІ ст. – першай
палове ХVІІ ст.
5. Рэфармацыя  Беларусі і Берасцейская царконая унія.
6. Палітычная сітуацыя на землях Беларусі  першай палове ХVІІ ст.

1. Палітычная сітуацыя  ВКЛ у першай палове ХVІ ст. Канец ХV – пачатак ХVІ ст. характарызавася абвастрэннем унутрыпалітычнай сітуацыі  ВКЛ. Краевугольным каменем заставалася рэлігійнае пытанне. Гэта ярка праявілася падчас мецяжу Міхала Глінскага (1508). Міхал Глінскі з’яляся дарадцам вялікага князя Аляксандра, а пасля яго смерці страці свой уплы пры двары Жыгімонта Старога (1506
·1548). Нежаданне мірыцца з другарадным становішчам стала аснонай прычынай мецяжу. У пошуку прыхільніка Глінскі рабі стаку на правасланых феадала, незадаволеных пракаталіцкай палітыкай урада. Ён распасюджва чуткі, што сіх правасланых гвалтона будуць пераводзіць у каталіцтва. Глінскі атрыма падтрымку з боку маскоскага князя Васіля ІІІ. І хоць мяцеж бы падалены, а яго дзельнікі жорстка пакараны, аднак ён чарговы раз засведчы небяспеку нявырашанасці рэлігійнай праблемы  ВКЛ.
Унутраныя супярэчнасці складняліся напружаным знешнепалітычным становішчам. У першай палове ХVІ ст. небяспеку для ВКЛ прадсталялі крымскія татары. Каб адкупіцца ад іх набега, ВКЛ выплочвала Крымскаму ханству спецыяльны падатак
· ардыншчыну, але гэта не ратавала паднёвыя і сходнія землі Княства. У 1502 г. беларуска-літоскае войска разбіла татар на рацэ Уша, у 1503 г.
· каля Давыд-Гарадка, а  1506 г. нанесла паражэнне пад Клецкам. Усяго за першую палову ХVІ ст. крымскія татары здзейснілі каля 50 набега на землі ВКЛ.
Галоным накірункам знешняй палітыкі  ХVІ ст. стала зацяжная ваенна-палітычная барацьба з Маскоскай дзяржавай за дамінаванне ва Усходняй Еропе. З канца ХV ст. Маскоскае княства зяло на сябе ролю спадкаемцы Кіева, а пасля жаніцьбы Івана ІІІ на дачцэ візантыйскага імператара абвясціла сябе і заступнікам усіх правасланых хрысціян ва Усходняй Еропе. У 80–90-я г. ХV ст. на бок Маскоскай дзяржавы перайшлі шмат правасланых феадала ВКЛ разам са сваімі дзеламі, а на пачатку ХVІ ст. пачалося адкрытае супрацьстаянне Масквы і Вільні. У першай палове ХVІ ст. адбыліся чатыры вайны паміж ВКЛ і Маскоскай дзяржавай (1500–1503; 1507–1508; 1512–1522; 1534–1537). Ініцыятарам ваенных канфлікта было Маскоскае княства, якое імкнулася ажыццявіць сваю захопніцкую палітыку пад лозунгам абароны праваслая. І хоць барацьба ішла з пераменным поспехам, у выніку ВКЛ страціла значную частку сваёй тэрыторыі разам са Смаленскам.
2. Лівонская вайна. Люблінская унія і тварэнне Рэчы Паспалітай. Вышэйшай кропкай супрацьстаяння Масквы і Вільні  ХVІ ст. стала Лівонская (Інфлянцкая) вайна 1558–1583 г. Яна распачалася па ініцыятыве маскоскага князя Івана ІV Грознага, які паставі задачу атрымання Масковіяй выхаду да Балтыйскага мора. Самай слабай краінай, якая перакрывала Маскоскай дзяржаве шлях да Балтыкі, была Лівонія (Інфлянты) – канфедэрацыя 5 духона-феадальных княства, якія намінальна лічыліся пад уладай рымскага папы і імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Не маючы магчымасці супрацьстаяць войскам Івана Грознага, Лівонія звярнулася за дапамогай да ВКЛ. Узвышэнне Масквы і мацаванне яе пазіцый у Прыбалтыцы не адпавядалі стратэгічным інтарэсам знешняй палітыкі Вялікага Княства, таму  1561 г. Жыгімонт Агуст узя Лівонію пад свой пратэктарат. У адказ Масква пачала ваенныя дзеянні супраць ВКЛ.
З уступленнем у вайну ВКЛ галоным тэатрам ваенных дзеяння сталі беларускія землі. У 1562 г. былі захоплены Віцебск, Орша, Дуброна, а  лютым 1563 г. маскоскае войска захапіла Полацк. Улады ВКЛ не здолелі арганізаваць дзейснага адпору агрэсару, узнікла прамая пагроза для Вільні. У такіх умовах Вялікае Княства вымушана было ісці на саюз з Польскай Каронай.
У заключэнні уніі былі зацікалены абодва бакі:
ВКЛ патрабавала ваеннай дапамогі, і, акрамя таго, шляхецкае саслое спадзявалася атрымаць у новай дзяржаве так званыя «залатыя шляхецкія вольнасці», да якіх адносіліся права «liberum veto», права рокаша і права твараць канфедэрацыі;
польская шляхта жадала далучыць ВКЛ да Польшчы  якасці багатага прыдатка, атрымаць новыя землі і пасады; каталіцкая царква атрымала магчымасць пашырыць свой уплы на сходнія землі.
Умовы заключэння уніі сталі галоным пытаннем на Люблінскім сойме, які працава з 10 студзеня па 1 ліпеня 1569 г. Карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, польскі бок дабіся ад Жыгімонта Агуста тэрытарыяльных саступак у склад Кароны былі ключаны Валынь, Падолле і Кіешчына. У такой сітуацыі ВКЛ пайшло на падпісанне мова уніі.
Умовы Люблінскай уніі. Па мовах Люблінскай уніі для аб’яднанай дзяржавы Рэчы Паспалітай агульнымі станавіліся:
– вышэйшы орган – сойм, якi мог збiрацца толькi на тэрыторыi Польшчы (асобных сойма для ВКЛ і Кароны не прадугледжвалася);
– кіранік дзяржавы, які адначасова бы польскім каралём і вялікім князем літоскім;
– заканадаства;

· агульная знешняя палітыка.
Асобнымі  ВКЛ і Польшчы заховаліся:
– афіцыйная назва дзяржава (ВКЛ і Польская Карона) пры існаванні агульнай назвы Рэч Паспалітая;
– адміністрацыйны апарат (гетманы, канцлеры, маршалкі і інш.);
– судовая сістэма (вышэйшым судовым органам у ВКЛ з 1581 г. ста Галоны Трыбунал);
– войска (паспалітае рушанне або сеагульнае шляхецкае апалчэнне і жанеры – ваеннаабавязаныя мужчыны, якіх высталя са сваіх уладання кожны шляхціц);
– атрыбуты дзяржавы: герб (у ВКЛ – Пагоня) і мова справаводства (у ВКЛ – старабеларуская).
Такім чынам, Рэч Паспалiтая была федэрацыяй дзяржавай, якая складалася з самастойных дзяржаных утварэння, аб’яднаных на пэных умовах у адзіную краіну. У складзе Рэчы Паспалітай ВКЛ icнавала да канца XVIII cт.
Рэальна унія не задаволіла ні шляхту ВКЛ, якая не атрымала таго, чаго хацела, нi магната, якія страцiлi месцы  Панах-радзе і ролю на сойме. Палiтычная дыскрымiнацыя дапанялася эканамiчнай: шляхта ВКЛ не мела права набываць землі на тых тэрыторыях, якiя былi адарваны ад ВКЛ у 1569 г. У краіне набывалі моц антыпольскія настроі, якія выявіліся  барацьбе за захаванне самастойнасці, падчас якой шляхта iмкнулася адрадзiць поную дзяржанасць ВКЛ, «былую старыну».
У 70
·80-я г. ХVІ ст. у ВКЛ насуперак Люблiнскаму акту рэгулярна збiралiся агульнадзяржаныя соймы, з 1581 г. у ВКЛ дзейнiча Галоны трыбунал; моцным усплескам незалежніцкiх настроя стала прыняцце ІІІ Статута ВКЛ у 1588 г., якi скасова многiя пастановы Люблiнскай унii: ВКЛ абвяшчалася самастойнай дзяржавай са сваёй тэрыторыяй, апаратам, кіраваннем войскам, фiнансамi. Згодна са Статутам, права набываць землі і займаць дзяржаныя пасады  ВКЛ мелі выключна грамадзяне Вялікага Княства.
Барацьба за «старыну» выявілася ва мацаваннi беларускай мовы i духоных каштонасця. Вялiкую ролю  гэтым адыгрывалi правасланыя брацтвы – нацыянальна-рэлiгiйныя арганiзацыi, створаныя  адказ на прапольска-каталiцкую палiтыку рада Рэчы Паспалітай.
Разам з тым аб’яднанне ваенных сіл Кароны і Княства пад кіраніцтвам караля Стэфана Баторыя (1576
· 1586) дазволіла адваяваць у 1579 г. Полаччыну, а  1580 г. вызваліць усе землі ВКЛ, якія былі захоплены маскоскім войскам у 60-я г. ХVІ ст. У 1582 г. бы заключаны Ям-Запольскі мір, згодна з якім усходняя мяжа ВКЛ засталася практычна без змена. Але вогуле вынікі вайны для ВКЛ былі драматычныя: яна прынесла матэрыяльныя і людскія страты, прывяла да вымушанага саюза з Польшчай і стала прычынай пачатку догатэрміновага ваенага ліхалецця.
3. Валочная памера аграрная рэформа сярэдзіны ХVІ ст. Гэтая рэформа, праведзеная на землях ВКЛ, з’ялялася комплексам эканамічных, сацыяльных і тэхнічных мерапрыемства па дасканаленні сістэмы землекарыстання і абкладання сялян феадальнымі павіннасцямі.
Галоныя прычыны рэформы:
1) унутраная: існаванне  ВКЛ недасканалай сістэмы збору падатка, якая абапіралася на разнастайныя па свайму складу адзінкі падаткаабкладання («дымы», «службы», «дворышчы», «жарэбі» і інш.), зямельныя памеры якіх часта адрозніваліся нават у межах аднаго ладання. Такім чынам, гэтая сістэма не лічвала вытворчых рэсурса сялянскай гаспадаркі: незалежна ад колькасці зямлі сялянскія гаспадаркі плацілі аднолькавыя падаткі;
2) знешняя: павелічэнне попыту і цэна на збожжавых рынках Заходняй Еропы  сувязі з ростам гарадскога насельніцтва, а таксама актынай каланізацыяй Новага Свету.
Першыя спробы гаспадарчага рэфармавання былі прадпрыняты  30-40-я г. ХVІ ст. ва ладаннях каралевы Боны Сфорца  Пінскім і Клецкім староствах і далі хуткі эканамічны эфект. У 1550-я г. яе сын Жыгімонт Агуст з мэтай павелічэння дахода правё больш шырокую рэформу  дзяржаных уладаннях. Асноным дакументам рэформы стала «Устава на валокі» (1557 г.), якая і дала назву рэформе – «валочная памера».
Асноныя мерапрыемствы рэформы:
1) рэформа пачалася з перамеру сіх ворыных зямель на валокі стандартныя пазямельныя адзінкі, роныя 21,36 га;
2) валока адначасова станавілася аснонай адзінкай абкладання сялян павіннасцямі. Павіннасці прызначаліся  залежнасці ад колькасці і якасці зямлі. У сувязі з гэтым, ведаючы патэнцыял сваёй гаспадаркі, сялянская сям’я магла зяць цэлую валоку або яе частку;
3) была ліквідавана цераспалосіца, а сяляне атрымлівалі зямлю  трох розных месцах, што садзейнічала караненню трохпольнага севазвароту і павышэнню раджайнасці;
4) на найбольш урадлівых землях ствараліся фальваркі феадальныя гаспадаркі, заснаваныя на працы залежных сялян і арыентаваныя на вытворчасць збожжа на продаж. Суадносіны фальваркавай і сялянскай зямлі былі 1:7, гэта азначала, што адну фальваркавую валоку апрацовалі столькі сялянскіх сямей, колькі разам мелі 7 валок;
5) сялянскія надзелы былі двух віда:
– цяглыя, за карыстанне якімі сяляне адбывалі паншчыну  памеры 2 дні  тыдзень з валокі, а таксама сяляне выходзілі на гвалты і талокі і плацілі чынш ад 6 да 21 гроша  год;
– асадныя, галонай павіннасцю якіх была выплата чыншу  памеры ад 66 да 106 гроша у год.
У дзяржаных уладаннях на захадзе і  цэнтры Беларусі рэформа была праведзена да канца ХVІ ст. На сходзе Беларусі з прычыны працяглай Лівонскай вайны (1558–1583) ажыццяленне рэформы расцягнулася на стагоддзе. На гэтай памежнай з Маскоскай дзяржавай тэрыторыі аснонымі павіннасцямі дзяржаных сялян былі даніна і чынш.
Вынікі рэформы:
1) аграрная рэформа прывяла да значнага здыму сельскай гаспадаркі  ВКЛ за кошт дакладнага вызначэння памера зямельных надзела сялян, удасканалення сістэмы падаткаабкладання, укаранення перадавой агратэхнікі, развіцця гандлю і таварна-грашовых адносін;
2) па прыкладу дзяржавы валочную памеру праводзілі  сваіх уладаннях прыватныя ласнікі, што  выніку прывяло да росту дахода скарбу і феадала, а таксама да мацавання эканомікі краіны  цэлым;
3) эканамічная стабільнасць і павышэнне прыбытка дзяржавы садзейнічалі развіццю адукацыі, культуры, вайсковай справы;
4) у гістарыяграфіі прынята лічыць, што рэформа садзейнічала завяршэнню працэсу юрыдычнага афармлення прыгоннага права на землях ВКЛ.
Аграрная рэформа стала эканамічным фундаментам, асновай далейшага развіцця гаспадаркі і культуры Беларусі  ХVІ ст.
4. Уплы ідэй Адраджэння на культуру Беларусі  ХVІ ст. – першай палове ХVІІ ст. Адраджэнне (Рэнесанс) – эпоха  развіцці духонай культуры Еропы, якая аформілася на працягу ХІV – першай паловы ХVІІ ст. Тыпалагічнымі рысамі культуры Адраджэння былі:
гуманізм – сцвярджэнне зямной каштонасці і гарманічнага развіцця чалавека: чалавека-майстра, чалавека-творцы, чалавека-філосафа;
секулярызацыя культуры – вызваленне культуры ад дыктата царквы;
станаленне крытычнай думкі і інш.
Фарміраванню новых погляда садзейнічалі агульнае эканамічнае развіццё, зараджэнне капіталістычных адносін, рост гарадо, вялікія геаграфічныя адкрыцці і інш.
На беларускіх землях эпоха Рэнесанса ахапіла ХVІ – першую палову ХVІІ ст. і мела свае асаблівасці:
сацыяльнай апорай Адраджэння  ВКЛ было шляхецкае саслое, а не гараджане, як у Заходняй Еропе;
па часе Адраджэнне  ВКЛ супала з Рэфармацыяй і мела пэную залежнасць ад сярэднявечных і рэлігійных традыцый;
у гэты час узнікла беларускае кнігадрукаванне і адбылося станаленне мясцовай школы кніжнай графікі;
характарызавалася поліканфесійнасцю (суіснаваннем розных рэлігій –праваслая, каталіцтва, пратэстантызму, уніяцтва, ісламу, ідаізму) і полілінгвізмам (шматмоем, калі дзяржанай мовай была старабеларуская, царконай – царконаславянская, касцёльная і літаратурная – латынь, мовай шляхецкага саслоя – польская), што прыносіла адметныя рысы  культуру адзначанага перыяду на землях ВКЛ.
Пачынальнікам беларускага рэнесансавага асветніцтва бы Францыск Скарына (каля 1490 – 1551 г.) – беларускі і сходнеславянскі першадрукар. Першая кніга «Біблія» была выдадзена ім у 1517 г. у Празе. У пачатку 20-х г. ХVІ ст. друкарня была наладжана  Вільні, дзе, акрамя «Бібліі», Скарына надрукава «Малую падарожную кніжку» (1522) і «Апостал» (1525). У яго творах і дзейнасці раскрываецца сэнс эпохі Рэнесанса: гэта бы сінтэз хрысціянскага гуманізму з антычнай мастацкай і філасофскай культурай. У выніку была створана якасна новая культура, якая значна паплывала на станаленне і развіццё нацыянальных культур ерапейскіх народа.
Кнігадрукаванне на тэрыторыі Беларусі пашырылася  1550-я г. і было жо пастаянным. Друкарні з’явіліся  Берасці, Нясвіжы, Заблудаве, Цяпіне. У 1562 г. у Нясвіжскай друкарні Сымонам Будным была выдадзена першая кніга на беларускай мове
· «Катэхізіс». Вядомымі дзеячамі Адраджэння на землях Беларусі былі таксама Васіль Цяпінскі, Мікола Гусоскі, Мялецій Сматрыцкі, Ларэнцій Зізаній і інш.
Значную ролю  развіцці беларускай культуры адыгрывалі правасланыя брацтвы, якія адкрывалі прыходскія школы, стваралі друкарні, выдавалі кнігі. Брацкія друкарні існавалі  Вільні і Еі. У іх выдавалася як рэлігійная літаратура, так і матэрыялы прававога характару, напрыклад, Статуты ВКЛ.
Такім чынам, нягледзячы на тое, што Адраджэнне  Беларусі пачалося прыкладна на 100 гадо пазней, чым у Італіі, мастацкія шэдэры, творы сацыяльнай і філасофскай думкі, створаныя выхадцамі з Беларусі, сталі важным укладам у залаты фонд здабытка сусветнай культуры.
5. Рэфармацыя  Беларусі і Берасцейская царконая унія. У ХVІ ст. на землях Беларусі распасюдзіліся і ідэі Рэфармацыі. Рэфармацыя – сацыяльна-палітычны і ідэалагічны рух, накіраваны супраць засілля каталіцкай царквы ва сіх сферах жыцця, на змены  каталіцызме і прыстасаванне царконай арганізацыі да буржуазных адносін. Ме антыфеадальны характар і прывё да знікнення новых форм арганізацыі верніка у хрысціянстве – пратэстантызму.
Ідэі, звязаныя з Рэфармацыяй, прыходзілі  Беларусь разам з замежнымі гандлярамі і рамеснікамі, а таксама з беларускімі студэнтамі, якія вучыліся  ерапейскіх універсітэтах. Гэтымі ідэямі натхняліся іншыя людзі, якія ездзілі за мяжу. Рэфармацыя  Беларусі з’ялялася складанай часткай ерапейскага рэфармацыйнага руху. Найбольш распасюджанай плынню пратэстантызму на землях Беларусі бы кальвінізм, які больш адпавяда традыцыйным каштонасцям вольнасці магната і шляхты. Прыхільнікі кальвінізму патрабавалі адмены царконых падатка і царконага землеладання, магчымасці стварэння рэлігійных абшчын з самакіраваннем і інш. Асаблівасцю рэфармацыйнага руху  ВКЛ стала тое, што ён ахапі у асноным вышэйшыя колы грамадства магнатэрыюі шляхту і толькі часткова гараджан. Прыхільнасць да Рэфармацыі феадальнай знаці, а таксама часткі дробнай і сярэдняй шляхты абумовіла імкненне захаваць свае сацыяльна-эканамічныя і палітычныя правы шляхам дэцэнтралізацыі як дзяржаных, так і царкона-рэлігійных структур.
Пачаткам Рэфармацыі  Беларусі лічыцца заснаванне канцлерам ВКЛ Мікалаем Радзівілам Чорным у 1553 г. у Берасці першага кальвінісцкага збору (абшчыны). Пры падтрымцы Мікалая Радзівіла Чорнага пратэстанцкія абшчыны з малітонымі дамамі, школамі, шпіталямі, друкарнямі былі заснаваны  многіх беларускіх гарадах.
Рэфармацыя стала яшчэ адным сродкам барацьбы Вялікага Княства за незалежнасць, спробай узмацнення палітычнай ролі ВКЛ. Яна паспрыяла сталяванню міжканфесійнай талерантнасці на землях Беларусі – права свабоды веравызнання  ВКЛ было заканадача замацавана  Статуце ВКЛ 1588 г.
Хуткае распасюджанне Рэфармацыі і павелічэнне яе прыхільніка сур’ёзна занепакоіла прадстаніко каталіцкай царквы. Па ініцыятыве папы рымскага  Еропе пачалася контррэфармацыя – рэлігійна-палітычны рух, які ме на мэце рэстарацыю пазіцый, страчаных каталіцызмам падчас Рэфармацыі. Рым адхілі магчымасць кампрамісу з пратэстантамі, пацвердзі безумоны атарытэт папы  справе веры, замацава набажэнства выключна на лацінскай мове, увё жорсткую царконую цэнзуру, а  1542 г. у Рыме была творана інквізіцыя.
Моцны дар па пратэстантызму  ВКЛ нанесла дзейнасць ордэна езуіта, якая мела адкрыта пракаталіцкі характар. Талерантнасць ВКЛ стварала шырокія магчымасці для яго паспяховай дзейнасці. У сваёй барацьбе з рэфармацыйнымі ідэямі езуіты адводзілі вялікую вагу адукацыі, развіццю культуры, выхаванню моладзі. Разам з тым яны выкарыстовалі прымусовыя і гвалтоныя меры: зачынялі пратэстанцкія і правасланыя школы і друкарні, знішчалі кнігі апанента, учынялі пагромы. З цягам часу Контррэфармацыя перамагла, талерантнасць у ВКЛ была скасавана і заменена дзяржаным каталіцызмам.
На хвалі Контррэфармацыі была заключана Берасцейская царконая унія (1596) і знікла уніяцкая (грэка-каталіцкая) царква. Па сутнасці, унія стала працягам незалежніцкай палітыкі, якую спрабавала праводзіць эліта ВКЛ пры дапамозе пратэстантызму  часы Рэфармацыі. Ідэя аб’яднання каталіцкай і правасланай хрысціянскіх канфесій узнікла адразу пасля афіцыйнага царконага расколу 1054 г., але стала рэальнай для ВКЛ толькі  канцы ХVІ ст. Прыхільнікі уніі былі не толькі  лоне правасланай, але і каталіцкай царквы. Кіраніцтва правасланай царквы праз унію спадзявалася вярнуць сабе некалі вядучае становішча  ВКЛ (адным з арганізатара уніі ста епіскап Іпацій Пацей). Каталіцкія кіранікі праз аб’яднанне царкво марылі дабіцца перамогі над праваслаем і пашырыць свой уплы ва Усходняй Еропе.
Падрыхтока уніі дожылася з 1590 па 1596 г., і акт аб’яднання рачыста бы абвешчаны на Берасцейскім царконым саборы 1596 г. У адпаведнасці з ім на тэрыторыі ВКЛ утваралася новая царква, якая значальвалася кіескімі мітрапалітамі і мела наступныя адметныя рысы:
прызнавала вяршэнства папы рымскага;
заховала правасланую абраднасць, царконаславянскую мову набажэнства (літургіі) і юліянскі каляндар;
прызнавала каталіцкую дагматыку;
праводзіла пропаведзі на мясцовай (старабеларускай) мове.
У першую чаргу уніяцкая царква была разлічана на шляхту, якая пасля тварэння Рэчы Паспалітай, спадзеючыся хутка атрымаць зямлю і дзяржаныя пасады, пераходзіла  каталіцтва. Але трымаць шляхту пры сваім абрадзе і мове уніяцкая царква не змагла. Таму унія стала верай непрывілеяванага правасланага насельніцтва – сялян і мяшчан.
Стака пры распасюджванні новай рэлігіі была зроблена на добраахвотнае далучэнне да яе, аднак пазбегнуць прымусу не далося, што выклікала супраціленне правасланых верніка. У канцы ХVІІІ ст. каля 75 % насельніцтва Беларусі былі уніятамі. З цягам часу уніяцкая царква стала адным з фактара існавання беларускага этнасу – менавіта яна заховала старабеларускую мову і народныя традыцыі.
Берасцейская царконая унія была ліквідавана Полацкім царконым саборам у 1839 г.
6. Палітычная сітуацыя на землях Беларусі  першай палове ХVІІ ст. Канец ХVІ – пачатак ХVІІ ст. характарызавася значнай стабілізацыяй эканамічнага і палітычнага жыцця  ВКЛ. Пасля заканчэння  1583 г. Лівонскай вайны стала магчымым правесці на сходзе Беларусі аграрныя ператварэнні, якія  сярэдзіне ХVІ ст. былі ажыццёлены  цэнтры і на захадзе краіны. Гэтыя мерапрыемствы садзейнічалі хуткаму адналенню гаспадаркі, якая была разбурана падчас вайны. У гэты перыяд ВКЛ заставалася адным з асноных пасташчыко збожжа на рынкі Заходняй Еропы.
Ва мовах спакою працягвалі развівацца гарады і мястэчкі Беларусі. Значна павялічылася іх колькасць, што тлумачылася зафіксаваным у Статуце 1588 г. правам шляхты утвараць мястэчкі на ласных землях. Пераважную большасць мяшчанства складалі беларусы (да 80 %). Ярэі сярод гарадскіх жыхаро да сярэдзіны ХVІІ ст. налічвалі толькі ад 5 да 8 %. Агульная лічба насельніцтва беларускіх павета была  той час прыкладна 2,9 млн. чалавек, з якіх 75 % сяляне, каля 15–17 % мяшчане, 8–10 % шляхта.
У знешняй палітыцы Рэчы Паспалітай у пачатку ХVІІ ст. асноным накірункам становіцца сходні. Лівонская вайна прынесла страты не толькі Беларусі, але і значна аслабіла Маскоскую дзяржаву, вычарпашы яе матэрыяльныя і людскія рэсурсы. Пасля смерці  1584 г. Івана ІV Грознага вялікім князем ста яго сын Фёдар, які  1598 г. памёр, не пакінушы нашчадка. Дынастыя Рурыкавіча перарвалася, і радавітае баярства Масквы цягнулася  барацьбу за ладу.
Выкарыстаць у сваіх інтарэсах складаную сітуацыю свайго даняга саперніка і мяшацца  яго нутраныя справы імкнулася і Рэч Паспалітая. Для гэтага часткай шляхты ВКЛ і нават самім каралём Жыгімонтам Вазай былі падтрыманы  1604 і  1607 гг. паходы на Маскву двух самазванца, вядомых у гісторыі пад імёнамі Ілжэдзмітрыя І і Ілжэдзмітрыя ІІ, якія выдавалі сябе за малодшага сына Івана ІV, царэвіча Дзмітрыя, «цудам ацалелага» пасля замаху на яго жыццё  1591 г. У 1609 г. Жыгімонт Ваза без згоды вальнага сойма распача адкрытую вайну супраць Маскоскай дзяржавы.
У выніку пераможных ваенных дзеяння на маскоскім троне два гады знаходзіся сын Жыгімонта каралевіч Уладзісла (1610–1612). Але сабранае Мініным і Пажарскім у 1612 г. народнае апалчэнне прымусіла Уладзіслава разам з войскам пакінуць Маскву. Баяры абралі царом Міхаіла Раманава, і  Маскоскай дзяржаве сталявалася дынастыя Раманавых. Вайна скончылася  1619 г. падпісаннем Дэлінскага перамір’я, паводле якога да Кароны адышлі Чарнігаская і Северская землі, а Вялікае княства Літоскае вярнула страчаны яшчэ  1514 г. Смаленск і ключыла  свой склад гарады Мажайск, Дарагабуж і Вязьму.
Нягледзячы на пераможны вынік, пераважная большасць шляхты ВКЛ засталася незадаволеная вайной. Асабліва гэта тычылася шляхты сходніх павета, маёнткі якой найбольш пацярпелі  ходзе ваенных дзеяння. Да таго ж, яны разумелі, што такі поспех тлумачыся, у першую чаргу, нестабільнай унутранай сітуацыяй у Маскве, якая з цягам часу будзе імкнуцца зяць рэванш, а значыць, гэтая перамога перадумова новай вайны.
Так і здарылася. Смерць у 1632 г. Жыгімонта Вазы і наступішы за ёй перыяд бескаралея  Рэчы Паспалітай схілілі маскоскага цара Міхаіла Раманава да адкрытых ваенных дзеяння. Маскоскае войска хутка захапіла Мсцісла, Сураж, Крыча, Усвяты, узяло  аблогу Смаленск, Полацк, Віцебск. Але проба сіл для Маскоскай дзяржавы скончылася нядала, і  1634 г. яна капітулявала. У тым жа годзе новаабраны кароль Польшчы і вялікі князь Літоскі Уладзісла ІV падпіса з маскоскім царом «вечны мір», які пацвердзі умовы Дэулінскага пагаднення. Аднак абодва бакі разумелі хісткасць і нетрываласць заключанага «вечнага міру».
Такім чынам, у ХVІ – пачатку ХVІІ ст. беларускія землі  складзе ВКЛ дасягнулі значных поспеха. У гэты час ВКЛ стала пастаянным пасташчыком збожжа на рынкі Заходняй Еропы, а развіццё культуры і грамадска-палітычнага жыцця сведчыла пра цесныя заемакантакты ВКЛ з ерапейскімі краінамі. Разам з тым нестабільнасць знешнепалітычнай сітуацыі на сходнім накірунку стварала пэныя перашкоды для далейшага паспяховага развіцця краіны, што стала найбольш відавочным у наступнае разбуральнае стагоддзе (другая палова ХVІІ – сярэдзіна ХVІІІ ст.).

АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ І ПАНЯЦЦІ

Адраджэнне (Рэнесанс) – эпоха  развіцці духонай культуры Еропы  пераходны перыяд ад сярэднявечча да новага часу (ХІV – першая палова ХVІІ ст.). На тэрыторыі Беларусі эпоха Рэнесанса датуецца ХVІ – першай паловай ХVІІ ст.
Валока – пазямельная адзінка (21,36) і адзінка падаткаабкладання  ВКЛ, уведзеная падчас аграрнай рэформы сярэдзіны ХVІ ст.
Канфедэрацыя – у Рэчы Паспалітай часовы палітычны саюз шляхты для дасягнення пэнай мэты шляхам узброенай барацьбы.
Контррэфармацыя – рэлігійна-палітычны рух у Еропе  другой палове ХVІ–ХVІІ ст., узначалены папствам і накіраваны супраць Рэфармацыі.
Liberum veto (ліберум вета) – права соймавых дэпутата у Рэчы Паспалітай на свабоду забароны разгляду таго ці іншага пытання на сойме, спыненне пасяджэння сойма і адмену сіх прынятых на ім пастано. Абмежавана рашэннем канвакацыйнага сойма 1764 г., ліквідавана канстытуцыяй 3 мая 1791 г.
Рокаш – від узброенай шляхецкай апазіцыі каралескай уладзе Рэчы Паспалітай у ХVІ–ХVІІ ст., канфедэрацыя, накіраваная супраць караля.
Рэфармацыя – шырокі сацыяльна-палітычны і ідэалагічны рух у Еропе  ХVІ ст., накіраваны супраць рымска-каталіцкай царквы і яе ролі  палітычнай сістэме грамадства.
Статут ВКЛ 1588 г. (ІІІ Статут ВКЛ) – звод закона дзяржанага, адміністрацыйнага, ваеннага, судовага феадальнага права, які бы выдадзены на старабеларускай мове і дзейніча на землях Беларусі і Літвы да 1840 г.
Фальварак – феадальная гаспадарка, заснаваная на працы прыгонных сялян і арыентаваная на вытворчасць збожжа на продаж.

ХРАНАЛОГІЯ ПАДЗЕЙ

1517 г. – выданне Францыскам Скарынай «Бібліі» – першай усходнеславянскай друкаванай кніжкі.
1557 г. – выданне «Уставы на валокі» – галонага дакумента вялікай аграрнай рэформы ХVІ ст.
1558 – 1583 г. – Лівонская вайна.
1569 г. – падпісанне Люблінскай уніі і тварэнне Рэчы Паспалітай.
1529 г., 1566 г., 1588 г. – прыняцце Статута ВКЛ.
1596 г. – падпісанне Берасцейскай царконай уніі і тварэнне новай хрысціянскай канфесіі – уніяцкай.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

1. Дакажыце альбо абвергніце наступныя тэзісы:
а) вялікая аграрная рэформа сярэдзіны Х(І ст. была выклікана як унутранымі, так і знешнімі прычынамі;
б) рэформа спрыяла эканамічнаму і культурнаму росквіту ВКЛ;
в) рэформа паскорыла працэс запрыгоньвання сялянства.
2. Дайце характарыстыку сацыяльна-эканамічных наступства для беларускіх зямель у выніку заключэння Люблінскай уніі і тварэння Рэчы Паспалітай.
3. Вызначце агульныя і асаблівыя рысы Адраджэння і Рэфармацыі на землях Беларусі.
4. Дайце ацэнку знешнепалітычнай дзейнасці лад ВКЛ і Рэчы Паспалітай у першай палове ХVІІ ст.


ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Дзейнасць ордэна езуіта на тэрыторыі ВКЛ у ХVІ – першай палове ХVІІ ст.
Беларускія асветнікі эпохі Адраджэння.
Статут ВКЛ 1588 г. як узор ерапейскага заканадаства.
Арганізацыя вайсковай справы  ВКЛ.

ЛІТАРАТУРА

Бохан Ю.М. Войска ВКЛ у другой палове ХІV – канцы ХVІ ст. – Мінск, 2002.
Бушчык Г.П. Прычыны, механізмы і вынікі аграрнай рэформы сярэдзіны Х(І – першай паловы Х(ІІ ст. // З гісторыі эканамічных рэформа на Беларусі. – Мінск: Экаперспектыва, 1997. Вып. 2. – С. 3 – 14.
Вішнескі А.Ф., Юхо Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі  дакументах і матэрыялах. – Мінск, 1998.
Гісторыя сялянства Беларусі: У 3 т. Т. 1. – Мінск, 1997. – С. 46 – 121.
Голубе В.Ф. Вялікая аграрная рэформа Х(І ст. //Спадчына. – 1993. – № 4. – С. 63 – 78.
Голубе В.Ф. Сялянскае землеладанне і землекарыстанне на Беларусі: Х(І – Х(ІІІ стст. – Мінск, 1992. – С. 21 – 90.
Іванова Л. Рэфармацыйны рух на Беларусі (другая палова ХVІ – першая палова ХVІІ стст.) //Беларускі гістарычны часопіс. – 1997. – № 2. – С. 65–85.
Лойка П.А. Шляхта беларускіх зямель у грамадска-палітычным жыцці Рэчы Паспалітай другой паловы ХVІ – першай трэці ХVІІ ст. – Мінск, 2001.
Мараш Я.Н. Ватикан и католическая церковь в Белоруссии (1569–1795). – Мн., 1971.
Марозава С.В. Уніяцкая царква  этнакультурным развіцці Беларусі (1596–1839 гады). –Гродна, 2001.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. – Мінск, 1994-1995.
Падокшын С.А. Філасофская думка эпохі Адраджэння  Беларусі. – Мінск, 1990.
Пичета В.И. Аграрная реформа Сигизмунда Августа в Литовско-Русском государстве. – М.: Изд-во АН СССР, 1958. – С. 183 – 202.
Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 2001.
Спиридонов М.Ф. Закрепощение крестьянства Беларуси (Х(–Х(І вв.). Минск: Наука и техника, 1993. – С. 84 – 113.

















Тэма 5. Беларусь у другой палове ХVІІ – ХVІІІ ст.

Войны сярэдзіны – другой паловы ХVІІ ст. і іх уплы на развіццё
Беларусі.
ВКЛ у Паночнай вайне (1700 – 1721).
Культура Беларусі  другой палове ХVІІ – ХVІІІ ст. Ідэалогія
Асветніцтва.
4. Спробы мадэрнізацыі жыцця  другой палове ХVІІІ ст. Рэформы А.Тызенгаза  дзяржаных уладаннях.
5. Падзелы Рэчы Паспалітай. Пастанне Т.Касцюшкі 1794 г.

1. Войны сярэдзіны – другой паловы ХVІІ ст. ХVІІ і іх уплы на развіццё Беларусі. Другая палова ХVІІ ст. ( пачатак ХVІІІ ст. сталі самым цяжкім часам у беларускай гісторыі. Ён атрыма назву «разбуральнага», або «крывавага стагоддзя», паколькі  гэты перыяд усю Рэч Паспалітую ахапіла паласа працяглых война і палітычнай смуты. Распачася ён з казацкага пастання ва Украіне пад кіраніцтвам гетмана Запарожскага войска Багдана Хмяльніцкага.
Казацка-сялянская вайна (1648–1651). Змагаючыся за незалежнасць Украіны, Б.Хмяльніцкі ме на мэце стварэнне ласнай дзяржавы, у межы якой хаце уключыць і паднёвыя землі Беларусі Падняпрое і Палессе. Каб заручыцца падтрымкай мясцовага насельніцтва, на землях Беларусі распасюджваліся гетманскія універсалы, у якіх Хмяльніцкі закліка жыхаро уздымацца на барацьбу супраць «пано і ляха». Б.Хмяльніцкі нават пасыла на Палессе казацкія загоны, якія значальвалі Галавацкі, Галота, Нябаба, Гаркуша і іншыя яго паплечнікі. Гэтыя атрады адыгралі ролю каталізатара  пачатку народнага руху на тэрыторыі Паднёвай Беларусі.
Звесткі пра перамогі Хмяльніцкага над каронным войскам у маі 1648 г. пад Корсунем і Жотымі Водамі спрыялі цягванню ва зброеную барацьбу сялян і гарадскіх нізо Беларусі, асабліва на памежных з Украінай тэрыторыях. Казацка-сялянскія атрады авалодалі Гомелем, Лоевам, Чачэрскам, Брагінам, Бабруйскам, Пінскам, Кобрынам і некаторымі іншымі гарадамі.
Па сваім характары вайна  Беларусі мела яскрава выражаны антыфеадальны, антыкаталіцкі і антыуніяцкі характар. Дзейнасць казацка-сялянскіх атрада заключалася найперш у руйнаванні і рабаванні шляхецкіх маёнтка, а таксама пераследаванні і фізічным вынішчэнні уніята і католіка, якія вымушаны былі ратавацца цёкамі глыб краіны. Не пазбеглі казацкіх рэпрэсій і прадстанікі іудзейскага веравызнання.
На таймаванне пастанца было накіравана спецыяльна сабранае войска ВКЛ на чале з гетманам Янушам Радзівілам, якое  першай палове 1649 г. здолела зяць пад свой кантроль подзень Беларусі. Рашаючая бітва, у якой галоныя сілы казака былі разбітыя, адбылася 6 ліпеня 1651 г. пад Лоевам. Армія ВКЛ, развіваючы поспех, 4 жніня 1651 г. увайшла  Кіе. Паводле Белацаркоскага пагаднення, падпісанага  верасні 1651 г., Хмяльніцкі абавязвася вывесці се казацкія загоны з Беларусі. Гэта прывяло да спынення супрацілення народных мас Беларусі, якія аказаліся пазбаленымі арганізаванай ваеннай падтрымкі.
Чатыры гады вайны адмоным чынам адбіліся на эканоміцы і дэмаграфічнай сітуацыі  Беларусі. Найбольш пацярпелі паднёвыя землі, дзе спачатку казацка-сялянскія атрады рабавалі і знішчалі феадальныя маёнткі разам з сем’ямі, а потым, помсцячы, войска Радзівіла спальвала разам з насельніцтвам вёскі і цэлыя гарады. У краіне абвастрыліся сацыяльнае становішча і канфесійная сітуацыя.
І галонае, заклікаючы сялян да пастання, Хмяльніцкі зусім не дба пра самастойнасць беларускага народа, які  той час ажыццяля сваю дзяржанасць у складзе Вялікага Княства і Рэчы Паспалітай. Украінскі гетман хаце уключыць (інкарпараваць) паднёвую Беларусь у склад сваёй казацкай дзяржавы. Каб захаваць сваю ладу і забяспечыць спадчыннае панаванне дынастыі гетмана Хмяльніцкіх, ён у 1654 г. заключы з рускім царом пагадненне аб уваходжанні Украіны на правах атаноміі  склад Маскоскай дзяржавы (Пераяслаская рада) і яшчэ здоле адыграць адмоную ролю  гісторыі Беларусі.
Казацка-сялянская вайна з’явілася прадвеснікам больш разбуральных ваенных дзеяння, якія паклалі пачатак сапраднаму «крываваму патопу» на тэрыторыі сёй Рэчы Паспалітай.
Вайна Маскоскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай за беларускія землі (1654 – 1667). Ва мовах нестабільнасці нутрыпалітычнай сітуацыі  Рэчы Паспалітай у 1653 г. Масква разарвала дыпламатычныя адносіны з Варшавай, і непазбежнасць вайны стала відавочнай. Яна пачалася  маі 1654 г. і стала самай жудаснай па сваіх выніках вайной у гісторыі Беларусі.
Дзеля дасягнення сваіх палітычных інтарэса маскоскія лады традыцыйна разыгралі канфесійную карту напярэдадні вайны  Беларусь пасылаліся спецыяльныя царскія граматы, мэтай якіх была спроба пераканаць насельніцтва  тым, што рускі цар Аляксей Міхайлавіч пачынае барацьбу з мэтай абароны праваслая. Тым, хто не акажа супраціву, гарантавалася царская міласць, іншых чакала бязлітасная расправа. Каб далучыць беларускія землі да сваёй дзяржавы, рускі цар накірава на тэрыторыю Беларусі 100-тысячнае войска, на дапамогу якому Хмяльніцкі пасла 20 тыс. казако з Украіны.
ВКЛ не было падрыхтавана да вайны, агульная колькасць войска налічвала толькі 10–12 тыс. чалавек. Дзякуючы перавазе сіл, а таксама актынай агітацыі, скіраванай да правасланага насельніцтва, рускай арміі за адзін год удалося захапіць амаль увесь усход Беларусі. Некаторыя гарады здаваліся без бою Магілё, Крыча, Шкло, Новы Быха. Іншыя аказвалі мужнае супраціленне, напрыклад, Віцебск, Дуброна, Гомель, Мсцісла. Няскораным застася Стары Быха. Рускія ваяводы атрымалі загад бязлітасна знішчаць гарады, якія аказвалі супраціленне. Яскравым прыкладам можа служыць абарона Мсціслава, якая вайшла  гісторыю пад назвай «Трубяцкая разня» (1654). Пасля чатырохдзённай аблогі і магутнага штурму рускія войскі варваліся  Мсцісласкі замак і «народ розны шляхецкі, мяшчан і ярэя у пень высеклі». Паводле дакумента, у Мсцісласкім замку загінулі каля 15 тыс. чалавек.
Сітуацыя складнялася тым, што  вайну супраць Рэчы Паспалітай уступіла і Швецыя. У такіх умовах, каб выратаваць краіну, вялікі гетман ВКЛ Януш Радзівіл ста ініцыятарам заключэння дагавору са Швецыяй. Дагавор прадугледжва аб’яднанне ВКЛ і Швецыі на роных правах, а шведскі кароль Карл Х Густа прызнавася вялікім князем ВКЛ. Ён абавязвася выгнаць маскоскае войска за межы Беларусі. Таксама дэкларавалася свабода веравызнання. Гэтае пагадненне, якое атаматычна скасовала Люблінскую унію, вядома  гісторыі як Кейданскі дагавор (1655). Аднак ён не дапамог выратаваць Вільню ад захопу маскоскім войскам у жніні 1655 г. Да таго ж, большасць шляхты захавала вернасць каралю Рэчы Паспалітай Яну Казіміру, і праз год Кейданскі дагавор фактычна страці сваю сілу.
У 1656 г. Рэч Паспалітая і Маскоская дзяржава падпісалі двухгадовае перамір’е, і рускія войскі на акупаваных беларускіх тэрыторыях паказалі свой сапрадны твар захопніка. Гэта бы жудасны час для беларускага насельніцтва, адбывалася сапраднае «паляванне на людзей», паколькі адной з асноных мэта Маскоскай дзяржавы бы вываз мясцовага насельніцтва. Служылыя рускія людзі мелі спецыяльны царскі дазвол «имать полон» (браць палонных). Гандаль «литовским полоном» ста важнай крыніцай дахода. Вывозіліся пераважна маладыя жанчыны, дзеці, рамеснікі, заможныя сяляне разам з інвентаром і цяглавай жывёлай. Тыя, хто застася на акупаваных тэрыторыях, зведалі рабаніцтва, марадзёрства і гвалт з боку рускіх войска. Пераследаванням падвяргаліся католікі, уніяты, іудзеі і іншыя прадстанікі неправасланага веравызнання.
Рабаванні і зложыванні рускіх войска прывялі да пачатку і хуткай актывізацыі на тэрыторыі Беларусі партызанскай барацьбы супраць захопніка. У афіцыйных дакументах Маскоскай дзяржавы партызаны называліся шышамі, адзначалася іх асаблівая небяспека для разрозненых фарміравання рускіх. Шышамі былі  асноным мясцовыя сяляне, атрадамі якіх звычайна камандавалі шляхціцы. Да моцнай хвалі партызанскага руху і гарадскіх пастання супраць акупанта у 1660 г., пасля падпісання міра са Швецыяй, далучыліся і войскі ВКЛ і Кароны. Такім чынам, рух народнага супрацілення аб’ядна прадстаніко розных стана і канфесій. Вызваленчая барацьба набыла характар усенароднай.
Працяглая вайна скончылася на пачатку 1667 г. заключэннем Андрусаскага міра. Згодна з яго мовамі, да Маскоскай дзяржавы адыходзілі Смаленская і Северская землі, а таксама Левабярэжная Украіна.
Вынікі вайны для Беларусі. Па сваіх наступствах гэта была самая стратная вайна для беларускага народа за сю яго гісторыю: колькасць насельніцтва зменшылася на 53 % – з 2 млн. 876 тыс. чалавек у 1650 г. да 1 млн. 352 тыс. чалавек у 1667 г. Ва ладаннях на сходзе Беларусі скарачэнне колькасці жыхаро дасягала 80 – 90 %. Ваенныя дзеянні, голад, эпідэміі і, галонае, маскоскі палон зменшылі насельніцтва не толькі колькасна, але і якасна. Лепшыя беларускія рамеснікі-майстры, сяляне, моладзь, вывезеныя падчас вайны, заставаліся  межах Маскоскай дзяржавы і працавалі на яе карысць (толькі  Маскве  70-я г. ХVІІ ст. яны складалі 10 % ад усяго пасадскага насельніцтва).
На тэрыторыі ж Беларусі наступі глыбокі эканамічны крызіс. Звыш за 60 % ворынай зямлі ляжала  пустках, не хапала ні рабочых рук, ні цяглавай жывёлы для яе апрацокі. Сялянства не мела магчымасця не толькі выплочваць феадальную рэнту, але і весці гаспадарку, неабходную для простага існавання сям’і.
Важную ролю  працэсе вываду эканомікі краіны з пасляваеннага крызісу адыгралі гаспадарчыя мерапрыемствы, праведзеныя ладай у дзяржаных маёнтках каралескіх сталовых эканоміях, староствах і дзяржавах. Асаблівасцю дзяржанай палітыкі адналенчага перыяду другой паловы ХVІІ ст. стала імкненне да зналення патэнцыялу сялянскай гаспадаркі. Адбывалася гэта праз увядзенне спецыяльна распрацаванай сістэмы льготных умова гаспадарання, у аснову якой была пакладзена палітыка ачыншавання ліквідацыя фальварка і перавод сялян з адпрацовачнай рэнты на грашовую (з паншчыны на чынш).
Для вядзення  гаспадарчае абарачэнне як мага большай плошчы зямель, павелічэння колькасці насельніцтва і цяглавай жывёлы  найбольш разбураных уладаннях (асабліва на сходзе Беларусі) дзяржава актына жывала практыку «слабод» з частковым або поным вызваленнем насельніцтва ад феадальнай рэнты на тэрмін ад пяці да пятнаццаці гадо, а таксама дазваляла розныя формы апрацокі зямлі «у наезд», «з долі раджаю» і інш.
Аб эфектынасці адналенчай палітыкі дзяржавы сведчыла масавае вяртанне сялян у сталовыя эканоміі. Да таго ж, узважаная палітыка скарбу па паслабленню павіннаснага абкладання насельніцтва стала прыкладам для многіх (безумона, не для сіх) прыватных уласніка.
Такім чынам, не адмаляючы сутнасці феадальнай дзяржавы, неабходна падкрэсліць, што пасля война сярэдзіны – другой паловы Х(ІІ ст. яна з’ялялася не толькі апаратам, механізм якога бы накіраваны на эксплуатацыю насельніцтва. У тыя часы дзяржава выступіла  першую чаргу са стваральнымі функцыямі, імкнучыся не толькі атрымаць як мага больш прыбытка у скарб, але і забяспечыць (заканадача, матэрыяльна, тэхнічна і інш.) стабільнае развіццё гаспадаркі і абавязкова даць магчымасць для жыцця і адналення гаспадаркі селяніна аснонай вытворчай сілы феадальнай эпохі. Да пачатку ХVІІІ ст. эканамічны крызіс бы пераадолены і гаспадарка Беларусі дасягнула даваеннага зроню.
Змяненне канфесійнай сітуацыі. Нягледзячы на тое, што ВКЛ здолела выйсці з эканамічнага крызісу, агульная дэструкцыя, выкліканая наступствамі вайны 1654 – 1667 гг., кардынальна змяніла грамадскае жыццё  краіне сацыяльную структуру насельніцтва, мона-культурную і канфесійную сітуацыі.
У сярэдзіне ХVІІ ст. карэнным чынам мяняецца становішча правасланай царквы  краіне ад рэлігійнай талерантнасці і верацярпімасці часо Уладзіслава ІV і Яна Казіміра лады Рэчы Паспалітай узялі курс на абмежаванне яе право. Звязана гэта было з тым, што правасланая царква  ВКЛ мела прамаскоскую арыентацыю і нярэдка аказвала падтрымку рускім войскам. Да таго ж, у 1685 г. Кіеская мітраполія афіцыйна была пераведзена з-пад падпарадкавання Канстанцінопалю пад юрысдыкцыю Маскоскага патрыярхату, і маскоскія лады пачалі лічыць, што маюць «законныя» правы мешвацца ва нутраныя справы Рэчы Паспалітай для «абароны право правасланых».
Другая палова ХVІІ ст. стала перыядам хуткага заняпаду праваслая і пашырэння уніі на тэрыторыі Беларусі. У 1673 г. сойм пазбаві права правасланых набываць шляхецтва, а  1699 г. займаць выбарныя магістрацкія пасады. Палітычныя правы фактычна станавіліся прэрагатывай толькі католіка. Правасланая беларуская шляхта масава пераходзілі  каталіцтва, разам з прыняццем якога выбіралі і польскія культурныя прыярытэты, што непазбежна вяло да паланізацыі і заняпаду беларускай культуры. Апагеем такой палітыкі ста 1696 г., калі па рашэнню сойма сё справаводства  ВКЛ пераводзілася на польскую мову. Адпаведна польскай станавілася і адукацыя, што не спрыяла з’яленню ласна беларускай інтэлігенцыі і на догі час замарудзіла фармаванне беларускай нацыі.
Змяненне дэмаграфічнай сітуацыі  гарадах. У другой палове ХVІІ – пачатку ХVІІІ ст. у гарадах Беларусі назірася эканамічны і культурны заняпад, які бы выкліканы наступствамі папярэдніх война. Калі  ХVІІ ст. на тэрыторыі Беларусі налічвалася 37 гарадо і 320 паселішча местачковага тыпу, то  сярэдзіне ХVІІІ ст. гарадо і гарадскіх паселішча засталося 228, а колькасць жыхаро у іх зменшылася  2,5 раза. Да таго ж, адбыліся змены  канфесійным і нацыянальным складзе насельніцтва беларускіх гарадо. Калі да сярэдзіны ХVІІ ст. у іх у асноным пражывалі правасланыя, а беларускі этнас склада 80 % агульнай колькасці гараджан, то да сярэдзіны ХVІІІ ст. значна павялічылася колькасць ярэя.
Гэты працэс пачася пасля вайны 1654–1667 г., наступствы якой негатына адбіваліся і на гандлёвых сувязях паміж горадам і вёскай. Пасля вядзення дзяржавай сістэмы льгот і «слабод» гараджане ахвотна перасяляліся туды, дзе былі свабодныя хаты і шмат пустой зямлі, за карыстанне якой яны на працягу ад 5 да 15 гадо вызваляліся ад усіх падатка і павіннасця. Таму аснонай масай жыхаро гарадо сталі ярэі, якія не мелі права працаваць на зямлі і карыстацца льготамі.
Такім чынам, беларускі горад з канца ХVІІ ст. па большасці насельніцтва ста ярэйскім, палітычная эліта была прадсталена спаланізаванай і акаталічанай шляхтай, а беларускі этнас пача атаясамлівацца толькі з сялянствам, якое складала большасць насельніцтва краіны.
2. ВКЛ у Паночнай вайне (1700–1721). На пачатку ХVІІІ ст. Рэч Паспалітая аказалася цягнутай у жорны чарговай вайны, а беларускія землі ператварыліся  асноны тэатр ваенных дзеяння да 1709 г.
Галонай прычынай вайны стала жаданне Даніі, Саксоніі і Расіі, якія тварылі так званы «Паночны саюз», абмежаваць панаванне Швецыі на Балтыйскім моры. Да гэтых краін далучылася і Рэч Паспалітая, каралём якой з 1697 г. з’яляся саксонскі курфюрст Агуст ІІ Моцны.
Пачатак вайны аказася нядалым для саюзніка: на працягу 1700–1701 г. шведская армія па чарзе перамагла войскі Даніі, Расіі і Саксоніі і на пачатку 1703 г. уварвалася на землі ВКЛ. Шведы хутка занялі Вільню, Гародню, крыху пазней Варшаву і Крака, а Агуст ІІ ратавася цёкамі.
Знешнепалітычнае становішча Княства складнялася нутраным супрацьстаяннем у грамадстве: атрымашыя паразу ад сваіх палітычных саперніка 17 лістапада 1700 г. у бітве пад Алькенікамі Сапегі імкнуліся зяць рэванш і бачылі  асобе Карла ХІІ свайго саюзніка, а антысапегаская шляхецкая партыя на чале з Агінскімі і Вішнявецкімі шукала падтрымкі  расійскага цара Пятра І. У ліпені 1704 г. арганізаваная Карлам ХІІ Варшаская канфедэрацыя выбрала каралём познаньскага ваяводу Станіслава Ляшчынскага. У адказ на гэта  маі 1704 г. прыхільнікі Агуста ІІ аб’ядналіся  Сандамірскую канфедэрацыю і заключылі саюз з Расіяй супраць Швецыі. Такім чынам, на тэрыторыі ВКЛ апынуліся дзве варожыя арміі, а Беларусь да 1709 г. стала аснонай арэнай, дзе Пётр І і Карл ХІІ з дапамогай зброі высвятлялі свае адносіны, рабавалі і знішчалі краіну і разам з тым яшчэ больш садзейнічалі расколу і канфрантацыі  шляхецкім стане Рэчы Паспалітай.
Як засёды, асноны цяжар вайны прыняло на сябе простае беларускае насельніцтва, у якога і руская, і шведская арміі прымусова забіралі правіянт і фураж, а астатняе, каб не даставалася працініку, спальвалі, пакідаючы мясцовы люд практычна без сродка існавання.
У 1706 г. ваенныя дзеянні складваліся не на карысць саюзніка Агуста ІІ. У студзені армія Карла ХІІ на тры месяцы блакіравала рускі гарнізон у Гродне, а  лютым былі разбіты саксонскія войскі. Шведы пачалі рабанічы марш па землях Беларусі. Былі абрабаваны, спустошаны і часткова спалены Карэлічы, Клецк, Ляхавічы, Пінск, Мір, Нясвіж і іншыя гарады. У такіх умовах пад націскам шведа у 1706 г. Агуст ІІ вымушаны бы афіцыйна адмовіцца ад улады на карысць Станіслава Ляшчынскага. На бок новага караля перайшлі і некаторыя буйныя магнацкія роды (Радзівілы, Пацы, Вішнявецкія), але частка шляхты не прызнала Ляшчынскага законным каралём, і грамадзянская вайна  ВКЛ працягвалася.
Ля вёскі Лясная 28 верасня 1708 г. руская армія разбіла корпус Левенгапта з вялікім абозам правіянту для войска Карла ХІІ, а 27 чэрвеня 1709 г. адбылася Палтаская бітва, дзе шведскае войска пацярпела сакрушальнае паражэнне, і ваенная ініцыятыва перайшла да Пятра І. У 1709 г. на трон Рэчы Паспалітай ізно узышо Агуст ІІ. Хаця шведы былі выгнаны з Рэчы Паспалітай і ваенныя дзеянні на яе тэрыторыі спынены, Пётр І не спяшася выводзіць свае войскі з беларускіх земля. Прысутнасць у мірны час чужаземнага войска на тэрыторыі сваёй дзяржавы не падалася шляхце небяспечнай з’явай, і яна па-ранейшаму працягвала барацьбу за першынство  краіне, чым бесперапынна паслабляла нутры- і знешнепалітычнае становішча Рэчы Паспалітай.
Вынікі вайны. Паночная вайна не прынесла тэрытарыяльных змена Рэчы Паспалітай, аднак прынесла незлічоныя беды беларускаму народу, на плечы якога выпа асноны цяжар вайны. Яшчэ цалкам не аправішыся ад война сярэдзіны – другой паловы ХVІІ ст., Беларусь ізно страціла трэцюю частку свайго насельніцтва, больш за 40 % ворынай зямлі ляжала  пустках. Моцна пацярпелі і беларускія гарады. Яскравым прыкладам з’яляецца лёс г. Магілёва, які, пасля разбурэння шведскай арміяй, бы 8 верасня 1708 г. дашчэнту спалены па загаду Пятра І. У выніку некалі магутны гандлёвы цэнтр у Беларускім Падняпроі так і не змог аднавіць сваёй былой велічы.
З аднаго боку, адналенчы перыяд першай паловы Х(ІІІ ст. павінен бы быць лягчэйшым, паколькі скарбам ужо былі распрацаваны і правераны на практыцы рычагі і механізмы гаспадарчай адбудовы  другой палове Х(ІІ ст. Аднак аб’ектыныя эканамічныя цяжкасці, звязаныя з ваенным ліхалеццем, ускладняліся яшчэ і тым, што  пачатку Х(ІІІ ст. разбурэнне напаткала не понасцю адноленую і мацаваную сельскую гаспадарку. Таму разам з выкарыстаннем ужо вядомых мер і льгота дзяржава вымушана была шукаць новыя дзейсныя спосабы эфектынага гаспадарчага адраджэння. У гэты перыяд пашырылася сялянская каланізацыя (асабліва на сходзе Беларусі), узрасла роля грашовых падатка. Адналенчы перыяд першай паловы ХVІІІ ст. бы больш працяглым па часе: калі  мінулым стагоддзі для адбудовы гаспадаркі спатрэбілася каля трыццаці год, то  пачатку ХVІІІ ст., нягледзячы на меншыя разбурэнні, эканоміка выходзіла з крызісу амаль пастагоддзя.
Другая палова Х(ІІ і пачатак Х(ІІІ ст. для эканомікі Беларусі былі, бадай што, самымі цяжкімі. «Страчанае стагоддзе» так можна ахарактарызаваць гэты час адносна гаспадарчай гісторыі нашай краіны. Калі  Х(ІІ–Х(ІІІ ст. у перадавых краінах Еропы адбывася працэс хуткага накаплення капіталу, а  60-я гады Х(ІІІ ст. у Англіі жо пачася прамысловы пераварот, то Вялікае княства Літоскае двойчы аказвалася перад неабходнасцю здымаць з руіна гаспадарку, разбураную войнамі. Працяглыя і спусташальныя ваенныя дзеянні штучна перарвалі натуральны працэс эканамічнага жыцця, і гаспадарка Беларусі гэтага перыяду не развівалася, а вырашала праблемы хутчэйшай адбудовы.
Унутрыпалітычная дэцэнтралізацыя. Ваенныя дзеянні адмона адбіліся не толькі на эканамічным становішчы краіны, але і сталі прычынай унутрыпалітычнай дэцэнтралізацыі, якая выявілася  барацьбе магнацкіх груповак за ладу.
Яшчэ  канцы ХVІ ст. у Рэчы Паспалітай склася комплекс шляхецкіх прывілея, якія тварылі так званыя «залатыя шляхецкія вольнасці». Галонымі сярод іх з’яляліся ронасць усіх шляхціца перад законам, права на свабоду выбара караля, на свабоду галасавання (liberum veto), недатыкальнасць асобы шляхціца і яго маёнтка (права імунітэту), права твараць канфедэрацыі і права рокаша.
Пасля война сярэдзіны – другой паловы ХVІІ ст. на фоне агульнадзяржанага эканамічнага крызісу і пагаршэння матэрыяльнага становішча большасці сярэдняй і дробнай шляхты палітычныя правы заставаліся адзіным, што рэальна магла захаваць шляхта  нязменнасці. Галоную сваю задачу яна бачыла не  карпатлівай працы на карысць дзяржавы, а  захаванні існуючай палітычнай сістэмы.
Вельмі хутка згубнасць «залатых шляхецкіх вольнасця» стала відавочнай. Усялякія прапановы новавядзення з боку лады расцэньваліся дэпутатамі сойма як замах на іх данія правы і блакаваліся. Усё часцей на пасяджэннях сойма паслы звярталіся да права «ліберум вета» і грэбавалі дзяржанымі справамі дзеля ласных інтарэса. Фактычна  другой палове ХVІІ ст. распачася крызіс парламентарнай сістэмы Рэчы Паспалітай, які за стагоддзе ператвары шляхецкую рэспубліку  шляхецкую анархію.
Эканамічны крызіс другой паловы ХVІІ ст. прывё да паглыблення маёмаснай дыферэнцыяцыі нутры шляхецкага саслоя. Усё большую вагу  Княстве сталі адыгрываць магнацкія роды Радзівілы, Сапегі, Пацы, Вішнявецкія, якія, валодаючы вялікімі зямельнымі латыфундыямі, не жадалі падпарадковацца вярхонай уладзе, ператварыліся фактычна ва дзельных князё і называлі сябе «ладарамі Вялікага Княства». Яны абкружалі сябе збяднелай у час вайны дробнай шляхтай, з якой утваралі ласную кліентэлу давалі ёй зямельныя ладанні і патрабавалі за гэта вернасці і адданай службы  іх прыватным войску.
Найбольш знакамітыя магнацкія роды вялі паміж сабой барацьбу за першынство  краіне. У 50-я – пачатку 60-х г. ХVІІ ст. унутрыпалітычнае жыццё  ВКЛ вызначалася панаваннем роду Радзівіла, у сярэдзіне 60-х – пачатку 70-х г. Паца, а  90-я г. – Сапега. Нашчадкі гэтага аднаго з самых старажытных рода ВКЛ на рубяжы ХVІІ–ХVІІІ ст. здолелі заняць амаль усе асноныя дзяржаныя пасады і хацелі ператварыць у жыццё ідэю вялікага гетмана Яна Казіміра Сапегі, якая заключалася  разрыве уніі з Польшчай і сталяванні незалежнасці ВКЛ. Сапежынская селаднасць выклікала незадаволенасць іншых магнацкіх сем’я, у першую чаргу Агінскіх і Вішнявецкіх. Складанасць унутрыпалітычнай сітуацыі дапанялася яшчэ і бескаралеем, якое наступіла  1696 г. пасля смерці Яна ІІІ Сабескага і якое імкнуліся выкарыстаць суседнія краіны, каб пасадзіць на трон Рэчы Паспалітай выгадную для сябе фігуру.
Выбраны каралём саксонскі курфюрст Фрыдрых-Агуст ІІ (Моцны) (1697 – 1733) імкнуся згладзіць канфлікт паміж магнацкімі родамі  ВКЛ, але напачатку ХVІІІ ст. канфрантацыя толькі змацнілася і набыла характар грамадзянскай вайны. 18 лістапада 1700 г. пад Алькенікамі адбылася рашаючая бітва паміж войскам Сапега, якое складалася з кліентэлы, наёмніка і нават сялян, і паспалітым рушаннем, якое сабрала шляхта ВКЛ. Сапегі былі разбіты, а шляхта прыняла пастанову, па якой Сапегі страчвалі се дзяржаныя пасады і ладанні  ВКЛ.
Паночная вайна не спыніла барацьбы магнацкіх груповак за ладу  першай палове ХVІІІ ст., што яшчэ больш спрыяла мяшальніцтву ва нутраныя справы Рэчы Паспалітай іншых дзяржа. Краіны-суседзі – Расія, Астрыя і Прусія прыкладалі шмат намагання для таго, каб не даць парушыць «дэмакратычныя» парадкі  Рэчы Паспалітай і тым самым замацаваць шляхецкую анархію. У 1717 г. аднадзённы «нямы» сойм у Варшаве, пастановы якога, прадыктаваныя расійскім урадам, прымаліся без абмеркавання, яшчэ больш абмежава уладу караля. Акрамя таго, у 1720 г. Пётр І і прускі кароль Фрыдрых Вільгельм дамовіліся не дапусціць магчымасці палітычнага і эканамічнага рэфармавання Рэчы Паспалітай. У 1726 г. да гэтай дамовы далучылася Астрыя.
У 1733 г. большасцю галасо каралём Рэчы Паспалітай бы абраны Станісла Ляшчынскі, але Расія і Астрыя пры падтрымцы расійскага войска дамагліся, каб новым манархам бы абвешчаны чарговы прадстанік саксонскай дынастыі Агуст ІІІ Прыгожы (1733–1763).
У сярэдзіне ХVІІІ ст. на нутрыпалітычную сітуацыю  краіне аказвалі плы дзве магнацкія групокі: 1) «Фамілія» – прыхільнікі роду Чартарыйскіх, якія выступалі за неабходнасць правядзення эканамічных і палітычных рэформ у краіне; 2) «рэспубліканцы» – прадстанікі розных магнацкіх рода, якіх з сярэдзіны ХVІІІ ст. узначальва Караль Станісла Радзівіл («Пане Каханку»). Пасля смерці  1763 г. Агуста ІІІ гэтыя групокі актына ключыліся  барацьбу за вылучэнне свайго кандыдата на трон Рэчы Паспалітай. Больш слабая «Фамілія» для палітычнай перамогі папрасіла ваенную падтрымку  Кацярыны ІІ. Такім чынам, пры дапамозе расійскага ваеннага, палітычнага і фінансавага дзелу на сойме 1764 г. чарговым (і, як аказалася, апошнім) каралём Рэчы Паспалітай бы абраны пляменнік канцлера ВКЛ Міхала Фрэдэрыка Чартарыйскага раджэнец Беларусі Станісла Панятоскі (1764–1795), які пры каранацыі зя імя Агуст.
Такім чынам, абранне Станіслава Агуста Панятоскага, сталенніка прагрэсінай магнацкай групокі, сведчыла, што Рэч Паспалітая  другой палове ХVІІІ ст. выбрала новы вектар развіцця шлях рэформ. Разам з тым перамога на выбарах пры апоры на іншаземнае войска чарговы раз адчыняла дзверы для мяшальніцтва замежных краін ва нутраныя справы Рэчы Паспалітай, што  далейшым і прывяло да знікнення дзяржавы  выніку трох падзела яе тэрыторыі паміж Расіяй, Астрыяй і Прусіяй (1772, 1793, 1795).
3. Культура Беларусі  другой палове ХVІІ – ХVІІІ ст. Беларуская культура  другой палове ХVІІ – ХVІІІ ст. развівалася  вельмі неспрыяльных умовах. Як адзначалася вышэй, пасля война другой паловы ХVІІ ст. змянілася канфесійная сітуацыя на землях Беларусі ад талерантнасці да рэлігійнай нецярпімасці, што не магло не паплываць на агульны стан культуры. Больш за тое, пасля пераводу  1696 г. усяго справаводства на польскую мову распачалася адкрытая паланізацыя і акаталічванне, у першую чаргу шляхты. Манаполію на адукацыю захапі касцёл, што вылілася  клерыкалізацыю культуры. Былі забытыя дасягненні «залатога веку» (Рэнесанса), пасюдна  Рэчы Паспалітай панава рэлігійны фанатызм.
Галоным мастацкім стылем у той час было барока, якое асабліва выявілася  архітэктуры (дынамічнасць кампазіцыі, кантрастнасць маштаба, ілюзія бязмежнай прасторы і г. д.). У адпаведнасці з гэтым стылем у гарадах і вёсках будаваліся касцёлы, манастыры і магнацкія сядзібы.
На рубяжы ХVІІ – ХVІІІ ст. развівалася тэатральнае жыццё  ВКЛ. Найбольш былі распасюджаны тэатры пры езуіцкіх навучальных установах, існава народны лялечны тэатр батлейка. У якасці мецэната культуры выступалі  першую чаргу магнаты, якія мелі ва ласных маёнтках прыгонныя тэатры. Яны нават пасылалі найбольш таленавітых прыгонных акцёра вучыцца за мяжу. Адным з першых у ХVІІІ ст. Францішкай Уршулай Радзівіл бы заснаваны прыгонны тэатр у Нясвіжы. Вядомы бы таксама слонімскі тэатр Міхала Агінскага.
Нягледзячы на цяжкасці  развіцці культуры, Беларусь мела  тыя часы знакамітых асоба, якімі па праву ганарыцца і сёння. Сярод іх грамадскія і царконыя дзеячы, атары падручніка Мялецій Сматрыцкі (1572 – 1633) і Сімяон Полацкі (1629 – 1680); Казімір Лышчынскі (1634 – 1689), які за свой трактат «Аб неіснаванні бога» бы спалены на вогнішчы інквізіцыі; Казімір Семяновіч (каля 1600 – пасля 1651), які выда кнігу «Вялікае мастацтва артылерыі», а таксама першыню  свеце ствары праект шматступенчатай ракеты; Ілля Капіевіч (1651 – 1714), які выда больш за 20 падручніка па граматыцы і рыторыцы.
Другая палова ХVІІІ ст. стала якасна новым этапам у эканамічным і палітычным развіцці ВКЛ і сёй Рэчы Паспалітай. У гэты час у краіне пачалі распасюджвацца ідэі Асветніцтва ( антыфеадальнай, буржуазнай ідэалогіі перыяду станалення капіталізму, якая прапаведавала прыярытэт асветы, навукі і розуму  жыцці асобы, грамадства і дзяржавы. Прыхільнікі Асветніцтва імкнуліся пераадолець недахопы існуючага грамадскага ладу, рэфармаваць яго сацыяльную і дзяржаную структуры, палітыку, паводзіны людзей шляхам распасюджання навукі, веда, прапаганды ідэй справядлівасці і гуманізму. Ідэолагам Асветніцтва ста французскі філосаф Вальтэр, які выступа за адмену саслоных прывілея і надава вялікую ролю  змене грамадства «адукаваным манархам».
Распасюджанне ідэй Асветніцтва на тэрыторыі Рэчы Паспалітай супала з перыядам стабілізацыі гаспадарчага жыцця. У пэнай ступені неабходнасць змена была свядомлена часткай патрыятычнай эліты Рэчы Паспалітай. Адбылася своеасаблівая «мадэрнізацыя  розумах», для якой важнае значэнне ме асветніцкі спосаб разумення прагрэсу, у першую чаргу, як аддзялення (ці супрацьпасталення) сучаснасці і мінулага. Верагодна, упершыню традыцыя, якая была да гэтага часу бясспрэчным атарытэтам («старыны не рушыць»), з другой паловы ХVІІІ ст. стала падвяргацца крытыцы, і з уласцівым для тых часо аптымізмам пачала даказвацца перспектынасць увядзення палітычных і эканамічных навацый для паляпшэння становішча грамадства і дзяржавы. У гэты час выходзіла шмат кніг, у якіх прапагандавася ерапейскі вопыт гаспадарання  вёсцы і  горадзе. Атары эканамічнай літаратуры заклікалі шляхту не баяцца новавядзення, выкарыстоваць замежныя напрацокі, але не забываць свае традыцыі (здабыткі) і спалучаць іх з рэаліямі грамадскага і гаспадарчага развіцця.
На землях Рэчы Паспалітай пашырылася свецкая адукацыя. Пад кіраніцтвам С. Канарскага была праведзена школьная рэформа. У 1773 г. для кіраніцтва народнай асветай у Рэчы Паспалітай была створана спецыяльная станова Адукацыйная камісія, якая зрабіла спробу вызваліць адукацыю ад прамога плыву каталіцкай царквы. За 20 гадо яе дзейнасці на тэрыторыі Беларусі было заснавана 20 школ сярэдняй ступені навучання  такіх гарадах, як Гародня, Пінск, Мазыр, Бабруйск і інш.
4. Спробы мадэрнізацыі жыцця  другой палове ХVІІІ ст. Рэформы А.Тызенгаза  дзяржаных уладаннях. Магнаты і шляхта, якія хацелі палепшыць сітуацыю  краіне і імкнуліся правесці рэформы  эканоміцы і палітыцы, аб’ядналіся вакол Станіслава Агуста і «Фаміліі». Яны і склалі ядро  каралескай партыі, якая павінна была стварыць апору лады і зняць яе атарытэт.
Спробы рэфармавання пачаліся на канвакацыйным сойме 1764 г., дзе, між іншым, было вырашана:
абмежаваць практыку жывання права «ліберум вета» па эканамічных пытаннях, якія сталі прымацца простай большасцю галасо;
заснаваць Скарбавую камісію ВКЛ – Эканамічную Раду Літоскага скарбу, якая з’ялялася спецыяльным дзяржаным органам па кіраванню фінансамі, кантролю за збіраннем і размеркаваннем падатка, ажыццяленню судовых функцый па фінансавых справах, нагляду за гандлем і вогуле за гаспадарчай сітуацыяй у краіне;
адмяніць нутрыдзяржаныя гандлёвыя пошліны і замяніць іх адзіным «генеральным падаткам»;
увесці  дзяржаве адзіную сістэму мера і вагі;
стварыць разгалінаваную сістэму зносін для актывізацыі гандлю  краіне і інш.
Рэформы А.Тызенгаза  дзяржаных уладаннях. Пры ажыццяленні свайго палітычнага і эканамічнага курсу Станісла Агуст мог разлічваць толькі на асабіста адданых яму людзей, адным з якіх бы Антоній Тызенгаз.
Займаючы пасады надворнага літоскага падскарбія, гарадзенскага старосты, генеральнага адміністратара сіх каралескіх эканомій у ВКЛ, А.Тызенгаз распача сістэму эканамічных ператварэння, мэтай якіх было фінансавае мацаванне каралескай улады і пазбаленне караля залежнасці ад магната.
Цэнтрам эканамічнага, палітычнага і культурнага жыцця  ВКЛ у другой палове ХVІІІ ст. стала Гародня: у горадзе, згодна з пастановай сойма 1673 г., праходзі кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай (акрамя канвакацыйных, элекцыйных і каранацыйных), для чаго  1737–1742 г. бы пабудаваны новы каралескі палац; у Гародні праходзілі пасяджэнні Скарбавай камісіі і знаходзіся яе архі; горад ста рэзідэнцыяй каралескай партыі  ВКЛ і, нарэшце, цэнтрам эканамічных і культурных ператварэння А.Тызенгаза.
Аграрная рэформа А.Тызенгаза. Ажыццяленне сваіх рэфарматарскіх плана А.Тызенгаз распача з правядзення аграрных ператварэння у сталовых эканоміях ВКЛ, якія з’яляліся аснонай крыніцай папанення каралескага скарбу, з мэтай павелічэння іх прыбытковасці.
Асноныя мерапрыемствы рэформы.
1. Рэформа пачалася з люстрацыі – дакладнай рэвізіі  сталовых эканоміях ВКЛ. У першую чаргу, неабходнасць вызначэння іх даходнасці тлумачылася тым, што пры сістэме «слабода» і іншых ільгот, якія водзіліся  папярэдні перыяд пасляваеннай адбудовы гаспадаркі, многія сяляне значна пашырылі свае надзелы, але гэта не знайшло адлюстравання  інвентарах. У выніку збор падатка і выкананне сялянамі павіннасцей ажыццяляліся не з рэальнага частка, а з замацаванага за пэнай сям’ёй у даніх дакументах, памеры якога звычайна былі значна меншыя за рэальны надзел.
2. Зямля, якая надавалася сялянам, падзялялася на дзве часткі – сядзібную (аселую) і прыёмную. З мэтай упарадкавання землекарыстання і падаткаабкладання кожная сялянская сям’я абавязана была зяць 1/4 частку валокі  якасці сядзібнага надзелу, з якога прызначаліся асноныя падаткі і павіннасці. Зямля, якая заставалася, атрымала назву прыёмнай і магла разбірацца сялянамі на добраахвотных пачатках у любой колькасці (у залежнасці ад наянасці яе  маёнтку і ад гаспадарчых магчымасця той ці іншай сям’і) пераважна за дадатковы чынш.
3. Для павелічэння прыбытковасці каралескіх уладання па ініцыятыве А.Тызенгаза  іх адналяліся фальваркі, якія былі ліквідаваны  другой палове ХVІІ ст. Вяртанне да фальваркавай сістэмы было выклікана ростам цэн на збожжа на рынках Заходняй Еропы. Адзначым, што гэта была не простая рэанімацыя фальварка, паколькі жываліся новыя формы апрацокі глебы, ліквідавалася сістэма «пара» і водзіліся шматпольныя севазвароты, паляпшалася жывёлагадоля.
4. У сталовых эканоміях уводзілася паншчына  памеры 2 дні  тыдзень з аснонага надзелу (з 1/4 часткі валокі). У выніку сялянства падзялілася на дзве катэгорыі – цяглыя, якія адпрацовалі паншчыну, і зямяне, галонай павіннасцю якіх была выплата грашовай рэнты.
5. Рэформа прадугледжвала стварэнне  вёсках «камунальных магазіна» і «камунальных каса», у якія сяляне абавязаны былі рабіць натуральныя і грашовыя зносы. У «камунальныя» ці «збожжавыя магазіны» зносы рабіліся сімі відамі зерня, якое прызначалася на выпадак агульнага нераджаю альбо для пазыкі пацярпешым ад стыхійных бедства ці проста бедным. Грошы з «камунальных каса» ішлі на добрапарадкаванне вёсак, утрыманне дактаро, фельчара, радзільных дамо і да т. п. Існавалі таксама «правілы нутранага распарадку» для сельскага насельніцтва эканомій: сяляне не мелі права прымаць у сваіх дамах бадзяг, гультаё, заразных і хворых людзей; павінны былі засцерагаць сваю жывёлу ад заразы; на таргі і кірмашы абавязаны былі ездзіць толькі  каралескія мястэчкі.
Відавочна, што рэформа А.Тызенгаза мела шмат падабенства з вялікай аграрнай рэформай сярэдзіны ХVІ ст. – валочнай памерай. Аднолькавай была ідэя перамеру ворыных зямель, стварэння фальварка у якасці гаспадарак па вырошчванню збожжа на продаж, падзел сялян на катэгорыі паводле іх асноных павіннасця. Абедзве рэформы значна павялічылі даходы каралескага скарбу. Але пры гэтым павіннасны ціск у выніку рэформы А.Тызенгаза зрос у некалькі разо. Для паранання, у час валочнай памеры паншчына вызначалася  памеры 2 дні  тыдзень з валокі, а  другой палове ХVІІІ ст. – 2 дні  тыдзень з надзелу, г. зн., з 1/4 часткі валокі. Таму сяляне  большасці сваёй не прынялі рэформу. Формы пратэсту былі розныя: ад простых уцёка з уладання да адкрытых сялянскіх выступлення, як, напрыклад, у 1768 г. у Берасцейскай эканоміі і  1769 г. у Шавельскай (на тэрыторыі сучаснай Літвы).
«Вялікі мануфактурны план» А.Тызенгаза. У адзначаны перыяд Рэч Паспалітая востра адчувала патрэбу  высакаякаснай прамысловай прадукцыі, неабходнай у першую чаргу для арміі і флоту, якой уласная прамысловасць забяспечыць не магла.
Першае на тэрыторыі Беларусі прамысловае прадпрыемства мануфактурнага тыпу – шкляная гута – было заснавана  1717 г. ва ладанні князё Радзівіла у Налібоках, а  1737 г. другая шкляная мануфактура была пабудавана Ганнай Радзівіл ва Урэччы. На прадпрыемствах вырабляліся аконнае шкло, шкляны посуд, крышталёвыя вырабы, люстэркі і інш. Акрамя таго, Радзівілам належалі шырока вядомыя фабрыка шпалера у Карэлічах, мануфактуры габелена у Міры і Альбуці, фаянсавая мануфактура  Свержані, Слуцкая фабрыка шаковых паясо, Нясвіжская суконная мануфактура. Усяго на сваіх землях Радзівілы мелі 23 мануфактуры.
Працавалі мануфактуры і  маёнтках некаторых іншых магната: паперня, суконная і палатняная фабрыкі князя Сапегі  Ружанах (Слонімскі павет), шкляныя заводы графа Салагуба  мястэчку Ілля (Менскі павет), гетмана Масальскага  маёнтку Мыш (Наваградскі павет) і інш. Прыватналасніцкія мануфактуры, створаныя магнатамі  сваіх уладаннях, пераважна абслуговаліся працай залежных сялян, наёмныя работнікі былі тады рэдкасцю. Гэтая акалічнасць уплывала, натуральна, як на арганізацыю вытворчасці, так і  пэнай ступені на вынікі працы прадпрыемства.
Але  другой палове Х(ІІІ ст. неабходнасць заснавання мануфактур была свядомлена на дзяржаным узроні, і менавіта дзяржаная лада выступіла  той час ініцыятарам стварэння мануфактур. Адноленая да сярэдзіны Х(ІІІ ст. гаспадарка разам з паляпшэннем кан’юктуры на рынках Еропы стварылі станочы падмурак для арганізацыі прамысловай вытворчасці  краіне, у тым ліку і  каралескіх сталовых эканоміях ВКЛ.
Дзяржанае мануфактурнае буданіцтва  Рэчы Паспалітай звязваецца з дзейнасцю А.Тызенгаза, які спецыяльна ездзі за мяжу, дзе знаёміся з арганізацыяй і дзейнасцю шэрагу прамысловых прадпрыемства, а таксама пасыла туды сваіх прадстаніко для вывучэння вопыту вядзення прамысловай вытворчасці. Праз стварэнне спецыяльнай падтрымкі прамысловасці сваёй краіны, своеасаблівай сістэмы «пратэкцыянізму», А.Тызенгаз хаце за невялікі тэрмін часу арганізаваць у аграрнай краіне развітую прамысловасць.
Цэнтрам гаспадарчых рэформа стала рэзідэнцыя адміністратара каралескіх эканомій у ВКЛ Гародня і яе прадмесце вёска Гарадніца. На Гарадніцы бы пабудаваны прамыслова-культурны цэнтр, які налічва 85 будынка рознага прызначэння. Яны тваралі тры асобных зоны: адміністрацыйную, вытворчую і навучальную. Заснаванне першых мануфактур – суконнай і палатнянай – адбылося  1766–1768 гг., а  1777 г. гарадзенскі прамысловы цэнтр ужо налічва 15 прамысловых прадпрыемства. Тут дзейнічалі гарбарная мануфактура, мануфактура па вытворчасці гармат і ружжа, выраба з золата, свечак, панчошная, тытунёвая, карэтна-экіпажная, металаапрацочая, шакаткацкая, карункавая, капялюшная, дывановая, шаковых паясо, па вырабу ігральных карт, гузіка, фарбы і іншых тавара, а таксама цукраварня і паперня.
«Машыны» (станкі), інструменты, іншае абсталяванне і каля 70 % сыравіны для гарадзенскіх мануфактур прывозіліся з-за мяжы. На мясцовых рынках куплялася толькі 25 % сыравіны, 5 % спецыяльна пасталяла Гарадзенская эканомія (вону, дрэва, вугаль і да т. п.). Натуральна, што мануфактурная вытворчасць, акрамя сяго іншага, стымулявала развіццё розных галін эканомікі нутры краіны, у прыватнасці, авечкагадолю, лясную і перапрацочую прамысловасць.
Агульная колькасць рабочых на гарадзенскіх каралескіх мануфактурах у 1777 г. складала больш за 3 000 чалавек. Асартымент мануфактурных тавара бы вельмі разнастайны. Шаковыя тканіны вырабляліся на шакаткацкай мануфактуры; на палатнянай муслін, батыст, палатно для абруса і сурвэтак; цвікі, рыдлёкі, замкі, напільнікі і іншыя вырабы з жалеза выраблялі на металаапрацочай мануфактуры; на карункавай і залататкацкай плялі каштоныя карункі, выраблялі залатыя і сярэбраныя ніці, а таксама некаторыя ювелірныя вырабы; мануфактура пацерак у ліку сваёй прадукцыі мела, акрамя саміх пацерак, яшчэ і шкляны посуд; на карэтна-экіпажнай мануфактуры майстравалі экіпажы «накшталт парыжскіх». Кіравалі мануфактурамі наёмныя кваліфікаваныя майстры з Англіі, Францыі, Швейцарыі, Галандыі, Прусіі і іншых краін.
Мануфактуры ствараліся не толькі  Гародні: суконна-капялюшная мануфактура была адчынена  мястэчку Азёры Гарадзенскага павета, тонкасуконная мануфактура – у мястэчку Ласосна Гарадзенскага павета. У Рэчыцы (пад Берасцем) былі заснаваны суконная мануфактура, шліфавальня, фабрыка для выпрацокі медзі, жалезная гута. Усяго  каралескіх эканоміях ВКЛ было створана звыш за 20 мануфактур, з іх 16 – у Гародні. Аснонымі пакупнікамі мануфактурнай прадукцыі бы каралескі двор і войска.
Для заснавання такой колькасці прадпрыемства А.Тызенгазу патрабаваліся вялікія грошы. Больш за 10,5 млн. польскіх злотых былі накіраваны  прамысловасць з дахода, атрыманых пасля правядзення аграрнай рэформы 1765 г. у эканоміях. Да таго ж, сума  эквіваленце 10 млн. польскіх злотых па просьбе А.Тызенгаза была зята Станіславам Агустам у Галандскім банку.
У аснове мануфактурнай дзейнасці А.Тызенгаза ляжалі патрыятычныя памкненні – стварыць у краіне ласную прамысловасць, тым самым павялічыць даходы дзяржанага скарбу і забяспечыць эканамічную незалежнасць ад Еропы.
Неад’емнай часткай рэформ, ініцыяваных А.Тызенгазам, было ладкаванне шляхо зносін па сухапутных дарогах і па рэках для актывізацыі нутранага і знешняга гандлю. У другой палове ХVІІІ ст. былі пабудаваны дзве новыя значныя дарогі: Пінска-Слонімская і Пінска-Валынская. Для стварэння адзінай воднай сістэмы  1767–1784 г. бы пабудаваны канал, які злучы Нёман з Дняпром праз Шчару, Ясельду і Прыпяць, а пабудаваны  1781–1784 г. другі канал злучы Прыпяць з Заходнім Бугам. Такім чынам, стала магчымым вывозіць водным шляхам прадукцыю з беларускіх земля у чарнаморскія і балтыйскія порты.
Фінансавую стабільнасць павінна была забяспечыць грашовая рэформа, якая распачалася  Рэчы Паспалітай у 1766 г. і мела на мэце выключыць з абарачэння старыя манеты і весці новую панавартасную валюту. У ходзе рэформы была зменена кацірока шэрагу грашовых адзінак: бы уведзены талер у 8 злотых і злоты  4 сярэбраных або 30 медных гроша.
Але пры стварэнні мануфактур А.Тызенгазам бы дапушчаны шэраг памылак і праліка, што  канчатковым выніку прывяло да згортвання «вялікага мануфактурнага плана» і адстакі А.Тызенгаза:
была створана занадта вялікая колькасць разнастайных прадпрыемства, якія будаваліся амаль адначасова і  вельмі хутка. Здараліся выпадкі, калі буданіцтва пачыналася, але так і не скончвалася па прычыне недахопу фінанса, і часткова зведзеныя пабудовы хутка разбураліся;
буданіцтва практычна сіх мануфактур вялося на пазычаныя грошы, пры гэтым сродкі крэдыту выдатковаліся не толькі на буданіцтва непасрэдна мануфактур, з якіх потым разлічвалі атрымаць прыбытак для пагашэння крэдыту, але і на стварэнне розных устано навучальнага і культурнага характару. Толькі  Гародні былі заснаваны медыцынская акадэмія, бухгалтарская і буданічая школы, кадэцкі корпус, а таксама тэатр, аптэка, батанічны сад, друкарня, у якой выдавалася першая  ВКЛ «Газета Гродзеньска». Усё гэта  прынцыпе не магло даць прыбытку, а для нармальнага функцыянавання патрабавала далейшых датацый;
аснову асартыменту мануфактурных тавара складалі прадметы раскошы, а вузкасць мясцовых рынка і суадносіны грамадскіх сіл, калі большасць насельніцтва была беднай, не садзейнічалі хуткаму продажу гэтых рэча. Мануфактурная вытворчасць не абапіралася на натуральныя патрэбы, да таго ж, гарадзенскія тавары каштавалі часам даражэй за імпартныя з-за высокіх цэна на замежную сыравіну і аплату працы іншаземных майстро. Таму фактычна не магла быць арганізавана дастаткова эфектыная сістэма збыту мануфактурных выраба;
мануфактуры былі заснаваны на дармовай працы каралескіх сялян. Аднак, не маючы ніякіх стымула (ні фінансавых, ні падатковых), сяляне, якія працавалі на гарадзенскіх мануфактурах, абсалютна не былі зацікалены  выніках сваёй працы, што адмона адбівалася на якасці прадукцыі.
Такім чынам, мануфактуры не былі  стане забяспечыць рэнтабельнасць вытворчасці звычайнымі капіталістычнымі сродкамі. Яны маглі існаваць толькі дзякуючы фінансам, якія чэрпаліся з розных крыніц, у першую чаргу з сельскай гаспадаркі каралескіх эканомій, што не спрыяла яе развіццю, а, наадварот, паскарала разбурэнне. Да таго ж, эканамічныя ператварэнні ажыццяляліся на фоне палітычнага крызісу, які ста вынікам першага падзелу Рэчы Паспалітай: з адыходам да Расійскай імперыі Усходняй Беларусі была згублена важная крыніца дзяржаных дахода, страта толькі Магілёскай эканоміі вызначалася амаль у 1 млн. польскіх злотых.
Рэформы А.Тызенгаза выразна паказалі, што прымусовая праца ці на ворыве, ці  мануфактурах пры адсутнасці зацікаленасці работніка  яе выніках плёну не прыносіла. Таму адміністрацыя каралескіх эканомій у 80-я г. ХVІІІ ст. пайшла на вядзенне пэных ільгот: сялянам было скасавана 25 дзён паншчыны  год і розных іншых пабора на суму да 15 злотых з сялянскай гаспадаркі; ліквідаваліся непрыбытковыя фальваркі, а сяляне цэлымі вёскамі пераводзіліся на чынш.
Грунтуючыся на эканамічных ведах і ідэях Асветніцтва аб натуральных правах людзей, некаторыя прыватныя ласнікі сталі праводзіць у сваіх уладаннях прагрэсіныя эканамічныя і сацыяльныя рэформы. Сярод іх можна вызначыць Іаахіма Храптовіча, маршалка Галонага трыбунала ВКЛ, і Пала Бжастоскага, віленскага каморніка, якія ва мовах развіцця таварна-грашовых адносін шукалі аптымальныя шляхі для вядзення ласнай гаспадаркі і вызвалілі сваіх сялян ад паншчыны і асабістай залежнасці (І.Храптовіч – у маёнтку Шчорсы Наваградскага павета, П.Бжастоскі – ва ладанні Палава Віленскага павета). Апошні ствары нават своеасаблівую «сялянскую рэспубліку» з вартай, касай дапамогі, школай для сялянскіх дзяцей і інш.
Такім чынам, змяненне  80-я г. Х(ІІІ ст. накірунку гаспадарчай палітыкі (скарбу і некаторых прыватных уласніка) у бок паслаблення падаткова-павіннаснага абкладання, змяншэння паншчыны ці нават понага вызвалення ад яе сялян і, такім чынам, прадасталення ім пэнай эканамічнай свабоды з’явілася стымулам для развіцця іх гаспадарчай ініцыятывы і агульнага паляпшэння эканамічнай сітуацыі  краіне.
5. Падзелы Рэчы Паспалітай. Пастанне Т.Касцюшкі 1794 г. У эканамічных рэформах, якія праводзіліся  Рэчы Паспалітай у другой палове ХVІІІ ст. з мэтай умацавання каралескай улады і стабілізацыі жыцця, не былі зацікалены, з аднаго боку, кансерватыныя сілы нутры самой краіны. Магнаты не клапаціліся пра моц сваёй краіны, а, абапіраючыся на сваю кліентэлу, выкарыстовалі перыяды бескаралея для ласнага звышэння і збагачэння. Яны выступалі супраць абмежавання «залатых шляхецкіх вольнасцей», за захаванне шляхецкай дэмакратыі, якая да сярэдзіны ХVІІІ ст. ператварылася па сутнасці  шляхецкую анархію. У выніку непрацаздольным аказася вышэйшы дзяржаны орган Рэчы Паспалітай вальны сойм: за сто гадо (з сярэдзіны ХVІІ да сярэзіны ХVІІІ ст.) з 55 яго пасяджэння 48 былі сарваны па прычыне жывання права «liberum veto».
З другога боку, суседнія дзяржавы Расія, Прусія і Астрыя ужо з сярэдзіны ХVІІІ ст. вялі перамовы аб магчымасці падзелу Рэчы Паспалітай. Як падставу для мяшальніцтва яны выкарысталі канфесійнае пытанне, заявішы аб неабходнасці абароны право некатоліка (дысідэнта). Сапрады, правасланыя і пратэстанты цярпелі  Рэчы Паспалітай непрыкрыты ціск з боку лада: у 1668 г. была прынята пастанова, згодна з якой асобы, якія перайшлі з каталіцтва  праваслае ці уніяцтва, павінны былі карацца выгнаннем, а з 1732 г. пратэстанты і правасланыя былі пазбалены права выбірацца на соймы і займаць некаторыя дзяржаныя пасады. Такая сітуацыя не задавальняла дысідэнта, якія  барацьбе за свае правы разлічвалі на дапамогу правасланай Расіі і пратэстанцкай Прусіі.
Першы падзел Рэчы Паспалітай. У 1765 г. Кацярына ІІ узняла пытанне аб урананні  правах правасланых і пратэстанта з католікамі, аднак сойм 1766 г. адмовіся задаволіць гэтае патрабаванне. Незадаволеныя дысідэнты  1767 г. стварылі дзве канфедэрацыі: правасланую  Слуцку пад апякунствам Расіі і пратэстанцкую  Торуні пад патранатам Прусіі. На дапамогу канфедэратам Расія адправіла 40-тысячнае войска. Ва мовах прысутнасці  Варшаве расійскага войска сойм у 1768 г. прыня рашэнне аб урананні  правах дысідэнта з католікамі, а таксама пакіну некранутымі падставовыя прынцыпы старога палітычнага ладу (выбарнасць караля, liberum veto, права стварэння канфедэрацый і інш.).
Працінікі прынятых соймам пастанова у 1768 г. стварылі Барскую канфедэрацыю (ад назвы г. Бар ва Украіне), якая выступала за цэласнасць і незалежнасць дзяржавы. Да Барскай канфедэрацыі хутка далучылася значная колькасць беларускай і літоскай шляхты, а таксама мяшчан і сялянства. Па сутнасці, у краіне пачалася грамадзянская вайна. У рашаючай бітве пад в. Сталавічы (каля Баранавіч) 12 верасня 1771 г. прыхільнікі Барскай канфедэрацыі пацярпелі паражэнне ад рускай арміі пад камандаваннем А. Суворава. 5 жніня 1772 г. у Пецярбургу манархамі Расіі, Астрыі і Прусіі была падпісана тайная канвенцыя аб падзеле часткі тэрыторыі Рэчы Паспалітай, паводле якой Расія анексіравала беларускія землі на сход ад Дзвіны і Дняпра – 92 тыс. кв. км з насельніцтвам 1 млн. 300 тыс. чалавек.
Спробы выратавання краіны. Другі падзел Рэчы Паспалітай. Падзеі 1772 г. выразна паказалі, што захаваць цэласнасць і незалежнасць краіны можна толькі  выпадку правядзення радыкальных эканамічных і палітычных рэформ. З 1773 г. усе соймы пачалі праходзіць у рэжыме канфедэрацый, што дазваляла пазбягаць liberum veto і прымаць рашэнні простай большасцю галасо. Пастановай сойма 1775 г. была створана Пастаянная рада – агульны для ВКЛ і Кароны орган выканачай улады, у які ваходзілі 18 дэпутата сойма і 18 сенатара. Гэтая Рада знаходзілася пад кантролем невялікай групы магната і моцным уплывам рускага пасла, а таму не дамагалася забеспячэння сапрадных інтарэса Рэчы Паспалітай. У выніку яна атрымала назву «рада здрады» і  1789 г. была ліквідавана рашэннем Чатырохгадовага сойма (1788 – 1792).
На гэтым сойме, які пазней бы названы таксама «Вялікім», было прынята шмат пастано, мэтай якіх было забеспячэнне незалежнасці Рэчы Паспалітай. Сярод найбольш важных рашэння – павелічэнне колькасці войска да 100 тыс. чалавек, стварэнне Ваеннай камісіі, пашырэнне право мяшчан, дазвол шляхце займацца рамяством і гандлем, вяртанне магдэбургскага права гарадам, якія былі пазбалены яго  1776 г., і інш.
Кульмінацыйнай падзеяй Чатырохгадовага сойма стала прыняцце 3 мая 1791 г. Канстытуцыі («Урадавай Уставы») Рэчы Паспалітай. Гэта бы другі  свеце (пасля Канстытуцыі ЗША 1787 г.) і першы  Еропе дакумент, прысвечаны арганізацыі дзяржанай улады  краіне і рэгуляванню право яе грамадзян. Па Канстытуцыі Рэч Паспалітая абвяшчалася прававой дзяржавай з вяршэнствам закона і падзелам улады на заканадачую, выканачую і судовую. Да найбольш важных змена адносіліся:
адмена выбарнасці каралё і станаленне спадчыннасці трона;
адмена «залатых шляхецкіх вольнасцей»;
змяненне структуры і характару дзейнасці судовых органа і абвяшчэнне прынцыпу ажыццялення правасуддзя толькі судом.
Такім чынам, Канстытуцыя 3 мая заховала феадальна-прыгонніцкі лад, але адначасова стварала больш выгадныя мовы для развіцця мануфактурнай вытворчасці і гандлю, надзяляла больш шырокімі правамі гарадскіх жыхаро. Менш за сё змена яна носіла  прававое становішча сялян, дэкларатына адзначышы толькі недапушчальнасць самавольства пано у адносінах да залежнага сельскага насельніцтва. Разам з тым відавочна, што Канстытуцыя мела прагрэсіны характар, ператварала дзяржаныя органы лады  здольныя да рашучых дзеяння. Але, па сутнасці, гэта была Канстытуцыя польскага народа і польскай дзяржавы, паколькі яна ліквідавала федэратыны падзел на Карону і Княства, адмяніла паасобныя органы дзяржанай улады ВКЛ і Кароны, абвесціла каталіцызм дзяржанай рэлігіяй, а Рэч Паспалітую унітарнай дзяржавай польскага народа. Усё гэта непазбежна вяло да паланізацыі беларускага народа.
Але  понай меры Канстытуцыю не далося ажыццявіць. Рэакцыйныя кансерватыныя колы магната і шляхты звярнуліся да Кацярыны ІІ з просьбай аб дапамозе  барацьбе супраць Канстытуцыі. Пад пратэктаратам Кацярыны ІІ вясной 1792 г. была творана Таргавіцкая канфедэрацыя, якая сваім Актам скасавала се пастановы Вялікага сойма. Упэненасці канфедэратам надало 100-тысячнае расійскае войска і пераход на іх бок Станіслава Агуста. Карыстаючыся момантам, на пачатку 1793 г. свае войскі на тэрыторыю Рэчы Паспалітай увяла Прусія. Завяршэннем гэтых падзей ста другі падзел Рэчы Паспалітай, дамова аб якім была падпісана 23 студзеня 1793 г. у Пецярбургу. Згодна з ёй, да Расіі адыходзілі беларускія землі па лініі Друя – Пінск.
У складаных умовах у 1793 г. праходзі «нямы» Гарадзенскі сойм. Прыхільнікі Таргавіцкай канфедэрацыі пры дапамозе расійскага войска, якое абкружыла гарадзенскі каралескі палац – месца правядзення сойма, дамагліся недапушчэння на сойм патрыятычных сіл, адмены Канстытуцыі 3 мая і зацвердзілі акт другога падзелу краіны.
Пастанне Т.Касцюшкі. Трэці падзел Рэчы Паспалітай. Адказам на другі падзел Рэчы Паспалітай і апошняй спробай выратавання краіны з’явілася нацыянальна-вызваленчае пастанне, якое значалі ураджэнец Беларусі і герой вайны паночнаамерыканскіх калоній за незалежнасць (1775–1783) Тадэвуш Касцюшка. Акт пастання бы абвешчаны на галонай плошчы г. Кракава 24 сакавіка 1794 г. Мэтамі пастання былі адналенне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г., вяртанне Канстытуцыі 3 мая і працяг рэформ, а дэвізам «Вольнасць, цэласнасць, незалежнасць».
У красавіку да пастанца (інсургента) далучылася патрыятычная беларуска-літоская шляхта. Пастаннем на землях ВКЛ кірава палконік Якуб Ясінскі, вядомы сваімі радыкальнымі поглядамі, прыхільнік Французскай рэвалюцыі і працінік прыгону. Удзельніка пастання  ВКЛ не задавальняла Канстытуцыя 3 мая, паколькі яна ліквідавала дзяржанасць ВКЛ. Таму яны пачалі праводзіць палітыку з пэнымі элементамі незалежнасці ВКЛ ад Кароны, палітыку так званага «ліцвінскага сепаратызму», а саміх інсургента сталі называць «віленскімі якабінцамі». У выніку створаная Найвышэйшая Літоская Рада выканачы орган пастання  ВКЛ выступала з больш радыкальнымі дэмакратычнымі патрабаваннямі  парананні з кіранікамі пастання  Польшчы.
Напачатку пастанцы мелі поспех, яны зялі ладу  Вільні, Гародні, Берасці, Наваградку, Слоніме, Лідзе, Пінску, Вакавыску і іншых гарадах. Да пастання далучылася значная частка шляхты на чале з Міхалам Клеафасам Агінскім, які напіса «Марш пастанца 1794 года». Актына дапамагалі інсургентам і зброеныя косамі сяляне (касінеры), якія спадзяваліся на адмену прыгоннага права. Гэтаму садзейніча выдадзены Т.Касцюшкам 7 мая 1794 г. «Паланецкі універсал», у якім сяляне абвяшчаліся асабіста свабоднымі і ім гарантавалася апека рада, але разам з тым зямля заставалася ва ласнасці шляхты. Т. Касцюшку палохала рэвалюцыйная праграма Я. Ясінскага. Ён абвінаваці правадыра «віленскіх якабінца» у дзеяннях, накіраваных супраць «уніі братніх народа», і 4 чэрвеня 1794 г. адхілі ад кіраніцтва пастаннем. У той жа час расійскія лады абяцалі амністыю сялянам-пастанцам і раздачу ім зямель шляхціца, якія прымалі дзел у пастанні. Да таго ж, на падаленне пастання Кацярына ІІ паслала войска пад кіраніцтвам А. Суворава. У рашаючай бітве пад Мацяёвіцамі 10 кастрычніка 1794 г. армія інсургента была разбіта, а паранены Т. Касцюшка трапі у палон.
У Пецярбургу 24 кастрычніка 1795 г. была падпісана канвенцыя аб апошнім падзеле Рэчы Паспалітай, у выніку якога некалі моцная дзяржава перастала існаваць. Усе беларускія землі, акрамя Беласточчыны, былі ключаны  склад Расійскай імперыі. 25 лістапада 1795 г. Станісла Агуст Панятоскі падпіса у Гародні акт адмовы ад трона. Пачася новы этап змагання за беларускую ідэнтычнасць, за права беларускага народа на дзяржаную незалежнасць.


АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ І ПАНЯЦЦІ

Адукацыйная камісія
· установа па кіраванню народнай асветай у Рэчы Паспалітай у другой палове ХVІІІ ст.
Анексія – гвалтонае далучэнне, захоп.
Асветніцтва
· антыфеадальная ідэалогія ХVІІІ ст., якая прапаведавала прыярытэт адукацыі, навукі і розуму  жыцці асобы, грамадства і дзяржавы.
Ачыншаванне
· перавод сялян з адпрацовачнай рэнты на грашовую.
Дысідэнты – агульная назва сіх некатоліка у Рэчы Паспалітай.
Загоны
· назва казацкіх атрада у войску Б.Хмяльніцкага.
Канвакацыйны сойм – сойм у Рэчы Паспалітай, які вызнача месца і час выбара караля.
Каранацыйны сойм – сойм у Рэчы Паспалітай, на якім адбываліся выбары караля.
Люстрацыя
· перыядычны перапіс дзяржанай маёмасці з мэтай вызначэння яе даходнасці.
Мануфактура
· прамысловае прадпрыемства, заснаванае на жыванні падзелу працы і ручной рамеснай тэхнікі.
Слабада
· понае або частковае вызваленне сялян ад павіннасцей на тэрмін ад 5 да 15 гадо.
Элекцыйны сойм – сойм у Рэчы Паспалітай, на якім кароль прысяга выконваць умовы, паводле якіх адбылося яго выбранне.

ХРАНАЛОГІЯ ПАДЗЕЙ

1648
· 1651 г.
· казацка-сялянская вайна.
1654
· 1667 г.
· вайна Маскоскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай за беларускія землі.
1700
· 1721 г.
· Паночная вайна.
1717 г.
· «нямы» сойм у Варшаве.
1765
· 1780 г.
· рэфарматарская дзейнасць А.Тызенгаза  каралескіх сталовых эканоміях ВКЛ.
1772 г.
· першы падзел Рэчы Паспалітай.
1773
· 1794 г.
· дзейнасць Адукацыйнай камісіі.
3 мая 1791 г.
· прыняцце Канстытуцыі Рэчы Паспалітай.
1793 г.
· другі падзел Рэчы Паспалітай.
1794 г.
· пастанне пад кіраніцтвам Т. Касцюшкі.
1795 г.
· трэці падзел Рэчы Паспалітай.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Чаму перыяд другой паловы ХVІІ
· першай паловы ХVІІІ ст. у беларускай гісторыі называецца «разбуральным стагоддзем»?
Паранайце перыяды адналення гаспадаркі на землях Беларусі  другой палове ХVІІ і першай палове ХVІІІ ст. Вызначце падабенства і адрозненні.
Дайце характарыстыку нутрыпалітычных сіла Рэчы Паспалітай у другой палове ХVІІІ ст.
Якія мовы спрыялі распасюджванню ідэй Асветніцтва  Рэчы Паспалітай?
Вызначце і прааналізуйце прычыны падзела Рэчы Паспалітай. Ці можна было, на Ваш погляд, прадухіліць падзел дзяржавы?


ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Дзяржаная эканамічная палітыка адналенчага перыяду другой паловы ХVІІ ст.
Эканамічныя рэформы Антонія Тызенгаза  каралескіх сталовых эканоміях ВКЛ.
Гродзеншчына  час пастання 1794 г.
Уплы ідэй Асветніцтва на рэфармаванне Рэчы Паспалітай у другой палове ХVІІІ ст.

ЛІТАРАТУРА

Анішчанка Я. Беларусь у часы Кацярыны ІІ. – Мінск, 1996.
Анішчанка Я. Інкарпарацыя. Літоская правінцыя  падзелах Рэчы Паспалітай. – Мінск, 2003.
Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 3. Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (ХVІІ–ХVІІІ стст.) – Мінск, 2004.
Гісторыя сялянства Беларусі: У 3 т. Т. 1. – Мінск, 1997.
Голубе В.Ф. Сялянскае землеладанне і землекарыстанне на Беларусі: Х(І – Х(ІІІ стст. – Мінск, 1992.
Грицкевич А.П. Частновладельческие города Белоруссии в ХVІ–ХVІІІ вв. – Минск, 1975.
Емельянчык У.П. Паланез для касінера. З падзей пастання 1794 г. пад кіраніцтвам Т.Касцюшкі на Беларусі. – Мінск, 1994.
Кітурка І. «За вольнасць і больш заплацяць»: спрэчкі пра аграрныя рэформы  ВКЛ у другой палове Х(ІІІ ст. //Спадчына. – 2002. – № 4.
Кітурка І.Ф. Дзяржаныя ладанні на землях Беларусі  другой палове ХVІІ
· ХVІІІ ст.: палітыка гаспадарчага адналення і развіцця.
· Гродна, 2003.
Лойка П.А. Прыватналасніцкія сяляне Беларусі: эвалюцыя феадальнай рэнты  другой палове ХVІІ–ХVІІІ ст. – Мінск, 1991.
Мальдзіс А.І. На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна ХVІІ–ХVІІІ ст.). – Мінск, 1980.
Мелешко В.И. Очерки аграрной истории Восточной Беларуси (вторая половина ХVІІ–ХVІІІ в.). – Мінск, 1975.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. – Мінск, 1994.
Похилевич Л.Д. Крестьяне Белоруссии и Литвы в ХVІ
· ХVІІІ в.
· Львов, 1957.
Похилевич Л.Д. Крестьяне Белоруссии и Литвы во второй половине ХVІІІ в.
· Вильнюс, 1966.
Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654–1667. – Мінск, 1995.
Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 2001.
Юхо Я.А. Кароткі нарыс дзяржавы і права Беларусі.
· Мінск, 1992.















Тэма 6. Эканамічнае і грамадска-палітычнае развіццё Беларусі
 ХІХ ст.

1. Змены  становішчы беларускага насельніцтва пасля далучэння да
Расійскай імперыі.
2. Беларусь у вайне 1812 г.
3. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі  першай палове ХІХ ст.
Крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы.
4. Грамадска-палітычны рух на землях Беларусі.
5. Культура Беларусі  першай палове ХІХ ст.

1. Змены  становішчы беларускага насельніцтва пасля далучэння да Расійскай імперыі. Пасля кожнага падзелу Рэчы Паспалітай на далучаных тэрыторыях уводзіся новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на генерал-губернатарствы, губерні і паветы. У 1801 г. былі створаны два генерал-губернатарствы, у якія ваходзілі пяць беларускіх губерня: Літоскае генерал-губернатарства (Віленская, Гродзенская і Мінская губерні) і Беларускае генерал-губернатарства (Віцебская і Магілёская губерні). У 1807 г. па мовах Тыльзіцкага міра французскі імператар Напалеон І перада Расіі Беласточчыну замен за згоду далучыцца да кантынентальнай блакады Англіі. Такім чынам уся этнічная тэрыторыя Беларусі апынулася  складзе Расійскай імперыі.
Палітыка царскіх улад у адносінах да шляхты. За выключэннем сялянства, усё насельніцтва павінна было прысягнуць на вернасць Кацярыне ІІ. Тыя, хто не жада прыносіць прысягу, у трохмесячны тэрмін маглі прадаць нерухомасць і пакінуць межы Расійскай імперыі. Калі прадаць маёмасць не давалася, яна пераходзіла ва ласнасць расійскага скарбу. Гэтыя землі, як і былыя сталовыя эканоміі, староствы і дзяржавы, раздаваліся радам расійскім памешчыкам, у выніку чаго на тэрыторыі Беларусі насаджалася расійскае землеладанне.
Шляхта, якая прынесла прысягу, захавала свае маёнткі, але разам з тым была пазбалена некаторых право, якія мела  Рэчы Паспалітай: права выбіраць манарха, мець замкі, трымаць узброеныя сілы для абароны сваіх вольнасцей і інш. Але ідучы насустрач мясцовай шляхце, у якасці аснонага закону на далучаных тэрыторыях расійскі рад захава Статут ВКЛ 1588 г.
У адносінах да шляхецкага саслоя на землях Беларусі царскі рад праводзі палітыку «разбору шляхты». У адпаведнасці з ёй, шляхціцы павінны былі прадставіць дакументы на пацвярджэнне дваранскага паходжання. Дробная шляхта, якая  пераважнай большасці такіх дакумента не мела, пераводзілася  разрад аднадворца або мяшчан. Гэтае мерапрыемства па «разбору» шляхецкага саслоя на землях Беларусі некалькі разо выкарыстовалася расійскім урадам як своеасаблівая карная палітыка, асабліва  часы здыму нацыянальна-вызваленчага руху.
Змены  становішчы сялян і мяшчан. Пасля далучэння да Расійскай імперыі падаткі на насельніцтва выраслі  4-5 разо; замест падымнага падатку, які збірася з гаспадаркі, бы уведзены падушны, якім абкладаліся асобы мужчынскага полу. У той час, як у Расіі падаткі збіраліся  папяровых асігнацыях, беларускае насельніцтва абавязана было плаціць іх у сярэбранай манеце (курс сярэбранага рубля і рубля асігнацыямі  канцы ХVІІІ – пачатку ХІХ ст. суадносіся як 1:6).
Былі ліквідаваны катэгорыі вольных сялян (зямян і баяр), а аснонай павіннасцю станавілася паншчына, памер якой дасяга да шасці мужчынскіх і жаночых дзён на тыдзень. Да таго ж, на сялян ускладвалася рэкруцкая павіннасць, па якой у расійскую армію на 25-гадовую службу (з 1834 г. – 20-гадовую) сялянам неабходна было выправіць аднаго рэкрута ад 200 душ мужчынскага полу (з 1820 г. – ад 125 душ). Такім чынам, распасюджанне на землях Беларусі расійскай падатковай і павіннаснай сістэм прывяло да пагаршэння становішча аснонай вытворчай сілы грамадства – сялянства.
Падатковы ціск на гарадское насельніцтва таксама зрос: былі ведзены падаткі на трыманне чыноніцтва, павялічаны падаткі на рамяство і гандаль. У 1785 г. на беларускія гарады былі распасюджаны прынцыпы, абвешчаныя Кацярынай ІІ у так званай «Даравальнай грамаце гарадам». У адпаведнасці з ёй гарадское насельніцтва дзялілася на 6 разрада і на падставе маёмаснага цэнзу магло дзельнічаць у выбарах у гарадскую думу, але се важныя пытанні гарадскога жыцця вырашаліся выключна са згоды царскай адміністрацыі (губернатара і гараднічых). Такім чынам, самакіраванне гарадо, якое мела на землях Беларусі больш чым 400-гадовую гісторыю і спрыяла развіццю гарадо, было ліквідавана.
З 1794 г. згодна з указам Кацярыны II у Расіі водзілася «мяжа ярэйскай аселасці», якая амаль супала з межамі ВКЛ і Расіі. Ярэі маглі сяліцца толькі на захад ад гэтай мяжы выключна  гарадах і мястэчках, але пры гэтым ім забаранялася трымаць шынкі і карчмы, арандаваць маёнткі, прамысловыя прадпрыемствы, а падаткі, ускладзеныя на ярэйскае насельніцтва, былі  два разы большыя, чым з хрысціян.
Канфесійнае пытанне. Каб не згубіць падтрымкі шляхты, якая  пераважнай большасці была каталіцкага веравызнання, расійскі рад напачатку дазволі свабоднае выкананне каталіцкіх абрада, а таксама захава за касцёламі іх маёмасць. Але пры гэтым жорстка забаранялася схіляць у каталіцкую веру правасланае насельніцтва.
Правасланая царква, якая цярпела ціск у Рэчы Паспалітай, атрымала дзяржаную падтрымку, у Расійскай імперыі ёй надаваліся землі і багацці. Пасля ліквідацыі уніяцтва, якое адбылося на Полацкім царконым саборы 1839 г., усе уніяты былі пераведзены  праваслае.
Такім чынам, пасля падзела Рэчы Паспалітай беларускія землі апынуліся  складзе адной з далёка не перадавых на той час у эканамічным развіцці краін Еропы. Пагаршэнне становішча людзей простага стану, страта шляхтай рэальнай улады  краіне, абвастрэнне нацыянальнага і рэлігійнага пытання падштурховалі насельніцтва ад адзінкавых пратэста у канцы ХVІІІ ст. да масавага нацыянальна-вызваленчага руху  ХІХ ст.
2. Беларусь у вайне 1812 г. Да 1812 г. французскі імператар Напалеон Банапарт падпарадкава сваёй уладзе амаль усе краіны Еропы (акрамя Англіі і Даніі) і прыблізіся да межа Расійскай імперыі. Руска-французскія супярэчнасці асабліва абвастрыліся пасля Тыльзіцкага міра 1807 г., згодна з якім Расія вымушана была далучыцца да кантынентальнай блакады Англіі. Такая палітыка была вельмі непапулярнай у Расіі, выклікала шырокую незадаволенасць у грамадстве і фактычна мовы кантынентальнай блакады не выконваліся. З 1809 г. Расія і Францыя пачалі рыхтавацца да вайны.
Напалеон 12 чэрвеня 1812 г. пераправіся праз Нёман у раёне Кона і з 448-тысячнай арміяй (у далейшым павялічылася да 600 тыс.) пача рухацца па літоскіх і беларускіх землях. 1-я і 2-я расійскія арміі пад кіраніцтвам Барклая де Толі (120 тыс. чал., штаб-кватэра  Вільні) і П.І. Баграціёна (49 тыс. чал., штаб-кватэра  Вакавыску) не маглі супрацьстаяць французам і з баямі вымушаны былі адыходзіць, каб злучыцца  Смаленску. 3-я рэзервовая армія на чале з А.П. Тармасавым (44 тыс. чал.), якая перад вайной была размешчана  ваколіцах Жытоміра, на злучэнне з аснонымі расійскімі ваеннымі сіламі не пайшла, а здзяйсняла ваенныя рэйды супраць напалеонаскіх войск на Брэстчыне.
Насельніцтва Беларусі, асабліва заходняй яе часткі, звязвала з Напалеонам надзеі на паляпшэнне свайго становішча:
шляхта, якая страціла  Расійскай імперыі свае палітычныя правы і плывы, спадзявалася на магчымасць адналення ВКЛ, тым больш, што Напалеон пасля захопу Астрыі і Прусіі ствары на акупаваных імі  выніку падзела Рэчы Паспалітай землях Герцагства Варшаскае. Нягледзячы на тое, што Герцагства Варшаскае знаходзілася пад пратэктаратам Францыі, на яго тэрыторыі былі абвешчаны дэмакратычныя свабоды і ажыццялялася парламенцкая форма кіравання.
Першапачаткова частка беларускай і літоскай шляхты мела надзею на адналенне атаномнага ВКЛ у складзе Расійскай імперыі. З гэтай нагоды  1811 г. Міхал Клеафас Агінскі падрыхтава і прапанава на разгляд Аляксандру І праект, па якому планавалася, што адроджанае ВКЛ будзе мець уласны рад, а ролю Канстытуцыі будзе выконваць Статут ВКЛ 1588 г. Але супрацьдзеянне з боку кансерватынага расійскага дваранства і абвастрэнне руска-французскіх супярэчнасця не дазволілі гэтаму плану ажыццявіцца. Таму большасць беларуска-літоскай шляхты  1812 г. звязвала планы па адналенню дзяржанасці менавіта з Напалеонам;
сяляне, знясіленыя вялікімі падаткамі і павелічэннем паншчыны, чакалі ад Напалеона адмены прыгоннага права, якога жо не існавала  Еропе.
Вышэйзгаданае тлумачыць, чаму на першым этапе вайны насельніцтва фактычна не аказвала значнага супрацілення французскай арміі.
Французскі імператар не хаце адналення Рэчы Паспалітай, але бы не супраць таго, каб стварыць буфернае палітычнае тварэнне паміж Расіяй і Польшчай. Загадам Напалеона ад 1 ліпеня 1812 г. бы створаны Часовы рад ВКЛ на чале з мясцовым памешчыкам Станіславам Солтанам. Ураду падпарадковаліся Віленская, Гродзенская, Мінская губерні і Беластоцкая вобласць (Віцебская і Магілёская губерні не ваходзілі  склад ВКЛ і падпарадковаліся непасрэдна французскім ваенным уладам).
Шляхта для адстойвання незалежнасці адноленай краіны стварыла армію ВКЛ, якая налічвала каля 19 тыс. чалавек. Аднак хутка стала зразумела, што створаная на акупаваных землях дзяржава з’яляецца толькі інстытутам для больш лёгкага і добраахвотнага забеспячэння французскай арміі фуражом і правіянтам. Рэальная лада  краіне належала французскім генералам, якія значальвалі адміністрацыйныя адзінкі – дэпартаменты, на якія па французскаму зору была падзелена тэрыторыя Беларусі. У вёсках і гарадах праходзілі рэквізіцыі на карысць французскай арміі, якія сё часцей суправаджаліся марадзёрствам. Рабаніцтва простага насельніцтва з боку французскіх салдат, неспраджанне надзей на адналенне ВКЛ і адмену прыгоннага права, якія звязваліся з Напалеонам, выклікалі  значнай часткі грамадства незадавальненне, якое хутка пачало перарастаць у адкрыты супраці. 14–16 лістапада 1812 г. пры пераправе напалеонаскай арміі праз Бярэзіну каля вёскі Студзёнкі ад «Вялікай арміі» засталося толькі 60 тыс. чалавек.
У выніку вайны 1812 г. тэрыторыя Беларусі зно была разбурана. Па некаторых падліках, страты насельніцтва вызначаліся больш чым у 25 %, амаль напалову скарацілася колькасць жывёлы, зменшыліся пасяныя плошчы. На фоне гаспадарчай разрухі змацніся прыгон. Вясной 1813 г. пасюдна была аднолена расійская адміністрацыя. Зыходзячы з палітычных меркавання, урад Аляксандра І аб'яві амністыю той шляхце, якая дзельнічала  вайне на баку Напалеона.
3. Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі  першай палове ХІХ ст. Крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы. На пачатку ХІХ ст., калі  вядучых краінах Еропы адбывася пераход да індустрыяльнай цывілізацыі, у Расійскай імперыі па-ранейшаму панавала феадальна-прыгонніцкая сістэма. Галонай галіной гаспадаркі на беларускіх землях з’ялялася ворынае земляробства, якое вялося на аснове прыгонніцтва з выкарыстаннем трохпольнай сістэмы і пераважна прымітыных прылад працы. Ад эканамічных рэформ, якія праводзіліся на землях Беларусі  другой палове ХVІІІ ст. і былі накіраваны на інтэнсіфікацыю сельскагаспадарчай вытворчасці пры паслабленні павіннаснага ціску сялян, засталіся адныя спаміны.
У першыя дзесяцігоддзі ХІХ ст. на гаспадарчае развіццё маёнтка беларускіх памешчыка вызначальны плы аказала кан’юнктура цэн на збожжа  Заходняй Еропе. Хуткае развіццё капіталізму  эканоміцы Еропы суправаджалася ростам колькасці насельніцтва і адпаведна павелічэннем попыту і росту цэна на збожжа. Гэтая сітуацыя была выкарыстана беларускімі памешчыкамі. З мэтай павелічэння аб’ёма продажу зерня за мяжу пашыраліся плошчы панскага заворвання за кошт сялянскіх надзела і сенажаця, але гэта прывяло да скарачэння колькасці жывёлы і адпаведна пагаршэння гнаення глебы.
Аднак спыніць пранікненне капіталістычных адносін у вёску было жо немагчыма. У сувязі з рыначнымі патрабаваннямі  першай палове ХІХ ст. адбываецца спецыялізацыя сельскай гаспадаркі асобных рэгіёна Беларусі: у Віцебскай, а таксама паночных паветах Мінскай і Магілёскай губерня развівалася льнаводства; у цэнтральных і паднёвых частках Мінскай і Магілёскай губерня
· вырошчванне канопель і вытворчасць пянькі; у Гродзенскай губерні перавага аддавалася танкаруннай авечкагадолі. Ва сіх губернях была развіта вытворчасць збожжавых культур, з канца 30-х гадо пачалі вырошчвацца цукровыя буракі. У Беларусі з’явіліся прадпрымальніцкія гаспадаркі, якія былі арыентаваны не толькі на вырошчванне сельскагаспадарчай сыравіны, а і на яе перапрацоку. Шырока развівалася вінакурэнне.
Аднак адзінкавыя факты прымянення памешчыкамі  сваіх маёнтках лепшай тэхнікі, наёмнай працы і шматпольных севазварота не маглі прывесці да істотных змен у арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці. Эканамічнае развіццё  першай палове ХІХ ст. яскрава сведчыла, што спалучэнне прыгоннай працы з патрабаваннямі нутранага і знешняга рынка магло прынесці толькі часовыя прыбыткі. З цягам часу станавілася відавочным адначасовае збядненне як панскай, так і сялянскай гаспадарак. Гэта адбывалася з прычыны таго, што працаваць на ласным надзеле пры паншчыне  12 дзён у тыдзень (6 мужчынскіх і 6 жаночых) у сялян не было часу, а праца на панскім ворыве была прымусовай і не выклікала  селяніна зацікаленасці  яе выніках. Такім чынам, эканамічныя магчымасці феадальна-прыгонніцкай сістэмы былі вычарпаны, а формы яе арганізацыі і спосабы вядзення гаспадаркі не маглі канкурыраваць з капіталістычным спосабам вытворчасці.
Рэформа П.Д. Кісялёва  дзяржанай вёсцы. Ва мовах крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы рад Мікалая І вымушаны бы шукаць выйсце з існуючага становішча. У 1837–1841 г. у дзяржаных уладаннях Беларусі бы праведзены шэраг мерапрыемства, якія вайшлі  гісторыю пад назвай рэформы Кісялёва. Граф П.Д. Кісялё бы міністрам дзяржаных маёмасця, і распрацаваная ім рэформа тычылася толькі дзяржаных сялян, якія складалі пятую частку сяго сельскага насельніцтва Беларусі. Мэтай ператварэння было павелічэнне дзяржаных дахода і спыненне працэсу збяднення сялянства.
Сярод асноных мерапрыемства рэформы можна вылучыць наступныя:
змена кіравання дзяржанай вёскай. Была сталявана трохярусная сістэма: губерня – акруга – сельскае праленне. Губернскія органы (палаты дзяржаных маёмасця) адказвалі за правядзенне рэвізій, аховалі грамадскі парадак, вырашалі пытанні харчовай і медыцынскай дапамогі. Адміністрацыя акругі займалася арганізацыяй сельскіх грамад, а сельскія праленні (сельскія сходы і старосты) праводзілі сялянскае землеладкаванне, размеркаванне і збор падатка;
правядзенне люстрацыі, падчас якой складаліся інвентары з падрабязным апісаннем усіх дзяржаных маёнтка і вызначэннем павіннасцей сялян у залежнасці ад іх гаспадарчага становішча;
спыненне здачы дзяржаных зямель у арэнду прыватным уласнікам, паколькі апошнія не дбалі аб захаванні гаспадарчага патэнцыялу ладання, а клапаціліся толькі пра ласную выгаду;
ліквідацыя фальварка. Гэтае мерапрыемства было адным з самых эфектыных, паколькі з ліквідацыяй фальварка адмянялася паншчына, сяляне пераводзіліся на чынш, што садзейнічала павелічэнню іх зацікаленасці  выніках сваёй працы. Да таго ж, была сталявана сярэдняя норма надзела на рэвізскую (мужчынскую) душу;
палітыка «апякунства», якая прадугледжвала стварэнне  вёсках хлебных магазіна, прыходскіх школ для навучання сялянскіх дзяцей, наянасць у вёсках фельчара, а таксама правядзенне розных агранамічных мерапрыемства, добрапарадкаванне сялянскіх сядзіба, развіццё сістэмы страхавання і інш.
Як бачна, рэформа П.Д. Кісялёва  многім была падобнай на рэформу А. Тызенгаза  каралескіх сталовых эканоміях ВКЛ: тая ж мэта – павелічэнне дахода скарбу, люстрацыя дзяржанай маёмасці, спыненне здачы дзяржаных зямель у арэнду і вядзенне кіравання імі дзяржанай адміністрацыяй пры адначасовым павелічэнні ролі сялянскай абшчыны, стварэнне магазіна, школ, наянасць фельчара, удасканаленне форм і метада вядзення сельскай гаспадаркі – усё гэта мела месца  дзяржаных уладаннях на землях ВКЛ у другой палове ХVІІІ ст. Але  рэформах мелася адно вельмі значнае адрозненне: калі А. Тызенгаз для павелічэння прыбытка скарбу аднаві у эканоміях фальваркі і паншчыну, то ліквідацыя фальварка П.Д. Кісялёвым і перавод сялян на чынш з’явіліся яскравым сведчаннем разумення міністрам дзяржаных маёмасця вычарпанасці магчымасця феадальна-прыгонніцкай сістэмы і немагчымасці прагрэсінага развіцця сельскай гаспадаркі пры захаванні прымусовай працы аснонага вытворцы. Калі  другой палове ХVІІІ ст. сяляне не прынялі рэформу А. Тызенгаза і адказалі на яе масавымі цёкамі з каралескіх эканомій, то рэформа П.Д. Кісялёва не выклікала сялянскіх пратэста, а, наадварот, прывяла да пэнага павелічэння надзела дзяржаных сялян (у беларускіх губернях у сярэднім на 45 %), памяншэння іх павіннасцей (у сярэднім на 56 %), прадсталення сялянам пэнай эканамічнай свабоды, што, тым не менш, спрыяла павелічэнню раджайнасці і дзяржаных дахода.
Інвентарная рэформа. Становішча насельніцтва  прыватналасніцкіх маёнтках таксама выклікала занепакоенасць улада. Рэформа П.Д. Кісялёва не стала прыкладам для памешчыка. Кансерватыныя памешчыкі працягвалі весці гаспадарку старым «дзедаскім» спосабам і нічога не хацелі мяняць. У 40-я г. ХІХ ст. Мікалай І некалькі разо ствара сакрэтныя камітэты з мэтай распрацокі мерапрыемства па сялянскаму пытанню, але, баючыся страціць падтрымку дваранства, на рашучыя меры, якія б закраналі асновы феадальна-прыгонніцкай сістэмы, царскі рад не ішо.
Становішча сялян у прыватналасніцкіх маёнтках было вельмі цяжкім: вялікі памер паншчыны пры станаленні так званых урока – норма дзённага вырабатку, вялікія дадатковыя павіннасці (буданіцтва  панскім фальварку, дарожныя работы, вартавыя абавязкі), згоны – прыцягненне сялян да тэрміновых сельскагаспадарчых работ, акрамя паншчыны, праца сялян у падрадчыка на кантрактных умовах на спланых і буданічых работах і інш. Сяляне часта не ведалі дакладна сіх сваіх павіннасцей і выконвалі іх па загаду ласніка. Усё гэта выклікала сацыяльныя пратэсты сялян, якія праяляліся, у першую чаргу, у масавых уцёках з маёнтка.
З мэтай рэгулявання адносін паміж памешчыкамі і сялянамі і зняцця сацыяльнай напружанасці  прыватналасніцкай вёсцы П.Д. Кісялё у 1840 г. прапанава увесці на тэрыторыі Беларусі, Літвы і Правабярэжнай Украіны абавязковыя інвентары, у якіх былі б зафіксаваны памеры сялянскіх надзела і вызначаны дакладныя нормы павіннасця. Нягледзячы на тое, што прапанаванае мерапрыемства, якое стала вядома як інвентарная рэформа, не закранала асно феадальна-прыгонніцкай сістэмы, але выклікала рэзкае непрыняцце з боку памешчыка. Складанне інвентаро, якое было ініцыявана дзяржавай, прыватныя ласнікі расцанілі як умяшальніцтва рада  іх асабістыя справы і наступленне на іх правы. «У сваіх маёнтках робім, што хочам» такі бы адказ памешчыка на рэформу. Інвентарная рэформа  памешчыцкай вёсцы правалілася, а крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы паглыбляся.
Прамысловасць і гарады  першай палове ХІХ ст. Прамысловасць у сваім развіцці праходзіць тры стадыі: 1) рамесная вытворчасць; 2) мануфактура; 3) фабрычна-заводская прамысловасць. У першай палове ХІХ ст. аснову прамысловасці Беларусі складала рамесная і мануфактурная вытворчасць. Значную ролю адыгрывала вотчынная прамысловасць памешчыка. Як правіла, вотчынныя мануфактуры перапрацовалі мясцовую сыравіну і былі заснаваны на бясплатнай працы прыгонных сялян. Памешчыкі  пачатку ХІХ ст. з’яляліся галонымі ласнікамі капіталу, і менавіта  іх уладаннях былі заснаваны першыя на землях Беларусі прадпрыемствы фабрычнага тыпу: у 20-я г. ХІХ ст. памешчык Пуслоскі пабудава у мястэчках Хомск (Кобрынскі павет) і Косава (Слонімскі павет) дзве суконныя фабрыкі, на якіх выкарыстоваліся паравыя рухавікі.
У гарадах і мястэчках былі распасюджаны пераважна рамесныя майстэрні, але змены  іх арганізацыі сведчылі аб пачатку фарміравання капіталістычных адносін: былі ліквідаваны самастойнасць і замкнутасць цэха, узрасла колькасць рамесных спецыяльнасця. Пры гэтым гарадская прамысловасць на пачатку ХІХ ст. не магла канкурыраваць з вотчыннай, паколькі выдаткі на яе арганізацыю былі значна большымі з-за неабходнасці аплочваць зямельныя часткі, закупку сыравіны і працу наёмных рабочых. Існавала і яшчэ адна перашкода на шляху эфектынага развіцця гарадской прамысловасці наянасць феадальна-прыгонніцкай сістэмы рабіла немагчымым стварэнне рынку свабоднай рабочай сілы. Таму са 140 мануфактур на землях Беларусі  1860 г. купцам і мяшчанам належалі толькі 3, а астатнія – памешчыкам.
У другой чвэрці ХІХ ст. на тэрыторыі Беларусі назірася рост гарадо і колькасці гарадскога насельніцтва. Працэс урбанізацыі  гэты час бы звязаны не з развіццём прамысловасці і гандлю, а  першую чаргу з існаваннем «мяжы ярэйскай аселасці» і перасяленнем ярэя з сельскай мясцовасці  гарады і мястэчкі, прычым колькасць апошніх у першай палове ХІХ ст. значна павялічылася. Гэта тлумачылася тым, што памешчыкі сталі актына дабівацца пераводу сваіх буйных вёсак у разрад мястэчак, паколькі  такім выпадку яны атрымлівалі права адкрываць карчмы для продажу гарэлкі, што пры распасюджанні вінакурэння значна павялічвала прыбытковасць іх маёнтка.
Паступова таварна-грашовыя адносіны сё больш уваходзілі  жыццё насельніцтва. Для развіцця гандлю  першай палове ХІХ ст. надавалася вага паляпшэнню шляхо зносін: будаваліся паштовыя тракты, рэканструяваліся водныя каналы (Агустоскі, Бярэзінскі, канал Агінскага і інш.). Важную ролю  пашырэнні гандлю адыгрывалі кірмашы, якія праводзіліся  час рэлігійных свята. У Беларусі дзейнічала каля 270 кірмашо, найбольш вядомымі з якіх былі Кантрактавы кірмаш у Мінску, Троіцкі  Гомелі, Зэльвенскі і Свіслацкі  Гродзенскай губерні, Любавіцкі – у Магілёскай, Асвейскі і Бешанковіцкі – у Віцебскай. Але з цягам часу павялічвалася роля стацыянарнага гандлю  крамах гарадо і мястэчак.
Такім чынам, у сацыяльна-эканамічным развіцці Беларусі першая палова ХІХ ст. характарызавалася крызісам феадальна-прыгонніцкай сістэмы, які выявіся  памяншэнні дахода уласніка зямлі, павелічэнні павіннаснага ціску сялян, што таксама з’ялялася вялікай перашкодай на шляху развіцця гарадской прамысловасці.
4. Грамадска-палітычны рух на землях Беларусі. На развіццё грамадскага руху  Беларусі  першай палове ХІХ ст. аказа уплы шэраг падзей: падзелы Рэчы Паспалітай і ліквідацыя дзяржанасці ВКЛ і Польшчы, Вялікая Французская рэвалюцыя, вайна 1812 г. і ключэнне Царства Польскага  склад Расійскай імперыі. Арганізатарамі і дзельнікамі нацыянальна-вызваленчага руху былі  першую чаргу шляхецкая інтэлігенцыя і студэнты. У сваёй барацьбе за незалежнасць яны падтрымлівалі сувязі з перадавымі людзьмі Польшчы і Расіі. Асяродкам выспявання ідэй вальнадумства і аб’яднання іх прыхільніка у розныя арганізацыі  першай палове ХІХ ст. ста Віленскі універсітэт.
Тайныя таварыствы. У 1817 г. студэнты Віленскага універсітэта тварылі тайнае патрыятычнае згуртаванне, якое назвалі «Таварыства філамата» (аматара веда). У яго вайшлі таленавітыя маладыя людзі, імёны якіх стануць вядомыя  свеце. Найперш, паэт з сусветным імем Адам Міцкевіч, пачынальнік новай беларускай літаратуры і фалькларыст Ян Чачот, таленавіты паэт і грамадскі дзеяч Тамаш Зан, вялікі вучоны і асветнік Ігнат Дамейка і інш. Старшынёй Таварыства бы выхадзец з Украіны Язэп Яжоскі.
Таварыства філамата мела аддзяленні  Свіслацкай гімназіі, Полацкім піярскім вучылішчы і іншых навучальных установах. З мэтай пашырэння свайго плыву Таварыства  1819 г. стварыла шэраг структур «Таварыства сябро», «Таварыства філарэта» (аматара дабрачыннасці), «Саюз прамяністых», «Таварыства літаратара».
Філаматы трактавалі веды і навуку як найвышэйшыя каштонасці чалавека, выступалі супраць афіцыйнай палітыкі  галіне адукацыі, асуджалі прыгонніцтва і феадальна-абсалютысцкія парадкі. Галонай мэтай, якую ставілі перад сабой філаматы і іншыя суполкі,
· асвета роднага краю. Яны вывучалі прыроду, гаспадарку, этнаграфію, фальклор, мову Беларусі. Ставілі задачу падрыхтаваць моладзь да рознабаковай дзейнасці на карысць Айчыны, пад якой разумелася былое Вялікае княства Літоскае.
У 1823 г. «Таварыства філамата» было раскрыта ладамі, а многія яго дзельнікі падвергнуты рэпрэсіям праз турэмнае зняволенне і высылку за межы Бацькашчыны. Але, нягледзячы на гэта, менавіта дзякуючы філаматам і іх выхавальнікам у Віленскім універсітэце пачала кшталтавацца беларуская нацыянальная ідэя.
Пастанне 1830
·1831 г. У лістападзе 1830 г. у Варшаве пачалося нацыянальна-вызваленчае пастанне супраць царскай Расіі. Для падрыхтокі пастання  Беларусі і Літве  студзені-лютым 1831 г. бы створаны Віленскі цэнтральны пастанцкі камітэт, а жо вясной беларускія землі далучыліся да пастання. Найбольш актыная барацьба разгарнулася на Віленшчыне, у Ашмянскім, Брасласкім, Вілейскім паветах. На памежжы Віцебскай і Віленскай губерня дзейніча атрад, створаны графіняй Эміліяй Плятэр паэткай і збіральніцай беларускага фальклору, якая атрымала званне капітана і была прызначана ганаровым камандзірам роты пастанцкага атрада.
У стане пастанца існавала дзве плыні:
1) рэвалюцыйная на чале з Я.Лялевелем, якая выступала за надзяленне сялян зямлёй (з кампенсацыяй страт памешчыкам) і супольную з расійскім народам барацьбу супраць царызму «за нашу і вашу свабоду»;
2) арыстакратычна-кансерватыная, прыхільнікі якой галонай мэтай лічылі адналенне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г.
Неарганізаванасць кіраніцтва пастаннем зводзіла на нішто патрыятычныя памкненні шляхты і простага насельніцтва. У выніку 19 чэрвеня 1831 г. пастанцы пацярпелі паражэнне ад 26-тысячнага расійскага войска  бітве пад Вільняй. У ліпені 1831 г. пастанне перакінулася на Мазырскі, Рэчыцкі і Пінскі паветы, але да канца жніня 1831 г. яно было падалена расійскім войскам, а яго дзельнікі былі падвергнуты рэпрэсіям.
Змены  палітыцы царызму пасля пастання. Нацыянальна-вызваленчае пастанне 1830
·1831 г. паказала, што палітыка царскага рада канца ХVІІІ
· пачатку ХІХ ст. у адносінах да мясцовай шляхты не прынесла плёну, што шляхта не стала апорай самадзяржая, а, наадварот, актына дзельнічала  антырадавых выступленнях. Таму пасля падалення пастання палітыка царызму на землях Беларусі і Літвы рэзка змянілася.
Маёнткі памешчыка, якія дзельнічалі  пастанні, канфісковаліся і перадаваліся  казну. Усяго  пяці заходніх губернях і Беластоцкай вобласці было канфіскавана 217 маёнтка, у якіх налічвалася 72,5 тыс. прыгонных.
З мэтай аслаблення пазіцый шляхты згодна з царскім указам ад 19 кастрычніка 1831 г. на беларускіх і літоскіх землях узмацніся «разбор шляхты», у выніку якога больш за 10 тысяч прадстаніко шляхецкага саслоя былі пазбалены права прыналежнасці да яго.
На землях Беларусі на змену паланізацыі прыйшо перыяд адкрытай русіфікацыі краю. У 1832 г. бы створаны Камітэт па справах заходніх губерня, зачынены Віленскі універсітэт, а з 1836 г. забаронена вывучэнне польскай мовы  школах. Вялася актыная праца па змяншэнню плыву каталіцкай царквы на грамадскую думку. Зачыняліся каталіцкія манастыры, а маёнткі, якія ім належалі, пераводзіліся  разрад казённых. Канфіскаваныя прыватналасніцкія, дзяржаныя і манастырскія землі перадаваліся расійскім памешчыкам у арэнду на сто гадо.
У 1839 г. у Полацку бы арганізаваны сабор уніяцкіх мітрапаліта, на якім было прынята рашэнне аб далучэнні уніяцкай царквы да правасланай. Такім чынам, была ліквідавана адзіная станова, якая  сваёй дзейнасці карысталася беларускай мовай.
У 1830 і 1831 г. царскім указам была адменена дзейнасць Статута ВКЛ у Віцебскай і Магілёскай губернях, а  1840 г.
· на астатняй тэрыторыі Беларусі і Літвы. На гэтых землях былі ведзены расійскія законы. Паводле каза Мікалая І ад 18 чэрвеня 1840 г. у афіцыйных дакументах замест назва «Беларусь» і «Літва» былі ведзены тэрміны «Западнорусские губернии» ці «Северо-Западный край».
Аднак рэпрэсіі і прымусовая русіфікацыя не спынілі развіцця нацыянальнага руху. Працягвалі дзейнічаць тайныя арганізацыі: «Дэмакратычнае таварыства», заснаванае  1836 г. у Вільні Францам Савічам, «Саюз свабодных брато», які дзейніча у 1846–1849 г. у Вільні, Гродне, Мінску, Лідзе і іншых гарадах. У рукапісных спісах па тэрыторыі Беларусі распасюджваліся напісаныя па-беларуску паэмы «Тарас на Парнасе» і «Энеіда навыварат». Не толькі сяляне, але і шляхта сё больш актына карысталася беларускай мовай у пасядзённым жыцці. Па-беларуску пісалі Я. Чачот, П. Багрым, В. Дунін-Марцінкевіч.
5. Культура Беларусі  першай палове ХІХ ст. Як і на се галіны жыцця беларускага грамадства, вызначальны плы на культуру аказала ключэнне беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі. Вектар развіцця беларускай культуры і адукацыі вызначася расійскімі ладамі, іх палітычнымі інтарэсамі.
У першай палове ХІХ ст. у палітыцы царызму на тэрыторыі Беларусі панавала тэорыя «заходнерусізма», згодна з якой беларусы не лічыліся самастойным этнасам, а разглядаліся як неад’емная частка рускага народа. Натуральна, што ім адмалялася  праве мець сваі мову і культуру.
Умона  развіцці культуры Беларусi  XIX cт. можна вылучыць тры этапы:
1) канец XVIII ст. – 1830–1831 г. У першыя дзесяцiгоддзi пасля падзела Рэчы Паспалітай уплывам пры расiйскiм імператарскім двары карысталася апалячаная шляхта былога ВКЛ. Дзеля паразумення з яе прадстанікамі царскія лады дазволілі праводзіць адукацыю на польскай мове, што прывяло да паглыблення працэса паланiзацыi;
2) 1830–1831 г. – 1863–1864 г. Перыяд характарызавася змоцненай русiфiкацыяй у сувязi з тым, што шляхта не спрадзіла надзей на супрацоніцтва і не стала апорай царскага рэжыму, а арганізавала і правяла два вызваленчыя пастанні за адналенне незалежнасцi Рэчы Паспалітай;
3) 1863 – 1864 г. – пачатак ХХ ст. У гэты час насуперак палітыцы русіфікацыі адбывалася станаленне беларускай нацыянальнай ідэі і фармiраванне беларускай нацыi.
Адукацыя. У 1802 г. у Расійскай імперыі было створана Міністэрства народнай асветы і шэсць навучальных акруг на чале з універсітэтам. Навучальныя становы Беларусі ваходзілі  Віленскую акругу, цэнтрам якой ста Віленскі універсітэт (1803). У 1812 г. статус акадэміі з правамі і прывілеямі універсітэта атрыма і Полацкі езуіцкі калегіум. Такім чынам, на тэрыторыі Беларусі некаторы час дзейнічалі дзве вышэйшыя навучальныя становы, прычым Віленскаму універсітэту бы уласцівы дух рамантызму і непакорлівасці (яго выпускнікі, студэнты і выкладчыкі з’яляліся дзельнікамі пастання 1830–1831 г.), а Полацкая акадэмія стала сапраднай сталіцай езуіта, дзе вучыліся дзеці кансерватына настроенай шляхты.
Паводле школьнага статута 1828 г. адукацыя была саслонай:
– прыходскiя вучылiшчы (1 год) для дзяцей «самых нiзкiх стана»;
– павятовыя вучылiшчы (3 гады) для купцо, рамеснiка i iншых катэгорый
заможных гараджан;
– гiмназii (4 гады) для дзяцей шляхты i чынонiка;
– унiверсiтэты (5 год) вышэйшая ступень адукацыі для дзяцей шляхты i
чынонiка.
У 1820-я г. пачалося распасюджванне ланкастэрскіх школ для небагатых вучня. Гэтыя школы зніклі  канцы XVIII – першай палове XIX ст. у розных краінах у выніку грамадскага руху за танны і хуткі спосаб атрымання адукацыі. Паводле ланкастэрскай сістэмы (ад імя англійскага педагога Дж. Ланкастэра) адбывалася навучанне дзяцей і дарослых больш падрыхтаванымі вучнямі пад кіраніцтвам настаніка. Першая  Расійскай імперыі школа заемнага навучання была адкрыта  1819 г. у Гомелі, у маёнтку графа М. Румянцава. У 1840-я гг. сталі адкрывацца пачатковыя школы для дзяржаных сялян, настанікамі  якіх часцей за сё былі мясцовыя святары.
У 1840 г. пачала дзейнічаць Горы-Горацкая земляробчая школа, ператвораная  1848 г. у земляробчы інстытут – першую  Расіі вышэйшую агранамічную навучальную станову.
У пачатку ХІХ ст. пачалося навуковае даследаванне Беларусі. Беларускiя традыцыі вывучаліся выкладчыкамi Вiленскага унiверсiтэта Мiхаiлам Баброскiм, Iгнатам Данiловiчам, Тэадорам Нарбутам. Сярод этнографа, археолага і фалькларыста, якія вывучалі мінулае Беларусі і Літвы, былі таксама З.Даленга-Хадакоскі, А.Кіркор, Е.Рамана, П.Шпілескі і інш. Сабраны імі этнаграфічны матэрыял, насуперак панавашай теорыі заходнерусізма, сведчы аб існаванні самастойнага беларускага этнасу.
Лiтаратура. Насуперак паланiзацыі i русiфiкацыі, адметнай рысай культурнага жыцця Беларусі  першай палове ХІХ ст. было станаленне новай беларускай літаратуры, якая  сваім развіцці абапіралася на народныя традыцыі і фальклор. Галоным героем літаратурных твора у акрэслены перыяд бы беларускі селянін з яго турботамі, цяжкай штодзёнай працай і павагай да роднай зямлі.
Ля вытока нацыянальна-культурнага адраджэння стаялі такiя знакамiтыя пiсьменнiкi, як Адам Мiцкевiч, Ян Чачот, Ян Баршчэскi, Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч, Уладзісла Сыракомля i iнш. Я.Чачот выда шэсць зборніка пад агульнай назвай «Вясковыя песні з-над Нёмана і Дзвіны», дзе змясці не толькі сабраны па вёсках беларускі фальклор, але і свае песні на польскай і беларускай мовах. На аснове беларускіх народных казак і падання, але па-польску, бы напісаны Я.Баршчэскім твор «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях».
Вялікую спадчыну пакіну выдатны пісьменнік ХІХ ст. В. Дунiн-Марцiнкевiч, творчая тэматыка якога была вельмі разнастайная ён піса пра жыццё сялян, шляхты, а таксама на гістарычную тэмы. Сярод яго асноных твора можна вылучыць наступныя: «Сялянка», «Пінская шляхта», «Гапон», «Славяне  ХІХ стагоддзі» і інш.
Першая палова ХІХ ст. была часам фарміравання і развіцця агульнанацыянальнай літаратурнай мовы. Пры гэтым атары  залежнасці ад паходжання і культуры выхавання выкарыстовалі розны алфавіт: ці лацінскі (беларуская лацінка), ці кірылічны.
Тэатр. У ХІХ ст. у развіцці тэатра і музыкі адбыся якасна новы этап. На пачатку ХІХ ст. стацыянарныя тэатры з прафесійнымі тэатральнымі трупамі дзейнічалі  Вільні, Гродне, Мінску. Яны ставілі спектаклі не толькі  сваіх гарадах, але і перыядычна гастралявалі па бліжэйшых гарадах і мястэчках. Рэпертуар тэатра бы даволі вялікім і ключа у сябе спектаклі па творах Шэкспіра, Мальера, Шылера, Гогаля, Пушкіна і інш. У 30-я г. ХІХ ст. тэатры з’явіліся  многіх гарадах Беларусі.
Пасля правядзення радам у 1846–1846 г. тэатральнай рэформы се вандроныя тэатры былі забаронены, а  губернскіх гарадах ствараліся руска-польскія тэатры, якія і мелі манапольнае права на выступленне  гарадах губерні. Але рэформа не была здзейснена  понай меры.
Значнай падзеяй у тэатральным жыцці Беларусі стала стварэнне намаганнямі В. Дуніна-Марцінкевіча нацыянальнай тэатральнай трупы, якая  1852 г. у Мінскім тэатры прадставіла на суд гледача прэм’еру оперы «Сялянка» (па твору В. Дунiна-Марцiнкевiча, музыка С. Манюшкі). Пастанока «Сялянкі» сведчыла аб нараджэнні беларускага нацыянальнага музычнага тэатра.
Такiм чынам, развіццё культуры на землях Беларусі  першай палове ХІX cт. сведчыла аб пачатку працэса нацыянальнага адраджэння.


АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ

Заходнерусізм – канцэпцыя адмалення гістарычнасці беларуса як самастойнай і самабытнай этнічнай супольнасці, атаясамлівання іх з велікарускім этнасам.
Разбор шляхты
· комплекс мерапрыемства, праведзеных уладамі Расійскай імперыі па верыфікацыі і скарачэнні шляхецкага саслоя на далучаных землях былога ВКЛ.
Рэквізіцыя – прымусовае адабранне дзяржавай маёмасці ва ласніка пры надзвычайных абставінах.
Секвестр – забарона ці абмежаванне, якое накладваецца дзяржавай на карыстанне якой-небудзь маёмасцю.


ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕІ

1 ліпеня 1812 г. – стварэнне Часовага рада ВКЛ.
1817
·1823 г.
· стварэнне і дзейнасць у Віленскім універсітэце тайных таварыства.
1830–1831 г. – нацыянальна-вызваленчае пастанне на тэрыторыі Польшчы, Беларусі і Літвы.
1 студзеня 1831 г. – спыненне дзеяння Статута 1588 г. у Віцебскай і Магілёскай губернях.
1832 г.
· закрыццё Віленскага універсітэта.
1836 г. – Указ аб увядзенні выкладання на рускай мове ва сіх навучальных установах Беларусі.
1837
·1841 г.
· рэформа П.Д. Кісялёва  дзяржанай вёсцы.
25 чэрвеня 1840 г. – спыненне дзеяння Статута 1588 г. у Гродзенскай, Віленскай і Мінскай губернях.
1840 г.
· указы Мікалая І аб забароне дзейнасці  заходніх губернях Статута ВКЛ і жыванні  афіцыйных дакументах назва «Беларусь» і «Літва».

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Пісьмова складзіце пытанні да першага пункта тэмы «Змены  становішчы беларускага насельніцтва пасля далучэння да Расійскай імперыі».
Дакажыце ці абвергніце наступны тэзіс: «У першай палове ХІХ ст. на беларускіх землях у складзе Расійскай імперыі назірася крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы».
Дайце характарыстыку гаспадарчага развіцця Беларусі  першай палове ХІХ ст. у галіне прамысловасці і сельскай гаспадаркі.

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Гродзеншчына  вайне 1812 г.
Беларускія кірмашы і іх роля  развіцці гандлю  першай палове ХІХ ст.
Умовы для развіцця беларускай культуры і беларускай нацыі  ХІХ ст.

ЛІТАРАТУРА

Гарбачова В.В. Пастанне 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2001.
Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец ХVІІІ – пачатак ХХ ст.). – Мінск, 2005. – С. 49 – 157.
Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі.
· Мінск, 1997.
Лютый А.М. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии (вторая половина ХVІІІ
· первая половина ХІХ в.).
· Минск, 1987.
Лютый А.М. Генезис капитализма в промышленности Белоруссии (вторая половина ХVІІІ
· первая половина ХІХ в.).
· Минск, 1991.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. Ч. 1.
· Мінск, 1994.
Чарэвін П. Паночна-Заходні край // Спадчына.
· 1998.
· № 2.
· С. 52
·83.
Чепко В.В. Сельское хозяйство Белоруссии в первой половине ХІХ в.
· Минск, 1966.
Чепко В.В. Города Белоруссии в первой половине ХІХ в. Экономическое развитие.
· Минск, 1981.
Швед В., Данскіх С. Заходні рэгіён Беларусі  часы напалеонаскіх война. 1805 – 1815 гады. – Гродна, 2006.
Шыбека З. Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ ст. – пачатак ХХ ст.). – Мінск, 1997.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795 – 2002). – Мінск, 2003.



Тэма 7. Беларусь у перыяд станалення буржуазнага грамадства (другая
палова ХІХ ст.)

1. Сялянская рэформа 1861 г.
2. Асаблівасці дзяржаных ліберальных рэформ 60-70-х г. ХІХ ст. у Беларусі.
3. Развіццё капіталізму  сельскай гаспадарцы Беларусі  паслярэформенны перыяд.
4. Прамысловасць Беларусі  другой палове ХІХ ст. Шляхі зносін. Гандаль.
5. Нацыянальна-вызваленчы рух на беларускіх землях у другой палове ХІХ ст.

Наянасць феадальна-прыгонніцкай сістэмы  Расійскай імперыі абумовіла эканамічную і ваенна-тэхнічную адсталасць дзяржавы  парананні з высокаразвітымі краінамі Заходняй Еропы, у першую чаргу, Англіяй і Францыяй. Найбольш яскрава гэта праявілася  Крымскай вайне (1853–1856), у якой Расія не магла супрацьстаяць тэхнічнай магутнасці вышэйадзначаных дзяржава і згубіла свае пазіцыі на Чорным моры. Разам з тым на рубяжы 50–60-х г. ХІХ ст. актывізавася сялянскі рух за адмену прыгоннага права і бязвыплатную перадачу ім надзела ва ласнасць. У такіх умовах расійскі імператар Аляксандр ІІ (1855–1881) вырашы адмяніць прыгоннае права «зверху» – шляхам рэформы, не чакаючы, калі сяляне адменяць яго «знізу» – шляхам рэвалюцыі.
1. Сялянская рэформа 1861 г. Яшчэ падчас каранацыі Аляксандра ІІ у 1856 г. прадстанікі памешчыка Заходняй Беларусі і Літвы далі згоду на прадасталенне сялянам асабістай свабоды, але без зямлі. Іх гатонасць добраахвотна адмовіцца ад бясплатнай рабочай сілы прыгонных сялян тлумачыцца наступнымі фактарамі: 1) большай уцягнутасцю памешчыцкіх гаспадарак гэтага рэгіёну  сферу таварна-грашовага абарачэння; 2) блізкасцю заходніх рынка; 3) наянасцю прадпрымальніцкіх гаспадарак; 4) больш актынымі выступленнямі сялян у губернях, якія межавалі з Польшчай, дзе жо было адменена прыгоннае права.
На імя віленскага генерал-губернатара У.І. Назімава 20 лістапада 1857 г. бы накіраваны рэскрыпт, згодна з якім у Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губернях прапановалася стварыць дваранскія камітэты, а потым заснаваць агульную камісію  Вільні з мэтай распрацокі праекта па адмене прыгоннага права. Наступным крокам было стварэнне  сакавіку 1859 г. рэдакцыйных камісій для разгляду праекта дваранскіх камітэта і выпрацокі агульных палажэння.
Афіцыйна рэформа распачалася 19 лютага 1861 г. з падпісання Аляксандрам ІІ Маніфеста аб адмене прыгоннага права і Палажэння аб сялянах, якія выходзілі з прыгоннай залежнасці. Палажэння было тры віды – Агульнае, некалькі мясцовых і дадатковыя правілы для асобных груп насельніцтва.
Асноны змест рэформы:
сяляне атрымлівалі асабістую свабоду і некаторыя грамадзянскія правы: самастойна распараджацца сваёй маёмасцю, звяртацца  суд і іншыя дзяржаныя становы, набываць ва ласнасць і прадаваць рухомую і нерухомую маёмасць, паступаць на службу, атрымліваць адукацыю і інш.;
уся зямля абвяшчалася ласнасцю памешчыка, частку якой ён павінен бы адвесці для сялянскіх надзела, якія даваліся за выкуп;
адносіны паміж памешчыкам і сялянамі  канкрэтнай вёсцы рэгуляваліся спецыяльнымі дакументамі, якія мелі назву «станыя граматы». Яны складаліся памешчыкамі, а зацвярджаліся і водзіліся  дзеянне міравымі пасрэднікамі – урадавымі чынонікамі, прызначанымі губернатарам. Устаныя граматы вызначалі памер сялянскага надзелу, павіннасці за карыстанне ім, тэрмін пераходу сялян з паншчыны на чынш і інш.;
бы вызначаны мінімум зямлі на рэвізскую душу, і калі дарэформенны надзел бы большы за станолены мінімум, то памешчык ме права лішак яе адрэзаць. Такія землі атрымалі назву адрэзка. Памер мінімальнага надзелу на мужчынскую душу вагася  залежнасці ад якасці зямлі і не бы аднолькавым для розных мясцовасцей. У адпаведнасці з гэтым на тэрыторыі Беларусі дзейнічала два «Мясцовыя палажэнні»: адно для Віцебскай і Магілёскай губерня, дзе памеры сялянскіх надзела хісталіся ад 5,5 да 1 дзесяціны на душу; другое для Віленскай, Гродзенскай і Мінскай, дзе за сялянамі замацоваліся дарэформенныя надзелы, а адрэзкі дапускаліся, калі  памешчыка заставалася менш за 1/3 яго зямель. Увогуле адмовіцца ад надзела селянін не мог;
каб не пакінуць памешчыка адразу без працоных рук, сяляне на працягу 9 гадо лічыліся часоваабавязанымі, гэта значыць, што яны павінны былі выконваць усе павіннасці і плаціць падаткі, як у дарэформенны перыяд. Гэты тэрмін давася для пэнай адаптацыі памешчыка да новых умова гаспадарання: за вызначаны час яны павінны былі або навучыцца весці гаспадарку з ужываннем наёмнай працонай сілы, выкарыстаннем тэхнікі, увядзеннем прагрэсіных агранамічных мерапрыемства і г. д., або прадаць сваю зямлю больш удачлівым асобам ці дзяржаве;
зямля ва ласнасць селяніну магла перайсці толькі шляхам выкупу. Выкупны плацёж за зямлю бы роны 6 % капіталізацыі гадавога аброку з надзела. Калі, напрыклад, гадавы аброк з сялянскага надзела склада 9 рублё, то, правёшы 6 %-ную капіталізацыю (9 руб. 6 %, выкупны плацёж 100 % = 9*100/6), атрымаецца агульная сума выкупу 150 рублё. Паколькі сяляне такіх сродка не мелі, то абавязаны былі выплаціць памешчыку толькі 20 %. Астатнія 80 % за селяніна памешчыку выплочвала дзяржава, даючы такім чынам сялянам крэдыт на 49 гадо пад 6 % гадавых. У выніку памешчыкі атрымалі сродкі для прыстасавання да новых умова жыцця;
у сувязі з тым, што памешчыкі страцілі ладу над сялянамі, павялічылася роля сялянскай абшчыны. Уводзіліся выбарныя органы сялянскага самакіравання – сельскія старасты і валасныя праленні. Яны адказвалі за збор падатка, кантралявалі выкананне сялянамі павіннасця, якія па-ранейшаму выконваліся на аснове прынцыпу кругавой парукі.
Натуральна, што асноныя палажэнні рэформы выклікалі незадаволенасць сялянства, паколькі  выніку іх надзелы зменшыліся амаль на 1/3, а падаткі пры гэтым узраслі. У адказ на рэформу  1861 г. на тэрыторыі Беларусі было зафіксавана 441 сялянскае хваляванне. Многія з іх былі падалены пры дапамозе 100-тысячнага войска, якое царскі рад прадбачліва размясці на землях Беларусі напярэдадні рэформы. Свой супраці сяляне выказвалі таксама нежаданнем падпісваць устаныя граматы (да 1863 г. каля 80 % беларускіх сялян не падпісалі станыя граматы) і адмаляліся выконваць павіннасці.
Рэформа на тэрыторыі Беларусі мела свае асаблівасці. Здарылася так, што яе правядзенне супала па часу з актывізацыяй нацыянальна-вызваленчага руху і пастаннем 1863-1864 г. Каб прадухіліць удзел сялян у пастанні, расійскі рад вымушаны бы пайсці на пэныя льготы:
царскім указам ад 1 сакавіка 1863 г. бы ліквідаваны часоваабавязаны стан і водзіся абавязковы выкуп сялянскіх надзела, а  1867 г. на абавязковы выкуп былі пераведзены і дзяржаныя сяляне Беларусі;
у сярэднім на 20 % былі зменшаны выкупныя плацяжы;
за сялянамі захавалася сервітутнае права – права абмежаванага карыстання ласнасцю памешчыка: пашамі, сенажацямі, ляснымі годдзямі, рыбнымі ловамі і інш.
Пералічаныя льготы былі радавай саступкай толькі для сялян Беларусі і Літвы і не распасюджваліся на іншыя тэрыторыі Расійскай імперыі.
Вынікі рэформы. Ініцыіраваная «зверху» рэформа была праведзена  інтарэсах пануючага саслоя і захавала буйное памешчыцкае землеладанне. Разам з тым рэформа не стымулявала памешчыка да хуткага пераходу на новыя формы гаспадарання. Выкарыстанне сельскагаспадарчай тэхнікі было складнена наянасцю цераспалосіцы. Яна тварылася  выніку таго, што памешчыкі пакідалі за сабой лепшыя землі  розных месцах свайго ладання, а таксама «адразалі» больш якасныя землі ад сялянскіх надзела, калі іх памер бы большы за станолены рэформай мінімум. На тэрыторыі Беларусі цераспалосіца практыкавалася значна часцей, чым у цэнтральных раёнах Расіі. Так, у 1880-х г. яна існавала  42 % памешчыцкіх гаспадарак Гродзенскай і  51 % гаспадарак Віленскай губерня.
Нягледзячы на атрыманне сялянамі асабістай свабоды, яны па-ранейшаму эканамічна залежалі ад памешчыка, паколькі вызначанага мінімальнага надзела часта было недастаткова для простага зналення гаспадаркі, улічваючы, што пры павелічэнні сям’і надзел заставася тым самым. Да таго ж, з асабістай залежнасці ад памешчыка сяляне трапілі  фінансавую залежнасць ад дзяржавы, паколькі выплачаныя са скарбу грошы (80 % агульнай платы за зямлю) лічыліся сялянскім догам, які неабходна было пагасіць на працягу 49 гадо пры 6 % гадавых. Па падліках гісторыка, у выніку сяляне павінны былі заплаціць у 3,3 разы больш, чым зямля каштавала на рынку.
Малазямелле сялян і іх павіннасны ціск прывялі да шырокага распасюджання на тэрыторыі Беларусі сістэмы адпрацовак. Гэта была форма найму сялян са сваімі прыладамі працы і цяглай жывёлай памешчыкам або заможным селянінам за арандаваную зямлю, пазычаныя грошы, збожжа, буданічы лес і інш. Наянасць адпрацовак, аплата за якія была значна меншай, чым пры вольным найме, не стымулявала павышэння агратэхнікі, прымянення машын і вогуле не садзейнічала інтэнсіфікацыі сельскай гаспадаркі.
Аднак, нягледзячы на захаванне пэных феадальных перажытка, рэформа была значным крокам наперад у развіцці эканомікі Расійскай імперыі і Беларусі  яе складзе. Пачыналася новая эпоха капіталістычных адносін.
2. Асаблівасці дзяржаных ліберальных рэформ 60-70-х г. ХІХ ст. у Беларусі. Адмена прыгоннага права прымусіла царскія лады правесці шэраг рэформ дзяржана-палітычнага ладу.
Земская рэформа. 1 студзеня 1864 г. у Расійскай імперыі пачалася рэформа органа мясцовага самакіравання. Былі твораны земствы, выбары  якія ажыццяляліся на падставе саслонага і маёмаснага цэнзу, што забяспечвала  іх пануючае становішча памешчыка. Земствы займаліся мясцовымі гаспадарчымі справамі і былі падкантрольныя губернатару. Земствы не атрымлівалі фінансавых сродка са скарбу, а асновай іх бюджэту было абкладанне падаткамі нерухомай маёмасці: зямель, дамо, фабрычна-заводскіх прадпрыемства, гандлёвых устано. На атрыманыя сродкі яны адкрывалі школы, бальніцы, праводзілі агранамічныя мерапрыемствы, займаліся статыстыкай і вогуле садзейнічалі развіццю мясцовай ініцыятывы, гаспадаркі і культуры.
Размах нацыянальна-вызваленчага руху на тэрыторыі Літвы і Беларусі напалоха царскі рад, які разуме, што  выпадку правядзення на гэтых тэрыторыях выбара у земствы пераважную большасць галасо атрымалі б памешчыкі, якія з’яляліся дзельнікамі ці прыхільнікамі пастання 1863–1864 г. Па гэтай прычыне земская рэформа  Беларусі і Літве была адкладзена і пачалася толькі  1911 г. Але і тады органы мясцовага самакіравання былі створаны толькі  Віцебскай, Магілёскай і Мінскай губернях (у 25 беларускіх паветах з 35). На захадзе Беларусі, дзе апазіцыя радавай палітыцы была найбольш моцнай, земствы так і не былі твораны.
Судовая рэформа. З адменай прыгоннага права знікла неабходнасць рэфармавання і феадальна-саслонай судовай сістэмы. З 1864 г. у Расіі водзіліся агульныя і мясцовыя судовыя становы. Агульнымі былі акруговыя суды (на адну губерню), судовыя палаты (адна на некалькі губерня) і Сенат. Мясцовыя суды складаліся з міравых судо і павятовых з’езда міравых суддзя. Суд станавіся сесаслоным, адкрытым, галосным, бы створаны інстытут адваката, а таксама прысяжных засядацеля.
Аднак на тэрыторыі Беларусі правядзенне і гэтай рэформы было прыпынена. Міравыя суды былі ведзены толькі  1872 г., а міравыя суддзі не выбіраліся земствамі, як гэта было  Расіі, а прызначаліся міністрам юстыцыі па рэкамендацыі мясцовай адміністрацыі.
Гарадская рэформа. У адпаведнасці з ёй з 1870 г. у гарадах Расіі ствараліся гарадскія думы і гарадскія правы усесаслоныя органы грамадскага кіравання, якія выбіраліся на падставе маёмаснага цэнзу. Выбарчыя правы прадасталяліся купцам, прамыслоцам і ладальнікам нерухомай маёмасці  межах дадзенага горада. Дзейнасць гарадскога самакіравання абмяжовалася вырашэннем гаспадарчых пытання, арганізацыяй медыцынскага абслуговання і народнай адукацыі. У гарадах Беларусі і Літвы рэформа пачала дзейнічаць толькі з 1876 г.
Школьная рэформа 1864 г. фармальна вяла прынцып усесаслонай адукацыі, аднак атрымаць яе па-ранейшаму маглі не се, паколькі плата за навучанне была дастаткова высокай. На тэрыторыі Беларусі не было земскіх школ, і школьная справа кіравалася радавымі чынонікамі. Мовай навучання была руская. Навучальныя становы на землях Беларусі давалі адукацыю двух узроня: пачатковую народныя вучылішчы, колькасць якіх у час рэформы была павялічана, і сярэднюю рэальныя і класічныя гімназіі. Пасля закрыцця  1832 г. Віленскага універсітэта, а  1864 г. Горы-Горацкага земляробчага інстытута  другой палове ХІХ ст. атрымаць вышэйшую адукацыю на тэрыторыі Беларусі вогуле было немагчыма. Але  цэлым рэформа садзейнічала пашырэнню асветы сярод насельніцтва.
Цэнзурная рэформа 1865 г., у выніку якой некалькі пашырыліся магчымасці друку. Творы вялікіх аб’ёма, якія не чытала простае насельніцтва, маглі друкавацца без папярэдняй цэнзуры, а невялікія выданні, у тым ліку перыядычныя, абавязкова павінны былі яе праходзіць. Захаваліся абмежаванні на адкрыццё новых перыядычных органа друку. Выданне літаратуры на беларускай, польскай і ярэйскай мовах у Беларусі не дазвалялася.
Ваенная рэформа, якая  1874 г. увяла замест рэкруцкіх набора усесаслоную воінскую павіннасць для мужчынскага насельніцтва з 21-гадовага зросту. Тэрмін службы  сухапутных войсках склада 6 гадо, на флоце – 7.
Такім чынам, нягледзячы на тое, што рэформы 60-70-х г. былі дастаткова абмежаванымі, усё ж іх ажыццяленне было значным крокам наперад на шляху ператварэння Расійскай імперыі з феадальнай манархіі  буржуазную. Але адносіны царскага рада да зямель Беларусі і Літвы падчас правядзення рэформ выявілі сутнасць палітыкі самадзяржая  заходніх губернях. Тры важныя рэформы, якія давалі пэную самастойнасць у некаторых справах на месцах – земская, судовая і гарадская, былі ажыццёлены на тэрыторыі Беларусі са значным спазненнем. Забраныя падчас падзела Рэчы Паспалітай землі былога ВКЛ стваралі нямала клопату расійскім уладам на працягу ХІХ ст. Таму вышэйпералічаныя рэформы водзіліся з вялікай асцярожнасцю і значнымі абмежаваннямі.
3. Развіццё капіталізму  сельскай гаспадарцы Беларусі  паслярэформенны перыяд. Адмена прыгоннага права спрыяла паступоваму пераходу ад феадальнага да буржуазнага ладу  Расійскай імперыі і стварала магчымасці для развіцця капіталізму  эканоміцы, у тым ліку і  Беларусі.
Капіталізм – спосаб вытворчасці, заснаваны на прыватнай уласнасці на сродкі вытворчасці і прымяненні наёмнай працы. Развітому капіталізму папярэдніча этап першапачатковага назапашвання капіталу, які вё да хуткага пашырэння нутранага рынку. Для капіталізму ласцівы наступныя рысы:
наянасць дзвюх асноных груп насельніцтва буржуазіі (уладальніка капіталу) і наёмных рабочых;
ператварэнне рабочай сілы  тавар;
канцэнтрацыя вытворчасці;
стварэнне  працэсе вытворчасці прыбавачнай вартасці і прысвойванне яе ладальнікамі капіталу;
панаванне таварна-грашовай гаспадаркі;
наянасць развітога грамадскага падзелу працы;
хуткае развіццё тэхнікі.
Сельская гаспадарка. Развіццё капіталізму  сельскай гаспадарцы магло адбывацца двума шляхамі: «амерыканскім» (фермерскім) і «прускім» (юнкерскім ці памешчыцкім). Для «амерыканскага» шляху было характэрна хуткае караненне капіталістычных адносін. Гэты шлях бы інтэнсіным, развіццё адбывалася за кошт паляпшэння якасці апрацокі глебы, выкарыстання аплачваемай наёмнай працы, ужывання шматпольнага севазвароту, лепшых сарто насення, правядзення агратэхнічных мерапрыемства і інш. Уласнік зямлі фермер сам яе і апрацова, што абумолівала яго матэрыяльную зацікаленасць у выніках працы.
«Прускі» шлях развіцця капіталізму  сельскай гаспадарцы бы больш марудным, паколькі пры ім укараненне капіталістычных адносін стрымлівалася існаваннем феадальных перажытка. Менавіта такі шлях бы уласцівы для расійскай эканомікі. Такімі рудыментамі феадалізму  беларускай вёсцы другой паловы ХІХ ст. заставаліся:
буйное, латыфундыяльнае памешчыцкае землеладанне, якое пры адсутнасці рынку свабоднай працонай сілы не магло хутка ператварыцца  гаспадаркі капіталістычнага тыпу;
малазямелле сялян і наянасць у сувязі з гэтым сістэмы адпрацовак, пры якой вяскоцы не былі зацікалены  выніках сваёй працы;
захаванне і нават павелічэнне ролі сялянскай абшчыны, якая была не толькі органам сялянскага самакіравання, але і адказвала за збор падатка і выкананне павіннасця на аснове кругавой парукі (калектынай адказнасці). Нягледзячы на дэкларацыю сялянам асабістай свабоды, яны не маглі ёю рэальна карыстацца, не маглі адмовіцца ад надзела, выдзеленага па рэформе 1861 г., не маглі без дазволу абшчыны пакінуць вёску і інш.
Разам з тым нават пры існаванні феадальных перажытка капіталістычныя адносіны  вёсцы развіваліся. Усё больш з’ялялася прадпрымальніцкіх гаспадарак, у якіх выкарыстовалася праца наёмных рабочых (падзённых, сезонных, гадавых), зямля апрацовалася інвентаром і цяглавай жывёлай уладальніка, а гаспадарка мела ярка выражаны таварны характар.
Паглыблялася сельскагаспадарчая спецыялізацыя раёна. У 80-я г. ХІХ ст. вытворчасць збожжа, якая была важнай таварнай галіной памешчыцкай і сялянскай гаспадарак, саступіла месца малочнай жывёлагадолі і вінакурэнню. Гэта было звязана з працяглым збожжавым крызісам, калі на рынкі Заходняй Еропы трапіла таннае і высакаякаснае збожжа з Амерыкі, Аргенціны і Астраліі. Немагчымасць канкурыраваць на збожжавым рынку прымусіла памешчыка у пагоні за прыбыткам да пераарыентацыі накірунку сельскагаспадарчай вытворчасці. Хуткае рэагаванне сельскай гаспадаркі на змены рыначнай кан’юнктуры таксама з’ялялася адным з доказа развіцця капіталізму на вёсцы.
З пачатку 80-х г. ХІХ ст. усё больш актына праходзіла расслаенне сялянства. З аднаго боку, гэтаму працэсу садзейнічала заснаванне радам Сялянскага пазямельнага банка, які дава пазыкі сялянам пад заклад зямлі. На атрыманыя грошы сяляне маглі мажлівасць купляць зямлю і павялічваць свае надзелы. Гісторыкі падлічылі, што да пачатку ХХ ст. колькасць сельскай буржуазіі на тэрыторыі Беларусі павялічылася на 10 %. З другога боку, адбывася працэс збяднення вялікай колькасці сялян у выніку натуральнага прыросту  сем’ях і неабходнасці драблення надзела.
4. Прамысловасць Беларусі  другой палове ХІХ ст. Шляхі зносін. Гандаль. У сваім развіцці прамысловасць праходзіць тры асноныя стадыі  арганізацыі вытворчасці: 1) дробнатаварную (рамесную); 2) мануфактурную; 3) фабрычную. У другой палове ХІХ ст. у Беларусі тры пералічаныя формы суіснавалі разам, аднак на працягу першых двух дзесяцігоддзя пасля рэформы 1861 г. прамысловы рост на тэрыторыі Беларусі ішо павольна і па-ранейшаму пераважала дробная і мануфактурная вытворчасць.
Хуткі рост фабрычна-заводскай прамысловасці стрымлівася, у першую чаргу, адсутнасцю шырокага рынку свабоднай працонай сілы, а таксама нізкай пакупной здольнасцю сялян, якія вялі пераважна натуральную гаспадарку і самі выраблялі неабходныя прамысловыя рэчы (палатно, сукно, абутак і г. д.). Разам з тым колькасць заводскіх прадпрыемства няхільна павялічвалася: калі  сярэдзіне ХІХ ст. іх на тэрыторыі Беларусі налічвалася каля 80, то  канцы ХІХ ст. – 1 137. Сярод найбольш значных прадпрыемства, пабудаваных у гэты перыяд, можна вызначыць тытунёвую фабрыку  Гродне (1862 г.), папяровую фабрыку  Добрушы (1871 г.), запалкавыя фабрыкі  Барысаве (1881 г.) і Пінску (1882 г.) і інш. Фабрычна-заводская прамысловасць няхільна заваёвала дамінуючыя пазіцыі.
Спецыялізацыя беларускай прамысловасці  другой палове ХІХ ст. па-ранейшаму вызначалася выкарыстаннем і перапрацокай прыродных рэсурса (лясных багацця) і прадукцыі сельскай гаспадаркі. Таму аснонымі галінамі прамысловасці з’яляліся харчовая, тэкстыльная, гарбарная, дрэваапрацочая, а таксама вінакурэнне.
Пераход да капіталістычнага спосабу вытворчасці  прамысловасці выявіся  яе паступовай мадэрнізацыі – увядзенні дасканалення, якія адпавядалі тэхнічным патрабаванням таго часу. Мадэрнізацыя прамысловасці паслярэформеннага перыяду характарызавалася пашырэннем індустрыялізацыі – пераходу ад ручной працы да машыннай і фарміраванню прамысловай буржуазіі і фабрычнага пралетарыяту. Гэты працэс атрыма назву прамысловага перавароту або прамысловай рэвалюцыі. У выніку прамысловага перавароту, які завяршыся да 90-х г. ХІХ ст., сфарміравася клас прамысловай буржуазіі і наёмных рабочых. Буржуазія фарміравалася з памешчыка-прадпрымальніка, купцо, мяшчан, рамесніка. Крыніцай папанення класа наёмных рабочых былі сялянскія паперы, дробныя рамеснікі і гандляры, сем’і рабочых.
Шляхі зносін. Капіталістычны рынак патрабава больш дасканалых шляхо зносін. Развіццю прамысловасці, росту гарадо, пашырэнню нутранага рынку і замежных гандлёвых сувязя у другой палове ХІХ ст. спрыяла буданіцтва чыгунак. Першая Пецярбургска-Варшаская чыгуначная магістраль прайшла праз тэрыторыю Беларусі  1862 г. і злучыла Вільню, Гродна, Беласток. У 1866 г. праз Дзвінск, Полацк, Віцебск і Смаленск прайшла Рыга-Арлоская чыгунка, а  70-я г. ХІХ ст. Маскоска-Брэсцкая чыгунка злучыла Смаленск, Оршу, Мінск, Баранавічы, Брэст. Таксама былі пабудаваны тры лініі мясцовых чыгунак, якія атрымалі назву Палескія: Бранск – Гомель – Пінск – Жабінка; Беласток – Баранавічы; Вільня – Баранавічы – Рона.
Буданіцтва чыгунак мела вырашальнае значэнне для развіцця эканомікі Беларусі. Дзякуючы іх з’яленню значна павялічыся грузаабарот, і тыя рэгіёны, праз якія прайшлі чыгункі, атрымалі моцны імпульс для эканамічнага росту.
На тэрыторыі Беларусі існавала таксама дастаткова разгалінаваная сістэма водных канала, а з 1880-х г. актывізавалася буданіцтва і шасэйных дарог.
Такім чынам, развіццё транспартных шляхо у другой палове ХІХ ст. спрыяла развіццю гандлю і камунікацыі, аб’яднанню беларускіх зямель у адзіны эканамічны арганізм і цягванню іх у агульнарасійскі рынак.
Гандаль. У другой палове ХІХ ст. на беларускіх землях назіраліся відавочныя змены  структуры нутранага гандлю – пры хуткім падзенні значэння кірмашо значна пашырася рознічны гандаль. Гэты працэс бы выкліканы, па першае, з’яленнем сеткі чыгунак і магчымасцю весці гандаль на працягу года, а не прыстасовацца да пэных свята. Па-другое, ростам фабрычна-заводскай прамысловасці, які прывё да выхаду на рынак вялікіх аб’ёма прадукцыі. Па-трэцяе, павелічэннем колькасці гарадскога насельніцтва, якое мела патрэбу  куплі тавара (у першую чаргу, харчовых). У выніку  канцы ХІХ ст. на беларускіх землях асноны аб’ём унутранага гарадскога гандлю бы сканцэнтраваны  крамах.
Істотных змен у знешнім гандлі не назіралася. Па-ранейшаму экспартным таварам з беларускіх губерня з’ялялася сельскагаспадарчая і прыродная сыравіна: каноплі, лён, прадукцыя жывёлагадолі, лес. Некалькі павялічылася доля гатовай прадукцыі, сярод якой былі спірт, папера, запалкі, тытунёвыя вырабы, буданічыя матэрыялы.
У другой палове ХІХ ст. у Расійскай імперыі пачала стварацца банкаская сістэма, якая складалася з Дзяржанага банка (1860), аддзяленні якога былі адкрыты ва сіх беларускіх губернскіх гарадах, Сялянскага пазямельнага банка, Дваранскага зямельнага банка, а таксама шэрагу прыватных банка.
Развіццю гандлю садзейнічала правядзенне  1895–1897 г. расійскім міністрам фінанса С.Ю.Вітэ грашовай рэформы, дзякуючы якой адбылася стабілізацыя рубля і актывізавася прыток замежнага капіталу  эканоміку, у тым ліку і на землях Беларусі.
5. Нацыянальна-вызваленчы рух на беларускіх землях у другой палове ХІХ ст. На нацыянальна-вызваленчы рух у беларуска-літоскіх губернях у сярэдзіне ХІХ ст. значны плы аказала барацьба за незалежнасць польскай шляхты, якая выступала за адналенне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г.
Вясной 1862 г. у Варшаве бы створаны падпольны Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК), які ставі сваёй мэтай арганізацыю пастання за нацыянальную незалежнасць і дэмакратызацыю грамадскага ладу. Летам 1862 г. у Вільні тварыся Літоскі правінцыяльны камітэт (ЛПК), які фармальна падпарадковася ЦНК. Масавы дзел у падрыхтоцы і правядзенні пастання прыняла шляхта, сярод якой, аднак, не было адзінства. Па пытанні аб шляхах дасягнення пасталенай мэты  пастанцкім руху вызначыліся дзве плыні:
«белыя» (кансерватыная плынь) былі прадсталены пераважна буйной і сярэдняй шляхтай. Іх галонай мэтай было адналенне Рэчы Паспалітай не як федэратынай дзяржавы, а як унітарнай, згодна з Канстытуцыяй 3 мая 1791 г. «Белыя» выступалі супраць рэвалюцыйных метада барацьбы і гатовы былі да кампрамісу з царскім урадам;
«чырвоныя» (радыкальная плынь) аб’ядновалі дробную і беззямельную шляхту, інтэлігенцыю, гарадскія нізы, студэнцтва і часткова сялянства. Яны выступалі за стварэнне незалежнай дэмакратычнай дзяржавы, нацыянальнае самавызначэнне беларуса, літоца і краінца, вырашэнне аграрнага пытання і надзяленне сялян зямлёй.
Прыхільнікам «чырвоных» і старшынёй ЛПК бы шляхціц Гродзенскага павета Вінцэнт Канстанцін Каліноскі (1838–1864), які адыгра вялікую ролю  арганізацыі пастання на тэрыторыі Беларусі і Літвы. Летам 1862 г. В.К.Каліноскі разам са сваімі паплечнікамі Валерыем Урублескім і Феліксам Ражанскім пачалі выпуск першай рэвалюцыйна-дэмакратычнай газеты на землях Беларусі «Мужыцкая прада». Яна выдавалася на беларускай мове лацінскім шрыфтам (так званай беларускай лацінкай). Усяго выйшла 7 нумаро гэтай газеты.
Пастанне пачалося  студзені 1863 г. у Варшаве, а 1 лютага ЛПК звярнуся да насельніцтва Беларусі і Літвы з заклікам узнімацца на зброеную барацьбу. Пастанне хутка ахапіла сю тэрыторыю Беларусі, але «белым» удалося адхіліць В.К.Каліноскага ад кіраніцтва ЛПК за яго радыкальныя погляды. З прычыны слабасці нацыянальна-дэмакратычных сіл на тэрыторыі Беларусі і Літвы В.К.Каліноскі вымушаны бы падпарадкавацца ЦНК, ён ста пастанцкім камісарам Гродзенскай губерні. Складанасць сітуацыі заключалася  тым, што кіранікі пастання не мелі адзінага плана баявых дзеяння, а пастанцы
· дастатковай колькасці зброі, таму часта яны выкарыстовалі партызанскую тактыку.
Царскі рад рабі усё, каб хутка ліквідаваць пастанне. Усе беларуска-літоскія губерні былі абвешчаны на ваенным становішчы. Надзвычайныя панамоцтвы атрыма віленскі генерал-губернатар М.Мураё, які за сваю жорсткасць атрыма мянушку «вешальнік». Акрамя выкарыстання арміі, расійскія лады праводзілі шэраг мерапрыемства з мэтай адцягнуць ад пастання сялян. Так, спецыяльнымі казамі Аляксандра ІІ на тэрыторыі Беларусі і Літвы бы уведзены абавязковы выкуп надзела, на 20 % былі зменшаны выкупныя плацяжы, а таксама шэраг іншых ільгот для сялян.
Узброеная барацьба на тэрыторыі Беларусі спынілася восень 1863 г. У студзені 1864 г. бы арыштаваны, а  сакавіку  Вільні бы пакараны праз павешанне В.К.Каліноскі. Усяго было пакарана смерцю 128 чалавек, 850 чалавек былі высланы на катаргу, 12,5 тысяч пастанца сасланы  Сібір. У беларуска-літоскіх губернях бы усталяваны рэжым выключных закона, накіраваных на поную русіфікацыю краю. Маёмасць і маёнткі пастанца падлягалі канфіскацыі, усе памешчыкі былі абкладзены надзвычайным падаткам, насельніцтва каталіцкага веравызнання абмяжовалася  сваіх правах. Была закрыта апошняя вышэйшая навучальная станова на беларускіх землях
· Горы-Горацкі земляробчы інстытут. Беларускія губерні не мелі права на выбарныя земствы, выбарныя міравыя суды і дваранскае самакіраванне. Усё гэта замаруджвала тэмпы развіцця буржуазных адносін на тэрыторыі Беларусі.
Але, нягледзячы на падаленне пастання і жорсткую расправу над яго дзельнікамі, пастанне 1863 г. мае вялікае значэнне для гісторыі беларускага народа. Сучасныя даследчыкі сцвярджаюць, што думкі В.К.Каліноскага, выказаныя ім у «Лісце з-пад шыбеніцы» пра неабходнасць змагання за незалежнасць сваёй Бацькашчыны, можна лічыць пачаткам афармлення беларускай нацыянальнай ідэі.
Народніцтва. У другой палове ХІХ ст. найбольш актынымі прадстанікамі рэвалюцыйнага руху  Расійскай імперыі з’яляліся народнікі. Ідэалогія народніцтва грунтавалася на веры  своеасаблівы шлях сацыяльнай перабудовы Расіі
· пераход да сацыялізму, мінуючы капіталізм. Асноную рэвалюцыйную сілу народнікі бачылі  сялянстве. Па свайму сацыяльнаму становішчу народнікі належалі да розных груп насельніцтва, таму іх называлі разначынцамі. Родапачынальнікамі народніцкай ідэі былі А.Герцэн і М.Чарнышэскі.
Адзін з першых народніцкіх гуртко у Беларусі тварыся  1875 г. у Магілёве, затым
· у Мінску, Віцебску, Слуцку і іншых гарадах. Паміж беларускімі і расійскімі народнікамі сталявася цесны кантакт, асабліва з арганізацыямі  Пецярбургу і Маскве, дзе вучылася шмат беларускай моладзі. Беларускія народнікі ваходзілі  агульнарасійскія падпольныя арганізацыі: «Зямлю і волю», а пасля яе расколу  «Народную волю» і «Чорны перадзел». 1 сакавіка 1881 г. беларусам Ігнатам Грынявіцкім, студэнтам Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута, бы забіты Аляксандр ІІ.
У 1884 г. беларусы, студэнты Пецярбургскага універсітэта, утварылі беларускую сацыяльна-рэвалюцыйную групоку «Гоман», якая выдавала аднайменны нелегальны часопіс. На яго старонках з рэвалюцыйна-дэмакратычных пазіцый абвяшчалася пра існаванне беларускай нацыі і гучала патрабаванне яе самастойнасці пасля звяржэння царызму. Вядомымі беларускімі народнікамі былі М.Судзілоскі, Р.Ісае, С.Кавалік і інш. З дзейнасцю рэвалюцыйных народніка звязаны пачатак распасюджання  Беларусі марксізму і тварэння рабочых гуртко.
Падагульняючы, неабходна заважыць, што ХІХ ст. у ерапейскай гісторыі характарызавалася хуткім развіццём капіталістычных адносін і фарміраваннем нацый. У Беларусі, якая знаходзілася  складзе Расійскай імперыі, гэты працэс бы запаволены. Панаванне феадальна-прыгонніцкай сістэмы тармазіла эканамічнае развіццё, як і праведзеная  1861 г. аграрная рэформа, якая захавала шэраг феадальных перажытка. Беларусь у Расійскай імперыі з’ялялася раёнам буйнога памешчыцкага землеладання, і гаспадарчае развіццё беларускіх зямель мела ярка выражаны аграрны характар.
Гэты перыяд бы вельмі складаным і неспрыяльным для фарміравання беларускай нацыі. Абсалютная большасць беларуса былі жыхарамі сельскай мясцовасці і належалі да сялянскага саслоя.
Важнай асаблівасцю беларускага этнасу бы падзел паводле веравызнання на правасланых і католіка, што шырока выкарыстовалася  мэтах спачатку паланізацыі, а потым русіфікацыі краю: католіка запісвалі  «палякі», а правасланых
· у «рускія». Заможнае насельніцтва Беларусі, якое магло паспрыяць развіццю беларускай культуры і нацыі, не было беларусамі: памешчыкі паводле сваёй нацыянальнай самасвядомасці былі  большасці сваёй палякамі і рускімі, а  гарадах і мястэчках пераважала ярэйскае насельніцтва. У грамадска-палітычным і культурным жыцці дамінавала руская мова. Сацыяльнай апорай беларускага нацыянальнага руху былі нараджаючаяся нацыянальная інтэлігенцыя, сялянства, частка шляхты (пераважна дробнай і беззямельнай) і невялікая колькасць рабочых, якія карысталіся беларускай мовай.
Паводле перапісу 1897 г. сярод гарадскога насельніцтва беларуска-літоскіх губерня беларуса (па роднай мове) было толькі 14,5 %. Разам з тым беларускую мову назвалі роднай больш за 50 % усёй шляхты, 60 % настаніка, 40 % чыноніка, 20 % медыцынскіх работніка. Ва мовах жорсткай русіфікацыі гэтыя паказчыкі сведчылі пра значны рост нацыянальнай самасвядомасці.


АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ

Выкупныя плацяжы – памер платы за сялянскі надзел, атрыманы па рэформе 1861 г., роны 6 % капіталізацыі гадавога аброку з надзела.
Дзесяціна – мера зямлі  Расійскай імперыі, роная 1,45 га.
Народніцтва
· сацыяльная дактрына другой паловы ХІХ ст., заснаваная на пэненасці  тым, што Расія можа мінуць капіталістычную стадыю развіцця і праз абшчыну адразу перайсці да сацыялізму.
Прамысловы пераварот (прамысловая рэвалюцыя) – пераход ад ручной працы да машыннай, ад мануфактуры да фабрычна-заводскай вытворчасці.
Сервітуты – абмежаванае права сялян карыстацца зямельнай уласнасцю памешчыка (выпасамі, лугамі, сенажацямі, ляснымі годдзямі, рыбнымі ловамі).
Тавар – прадукт працы, выраблены для продажу або абмену.
Устаныя граматы – дакументы, якія рэгулявалі адносіны часоваабавязаных сялян з памешчыкамі паводле «Палажэння» аб адмене прыгоннага права 1861 г., вызначалі памеры сялянскіх паслярэформенных надзела і павіннасцей за карыстанне імі.
Цераспалосіца – раз’яднанасць і раздробленасць зямлі аднаго землекарыстальніка на некалькі адасобленых частак.
Часоваабавязаныя – катэгорыя былых панскіх сялян, вызваленых ад прыгоннай залежнасці, але не пераведзеных на выкуп. За карыстанне зямлёй працягвалі плаціць дарэформенныя падаткі і выконваць павіннасці.


ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕІ

19 лютага 1861 г. – абвяшчэнне Маніфеста і Палажэння аб адмене прыгоннага права.
1862 г. – буданіцтва Пецярбургска-Варшаскай чыгункі.
1863
·1864 г.
· нацыянальна-вызваленчае пастанне  Беларусі, Літве і Польшчы.
1860–1870-я г. – правядзенне ліберальных рэформ.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Дайце характарыстыку гаспадарчага развіцця Беларусі  другой палове ХІХ ст. у галіне прамысловасці і сельскай гаспадаркі.
Прааналізуйце пастанні 1830-1831 г. і 1863-1864 г. на землях Беларусі і складзіце аналітычную табліцу.

Пастанне
1830-1831 г.

Пастанне 1863-1864 г.


Характар



Мэты



Асноныя дзельнікі



Органы кіравання пастаннем у Беларусі



Ахопленая тэрыторыя



Вынікі




ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

1. Асаблівасці адмены прыгоннага права  Беларусі.
2. Роля чыгунак у развіцці эканомікі Беларусі  другой палове ХІХ ст.
3. Фабрычная прамысловасць у Беларусі  другой палове ХІХ ст.


ЛІТАРАТУРА

Абезгауз З.Е. Развитие промышленности и формирование пролетариата Белоруссии во второй половине ХІХ в.
· Минск, 1971.
Белоруссия в эпоху капитализма: В 2 т. Т. 1. – Минск, 1983.
Біч М.В. Нацыянальнае і аграрнае пытанні  час пастання 1863
·1864 гг. //Беларускі гістарычны часопіс.
· 1993.
· № 3.
· С. 36
· 45.
Болбас М.Ф. Промышленность Белоруссии. 1860–1900. – Минск, 1978.
Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец ХVІІІ – пачатак ХХ ст.). – Мінск, 2005. – С. 158 – 300.
Крук У.П. Сялянскі рух на Беларусі 1864–1900 гг. – Мінск, 1993.
Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі.
· Мінск, 1997.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. Ч. 1.
· Мінск, 1994.
Самбук С.М. Политика царизма в Белоруссии во второй половине ХІХ в. – Минск, 1980.
Чарэвін П. Паночна-Заходні край // Спадчына.
· 1998.
· № 2.
· С. 52
· 83.
Шыбека З. Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ ст. – пачатак ХХ ст.). – Мінск, 1997.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795 – 2002). – Мінск, 2003.



Тэма 8. Беларусь у час война і рэвалюцый пачатку ХХ ст.

Палітычная сітуацыя  Беларусі  канцы ХІХ
· пачатку ХХ ст. Рэвалюцыя 1905
·1907 г.
Сельская гаспадарка і прамысловасць Беларусі  пачатку ХХ ст. Сталыпінская аграрная рэформа.
Беларускі нацыянальна-вызваленчы і культурны рух у пачатку ХХ ст.
Беларусь у гады Першай сусветнай вайны.
Грамадска-палітычная сітуацыя  Беларусі  1917
· 1921 г. Утварэнне беларускай дзяржанасці.

1. Палітычная сітуацыя  Беларусі  канцы ХІХ
· пачатку ХХ ст. Рэвалюцыя 1905
·1907 г. Грамадска-палітычная і эканамічная сітуацыя  Беларусі, як і ва сёй Расійскай імперыі, у пачатку ХХ ст. была вельмі нестабільнай. У адзначаны перыяд у Расійскай імперыі склалася рэвалюцыйная сітуацыя, якая вылілася  рэвалюцыю 1905
·1907 г. Сярод асноных прычын рэвалюцыі можна вылучыць наступныя:
1) эканамiчны крызiс пачатку ХХ ст., які прывё да беспрацоя, рэзкага пагаршэння матэрыяльнага дабрабыту насельніцтва і, як следства, да росту рэвалюцыйных настроя сярод як гараджан, так і сялянства. Паглыбленне эканамічнага крызісу адбылося з прычыны паражэння Расіі  руска-японскай вайне 1904–1905 г.;
2) нявырашанасць аграрнага пытання. Нягледзячы на праведзеную рэформу па адмене прыгоннага права, у Расійскай імперыі па-ранейшаму заставаліся феадальныя перажыткі: буйное дваранскае землеладанне, сялянская абшчына, малазямелле сялян і інш. Сяляне не былі ласнікамі выдзеленай ім у 1861 г. зямлі, паколькі працягвалі плаціць выкупныя плацяжы;
наянасць самадзяржая і адсутнасць дэмакратычных право і свабод;
4) невырашанасць нацыянальнага пытання. Расія з’ялялася шматнацыянальнай краінай, аднак усе нацыі, акрамя рускай, не мелі  Расійскай імперыі адпаведных умова, неабходных для забеспячэння нацыянальных інтарэса і развіцця нацыянальнай культуры;
5) нестабільнасць палітычнай сітуацыі выялялася  стварэнні вялікай колькасці палітычных партый, якія ставілі розныя патрабаванні. На тэрыторыі Беларусі дзейнічала шмат сацыял-дэмакратычных арганізацый, аснонымі з якіх былі:
Бунд («Усеагульны ярэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі») самая плывовая рэвалюцыйная арганізацыя  Беларусі  канцы ХІХ
· пачатку ХХ ст. Утвораны  Вільні  1897 г. з мэтай арганізацыі барацьбы ярэйскіх рабочых за паляпшэнне іх эканамічнага становішча;
РСДРП (Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя) утворана  1898 г. у Мінску на І з’ездзе прадстаніко шэрагу сацыял-дэмакратычных арганізацый. Стаяла на пазіцыях марксісцкага вучэння аб класавай барацьбе як рухаючай сіле гісторыі і рабіла стаку на пралетарыят. У 1903 г. на ІІ з’ездзе  РСДРП вызначыліся дзве фракцыі: бальшавікі, якія выступалі за рэвалюцыйны шлях пабудовы сацыялізму, і меншавікі, мэтай якіх было паступовае рэфармаванне грамадства;
Эсэры (ПСР
· Партыя сацыяліста-рэвалюцыянера) гэтая партыя аформілася  1902 г., аб’яднашы народніцкія арганізацыі і групы, якія  сваёй дзейнасці арыентаваліся на сялянства. Праграма ПСР прадугледжвала сацыялізацыю зямлі
· перадачу сёй зямлі ва ласнасць народа і ранальнае надзяленне зямлёй без права куплі-продажу;
ППС на Літве (Польская сацыялістычная партыя на Літве) утварылася  1902 г. у выніку адасаблення ад Польскай сацыялістычнай партыі груп, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі і Літвы. Як і іншыя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі, выступала за звяржэнне самадзяржая, усталяванне лады народа і пабудову сацыялізму шляхам народнай рэвалюцыі;
БСГ (Беларуская сацыялістычная грамада) першая беларуская нацыянальная палітычная партыя. Утворана зімою 1902
·1903 г. на аснове маладзёжных культурна-асветніцкіх гуртко беларускай вучнёскай і студэнцкай моладзі Пецярбурга, Мінска і Вільні як Беларуская рэвалюцыйная грамада (пазней была перайменавана). Стваральнікамі і кіранікамі БСГ былі прадстанікі беларускай інтэлігенцыі: Вацла Іваноскі, браты Іван і Антон Луцкевічы, Алаіза Пашкевіч (Цётка), Алесь Бурбіс, Казімір Кастравіцкі (Карусь Каганец) і інш. У сваёй праграме мела бліжэйшую мэту (звяржэнне самадзяржая і тварэнне на тэрыторыі Беларусі незалежнай дэмакратычнай рэспублікі) і канчатковую (знішчэнне капіталізму і пераход у грамадскую ласнасць зямлі, сродка вытворчасці і камунікацый).
Пачатак рэвалюцыi i падзеi  Беларусi. Рэвалюцыя пачалася 9 студзеня 1905 г. у Пецярбургу з расстрэлу мiрнай дэманстрацыi рабочых («крывавая нядзеля»). У беларускiх гарадах у студзенi 1905 г. адбыліся акцыі салiдарнасцi з рабочымi Пецярбурга забастокі ахапілі 31 горад Беларусі (Мiнск, Гомель, Смаргонь, Гродна, Пiнск i iнш.). Пад уздзеяннем рабочага руху актывізаваліся таксама сялянскія і салдацкія выступленні.
Удзельнiкi рэвалюцыi былі аб’яднаны  3 лагеры:
1) урадавы (кансерватыны, манархічны). Яго сацыяльнай базай былі дваранства, чыноніцтва, буйная буржуазія. Выступа за захаванне існуючага грамадска-палітычнага ладу і абапірася на армiю i палiцыю. Сярод прарадавых палітычных партый былі «Саюз рускага народа» (чарнасоценцы) і «Русский окраинный союз»;
2) буржуазна-лiберальны лагер бы прадсталены большай часткай буржуазiі, перадавымі памешчыкамi, часткай iнтэлiгенцыi. Іх мэтай было сталяванне канстытуцыйнай манархіі і стварэнне парламента шляхам палітычных рэформ;
3) дэмакратычны (рэвалюцыйны) лагер аб’ядна сялян, пралетарыят і дэмакратычную інтэлігенцыю. Выступалі за звяржэнне самадзяржая і сталяванне дэмакратычнай рэспублікі шляхам склікання Устаночага сходу, а таксама за ліквідацыю памешчыцкага землеладання. У яго ваходзiлi пералічаныя вышэй сацыял-дэмакратычныя партыі.
Значнага здыму рэвалюцыйныя падзеі дасягнулі восенню 1905 г. У кастрычніку 1905 г. працоныя Беларусi прынялі дзел ва Усерасiйскай палiтычнай стачцы. 18 кастрычніка  гарадах Беларусі бы абвешчаны Маніфест Мікалая ІІ ад 17 кастрычніка 1905 г., паводле якога  Расіі абвяшчаліся дэмакратычныя правы і свабоды (свабода слова, друку, схода, веравызнання, недатыкальнасць асобы), а таксама стваралася надзеленая заканадачымі панамоцтвамі Дзяржаная дума, пры наянасці якой расійскае самадзяржае ператваралася  парламенцкую манархію.
Манiфест ад 17 кастрычнiка задаволі прадстаніко буржуазна-ліберальнага лагера. Яны адышлі ад рэвалюцыi, утварылі дзве палітычныя партыі Канстытуцыйна-дэмакратычную партыю (кадэты) і «Саюз 17 кастрычніка» (акцябрысты) і далучыліся да радавай кааліцыі.
Прадстанікі рэвалюцыйных партый заклікалі не верыць Маніфесту і працягваць барацьбу за звяржэнне царызму і скліканне Устаночага сходу. 18 кастрычніка 1905 г. у Мінску па загаду губернатара П.Курлова бы расстраляны мітынг рабочых па абмеркаванню Маніфеста (Курлоскі расстрэл). Сутычкі з паліцыяй адбываліся і  іншых гарадах Беларусі. У кастрычніку 1905 г. рэвалюцыйны рух пашырыся на 53 гарады і мястэчкі Беларусі.
Каб спыніць рост рэвалюцыйнага руху, царскі рад выкарыстова як прымус (армію і паліцыю), так і эканамічныя (сталыпінская аграрная рэформа 1906 г.), і палітычныя агітацыі (выбары  Дзяржаную думу).
І Дзяржаная дума (27.04
·08.07.1906 г.). Сацыял-дэмакратычныя арганізацыі байкатавалі выбары, і большасць месца у Думе атрымалі кадэты. У ёй былі прадсталены і дэпутаты з 5 беларускіх губерня. Найбольш актынай пазіцыі  І Дзяржанай думе прытрымліваліся беларускія памешчыкі-католікі Р.Скірмунт, І.Друцкі-Любецкі і інш., якія патрабавалі прадасталення Беларусі і Літве шырокага абласнога самакіравання з правам вырашэння аграрнага пытання. Менавіта аграрнае пытанне стала асноным у Думе. Пэная радыкальнасць І Дзяржанай думы прывяла да яе роспуску царскім указам ад 9 ліпеня 1906 г.
ІІ Дзяржаная дума (20.02.
·02.06.1907 г.) дзейнічала  1907 г. ва мовах спаду рэвалюцыі, таму се партыі прынялі актыны дзел у выбарах. У Беларусі  гэты перыяд выразна вызначылася барацьба дзвюх асноных палітычных сіл: з аднаго боку, Рускага акраіннага саюза (саюза акцябрыста і чарнасоценца), які разгарну антыпольскую і антыярэйскую агітацыю, з другога так званых атанаміста
· польска-беларускіх памешчыка і ксяндзо, якія праз касцёл і друк даказвалі беларускім сялянам-католікам, што яны палякі і павінны выбіраць у Думу тых, хто абараняе каталіцкую веру. Галоным пытаннем у Думе па-ранейшаму заставалася аграрнае.
Вынiкi рэвалюцыi. Па свайму характару рэвалюцыя была буржуазна-дэмакратычная за сталяванне рэспублiкi i дэмакратычных свабод, але скончылася паражэннем. Стомленасць і расчараванне народных мас працяглай барацьбой і яе вынікамі прывялі да спаду рэвалюцыйнага руху, што падштурхнула царскі рад да рашучых дзеяння. 3 чэрвеня 1907 г. Мiкалай II распусці II Дзяржаную думу i вё новы выбарчы закон, па якому Дзяржаная дума пазбалялася заканадачых панамоцтва. Фактычна  выніку так званага «трэцячэрвеньскага дзяржанага перавароту»  Расіі адбылася рэстарацыя самадзяржая.
2. Сельская гаспадарка і прамысловасць Беларусі  пачатку ХХ ст. Сталыпінская аграрная рэформа. Як ужо адзначалася, асноным пытаннем рэвалюцыі 1905
·1907 г. было аграрнае. Удзел шырокіх сялянскіх мас у рэвалюцыйных падзеях падштурхну царскі рад да свядомай ліквідацыі накаторых феадальных перажытка шляхам рэформ. Ініцыятарам і кіраніком аграрнай рэформы бы старшыня Савета Міністра і міністр унутраных спра Расіі П.А. Сталыпін.
Мэты рэформы:
адцягнуць сялян ад удзелу  рэвалюцыі;
павялічыць сярэдні слой сялянства і мацаваць слой сялянскай буржуазіі, якія створаць апору царскаму самадзяржаю на вёсцы;
даць магчымасць малазямельным і беззямельным сялянам выйсці на працу  горад і павялічыць колькасць прамысловых рабочых;
запэніць паскоранае развіццё капіталізму  вёсцы пры захаванні памешчыцкіх латыфундый.
Сталыпінская аграрная рэформа пачалася  адпаведнасці з царскім указам ад 9 лістапада 1906 г. Аснонымі мерапрыемствамі рэформы былі наступныя:
1) ліквідацыя сялянскай абшчыны. На тэрыторыі Беларусі гэта было асабліва актуальна для Магілёскай і Віцебскай губерня, дзе пераважала абшчыннае сялянскае землекарыстанне;
2) адмена выкупных плацяжо. З 1 студзеня 1907 г. сяляне станавіліся понымі ласнікамі сваіх надзела;
3) ліквідацыя цераспалосіцы і хутарызацыя. Узамен палосак зямлі («шнуро»), якія сяляне атрымалі  розных месцах паводле рэформы 1861 г., кожны селянін ме права патрабаваць выдзялення яму замест гэтых участка адзінага надзела  адным месцы. Такі надзел атрыма назву «водруб». Пры перасяленні сялянскай сям’і з вёскі на водруб гэты надзел называся хутар;
4) прапаганда хутарызацыі. Каб паказаць сялянству перавагу хутарскога спосабу вядзення гаспадаркі, дзяржава стварала паказальныя хутары, якія забяспечваліся сартавым насеннем, пародзістай жывёлай, мінеральнымі гнаеннямі, удасканаленым інвентаром і інш.;
5) арганізацыя масавых перасялення у Сібір, Сярэднюю Азію і на Далёкі Усход. Гэтае мерапрыемства праводзілася радам з мэтай змяншэння вастрыні зямельнага пытання  ерапейскай частцы Расіі. Каб заахвоціць сялян да пераезду, дзяржава выдзяляла сродкі на пераезд, забяспечвала спецыяльнымі цягнікамі, а таксама давала беззваротную грашовую дапамогу;
6) стварэнне Сялянскага пазямельнага банка, які выдава сялянам крэдыты на куплю зямлі, прычым для набыцця вялікіх участка пад хутары выдавася догатэрміновы крэдыт у поным памеры іх кошту.
Вынікі рэформы. Сталыпінская аграрная рэформа садзейнічала паскарэнню развіцця капіталізму  вёсцы:
ліквідацыя сельскай абшчыны і выкупных плацяжо, перадача зямлі ва ласнасць сялян і перасяленне на хутары спрыялі інтэнсіфікацыі сялянскай гаспадаркі. Пашыраліся шматпольныя севазвароты, паглыблялася спецыялізацыя сельскай гаспадаркі Беларусі  кірунку малочнай жывёлагадолі і вінакурэння, выкарыстоваліся мадэрнізаваныя прылады працы і сельскагаспадарчыя машыны;
адбывася працэс дыферэнцыяцыі сялянства. З аднаго боку, павялічылася колькасць сялян-прадпрымальніка, якія бралі крэдыты, набывалі зямлю і стваралі гаспадаркі фермерскага тыпу. З другога боку, узрасла лічба сялян-бедняко, якія не здолелі наладзіць гаспадарку, вымушаны былі прадаць сваю зямлю і наймаліся на працу  якасці парабка або папонілі шэрагі прамысловага пралетарыяту. Напярэдадні Першай сусветнай вайны сялянская бедната  Беларусі складала каля 70 %, сяляне-сераднякі 20 %, а сельская буржуазія каля 11 %;
асаблівасцю рэформы на тэрыторыі Беларусі было вядзенне  1911 г. выбарных органа мясцовага самакіравання земства. Земствы былі твораны толькі  Магілёскай, Віцебскай і Мінскай губернях. З прычыны значнай перавагі сярод выбаршчыка католіка у Гродзенскай і Віленскай губернях земствы па-ранейшаму не былі дазволены.
Разам з тым у самой рэформе былі закладзены некаторыя палажэнні, якія пэным чынам стрымлівалі яе вынікі. Па-першае, паскарэнне развіцця капіталізму  сельскай гаспадарцы Сталыпін хаце правесці без разбурэння асно латыфундыяльнага памешчыцкага землеладання аднаго з асноных перажытка феадалізму. Па-другое, працэс хутарызацыі бы не вельмі эфектыным з прычыны беднасці і непісьменнасці большасці сялян, якія прывыклі да сваіх «шнуравых» надзела і баяліся высяляцца на хутары (да 1914 г. на тэрыторыі Беларусі было хутарызавана каля 13 % сялянскіх гаспадарак). Да таго ж, перасяленне сялян у Сібір, Казахстан і на Далёкі Усход не прынесла паляпшэння іх становішча: часта матэрыяльнай дапамогі было недастаткова, землі адводзіліся нерадлівыя, у нязручных месцах (далёка ад дарог і вадаёма), сяляне не маглі прыстасавацца да новых прыродных умова і інш.
Такім чынам, нягледзячы на пэныя станочыя вынікі сталыпінскай рэформы, яна не вырашыла галонага пытання рэвалюцыі 1905
·1907 г. аграрнага, і ператварэнні  вёсцы да Першай сусветнай вайны адбываліся на фоне росту сялянскіх хвалявання.
Прамысловасць. Пасля эканамічнага крызісу 1900
·1904 г. і перыяду дэпрэсіі (застою) 1904
·1907 г. наступі прамысловы здым. У 1908
·1913 г. у Расійскай імперыі і Беларусі  яе складзе адбывася працэс паскоранай мадэрнізацыі і эканоміка набывала тэндэнцыю стабільнага росту. Прамысловасць Беларусі гэтага часу характарызавалася шэрагам адметных рыса:
канцэнтрацыя вытворчасці і стварэнне манапалістычных аб’яднання сталі магчымымі дзякуючы аб’яднанню капіталу (як мясцовага, так і замежнага) у форме акцыянерных таварыства і сіндыката, а таксама дзякуючы павелічэнню рынку таннай рабочай сілы  выніку сталыпінскай аграрнай рэформы. У 1909
· 1910 г. былі арганізаваны Акцыянерныя таварыствы запалкавых фабрык, Мазырскай фанернай фабрыкі, Дняпроскай мануфактуры, тытунёвай фабрыкі  Гродне, ільнопрадзільнай фабрыкі «Дзвіна» і інш.;
рост галіновай разнастайнасці мясцовай прамысловасці. Па-ранейшаму вядучае месца на тэрыторыі Беларусі займала харчовая прамысловасць. Разам з тым вялікую ролю адыгрывалі дрэваапрацочая і тэкстыльная галіны прамысловасці;
вялікая дзельная вага рамеснай вытворчасці. У Беларусі існавалі каля 90 тыс. рамесных майстэрня, якіх працавалі гаспадар і адзін-два рабочыя. Дробная і рамесная вытворчасць давалі больш за палову прамысловых выраба на нутраны рынак Беларусі і карысталіся вялікім попытам вяскоца з прычыны таннасці тавара;
развіццё банкаскай сістэмы. На пачатку ХХ ст. прамысловасць у Беларусі фінансавалі банкаскія канторы і таварыствы заемнага крэдыту. Найбольш значнымі былі канторы наступных банка: Дзяржанага, Азоска-Данскога, Маскоскага, Віленскага прыватнага камерцыйнага і інш.;
у нацыянальным складзе сярод рабочага класа Беларусі выразна пераважалі ярэі, што было напрост звязана з наянасцю на гэтых землях «мяжы ярэйскай аселасці».
Па-ранейшаму  межах Расійскай імперыі беларускія землі заставаліся аграрнай ускраінай, а прамысловая вытворчасць складала толькі каля 20 % нацыянальнага даходу.
3. Беларускі нацыянальна-вызваленчы і культурны рух у пачатку ХХ ст. Беларускі нацыянальна-вызваленчы рух у пачатку ХХ ст. бы часткай агульнага рэвалюцыйнага руху  Расійскай імперыі. Арганізатарам, а таксама ідэйным і палітычным натхняльнікам яго была Беларуская сацыялістычная грамада. Яна ставіла сваёй мэтай нацыянальнае адраджэнне народа, яго мовы і культуры, даказвала права беларуса на самавызначэнне і на ласную дзяржанасць. Абуджэнню нацыянальнай самасвядомасці садзейнічалі шматлікія публікацыі, прысвечаныя беларускай мове, культуры, гісторыі.
Рэвалюцыйныя падзеі 1905 г. і вядзенне Маніфестам ад 17 кастрычніка дэмакратычных право і свабод адмянілі на тэрыторыі Беларусі папярэднюю цэнзуру і стварылі магчымасці для заснавання нацыянальных выдавецтва. Першае беларускае легальнае выдавецкае таварыства было створана  Пецярбургу  1906 г. і мела назву «Загляне сонца і  наша аконца».
У верасні 1906 г. актывісты БСГ пачалі выдаваць у Вільні штотыднёвую грамадска-палітычную і літаратурную беларускую газету «Наша доля». Радыкальныя рэвалюцыйныя погляды, якія прапагандаваліся на старонках гэтай газеты, палохалі царскія лады, таму чатыры з шасці яе нумаро былі канфіскаваныя, далейшы выпуск газеты забаронены. Аднак у лістападзе 1906 г. у свет выйша першы нумар новай газеты «Наша ніва». Менавіта ёй належыць вялікая роля  згуртаванні сіх нацыянальных сіл, якія на пачатку ХХ ст. змагаліся за нацыянальнае адраджэнне Беларусі. На старонках газеты друкаваліся творы Максіма Багдановіча, Максіма Гарэцкага, Змітрака Бядулі, Цішкі Гартнага, Уладзіслава Галубка і шэрагу іншых беларускіх пісьменніка. Пры газеце існавала выдавецтва, якое з 1910 г. наладзіла выпуск папулярнага сярод вяскоца «Беларускага календара», з 1912 г. сатырычнага часопіса «Крапіва», сельскагаспадарчага часопіса «Саха», літаратурнага штомесячніка для моладзі «Лучынка» і інш.
Беларускія выдавецтвы існавалі таксама і  Мінску. У 1910 г. у Вільні выйшла кніга Вацлава Ластоскага «Кароткая гісторыя Беларусі», якая паклала пачатак афармленню нацыянальнай канцэпцыі беларускай гісторыі. Усяго за 1906
·1915 г. было выдадзена каля 160 беларускіх кніг.
Нягледзячы на пэныя поспехі і дасягненні, у нацыянальным руху Беларусі меліся аб’ектыныя цяжкасці. Яны былі выкліканы тым, што, па-першае, догі час у Расійскай імперыі не было мова для развіцця беларускай мовы. Па-другое, беларуская інтэлігенцыя, як правіла, складалася з выхадца з вёскі і была інтэлігенцыяй першага пакалення. Па нацыянальнаму складу беларусамі былі пераважна сяляне, якія з прычыны сваёй неадукаванасці не маглі адстойваць нацыянальную ідэю. Не было зваротнай сувязі паміж нацыянальна арыентаванай інтэлігенцыяй і сялянствам. Адмоным момантам на шляху нацыянальнага развіцця з’яляся таксама той факт, што генератарам нацыянальнай ідэі не мог стаць горад, паколькі сярод яго жыхаро на пачатку ХХ ст. беларусы складалі толькі каля 17 %.
Разам з тым першае дзесяцігоддзе ХХ ст. яскрава сведчыла, што насуперак розным перашкодам адбывалася згуртаванне беларускіх нацыянальных сіл. За вялікую ролю, якую  нацыянальна-вызваленчым і культурна-асветніцкім руху  Беларусі адыграла газета «Наша ніва», перыяд 1906
·1915 г. у беларускай гісторыі атрыма назву «нашаніскага».
4. Беларусь у гады Першай сусветнай вайны. Першая сусветная вайна стала вынікам абвастрэння супярэчнасцей паміж вядучымі ерапейскімі дзяржавамі за перадзел сфер уплыву, за рынкі збыту і крыніцы сыравіны. Асноныя ваенныя сапернікі былі аб’яднаны  два ваенна-палітычныя блокі: Антанту (Англія, Францыя, Расія) і Траісты саюз (Германія, Астра-Венгрыя, Італія), усяго  вайну было цягнута 38 краін.
Вайна пачалася 1 жніня 1914 г., а непасрэдна да тэрыторыі Беларусі фронт наблізіся летам 1915 г. Аднак ужо  першыя дні вайны беларускае насельніцтва выразна адчувала яе подых: беларускія губерні былі абвешчаны на ваенным становішчы. Забараняліся дзейнасць палітычных партый, правядзенне мітынга, маніфестацый, шэсця, забастовак, уводзілася цэнзура пры выданні газет і кніг. На тэрыторыі Беларусі была праведзена мабілізацыя
· у армію было прызвана больш за палову працаздольных мужчын, на насельніцтва былі складзены павялічаныя падаткі, людзі прыцягваліся да буданіцтва абарончых умацавання. У Баранавічах размяшчалася Стака Вярхонага галонакамандавання расійскай арміі.
У жніні 1915 г. пачалося нямецкае наступленне  накірунку Кона
· Вільня, а на пачатку верасня нямецкая армія прарвала фронт у раёне в. Свянцяны і дайшла да Смалявіч (Свянцянскі прары). Восенню 1915 г. лінія фронту стабілізавалася  раёне гарадо Дзвінск
· Паставы
· Баранавічы
· Пінск. Стака Вярхонага галонакамандавання была перанесена  Магілё.
На тэрыторыі Заходняй Беларусі бы усталяваны германскі акупацыйны рэжым. Ён бы заснаваны на жорсткай сістэме падатка, прымусовых работ, штрафа, рэквізіцый. У Германію вывозіліся матэрыяльныя каштонасці і працаздольнае насельніцтва. Пры гэтым нямецкае камандаванне рабіла пэныя крокі па падтрымцы беларускага нацыянальнага руху. Прада, у гэтай палітыцы Германія зыходзіла не з інтарэса беларускага народа, а са сваіх геапалітычных інтарэса
· не прызнаючы права беларускага народа на самавызначэнне, разам з тым нямецкі рад хаце паменшыць расійскі плы на гэтых тэрыторыях за кошт падтрымкі адукацыі і культуры іншых нацыянальнасця, у першую чаргу беларуса. У адпаведнасці з распараджэннем генерал-фельдмаршала Паля фон Гіндэнбурга ад 16 студзеня 1916 г. на акупаванай тэрыторыі забаранялася навучанне па-руску і водзілася абавязковае навучанне дзяцей на роднай мове. У выніку на тэрыторыі Заходняй Беларусі было адкрыта каля 300 беларускіх школ, пачалося выданне газет і часопіса на беларускай мове, ствараліся розныя нацыянальныя арганізацыі. Са згоды нямецкага ваеннага камандавання  Вільні  1915 г. бы створаны каардынацыйны орган беларускіх палітычных, грамадскіх і прафесійных арганізацый
· Беларускі народны камітэт, які значалі А.Луцкевіч. Сябры гэтай арганізацыі прытрымліваліся канцэпцыі стварэння Беларуска-Літоскай дзяржавы з унутраным размежаваннем атаномій. З гэтай ідэяй дзеячы Беларускага народнага камітэта выступалі  1916 г. на Стакгольмскай і Лазанскай канферэнцыях народа Расіі. Таксама пытанне незалежнасці Беларусі здымалася на старонках газеты «Гоман», галоным рэдактарам якой бы В.Ластоскі. Акрамя таго, у перыяд акупацыі  Вільні дзейніча Беларускі клуб, пры якім існава аматарскі тэатр, было створана навуковае таварыства, адчынілася беларуская бібліятэка і інш.
На тэрыторыі Беларусі за лініяй фронту па-ранейшаму існава рэжым ваеннага становішча, працягваліся мабілізацыя, рэквізіцыі. Сітуацыя складнялася тым, што адступленне расійскай арміі суправаджалася масавым бежанствам. Часткова яно было справакавана агітацыйнай палітыкай царскага рада, які закліка насельніцтва ратавацца цёкамі ад нямецкага гвалту, а часткова перасяленні мелі вымушаны характар, калі пры адступленні войскі спальвалі вёскі і сяляне гублялі дах над галавой. Летам 1915 г. у Мінску было створана Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны, якое арганізовала для бежанца начлегі, харчаванне і дапамагала  працаладкаванні. Але дапамагчы сім не было магчымасці, бежанца было вельмі многа. Ваенныя лады выкарыстовалі іх як танную рабочую сілу на буданіцтве абарончых умацавання і іншых ваенных аб’екта, але большасць вымушана была  пошуках лепшай долі накіровацца далей на сход.
Першая сусветная вайна прынесла шмат гора беларускаму народу
· Расія і Германія аспрэчвалі права гегемоніі  Еропе менавіта на тэрыторыі Беларусі. Ваенныя дзеянні, татальная мабілізацыя, рэквізіцыі, акупацыйны рэжым і інш. падрывалі гаспадарчы, дэмаграфічны, нацыянальны патэнцыял нашай краіны: загінулі 1 мільён 200 тыс. чалавек, сотні тысяч беларуса не вярнуліся з эвакуацыі, амаль на 75 % скараціліся пасяныя плошчы, былі разбураны прамысловыя прадпрыемствы і іншыя будынкі.
5. Грамадска-палітычная сітуацыя  Беларусі  1917
·1921 г. Утварэнне беларускай дзяржанасці. Усе ваюючыя краіны спадзяваліся на «маланкавую» вайну і не былі гатовыя да працяглых ваенных дзеяння, таму да пачатку 1917 г. у многіх з іх ва мовах вайны склаліся агульнанацыянальныя крызісы.
Лютаская рэвалюцыя. 23 лютага 1917 г. з забастокі работніц тэкстыльных прадпрыемства у Петраградзе пачалася рэвалюцыя, у выніку якой было звергнута царскае самадзяржае, Расія была абвешчана дэмакратычнай рэспублікай. Як і рэвалюцыя 1905 – 1907 г., Лютаская рэвалюцыя 1917 г. насіла буржуазна-дэмакратычны характар. Асаблівасцю яе стала сталяванне двоеладдзя: з аднаго боку, падчас рэвалюцыйных падзей рэальная лада знаходзілася  руках Петраградскага савета рабочых і салдацкіх дэпутата, з другога боку, 28 лютага Часовы камітэт Дзяржанай думы абвясці пераход да яго сёй улады  краіне і ста называцца Часовым урадам.
Насельніцтва Беларусі сустрэла звесткі аб перамозе рэвалюцыі  Петраградзе масавымі мітынгамі і вулічнымі шэсцямі. У Беларусі таксама знікла двоеладдзе: саветы рабочых і салдацкіх дэпутата і падначаленыя Часоваму раду Часовыя гарадскія камітэты парадку.
Лютаская рэвалюцыя абудзіла палітычную актынасць шырокіх мас насельніцтва і палітычных партый. Аднавіла сваю дзейнасць і БСГ. У сакавіку 1917 г. у Мінску адбыся з’езд прадстаніко беларускіх нацыянальных арганізацый. З’езд абра Беларускі нацыянальны камітэт (БНК) на чале з Раманам Скірмунтам. Р.Скірмунту была пасталена задача дабівацца ад Часовага рада атаноміі Беларусі  складзе дэмакратычнай Расіі. Аднак Часовы рад не падтрыма атанамісцкіх захада БНК, матывуючы гэта складанасцю ваеннага часу і неабходнасцю склікання Устаночага сходу для вырашэння гэтага пытання. Нягледзячы на тое, што спадзяванні на атрыманне атаноміі не спэніліся, Беларуская сацыялістычная грамада падтрымлівала Часовы рад з надзеяй на перспектыву. Яна падзяляла ідэю вядзення вайны да перамогі, за мір без анексій і кантрыбуцый. 8–10 ліпеня 1917 г. у Мінску адбыся ІІ з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, на якім была абрана Цэнтральная рада беларускіх арганізацый на чале з Язэпам Лёсікам (пазней, пасля далучэння да яе Беларускай вайсковай Рады, была перайменавана  Вялікую Беларускую Раду ВБР).
У жніні 1917 г. галонакамандуючы генерал Л.Г.Карніла паспрабава усталяваць у краіне ваенную дыктатуру. Па яго загаду  Петраград былі накіраваны войскі, каб разагнаць Часовы рад і Саветы. Спроба Карнілава здзейсніць дзяржаны пераварот не атрымала падтрымкі, і мяцеж бы падалены.
Разам з тым асноныя пытанні рэвалюцыі аб міры, аб зямлі, аб увядзенні рабочага заканадаства, аб скліканні Устаночага сходу не былі вырашаны Часовым урадам. Такім чынам, палітыка Часовага рада не ліквідавала агульнадзяржаны крызіс, а яшчэ больш абвастрыла яго, што  выніку прывяло да яшчэ адной рэвалюцыі.
Кастрычніцкая рэвалюцыя. У ноч на 25 кастрычніка 1917 г. у Петраградзе адбылося зброенае пастанне, у выніку якога ладу  свае рукі зялі бальшавікі. 26 кастрычніка на ІІ Усерасійскім з’ездзе Савета былі прыняты «Дэкрэт аб міры», у якім прапановалася неабходнасць неадкладных перагавора з ваюючымі краінамі для заключэння міра без анексій і кантрыбуцый, і «Дэкрэт аб зямлі», які абвясці ліквідацыю прыватнай уласнасці і нацыяналізацыю зямлі.
Атрымашы паведамленне аб перамозе рэвалюцыi  Петраградзе, 25 кастрычніка Мiнскi Савет абвясцi сябе ладай у Беларусi. Але процiдзеянне яму аказа Камiтэт выратавання рэвалюцыі на чале з меншавiком Калатухiным. Супрацiленне бальшавiкам было аказана i  Магiлёве, дзе знаходзiлася Стака Вярхонага галонакамандавання. У кастрычнiку-лiстападзе 1917 г. савецкая лада перамагла  Вiцебску, Гомелi, Полацку. Адносна лёгкая перамога бальшавiко тлумачыцца тым, што стомленае вайной і разрухай насельніцтва чакала, што з прыходам іх да лады будуць вырашаны многія набалелыя пытаннi.
У лістападзе 1917 г. у Беларусі былі сфармiраваны органы савецкай улады: заканадачы Аблвыканкамзах (Абласны выканачы камiтэт Заходняй вобласцi i фронту) на чале з А.Мяснiковым і выканачы Санарком (Савет Народных Камісара) на чале з К.Ландэрам. Вялікая Беларуская Рада не прызнала гэтых органа улады, створаных на тэрыторыі Беларусі недэмакратычным шляхам.
У адпаведнасці з выдадзенай бальшавікамі 2 лістапада 1917 г. «Дэкларацыі право народа Расіі», дзе абвяшчалася права кожнага народа на самавызначэнне, ВБР пачала актыную працу па скліканні І Усебеларускага з’езда для вырашэння пытання беларускай дзяржанасці. З’езд праходзі у Мінску з 7 па 17 снежня 1917 г., і  яго рабоце прынялі дзел 1 872 дэлегаты, якія прадсталялі се колы беларускага грамадства, розныя палітычныя арганізацыі з Віленскай, Віцебскай, Магілёскай, Мінскай, Гродзенскай і Смаленскай губерня. У ноч з 17 на 18 снежня дзельнікі з’езда прынялі рэзалюцыю, у якой абвяшчаліся сталяванне на тэрыторыі Беларусі рэспубліканскага ладу і тварэнне Усебеларускай Рады сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутата. Дэлегаты выказаліся за атаномію Беларусі  складзе Савецкай Расіі. Але гэта не ваходзіла  планы бальшавіко, і па рашэнню Аблвыканкамзаха з’езд бы разагнаны сілай.
Дэлегаты з’езда ратаваліся ад арышту  мінскім дэпо, дзе працягнулі сваю работу і выбралі Раду Усебеларускага з’езда  складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам. 21 снежня 1917 г. Рада абрала Выканачы камітэт, які значалі Язэп Варонка. У пытанні аб дзяржаным будучым Беларусі Рада і Выканкам перайшлі ад ідэі атаноміі  складзе Расіі да ідэі понага суверэнітэту.
Брэсцкі мір. Абвяшчэнне БНР. У снежні 1917 г. у Брэсце Л.Троцкі сарва перамовы з нямецкім камандаваннем аб міры, і 18 лютага 1918 г. немцы распачалі наступленне па сяму Заходняму фронту. 19 лютага Мінск пакінулі прадстанікі лады бальшавіко. У такіх умовах Выканкам Рады 21 лютага 1918 г. звярнуся да беларускага народа з 1-й Устаной граматай, у якой абвясцi сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. Выканкам вылучы са свайго складу Народны Сакратарыят Беларусі (на чале з Я.Варонкам), які па сутнасці ста першым беларускім урадам. Усе палітычныя рашэнні планавалася прыняць на Усебеларускім устаночым сходзе, але жо 25 лютага  Мінску сталявася нямецкі акупацыйны рэжым, які не ме намеру прызнаваць іншую ладу. У выніку зімовага наступлення немцы прасунуліся на сход да Дняпра.
Урад Савецкай Расіі 3 сакавіка 1918 г. падпіса з Германіяй мір у Брэсце, па якому землi, якiя знаходзіліся на захад ад лiнii Рыга
· Дзвiнск
· Свянцяны
· Лiда
· Пружаны
· Брэст, перадавалiся Германii. Але рэальна немцы заставаліся на тэрыторыі, занятай пад час зімовай кампаніі 1918 г. Пры заключэнні Брэсцкага міра беларускае пытанне нават не закраналася. Беларускія землі  мірным дагаворы называліся «абласцямі, якія раней належалі Расіі».
Такім чынам, тэрыторыя Беларусі аказалася падзеленай на тры часткі. Заходняя Беларусь разам з Вільняй далучылася непасрэдна да Германіі і атрымала назву «Новая Усходняя Прусія». Цэнтральная Беларусь і частка сходніх раёна лічыліся тэрыторыяй, часова акупаванай немцамі. Усходняя Беларусь па сутнасці далучалася да Савецкай Расіі.
У адказ на гэта 9 сакавіка 1918 г. Выканкам Рады выда 2-ю Устаную грамату, у якой абвясці стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) у межах рассялення і колькаснай перавагі беларускага народа. Да склікання Усебеларускага станочага сойма заканадачая лада перадавалася Радзе БНР, выканачая Народнаму Сакратарыяту. Дзяржанымі сімваламі БНР сталі герб «Пагоня» і бела-чырвона-белы сцяг.
15 сакавіка 1918 г. ІV Надзвычайны Усерасійскі з’езд савета ратыфікава Брэсцкі мір. Тады 25 сакавіка 1918 г. Рада БНР прыняла 3-ю Устаную грамату, у якой абвяшчалася незалежнасць БНР і патрабавалася пераглядзець умовы Брэсцкага мiра. Рада БНР адправіла імператару Германіі Вільгельму ІІ тэлеграму з просьбай аб падтрымцы дзяржанай незалежнасці Беларусі. Але спроба абаперціся на Германію не прынесла чаканага выніку. Дзяржавы Антанты i ЗША ва мовах вайны з Германіяй i грамадзянскай вайны  Расii таксама не праявiлi зацiкаленасцi беларускім пытаннем. Савецкая Расiя адкрыта выступала супраць БНР.
Звязаная мовамі Брэсцкага міра, Германія дэ-юрэ не прызнала незалежнасці БНР, але разам з тым нямецкія акупацыйныя лады надалі органам БНР некаторыя рэальныя панамоцтвы. У кампетэнцыі БНР знаходзіліся гандаль, асвета, культура, сацыяльнае забеспячэнне. Дзякуючы дзейнасці Рады БНР выдаваліся падручнікі, адчыняліся беларускія школы, бы створаны педагагічны інстытут і інш. Пасля капітуляцыі Германіі (11.11.1918) урад Расіі абвясці аб дэнансацыі (адмене) умова Брэсцкага дагавора і накірава Чырвоную Армію  Беларусь. Урад БНР вымушаны бы эмігрыраваць.
Абвяшчэнне БНР мела вялікае значэнне  працэсе тварэння беларускай дзяржанасці. Урад бальшавіко, зыходзячы з аб’ектыных абставін рэальнай дзейнасці Рады і Народнага Сакратарыята БНР, не мог больш ігнараваць права беларускага народа на стварэнне сваёй дзяржавы і вымушаны бы пераглядзець свае пазіцыі па беларускаму пытанню.
Утварэнне БССР і ЛітБел. «Ваенны камунізм». Падзеі, звязаныя з Усебеларускім кангрэсам, сведчылі пра сур’ёзнасць беларускага пытання. У студзені 1918 г. у Петраградзе як аддзел Народнага камісарыята па справах нацыянальнасця бы створаны Беларускі нацыянальны камісарыят (Белнацкам) (старшыня
· А.Чарвяко, сакратар
· З.Жылуновіч). Белнацкам выступа за ператварэнне Заходняй вобласці, якая была створана на тэрыторыі Беларусі  выніку рэвалюцыйных падзей 1917 г., у беларускую атаномію  складзе РСФСР. Дзейнасць Белнацкама выклікала незадаволенасць Аблвыканкамзаха, які адхілі усялякія спробы стварэння беларускай дзяржанасці і перайменава Заходнюю вобласць у Заходнюю камуну. Толькі абвяшчэнне БНР і прэтэнзіі на беларускія тэрыторыі з боку адноленай пасля Першай сусветнай вайны Польшчы прымусілі рад Савецкай Расіі пайсці на тварэнне беларускай сацыялістычнай дзяржавы.
Рашэнне аб стварэнні Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі было аформлена на VІ Паночна-Заходняй абласной канферэнцыі бальшавіко, якая праходзіла  Смаленску 30–31 снежня 1918 г. і была перайменавана  І з’езд камуністычнай партыі (бальшавіко) Беларусі. 1 студзеня 1919 г. бы утвораны Часовы рабоча-сялянскі рад рэспублікі, які значалі З.Жылуновіч. У гэты ж дзень урад прыня Маніфест аб абвяшчэнні БССР. У дакуменце дэклараваліся сацыяльныя правы працоных у новай краіне, але адсутнічалі дэмакратычныя правы і свабоды, паколькі яны не адпавядалі інтарэсам дыктатуры пралетарыяту.
Але пасутнасці рад БССР не ме ніякіх панамоцтва, а се асноныя пытанні, якія тычыліся беларускага народа, вырашаліся  Маскве. Так, былі зачынены се беларускія навучальныя становы, якія былі створаны  час нямецкай акупацыі, было адмолена  вылучэнні сродка на выданне камуністычнай газеты на беларускай мове. Больш за тое, 16 студзеня 1919 г. ЦК РКП(б), рыхтуючыся да падзелу сфера уплыву з Польшчай, прыня рашэнне аб вывадзе са складу БССР Смаленскай, Віцебскай і Магілёскай губерня і далучэнні іх да Расіі, а Гродзенскай і Мінскай губерням прапановалася аб’яднацца з Літвой і тварыць адзіную дзяржаву. Зварот урада БССР у Маскву з надзеяй адмяніць гэтыя рашэнні поспеху не ме.
Беларуска-Літоская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка са сталіцай у Вільні знікла 27 лютага 1919 г. Ва рад новага дзяржанага тварэння не бы уключаны ніводны беларус, а  дзяржаным справаводстве выкарыстоваліся руская, літоская і нават польская мовы, акрамя беларускай. ЛітБел ССР з’ялялася буфернай дзяржавай, якую бальшавікі стварылі з мэтай выкарыстаць яе  якасці пагранічнай зоны паміж РСФСР і Польшчай з мэтай прадухілення адкрытай вайны. Гэтае дзяржанае тварэнне не праіснавала і двух месяца.
«Ваенны камунізм». Сацыяльна-эканамічнае становішча на беларускіх землях было вельмі складанае. У Савецкай Расіі бальшавікамі была ведзена палітыка «ваеннага камунізма» (1918
· сакавік 1920), якая грунтавалася на сістэме надзвычайных мер і мела на мэце сталяваць дыктатуру пралетарыяту  краіне з перавагай дробна-буржуазнага насельніцтва. Сваю назву палітыка атрымала з-за адмены таварна-грашовых адносін, свабоднага гандлю і прыватнай уласнасці і вядзення натуралізацыі аплаты працы. У прамысловасці была праведзена нацыяналізацыя сіх прадпрыемства, уведзены сеагульная абавязковая працоная павіннасць («кто не работает, тот не ест»), а таксама цэнтралізацыя і камандна-адміністрацыйны стыль кіравання прамысловасцю.
Найбольш цяжкая сітуацыя склалася  сельскай гаспадарцы. Для таго, каб пракарміць армію, рабочых і непрацаздольнае насельніцтва гарадо, улада вяла манаполію хлебнага гандлю і харчразвёрстку. Сяляне абавязаны былі здаваць дзяржаве се лішкі хлеба і іншых прадукта па фіксаваных цэнах. На самай справе  сялян забіраліся не толькі лішкі, але і частка неабходных для спажывання прадукта. У большасці выпадка іх забіралі  дог, або за папяровыя грошы, якія не мелі ніякай пакупной здольнасці. Праводзілі харчразвёрстку спецыяльныя харчатрады і прадстанікі мясцовых савета. Тых, хто адмаляся падпарадкавацца, хава збожжа, аказва супраціленне, па мовах ваеннага часу чака расстрэл. У Беларусі палітыка «ваеннага камунізму» ажыццялялася на тэрыторыі, якая  той час кантралявалася бальшавікамі.
У выніку гэтай палітыкі за два гады была зруйнавана гаспадарка былой Расійскай імперыі. Пагаршэнне становішча насельніцтва выклікала сацыяльную напружанасць у грамадстве і прыводзіла да антыбальшавіцкіх выступлення сялян і салдат.
Беларусь у перыяд савецка-польскай вайны (1919
·1920). Пачатак 1919 г. бы перыядам дзяржана-тэрытарыяльнай перабудовы пасляваеннай Еропы і часам спадзявання для многіх ерапейскіх народа на стварэнне ласных незалежных дзяржа. Беларусь чарговы раз апынулася  сферы спаборніцтва геапалітычных інтарэса Расіі і Польшчы. Прэтэнзіі прадстаніко урада БНР на незалежнасць не былі падтрыманы на Версальскай канферэнцыі  студзені 1919 г. Для барацьбы з савецкай уладай вядучыя краіны Еропы і ЗША пайшлі на палітычны саюз з А.Калчаком, які на той час з’яляся кіраніком белага руху  Расіі, і выказаліся толькі за магчымасць атаномій народа у складзе Расіі.
З другога боку, Юзаф Пілсудскі, кіранік адноленай польскай дзяржавы, чарговы раз агучы ідэю польскага нацыянальна-вызваленчага руху ХІХ ст. адналення Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. У адозве «Да насельніцтва былога Вялікага княства Літоскага» Ю.Пілсудскі запэніва, што «польскае войска нясе сім вольнасць і свабоду». Насельніцтва Беларусі, якое  большасці было незадаволенае палітыкай «ваеннага камунізму», мабілізацыяй у Чырвоную Армію і рэквізіцыямі (у Расіі ішла грамадзянская вайна), з пэным энтузіязмам успрыняло абяцанні Ю.Пілсудскага.
Наступленне польскай арміі на беларускія землі пачалося  лютым 1919 г. і мела вельмі імклівы характар: у сакавіку палякі жо кантралявалі тэрыторыю на захад ад лініі рэк Піна
· Ясельда, 21 красавіка была занята Вільня, у жніні Мінск, а  верасні польскае войска апынулася на лініі Дзвінск
· Полацк
· Барыса
· Любань. Лідэры рада БНР спадзяваліся на магчымасць адналення рэспублікі, аднак незалежная Беларусь не ваходзіла  планы Ю.Пілсудскага. На захопленай тэрыторыі бы усталяваны польскі акупацыйны рэжым: ліквідаваны органы мясцовага кіравання, адналялася памешчыцкае землеладанне, праводзіліся рэквізіцыі, а многія дзеячы беларускага нацыянальнага руху апынуліся  турмах.
Такая палітыка польскіх улада выклікала масавы рух супраціву, які значаліла самая плывовая на той час партыя на тэрыторыі Беларусі
· БПС-Р (беларускія эсэры). Супраціленне польскім акупантам арганізовалі таксама і бальшавікі. 14 мая 1920 г. Чырвоная Армія пад камандаваннем М.Тухачэскага перайшла  контрнаступленне. Пасля вызвалення Мінска 31 ліпеня 1920 г. адбылося другое абвяшчэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). У жніні 1920 г. бы вызвалены Брэст. Апанаванае ідэяй «сусветнай рэвалюцыі» войска М.Тухачэскага рушыла далей на Захад, але было спынена пад Варшавай і вымушана было адступаць.
Адначасова на беларускіх землях актывізавася антысавецкі зброены рух. На Палессі дзейніча атрад генерала С.Булак-Балаховіча, а  лістападзе 1920 г. адбылося зброенае пастанне на Случчыне. 14
·15 лістапада 1920 г. адбыся І беларускі з’езд Слуцка і Случчыны, які выказася за прызнанне лады БНР. Была створана Першая Слуцкая брыгада стральцо войск БНР, якая налічвала каля дзесяці тысяч добраахвотніка і трымлівала ладу  15 валасцях Слуцкага і Бабруйскага павета у перыяд з 27 лістапада па 28 снежня 1920 г. Пастанні адбыліся таксама  Койданаскім, Ігуменскім і іншых паветах.
Ва мовах польскага контрнаступлення і змацнення антысавецкага руху на тэрыторыі Беларусі восень 1920 г. савецкі рад пайшо на мірныя перагаворы з Польшчай. 18 сакавіка 1921 г. у Рызе бы падпісаны мірны дагавор, па якому да Польскай дзяржавы адыходзіла тэрыторыя Заходняй Беларусі з насельніцтвам 4,6 млн. чалавек, савецка-польская мяжа праходзіла  30 км ад Мінска. Такім чынам, у складзе абвешчанай 31 ліпеня 1920 г. ССРБ засталіся толькі шэсць павета былой Мінскай губерні, у якіх пражывала 1,5 млн. чалавек. На перамовы  Рызе, дзе вырашалася тэрытарыяльнае пытанне Беларусі, беларускую дэлегацыю нават не запрасілі. Усходняя Беларусь засталася  складзе РСФСР.
Падводзячы вынікі, неабходна адзначыць, што першае 20-годдзе ХХ ст. стала часам выпрабавання для беларускага народа. У складаны перыяд войн і рэвалюцый абуджалася беларускае грамадства, паскараліся працэсы самаідэнтыфікацыі беларуса. Беларуская нацыя прайшла шлях ад непрызнання яе існавання  складзе Расійскай імперыі, а потым і РСФСР, да тварэння нацыянальнай дзяржавы (БНР, БССР). Аднак Рыжскі мір, які замацава падзел Беларусі і ваходжанне яе частак у склад розных у палітычных, эканамічных і ідэалагічных адносінах дзяржава Расіі і Польшчы, чарговы раз штучна затрыма працэс кансалідацыі беларускай нацыі.

АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ

Акупацыйны рэжым
· сістэма эканамічных, палітычных, ваенных, ідэалагічных мерапрыемства, накіраваных на ліквідацыю існуючага грамадскага і дзяржанага ладу, рабаванне нацыянальных багацця і рэсурса, зняволенне насельніцтва.
Акцыянернае таварыства
· форма арганізацыі гаспадарчай дзейнасці прадпрыемства, пры якой капітал утварася з грашовых уклада шэрагу прадпрымальніка і існава у форме акцый, якія свабодна прадаваліся і купляліся.
Анексія
· далучэнне з дапамогай сілы адной дзяржавай усёй тэрыторыі або часткі другой дзяржавы.
Ваеннае становішча
· спецыяльны прававы рэжым, які водзіцца дзяржавай у надзвычайных абставінах і выяляецца  пашырэнні панамоцтва ваенных улад і вядзенні абмежавання для насельніцтва.
Водруб
· адасоблены надзел, вылучаны з сельскага абшчыннага землекарыстання  асабістую ласнасць сялянскай сям’і паводле сталыпінскай аграрнай рэформы.
Дыктатура
· сістэма неабмежаванага палітычнага, эканамічнага, сацыяльнага, духонага панавання на чале з лідэрам-дыктатарам. Характарызуецца палітычным тэрорам, юрыдычным абмежаваннем палітычных право і свабод.
Кантрыбуцыя
· грошы або матэрыяльныя каштонасці, якія дзяржавы-пераможцы спагнаюць з краін, пацярпешых паражэнне.
Манаполія
· прадпрыемства або саюз прадпрыемства, якія кантралююць выпуск і продаж тавара у адной галіне прамысловасці ці сельскай гаспадарцы.
Рэвалюцыя
· карэнны пераварот у жыцці грамадства, звязаны з пераходам ад аднаго грамадска-палітычнага ладу да другога шляхам актыных насільных дзеяння.
Сіндыкат
· форма аб’яднання прадпрымальніка для рэгулявання аб’ёма вытворчасці і адзіных кошта на прадукцыю.
Устаночы сход
· найвышэйшы дэмакратычна выбраны орган улады, які мае панамоцтвы для вырашэння пытання дзяржанага і грамадскага буданіцтва краіны.
Хутарызацыя
· аграрная палітыка падчас сталыпінскай рэформы, накіраваная на стварэнне аднадворных сельскіх паселішча хутаро.

ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕІ

Лістапад 1906 г.
· пачатак сталыпінскай аграрнай рэформы.
1906
·1915 г.
· «нашаніскі» перыяд.
01.08.1914
· 11.11.1918 г.
· Першая сусветная вайна.
23 лютага 1917 г.
· пачатак Лютаскай рэвалюцыі  Петраградзе.
25 кастрычніка 1917 г.
· Кастрычніцкая рэвалюцыя  Расіі.
7
· 17 снежня 1917 г.
· Першы Усебеларускі з’езд (кангрэс) у Мінску.
3 сакавіка 1918 г.
· падпісанне Брэсцкага міра.
25 сакавіка 1918 г.
· абвяшчэнне незалежнасці БНР.
1 студзеня 1919 г.
· абвяшчэнне БССР.
27 лютага 1919 г.
· утварэнне ЛітБелССР.
31 ліпеня 1920 г.
· другое абвяшчэнне БССР.
27.11.
· 28.12. 1920 г.
· Слуцкае пастанне.
18 сакавіка 1921 г.
· падпісанне Рыжскага міра.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Чаму аграрнае пытанне было асноным у рэвалюцыі 1905
· 1907 г.?
Растлумачце выраз «рэформа Сталыпіна стала чарговай чысткай зямель для капіталізму».
Прывядзіце як мінімум тры факты, якія сведчаць пра поспехі нацыянальна-культурнага адраджэння Беларусі  «нашаніскі перыяд».
Ахарактарызуйце становішча Заходняй і Усходняй Беларусі  гады Першай сусветнай вайны.
У чым заключаецца гістарычнае значэнне тварэння БНР?
Складзіце тэст да пытання: «Грамадска-палітычная сітуацыя  Беларусі  1917
· 1921 г. Утварэнне беларускай дзяржанасці».


ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Дзейнасць беларускіх палітычных партый і арганізацый ва мовах нямецкай акупацыі.
Сталыпінская аграрная рэформа і яе асаблівасці  Беларусі.
«Беларускае пытанне»  савецка-польскай вайне 1919
·1920 г.


ЛІТАРАТУРА

Актуальныя пытанні гісторыі БССР. Савецкі перыяд.
· Мінск, 1991.
Весялкоскі Ю. Беларусь у Першай Сусьветнай вайне (Гістарычны нарыс). – Беласток-Лёндан, 1996.
Игнатенко И.М. Октябрьская революция и самоопределение Белоруссии.
· Минск, 1992.
Касцюк М. Бальшавіцкая сістэма лады на Беларусі. – Мінск, 2000.
Крацо М. Рада Беларускай Народнай Рэспублікі // Спадчына.
· 1998.
· № 1.
· С. 75–126.
Круталевіч В.А. Станаленне дзяржанасці.
· Мінск, 1989.
Марченко И.Е. Аграрные преобразования в Белоруссии в 1917–1918 гг. – Минск, 1959.
Мілескі Я.Е. Адносіны польскіх войск да насельніцтва Беларусі (1919
·1921 гг.) //Беларускі гістарычны часопіс
· 1996.
· № 4.
· С. 32–43.
Мірановіч Я. Найношая гісторыя Беларусі. – СПб., 2003.
Рудовіч С. Час выбару. Праблема самавызначэння Беларусі  1917 г. – Мінск, 2001.
Савицкий Э.М. Революционное движение в Белоруссии (август 1914
· февраль 1917).
· Минск, 1981.
Скалабан В.У. Белнацком.
· Минск, 1989.
Сташкевич Н.С. Приговор революции: крушение антисоветского движения в Белоруссии. 1917
· 1925.
· Минск, 1985.
Цвикевич А. Краткий очерк возникновения Белорусской Народной Республики.
· Минск, 1990.
Шабуня К.И. Аграрный вопрос и крестьянское движение в революции 1905
·1907 гг.
· Минск, 1960.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795
·2002).
· Мінск, 2003.





Тэма 9. Беларусь у міжваенны перыяд (1921
· 1939).

Новая эканамічная палітыка (НЭП) і беларусізацыя  БССР.
БССР у перыяд індустрыялізацыі і калектывізацыі.
Грамадска-палітычнае жыццё  БССР у канцы 1920-х
· 1930-я г.
Заходняя Беларусь у складзе Польшчы. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР.

У адпаведнасці з Рыжскім мірным дагаворам ад 18 сакавіка 1921 г., тэрыторыя Беларусі амаль на два дзесяцігоддзі аказалася штучна падзеленай: Заходняя Беларусь стала часткай ІІ Рэчы Паспалітай (Польшчы), а БССР (у складзе шасці павета Мінскай губерні) фармальна з’ялялася суб’ектам міжнароднага права, хаця рэальна апынулася  эканамічнай і палітычнай залежнасці ад РСФСР. Умовы развіцця гэтых дзьвюх частак Беларусі вельмі адрозніваліся.
1. Новая эканамічная палітыка (НЭП) і беларусізацыя  БССР. Першая сусветная і савецка-польская войны, змена акупацыйных рэжыма, а таксама палітыка «ваеннага камунізму» прывялі да глыбокага эканамічнага крызісу  Беларусі. Асабліва цяжкім было становішча  сельскай гаспадарцы, дзе  выніку рэквізіцыі коней, свіней, збожжа сімі арміямі і правядзення бальшавікамі харчразвёрсткі вясной 1921 г. фактычна не было чым сеяць. Гэта прывяло да сялянскіх хвалявання і нават узброеных выступлення.
Падобная сітуацыя склалася і  расійскай вёсцы. Да таго ж, надзеі на хуткую сусветную рэвалюцыю не спрадзіліся, і далейшы працяг палітыкі «ваеннага камунізму» з яго сістэмай надзвычайных мер ствара пагрозу ладзе бальшавіко і прымусі іх пераглядзець свой эканамічны курс. У сакавіку 1921 г. на X з’ездзе РКП(б) была прынята «новая эканамiчная палiтыка» (НЭП), якая павiнна была забяспечыць хуткi гаспадарчы здым, павышэнне матэрыяльнага i культурнага зроню насельнiцтва i  канчатковым вынiку
· пабудову сацыялiзму.
Сутнасць НЭПа. Новая эканамічная палітыка яляла сабой комплекс мерапрыемства Савецкай дзяржавы  галіне прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю.
У прамысловасці, якая  першыя гады савецкай улады была понасцю нацыяналізавана, неабходным крокам стала яе дэцэнтралізацыя. Дзяржава не мела сродка для адналення эканомікі, і на аснове існуючых метада гаспадарання дзяржаная прамысловасць не магла забяспечыць дастатковага таварнага росту, таму пачалі водзіцца розныя формы кіравання прамысловасцю. Буйныя і стратэгічна важныя прадпрыемствы аб’ядноваліся  трэсты і заставаліся ва ласнасці дзяржавы, астатнія падлягалі кансервацыі або здаваліся  арэнду прыватным асобам, а нерэнтабельныя дробныя прадпрыемствы закрываліся. Дапускаліся розныя формы ласнасці – дзяржаная, прыватная, кааператыная. Некаторыя прадпрыемствы пераводзіліся на гаспадарчы разлік (у рамках дзяржбюджэту і фіксаваных цэн) і камерцыйны разлік (атрыманне прыбытку за кошт дагаворна-рыначных цэн) і атрымлівалі шырокую гаспадарчую атаномію.
Адмянялася абавязковая працоная павіннасць, і фарміравася рынак свабоднай рабочай сілы. У аплаце працы рабочых ліквідавалася ранілака, улічвалася прадукцыйнасць працы і кваліфікацыя. За гады «ваеннага камунізму» бальшавікі пераканаліся, што для кіраніцтва прадпрыемствамі неабходны спецыяльныя веды. Таму  перыяд НЭПа да супрацоніцтва прыцягваліся спецыялісты (эканамісты, бухгалтары, інжынеры і інш.), якія павінны былі перадаць свой вопыт і веды выхадцам з рабочых і сялян.
У канцы 1920 г. бы распрацаваны план дзяржанай электрыфікацыі Расіі (ГОЭЛРО), у адпаведнасці з якім на тэрыторыі Беларусі да сярэдзіны 20-х г. было пабудавана звыш 20 электрастанцый, першай з якіх стала Аршанская БелДРЭС.
У сельскай гаспадарцы харчразвёрстка была заменена натуральным харчпадаткам, памер якога да сялян даводзілi яшчэ да сева. Харчпадатак перыядычна памяншася спачатку ён склада 20 % ад ураджаю, потым 10 % і 5 %. Лішкі прадукцыі сяляне свабодна маглі прадаць на рынку, што, несумненна, стымулявала працу вяскоца. Для сялян, якія распрацовалі пусткі і зараснікі, праводзілі меліярацыю зямель, памер падатку бы яшчэ меншы.
На вёсцы былі дазволены арэнда зямлі і выкарыстанне наёмнай працы, пры мове, што сам гаспадар таксама будзе працаваць на палетках. Развівалася і сялянская кааперацыя.
Аднак заставалася праблема сялянскага малазямелля, для вырашэння якой улада заахвочвала сялян да перасялення на хутары. У БССР гэтаму працэсу актына садзейніча народны камісар земляробства БССР Д.Ф. Прышчэпа, які бы знаёмы з арганізацыяй фермерскай гаспадаркі  Даніі і Германіі. Па яго ініцыятыве  1925
·1928 г. у рэспубліцы праводзілася камасацыя сельскагаспадарчых грунта, якая ліквідавала цераспалоснасць сельскіх гаспадарак шляхам стварэння хутаро. Такая аграрная палітыка стымулявала развіццё прыватнай гаспадарчай ініцыятывы і садзейнічала стварэнню заможных сялянскіх гаспадарак. Пазней, падчас правядзення калектывізацыі, Д.Ф. Прышчэпа бы абвінавачаны  стварэнні кулацкіх гаспадарак, да яго палітыкі бы прычэплены ярлык «прышчэпашчына», а сам наркам рэпрэсіраваны.
У фінансавай сферы важным крокам стала правядзенне  1922
·1924 г. грашовай рэформы. Яе неабходнасць тлумачылася, з аднаго боку, гіперінфляцыяй, абясцэньваннем савецкіх папяровых грошай, з другога патрэбай рынку  новай устойлівай валюце і стварэнні адзінай грашовай сістэмы. Ініцыятарам рэформы ста наркам фінанса Г.Я. Сакольніка. У выніку была створана двухузроневая грашовая сістэма:
дзяржаныя казначэйскія білеты вартасцю 1, 3, 5 руб., а таксама манеты: сярэбраныя (10, 15, 20, 50 кап.) і медныя (1, 2, 3, 5 кап.), якія выкарыстоваліся для разліка унутры краіны;
банкаскія білеты, якія атрымалі назву «чырвонец» і былі падмацаваны золатам. Залатое трыманне чырвонца было роным 7,7 г чыстага золата. З 1923 г. чырвонец ста адзіным цвёрдым плацежным сродкам у СССР. З грашовага абарачэння чырвонец афіцыйна бы зняты  1947 г., але рэальна яшчэ з пачатку 1930-х г., падчас правядзення палітыкі індустрыялізацыі.
У гады НЭПа адбывалася станаленне савецкай банкаска-крэдытнай сістэмы. З 1921 г. у Мінску пачала сваю работу Усебеларуская кантора дзяржанага банка, а праз пяць гадо яна жо мела дзевяць філіяла. Ствараліся камерцыйныя банкі, таварыствы заемнага крэдыту, ашчадныя касы.
Вынiкi НЭПа. Адносная эканамічная лібералізацыя  гады НЭПа стварала спрыяльныя мовы для адбудовы прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Да 1927 г. у асноным была аднолена сельская гаспадарка Беларусі. Разгарнулiся работы па асушэнню балот, павялiчвалася колькасць хутарскiх гаспадарак (у асобных раёнах да 70
· 80 %). Аднак усё гэта дасягалася працай сялян, якiя добраахвотна змяншалi асабiстае спажыванне. Нягледзячы на першыя поспехi, эканамічнае становiшча заставалася цяжкiм. У Беларусi па-ранейшаму пераважала дробная i саматужная прамысловасць.
У другой палове 20-х г. эканамiчная сiстэма НЭПа працавала з большым напружаннем. Развязашы сiлы рынку, НЭП стымулява расслаенне грамадства. Разам з тым прыватная ласнасць і іншыя капіталістычныя формы гаспадарання (арэнда, наёмная праца, свабодны рынак) не адпавядалі яленням бальшавiко аб сацыялiзме. Да таго ж, НЭПу былі ласцівы эканамічныя крызісы.
Першы крызiс збыту  прамысловасці знік у 1923 г. Ён бы выкліканы тым, што прадпрыемствы  iмкненні атрымаць вялiкiя прыбыткi штучна завышалi цэны на сваю прадукцыю, у вынiку склалiся так званыя «нажнiцы цэн» высокiя цэны на прамысловыя тавары i нiзкiя на сельскагаспадарчыя. Гэта прывяло да таго, што сяляне пасля продажу на рынку лішка сваёй прадукцыі не маглі дазволіць сабе купіць дарагія прамысловыя тавары. Для таго, каб задаволіць свае патрэбы  прамысловай прадукцыі, у наступныя гады сяляне, здашы дзяржаве фіксаваны харчпадатак, паступова пераходзілі да натуралізацыі сваёй гаспадаркі. У выніку  1925
·1927 г. бы сарваны план дзяржаных нарыхтовак збожжа і  краіне знік збожжавы крызіс. Улада вымушана была купляць збожжа за мяжой.
З 1927 г. НЭП пача згортвацца хуткімі тэмпамі, і на змену яму прыйшлі індустрыялізацыя прамысловасці і калектывізацыя сельскай гаспадаркі.
Беларусізацыя. З лета 1922 г. пачася пошук магчымых форм аб’яднання савецкіх рэспублік у адну дзяржаву. Сталін выступі з ідэяй «атанамізацыі», згодна з якой усе рэспублікі павінны былі вайсці  склад РСФСР як яе складаныя часткі. Аднак супраць гэтага выступілі кіранікі кампартый рэспублік, у тым ліку і БССР. Яны падтрымалі план Леніна аб стварэнні федэрацыі, пры якой усе савецкія рэспублікі аб’ядноваліся на ранапранай аснове.
На І Усесаюзным з’ездзе Савета у Маскве 30 снежня 1922 г. дэлегацыя БССР на чале з А.Чарвяковым падпісала Дэкларацыю аб стварэнні Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР). У 1924 і 1926 г. двойчы адбыліся збуйненні БССР, у выніку якіх Беларусі былі вернуты землі (акрамя Смаленшчыны), якія былі ключаны  склад Расіі  1919 г. Тэрыторыя Беларусі павялічылася  2 разы, а колькасць насельніцтва амаль у 3 і дасягнула 4,9 млн. чалавек.
Увядзенне пэнай эканамічнай свабоды  часы НЭПа патрабавала лібералізацыі і грамадска-палітычнага жыцця, а таксама вырашэння нацыянальнага пытання. У 1920-я г. у БССР праводзілася палітыка нацыянальна-дзяржанага і нацыянальна-культурнага буданіцтва, якая атрымала назву «беларусізацыя». Яна прадугледжвала правядзенне наступных мерапрыемства:
развіццё беларускай культуры і нацыянальнай адукацыі: стварэнне навучальных установа з беларускай мовай навучання, выданне на беларускай мове кніг, газет і часопіса, развіццё беларускай літаратуры, арганізацыя навукова-даследчай дзейнасці па себаковаму вывучэнню гісторыі Беларусі;
перавод на беларускую мову дзяржанага апарату, партыйных органа і Чырвонай Арміі;
вылучэнне на дзяржаную, партыйную і грамадскую работу карэннага беларускага насельніцтва, што атрымала назву «карэнізацыі».
Як дзяржаная палiтыка беларусiзацыя ажыццялялася  3 этапы:
1) 1921
· 1924 г.
· падрыхтока фундаменту для нацыянальнага адраджэння. У кастрычніку-лістападзе 1921 г. ЦК КП(б) Беларусі апублікава тэзісы «Беларускае нацыянальнае пытанне і камуністычная партыя», у якіх ставілася задача неабмежаванага жывання беларускай мовы і развіцця беларускай нацыянальнай культуры. У 1921 г. бы адкрыты Беларускi дзяржаны унiверсiтэт; у 1922 г. Інбелкульт (Iнстытут беларускай культуры). Згуртаванню творчых сіл народа садзейнічала абвешчаная  ліпені 1923 г. амністыя сім удзельнікам антысавецкіх нацыянальных фарміравання і арганізацый 1918
· 1920 г.;
2) 1924
· 1928 г.
· рэальнае ажыццяленне беларусiзацыi як афiцыйнай палiтыкi. Рашэннем ліпеньскага 1924 г. пленума ЦК КП(б) Беларусі была абвешчана шырокая праграма нацыянальна-культурнага адраджэння і правядзення  рэспубліцы «нацыянальнай палітыкі»
· беларусізацыі. Сярод найбольш важных яе дасягнення можна вылучыць наступныя:
да 1928 года прыкладна 80 % агульнаадукацыйных школ былi пераведзены на беларускую мову; беларуская мова была ведзена  дзяржаных установах i вайсковых адзiнках БССР. Асаблівасцю беларусізацыі было тое, што дзяржанымі мовамі адначасова былі абвешчаны беларуская, руская, ярэйская і польская;
каля 48 % раённых кiруючых пасад да 1927 г. займалі беларусы;
развiваліся беларуская лiтаратура, тэатр, утварылася выдавецтва «Cавецкая Беларусь», у 1928 г. бы створаны першы беларускі фільм «Лясная быль»;
гісторыкамі У. Ігнатоскім, В. Ластоскім, У. Пічэтай былi зроблены першыя спробы стварыць нацыянальную канцэпцыю беларускай гiсторыi;
дзякуючы палiтыцы беларусiзацыi  БССР паспяхова вырашылiся пытаннi, звязаныя з лiквiдацыяй непiсьменнасцi сярод дарослага насельнiцтва, былi створаны рабочыя факультэты (рабфакi) для падрыхтокi рабоча-сялянскай моладзi да паступлення  ВНУ.
Прада, ажыццяленне беларусізацыі адбывалася фарсіраванымі тэмпамі з выкарыстаннем адміністрацыйных метада;
3) з 1929 г.
· згортванне беларусiзацыi. Палітыка беларусізацыі праіснавала нядога і была спынена разам з адмовай ад НЭПа і зменай палітычнага курса партыі. Праз палiтыку беларусiзацыi адналялася iдэя беларускага адраджэння, але яна не адпавядала ідэі бальшавіко аб хуткай сусветнай рэвалюцыi, пры якой нацыi не павінны мець істотнага значэння. У канцы 1920-х г. у БССР пачалася кампанія па выкрыцці так званага нацыянал-дэмакратызму, пад якім разумелі варожую ідэалогію, накіраваную на рэстарацыю капіталізму  БССР.
Нягледзячы на хуткае згортванне, беларусiзацыя заклала трывалыя асновы развіцця беларускай нацыянальнай дзяржавы, абудзіла да свядомага нацыянальнага жыцця шырокія слаі беларускага насельніцтва, садзейнічала развіццю беларускай культуры, стварэнню першай нацыянальнай канцэпцыі гісторыі Беларусі.
2. БССР у перыяд індустрыялізацыі і калектывізацыі. У другой палове 1920-х г. на змену эканамічнаму лібералізму перыяду НЭПа  прамысловасці прыйшла палітыка індустрыялізацыі, прыярытэтным накірункам якой стала стварэнне  СССР машыннай вытворчасці. Правядзенне індустрыялізацыі тлумачылася неабходнасцю пераадолення тэхнічнай адсталасці і залежнасці СССР ад імпарту прадукцыі цяжкай прамысловасці. Індустрыялізацыя  БССР была часткай агульнасавецкага працэсу  прамысловасці, але пры гэтым мела свае асаблівасці. Яе правядзенне звязвалася з шырокiм выкарыстаннем значных прыродных багацця Беларусі лесу i торфу, а таксама рэзерва рабочай сiлы  сельскай мясцовасцi, таму вялікая вага надавалася харчовай, тэкстыльнай і гарбарнай галінам.
Курс на індустрыялізацыю бы узяты бальшавікамі на ХІV з’ездзе ВКП(б) у 1925 г., але фактычнае яе ажыццяленне пачалося з абвяшчэння першага пяцігадовага плана 1928
·1932 г. Для стварэння машыннай вытворчасці патрабаваліся вялікія сродкі. Сярод асноных крыніц індустрыялізацыі можна вызначыць наступныя:
калектывізацыя вёскі, у выніку якой былі створаны калгасы вялікія фабрыкі па вытворчасці збожжа, якое прадавалася за мяжу, а аплата працы калгасніка была натуральная і адбывалася раз у год пасля збору раджаю, што дазваляла дзяржаве эканоміць вялікія грашовыя сродкі;
дзяржаныя абавязковыя нутраныя пазыкі і жорсткая эканомія пры аплаце працы рабочых;
сацыялістычнае спаборніцтва («стаханаскі рух»), якое патрабавала вялікай мабілізацыі сіл працоных і арганізовала працу рабочых пад лозунгам: «Выканаць план
· дог, перавыканаць
· гонар!»;
продаж матэрыяльных каштонасцей за мяжу, сярод якіх у асноным былі прадметы мастацтва: залатыя і сярэбраныя вырабы, карціны заходнеерапейскіх майстро і інш.;
барацьба з рэлігіяй, якая яшчэ раней была абвешчана «опіумам для народа», а закрыццё царкво, касцёла і іншых рэлігійных установа і канфіскацыя прадмета рэлігійнага культу  канцы 1920-х – 1930-я г. давала дадатковыя сродкі для правядзення індустрыялізацыі;
бясплатная праца зняволеных ГУЛАГА.
Ажыццяленне індустрыялізацыі адбывалася адміністрацыйнымі метадамі. У 1929 г. Сталіным былі папралены лічбы пяцігадовага плана  бок іх павелічэння, што было эканамічна неабгрунтавана, а  студзені 1930 г. для фарсіравання тэмпа індустрыялізацыі была абвешчана палітыка «вялікага скачка». Для прыбліжэння да планавых лічба індустрыялізацыя праводзілася экстэнсінымі сродкамі: за гады першай пяцігодкі толькі  БССР было пабудавана 78 буйных і 480 дробных прамысловых прадпрыемства, а  другой пяцігодцы 1 700 прадпрыемства.
Індустрыялізацыя суправаджалася вялікім напружаннем сіл працоных і значнымі цяжкасцямі. У 1929 г. была ведзена картачная сістэма размеркавання прадукта ва сіх гарадах. Міграцыя, выкліканая індустрыялізацыяй, ахапіла вялікія масы людзей, што абвастрыла жыллёвую праблему, павялічыла колькасць беспрацоных. Разам з тым не хапала кваліфікаваных рабочых. Насуперак рэальным вынікам 7 студзеня 1933 г. Сталін абвясці пяцігодку выкананай за 4 гады і 3 месяцы. Гэта не адпавядала рэчаіснасці, паколькі план першай пяцігодкі, як і сіх даваенных пяцігодак, не бы выкананы.
Вынiкi iндустрыялiзацыi не былі адназначнымі:
cтаночыя: у 1931 г. былі ліквідаваны біржы працы і знікла беспрацое. У БССР узніклі новыя галіны прамысловасці, такія як сельскагаспадарчае машынабудаванне, станкабудаванне, хімічная вытворчасць і інш. За гады першай пяцігодкі былі пабудаваны швейная і панчошна-трыкатажная фабрыкі  Вiцебску, фабрыка штучнага валакна і трубаліцейны завод у Магілёве, дрэваапрацочыя камбiнаты  Гомелi, Бабруйску і Барысаве, завод сельскагаспадарчых машын у Гомелi i iнш.; у другой пяцігодцы (1933
· 1937) былі пабудаваны Гомельскі шклозавод, Крычаскі цэментны завод, Аршанскі льнокамбінат, Магілёскі атаматорны завод і інш. З аграрнай краіны БССР ператварылася  аграрна-індустрыяльную;
адмоуныя: iндустрыялiзацыя праводзiлася фарсiраваннымі тэмпамі і камандна-адміністрацыйнымі метадамі. Фактычна адналялася жорсткая цэнтралізаваная сістэма кіравання прамысловасцю перыяду «ваеннага камунізму». Прамысловасць Беларусі стала часткай адзінага эканамічнага арганізма Савецкага Саюза і магла функцыяніраваць толькі  ім, паколькі гаспадарчыя сувязі паміж прадпрыемствамі былі жорстка рэгламентаваны цэнтрам.
Сацыялiстычнае спаборнiцтва суправаджалася павелiчэннем норм выпрацокi i знiжэннем расцэнак выпускаемай прадукцыi, што патрабавала неверагоднага напружання сiл працоных. Невыкананне плана разглядалася як намыснае «шкодніцтва», і па сёй краіне разгарнуліся масавыя кампаніі па выкрыцці «контррэвалюцыйных элемента». У ходзе індустрыялізацыі пагоршылася матэрыяльнае становiшча сiх слаё насельнiцтва і у першую чаргу сялянства  час правядзення калектывiзацыi.
Калектывiзацыя палiтыка  СССР у канцы 1920-х
· 1930-я г., якая заключалася  масавым пераводзе сялянскіх гаспадарак з індывідуальнай сістэмы гаспадарання на калектыную і стварэнні калгаса.
Прычыны калектывiзацыi былі абумолены неабходнасцю пошук сродка для правядзення iндустрыялiзацыi. Разам з тым бальшавікамі была пасталена задача ліквідацыі прыватнай уласнасцi  вёсцы, а для гэтага неабходна было ліквідаваць заможныя (кулацкія) сялянскія гаспадаркі. Іх уласнікі, як свабодныя таваравытворцы, не «пісваліся»  рамкі адміністрацыйнага рэгламентавання эканомікі, паколькі выкарыстовалі  сваёй гаспадарцы наёмную сілу, мелі прыбытак і таму разглядаліся бальшавікамі як класавыя ворагі.
Кааперыраванне сялянскiх гаспадарак адбывалася i раней у розных формах: спажывецкай, збытавай, вытворчай. Яны былі распасюджаны  перыяд НЭПа, а галоным прынцыпам была добраахвотнасць. Курс на калектывізацыю бы узяты  1927 г. на ХV з’ездзе ВКП(б), а з 1928 г. аб’яднанне сялянскiх гаспадарак у буйныя калгасы стала генеральнай лiнiяй партыi.
Першапачаткова калектывізацыя разумелася як добраахвотнае і паступовае аб’яднанне сялянскіх гаспадарак. Але сама ідэя аб’яднання  калгасы на тэрыторыі Беларусі, як і  іншых рэгіёнах СССР, не знайшла падтрымкі не толькі сярод простага насельніцтва, але і сярод кіруючых партыйных работніка. Супраць яе правядзення выступіла большасць беларускіх камуніста, сярод якіх бы наркам земляробства БССР Д.Ф. Прышчэпа. Таму ажыццяленне калектывізацыі на тэрыторыі Беларусі стала магчымым толькі пасля іх арышту.
Добраахвотна  калгасы да сярэдзіны 1929 г. аб’ядналіся каля 13 тыс. сялянскіх гаспадарак Беларусі, што складала прыблізна 1,4 % ад іх агульнай колькасці. Пераважна гэта былі гаспадаркі бяднейшых сялян, якім абагульняць у калгасную маёмасць па сутнасці не было чаго.
Калектывізацыя  БССР, як і ва сім Савецкім Саюзе, актывізавалася  перыяд збору раджаю 1929 г., а вялікіх тэмпа дасягнула  снежні 1929 г. На паскарэнне тэмпа калектывізацыі паплыва артыкул Сталіна «Год вялікага пералому», які бы надрукаваны  газеце «Прада» 7 лістапада 1929 г. У ім сцвярджалася, што  калгасы пайшлі асноныя серадняцкія масы, што абсалютна не адпавядала рэчаіснасці, паколькі  калгасах на той час было аб’яднана каля 6
·7 % сялянскіх гаспадарак, большасць з якіх былі бядняцкімі.
Каб прывесці  адпаведнасць сталінскія жаданні і рэальную сітуацыю, у СССР пачалася «гонка за тэмпамі». 5 студзеня 1930 г. ЦК ВКП(б) выда пастанову «Аб тэмпе калектывізацыі і мерах дапамогі дзяржавы калгаснаму буданіцтву», у якой для БССР бы вызначаны тэрмін завяршэння калектывізацыі
· да 1933 г. Ад прынцыпу паступовасці і добраахвотнасці бальшавікі перайшлі да прынцыпу суцэльнай калектывізацыі, якая ажыццялялася гвалтонымі, прымусовымі метадамі. У дапамогу партыйным і савецкім работнікам у сельскую мясцовасць па сім СССР былі накіраваны 25 тысяч найбольш актыных рабочых-камуніста («дваццаціпяцітысячнікі»).
Такім чынам, за першыя тры месяцы 1930 г. колькасць сялянскіх гаспадарак, аб’яднаных у калгасы, узрасла да 58 % працэнта. Але гэта выклікала супраці сялянства: ад забойства жывёлы, каб не здаваць яе  калгас, сяляне перайшлі да антысавецкіх узброеных выступлення. З пачатку студзеня да сярэдзіны красавіка 1930 г. толькі  БССР было зарэгістравана 520 сялянскіх выступлення.
Газета «Прада» 2 красавіка 1930 г. апублікавала артыкул Сталіна «Галавакружэнне ад поспеха», у якім крытыцы была падвергнута практыка прымусовай калектывізацыі. Сталін абвінаваці ва сім мясцовыя лады («перагібы на месцах»). Сяляне зразумелі гэта як права выхаду з калгаса, і да 1 чэрвеня 1930 г. колькасць сялянскіх гаспадарак у калгаса скарацілася да 11 %, зніклі гвалтона створаныя калгасы.
Аднак летам 1930 г. адбылася наступная хваля калектывізацыі. Дапамогу  яе правядзенні аказвалі машына-трактарныя станцыі (МТС) і створаныя пры іх палітаддзелы. Гэтая хваля прыкрывалася лозунгам аб «класавай барацьбе  вёсцы». Яшчэ 1 лютага 1930 г. была выдадзена пастанова, якая заканадача замацовала неабходнасць ліквідацыі кулацтва як класа. З гэтага ж года было забаронена прымаць у калгасы кулако. Працэс калектывізацыі бы падменены працэсам «раскулачвання». Лёс кулако бы цяжкі: ад перасялення на Понач да турэмнага зняволення і нават расстрэла. 1932 г. бы абвешчаны «годам суцэльнай калектывізацыі».
Адсутнасць грашовай аплаты работы (сяляне працавалі за працадні) і ласнай гаспадаркі ставіла пад пагрозу жыццё сялян. Разам з тым хутка падала прадукцыйнасць калгаснай сельскагаспадарчай вытворчасці, як у галіне вырошчвання збожжа, так і  жывёлагадолі. У 1932 г. для сіх грамадзян СССР была ведзена пашпартная сістэма, якая давала свабоду перамяшчэння, аднак сяляне пашпарта не атрымалі. Гэта была свядомая палітыка дзяржавы, накіраваная на спыненне масавых уцёка сялян у гарады.
Найбольш цяжкая сітуацыя склалася  1932
·1933 г., калі  многіх раёнах Расіі і ва Украіне знік страшэнны голад, выкліканы продажам за мяжу вялікай колькасці збожжа на патрэбы індустрыялізацыі. 7 жніня 1932 г. СНК СССР прыня закон аб ахове сацыялістычнай уласнасці, які  народзе атрыма назву «закон аб трох каласках». Згодна з ім, за збор збожжавых калосся з калгасных палё вінаватыя падлягалі расстрэлу, які  асобных выпадках мог быць заменены на 10-гадовае зняволенне з канфіскацыяй маёмасці. У БССР па гэтаму закону было асуджана амаль 11 тыс. чалавек. Каб некалькі палепшыць жыццё сялян, толькі  1937
·1938 г. ім былі выдзелены невялікія зямельныя часткі для вырошчвання бульбы і гародніны.
Вынiкi калектывізацыі. Да 1939 г. у калгасах на тэрыторыі БССР было аб’яднана больш за 90 % сялянскіх гаспадарак. Усталявалася калгасная ласнасць, і калгаснiкi фактычна былi адхiлены ад валодання сродкамi вытворчасцi. Невялікі працэнт аднаасобніка бы абкладзены нязноснымі падаткамі. У БССР было раскулачана 34 тыс. сялянскіх гаспадарак, каля 700 тыс. вяскоца былі высланы на Понач.
Такім чынам, за кошт каласальных ахвяра да 1939 г. калектывізацыя  БССР была завершана. Аднак вытворчасць у створаных калектыных гаспадарках падала, скарачалася колькасць цяглавай і прадукцыйнай жывёлы, а праца, нягледзячы на стварэнне МТС, заставалася  асноным ручной.
Але сваёй галонай мэты калектывізацыя дасягнула прыватная ласнасць на вёсцы была ліквідавана; за кошт стварэння калгаса і арганізацыі калектынай працы дзяржава атрымала вялікія сродкі, неабходныя для правядзення індустрыялізацыі.
3. Грамадска-палітычнае жыццё  БССР у канцы 1920-х
· 1930-я г. У канцы 1920-х
· сярэдзіне 1930-х г. з прыходам да лады Сталіна  БССР, як і ва сім Савецкім Саюзе, адбывалася сталяванне таталітарнага рэжыму. Таталітарызм гэта тып палітычнай і грамадскай сістэм, які характарызуецца імкненнем дзяржавы да понага (татальнага) кантролю над усімі сферамі жыцця грамадства, забаронай дэмакратычных арганiзацый i лiквiдацыяй канстытуцыйных право i свабод грамадзян. Сутнасцю таталітарызму з’яляецца яго ідэалогія. У адрозненне ад іншых сацыяльных сістэм, напрыклад, феадалізму або капіталізму, якія зніклі натуральным шляхам развіцця гісторыі, таталітарны строй стварася мэтанакіравана на падставе вызначанай ідэалагічнай дактрыны. Ёй з’ялялася ідэя аб непазбежнасці пабудовы «светлай будучыні» камунізму. Для гэтага неабходна было адмовіцца ад мінулага, а цяперашняе жыццё падпарадкаваць ажыццяленню вышэйзгаданай ідэі.
Таталітарызму ласцівы наступныя прыкметы, якія мелі месца  Савецкай Беларусі разглядаемага часу:
манаполія дзяржанай уласнасці на сродкі вытворчасці і вынікі працы. Такая сітуацыя стала магчымай з ліквідацыяй НЭПа і ажыццяленнем палітыкі індустрыялізацыі і калектывізацыі, пры якіх бы понасцю ліквідаваны прыватны капітал у прамысловасці і сельскай гаспадарцы, а непасрэдны вытворца
· рабочы і селянін адхілены ад валодання сродкамі вытворчасці;
жорсткая дзяржаная сістэма размеркавання матэрыяльных даброт. У выніку правядзення індустрыялізацыі змацнілася эканамічная залежнасць БССР ад цэнтра. Усе даходы пералічваліся  саюзны бюджэт, а там адвольна вырашалі, колькі сродка выдзеліць на развіццё народнай гаспадаркі Беларусі. Размеркаванне ажыццялялася і сярод кіраніко партыйных і савецкіх органа. Простае насельніцтва (рабочыя і сяляне) пераводзілася на сістэму самазабеспячэння за кошт выдзялення ім невялікіх зямельных надзела і прысядзібных участка;
культ асобы рэжым асабiстай улады, пры якiм узвялiчвалася роля аднаго чалавека (Сталiна), яму ж прыпiсвалася магчымасць вызначальна плываць на ход гiстарычных падзей. Замацаванне культу асобы  БССР, як і ва сім Савецкім Саюзе, фактычна адбылося да сярэдзiны 1930-х г.;
наянасць камандна-адміністрацыйнай сістэмы іерархічна арганізаванай сістэмы кіравання грамадствам, якая заснавана на прынцыпах бюракратычнага цэнтралізму. У СССР характарызавалася непадзельнай уладай адной партыі партыі камуніста. У рамках камандна-адміністрацыйнай сістэмы дзейніча прынцып: «Забаронена сё, што не загадана». Узаемадзеянне апарата кіравання і мас ажыццялялася праз іерархічную сістэму сувязя «загад выкананне», прычым зваротнай сувязі не існавала. Гэтая сістэма выховала паслухмяных выканаца, якія павінны былі верыць у бязгрэшнасць і беспамылковасць вышэйшага кіраніцтва партыі і дзяржавы. У такiх умовах страчвалася роля савета, грамадскiх арганiзацый, нiзавых органа самой партыi. Затое павялiчылася роля Народнага камiсарыята нутраных спра (НКУС), якi выкарыстовася для расправа з працiнiкамi cталiнскага курса. Дзяржава з грамадска-палітычна інстытута ператваралася  нейкі механізм, у якім чалавек, пазбалены ласнасці, улады і кіравання, станавіся простым «вінцікам» велізарнай машыны пад назвай «дзяржава»;
адсутнасць дэмакратычных право і свабод. У 1936 г. у СССР была прынята Канстытуцыя, якая прадэкларавала права савецкіх грамадзян на свабоду слова, недатыкальнасць асобы, тайну перапіскі, незалежны суд і інш. дэмакратычныя правы. Але на самай справе гэта не выконвалася. Побач з усімі пералічанымі  Канстытуцыі правамі  Савецкім Саюзе існавала бязлітасная рэпрэсіная машина, прымяняліся арышты і расстрэлы;
масавыя рэпрэсіі з’яляліся важным атрыбутам функцыяніравання таталітарнай сістэмы. У краіне не існавала прэзумпцыі невінаватасці: на людзей прычэплівася ярлык «ворага народа», яны падвяргаліся рэпрэсіям. Часта канчатковае рашэнне аб лёсе чалавека прымалі знакамітыя «тройкі». Яшчэ хутчэй закруціла рухавік масавых рэпрэсій пастанова ЦВК СССР ад 1 снежня 1934 г., якая прадпісвала праводзіць следства па справах тэрарыстычных арганізацый у 10-дзённы тэрмін, разглядаць іх у судзе без прысутнасці адваката, а прысуды выконваць адразу пасля іх абвяшчэння. Па абвінавачванню  тэрарызме і супрацоніцтве з варожымі разведкамі (у БССР пераважна з Польшчай) былі рэпрэсіраваны сотні тысяч людзей.
Барацьба з нацдэмамі. Сталіну для таго, каб трывала замацаваць свае пазiцыi, трэба было знiшчыць найбольш адукаваную частку грамадства, здольную разабрацца  рэальнай сітуацыі iнтэлiгенцыю. На беларускую iнтэлiгенцыю прычапiлi ярлык «нацыянал-дэмакратызму» (нацдэма), абвінавацішы  варожай савецкаму ладу дзейнасці з мэтай рэстарацыi капiталiзму  Беларусi. Ужо  канцы 1920-х г. арыштам падвергліся тыя дзеячы, якія актына праводзілі палітыку беларусізацыі: бы змешчаны з пасады старшыня рада БССР І.Адамовіч, пераследу падвергліся прэзідэнт Акадэміі навук БССР У. Ігнатоскі і першы старшыня СНК БССР З. Жылуновіч. З больш чым 800 удзельніка беларускага нацыянальнага руху 1917
· 1927 г. былі рэпрэсіраваны се, хто не з’еха у эміграцыю.
Вышэйшай кропкай барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам стала сфабрыкаваная справа, якая атрымала назву «Саюз вызвалення Беларусi» (СВБ). У 1931 г. за «прыналежнасць» да яе было асуджана 90 чалавек, галоным чынам работнiка культуры, навукi, мастацтва. Роля кiранiка СВБ адводзiлася народнаму пiсменнiку Янку Купалу, але спробай самагубства ён сябе «рэабiлiтава» у вачах дзяржанай улады.
У 1930-я г. вялікі рон бы нанесены беларускай культуры, навуцы і беларускай нацыянальнай ідэі. Пасля палітыкі беларусізацыі, у канцы 1920-х
· 1930-я г., савецкі рад праводзі на тэрыторыі БССР цэлы комплекс мерапрыемства у галіне навукі і культуры, які атрыма назву «культурнай рэвалюцыі». З аднаго боку, гэтыя мерапрыемствы садзейнічалі павышэнню адукаванасці насельніцтва і павышэнню культурнага зроню мас, а з другога рабілася сё для таго, каб знішчыць адметнасць і самабытнасць беларускага народа. Нават выкладанне на беларускай мове  1930-я г. магло быць пасталена  вiну i квалiфiкавана як нацдэмашчына. Так здарылася з рэктарам БДУ У.Пiчэтам.
У 1933 г. была праведзена рэформа беларускай мовы, у вынiку чаго яна значна наблiзiлася да рускай. 1 778 наймення кніг на беларускай мове падлягалі знішчэнню. Былі расстраляныя больш за 100 навуковых супрацоніка Акадэміі навук БССР, большасць выкладчыка БДУ, з 238 беларускіх пісьменніка больш за 200 былі рэпрэсіраваны. Чарговы раз у гісторыі Беларусь па сутнасці апынулася без нацыянальнай эліты. Акрамя таго, рэпрэсіі зведала і простае насельніцтва: сяляне-«кулакі» і абвінавачаныя  «шкодніцтве» рабочыя. Ад маршала да хатняй гаспадыні ніхто не бы застрахаваны ад арышту.
Пiк сталiнскiх рэпрэсiй прыйшося на 1937
·1938 г. Было абвешчана, што  БССР icнуюць антысавецкае падполле i нацыянал-фашысцкая арганiзацыя, у якія ваходзіць вышэйшае партыйнае кіраніцтва рэспублікі. У выніку праведзеных рэпрэсiй рэспублiканская партыйная арганiзацыя страцiла 40 % свайго складу, а з 101 сакратара райкама Беларусi былi рэпрэсiраваны 99 чалавек.
У 1939 г., у час знаходжання на пасадзе кiранiка НКУС БССР Л.Цанавы, было арыштавана 27 тыс. чалавек амаль па 900 чалавек у дзень. Толькі  адным месцы ва рочышчы Курапаты пад Мінскам было знойдзена больш за 100 тыс. пахаваных ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Усяго, паводле падлiка вучоных, у 1930-я г. у Беларусi было рэпрэсiравана больш за 600 тыс. чалавек.
Такiм чынам, грамадска-палiтычнае жыццё  Савецкай Беларусі  канцы 1920-х
· 1930-я г. характарызавалася сталяваннем таталiтарнага рэжыму i культу асобы, якiя суправаджалiся непрымiрымасцю да любых спроб непадпарадкавання i масавымi рэпрэсiямi.
4. Заходняя Беларусь у складзе Польшчы. Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР. За тэрыторыяй Заходняй Беларусі, якая па Рыжскаму мiрнаму дагавору 1921 г. апынулася  складзе Польшчы, польскі рад замацава назву «крэсы всходне». На гэтых землях пражывала 4,6 млн. насельніцтва, 70 % якога складалі беларусы. Па Рыжскаму міру кіраніцтва Польшчы павiнна было забяспечыць усе правы свабоднага развiцця культуры, мовы, рэлiгiйных абрада для мясцовага насельніцтва. Аднак на самай справе рад ІІ Рэчы Паспалітай нават не прадаставі Заходняй Беларусі статусу культурна-нацыянальнай атаноміі, паколькі лічы гэтыя землі неад’емнай часткай сваёй дзяржавы і праводзі палітыку па іх понаму палітычнаму і культурнаму зліццю з Польшчай.
Эканомiка Заходняй Беларусі з’ялялася аграрным прыдаткам прамысловых раёна Польшчы, крынiцай сыравiны i таннай рабочай сiлы, а таксама рынкам збыту для польскіх прамысловых тавара. Польскі рад не бы зацікалены  развіцці прамысловасці на гэтых землях. Гарбарная, тэкстыльная і металаапрацочая галіны прыйшлi тут у заняпад. За перыяд 1921
·1936 г. было знішчана (высечана і вывезена на продаж) больш за 400 тыс. гектара Белавежскай пушчы. Развiвалася  асноным перапрацочая і харчовая прамысловасць: вытворчасць масла, сыру і мясной прадукцыі дзякуючы жывёлагадочай накiраванасцi сельскай гаспадаркi.
У Заходняй Беларусi захавалася памешчыцкае землеладанне. Больш за 80 % ад агульнай колькасці жыхаро тут складалі сяляне, якія пакутавалі ад малазямелля, цяжкіх падатка, высокіх цэн на прадукцыю прамысловасці і нізкіх на сельскагаспадарчыя тавары. У пошуках лепшага жыцця беларускае насельніцтва масава эмігрыравала  Аргентыну, Бразілію, Канаду, ЗША.
У ліпені 1925 г. польскім сеймам бы прыняты закон аб зямельнай рэформе, якая складалася з наступных мерапрыемства:
парцэляцыя падзел на дробныя часткі (парцэлы) ад 2 да 20 га і продаж праз банкі дзяржаных, памешчыцкіх і так званых пакінутых зямель (зямель бежанца гадо Першай сусветнай вайны, якія не вярнуліся на Радзіму);
ліквідацыя сервітута;
камасацыя ліквідацыя цераспалосіцы і хутарызацыя сялянскіх гаспадарак;
распасюджанне інстытута асадніцтва. Асаднікамі называліся ваенныя і цывільныя каланісты, якіх польскі рад перасяля з тэрыторыі карэннай Польшчы  Заходнюю Беларусь для мацавання сваіх інтарэса. Асаднікі атрымлівалі на льготных умовах або задарма часткі (асады) па 12
·45 га, крэдыты і буданічыя матэрыялы. Да 1934 г. на землі Заходняй Беларусі былі пераселены 8 742 асаднікі, якія з’яляліся апорай польскага рада, падтрымлівалі палітыку паланізацыі, былі зброены і нярэдка выконвалі паліцэйскія функцыі.
Рэформа садзейнічала з’яленню беларускага фермерства, але не закранула памешчыцкага землеладання і амаль не зменшыла колькасці малазямельных і беззямельных сялян.
Палітычны рэжым, устанолены польскiм урадам у Заходняй Беларусі, атрыма назву «санацыi» (аздаралення). «Крэсы всходне» павінны былі стаць своеасаблівым «санiтарным кардонам» i выконваць ролю буфера памiж СССР i Заходняй Еропай з мэтай не дапусцiць распасюджвання на гэтых землях камунiстычных iдэй.
У адносінах да беларускага насельніцтва польскі рад праводзі палітыку прымусовай паланізацыі і асіміляцыі: да 1939 г. усе беларускiя школы былi ператвораны  польскiя; закрывалiся i забаранялiся беларускiя газеты i часопiсы, бібліятэкі і выдавецтвы; забаранялася жыванне беларускай мовы  дзяржаных установах; большая частка правасланых царкво была ператворана  каталiцкiя касцёлы.
Нацыянальна-вызваленчы рух у Заходняй Беларусі. Эканамічнае і палітычнае бяспрае і нацыянальны прыгнёт насельніцтва Заходняй Беларусі польскім урадам прывялі да здыму вызваленчага руху на гэтых землях, які да канца 1920-х г. адбывася пад лозунгам уз’яднання з БССР, дзе праводзілася палітыка беларусізацыі. Нацыянальна-вызваленчы рух у Заходняй Беларусі праявіся  двух накiрунках:
рэвалюцыйна-вызваленчы, які бы прадсталены Камуністычнай партыяй Заходняй Беларусі (КПЗБ), створанай у 1923 г., Камуністычным саюзам моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ). Іх прыхільнікі выступалі за арганізацыю партызанскай барацьбы супраць польскага прыгнёту;
нацыянальна-дэмакратычны накірунак узначальвала створаная  1921 г. культурна-асветніцкая арганізацыя Таварыства беларускай школы (ТБШ), а з 1925 г. самая плывовая беларуская палітычная партыя Беларуская сялянска- работніцкая грамада (БСРГ) на чале з Б.Тарашкевічам, якая налічвала  сваіх шэрагах 120 тыс. чалавек. Прыхільнікі гэтай плыні прытрымліваліся магчымасці выкарыстання парламенцкіх форм барацьбы.
Барацьбу за свае правы вялі рабочыя і сяляне шляхам забастовак, якія нярэдка перарасталі  антырадавыя дэманстрацыі, мітынгі і сутычкі з паліцыяй.
Польскiя лады жорстка распралялiся з удзельнiкамi нацыянальна-вызваленчага руху: на тэрыторыю Заходняй Беларусі  1925 г. былi ведзены рэгулярныя войскi; праводзiлiся карныя экспедыцыi; актывізавалі сваю дзейнасць агенты польскай палітычнай паліцыі дэфензівы, якія выкрывалі сіх незадаволеных рэжымам; «неблаганадзейных» асоб адпралялі  турмы ці  спецыяльна створаны канцэнтрацыйны лагер у Бярозе-Картузскай (на Брэстчыне). Большасць барацьбіто за нацыянальнае вызваленне зведалі рэпрэсіі, прайшлі праз польскія турмы, многія былі перададзены  СССР падчас абмену палітвязнямі. Там, абвінавачаныя  супрацоніцтве з дэфензівай, яны сталі ахвярамі сталінскіх рэпрэсій 1937
·1938 г.
На лёс насельніцтва Заходняй Беларусі, як і іншых ерапейскіх народа, моцна паплывалі ваенна-палітычныя падзеі 1939 г., звязаныя з пачаткам Другой сусветнай вайны і новай расстанокай сіл у Цэнтральнай і Усходняй Еропе. 23 жнiня 1939 г. у Маскве міністрамі замежных спра СССР i Германiі В.Молатавым і І.Рыбентропам бы падпiсаны пакт аб ненападзенні («Пакт Рыбентропа-Молатава»), якi трымліва дадатковы сакрэтны пратакол. У адпаведнасці з апошнім Савецкі Саюз і Германія падзялілі Еропу на сферы плыву па рэках Нара, Буг, Вісла, Сан. Тэрыторыі, якія былі размешчаны на захад ад гэтай лініі, прызнаваліся сферай інтарэса Германіі, а на сход – Савецкага Саюза.
З нападу Германiі на Польшчу 1 верасня 1939 г. пачалася Другая сусветная вайна. Маючы вялiкую перавагу  тэхнiцы, войскi Германii хутка падступiлi да межа Заходняй Беларусі, а 17 верасня 1939 г. Сталiн адда загад Чырвонай Армii перайсцi савецка-польскую мяжу. Да 25 верасня савецкiя войскi понасцю занялi Заходнюю Беларусь i спынiлiся на лiнii Беласток-Брэст, а 28 верасня памiж СССР i Германiяй бы падпiсаны дагавор аб дружбе i гранiцы, па якім усталёвалася новая заходняя мяжа Савецкага Саюза па так званай «лініі Керзана». Дагавор аб дружбе і граніцы, як і заключаны раней сакрэтны пратакол, супярэчылі агульнапрызнаным нормам міжнароднага права, аднак яны аб’ектына адналялі нацыянальна-тэрытарыяльнае адзінства беларускага народа, якое было парушана мовамі Рыжскага дагавора 1921 г.
22 кастрычніка 1939 г. прайшлі выбары  Народны Сход, які адбыся  Беластоку 28
· 30 кастрычніка. На ім было прынята рашэнне аб уваходжанні Заходняй Беларусі  склад БССР, аб канфіскацыі памешчыцкіх зямель, нацыяналізацыі банка і буйной прамысловасці. 2 лістапада 1939 г. сесія Вярхонага Савета СССР прыняла закон аб уз’яднанні Заходняй Беларусі з БССР.
На далучаных тэрыторыях пачалося сталяванне савецкага ладу ва сіх сферах
· эканоміцы, палітыцы, культуры і сацыяльным жыцці. Адналяліся зруйнаваныя прамысловыя прадпрыемствы, будаваліся новыя фабрыкі і заводы, паступова ліквідавалася беспрацое. Першапачаткова некалькі палепшылася становішча сялян за кошт змяншэння павіннасця на карысць дзяржавы і зніжэння цэн на прамысловыя тавары. На тэрыторыі Заходняй Беларусі было ведзена бясплатнае медыцынскае абслугованне насельніцтва, створаны паліклінікі і бальніцы. З мэтай ліквідацыі непісьменнасці было творана амаль 6 тыс. агульнаадукацыйных школ, большасць з якіх вялі навучанне на беларускай мове, 5 інстытута, 25 сярэдніх спецыяльных навучальных установа. У заходніх абласцях дзейнічалі драматычныя і кінатэатры, Дамы культуры і бібліятэкі.
Такім чынам, уз’яднанне беларускага народа  адной дзяржаве было, безумона, актам гістарычнай справядлівасці. Але разам са станочымі зменамі сталяванне савецкай улады на тэрыторыi Заходняй Беларусі суправаджалася выкарыстаннем уласцівага для яе механізма масавых рэпрэсій. Рэпрэсіі былі чынены супраць лідэра нацыянальна-вызваленчага руху, супраць «кулако» падчас стварэння калгаса, супраць інтэлігенцыі, якую абвінавачвалі  супрацоніцтве з польскімі ладамі. Паводле даследавання беларускіх гісторыка, да 20 чэрвеня 1941 г. з заходніх абласцей Беларусі было вывезена  Сібір або Казахстан звыш за 120 тыс. чалавек (у гэтую лічбу не ключаны 14 тыс. афіцэра польскай арміі, якія трапілі  канцлагеры для ваеннапалонных).
Да таго ж, 10 кастрычнiка 1939 г. па iнiцыятыве Сталiна было прынята рашэнне аб перадачы Вiльнi i Вiленскага краю Лiтве. У чарговы раз ад тэрыторыі Беларусі было адарвана 2,6 тыс. кв. км, на якіх пражывала каля 300 тыс. чалавек. У выніку перад Вялікай Айчыннай вайной у межах БССР знаходзілася 225 тыс. кв. км тэрыторыі і 10,5 млн. чалавек насельніцтва.


АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ

Беларусізацыя
· палітыка нацыянальна-дзяржанага і нацыянальна-культурнага буданіцтва  БССР у 1920-я г.
Гаспадарчы разлік
· метад гаспадарання, пры якім даходы, якія атрымлівае прадпрыемства ад рэалізацыі сваёй прадукцыі, пакрываюць яго выдаткі на вытворчасць гэтай прадукцыі.
Індустрыялізацыя
· палітыка  СССР у канцы 1920-х – 1930-я г. па стварэнню буйной машыннай вытворчасці ва сіх галінах народнай гаспадаркі.
Калектывізацыя
· прымусовае аб’яднанне аднаасобных сялянскіх гаспадарак у калектыныя (калгасы).
Камасацыя
· ліквідацыя цераспалосіцы са звядзеннем сялянскіх зямель у адзін участак з наступным выхадам на хутар.
Новая эканамічная палітыка (НЭП)
· шэраг мерапрыемства Савецкай дзяржавы  галіне прамысловасці, сельскай гаспадаркі і фінансавай сферы  1920-я г., накіраваных на вывад эканомікі з крызісу з частковым ужываннем элемента рыначнай эканомікі.
Парцэляцыя
· раздрабленне зямельных надзела на маленькія часткі і продаж іх праз банкі.
Рэпрэсіі
· неабгрунтаванае, пазазаконнае прыцягненне да крымінальнай адказнасці за так званыя контррэвалюцыйныя дзеянні. Праводзіліся  форме расстрэлу, турэмнага зняволення, высылак, накіравання на спецпасяленне за межы рэспублікі і інш.
Таталітарны рэжым
· форма дзяржанай улады, пры якой ажыццяляецца поны (татальны) кантроль над усімі сферамі жыцця грамадства, забараняюцца дэмакратычныя арганiзацыi i лiквiдуюцца канстытуцыйныя правы i свабоды грамадзян.


ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕІ

Сакавік 1921 г.
· прыняцце НЭПа на Х з’ездзе РКП(б).
30 снежня 1922 г.
· утварэнне СССР.
1921
· 1928 г.
· правядзенне  БССР палітыкі беларусізацыі.
1928
· 1932 г.
· першая пяцігодка  СССР, пачатак індустрыялізацыі.
1929
· 1939 г.
· правядзенне  БССР палітыкі калектывізацыі.
23 жніня 1939 г.
· падпісанне пакта аб ненападзенні паміж СССР і Германіяй («Пакт Рыбентропа
·Молатава»).
1 верасня 1939 г.
· пачатак Другой сусветнай вайны.
17 верасня 1939 г.
· паход Чырвонай Арміі  Заходнюю Беларусь. Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР.
28 верасня 1939 г.
· дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй.
10 кастрычніка 1939 г. – рашэнне аб перадачы Вільні і Віленскага краю Літве.


КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Вызначце асноныя прычыны і вынікі НЭПа. На вашу думку, ці былі крызісы НЭПа натуральнай з’явай гэтай палітыкі? Свой адказ абгрунтуйце.
Якую ролю адыграла палітыка беларусізацыі  працэсе нацыянальна-дзяржанага і культурнага буданіцтва  БССР?
Дакажыце, што індустрыялізацыя  БССР праводзілася экстэнсінымі метадамі. Вызначце асаблівасці індустрыялізацыі  БССР.
Чаму калектывізацыя з паступовай і добраахвотнай ператварылася  суцэльную і гвалтоную? Як вы лічыце, ці мог быць іншы сцэнарый правядзення калектывізацыі?
Паранайце аграрныя рэформы 1920
· 1930-х г. у БССР і Заходняй Беларусі. Зрабіце высновы.

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Развіццё адукацыі і навукі  БССР у перыяд беларусізацыі.
Гісторыя Беларусі 20
· 30-х г. ХХ ст. у асобах: Усевалад Ігнатоскі; Вацла Ластоскі; Дзмітрый Прышчэпа; Бранісла Тарашкевіч.
Барацьба супраць нацыянал-дэмакратызму  Беларусі.
Эканамічная мадэль БССР 1930-х г.: асноныя прынцыпы.

ЛІТАРАТУРА

Адамушка У. Палітычныя рэпрэсіі 20–50-х гадо на Беларусі. – Мінск, 1994.
Бяспалая М.А. Беларуская вёска  першыя гады НЭПа (1921
·1923 гг.).
· Мінск, 1999.
Вышынскі У.І. Індустрыялізацыя БССР //Актуальныя пытанні гісторыі БССР. Савецкі перыяд.
· Мінск, 1991.
Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 5. Беларусь у 1917–1945 гг. – Мінск, 2006. – С. 138–473.
Ігнаценка І., Кароль А. Усевалад Ігнатоскі і яго час.
· Мінск, 1991.
Индустриализация Белорусской ССР (1926–1941 г.): Сборник документов и материалов.
· Минск, 1975.
Касцюк М. Сталіншчына і Беларусь //Беларускі гістарычны часопіс.
· 1995.
· № 1.
· С. 9-14.
Кузняцо М.В. Калектывізацыя: цяжкія шляхі ажыццялення //Актуальныя пытанні гісторыі БССР. Савецкі перыяд.
· Мінск, 1991.
Лыч Г.М. Трагедыя беларускага сялянства.
· Мінск, 2003.
Мірановіч Я. Найношая гісторыя Беларусі. – Санкт-Пецярбург, 2003.
Мясніко А. Нацдэмы.
· Мінск, 1993.
Правда истории: память и боль.
· Минск, 1991.
Сарокін А. Церні калектывізацыі //Полымя.
· 1990.
· № 2.
Шыбека З. Ці былі кулакі на Беларусі? //Літаратура і мастацтва.
· 1991.
· 22 сакавіка.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795
·2002).
· Мінск, 2003.
Эканамічная гісторыя Беларусі: Вучэб. дапам.
· Мінск, 1999.




Тэма 10. Беларусь у 1941
· 1990 г.

Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны (1941
· 1945).
Адналенне эканомікі Беларусі  пасляваенны перыяд: поспехі і страты (1945
· 1953). Вынікі вайны ддля Беларусі.
Лібералізацыя  БССР часо «адлігі» (1953
· 1964).
Развіццё БССР у 1965
· 1985 г. «Застой» і наспяванне крызісу.
Палітыка перабудовы і пачатак дэмакратызацыі грамадства (1985
· 1990).

1. Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны (1941–1945). Вялікая Айчынная вайна савецкага народа супраць фашысцкай Германіі (22.06.1941
· 09.05.1945) стала складанай часткай Другой сусветнай вайны (01.09.1939
· 02.09.1945), якая пачалася з нападзення Германіі на Польшчу і цягнула  сваю арбіту 61 краіну і звыш 80 % насельніцтва планеты. 3 верасня 1939 г. вайну Германіі абвясцілі Англія і Францыя, аднак актыных ваенных дзеяння яны не прадпрымалі, з-за гэтага падзеі на Заходнім фронце  верасні 1939 г. атрымалі назву «дзіная вайна».
Адносіны паміж Савецкім Саюзам і Германіяй у той час рэгуляваліся двума аснонымі дакументамі: пактам аб ненападзенні ад 23 жніня 1939 г. і дагаворам аб дружбе і граніцы ад 28 верасня 1939 г. Але абодва бакі разумелі, што пазбегнуць адкрытага ваеннага супрацьстаяння не дасцца. Ужо  снежні 1940 г. нямецкім генеральным штабам бы распрацаваны план «Барбароса» план маланкавай вайны супраць СССР.
У Савецкім Саюзе напярэдадні вайны існавала забарона сялякай антынацысцкай прапаганды, але разам з тым ваенна-патрыятычныя творы, у першую чаргу песні, якія пісаліся  адпаведнасці з палітыка-сацыяльным заказам, прапаведвалі непазбежнасць перамогі над нейкім неназваным працінікам «малой крывёю і на чужой тэрыторыі». Эканоміка СССР мела выразны мілітарызаваны характар з ужываннем надзвычайных метада: у 1939 г. бы уведзены абавязковы мінімум працадзён для калгасніка; у 1940 г. бы прыняты каз аб замацаванні рабочых і служачых за прадпрыемствамі і сталяванні 8-гадзіннага рабочага дня пры 7-дзённым працоным тыдні; жанчыны павінны былі авалодваць прафесіяй трактарыста, каб у выпадку неабходнасці замяніць пайшошых на фронт мужчын і г. д. Тым не менш, нападзенне Германіі на Савецкі Саюз у ноч на 22 чэрвеня 1941 г. трыма групамi армій «Понач», «Цэнтр» і «Подзень» па сёй заходняй мяжы ад Балтыйскага мора да Чорнага прывяло да разгортвання ваенных дзеяння па сцэнарыю, якога не чакала савецкае кіраніцтва.
Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі. На Беларусь наступала група армiй «Цэнтр», якія дзвюма часткамi праз Сувалкi, Вiльню i праз Брэст павiнны былi акружыць савецкія ваенныя фарміраванні i злучыцца пад Мiнскам. Ім супрацьстаялi войскi Заходняй Асобай Ваеннай Акругi пад кiранiцтвам генерала Д.Палава. Дзякуючы папярэдне атрыманай iнфармацыi, вораг наносi дакладныя дары па аэрадромах, чыгуначных вузлах, скапленнях баявой тэхнiкi. У першы дзень вайны толькі на тэрыторыі Беларусі Чырвоная Армія страціла 738 самалёта, з іх 528 на аэрадромах. Нягледзячы на мужнасць і гераізм пагранічніка і супраціленне асобных адступаючых савецкіх войск, нямецкія арміі вельмі хутка, да 60 км у дзень, рухаліся па тэрыторыі Беларусі, і жо 28 чэрвеня бы захоплены Мінск.
Напружаны характар насілі баі  раёне Магілёва, абарона якога працягвалася 23 дні (3–26 ліпеня 1941 г.). Для абароны горада было створана народнае апалчэнне. З Усходняй Беларусі здолелі эвакуіраваць 1,5 млн. спецыяліста народнай гаспадаркі і 124 прамысловыя прадпрыемствы, сярод якіх бы «Гомсельмаш». Жахлівы лёс напатка палітычных зняволеных, большасць якіх была расстраляна супрацонікамі НКУС.
30 чэрвеня 1941 г. бы створаны Дзяржаны Камітэт Абароны (ДКА) на чале са Сталіным. У руках ДКА засяродзілася ся паната дзяржанай, ваеннай і партыйнай улады. Адказнасць за паражэнні на першапачатковым этапе вайны сталінскае кіраніцтва вырашыла перакласці на некаторых военачальніка. Так, на восьмы дзень вайны бы зняты з пасады камандуючага фронтам і расстраляны генерал Д.Пала.
Прычыны першапачатковых нядач Чырвонай Армii. Догі час у савецкай гістарыяграфіі аснонай прычынай першапачатковых ваенных нядач Чырвонай Арміі называся фактар раптонасці і нечаканасці нямецкай агрэсіі. Аднак галоная прычына крылася  савецкай ваеннай дактрыне вядзенне толькі наступальнай вайны і праліках вышэйшага савецкага камандавання. Як сведчаць даследаванні гісторыка, Сталін да апошняга не веры у магчымасць Гітлера рашыцца на вайну з СССР. Па апублікаваных дадзеных, на мяжы Савецкага Саюза і Германіі з абодвух бако была сабрана прыкладна аднолькавая колькасць салдат і ваеннай тэхнікі, аднак ва мовах ваеннай ініцыятывы Германіі канцэнтрацыя на мяжы савецкіх войск і непадрыхтаванасць іх да абарончых баё прадвызначылі перавагу Вермахта  першыя дні вайны. Не валодаючы сітуацыяй, не маючы ялення аб маштабах нямецкага варвання, савецкае камандаванне аддавала загады перайсці  контрнаступленне і выбіць працініка за межы СССР, што прыводзіла да неабгрунтаваных страта. Паколькі маршруты магчымага адступлення раней нават не разглядаліся, то войскі Чырвонай Арміі часта траплялі  акружэнне, у так званыя «катлы». Толькі пад Навагрудкам у канцы чэрвеня 1941 г. былi акружаны 11 савецкіх дывiзій («Навагрудскi кацёл»).
Негатына на баяздольнасць савецкіх войска паплывала аслабленне арміі  выніку «чысткі» 1938
·1939 г., падчас якой было рэпрэсіравана каля 40 тыс. чалавек вышэйшага афіцэрскага саставу.
Нямецкі акупацыйны рэжым. Да канца жніня 1941 г. уся тэрыторыя Беларусі была акупіравана гітлераскімі войскамі. На занятых землях немцы удала выкарыстовалі грамадскія настроі, выкліканыя папярэдняй савецкай палітыкай. Асабліва гэта было адчувальна  Заходняй Беларусі, дзе частка насельніцтва пайшла на супрацоніцтва (калабарацыянізм) з немцамі. Акупацыйная адміністрацыя актына выкарыстовала беларускую нацыянальную карту, ствараючы ілюзію падтрымкі беларускага руху і адналення беларускай дзяржанасці  перспектыве: адкрываліся беларускія школы, былі створаны Беларуская народная самапомач, Беларуская самаахова, Саюз беларускай моладзі і інш.
Але на самай справе  адносінах да насельніцтва на акупіраваных тэрыторыях германскае камандаванне кіравалася планам «Ост» генеральным планам каланізацыі і германізацыі Усходняй Еропы. У нямецкіх планах Беларусь з’ялялася тэрыторыяй, якая  будучым павінна была ператварыцца  частку іх жыццёвай прасторы. Згодна з гэтымі планамі, 25 % беларуса планавалася анямечыць, непрацаздольных знішчыць, а астатніх перасяліць на сход і выкарыстоваць у якасці рабочай сілы на карысць Вялікай Германіі. Понаму вынішчэнню падлягалі ярэі і цыгане. Зразумела, што план «Ост» бы сакрэтным, і яго палажэнні не былі вядомыя не толькі насельніцтву Беларусі, але нават частцы вышэйшага кіраніцтва Трэцяга рэйха.
Нямецкія лады падзялілі тэрыторыю Беларусі на некалькі акупацыйных зон, якія падпарадковаліся розным цэнтрам:
Усходняя Прусія да яе былі далучаны паночна-заходнія раёны Брэсцкай і Беластоцкай абласцей;
рэйхскамісарыяту «Украіна» падпарадковаліся паднёвыя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай і Гомельскай абласцей;
генеральная акруга Літва ключала  сябе паночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці;
зону армейскага тылу з непасрэдным ваенным кіраніцтвам складалі Віцебская, Магілёская, большая частка Гомельскай і усходнія раёны Мінскай абласцей;
генеральная акруга Беларусь («Беларутэнія») самая вялікая зона акупацыі з цэнтрам у Мінску, якая ключала 1/3 частку тэрыторыі Беларусі.
Для дасягнення сваіх мэт немцы на акупаваных тэрыторыях пачалі водзіць так званы «новы парадак», накіраваны, у першую чаргу, на ліквідацыю савецкіх органа улады і замену іх уласнай адміністрацыяй. У верасні 1941 г. ва сіх зонах акупацыі, акрамя зоны армейскага тылу, была сталявана грамадзянская адміністрацыя, функцыі якой былі абмежаваны дзейнасцю паліцыі і войск СС. Генеральную акругу Беларусь узначалі Вільгельм Кубэ.
Фашысцкае кіраніцтва дзейнічала насуперак існавашым міжнародным канвенцыям і здымала са сваіх салдат усялякую адказнасць за любыя злачынствы. Новы парадак грунтавася на палітыцы генацыду знішчэння груп насельніцтва па тых ці іншых прычынах: за прыналежнасць да камуніста, ярэя або цыган, за антыфашысцкую дзейнасць, за любое непаслушэнства рэжыму. Для ажыццялення гэтай палітыкі акупацыйныя лады выкарыстовалі наступныя сродкі:
правядзенне карных аперацый акцый рэпрэсінага характару з мэтай загасіць партызанскі рух і зняволіць жыхаро на акупаваных тэрыторыях. Нярэдка падчас карных аперацый фашыстамі знішчаліся цэлыя вёскі разам з іх насельніцтвам. Так, за часы акупацыі  Беларусі было спалена 627 вёсак, 186 з якіх не былі аднолены пасля вайны. Найбольш значным па маштабу карным аперацыям немцы надавалі кодавыя назвы «Прыпяцкія балоты», «Балотная ліхаманка», «Зімовы лес», «Котбус» і інш.;
стварэнне канцлагера. На тэрыторыі Беларусі такіх «фабрык смерці» дзейнічала звыш 260. Самым вялікім канцлагерам бы Трасцянец (пад Мінскам), у якім было знішчана 206 500 чалавек. Усяго на тэрыторыі Беларусі  лагерах смерці загінула каля 800 тыс. чалавек;
арганізацыя гета. Гета спецыяльна агароджаныя, ізаляваныя часткі гарадо, куды перасялялася ярэйскае насельніцтва. Яно пражывала ва мовах вялікай скучанасці, антысанітарыі, цяжкай працы і пад пастаяннай пагрозай смерці. Усяго  гарадах Беларусі было створана звыш за 160 гета. Да канца 1943 г. усе гета былі ліквідаваны жыхары вывезены  Асвенцым або расстраляны, а іх маёмасць разрабавана.
Акупацыйныя лады распрацавалі праграму рабавання занятых тэрыторый. Каралі літаральна за сё: за адмову ад працы, за перамяшчэнне  начны час, за забойства жывёлы без дазволу лада і г. д. Спецыяльныя гаспадарчыя інспекцыі рэквізавалі харчаванне, матэрыяльныя каштонасці, рэсурсы, у тым ліку людскія. За часы акупацыі  Германію прымусова было вывезена каля 380 тыс. працаздольнага насельніцтва Беларусі.
Нямецкія лады былі зацікалены  арганізацыі бесперабойнай працы прамысловасці і сельскай гаспадаркі Беларусі на патрэбы фронту. Усе прамысловыя прадпрыемствы былі абвешчаны ласнасцю Германіі. У гарадах на насельніцтва ва зросце ад 18 да 45 гадо распасюджвалася сеагульная працоная павіннасць. Заработная плата была вельмі нізкая, а кіранікі прадпрыемства мелі права  выпадку неабходнасці падажаць працоны дзень. Мясцовае насельніцтва таксама выкарыстовалася на прымусовых работах па расчыстцы дарог, буданіцтву масто, ваенных умацавання і інш.
На тэрыторыі «Беларутэніі» вясной 1942 г. была праведзена аграрная рэформа, у адпаведнасці з якой ліквідаваліся калгасы, а іх землі і інвентар перайшлі  сямейнае карыстанне сялян. Ва Усходняй Беларусі, у зоне армейскага тылу калгасы, наадварот, адналяліся, паколькі з такіх гаспадарак было значна прасцей збіраць прадукцыю, неабходную для забеспячэння рэгулярнай арміі.
Адказам насельніцтва на ведзены «новы парадак» з’явілася пашырэнне руху супраціву акупацыйным уладам.
Арганізацыя масавай барацьбы супраць захопніка. Яшчэ 29 чэрвеня 1941 г. ва мовах адступлення Чырвонай Арміі была выдадзена Дырэктыва СНК СССР, у якой утрымлівася заклік да разгортвання сенароднай барацьбы  тыле ворага, стварэння дыверсійных груп і партызанскіх атрада. Насельніцтва абавязана было аказваць ім усялякую дапамогу, а спроба хіліцца ад яе расцэньвалася як здрада.
Але нават да афіцыйнага загаду на тэрыторыі Беларусі, пераважна стыхійна, пачалі стварацца партызанскія атрады. Тэрыторыя Беларусі, густа пакрытая лясамі і балотамі, спрыяла разгортванню партызанскай барацьбы. Ужо на пяты дзень вайны супрацонік Пінскага абкама партыі В.З.Корж арганізава партызанскі атрад на Піншчыне. Аднымі з першых партызанскіх атрада былі таксама: атрад «Чырвоны Кастрычнік» на Палессі (яго кіранікам Ц.П.Бумажкову і Ф.І.Палоскаму першым з партызан ужо 6 жніня 1941 г. было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза), атрад М.П.Шмырова  Суражскім раёне на Віцебшчыне, атрад А.І.Далідовіча на Міншчыне, атрад «Бальшавік» на Гомельшчыне.
Склад удзельніка першых партызанскіх атрада бы неаднародным. Сярод іх былі савецкія салдаты, якія трапілі  акружэнне; спецыяльна пакінутыя партыйныя і камсамольскія работнікі; насельніцтва, якое не паспела мабілізавацца  армію; мясцовае насельніцтва, якое пацярпела ад немца. У перыяд свайго станалення партызанскі рух перажы значныя цяжкасці. Першыя атрады былі нешматлікія, слаба арганізаваныя, не мелі сувязі паміж сабой і не праводзілі буйных аперацый. Асабліва цяжкім бы перыяд зімы 1941
·1942 г.: не хапала зброі, боепрыпаса, медыкамента. Але насуперак усім перашкодам партызанскі рух на тэрыторыі Беларусі пашырася. Для яго каардынацыі 30 мая 1942 г. бы створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху (ЦШПР) на чале з першым сакратаром ЦК КПБ П.Панамарэнкам, а  верасні 1942 г. Беларускі штаб партызанскага руху (БШПР) на чале з П.Калініным. Гэтыя арганізацыі здолелі аб’яднаць партызанскі рух і зняць яго на новы зровень. У спецыяльных школах у савецкім тыле рыхтаваліся падрынікі, радысты, сувязныя-разведчыкі. Толькі  1942 г. было падрыхтавана і накіравана  тыл ворага 175 дыверсійных груп (2 077 чалавек). У 1942 г. на тэрыторыі Беларусі дзейнічала 417 партызанскіх атрада, у якіх змагалася 47 тыс. чалавек.
У красавіку 1942 г. пачала дзейнічаць 1-я Беларуская партызанская брыгада пад кіраніцтвам М.Шмырова, у якой аб’ядналіся некалькі партызанскіх атрада Віцебшчыны. З лета 1942 г. утварэнне партызанскiх брыгад і злучэння стала распасюджанай з’явай.
Узмацненне партызанскага руху прывяло да тварэння партызанскіх зон
· тэрыторый, якія кантраляваліся партызанамі, а не акупацыйнымі ладамі. У 1943 г. на тэрыторыі Беларусі дзейнічала звыш за 20 буйных партызанскіх зон. З 10 лютага да 28 верасня 1942 г. на Віцебшчыне дзейнічалі так званыя Віцебскія або Суражскія «вароты». Гэта бы 40-кіламетровы разры у лініі фронту, які дава магчымасць партызанам падтрымліваць сувязь з неакупаванымі тэрыторыямі.
Самай значнай аперацыяй беларускіх партызан была «рэйкавая вайна», якая праходзіла  тры этапы:
1 этап (жнiвень 1943 г.) бы звязаны з наступленнем савецкіх войск пад Курскам. Было пушчана пад адхон 833 варожыя эшалоны, узарваны 184 чыгуначныя масты, што прывяло да скарачэння ваенных перавозак для групы армій «Цэнтр» на 40 %;
2 этап (верасень
· кастрычнiк 1943 г.) праходзі пад кодавай назвай «Канцэрт» і бы прысвечаны ступленню Чырвонай Армiі на тэррыторыю БССР. Працiнiк вымушаны бы падвоiць колькасць дывiзiй для аховы сваiх камунiкацый, а для рамонту зарваных на тэрыторыі Беларусі рэек разбiраліся чыгункі  шэрагу краiн Еропы;
3 этап пачася  ноч 20 чэрвеня 1944 г., напярэдаднi Беларускай наступальнай аперацыi i працягвася да понага вызвалення Беларусi (канец ліпеня 1944 г.). Партызаны знаходзіліся  аператына-тактычным узаемадзеянні з Чырвонай Арміяй. Імі была падарвана 61 тыс. рэек і паралізавана дзейнасць амаль усіх важных чыгуначных ліній.
Другой формай барацьбы ва мовах акупацыі было гарадское падполле. Падпольшчыкі распасюджвалі лістокі, зводкі Саінфармбюро, збіралі і перадавалі партызанам зброю, боепрыпасы, харчаванне, медыкаменты, а таксама інфармацыю пра варожыя гарнізоны і перамяшчэнне войск працініка. Адным з першых было арганізавана Мінскае падполле, якое значалі Мінскі падпольны гаркам КПБ. Яно стала самай вялікай падпольнай арганізацыяй на тэрыторыі БССР у гады Вялікай Айчыннай вайны. 22 верасня 1943 г. яго дзельнікамі было ажыццёлена забойства генеральнага камісара акупацыйнай акругі «Беларусь» В.Кубэ.
На Аршанскім чыгуначным вузле дзейнічала падпольная група К.Заслонава, удзельнікі якой вывелі са строю больш за 200 нямецкіх паравоза і ажыццявілі каля 100 крушэння цягніко. Падпольныя арганізацыі ствараліся не толькі  буйных, але і невялікіх гарадах Беларусі, як, напрыклад, камсамольскае маладзёжнае падполле  г. Скідзеле (Гродзенская вобл.) і інш. Дзейнасць падпольшчыка праходзіла ва мовах жорсткай канспірацыі і практычна без усялякай дапамогі з боку савецкага тылу. Амаль усе падпольныя арганізацыі былі выкрыты акупацыйнымі ладамі пры дапамозе нямецкай агентуры і правакатара. Вялікія страты  канцы 1942
· пачатку 1943 г. панесла Мінскае падполле было арыштавана 100 чалавек, большасць з якіх загінула на шыбеніцах і  лагерах смерці. Аднак рэпрэсіныя і карныя меры не маглі задушыць антыфашысцкі рух на тэрыторыі Беларусі.
У заходніх абласцях Беларусі з акупантамі змагалася і польская ваенная падпольная арганізацыя Армія Краёва (АК), якая налічвала 250
·300 тыс. чалавек. АК падпарадковалася Польскаму эміграцыйнаму раду  Лондане і атрымала заданне ствараць умовы для адналення польскай дзяржанасці  межах да 17 верасня 1939 г. Першапачаткова атрады АК дзейнічалі  саюзе з савецкімі партызанамі і нават праводзілі сумесныя аперацыі супраць нямецкіх узброеных сіл. Але  красавіку 1943 г. былі разарваны дыпламатычныя адносіны паміж СССР і Польскім эміграцыйным урадам, і АК ператварылася  варожую сілу. У кастрычніку 1943 г. камандаванне АК зацвердзіла план аперацыі «Бура», згодна з якім неабходна было  час адступлення немца захапіць тэрыторыі Заходняй Беларусі, Заходняй Украіны і Віленшчыны з мэтай далейшага іх далучэння да Польшчы. Партызаны Беларусі атрымалі загад камандавання, у якім АК абвяшчалася варожай сілай, супраць якой таксама трэба было змагацца, як і супраць немца.
Вызваленне Беларусі. Аперацыя «Баграціён». Вызваленне тэрыторыі Беларусі пачалося восень 1943 г. падчас шырокага наступлення Чырвонай Арміі пасля перамогі  Курскай бітве. Да канца 1943 г. была вызвалена паднёва-сходняя частка рэспублікі з гарадамі Камарын, Мсцісла, Чэрыка, Гомель, Рэчыца, Мазыр. Але далей развіваць наступленне без сур’ёзнай дадатковай падрыхтокі не ялялася магчымым, паколькі тэрыторыю Беларусi немцы лiчылi зонай сваёй жыццёвай прасторы, стварылі тут некалькi магутных лiнiй абароны і далi ім назву «Фатэрлянд» (Айчына).
Вясной 1944 г. Генеральным штабам Чырвонай Арміі была распрацавана аперацыя па понаму вызваленню Беларусі, якая атрымала кодавую назву «Баграцiён». У аснову распрацокi стратэгii аперацыi было пакладзена становiшча, якое склалася на лiнii фронту да лета 1944 г.: у выніку вызвалення Украіны канфігурацыя фронту  Беларусі яляла вялікі выступ, так званы «беларускi балкон». Савецкае камандаванне хацела магутнымi дарамi з фланга акружыць i разграмiць групу армiй «Цэнтр», для чаго была створана колькасная перавага  жывой сiле (у два разы) i тэхнiцы (амаль у пяць разо). Вызваленне Беларусi ажыццялялася сiламi 1-га, 2-га і 3-га Беларускiх франто (камандуючыя К.Ракасоскі, Г.Захара, І.Чарняхоскі) i 1-га Прыбалтыйскага фронту (камандуючы І.Баграмян).
Савецкай наступальнай аперацыі папярэдніча 3-ці этап «рэйкавай вайны», які распачася  ноч на 20 чэрвеня 1944 г. Партызаны фактычна паралізавалі асноныя чыгуначныя магістралі Беларусі і пазбавілі кіраніцтва групы армій «Цэнтр» магчымасці аператына перамяшчаць свае войскі. Непасрэднае ажыццяленне плана «Баграціён» праходзіла  два этапы:
1 этап (23.06
·04.07.1944). Раніцай 23 чэрвеня 1944 г. пасля магутнай артылерыйскай і авіяцыйнай падрыхтокі пачалося наступленне савецкіх войск. За шэсць дзён ваенных дзеяння лінія абароны працініка была прарвана на 100– 150 км, а нямецкія войскі апынуліся  трох «катлах»: Вiцебскiм (5 дывiзiй), Бабруйскiм (6 дывiзiй) і самым вялікім Мiнскiм «катле», дзе  акружэнне трапіла каля 105 тыс. чалавек. 3 ліпеня 1944 г. бы вызвалены Мінск.
2 этап (05.08
·29.08.1944). У ходзе другога этапа былі вызвалены большая частка Літвы, Латвіі, усходніх раёна Польшчы. Вызваленне Беларусі завяршылася 28 ліпеня 1944 г. вызваленнем г. Брэста.
Такім чынам, у вынiку правядзення аперацыі «Баграціён» была разгромлена нямецкая група армій «Цэнтр», понасцю вызвалена тэрыторыя Беларусi, аднолена заходняя граніца СССР, а лiнiя фронту перамясцілася за межы Савецкага Саюза.
2. Адналенне эканомікі Беларусі  пасляваенны перыяд: поспехі і страты (1945
·1953). Вынікі вайны для Беларусі. Усяго за гады Вялікай Айчыннай вайны Беларусь страціла 2,7 млн. чалавек. На прымусовыя работы  Германію былі вывезены 380 тыс. беларуса (у тым ліку 24 тыс. дзяцей), з якіх вярнуліся на Радзіму менш за 120 тыс.
Вайна зруйнавала гаспадарку Беларусі краіна страціла больш за палову свайго нацыянальнага багацця. З 270 гарадо Беларусі было разрабавана і спалена 209, практычна  руіны ператварыліся Мінск і Віцебск. Пасля вайны прамысловасць Беларусі не далічылася 100 465 прадпрыемства. Асабліва моцна пацярпела сельская гаспадарка: было разбурана 9 200 вёсак, з якіх 627 спалены разам з жыхарамі. У парананні з даваенным часам адчувальна зменшылася колькасць жывёлы: коней
· на 61 %, буйной рагатай жывёлы
· на 69 %, свіней
· на 89 %. Такія страты тлумачыліся не столькі правядзеннем на тэрыторыі Беларусі ваенных дзеяння, колькі трохгадовым існаваннем жорсткага акупацыйнага рэжыму, які абапірася на генацыд, рабаванне, вываз каштонасцей у Германію і г. д.
У выніку вайны  чарговы раз паменшылася тэрыторыя БССР. На працягу 1944
· 1950 г. да Польшчы былі далучаны Беластоцкая вобласць і шэраг раёна Брэсцкай і Гродзенскай абласцей.
Яшчэ адным адмоным вынікам вайны для Беларусі стала дыскрэдытацыя нацыянальнай ідэі і нацыянальнай сімволікі, якія выкарыстоваліся нямецкімі акупацыйнымі ладамі з мэтай схіліць да калабарацыі як мага больш мясцовага насельніцтва і тым самым ліквідаваць рух супрацілення на гэтых землях. Па сутнасці гэта была трагедыя часткі беларускай эліты, якая, жадаючы аднавіць незалежнасць Беларусі, не грэбавала супрацоніцтвам з немцамі. Такую палітыку не падтрымліва старшыня Рады БНР Васіль Захарка, які ад супрацоніцтва адмовіся.
Разам з тым перамога  вайне значна мацавала міжнароднае становішча БССР
· краіна выйшла на міжнародную арэну  рамках дзейнасці  Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН). Неабходнасць заснавання такой арганізацыі, якая б вырашала важнейшыя праблемы сусветнага жыцця і выступала гарантам міра і бяспекі, абмярковалася на Тэгеранскай канферэнцыі 1943 г. кіранікамі Вялікабрытаніі, СССР і Злучаных Штата Амерыкі. Сусветнай супольнасцю былі прызнаны страты, якія панесла Беларусь падчас вайны, ацэнены клад рэспублікі  перамогу над фашызмам, таму БССР атрымала запрашэнне стаць дзяржавай- заснавальніцай ААН. Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый дэлегацыя БССР разам з іншымі краінамі падпісала 26 чэрвеня 1945 г.
Нягледзячы на тое, што БССР не была самастойнай у прыняцці рашэння, а выступала выключна  падтрымку прапанова Савецкага Саюза, удзел Беларусі  важнейшай міжнароднай арганізацыі, безумона, садзейніча развіццю кантакта і сувязя з рознымі краінамі, набыццю міжнароднага вопыту.
Адналенне эканомікі. Па меры вызвалення Беларусі паступова адбывалася адналенне эканомікі рэспублікі: ужо восень 1943 г. першыя работы па адбудове гаспадаркі пачаліся на вызваленай частцы Гомельскай вобласці, а са жніня 1944 г.
· на сёй тэрыторыі Беларусі.
Пасля заканчэння вайны, у 1946 г., бы прыняты чарговы пяцігадовы план (1946
·1950), галонай мэтай якога было адналенне разбуранай вайной гаспадаркі  межах усяго Савецкага Саюза і перавод эканомікі з ваенных рэек на мірныя. Цяжкасці гэтага перыяду на тэрыторыі Беларусі заключаліся  тым, што большасць прамысловых цэнтра была разбурана, у дрэнным стане знаходзілася чыгунка, назірася дэфіцыт сыравіны і электраэнергіі. Паколькі прыярытэт аддавася адналенню цяжкай прамысловасці, з эвакуацыі былі вернуты некаторыя прамысловыя прадпрыемствы, якія былі вывезены летам 1941 г. Але значная іх частка так і засталася на тэрыторыі Расіі. У 1946 г. сваю прадукцыю выдавалi станкабуданiчы завод у Бабруйску, веласiпедны  Мiнску, а да канца пяцігодкі працавалi Мiнскi трактарны завод, Гомсельмаш, Мiнскi атамабiльны завод. У 1947 г. у СССР былі адменены картачкі на прадукты харчавання.
У 1949 г. Беларусь ужо здолела дасягнуць даваеннага зроню, а  1950 г. перавысiць яго. Якiм жа коштам былi атрыманы гэтыя вынiкi? Паколькі страты, панесеныя БССР падчас вайны, былі вельмі вялікія, самастойна Беларусі аднавіць эканоміку не ялялася магчымым. Урад СССР выдзелі на адбудову народнай гаспадаркі Беларусі значныя грашовыя сродкі, буданічыя матэрыялы, станкі. З індустрыяльных цэнтра СССР у Беларусь накіроваліся кваліфікаваныя спецыялісты. Акрамя таго, БССР атрымала частку германскіх рэпарацый. Важным сродкам, дзякуючы якому народная гаспадарка Беларусі здымалася з руін, заставася чалавечы фактар самаадданая праца і энтузіязм простых людзей. Пры гэтым у арганізацыі працы нічога не змянілася, усе адналенчыя работы па-ранейшаму здзяйснялiся камандна-адмiнiстрацыйнымi метадамi, існавала жорсткая дысцыплiна, а план для прадпрыемства даводзіся зверху.
Што тычыцца сельскай гаспадаркі Беларусі, то нягледзячы на панесеныя страты, яна знаходзілася  лепшым стане, чым прамысловасць. У ходзе вайны на большасці акупаванай тэрыторыі Беларусі былі разбураны калгасы, сяляне разабралi па хатах калгасную ласнасць. Перад Савецкім урадам узнiкла дылема захаваць у Савецкім Саюзе разам з калгаснай сістэмай і прыватны сектар ці понасцю ліквідаваць яго. І хоць вытворчасць у прыватных гаспадарках была больш прадукцыйнай, чым у калектыных, пасляваенная аграрная палітыка СССР у адносінах да беларускіх зямель не змянілася
· калгасы былі аднолены, а  заходніх абласцях Беларусі паскоранымі тэмпамі праводзілася калектывізацыя. Урадавае рашэнне аб адналенні калгаса было выклікана не эканамічнымі разлікамі, а палітычнымі меркаваннямі, паколькі вядзенне сялянамі індывідуальнай гаспадаркі не пісвалася  сацыялістычную сістэму, якая не прадугледжвала прыватнай уласнасці.
Становішча сялян заставалася вельмі цяжкім. Закупачныя цэны на прадукцыю сельскай гаспадаркі былі вельмі нізкімі, а планы дзяржаных паставак высокімі. У адносінах да калгасніка дзейнічалі нормы даваеннага часу: яны былі абмежаваны  свабодзе перамяшчэння, паколькі не мелі пашпарто; на іх не распасюджвалася аплата бальнічных лісто і права атрымліваць пенсіі. Прымусовы характар правядзення калектывізацыі  Заходняй Беларусі выкліка масавыя пратэсты насельніцтва і, як следства, узмацненне рэпрэсій.
Грамадска-палiтычнае і культурнае жыццё. Пасля перамогі над фашызмам ніякіх дэмакратычных змен у краіне не адбылося. У БССР, як і ва сім Савецкім Саюзе, захавалася таталітарная сістэма, вядучую ролю  якой адыгрывала камуністычная партыя. У 1947 г. адбылiся выбары  Вярхоны Савет БССР, а  1948 г. у мясцовыя Саветы, але па-ранейшаму яны былi безальтэрнатынымi. У бюлетэнь уносілася толькі адно прозвішча загадзя праверанага, «патрэбнага» чалавека. Функцыя падбору і расстанокі кадра ускладвалася на партыйныя камітэты. Асаблівая вага кіруючымі органамі надавалася Заходняй Беларусі, дзе фарсіраванымі тэмпамі праводзіліся мерапрыемствы з мэтай уніфікацыі грамадска-палітычнага, эканамічнага і культурнага жыцця на гэтых землях з астатняй тэрыторыяй БССР. Гэты працэс атрыма назву саветызацыі.
У дзяржаным апараце адносіны да Беларусі былі неадназначныя з прычыны трохгадовага існавання на гэтых землях акупацыйнага рэжыму. На кіруючыя пасады  БССР мясцовыя камуністы не прызначаліся, а сё насельніцтва апынулася пад падазрэннем.
Нягледзячы на перамогу  вайне, масавыя рэпрэсіі не спыніліся, а, наадварот, распачаліся з новай сілай. У лік рэпрэсіраваных трапілі:
1) рэпатрыянты (ваеннапалонныя і насельніцтва, прымусова вывезенае на работу  Германiю);
2) насельнiцтва, якое знаходзiлася на акупіраваных тэрыторыях;
3) людзі, якія супрацонічалі з немцамі;
4) дзеячы культуры, навукі, якiя прадзiва адлюстровалi ваенныя падзеi ці ролю партыі і кіраніцтва  перамозе і пасляваеннай адбудове, а не пераходзілі на пазіцыі так званага «сацыялістычнага рэалізму».
У стомленым вайной грамадстве зно усталявалася атмасфера страху і падазронасці. Падазрэнні  здрадзе тычыліся нават партызан і падпольшчыка, як, напрыклад, удзельніка мінскага антыфашысцкага падполля. Фізічна і маральна былі зломлены рэпатрыянты, якія, зведашы цяжкасці фашысцкага палону і рабскай працы, на радзіме трапілі  лік ворага і  пераважнай большасці апынуліся  засценках ГУЛАГа.
Пасляваенны перыяд бы вельмі цяжкім для савецкай культуры. Яна была падвергнута жорсткаму ідэалагічнаму ціску, у аснову якога бы пакладзены прынцып партыйнасці строгае выкананне партыйных загада i схваленне камунiстычнай iдэi. Галонымі тэмамі  лiтаратуры, музыцы і мастацтве былі тэмы сталiнiаны, вайны, кіруючай ролі камунiстычнай партыі  пераможнай вайне і адбудове грамадства. Тыя прадстанікі творчай інтэлігенцыі, якія раней арыштоваліся па палітычных матывах, лічыліся неблаганадзейнымі і паторна былі рэпрэсіраваны. Так, пасля вайны жо трэці раз былі арыштаваны і высланы з Беларусі вядомы вучоны-гісторык М. Улашчык і пісьменнік У. Дубока.
З вялікімі цяжкасцямі сутыкнулася адукацыйная сістэма, матэрыяльная база якой была амаль цалкам знішчана за гады вайны: былі зруйнаваны будынкі школ, не было падручніка, паперы, не хапала настаніка. Разам з тым ужо  1949 г. была ведзена сеагульная абавязковая сямігадовая адукацыя, а  1950 г. колькасць пабудаваных школ перавысіла даваенную лічбу.
Такім чынам, пры пераходзе да мірнага жыцця БССР сутыкнулася з вялікімі цяжкасцямі. Яны былі абумолены панесенымі падчас вайны стратамі і змацненнем таталітарнага рэжыму, якому былі падпарадкаваны эканоміка, культура, грамадска-палітычнае жыццё  краіне. Адналенне гаспадаркі Беларусі адбывалася дзякуючы, у першую чаргу, працонаму подзвігу народа. Згодна з афіцыйнымі дадзенымі, да 1950 г. эканамічныя паказчыкі  СССР перавысілі даваенны зровень. Аднак праблемы заставаліся. Першачарговая адбудова цяжкай прамысловасці прывяла да заняпаду традыцыйных для Беларусі галін лёгкай прамысловасці тэкстыльнай, дрэваапрацочай, харчовай. Няпростым было становішча і  сельскай гаспадарцы. На пачатку 1950-х г. адбылося рэзкае зніжэнне зроню сельскагаспадарчай вытворчасці, што стала вынікам прымусовай калектывізацыі і палітыкі пераразмеркавання сродка з аграрнага сектара  прамысловы.
3. Лібералізацыя  БССР часо «адлігі» (1953
·1964). Пасля смерці Сталіна (05.03.1953 г.) у СССР пачалася адносная лібералізацыя. Ужо з верасня 1953 г., калі першым сакратаром ЦК КПСС бы абраны М.С. Хрушчо, у друку пачалі з’яляцца артыкулы аб шкоднасці культу асобы. Была праведзена рэарганізацыя цэнтральнага апарату лады, зменшылася колькасць чыноніка, павялічылася роля мясцовых савета. У 1956 г. першым сакратаром ЦК КПБ бы абраны К.Т. Мазура першы беларус, які заня вышэйшую партыйную пасаду  БССР.
Сапрадная дэсталінізацыя краіны пачалася пасля ХХ з’езду КПСС (1956 г.), на якім былі падвергнуты крытыцы палітыка масавых рэпрэсій і культ асобы Сталіна. Па ініцыятыве М.С. Хрушчова бы ліквідаваны ГУЛАГ, шырокія маштабы набыла рэабілітацыя ахвяр сталінскіх рэпрэсій. З гэтай прычыны перыяд кіравання М.С. Хрушчова (1953
· 1964 г.) у гісторыі атрыма назву «адліга».
Грамадскае і культурнае жыццё  БССР. Улады БССР падтрымалі палітычны курс лібералізацыі грамадства. У 1956
·1961 г. Вярхоным судом БССР было разгледжана звыш за 30 тыс. справа, па якіх было рэабілітавана каля 40 тыс. нявінна асуджаных жыхаро Беларусі. Яшчэ каля 20 тыс. чалавек былі рэабілітаваны трыбуналам Беларускай вайсковай акругі.
Павялічылася роля прафесійных саюза, у сферу дзейнасці якіх у гэты перыяд былі перададзены сацыяльнае забеспячэнне насельніцтва і санаторна-курортныя становы.
Працэсы лібералізацыі грамадства знайшлі сваё адлюстраванне  культуры. Аслабленне адміністрацыйнага дыктату, крытыка культу асобы, рэабілітацыя ахвяр рэпрэсій прывялі да шырокай дыскусіі аб ролі і месцы інтэлігенцыі  грамадстве, аб праве на асабісты падыход пры асвятленні падзей рэчаіснасці.
Важная роля  гэтым належала літаратуры. Галонай для пісьменніка Беларусі па-ранейшаму заставалася тэма вайны. Існаванне прынцыпу партыйнасці ставіла літаратара у пэныя рамкі, але менавіта  гэты час з’явіліся першыя творы, у якіх бы не толькі бы паказаны гераізм савецкіх людзей у гады вайны, але і псіхалогія чалавека на вайне, яго нутраны свет і перажыванні. Першымі з беларускіх пісьменніка па-новаму пачалі пісаць пра вайну В.Быка, А.Адамовіч, Я.Брыль.
Яшчэ адным папулярным жанрам літаратуры бы беларускі раман, у тым ліку гістарычны. У гэтай галіне працавалі такія вядомыя беларускія пісьменнікі, як Я.Колас, І.Мележ, У.Караткевіч і інш.
Аслабленне таталітарызму станоча паплывала і на развіццё іншых напрамка беларускай культуры тэатральнага мастацтва, музыкі, выяленчага мастацтва, спрыяла развіццю адукацыі. У 1958 г. была ведзена абавязковая 8-гадовая адукацыя, ствараліся прафесійна-тэхнічныя вучылішчы, да 99 % павялічылася колькасць граматнага насельніцтва. Разам з тым уніфікацыя адукацыйнай сістэмы  межах усяго Савецкага Саюза вяла да абмежавання нацыянальных асаблівасця і скарачэння сфера ужывання беларускай мовы.
Эканамічнае развіццё. Выбар новага палітычнага курса патрабава змена і  эканамічных арыенцірах. Паколькі палітычна кіраніцтва не ставіла пад сумненне існаванне камандна-адміністрацыйнай сістэмы, то размова ішла толькі пра некаторае яе рэфармаванне.
У другой палове 1950-х г. у свеце разгарнулася навукова-тэхнічная рэвалюцыя (НТР), якая прадугледжвала хуткае караненне дасягнення навукі  вытворчы працэс. У Савецкім Саюзе перавага  развіцці надавалася машынабудаванню, хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці, энергетыцы. У другой палове 1950-х
· першай палове 1960-х г. у БССР бы пабудаваны шэраг прамысловых прадпрыемства, заснаваных на перадавых тэхналогіях: першы  СССР завод вылічальных машын і завод атаматычных ліній у Мінску, Полацкі нафтаперапрацочы камбінат, азотна-тукавы завод у Гродне, калійны камбінат у Салігорску, Беларускі атамабільны завод («БелАЗ») у Жодзіне і інш.
У 1957 г. была праведзена рэформа кіравання эканомікай: замест міністэрства, якія былі створаны па галіноваму прынцыпу, уводзіліся саветы народнай гаспадаркі (санаргасы), у аснову якіх бы пакладзены тэрытарыяльны прынцып кіравання сёй эканомікай
· прамысловасцю і сельскай гаспадаркай. У БССР бы створаны санаргас БССР. Лічылася, што гэта прывядзе да змяншэння бюракратычнага апарату і будзе садзейнічаць лепшаму выкарыстанню мясцовых рэсурса.
З мэтай паляпшэння становішча  аграрным сектары эканомікі былі павялічаны закупачныя цэны на прадукцыю сельскай гаспадаркі, уводзілася аплата працы калгасніка, з 1956 г. пачалі выплочваць пенсіі па старасці і інваліднасці. Упершыню пераразмеркаванне дзяржанага бюджэту адбывалася на карысць сельскай гаспадаркі. Да непасрэднага дзелу  сельскагаспадарчай вытворчасці прыцягваліся прамысловыя, навуковыя і навучальныя становы. У 1954 г. для павелічэння аб’ёма вытворчасці збожжа пачалося асваенне цалінных зямель у Казахстане. У асваенні цаліны дзельнічала каля 180 тыс. беларуса, прамысловасць БССР павялічыла выпуск сельскагаспадарчых машын для забеспячэння цалінных сагаса.
Каб надаць калгасам большую гаспадарчую самастойнасць, у 1958 г. было прынята рашэнне аб рэарганізацыі МТС і продажы іх тэхнікі ва ласнасць калгасам. Для аблягчэння гэтай працэдуры калгасам спісваліся запазычанасці мінулых гадо за работу МТС.
Вынікі эканамічнага развіцця. У другой палове 1950-х г. у БССР адбыся адчувальны рост вытворчасці цяжкай прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Аднак, нягледзячы на разгортванне навукова-тэхнічнай рэвалюцыі, рост эканамічных паказчыка па-ранейшаму дасягася пераважна за кошт ужывання экстэнсіных метада гаспадарання. Да таго ж, панаванне камандна-адміністрацыйных метада у эканоміцы не прынесла чакаемага эфекту ад праведзеных рэформ. Прыярытэт у развіцці індустрыі прывё да значнага адставання лёгкай прамысловасці Беларусі і пагаршэння забеспячэння насельніцтва прадукцыяй масавага попыту. У сельскай гаспадарцы, пры першапачатковым росце валавой прадукцыі, у канцы 1950-х
· пачатку 1960-х г. становішча таксама пагоршылася. Гэта тлумачылася некалькімі прычынамі:
ліквідацыяй МТС і немагчымасцю калгаса хутка купіць сельскагаспадарчую тэхніку і абслуговаць яе, што прывяло да росту запазычанасці з боку калгаса дзяржаве;
пошукам новых зямель для вырошчвання сельскагаспадарчых культур, што суправаджалася на тэрыторыі БССР меліярацыяй Палесся, заворваннем луго і паша. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да парушэння экалагічнай ранавагі і скарачэння пагалоя жывёлы;
шырокімі пасевамі такіх зернебабовых культур, як кукуруза і гарох, пры адначасовым скарачэнні пасева пшаніцы і грэчкі. Адсутнасць неабходнай рэкультывацыі і севазвароту адмона адбілася на раджайнасці глебы.
Было відавочна, што выкананне запланаваных паказчыка VІ пяцігодкі знаходзіцца пад пагрозай зрыву. Каб выйсці з складанага становішча, у апараце кіравання знікла рашэнне: замяніць пяцігадовы план 1956
· 1960 г. сямігадовым планам на 1959
·1965 г. Па сутнасці «пралікі»  выкананні пяцігодкі перакрываліся новым планам на сямігодку.
У кастрычніку 1961 г. на ХХІІ з’ездзе КПСС была прынята праграма пабудовы камунізму, якую планавалася ажыццявіць падчас жыцця аднаго пакалення
· да пачатку 1980-х г. Гэтая праграма была складзена без уліку аб’ектыных закона развіцця грамадства і эканомікі і, па сутнасці, з’ялялася наборам палітычных і ідэалагічных лозунга. У рабоце і рашэннях ХХІІ з’езду адбіліся се супярэчнасці часу кіравання М.С. Хрушчова: з аднаго боку, працэсы дэсталінізацыі і рэальныя дасягненні  эканоміцы, а з другога утапічныя планы пабудовы камунізму і змацненне культу асобы самаго Хрушчова. Усё гэта адбывалася на фоне напружанасці міжнароднага становішча.
Міжнароднае становішча. У 1949 г. у Савецкім Саюзе была створана атамная бомба і такім чынам ліквідавана манаполія ЗША  галіне ядзернай зброі. Пачалася «халодная вайна» ваенна-палітычная канфрантацыя груп дзяржа, у першую чаргу, СССР і ЗША. Паміж імі не адбывалася адкрытых ваенных сутыкнення, але вялося назапашванне ядзернай зброі (гонка збраення), ствараліся ваенна-палітычныя блокі і саюзы (1949 г. НАТО, 1955 г. Варшаскі дагавор). Не ступаючы  адкрытую вайну, СССР і ЗША разам са сваімі саюзнікамі дзельнічалі  лакальных войнах і канфліктах.
Супрацьстаянне змацнілася  гады кіравання М.С. Хрушчова. Адбыліся два ваенна-палітычныя крызісы: жнівень 1961 г. Берлінскі крызіс, кастрычнік 1962 г. Карыбскі крызіс, падчас якіх свет апынуся перад пагрозай ядзернай вайны. Усведамленне радамі Злучаных Штата Амерыкі і Савецкага Саюза сіх магчымых наступства вайны з прымяненнем ядзернай зброі прывяло  выніку да мірнага рэгулявання праблем.
Аднак 1962
· 1964 г. характарызаваліся пагаршэннем становішча нутры краіны. Павелічэнне бюракратычнага апарату, замаруджванне тэмпа росту прамысловасці, хлебны крызіс 1963 г., як вынік неразумнага выкарыстовання цалінных зямель, рост рознічных цэн на прадукцыю прамысловасці і сельскай гаспадаркі усё гэта прывяло да пагаршэння дабрабыту насельніцтва, страты М.С. Хрушчовым асабістага атарытэту і з’явілася адной з прычын адхілення яго ад улады.
Такім чынам, нягледзячы на спробы лібералізацыі грамадска-палітычнага жыцця  СССР у 1956
·1964 г., у краіне працягвала існаваць камандна-адміністрацыйная сістэма. Палітычны рэжым у Савецкім Саюзе постсталінскага перыяду вызначаецца спецыялістамі як таталітарны, заснаваны на бясспрэчным падпарадкаванні ладзе. Вызначальнай асновай у грамадскім развіцці станавілася ласная пазіцыя (воля) кіруючай асобы, што атрымала назву валюнтарызму.
4. Развіццё БССР у 1965
·1985 г. «Застой» і наспяванне крызісу. Пасля адстакі М.С. Хрушчова Генеральным сакратаром ЦК КПСС у 1964
·1982 г. з’яляся Л.І. Брэжне. Перыяд яго кіравання атрыма назву «эпохі застою» і характарызавася пераходам ад адноснай лібералізацыі грамадства да кансервацыі сфарміраваных за дзесяцігоддзі эканамічнай і грамадска-палітычнай мадэля. У гэты час спынілася палітычная рэабілітацыя, адбылося зліццё дзяржанага апарату з партыйным, з’явілася так званая наменклатура партыйная эліта, у руках якой засяродзілася ся паната лады  краіне. Фармальны характар набылі дэмакратычныя правы і свабоды, абвешчаныя  Канстытуцыі СССР 1977 г. і Канстытуцыі БССР 1978 г.
Эканамічнае становішча  БССР. У 1965
· 1980 г. БССР узначальва П.М. Машэра. Пад яго кіраніцтвам рэспубліка заняла адно з вядучых месца у СССР па развіцці гаспадаркі і зроню дабрабыту насельніцтва.
У 1965 г. у СССР пачала ажыццяляцца эканамічная рэформа, ініцыятарам якой бы старшыня Савета Міністра СССР А.М. Касыгін. Аснонай прычынай правядзення рэформы з’ялялася адставанне тэхнічнага зроню эканомікі ад дасягнення навукі і тэхнікі. Сутнасць рэформы заключалася  наступным:
ліквідацыя санаргаса і замена іх міністэрствамі;
скарачэнне планавых паказчыка, якія даводзіліся да прадпрыемства;
стварэнне на прадпрыемствах фонда матэрыяльнага стымулявання;
фінансаванне прамысловага буданіцтва не за кошт датацый, а праз крэдытаванне;
павышэнне закупачных цэн на прадукцыю сельскай гаспадаркі;
забеспячэнне аграрнага сектара эканомікі сельскагаспадарчай тэхнікай;
увядзенне гаспадарчага разліку.
Пры ажыццяленні рэформы  БССР па-ранейшаму перавага аддавалася цяжкай прамысловасці, якая сё больш пачынала працаваць на абслугованне ваенна-прамысловага комплексу (ВПК). Рэформа не лічвала мясцовых асаблівасцей. Для павелічэння плошчы ворыных зямель у рэспубліцы актывізавалася меліярацыя, што абвастрыла экалагічныя праблемы беларускага Палесся.
Такім чынам, рэформа прадугледжвала толькі вядзенне некаторых элемента рыначнай эканомікі, не закранаючы аснова камандна-адміністрацыйнай сістэмы кіравання. Таму рэформа не прынесла істотных выніка і была згорнута.
У 1970
· пачатку 1980-х г. прамысловасць БССР развівалася пераважна экстэнсіным шляхам. За гэты перыяд у рэспубліцы былі пачалі працаваць 186 новых прадпрыемства, на шмат якіх заводах адбывалася мадэрнізацыя асноных фонда. Тэмпы развіцця прамысловай вытворчасці  БССР былі дастаткова высокімі. Развіваліся машынабудаванне, металаапрацока, хімічная прамысловасць, павялічылася вага тэкстыльнай вытворчасці. Аднак хуткі рост індустрыі, у першую чаргу хімічнай прамысловасці, вё да значнага пагаршэння экалагічнай сітуацыі  краіне.
Станочыя зрухі  эканоміцы тлумачыліся, між іншым, высокімі коштамі на нафту, якія трымаліся на міжнародным рынку  другой палове 1960-х – 1970-х г. У Беларусі былі адкрыты ласныя радовішчы нафты  Рэчыцкім басейне. Продаж «чорнага золата» за мяжу дазваля савецкаму кіраніцтву пераразмярковаць нафтадолары  розныя галіны эканомікі. Беларусы прымалі актыны дзел у «будолі стагоддзя» Байкала-Амурскай магістралі (БАМ).
Становішча  сельскай гаспадарцы  адзначаны час вызначала стварэнне аграпрамысловага комплексу (АПК), задачай якога было аб’яднанне  адзіную структуру галін народнай гаспадаркі, якія забяспечвалі вытворчасць прадукта харчавання і прамысловых выраба з сельскагаспадарчай сыравіны, а таксама рэалізацыю іх спажыцам. Умацовалася матэрыяльна-тэхнічная база калгаса. Да пачатку 1980-х г. сельская гаспадарка Беларусі набыла дастаткова выразны накірунак спецыялізацыі па мяса-малочнай жывёлагадолі.
Аднак вельмі часта сродкі, якія выдатковала дзяржава на развіццё сельскай гаспадаркі, ва мовах каманднай эканомікі размярковаліся  стратныя калгасы, дзе і знікалі, не прыносячы прыбытку. Негатынымі момантамі  арганізацыі працы  калгасах па-ранейшаму заставаліся адчужэнне калгасніка ад зямлі і выніка сваёй працы і адсутнасць матэрыяльнага заахвочвання. Гэта прывяло да павелічэння сабекошту сельскагаспадарчай прадукцыі і абвастрэння крызісных з’ява у сельскай гаспадарцы. Паменшылася вытворчасць прадукта харчавання, што прывяло да іх вострага недахопу і вымусіла рад СССР прыняць у 1982 г. «Харчовую праграму». Але яна не выратавала сітуацыю. Для забеспячэння насельніцтва СССР павялічы імпарт прадукта харчавання і прамысловых тавара першай неабходнасці.
Грамадска-палітычнае і культурнае жыццё  краіне праходзіла пад дыктатам КПСС. Усё працонае насельніцтва было аб’яднана  прафесійныя саюзы (школы камунізму), павялічылася колькасць члена партыі. Асаблівая вага надавалася працы з моладдзю, якая са школьнага зросту праходзіла ідэалагічную школу. Дзеці паступова станавіліся акцябратамі, піянерамі і камсамольцамі.
Ужо  канцы 1960-х г. стала відавочна, што праграма пабудовы камунізму, прынятая на ХХІІ з’ездзе КПСС, не можа быць выканана  тэрмін. Л.І. Брэжне у 1967 г. абвясці аб пабудове  СССР развітога сацыялізму. У гэты перыяд у краіне набіралі моц працэсы, супрацьлеглыя адноснай лібералізацыі часо «адлігі». У літаратуры і мастацтве змацніся прынцып партыйнасці. Насельніцтву нушалася вера  бязгрэшнасць і беспамылковасць партыі і кіраніцтва краіны. Тыя дзеячы культуры і навукі, якія не дагадзілі рэжыму, абвяшчаліся дысідэнтамі.
У 1971 г. на ХХІV з’ездзе КПСС Л.І. Брэжне заяві аб узнікненні  Савецкім Саюзе новай супольнасці людзей  «савецкі народ». Пад гэтым тэрмінам разумеліся грамадзяне СССР, людзі, якія прытрымліваліся камуністычнага светапогляду і фактычна адмаляліся ад сваіх нацыянальных адметнасця. Мовай міжнацыянальных адносін па Канстытуцыі 1977 г. аб’ялялася руская. Найбольшую актынасць у «стварэнні» савецкага народа праявіла кіраніцтва Беларускай ССР.
У другой палове 1970-х г. была ведзена сеагульная сярэдняя адукацыя, павялічылася колькасць сярэднеспецыяльных і вышэйшых навучальных установа. Пры гэтым адукацыя, асабліва вышэйшая, была пераведзена  асноным на рускую мову.
Падагульняючы, неабходна падкрэсліць, што перыяд, названы «застоем», характарызавася шэрагам супярэчнасця у эканамічным, палітычным і культурным жыцці грамадства. Зліццё партыйнага апарату з дзяржаным павялічыла колькасць бюракратыі і стварыла адарваную ад грамадства кіруючую партыйную эліту наменклатуру. Ажыццялялася партыйнае кiраніцтва эканомiкай, калі пяцiгадовыя планы прымалiся на з’ездах КПСС, а выконваць іх павінны былі се. На кожным заводзе iснавалi партыйныя групы, якiя сачылi за выкананнем лозунга «Планы партыі планы народа!».
Даволі высокі зровень развіцця навукі бы пасталены на службу ваенна-прамысловаму комплексу і асваенню Космасу. Асартымент тавара народнага спажывання бы дастаткова вузкі і пераважна невысокай якасці. У сельскай гаспадарцы, нягледзячы на некаторае паляпшэнне дабрабыту вяскоца, адміністрацыйная сістэма кіравання захавала калектыную форму гаспадарання і не дапусціла прыватнага землекарыстання. Павялічвалася колькасць стратных калгаса, абвастрыліся экалагічныя праблемы. Побач з гэтым узмацніліся цэнзура і ідэалагічны ціск. Гэта было сведчаннем таго, што камандна-адміністрацыйная сістэма  СССР вычарпала се магчымасці экстэнсінага развіцця і паступова вяла краіну  бок глыбокага эканамічнага і палітычнага крызісу.
У лістападзе 1982 г. памёр Л.І. Брэжне. Спробы Генеральных сакратаро ЦК КПСС Ю.У. Андропава (1982–1984) i К.У. Чарненкі (1984–1985) утрымаць СССР у былых рамках кантролю КДБ i КПСС не далi станочых вынiка. Было відавочна, што касметычнае рэфармаванне камандна-адміністрацыйнай сістэмы не зможа палепшыць сітуацыю  краіне, таму неабходны карэнныя рэформы.
5. Палітыка перабудовы і пачатак дэмакратызацыі грамадства (1985
·1990). Крызiсныя з’явы, якія нарасталi  эканомiцы  сярэдзіне 1980-х г., сведчылi пра абвастрэнне крызiсу сёй сацыялiстычнай сiстэмы. Камандна-адміністрацыйная сістэма не адпавядала рэаліям эпохі. Відавочнай была неабходнасць мадэрнізацыі сіх бако грамадства: яго эканамічных аснова, сацыяльнага жыцця, палітычнага ладкавання, духонай сферы. Ва мовах існавашай палiтычнай сiстэмы iдэя ператварэння магла васобiцца толькi па ініцыятыве кіруючай партыі. Разам з тым вывесцi краiну на шлях устойлiвага развiцця было немагчыма тымі метадамi, якія склалiся  гады сталiнска-брэжнескага кiравання.
Курс на паскарэнне. На красавіцкім 1985 г. Пленуме ЦК КПСС Генеральным сакратаром ЦК КПСС М.С. Гарбачовым (1985–1991) была дадзена ацэнка эканамічнага становішча, якое склалася  краіне, падкрэслены супярэчнасці. Стратэгічным курсам ва нутранай палітыцы краіны бы абвешчаны курс на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця.
Але шляхі, формы, глыбіня працэса абналення былі свядомлены не адразу. Шмат што прыходзілася дакладняць, карэктаваць і пераглядваць ужо падчас ажыццялення новай палітыкі. Понай яснасці пра глыбіню крызісу не мела нават партыйнае кіраніцтва. Вельмі хутка праявіліся негатыныя наступствы разгорнутай па сёй краіне кампаніі па барацьбе з п’янствам і алкагалізмам. Уведзеная талонная сістэма жорстка абмяжовала магчымасць набыцця алкагольных выраба у крамах, у выніку прывяла да недапаступлення грошай у дзяржаны бюджэт, знішчэння вінаградніка, закрыцця лікёра-гарэлачных прадпрыемства, звальнення людзей, спекуляцыі гарэлкай, самагонаварэння і «цукровага буму». Усё гэта адбывалася на фоне зніжэння цэн на нафту, скарачэння імпарту і вытворчасці ласнай прадукцыі і вялікага дэфіцыту тавара першай неабходнасці. Стала відавочна, што прадэклараваны курс на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця без кардынальных змена асуджаны на правал.
Палітыка перабудовы. На студзеньскім 1987 г. Пленуме ЦК КПСС была абвешчана палітыка перабудовы сіх сфер жыцця  Савецкім Саюзе, а чэрвеньскі 1987 г. Пленум ЦК КПСС зацвердзі яе накірункі. Асноным зместам перабудовы абвяшчалася мацаванне сацыялістычнага ладу праз дэмакратызацыю грамадскага жыцця («дэмакратычны сацыялізм») і радыкальную эканамічную рэформу.
Дэмакратызацыя  СССР ажыццялялася праз тры важныя мерапрыемствы:
1) увядзенне палітыкі галоснасці, пад якой разумелася права чалавека публічна выказваць свае погляды і меркаванні, свабода слова, плюралізм думак і погляда, адкрытасць і даступнасць для насельніцтва інфармацыі аб тым, што адбываецца  дзяржаве і грамадстве. У СССР аднавілася рэабілітацыя ахвяр сталінскіх рэпрэсій, адбыся сапрадны выбух грамадскага інтарэсу да падзей мінулага, асабліва да так званых «белых пляма» гісторыі;
2) фарміраванне  краіне шматпартыйнасці праз рэалізацыю право грамадзян на аб’яднанне і тварэнне розных саюза, руха, палітычных партый і грамадскіх аб’яднання. Яшчэ у пачатку 20-х гадо ХХ ст. у СССР былi забаронены се партыi, акрамя партыі бальшавіко. Гэтую сітуацыю змяні прыняты  1990 г. закон «Аб грамадскiх аб’яднаннях», і манаполія на ладу КПСС была ліквідавана;
3) правядзенне альтэрнатыных выбара, якія першыню адбыліся  1989 г. падчас выбара Вярхонага Савета СССР.
Больш складанае становішча было  эканамічнай сферы. Усведамляючы неабходнасць выхаду з крызісу і пры гэтым не жадаючы кардынальна мяняць падыходы да спосабу арганізацыі кіравання эканомікай, улады хацелі знайсці трэці шлях паміж камандна-адміністрацыйнай сістэмай і рыначнай эканомікай. Выхад бачыся  структурнай перабудове эканомікі на прынцыпах гаспадарчага разліку і самафінансавання.
Беларусь у часы перабудовы. БССР у гэты перыяд лiчылася адной з самых кансерватыных рэспублiк Савецкага Саюза. У той час як Масква выступала за рэфармаванне камуністычнай сістэмы, урад Беларусі рабі усё, каб захаваць яе  некранутым выглядзе. Пісьменнік Алесь Адамовіч назва Беларусь Вандэяй перабудовы (Вандэя гістарычная вобласць Францыі, урад і насельніцтва якой выступілі супраць ідэала Вялікай французскай буржуазнай рэвалюцыі (1789–1799). З тых часо у пераносным значэнні тэрмін «вандэя» жываецца як сімвал контррэвалюцыі, ім характарызуецца прыхiльнасць да сяго аджышага, супрацьдзеянне сяму новаму).
Тым не менш спыніць працэс дэмакратызацыі было немагчыма. Вялікую папулярнасць у грамадстве пачала набываць першая  краіне апазіцыйная антыкамуністычная арганізацыя Беларускі народны фронт «Адраджэньне» (БНФ), устаночы сход якой адбыся  кастрычніку 1988 г. і якая падтрымлівала палітыку дэмакратызацыі і эканамічных рэформ. У БССР пачалося станаленне шматпартыйнай сістэмы. Пасля прыняцця закона «Аб грамадскiх аб’яднаннях» у краіне тварыліся палітычныя партыі: Беларуская сялянская партыя, Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада, Нацыянальна-дэмакратычная партыя Беларусi, Хрысцiянска-дэмакратычная партыя Беларусi i iнш. Нягледзячы на тое, што колькасць члена гэтых партый была невялікай, сам факт іх дзеяння на палітычнай арэне Беларусі ме вялікае значэнне і сведчы пра працэсы дэмакратызацыі краіны.
У грамадстве рэзка павялічыся інтарэс да гістарычнага мінулага сваёй Бацькашчыны, людзі абудзіліся ад скаванасці і абыякавасці. У 1990 г. у рэспубліцы адбыліся першыя альтэрнатыныя выбары  Вярхоны Савет БССР i мясцовыя саветы. У адрозненне ад панавашай догі час манаполіі на ладу КПБ, 37 месца у парламенце атрымалі і прадстанікі БНФ, якія склалі парламенцкую апазіцыю. Увогуле прыхільніка дэмакратыі  парламенце было каля 100 чалавек з агульнай колькасці дэпутата 345. Яны тварылі так званы Дэмакратычны дэпутацкі клуб.
У адпаведнасці са зменай падыхода да арганізацыі эканомікі на беларускіх прадпрыемствах актына пачалі караняцца поны гаспадарчы разлік і самафінансаванне. Да канца 1988 г. на гэтых прынцыпах працавалі ся прамысловасць, аграпрамысловы комплекс, транспарт і гандаль у Беларусі, разглядалася пытанне аб магчымасці выхаду на агульнарэспубліканскі гаспадарчы разлік. Была таксама распрацавана агульнарэспубліканская комплексная праграма «Інтэнсіфікацыя», якая прадугледжвала хуткае караненне  вытворчасць новых перадавых тэхналогій, выпуск прадукцыі, канкурэнтназдольнай на сусветным рынку, развіццё творчай ініцыятывы працоных і інш. Аднак прагрэсіныя памкненні па-ранейшаму планавалася ажыццявіць камандна-адміністрацыйнымі метадамі, напрыклад, увядзеннем на прадпрыемствах дзяржанай прыёмкі спецыяльнай кантрольнай службы якасці. Між іншым, яна не прынесла чакаемага эфекту  вытворчасці, а толькі павялічыла бюракратычны апарат.
Чарнобыльская праблема. Эканамічнае становішча  Беларусі рэзка пагоршылася  сувязі з наступствамі аварыі на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі (АЭС), якая адбылася 26 красавіка 1986 г. Нягледзячы на тое, што АЭС знаходзіцца на Украіне, больш за 70 % радыёактыных ападка выпала на землях Беларусі. У выніку забруджанымі радыёнуклідамі аказаліся каля 23 % тэрыторыі рэспублікі, дзе пражывала 2 млн. 200 тыс. насельніцтва. З гаспадарчага абарачэння было выведзена 20 % сельскагаспадарчых і 15 % лясных угоддзя краіны.
Сітуацыя складнялася тым, што лады спачатку замочвалі факт аварыі, а потым усю сур’ёзнасць яе наступства. Толькі 4 мая была вызначана 30-кіламетровая зона на мяжы з Украінай, насельніцтва якой падлягала адсяленню. Усяго з зоны забруджвання было выселена звыш за 135 тыс. чалавек, понасцю адселена 415 населеных пункта. Чарнобыльская аварыя абвастрыла і сацыяльную праблему  Беларусі, паколькі неабходнасць першачарговага прадасталення жылля выселеным адсовала  чэргах на атрыманне жылля іншыя сем’і.
На ліквідацыю наступства аварыі на Чарнобыльскай АЭС Беларусі патрабавалася 235 млрд. долара. Агульны эканамічны крызіс у СССР у канцы 1980-х г. прывё да таго, што з саюзнага бюджэту сродкі на гэта фактычна не выдатковаліся. Чарнобыльская праблема стала ласнай праблемай Беларусі.
Такім чынам, нягледзячы на першасныя станочыя змены эканамічнай сітуацыі  выніку вядзення гаспадарчага разліку і самафінансавання, вельмі хутка выявіліся крызісныя з’явы: адбывалася падзенне прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці, назіраліся паліны, энергетычны, транспартны крызіс, дэфіцыт тавара першай неабходнасці. Паказчыкамі краху камандна-бюракратычнай эканомікі сталі інфляцыя, рост унутранага і знешняга дога, абясцэньванне грошай і рост натуральнага абмену (бартэра). Папулісцкія рашэнні, такія як павышэнне пенсій, сацыяльных выплат, зарплаты і інш., не суправаджаліся рэальнымі рэформамі і падарвалі эканамічнае жыццё краіны.
Крызіс таталітарнага палітычнага рэжыму непазбежна прывё да крызісу каманднай эканамічнай сістэмы.

АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ

Аграпрамысловы комплекс – сукупнасць галін народнай гаспадаркі, якія забяспечваюць вытворчасць прадукта харчавання і прамысловых выраба з сельскагаспадарчай сыравіны, а таксама рэалізацыю іх спажыцам.
Апазіцыя (ад лац. oppositio – супрацьпасталенне, пярэчанне) – нязгода, супрацьпасталенне адных погляда, палітыкі іншым; таксама агульная назва партый, арганізацый, грамадскіх руха і аб’яднання, дзейнасць і погляды якіх супрацьпасталены пануючай у грамадстве думцы.
Валюнтарызм
· (ад лац. voluntas – воля) – палітычны накірунак, пры якім воля кіруючай асобы лічыцца вызначальнай асновай грамадскага развіцця.
Галоснасць
· магчымасць адкрыта выказваць свае думкі і погляды наконт усіх пытання сучаснасці і гістарычнага мінулага, рэалізацыя дэмакратычных свабод: свабоды слова, друку, мітынга і шэсця.
Генацыд
· знішчэнне груп насельніцтва па расавых, нацыянальных, этнічных, палітычных ці рэлігійных матывах.
Калабарацыянізм (ад франц. collaboration – супрацоніцтва)
· супрацоніцтва з ворагам асоб, палітычных партый, грамадскіх руха і арганізацый на акупіраваных тэрыторыях.
Перабудова
· палітыка  СССР у 1987 – 1991 г., накіраваная на мацаванне сацыялістычнага ладу праз дэмакратызацыю грамадскага жыцця («дэмакратычны сацыялізм») і радыкальную эканамічную рэформу.
Рэабілітацыя (ад позналац. rehabilitatio – адналенне)
· адналенне  правах асуджанай асобы за адсутнасцю саставу злачынства.
Рэпарацыя (ад лац. reparatio
· адналенне)
· поная ці частковая кампенсацыя, аплата матэрыяльных страт ад вайны, якая выплачваецца дзяржавай-агрэсарам краіне, якая падверглася агрэсіі.
Рэпатрыяцыя (ад лац. repatriatio
· вяртанне на радзіму)
· вяртанне  краіну паходжання ці грамадзянства асоб, якія апынуліся па-за яе межамі  выніку розных сацыяльна-эканамічных і палітычных абставін з адналеннем у правах грамадзянства.


ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕІ

01.09.1939 г.
· 02.09.1945 г.
· Другая сусветная вайна.
22.06.1941 г.
· 09.05.1945 г.
· Вялікая Айчынная вайна савецкага народа супраць фашысцкай Германіі.
Канец жніня 1941 г. – поная акупацыя нямецкімі войскамі тэрыторыі Беларусі.
Верасень 1943 г. – пачатак вызвалення Беларусі.
23.06–28.07.1944 г. – вызваленне Беларусі падчас Беларускай наступальнай аперацыі «Баграціён».
8 мая 1945 г. – падпісанне Германіяй акта аб безумонай капітуляцыі.
26 чэрвеня 1945 г.
· заснаванне ААН.
2 верасня 1945 г. – капітуляцыя Японіі. Заканчэнне Другой сусветнай вайны.
Сакавік 1954 г. – пачатак асваення цаліны.
Люты 1956 г. – ХХ з’езд КПСС і пачатак дэсталінізацыі грамадства.
1965 г. – пачатак эканамічнай рэформы  СССР.
1987–1991 г. – правядзенне  СССР палітыкі перабудовы.
26 красавіка 1986 г. – аварыя на Чарнобыльскай АЭС.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Ці можна лічыць нападзенне Германіі на СССР 22 чэрвеня 1941 г. нечаканым? Адказ абгрунтуйце.
Вызначце прычыны нядач Чырвонай Арміі на першым этапе вайны.
У чым былі цяжкасці і поспехі адналенчага перыяду 1943 – 1950 г.?
Дайце ацэнку гаспадарчай рэформе 1965 г. у Беларусі па наступных палажэннях: перадумовы, сутнасць, гістарычныя рокі.
Паранайце лібералізацыю часо «адлігі» і дэмакратызацыю часо перабудовы  грамадска-палітычным, эканамічным і культурным жыцці БССР. Зрабіце высновы.
Чым, на вашу думку, было выклікана нарастанне крызісных з’я у сацыяльна-эканамічным і палітычным жыцці БССР у 1970-я г.? Растлумачце сутнасць паняцця «дэфіцыт» і «застой».

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Сацыяльна-эканамічнае жыццё на тэрыторыі Беларусі ва мовах нямецкай акупацыі (1941–1944).
Цяжкасці і поспехі пасляваеннага адналенчага перыяду (1943–1950).
Гаспадарчая рэформа 1965 г. у БССР і яе вынікі для сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны.
Уплы дасягнення НТР на эканамічнае развіццё краіны.
Аварыя на Чарнобыльскай АЭС і яе наступствы для сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны (эканамічная і экалагічная праблемы).

ЛІТАРАТУРА

Белязо А.П. Беларуская вёска  пасляваенныя гады (1945–1950 гг.). – Мінск: Выд-ва БДУ, 1974.
Галубовіч В.І. Перадумовы, сутнасць і гістарычныя рокі гаспадарчай рэформы 1965 г. // З гісторыі эканамічных рэформа на Беларусі. Вып. 2. – Мінск, 1999.
Гиоргиадзе З.И., Геращенко Л.Ф. Белоруссия за десять пятилеток. – Минск: Наука и техника, 1982.
Грузіцкі Ю.Л. Грашовая рэформа 1947 г., яе перадумовы і вынікі // З гісторыі эканамічных рэформа на Беларусі. Вып. 2. – Мінск, 1999.
Мядзведзе Р. М.С.Хрушчо. Палітычны партрэт. – Мінск: Беларусь, 1989.
Разуваева Н.Н. Супярэчнасці і цяжкасці сацыяльна-эканамічнага развіцця СССР у 1961 – 1985 гг. // Старонкі гісторыі савецкага грамадства: Факты, праблемы, людзі. – Мінск: Нар. асвета, 1990.
Сервачынскі І. Аграрная палітыка нацыста на Беларусі (1941 – 1944 гг.) // Беларус. гіст. часопіс. – 1996. – № 4.
Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. – Мінск: Беларусь, 1993.
Факторович А.А. Крах аграрной политики немецко-фашистских оккупантов в Белоруссии. –Минск: Наука и техника, 1979.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795 – 2002). – Мінск, 2003.


Тэма 11. Шлях да суверэнітэту і дзяржанай незалежнасці (1990– 2006)

Абвяшчэнне дзяржанага суверэнітэту Беларусі і эвалюцыя палітычнай сістэмы.
Эканамічнае развіццё Рэспублікі Беларусь у 1990 – 2006 г.
Рэспубліка Беларусь на міжнароднай арэне.
Духонае і культурнае жыццё беларускага народа на рубяжы стагоддзя.

1. Абвяшчэнне дзяржанага суверэнітэту Беларусі і эвалюцыя палітычнай сістэмы. На хвалі перабудовы і новага палітычнага мыслення  СССР у канцы 1989 г. адбыліся змены  краінах Усходняй Еропы, якія ваходзілі  так званы «сацыялістычны лагер». У іх узняліся масавыя антытаталітарныя рухі за адналенне дэмакратычных право і свабод, якія прывялі да падзення кіруючых дзяржана-палітычных рэжыма.
Рух за набыццё дзяржанага суверэнітэту  канцы 1980 ( пачатку 1990- х г. актывізавася і  рэспубліках СССР. Дэмакратызацыя перыяду перабудовы нечакана абвастрыла нацыянальныя праблемы, якія лічыліся кіраніцтвам Савецкага Саюза вырашанымі. У 1990 г. адбыся сапрадны «парад суверэнітэта». Першымі запатрабавалі ажыццялення свайго канстытуцыйнага права на выхад са складу СССР рэспублікі Прыбалтыкі: у сакавіку 1990 г. аб понай дзяржанай незалежнасці абвясці урад Літвы, а пазней ( Латвіі і Эстоніі. У той жа час у Маскве стала відавочнай канфрантацыя паміж саюзным урадам М.С.Гарбачова, прызначанага  сакавіку 1990 г. прэзідэнтам СССР, і кіраніцтвам РСФСР на чале з Б.М.Ельцыным. 12 чэрвеня 1990 г. бы абвешчаны дзяржаны суверэнітэт Расійскай Федэрацыі, а 16 ліпеня 1990 г. ( Украіны.
Пад уплывам падзей, якія адбываліся  суседніх рэспубліках, рух за набыццё дзяржанага суверэнітэту актывізавася і  Беларусі. Гэтаму спрыялі таксама праведзеныя  1990 г. у БССР першыя альтэрнатыныя выбары і абранне  беларускі парламент значнай колькасці прыхільніка дэмакратычнага развіцця. 27 ліпеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня Дэкларацыю аб дзяржаным суверэнітэце. Першы артыкул гэтага дакумента дэкларава, што Беларусь з’яляецца суверэннай дзяржавай, якая сталявана на аснове ажыццялення беларускай нацыяй яе неад’емнага права на самавызначэнне, дзяржанасці беларускай мовы, вяршэнства народа  вызначэнні свайго лёсу. Пры гэтым ажыццяленне пералічаных прынцыпа планавалася  рамках Савецкага Саюза, ператворанага  дэмакратычную прававую дзяржаву.
Між тым, палітычная сітуацыя  СССР абвастралася, пастала пытанне аб магчымасці існавання Саюза вогуле. У сакавіку 1991 г. адбыся рэферэндум па праблеме захавання СССР, у якім прынялі дзел толькі 9 з 15 саюзных рэспублік (акрамя Літвы, Латвіі, Эстоніі, Грузіі, Арменіі і Малдовы). І хоць 3/4 удзельніка галасавання выказаліся станоча на карысць СССР, але гэта не магло адбыцца пры адначасовым жаданні рэспублік ажыццяляць дзяржаны суверэнітэт.
Палітычная сітуацыя складнялася пагаршэннем эканамічнага становішча. 2 красавіка 1991 г. урад СССР павялічы цэны на прадукты харчавання, што выклікала  Беларусі шматтысячныя забастокі, адным з галоных патрабавання якіх было сталяванне дзяржанай незалежнасці.
Путч ГКЧП. Падчас падрыхтокі новага саюзнага дагавора актывізаваліся рэакцыйныя сілы  Маскве, якія выступалі супраць змен ва сіх сферах жыцця грамадства і за захаванне Савецкага Саюза як унітарнай дзяржавы. У перыяд з 19 па 21 жніня 1991 г. група вышэйшых дзяржаных асоб, карыстаючыся адсутнасцю  Маскве М.С.Гарбачова, здзейсніла спробу дзяржанага перавароту. Прадстанікі партыйна-дзяржанай наменклатуры звярнуліся да грамадзян СССР з заявай аб тым, што палітыка перабудовы зайшла  тупік, прэзідэнт «у сувязі з хваробай" не можа выконваць свае функцыі, і абвясцілі, што лада пераходзіць да створанага імі Дзяржанага камітэта па надзвычайнаму становішчу. Гэтыя падзеі вайшлі  гісторыю як путч ГКЧП (ад расійскага Государственный комитет по чрезвычайному положению).
Аднак дэмакратычныя сілы на чале з Б.М. Ельцыным арганізавалі сапрадную акцыю грамадзянскага непадпарадкавання ГКЧП, паколькі відавочнымі былі сапрадныя мэты змошчыка: пры дапамозе войска і КДБ падавіць дэмакратычныя рухі і аднавіць таталітарны рэжым у СССР. У шмат якіх рэспубліках і гарадах прайшлі мітынгі і дэманстрацыі пратэсту. На тэрыторыі Беларусі партыйнае кіраніцтва падтрымала путч, але дэмакратычныя сілы рэспублікі адкрыта выступілі супраць змовы і па прыкладу Масквы арганізавалі мітынгі пратэсту.
Путч з самага пачатку бы асуджаны на нядачу, паколькі немагчыма атрымаць прыхільнасць насельніцтва, вяртаючы яго  лона таталітарнага рэжыму.
Шлях да незалежнасці. Правал путча значна паскоры працэсы дэзінтэграцыі  Савецкім Саюзе і спрычыніся да хутчэйшага набыцця Беларуссю сапраднага дзяржанага суверэнітэту. 25 жніня 1991 г. Вярхоны Савет БССР прыня рашэнне аб наданні Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце статуса канстытуцыйнага закона. На тэрыторыі Беларусі, як і сяго Савецкага Саюза, была прыпынена дзейнасць КПСС. Законам «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР», прынятым 26 жніня 1991 г., усе прадпрыемствы, арганізацыі і становы саюзнага падпарадкавання, размешчаныя на тэрыторыі БССР, пераводзіліся ва ласнасць рэспублікі.
А 19 верасня 1991 г. вышэйшы заканадачы орган краіны зрабі наступны крок насустрач дзяржанаму суверэнітэту – у гэты дзень была зацверджана новая назва дзяржавы – «Рэспубліка Беларусь», а яе дзяржанымі сімваламі сталі бела-чырвона-белы сцяг і герб «Пагоня». 18 кастрычніка 1991 г. бы прыняты Закон «Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь».
Разам з тым саюзнае кіраніцтва рабіла апошнія спробы стрымаць канчатковы развал СССР. На пачатку верасня 1991 г. у Маскве працава V з’езд народных дэпутата СССР, які так і не здоле стварыць новы Вярхоны Савет СССР, паколькі некаторыя рэспублікі накіравалі туды сваіх прадстаніко толькі з правам назірання. Было відавочна, што прапанаваныя Прэзідэнтам СССР М.С.Гарбачовым прынцыпы аб’яднання  рэспубліках сустрэлі насцярожана. Да таго ж, факт афіцыйнага прызнання 9 верасня 1991 г. незалежнасці трох Прыбалтыйскіх рэспублік яшчэ больш умацава цэнтрабежныя сілы  СССР.
Кіранікамі Беларусі (С. Шушкевіч), Расіі (Б. Ельцын) і Украіны (Л. Крачук) 8 снежня 1991 г. былі падпісаны Белавежскія або Віскулёскія пагадненні (ад назвы радавай рэзідэнцыі «Віскулі»  Белавежскай пушчы) аб утварэнні новай саюзнай супольнасці – Садружнасці Незалежных Дзяржава (СНД) са штаб-кватэрай у Мінску. Адначасова было абвешчана аб дэнансацыі дагавора аб утварэнні СССР ад 30.12.1922 г. Да канца снежня да СНД далучыліся Казахстан, Малдова і Азербайджан.
Сітуацыя, звязаная з узнікненнем СНД, ацэньваецца неадназначна. З аднаго боку, распад СССР прывё да парушэння эканамічных сувязя, якімі былі звязаны прадпрыемствы  адзіны эканамічны арганізм. Гэта прывяло да скарачэння вытворчасці, паглыблення крызісу і, як следства, да рэзкага падзення жыццёвага зроню насельніцтва. Да таго ж, у некаторых рэгіёнах былога СССР выбухнулі нацыянальныя канфлікты. З другога боку, распад Савецкага Саюза садзейніча афармленню незалежнасці рэспублік, якія атрымалі рэальную магчымасць будаваць сваю дзяржанасць.
Перад Вярхоным Саветам Рэспублікі Беларусь стаялі задачы па фарміраванню органа дзяржанага кіравання, стварэнню Узброеных Сіл, мытнай службы, банкаскай сістэмы Беларусі і інш.
Для замацавання суверэнітэту важнае значэнне мела прыняцце Вярхоным Саветам 15 сакавіка 1994 г. у якасці аснонага закона Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Згодна з яе артыкуламі, Беларусь абвяшчалася унітарнай дэмакратычнай сацыяльнай дзяржавай. Канстытуцыя вяла пасаду прэзідэнта і замацавала прынцып падзелу лады. Выбары першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь адбыліся 10 ліпеня 1994 г. У другім туры перамогу атрыма А.Р. Лукашэнка.
Эвалюцыя палітычнай сістэмы суверэннай Беларусі звязана і з правядзеннем агульнарэспубліканскіх рэферэндума:
рэферэндум 14 мая 1995 г., паводле якога адбылася замена дзяржанай сімволікі; рускай мове бы нададзены статус другой дзяржанай мовы; былі адобраны дзеянні Прэзідэнта, накіраваныя на інтэграцыю з Расіяй; унесены змены  Канстытуцыю, згодна з якімі Прэзідэнт атрыма права датэрмінова спыняць панамоцтвы Вярхонага Савета  выпадку парушэння апошнім Канстытуцыі;
рэферэндум 24 лістапада 1996 г. праводзіся па пытаннях аб прыняцці Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 г. са змяненнямі і дапаненнямі, аб перанясенні Дня незалежнасці з 27 ліпеня на 3 ліпеня, за якія прагаласавала большасць выбаршчыка. Але пры гэтым народ выказася супраць свабоднай, без абмежавання, куплі і продажу зямлі і супраць адмены смяротнай кары  Беларусі. Умовы правядзення і вынікі гэтага рэферэндуму неадназначна былі ацэнены сусветнай супольнасцю.
У адпаведнасці з новай рэдакцыяй Канстытуцыі значна пашырылася кола право і абавязка Прэзідэнта: ён не з’яляецца кіраніком урада, прызначае сіх вышэйшых службовых асоб, фарміруе рад, падпісвае законы і выдае дэкрэты, якія маюць сілу закона, валодае правам распускаць абедзве палаты Нацыянальнага сходу. У Нацыянальны сход бы перайменаваны парламент Беларусі. Ён з’яляецца прадстанічым і заканадачым органам улады і складаецца з дзвюх палат: Палаты прадстаніко і Савета Рэспублікі.
А.Р. Лукашэнка 9 верасня 2001 г. бы пераабраны Прэзідэнтам Беларусі на другі тэрмін;
рэферэндум 17 кастрычніка 2004 г., на які было вынесена пытанне: «Ці дазваляеце Вы першаму Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь Лукашэнку А.Р. удзельнічаць у якасці кандыдата  Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь у выбарах і ці прымаеце частку першую артыкула 81 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь у наступнай рэдакцыі: «Прэзідэнт выбіраецца на пяць гадо непасрэдна народам Рэспублікі Беларусь на падставе сеагульнага, свабоднага, ронага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні». Па выніках рэферэндуму і на падставе новай папракі  Асноны закон дзяржавы 19 сакавіка 2006 г. Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь трэці раз абраны А.Р. Лукашэнка.
2. Эканамічнае развіццё Рэспублікі Беларусь у 1990 – 2006 г. Пошук новых шляхо эканамічнага развіцця звязвася суверэннай Беларуссю з пераходам да рыначных адносін. Першымі крокамі  гэтым накірунку стала раздзяржаленне і прыватызацыя.
На пачатку станалення дэмакратыі  краінах на постсавецкай прасторы дзейніча цалкам ліберальны прынцып: «Дазволена сё, што не забаронена законам». Але шлях краін Заходняй Еропы да рыначнай эканомікі бы паступовым і натуральным, праз сістэму першапачатковага накаплення капіталу і стварэнне рыначнай інфраструктуры. На працягу больш чым двух стагоддзя у гэтым рэгіёне праходзіла кшталтаванне і дасканаленне заканадачай базы эканамічнага развіцця. Пры пераходзе ад камандна-адміністрацыйнай эканомікі да рыначных адносін на пачатку 90-х г. ХХ ст. такой базы папросту не існавала. Таму вышэйадзначаны прынцып разумеся  краінах былога СССР абсалютна адвольна і па сутнасці ператварыся  беззаконнасць. Яшчэ  канцы 80-х г. ХХ ст., калі  Савецкім Саюзе бы уведзены закон аб кааперацыі, у большасці саюзных рэспублік ва мовах панавання аднапартыйнай сістэмы, манаполіі дзяржанай уласнасці і наянасці карупцыі кааператывы значальвалі партыйныя і камсамольскія работнікі. А на пачатку 1990-х г. абвешчаная прыватызацыя па сутнасці ператварылася  крадзеж.
Беларусь, уступішы на шлях рэфармавання пазней за сваіх суседзя, магла скарыстаць іх вопыт і не патарыць іх памылак. Краіна мела нядрэнныя стартавыя магчымасці: патэнцыял вытворчасці, выгаднае геаграфічнае становішча і самы нізкі зровень карумпіраванасці сярод усіх рэспублік СССР. У кастрычніку 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня Праграму пераходу да рыначных адносін, якая прадугледжвала:
1) раздзяржаленне, прыватызацыю, дэманапалізацыю і развіццё канкурэнцыі;
2) стварэнне банкаскай сістэмы, бюджэтнага і падатковага механізма, сістэмы цэнатварэння;
3) стварэнне рыначнай інфраструктуры рынку тавара, капіталу, паслуг, працонай сілы і г. д.;
4) сацыяльную ахову насельніцтва ва мовах пераходу да рынку;
5) пераадоленне наступства аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Апошні пункт бы асабліва важны, паколькі праблема Чарнобыля станавілася сё больш праблемай толькі Беларусі, пасля распаду СССР грошы на ліквідацыю наступства аварыі з саюзнага бюджэту перасталі паступаць, і  перыяд незалежнасці  бюджэце Рэспублікі Беларусь прадугледжвалася на гэтыя мэты каля 16 % выдатка.
Аднак рэфармаванне народнай гаспадаркі адбывалася не так хутка, як планавалася, і  1991–1993 г. у краіне рэзка абвастрыся эканамічны крызіс. У пэнай ступені ён бы абумолены пераходным працэсам да новай сістэмы гаспадарання, структурнай перабудовай народнай гаспадаркі, усталяваннем новых гаспадарчых сувязя. У Савецкім Саюзе Беларусь выконвала ролю так званага «зборачнага цэха», тут завяршася цыкл многіх галін прамысловай вытворчасці. З распадам СССР парушыся і адзіны эканамічны арганізм, мэтанакіравана створаны радам, спынілася вытворчасць прадпрыемства, у фінансавай сферы панавала гіперінфляцыя.
Вярхоным Саветам 30 верасня 1994 г. была прынята Праграма неадкладных мер па выхаду эканомікі Рэспублікі Беларусь з крызісу, прапанаваная Прэзідэнтам А.Р. Лукашэнкам. З аднаго боку, гэтая Праграма была дастаткова радыкальная, яна прадугледжвала лібералізацыю цэнатварэння, аслабленне падатка, прыватызацыю, а з другога строгі кантроль за прыватнай гаспадарчай дзейнасцю. Эканамічнай стратэгіяй краіны бы абвешчаны «рыначны сацыялізм», а спосабам вырашэння задач дысцыпліна на сіх узронях вытворчасці.
У верасні 1996 г. Прэзідэнтам былі зацвержаны «Асноныя накірункі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996–2000 гг.». Мэтай праграмы стала пабудова сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі на падставах:
шырокага дзелу дзяржавы  кіраванні эканомікай;
задавальнення сацыяльных запатрабавання у галіне аховы здароя, культуры, адукацыі;
прыпынення прыватызацыі;
адмовы ад ліквідацыі калгаса;
адмовы ад фарсіраваных тэмпа пераходу да фермерскага гаспадарання на вёсцы і інш.
Важным штуршком для некаторай стабілізацыі эканомікі паслужыла падпісанне вясной 1996 г. Б.М. Ельцыным і А.Р. Лукашэнкам пагаднення «Аб задавальненні заемных прэтэнзій Беларусі і Расіі». Згодна з дакументам, беларускія дагі за энерганосьбіты  памеры 1,4 млрд. амерыканскіх долара былі спісаны, і краіны перайшлі да так званага «нулявога варыянта». Аднак пры выкананні праграмных палажэння былі заважаны некаторыя негатыныя фактары. У першую чаргу, гэта аднабаковая прывязанасць эканомікі Беларусі да расійскай эканомікі. Пасля жнівеньскага 1998 г. дэфолта  Расіі зменшыліся паказчыкі развіцця і  Беларусі.
Разам з тым у канцы 1990-х г. эканамічная сітуацыя  краіне стабілізавалася, а  2005 г. упершыню бы дасягнуты прафіцыт бюджэту.
З мэтай стварэння мова для прыярытэтнага сацыяльна-эканамічнага развіцця сельскай мясцовасці і павышэння эфектынасці працы аграпрамысловага комплексу 25.03.2005 г. была прынята дзяржаная Праграма адраджэння і развіцця сяла на 2005 – 2010 г. Аснонымі мэтамі Праграмы з’яляюцца адраджэнне і развіццё сяла на аснове мацавання аграрнай эканомікі, павышэнне дахода сельскага насельніцтва, узроню сацыяльнага, бытавога і інжынернага ладкавання сельскіх населеных пункта, захаванне і паляпшэнне экалогіі  іх і рацыянальнае выкарыстованне інвестыцый. Згодна з прагнозамі, рэалізацыя Праграмы дазволіць забяспечыць тэхнічнае і тэхналагічнае пераабсталяванне АПК, павялічыць аб’ём валавой унутранай прадукцыі на 45 %, пабудаваць 1 480 аграгарадко, палепшыць жыллёва-бытавыя мовы сельскага насельніцтва. На падставе Праграмы плануецца стварыць устойлівую аграрную эканоміку, якая будзе гарантаваць харчовую бяспеку краіны і забяспечыць больш высокі зровень жыцця сельскага насельніцтва.
Пошук Беларуссю шляхо пабудовы ласнай эканамічнай мадэлі працягваецца. Пачалася практычная рэалізацыя перспектынай ідэі стварэння Парка высокіх тэхналогій. На сучасным этапе рэфармаванне эканомікі ажыццяляецца  адпаведнасці са зместам шэрагу Дзяржаных праграм – Нацыянальная стратэгія стойлівага развіцця Рэспублікі Беларусь да 2010 г., Канцэпцыя сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь да 2015 г., Асноныя накірункі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2006 – 2010 г. і інш.
3. Рэспубліка Беларусь на міжнароднай арэне. З часу набыцця суверэнітэту Рэспубліка Беларусь ператварылася  панапраны суб’ект міжнароднай супольнасці. Атрымашы міжнароднае прызнанне, Рэспубліка Беларусь пачала сталёваць дыпламатычныя адносіны з краінамі свету. Толькі  1991 – 1995 г. было падпісана звыш за 600 двухбаковых міждзяржаных і міжурадавых дагавора па пытаннях знешнепалітычнай і знешнеэканамічнай дзейнасці.
На новы зровень перайшла дзейнасць Рэспублікі Беларусь у складзе Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. Беларусь з’яляецца членам 13 спецыялізаваных установа ААН. За кароткі тэрмін дзяржава стала членам Арганізацыі Бяспекі і Супрацоніцтва  Еропе і атрымала статус спецыяльна запрошанай у Савеце Еропы. У 1992 г. з рэспублікі была выведзена тактычная ядзерная зброя, Беларусь адмовілася ад статуса ядзернай дзяржавы.
У 1992 г. Рэспубліка Беларусь уступіла  Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця, Міжнародны валютны фонд, Міжнародную фінансавую карпарацыю і інш.
Умацаванню палітычных і эканамічных кантакта Рэспублікі Беларусь з Ерасаюзам (ЕС) садзейнічалі заключаныя Дагавор аб партнёрстве і супрацоніцтве з ЕС (1994 г.) і Рамачнае гандлёвае пагадненне з ЕС (1995 г.). Аднак, неабходна прызнаць, што адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і ЕС не прывялі да сталявання цесных узаемаадносін. Ужо  1995 г. Беларусі было адмолена  панапраным удзеле  Савеце Еропы па выніках выбара, якія ерапейскімі назіральнікамі былі прызнаныя недэмакратычнымі, а  1997 г. Беларусь была пазбалена статусу спецыяльна запрошанай краіны  Савеце Еропы. Палітыка Ерасаюза і ЗША  адносінах да Беларусі вызначаецца як стратэгія «выбарачных кантакта», якая прадугледжвае ізаляцыю афіцыйнага Мінска і наладжванне заемаадносін са структурамі грамадзянскай супольнасці.
Адносіны з краінамі СНД. Галоным накірункам міжнароднай дзейнасці Рэспублікі Беларусь з’яляецца мацаванне адносін з краінамі СНД. 29 сакавіка 1996 г. бы падпісаны Дагавор аб паглыбленні эканамічнай інтэграцыі з Расіяй, Казахстанам і Кыргызстанам («саюз чатырох»).
У 2003 г. краінамі СНД была створана арганізацыя рэгіянальнай інтэграцыі. Беларусь, Расія, Украіна і Казахстан падпісалі Пагадненне аб фарміраванні Адзінай эканамічнай прасторы (АЭП) з мэтай стварэння зоны свабоднага гандлю.
Але, бясспрэчна, прыярытэт адводзіцца пашырэнню і мацаванню стасунка з Расіяй. Можна вылучыць асноныя этапы інтэграцыі Беларусі і Расіі:
1) 2 красавіка 1996 г. бы заключаны Дагавор аб Супольнасці суверэнных дзяржава Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі;
2) 2 красавіка 1997 г. падпісаны Дагавор аб Саюзе Беларусі і Расіі, які прадугледжва забеспячэнне стойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця краін, іх бяспекі, абараназдольнасці;
3) 8 снежня 1999 г. – Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі.
Асноныя накірункі знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь на бліжэйшы час і на перспектыву вызначы А.Р. Лукашэнка, выступаючы са штогадовым пасланнем Прэзідэнта да Парламента. Галоным прынцыпам знешняй палітыкі названа шматвектарнасць.
4. Духонае і культурнае жыццё беларускага народа на рубяжы стагоддзя. Ва мовах дэмакратызацыі грамадска-палiтычнага і сацыяльна-эканамічнага жыцця  Савецкім Саюзе  другой палове 1980-х г. паскорыся працэс духонага і культурнага развіцця  Беларусі. Важную ролю  гэтым адыграла палітыка галоснасці, якая вызваліла культуру ад дыктату партыйнага апарату, скасавала ідэалагічныя рамкі і прынцыпы часо сацыялізму, у якія было «ціснута» духонае жыццё насельніцтва, і спрыяла пачатку новага этапа беларускага нацыянальнага Адраджэння. Аднак на гэтым шляху мелася шмат цяжкасця, якія патрабавалі пераадолення. У першую чаргу беларусам неабходна было спомніць, што яны не толькі «савецкі народ», а нашчадкі шматвяковай гісторыі і культуры. Неабходна адзначыць, што такія ж працэсы адбываліся і  іншых саюзных рэспубліках.
У адраджэнні пачатку 1990-х г. можна вызначыць некалькі ключавых моманта:
1) адраджэнне беларускай мовы. 26 студзеня 1990 г. Вярхоны Савет БССР прыня закон, згодна з якім беларуская мова набыла статус дзяржанай. Законам прадугледжвася паступовы перавод на дзяржаную мову станова ураду, навукі, адукацыі, культуры і інш. Па сутнасці, гэта была другая беларусізацыя  ХХ ст. Пры гэтым у Беларусі дазвалялася свабоднае выкарыстанне іншых мова нацыянальных меншасця. Мовай міжнацыянальных зносін была прызнана руская;
2) адраджэнне беларускай культуры. 4 верасня 1991 г. бы прыняты Закон аб культуры, які гарантава свабоду творчай дзейнасцi, абарону інтэлектуальнай уласнасці, адмаленне ад манапалізму  культуры, права на развіццё культуры нацыянальных супольнасця і інш. Паводле Закона аб свабодзе веравызнання  Рэспубліцы Беларусь (1992 г.), у нацыянальную культуру пачалі вяртацца прынцыпы хрысціянскай духонасці і маралі;
3) вяртанне гiстарычнай спадчыны. Гістарычная памяць народа з’яляецца сведчаннем яго самабытнасці і разумення сваёй ролі  развіцці сусветнай цывілізацыі. Дэмакратызацыя грамадскага жыцця  канцы 1980-х – пачатку 1990-х г. стварыла спрыяльныя мовы для вяртання гістарычнай спадчыны Беларусі. Пiсьменнiкi i гiсторыкi краіны пачалi звяртацца да нацыянальнай гiсторыi, выводзiлi на свет з небыцця гiстарычныя асобы: полацкіх князё, князё ВКЛ, прадстаніко беларускай культуры, дзеячо нацыянальна-вызваленчага руху і інш. Пачалася новая хваля рэабілітацыі ахвяр сталінскіх рэпрэсій.
Значную ролю  гэтым працэсе адыграла выданне часопіса «Спадчына», «Беларуская мінушчына», «Беларускі гістарычны часопіс», «Беларуская думка» і інш. На іх старонках друкаваліся артыкулы, у якіх, у адпаведнасці з нацыянальнай канцэпцыяй, па-новаму ацэньваліся шмат якія падзеі даняга і недалёкага гістарычнага мінулага Беларусі. Навукова-папулярная гістарычная літаратура пачатку 1990-х г. мела самы высокі рэйтынг, што сведчыла пра цікавасць народа да сваіх гістарычных каранё і мінулага сваёй краіны. У гэтым накірунку развіваліся таксама літаратура і мастацтва.
Такім чынам, поспеху нацыянальна-культурнага адраджэння  першыя гады незалежнасці, у першую чаргу, садзейніча той факт, што стварэнне беларускай нацыянальна-дзяржанай ідэалогіі стала афіцыйным накірункам палітыкі лад.
Важнай задачай дзяржавы  галіне культуры з’яляецца захаванне помніка гісторыка-культурнай і духонай спадчыны. У Беларусі праводзіцца вялікая рэстарацыйная праца, дзякуючы якой другое жыццё набылі Мірскі замак, Камянецкая вежа, палац Радзівіла у Нясвіжы і інш. Мірскі замак і Нясвіжскі палац унесены Міжнароднай арганізацыяй ЮНЕСКА  Спіс сусветнай культурнай спадчыны.
5. Асноныя вынікі і рокі гістарычнага развіцця Беларусі.



АСНОѕНЫЯ ТЭРМІНЫ

Прыватызацыя – раздзяржаленне, пераход маёмасці з дзяржанай уласнасці  прыватную або акцыянерную.
Путч ( спроба дзяржанага перавароту з удзелам невялікай групы змошчыка, тайная змова перавароту, якая не ажыццявілася.
Ратыфікацыя – зацвярджэнне органамі дзяржанай улады міжнароднага дагавора альбо пагаднення, пасля якога дакумент набывае юрыдычную сілу.
Рэферэндум – галасаванне выбаршчыка па якім-небудзь пытанні дзяржанага або грамадскага жыцця.

ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕІ

26 студзеня 1990 г. – прыняцце Вярхоным Саветам БССР Закона аб мовах.
27 ліпеня 1990 г. ( прыняцце Вярхоным Саветам БССР Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце.
13 кастрычніка 1990 г. – прыняцце Вярхоным Саветам БССР Праграмы пераходу да рыначных адносін.
19 – 21 жніня 1991 г. – путч ГКЧП.
25 жніня 1991 г. – наданне Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР статусу канстытуцыйнага закона.
4 верасня 1991 г. – прыняцце Вярхоным Саветам БССР Закона аб культуры.
19 верасня 1991 г. – зацвярджэнне назвы дзяржавы – Рэспубліка Беларусь і дзяржаных сімвала – герба «Пагоня» і бела-чырвона-белага сцяга.
18 кастрычніка 1991 г. – прыняцце Закона «Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь».
8 снежня 1991 г. – падпісанне кіранікамі Беларусі, Расіі і Украіны Белавежскіх (Віскулёскіх) пагаднення аб тварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржава (СНД) і дэнансацыі саюзнага дагавора 1922 г.
15 сакавіка 1994 г. – прыняцце Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.
10 ліпеня 1994 г. – першыя выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.
14 мая 1995 г., 24 лістапада 1996 г., 17 кастрычніка 2004 г. – агульнарэспубліканскія рэферэндумы.

КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

Як Вы лічыце, ці магчымы пераход краіны ад таталітарных да дэмакратычных форм жыцця без перамен у грамадскай свядомасці? Адказ абгрунтуйце.
Дайце ацэнку жнівеньскаму путчу ГКЧП і прааналізуйце прычыны правалу спробы дзяржанага перавароту.
Паспрабуйце змадэліраваць альтэрнатыныя варыянты магчымага развіцця Беларусі  апошняй чвэрці ХХ ст.
Вызначце і прааналізуйце сувязь паміж палітычнымі і эканамічнымі рэформамі  Рэспубліцы Беларусь.
Дакажыце шматвектарнасць знешнепалітычнай дзейнасці Рэспублікі Беларусь.


ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА РЭФЕРАТАѕ

Беларуская эканамічная мадэль: ад пераходу да рынку да сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі.
Эвалюцыя палітычнай сістэмы Рэспублікі Беларусь.
Культура незалежнай Беларусі: умовы развіцця, здабыткі і дасягненні.


ЛІТАРАТУРА

Агульныя пытанні гісторыі Беларусі. Беларусь ад Старажытных часо да нашых дзён: Зб. артыкула. – Мінск, 1993.
Данилов А.Н. Переходное общество: проблемы системной трансформации. – Минск, 1997.
Драгун О., Креп Т. Предпринимательская деятельность в Белоруссии //Человек и экономика. – 1991. – № 9.
Еласкіх В.У. Механізм тармажэння і шляхі пераадольвання  вынаходніцтве і рацыяналізацыі // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. – 1991. – № 6.
Злотников Л. Годы независимости, движение по замкнутому кругу // Белорус. рынок. –1995. – № 2.
Мірановіч Я. Найношая гісторыя Беларусі. – Санкт-Пецярбург, 2003.
Мясникович М.В. Становление рыночной экономики в Республике Беларусь. – Минск: Изд-во БГУ, 1995.
Тихомиров А.В. Беларусь в международных отношениях 1772 – 2002 гг. – Минск, 2003.
Шимов В.Н. Экономическое развитие Беларуси на рубеже веков: проблемы, итоги, перспективы. – Минск, 2003.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795 – 2002). – Мінск, 2003.
Эканамічная гісторыя Беларусі /Пад рэд. В.І. Галубовіча. – Выд. 3-е. – Мінск, 1999.


ЗАКЛЮЧЭННЕ

Гісторыя Беларусі багатая і самабытная. Яна з’яляецца скарбам не толькі непасрэдна беларускага народа, але і неад’емнай часткай славянскай і ерапейскай гісторыі. У беларускай гістарыяграфіі вылучаюцца некалькі агульных заканамернасцей, у адпаведнасці з якімі адбывалася развіццё народа Еропы, у тым ліку і беларускага:
асноныя этапы цывілізацыйнага развіцця (Старажытнасць, Сярэднія вякі, Новы час, Навейшы час);
этапы сацыяльна-эканамічнага развіцця (дзікасць, варварства, аграрнае грамадства, індустрыяльнае грамадства);
формы палітычнага ладу (манархія, таталітарызм, дэмакратыя);
этапы духонага і культурнага развіцця (прыняцце хрысціянства, Рэнесанс, Рэфармацыя, Контррэфармацыя, Асветніцтва) і інш.
У сваім развіцці беларускі народ прайшо догі і няпросты шлях. Займаючы выгаднае геаграфічнае становішча, беларускія землі траплялі  сферу палітычных інтарэса розных дзяржава і вельмі часта паняволі цягваліся  ваенныя канфлікты. Войны аказалі вельмі значны плы на фарміраванне беларускага этнасу і менталітэту. Але  гэтых цяжкіх выпрабаваннях беларусы здолелі выстаяць, зберагчы нацыянальныя каштонасці і адметнасці – мову, культуру, звычаі.
Адной з асаблівасця гісторыі Беларусі з’яляецца той факт, што беларуская нацыя фарміравалася  асноным як нацыя сялянская. Уваходжанне Беларусі  склад Рэчы Паспалітай, Расійскай імперыі і Савецкага Саюза суправаджалася палітыкай паланізацыі і русіфікацыі. У выніку гістарычна склалася так, што беларуская нацыянальная інтэлігенцыя догі час існавала толькі  першым пакаленні. Таму можна сказаць, што беларускі народ здоле захавацца як самастойны этнас не «дзякуючы», а «насуперак» многім гістарычным падзеям і палітычным памкненням.
Галоным багаццем Беларусі засёды былі людзі. Працавітыя, таленавітыя і сумленныя, яны штодзённай працай стваралі матэрыяльныя і духоныя каштонасці, якія сёння з’яляюцца нашымі здабыткамі.
Гісторыя беларускага народа працягваецца, і ад кожнага з нас залежыць, якім будзе будучае нашай краіны.

Дадатак 1

Змяненне колькасці насельніцтва Беларусі
на працягу хvі–хх ст.


Год

Колькасць насельніцтва

1567 г.
2 500 тыс. чалавек

1648 г.
3 700 тыс. чалавек


1650 г.
2 876 тыс. чалавек


1667 г.
1 352 тыс. чалавек


1700 г.
2 200 тыс. чалавек


1717 г.
1 500 тыс. чалавек


1790 г.
3 600 тыс. чалавек


1811 г.
3 800 тыс. чалавек


1835 г.
3 300 тыс. чалавек


1863 г.
4 200 тыс. чалавек


1897 г.

6 600 тыс. чалавек

1913 г.
6 899 тыс. чалавек


на пачатку 1914 г.
7 500 тыс. чалавек


у канцы 1917 г.
6 900 тыс. чалавек


на пачатку 1921 г.
6 700 тыс. чалавек


1921 г.
(6 павета ССРБ)
1 544 тыс. чалавек

1931 г.
Заходняя Беларусь у складзе ІІ Рэчы Паспалітай
4 600 тыс. чалавек

1926 г.
БССР

7 700 тыс. чалавек

1939 г.
БССР
да аб’яднання
5 567 тыс. чалавек

1939 г.
БССР
пасля аб’яднання

8 900 тыс. чалавек

1940 г.
9 046 тыс. чалавек


1945 г.
6 200 тыс. чалавек


1950 г.
7 700 тыс. чалавек


1959 г.
8 056 тыс. чалавек


1970 г.
9 002 тыс. чалавек


1979 г.
9 559 тыс. чалавек


1988 г.
10 143 тыс. чалавек


1989 г.
10 151 тыс. чалавек


1994 г.

10 036 тыс. чалавек

1999 г.
10 054 тыс. чалавек


2000 г.
10 017 тыс. чалавек




У вайне 1654–1664 гг. знік кожны другі беларус

У Паночнай вайне 1700–1721 гг. загіну кожны трэці беларус

У Першай сусветнай вайне загіну кожны трэці беларус

Ад сталінскіх рэпрэсій загіну кожны чацвёрты беларус

У Другой сусветнай вайне загіну кожны чацвёрты беларус


Дадатак 2
Кароткі храналагічны паказальнік


100–35 тыс. гадо да н. э.
час з’ялення першых людзей (неандэртальца) на тэрыторыі Беларусі


40 тыс. гадо да н. э. –
3–2 тыс. гадо да н. э.
даіндаерапейскі перыяд

3–2 тыс.гадо да н. э. – да нашых дзён
індаерапейскі перыяд

3-2 тыс. гадо да н. э. –
ІV–V ст. н. э.
балцкі этап гісторыі Беларусі

ІV–V ст. н.э. – да нашага часу
славянскі этап гісторыі Беларусі

VІІІ–Х ст.
масавае рассяленне славян у балцкім арэале на тэрыторыі Беларусі


859 г.

першае памінанне  «Аповесці мінулых гадо» пра крывічо

862 г.
першае летапіснае памінанне пра Полацк


980 г.
захоп Уладзімірам Святаславічам Полацка і забранне Рагнеды за жонку; першае летапіснае памінанне пра Тура


992 г.
стварэнне епархіі  Полацку


1044 г.
першыя звесткі пра Навагародак


1054 г.
падзел хрысціянства як сусветнай рэлігіі на дзве галіны – заходнюю (каталіцызм) і сходнюю (праваслае)


50-я гады ХІ ст.
буданіцтва  Полацку Сафійскага сабора


1067 г.
бітва на Нямізе, першыя звесткі пра Мінск


1101 г.
пачатак феадальнай раздробленасці на беларускіх землях

1161 г.
стварэнне Лазарам Богшам крыжа для Ефрасінні Полацкай


1201 г.
заснаванне крыжакамі г. Рыгі


1202 г.
утварэнне Ордэна крыжаносца у Прыбалтыцы


1230 г.
пачатак дзейнасці Тэтонскага ордэна  Прыбалтыцы


1237 г.
аб’яднанне Ордэна крыжаносца і Тэтонскага ордэна і тварэнне Лівонскага ордэна


1252 г.
хрышчэнне Міндога  каталіцтва і каранаванне яго каралём Літвы


1317 г.
заснаванне Літоскай правасланай мітраполіі


1323 г.
перанос сталіцы ВКЛ з Наваградка  Вільню


1362 г.

разгром Альгердам мангола-татар на рацэ Сінія Воды

1368 г., 1370 г., 1372 г.

ваенныя паходы Альгерда на Маскву

1385 г.
заключэнне Крэскай уніі аб саюзе ВКЛ і Польскага каралества


1399 г.

паражэнне войска ВКЛ ад татар у бітве на рацэ Ворскле.

1409–1411 г.

«Вялікая вайна» ВКЛ і Польскага каралества супраць Тэтонскага ордэна.

15 ліпеня 1410 г.
Грунвальдская бітва

1413 г.

заключэнне Гарадзельскай уніі

1432–1436 гг.
грамадзянская вайна  ВКЛ


1447 г.
Прывілей Казіміра Ягелончыка, які замацава шырокія правы баяр ВКЛ у палітычным, сацыяльным і эканамічным жыцці дзяржавы

1468 г.
выданне судзебніка Казіміра


1492–1494 гг.
вайна паміж Вялікім княствам Літоскім і Вялікім княствам Маскоскім


1500–1503 гг.
вайна паміж Вялікім княствам Літоскім і Вялікім княствам Маскоскім


5 жніня 1506 г.
разгром войскамі ВКЛ пад камандаваннем Міхала Глінскага пад Клецкам войска Крымскага ханства


1507–1508 гг.
вайна паміж Вялікім княствам Літоскім і Вялікім княствам Маскоскім


1508 гг.
мяцеж Міхала Глінскага


1512–1522 гг.
вайна паміж Вялікім княствам Літоскім і Вялікім княствам Маскоскім


8 верасня 1514 г.
бітва пад Оршай, разгром войскам ВКЛ пад камандаваннем К. Астрожскага маскоскага войска


6 жніня 1517 г.
Выданне Францішкам Скарынам у Празе першай беларускай і сходнеславянскай кнігі


1522–1525 гг.
выдавецкая дзейнасць Францішка Скарыны  Вільні


29 верасня 1529 г.
прыняцце Першага Статута ВКЛ


1534–1537 гг.
вайна паміж Вялікім княствам Літоскім і Вялікім княствам Маскоскім


1550 г.
пачатак распасюджвання  Беларусі ідэй Рэфармацыі


1 красавіка 1557 г.
прыняцце «Уставы на валокі», аснонага дакумента Вялікай аграрнай рэформы


1558–1583 гг.
Лівонская вайна

1 сакавіка 1566 г.
прыняцце Другога Статута ВКЛ


1 ліпеня 1569 г.
падпісанне Люблінскай уніі, утварэнне Рэчы Паспалітай





1579 г.

заснаванне Віленскага універсітэта


28 студзеня 1588 г.
прыняцце Трэцяга Статута ВКЛ


6 кастрычніка 1596 г.
Берасцейская царконая унія


1604–1605 гг.
паход Ілжедзмітрыя І на Маскву


1607–1610 гг.
паход Ілжедзмітрыя ІІ


Верасень 1610 г.
войскі Рэчы Паспалітай занялі Маскву

1632–1634 гг.
вайна паміж Масквой і Рэччу Паспалітай («Смаленская»)


1648–1651 гг.
казацка-сялянская вайна


1654–1667 гг.
вайна паміж Маскоскай дзяржавай і ВКЛ за Беларусь


1655 г.
Кейданскае пагадненне, частка магната на чале з князем Янушам Радзівілам падпісала дамову аб пераходзе ВКЛ пад пратэктарат Швецыі


1696–1700 гг.
грамадзянская («дамовая») вайна  ВКЛ


1696 г.
сеймавае рашэнне аб вядзенні справаводства  Рэчы (і  ВКЛ) Паспалітай толькі на польскай мове


18 лістапада 1700 г.
бітва пад Алькенікамі, паражэнне Сапега ад «рэспубліканца» на чале з Вішнявецкім і Агінскім


1 лютага 1717 г.
«Нямы сойм» практычна пагадзіся з пратэктаратам Расіі над Рэччу Паспалітай (замацаваныя «ліберум вета» і феадальная анархія)


1700–1721 гг.
Паночная вайна


1740–1744 гг.
пастанне сялян у Крычаскім старостве


1765–1780 гг.
рэформы Антонія Тызенгаза  дзяржаных уладаннях ВКЛ

1765–1783 гг.
буданіцтва канала Агінскага, які злучы басейн Нёмана і Дняпра


1767 г.
утварэнне канфедэрацый: правасланай у Слуцку, пратэстанцкай у Торуні


1768 г.
утварэнне Барскай канфедэрацыі


1772 г.
Першы падзел Рэчы Паспалітай


3 мая 1791 г.
прыняцце Канстытуцыі Рэчы Паспалітай


1793 г.
Другі падзел Рэчы Паспалітай


май-верасень 1792 г.
стварэнне і дзейнасць Таргавіцкай канфедэрацыі, накіраванай супраць Канстытуцыі 3 мая


24 сакавіка – 16 лістапада 1794 г.
нацыянальна-вызваленчае пастанне пад кіраніцтвам Тадэвуша Касцюшкі


1795 г.
Трэці падзел Рэчы Паспалітай


25 лістапада 1795 г.
адрачэнне караля польскага і вялікага князя літоскага Станіслава Агуста Панятоскага ад трона


23 чэрвеня 1794 г.
увядзенне «мяжы ярэйскай аселасці»


12 чэрвеня 1812 г.
уварванне арміі Напалеона Банапарта  межы Расійскай імперыі


1817 г.
стварэнне «Таварыства філамата»


1820 г.
стварэнне «Таварыства філарэта»


1824–1839 гг.
буданіцтва Агустоскага канала


1830–1831 гг.
нацыянальна-вызваленчае пастанне  Польшчы, Літве і Беларусі

1832 г.
закрыццё Віленскага універсітэта


1836 г.
заснаванне «Дэмакратычнага таварыства» Ф. Савіча



1 студзеня 1831 г.
спынена дзеянне Статута ВКЛ 1588 г. у Віцебскай і Магілёскай губернях


12 лютага 1839 г.
Полацкі царконы сабор, далучэнне уніяцкай царквы да рускай правасланай


25 чэрвеня 1840 г.
спынена дзеянне Статута ВКЛ 1588 г. у Гродзенскай, Віленскай і Мінскай губернях


19 лютага 1861 г.
адмена прыгоннага права  Расійскай імперыі


1862 г.
пабудавана Пецярбургска-Варшаская чыгунка, якая прайшла праз Гродна


1871 г.
пачася рух па Маскоска-Брэсцкай чыгунцы


1863–1864 гг.
нацыянальна-вызваленчае пастанне пад кіраніцтвам Кастуся Каліноскага

22 сакавіка 1864 г.
Кастусь Каліноскі пакараны праз павешанне на Лукішкаскай плошчы  Вільні


1884 г.
стварэнне Беларускай сацыяльна-рэвалюцыйнай групы «Гоман» у Пецярбургу


1902–1903 гг.
утворана Беларуская рэвалюцыйная Грамада (пазней Беларуская сацыялістычная Грамада (БСГ)


1905–1907 гг.
першая расійская рэвалюцыя


18 кастрычніка 1905 г.
Курлоскі расстрэл на вакзальнай плошчы  Мінску


1914–1918 гг.
Першая сусветная вайна


кастрычнік 1915 г.
стабілізацыя фронту на лініі Дзвінск-Смаргонь-Паставы-Баранавічы-Пінск


23 лютага 1917 г.
пачатак буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі  Петраградзе


25 сакавіка 1917 г.
утвораны Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)


8–12 ліпеня 1917 г.
ІІ з’езд беларускіх арганізацый, стварэнне Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый


1906–1915 гг.
выхад газеты «Наша ніва», «нашаніскі перыяд» беларускай гісторыі

26 лістапада 1917 г.
утварэнне Аблвыканкамзаха і СНК Заходняй вобласці і фронту

7–17 снежня 1917 г.
Першы Усебеларускі з’езд прадстаніко беларускіх партый і арганізацый


21 лютага 1918 г.
стварэнне Народнага сакратарыята Беларусі; выданне Выканачым камітэтам Рады Усебеларускага з’езда Першай Устаной граматы да народа Беларусі

3 сакавіка 1918 г.
Брэсцкі мір, падзел тэрыторыі Беларусі паміж савецкай Расіяй і Германіяй


9 сакавіка 1918 г.
прыняцце Другой Устаной граматы, абвяшчэнне БНР


25 сакавіка 1918 г.
прыняцце Трэцяй Устаной граматы, абвяшчэнне незалежнасці БНР

21–23 снежня 1918 г.
канферэнцыя белсекцый РКП(б) у Маскве. Прыняцце пастановы аб абвяшчэнні БССР


30–31 снежня 1918 г.
VІ Паночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б) у Смаленску. Прыняцце рэзалюцыі пра неабходнасць абвяшчэння ССРБ


1 студзеня 1919 г.
абвяшчэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь у Смаленску


16 студзеня 1919 г.
пастанова ЦК РКП(б) аб далучэнні да РСФСР Віцебскай, Магілёскай і Смаленскай губерня Беларусі


2–3 лютага 1919 г.
Першы Усебеларускі з'езд савета Беларусі. Прыняцце першай Канстытуцыі БССР


27 лютага 1919 г.
стварэнне Літоска-Беларускай ССР


8 жніня 1919 г.
заняцце Мінска польскімі войскамі


11 ліпеня 1920 г.
заняцце Мінска войскамі Савецкай Расіі


31 ліпеня 1920 г.
другое абвяшчэнне БССР. Прыняцце «Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь»


27 лістапада – 28 снежня 1920 г.
Слуцкае антысавецкае пастанне



18 сакавіка 1921 г.
заключэнне Рыжскага міра


30 студзеня 1922 г.
заснаваны Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт)


30 снежня 1922 г.
утварэнне СССР


3 сакавіка 1924 г.

першае збуйненне БССР: вяртанне Беларусі ад РСФСР павета Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерня, у якіх пераважала беларускае насельніцтва


1925 г.
пачатак дзейнасці  Заходняй Беларусі сялянска-работніцкай грамады (БСРГ)


6 снежня 1926 г.
другое збуйненне БССР: перадача ад РСФСР у склад БССР Рэчыцкага і Гомельскага павета


ліпень 1924 г. – пачатак 1928 г.

правядзенне палітыкі беларусізацыі

люты 1930 г.
арышты па справе «Саюза вызвалення Беларус»" – 82 чал.


сярэдзіна 1937 – ліпень 1938 гг.
арышты па справе так званага «аб’яднанага антысавецкага падполля» – 2 570 чал.


1 верасня 1939 г.
пачатак Другой сусветнай вайны


17–25 верасня 1939 г.
вызваленне Чырвонай Арміяй Заходняй Беларусі


28 верасня 1939 г.
падпісаны Дагавор аб дружбе і граніцах паміж СССР і Германіяй


10 кастрычніка 1939 г.
падпісаны Дагавор паміж урадамі Літоскай Рэспублікі і СССР аб далучэнні Вільні і Віленшчыны да Літвы


22 чэрвеня 1941 г.
напад фашысцкай Германіі на СССР


28 чэрвеня 1941 г.
немцамі захоплены Мінск і Бабруйск


канец жніня 1941 г.
поная акупацыя тэрыторыі Беларусі нямецка-фашысцкімі захопнікамі


30 мая 1942 г.
стварэнне Цэнтральнага штаба партызанскага руху (ЦШПР) у Маскве


верасень 1943 г.
пачатак вызвалення Беларусі


8 мая 1945 г.

Германія падпісала акт аб понай і безумонай капітуляцыі

26 чэрвеня 1945 г.
дэлегацыя БССР разам з іншымі краінамі-заснавальніцамі падпісала Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый


2 верасня 1945 г.
завяршэнне Другой сусветнай вайны – падпісанне Японіяй акта аб безумонай капітуляцыі


снежань 1947 г.
адмена картачнай сістэмы

снежань 1948 г.
пачатак суцэльнай калектывізацыі  Заходняй Беларусі

люты 1956 г. –

ХХ з’езд КПСС і пачатак дэсталінізацыі грамадства

1958 г.
стварэнне Савета народнай гаспадаркі БССР

1965 г.
эканамічная рэформа  СССР

1985–1991 гг.
правядзенне  СССР палітыкі перабудовы


26 красавіка 1986 г.
аварыя на Чарнобыльскай АЭС


чэрвень 1989 г.
Устаночы з’езд БНФ


27 ліпеня 1990 г.
прыняцце Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР


19–21 жніня 1991 г.
спроба дзяржанага перавароту (путч ГКЧП)

25 жніня 1991 г.
наданне статусу канстытуцыйнага закона Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце БССР


19 верасня 1991 г.
зацвярджэнне новай назвы дзяржавы – Рэспубліка Беларусь і дзяржаных сімвала (герба «Пагоня» і бела-чырвона-белага сцяга)


8 снежня 1991 г.

Белавежскія пагадненні аб спыненні існавання СССР як геапалітычнай рэальнасці і стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржа (СНД) са штаб-кватэрай у Мінску


15 студзеня 1994 г.
афіцыйны візіт у Мінск прэзідэнта ЗША Біла Клінтана


15 сакавіка 1994 г.
прыняцце Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь


10 ліпеня 1994 г.
першыя выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь



12 красавіка 1995 г.
галадока дэпутата апазіцыі БНФ у Вярхоным Савеце супраць правядзення рэферэндуму па дзяржанасці беларускай мовы і змены дзяржанай сімволікі


14 мая 1995 г.
правядзенне рэспубліканскага рэферэндуму, замена нацыянальнай сімволікі на савецкую



верасень 1996 г.
зацвярджэнне «Асноных накірунка сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996–2000 гг.»

24 лістапада 1996 г.
правядзенне рэферэндуму па змене Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь


9 верасня 2001 г.
другія выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь


17 кастрычніка 2004 г.
правядзенне рэспубліканскага рэферэндуму па замене арт. 81 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь


сакавік 2005 г.
прыняцце дзяржанай Праграмы адраджэння і развіцця сяла на 2005–2010 г.

19 сакавіка 2006 г.
Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь на трэці тэрмін абраны А.Р.Лукашэнка






СПІС ВЫКАРЫСТАНАЙ І РЭКАМЕНДУЕМАЙ ДЛЯ ВЫВУЧЭННЯ ЛІТАРАТУРЫ

Адамушка У. Палітычныя рэпрэсіі 20–50-ых гадо на Беларусі. – Мінск, 1994.
Алексеев Л. В. Полоцкая земля в ІХ –ХIII вв. – М., 1966.
Арло Уладзімір. Таямніцы полацкай гісторыі. – Мінск, 1994.
Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. – Мінск, 1993.
Болбас М.Ф. Развитие промышленности в Белоруссии (1795–1861 гг.). – Минск, 1966.
Вольф Ю. Князі на абшарах Вялікага княства Літоскага ад канца ХІV стагоддзя // Спадчына. – 1992. – № 4 – 6; 1993. – № 13.
Галенчанка Г.Я. Францыск Скарына – беларускі і сходнеславянскі першадрукар. – Мінск, 1993.
Гарбачова В. Пастанне 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2001.
Гісторыя Беларусі ад старажытных часо да пачатку ХХІ ст. у пытаннях і адказах. – Мінск, 2003.
Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый): Вучэбна-метадычны комплекс. – Мінск, 2003.
Гісторыя Беларусі  кантэксце ерапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. – Мінск, 2003.
Гісторыя Беларусі: У 6 тамах. Т. 1. Старажытная Беларусь. – Мінск, 2000; Т. 3. Беларусь у часы Рэчы Паспалітай. – Мінск, 2004.
Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часо да канца ХVІІІ ст.: Курс лекцый. І.П.Крэнь, І.І.Кокель, С.В.Марозава і інш. – Мінск, 2000– 2002.
Гісторыя Беларусі: Даведачна-інфармацыйны дапаможнік. – Мінск, 1994.
Гісторыя сялянства Беларусі. Т. 1. – Мінск, 1997; Т. 2. – Мінск, 2002.
Голубе В.Ф. Сялянскае землеладанне і землекарыстанне на Беларусі ХVІ–ХVІІІ ст. – Мінск, 1992.
Голубе В.Ф., Крук У.П., Лойка П.А. Ці ведаеце Вы гісторыю сваёй краіны. – Мінск, 1994.
Грыцкевіч А. Беларуская шляхта // Спадчына. – 1993. – № 1.
Донар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. – Мінск, 1994.
Драгун Юры. Уніяцкая царква Беларусі і дзяржаная палітыка // З гісторыяй на «Вы». Выпуск другі. – Мінск, 1994.
Емяльянчык У.П. Паланез для касінера. З падзей пастання 1794 г. пад кіраніцтвам Касцюшкі  Беларусі. – Мінск, 1994.
Ермаловіч М.І. Па слядах аднаго міфа. – Мінск, 1989.
Ермаловіч М.І. Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды. – Мінск, 1990.
Ермаловіч М.І. Старажытная Беларусь. Віленскі перыяд. – Мінск,1994.
Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоскае. – Мінск, 2000.
Запруднік Янка. Беларусь на гістарычных скрыжаваннях. – Мінск, 1996.
Ігнатоскі У.М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. – Мінск, 1991.
История Беларуси в документах и материалах. – Минск, 2000.
Кандыбовіч С. Разгром нацыянальнага руху  Беларусі. – Мінск, 2000.
Касцюк М. Бальшавіцкая сістэма лады на Беларусі. – Мінск, 2000.
Кітурка І.Ф. Дзяржаныя ладанні на землях Беларусі  другой палове ХVІІ–ХVІІІ ст.: палітыка гаспадарчага адналення і развіцця. – Гродна, 2003.
Копысский З.Ю. Социально-политическое развитие городов Белоруссии в ХVІ – первой половине ХVІІ в. – Минск, 1975.
Копысский З.Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в ХVІ – первой половине ХVІІ в. – Минск, 1966.
Крацэвіч А.К. Стварэнне Вялікага княства Літоскага. – Мінск, 1998.
Ластоскі В.Ю. Кароткая гісторыя Беларусі. – Мінск, 1992.
Літвін А. Акупацыя Беларусі (1941–1944). Пытанні супраціву і калабарацыі. – Мінск, 2000.
Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. – Мінск, 1996.
Лютый А.М. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии в конце ХVІІІ – первой половине ХІХ века. – Минск, 1987.
Мальдзіс А.І. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры ХVІІІ стагоддзя. – Мінск, 1982.
Мальцев А.Н. Россия и Белоруссия в середине ХVІІ века. – М.,1974.
Марозава С. Уніяцкая царква  культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596–1839). – Гродна, 1996.
Марозава С.В. Уніяцкая царква  этнакультурным развіцці Беларусі (1596–1839 гады). – Гродна, 2001.
Мелешко В.И. Очерки аграрной истории Восточной Белоруссии. – Минск, 1975.
Мелешко В.И. Классовая борьба в белорусской деревне во второй половине ХVІІ–ХVІІІ в. – Минск, 1982.
Мірановіч Яген. Найношая гісторыя Беларусі. – Санкт-Пецярбург, 2003.
Найдзюк Я., Касяк І. Беларусь учора і сяньня. – Мінск, 1993.
Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. – Мінск, 1994; Ч. 2. – Мінск, 1995.
Падокшын С.А. Беларуская думка  кантэксце гісторыі і культуры. – Мінск, 2003.
Падокшын С.А. Філасофская думка эпохі Адраджэння  Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. – Мінск, 1990.
Падокшын С.А. Унія. Дзяржанасць. Культура (Філасофска-гістарычны аналіз). – Мінск, 1998.
Пашуто В.Т. Образование Литовско-Русского государства. – М., 1959.
Пилипенко М.Ф. Возникновение Белоруссии. – Минск, 1991.
Пичета В.И. Белоруссия и Литва ХV – ХVІ вв. – М., 1961.
Пичета В.И. История белорусского народа. – Минск, 2003.
Подокшин С.А. Реформация и общественная мысль Белоруссии и Литвы (вторая половина ХV – начало ХVII в.). – Минск, 1970.
Похилевич Д.Л. Крестьяне Белоруссии и Литвы в ХVII–ХVIII вв. – Львов, 1957.
Похилевич Д.Л. Крестьяне Белоруссии и Литвы во второй половине ХVIII в. – Вильнюс, 1966.
Рудовіч С. Час выбару: Праблема самавызначэння Беларусі  1917 годзе. – Мінск, 2001.
Сагановіч Г.М. Войска Вялікага княства Літоскага  ХVІ–ХVII стст. – Мінск, 1994.
Сагановіч Г. М. Невядомая вайна 1654–1667. – Мінск, 1995.
Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца ХVІІІ ст. – Мінск, 2001.
Саракавік І.А. Беларусазнаства. – Мінск, 1998.
Спиридонов М.Ф. Закрепощение крестьянства Белоруссии (ХV–ХVI вв.). – Минск, 1993.
Статут Вялікага княства Літоскага 1588 г.: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. – Мінск, 1989.
Тараса К. Памяць пра легенды. Постаці беларускай мінушчыны. – Мінск, 1990.
Тараса С. Прылучэнне да хрысціянства // Беларускі гістарычны часопіс. – 1993. – №1.
Тараса С.В. Чарадзей з сёмага веку Траяна. – Мінск,1991.
Ткачо М.А. Замкі і людзі. – Мінск, 1991.
Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. – Мінск, 1993.
Шибеко З.В., Шибеко С.Ф. Минск. Страницы жизни дореволюционного города. – Минск, 1990.
Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795–2002). – Мінск, 2003.
Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли (ІХ–ХIII вв.). – Минск, 1978.
Штыха Г.В. Крывічы. – Мінск, 1992.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 тамах. – Мінск, 1993 – 2003.
Этнаграфія беларуса. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. –Мінск, 1985.
Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя. – Мінск, 1989.
Юхо Я.А. За вольнасць нашу і вашу: Тадэвуш Касцюшка. – Мінск, 1989.
Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. – Мінск, 1992.
Юхо І. Крыніцы беларуска-літоскага права. – Мінск, 1991.
Юхо Я.А., Емяльянчык У.П. «Нарадзіся я ліцьвінам». Т. Касцюшка. – Мінск, 1994.





»ђ Заголовок 1»ђ Заголовок 2 Заголовок 3 Заголовок 4gђ Заголовок 515

Приложенные файлы

  • doc 11136305
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий