КРАЯЗНАЎСТВА І ЭТНАЛОГІЯ_Iкурс_АЗН_2018


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
КРАЯЗНАЎСТВА І ЭТНАЛОГІЯ

I

курс (АЗН)


КАНТРОЛЬНЫЯ ПЫТАННІ

ДА ЭКЗАМЕНУ


Чырвоным

выдзелены пытан
ні якія вычытаныя на 1 сесіі.

Жоўтым



што будуць чытацца на
2 сесіі
.

Астатняе


самастойная праца.


1.

Прадмет і задачы гістарычнага краязнаўства, яго месца і рол
я ў
сістэме гістарычных навук.

2.

Азначэнне этналогіі. Аб’ект і прадмет навукі.

3.

Роля классіфікацыі народаў света ў этналогіі.

4.

Геаграфічная класіфікацыя.

5.

Антрапалагічная класіфікацыя.

6.

Лінгвістычная класіфікацыя этнічных супольнасцей.

7.

Гаспадарча
-
культурныя
тыпы

народа
ў

свету.

8.

Эвалюцыянізм.


9.

Неаэвалюцыянізм.

10.

Дыфузіянізм.
Сучасны дыфузіянізм: ідэі і эксперыменты Т. Хейердала.

11.

Сацыялагічная школа.

12.

Функцыяналізм.

13.

Этнапсіхічны кірунак у этнаграфіі.

14.

Амерыканская школа гістарычнай этналогіі.

15.

Асноўныя заняткі і прылады
працы беларусаў.

16.

Промыслы ў этнічнай культуры Беларусі.

17.

Рямѐствы беларусаў. Прылады і прыстасаванні.

18.

Пасяленні і жылле беларусаў.

19.

Беларускі касцюм.

20.

Традыцыйная культура харчавання.

21.

Сродкі народнай медыцыны беларусаў.

22.

Формы сацыяльнай арганізацыі беларусаў.

23.

Сям’я і сямейныя традыцыі.

24.

Сямейныя абрады.

25.

Народная педагогіка (традыцыйная сістэма выхавання).

26.

Народныя веды беларусаў.

27.

Беларускі фальклор.

28.

Народная музыка беларусаў.

29.

Народнае выяўленчае і дэкаратыўна
-
прыкладное мастацтва.

30.

Традыцыйныя рэлігійныя ўяўлен
ні беларусаў.

31.

Мураванае дойлідства беларускіх земляў.

32.

Драўлянае дойлідства Беларусі.

33.

Палацава
-
паркавыя комплексы Беларусі.

34.

Этнічная гісторыя Беларусі.

35.

Краязнаўчая праца і этналагічнае вывучэнне Беларусі.

36.

Гісторыка
-
культурная спадчына. Пошук, ахова, кансерв
ацыя і
рэстаўрацыя помнікаў
.

37.

Краязнаўчыя і этналагічныя даследаванні. Асноўныя формы.

38.

Палявыя экспедыцыі: маршрутны і куставы метады.

39.

Крыніцы краязнаўчых і этналагічных даследаванняў.

40.

Метады краязнаўчых і этналагічных даследаванняў.

41.

Дакументаванне палявых
даследаванняў.

42.

Гістарычнае краязнаўства ў вучэбнай і пазакласнай рабоце.






Кароткі слоўнік этналагічных тэрмінаў

Адаптацыя
(позналац.
adaptatio

―прыстасаванне‖), у этнаграфіі


прыстасаванне чалавека або
этнічнай групы
да кліматычных, геаграфічных,
сацы
яльна
-
эканамічных, культурна
-
бытавых і інш.умоў жыцця.

Адносіны жартоўныя


у традыцыйным грамадстве сукупнасць
замацаваных звычаем, свядома несур’ѐзных, смехавых (але не сатырычных)
узаемаадносінаў, закліканых зняць псіхалагічную напружанасць і
няўпэўнен
асць, якая ўзнікае ў неспрыяльны, драматычны для калектыва ці
асобы перыяд жыцця.

Акультурацыя этнічная


працэс і вынік узаемаўплыву этнічных культур,
які заключаецца ва ўспрыняцці адной з іх (звычайна меньш развітай)
элементаў другой культуры. У выніку
А.э. адбываецца частковая альбо
поўная
асіміляцыя
.

Анімізм
(ад лац.
anima

―душа, дух‖)


вера ў існаванне душ і духаў, як
унутранага першаснага змесціва ўсіх праяў (рэчы, стыхіі, з’явы) існага
Космасу; адна з найбольш ранніх форм рэлігіі.

Антрапалогія


біялагічная навука аб паходжанні і эвалюцыі фізічнай
арганізацыі чалавека і яго рас. У заходняй традыцыі разумеецца як
сукупнасць навук пра чалавека, уключаючы этнаграфію, культурную і
сацыяльную антрапалогію.

Апатрапей
(абярэг, кудмень, амулет), прадмет,

выява або дзеянне, якім
прыпісвалі магічную здольнасць засцерагаць ад няшчасцяў і злых духаў;
вядомы ад эпохі Палеаліту

Асіміляцыя
(ад лац.
assimilatio

―прыпадабненне‖)


від аб’яднальных
этнічных працэсаў
, які суправаджаецца засваеннем адным народам мов
ы,
культуры і інш. этнічных прыкмет другога народа (сацыяльна больш
развітага ці дэмаграфічна пераважаючага) да поўнага зліцця з ім.

Арнамент
(ад лац.
ornamentum

―упрыгожанне‖)


узор з рытмічна
упарадкаваных элементаў для аздаблення твораў выяўленчага і
дэкаратыўна
-
прыкладнога мастацтва, архітэктурных збудаванняў, прадметаў хатняга
ўжытку. Пачаткова А. выконваў магічныя функцыі
апатрапея
, якія з цягам
часу замяшчаюцца мастацка
-
эстэтычным прыназначэннем.

Ахвярапрынашэнне


рытуал, закліканы залагодзіць аб
о аддзячыць
суб’ектаў сакральнай сферы (багоў, духаў, продкаў) шляхам прынясення
дароў, у т.л. і жывых істот. У найбольш чыстым выглядзе А.бытавала ў
дахрысціянскую эпоху. Памеры А. залежалі ад значнасці, прадухіляемай,
чакаемай ці здзейсніўшайся падзеі (з
’явы), а таксама ад статуса аб’екта,
якому яна прыназначалася.

Бікультуралізм


своеасаблівы суплѐт культур розных этнасаў, які, як
правіла, узнікае ў выніку
акультурацыі
, пры якім паміж разнароднымі
этнічнымі элементамі узнікае падзел сфер уплыву.

Білін
гвізм
(ад лац.
bis

―двойчы‖ +
lingua

―мова‖), двухмоўе


функцыянаванне дзвух моў для абслугоўвання патрэб этнічнага калектыва,
якое дазваляе карыстацца рознымі мовамі ў разнастайных жыццѐвых
сітуацыях.

Гаспадарча
-
культурны тып


комплекс асаблівасцяў гас
падаркі і культуры,
які склаўся ў розных народаў, што знаходзяцца на адным узроўні сацыяльна
-
эканамічнага развіцця і ў падобных геа
-
кліматычных умовах.

Генацыд
(ад грэц.
genos

―род, племя‖ і лац.
caedere

―забіваць‖)


планамернае
вынішчэнне асобных груп нас
ельніцтва па расавых, этнічных, нацыянальных
ці рэлігійных матывах.

Гістарычная памяць народа


важнейшы кампанент духоўнай культуры
этнаса, які дазваляе падтрымліваць непарыўнасць этнічнай эвалюцыі;
пераемнасць культуры этнаса.

Гісторыка
-
этнаграфічны рэ
гіѐн


тэрыторыя, у насельніцтва якой на
аснове сацыяльна
-
эканамічнай агульнасці, працяглых сувязяў і
ўзаемаўплываў узніклі падобныя культурна
-
бытавыя (этнаграфічныя)
асаблівасці.

Грамада, абшчына


самакіруючыйся гаспадарчы і сацыяльна
-
бытавы
калектыў у
дакласавым (радавая грамада) і дакапіталістычным класавым
грамадствах (суседская ці сялянская грамада); характарызуецца пэўнай
ступенню калектыўнай уласнасці на сродкі вытворчасці, асаблівасцямі
працэсу вытворчасці і сацыяльнага жыцця. Як устойлівая форма
сацыяльнай
арганізацыі людзей, Г. узнікла ў першабытнаабшчынную эпоху.

Духоўная культура


сукупнасць духоўных каштоўнасцяў, выпрацаваных
чалавечым розумам у працэсе гістарычнага развіцця. У сферу Д.к. уваходзяць
вытворчыя навыкі, народныя веды, традыцыі
і звычаі, розныя віды народнага
мастацтва і творчасці, рэлігійныя ўяўленні і вераванні. З падзелам працы на
фізічную і разумовую Д.к. пачала існаваць у двух відах


прафесійная
(літаратура, адукацыя, права і г.д.) і народная, якія знаходзяцца у пастаянным
узаемадзеянні і ўзаемапранікненні.
У Д.к. найбольш выразна увасоблены
этна
-
культурныя асаблівасці любога народа.

Дыскрымінацыя
(ад лац. discriminatio ―адрозніванне‖)


абмежаванне ці
пазбаўленне правоў пэўнай катэгорыі грамадзян па прыкмеце расавай,
этніч
най, нацыянальнай прыналежнасці, па полавай прыкмеце, па рэлігійных,
палітычных перакананнях і г.д.

Дыяспара
(ад грэц. diaspora ―рассейванне‖)


частка народа, якая пражывае
па
-
за межай краіны свайго паходжання.

Дывергенцыя этнічная
(ад лац. divergere


выяўляць разыходжанне)


падзел падзел этнасу і ўзнікненне новых народаў. Можа адбывацца шляхам
адасаблення ад этнаса якой
-
небудзь яго часткі, на аснове чаго фарміруецца
новы народ.

Дыфузіянізм


навковы накірунак у этналогіі, які вывучае прасторавыя
хара
ктарыстыкі культуры і працэсы пераймання культурных элементаў
паміж народамі.

Дэмаграфія
(ад грэц.
demos

―народ‖ +
grapho

―пішу‖)


навука пра
насельніцтва, заканамернасці яго развіцця, структуру і размеркаванне на
пэўных тэрыторыях.

Дээтнізацыя


працэс

страты народам ці яго асобнымі прадстаўнікамі сваіх
этнічных рыс; пачынаецца са страты роднай мовы, потым нацыянальнай
(этнічнай) самасвядомасці і этнічнай ідэнтыфікацыі.

Ідэнтыфікацыя этнічная
(ад лац.
identificare

―атаясамляць‖)


псіхалагічны
працэс а
таясамлення індывідам сябе з этнічнай супольнасцю. І.э.адбываецца
на аснове прынцыпа самавызначэння этнічнай прыналежнасці. Згодна гэтаму
прынцыпу, чалавек прыналежыць да той этнічнай супольнасці, з якой ѐн
лічыць сябе звязаным агульнасцю мовы, культуры, б
ыту.

Іміграцыя
(ад лац.
immigrans

―той, хто засяліўся‖)


прыезд у краіну на
часовае ці пастаяннае пражыванне грамадзян іншай дзяржавы (імігрантаў).

Інкультурацыя


працэс уваходжання чалавека ў культуру, авалоданне
этнакультурным вопытам.

Інструменталі
зм
--

падыход пры вувучэнні этнаса, калі ўвага звяртаецца
толькі на функцыю (уклад) народа у сферу культуры.

Інтэграцыя міжэтнічная


працэс збліжэння розных этнасаў без зліцця іх у
адзінае цэлае. Вынікам І.м.з’яўляецца ўзнікненне пэўнай культурнай,
духоў
най, сацыяльна
-
эканамічнай агульнасці (пры захаванні асноўных
этнічных рыс).

Кампліментарнасць


адчуванне падсвядомай сімпатыі (антыпатыі) членаў
этнічных калектываў, якое ляжыць у аснове падзелу на ―сваіх‖ і ―чужых‖.

Канвенгерцыя
(ад лац. convergo ―наб
ліжаюся, сыходжуся‖) у этналогіі,
незалежнае ўзнікненне аднолькавых, падобных з’яў (рыс, форм) у
матэрыяльнай і духоўнай культуры, мове, самасвядомасці, сацыяльнай
структуры і інш.этнічных прыкмет розных народаў.

Кансалідацыя этнічная
(ад лац. consolido ―
умацоўваць, ушчыльняць)


від
аб’яднальных
этнічных працэсаў
, у выніку якога адбываецца зліццѐ блізкіх
па мове і культуры этнасаў ці частак этнасаў у больш буйную этнічную
супольнасць (напр., плямѐн у народнасць) ці ўключэнне ва ўжо сфармаваны
этнас блізка
й яму
этнічнай групы.

Канфесіѐнім


назва груп насельніцтва (частак этнаса) паводле іх
канфесійнай прыналежнасці (напр., беларусы
-
католікі, як ―палякі, ―польскай
веры‖; праваслаўныя


―рускія‖, ―рускай веры‖). З ростам нацыянальнай
самасвядомасці і распаў
сюджаннем агульнага этноніма, К.губляе свае
значэнне.

Касмапалітызм
(ад грэц.
cosmopolitis

―грамадзянін свету‖)


адмаўленне ідэі
―нацыянальнай глебы‖, нацыянальнай культуры, патрыятызму; у палітыцы


непрыняцце дзяржаўнага і нацыянальнага суверэнітэта, і
гнараванне
нацыянальных інтарэсаў.

Ксенафобія
(ад грэц.
xenos

―чужы‖ +
phobos

―страх‖)


негатыўнае, варожае
ці агрэсіўнае стаўленне да чужаземцаў і да ўсяго чужога


мовы, ладу жыцця,
стылю мыслення і да т.п.

Культ продкаў


рэлігійнае ўшанаванне памерлы
х бацькоў і ўсіх родзічаў.
Развіваўся як сямейны культ на стадыі распаду родавай абшчыны. Генетычна
звязаны з першабытнымі анімістычнымі ўяўленнямі і вераваннямі аб продках
як ахоўніках роду, нашчадкаў, гаспадаркі.

Культура этнаса


сукупнасць кампанентаў

матэрыяльнай, духоўнай і
соцыя
-
нарматыўнай культуры, якія сфармаваліся ў рамках дадзенага этнаса,
з’яўляюцца для яго спецыфічнымі і вылучаюць яго сярод іншых этнасаў.

Культурны рэлятывізм
--

сцвярджэнне роўнасці усіх тыпаў культур,
адмаўленне ад вылучэнн
я любой культуры ў якасці больш высокай.

Магія


агульнае найменне шырокага комплексу сімвалічных дзянняў і
вербальных (славесных) формул, здольных, паводле міфалагічнага мыслення,
звышнатуральным чынам уплываць на навакольны свет (прыроду, жывѐл,
чалавек
а).

Маргінальнасць
(ад лац.
margo

―мяжа, край, ускраіна‖)


стан чалавека ці
групы людзей, адарваных ад звыклага этна
-
культурнага асяродка і лада
жыцця і не прыняўшых новага, знаходзячыхся ў прамежкавым, памежным
стане.

Матэрыяльная культура


сукупнасць

матэрыяльных каштоўнасцяў,
створаных пэўным этнасам у працэсе гістарычнай грамадска
-
карыснай
дзейнасці,
-

прылады працы, жыллѐ, адзенне, ежа, транспартныя сродкі,
культавыя і бытавыя рэчы і інш.
М.к. адлюстроўвае ўзровень вытворчых сіл і
экалагічнага асва
ення прыроды чалавекам; арганічна звязана з
духоўнай
культурай
у адзінай функцыянальнай сістэме.

Менталітэт этнічны
(фр.
mentalite

―мысленне‖)


глыбінны ўзровень
калектыўнай і індывідуальнай свядомасці (які ўключае і неўсвядомленае), дзе
фіксуецца сукупн
асць уяўленняў, вераванняў, стэрэатыпаў, каштоўнасных
арыентацый, якія складаюць цэльную карціну свету і ўмацоўваюць адзінства
культурнай традыцыі.

Міграцыя насельніцтва
(ад лац.
migro

―пераходжу, перасяляюся‖)


тэрытарыяльнае перамяшчэнне людзей (мігран
таў), звязанае з пераменай
месца жыхарства.

Міксацыя этнічная
(ад лац.
mixatio

―змешванне‖)


від аб’яднальных
этнічных працэсаў, змешванне некалькіх няроднасных этнасаў ці іх частак, у
выніку чаго ўзнікае новы этнас.

Міф
(грэц.
mithos

―паданне, апавядан
не‖)


сказанне, дзе адлюстраваны
архаічныя ўяўленні аб паходжанні свету, з’яў прыроды, сацыяльных норм і

інстытутаў, пра багоў, культурных герояў і інш.; узніклі ва ўсіх народаў на
ранняй стадыі развіцця, як прадукт спасціжэння сусвету архаічнай
свядомасц
ю.

Міфалагічная свядомасць


навуковае паняцце, пад якім разумеецца
асаблівы лад архаічнай чалавечай свядомасці, найбольш рэльефна
адлюстраваны ў тэкстах міфалагічнага характару. Вызначальнай рысай М.с.
лічыцца яе дыфузнасць, якая выяўляецца ў невыразнасц
і супрацьстаўлення
чалавека і прыроды, жывога і мѐртвага, аб’екта і суб’екта, прасторы і часу і
г.д. Адсюль вынікае ачалавечванне навакольнага свету (―глабальная
антрапамарфізацыя‖), усеагульная персаніфікацыя ў міфах прыродных і
культурных (сацыяльных) з’
яў і аб’ектаў.

Міфалогія
, 1) сукупнасць міфаў, якія належаць адной гісторыка
-
культурнай
традыцыі (напр., хецкая,ст.грэцкая М.); 2) навуковая дысцыпліна, якая
вывучае міфы і міфалагічныя сістэмы.

Народ


суб’ект гісторыі; сукупнасць класаў і сацыяльных гр
уп грамадства;
насельніцтва дзяржавы, краіны; у этнаграфічным сэнсе тое ж, што
этнас
.

Народнасць


гістарычны тып
этнаса
, які прыходзіць на змену
плямѐнам
і
папярэднічае
нацыі
. Фарміруецца на аснове інтэграцыі і кансалідацыі
суседніх, як правіла роднасных
, плямѐн, абшчын, тэрытарыяльных і інш.груп
насельніцтва ў выніку актывізацыі палітычных, сацыяльна
-
эканамічных,
этнакультурных і інш.фактараў.

Нацыя


вышэйшая форма гістарычнай арганізацыі
этнаса
, якая прыходзіць
на змену
народнасці
ва ўмовах капіталіст
ычнага спосабу вытворчасці і
ўяўляе сабой устойлівую супольнасць людзей, што складваецца і
ўзнаўляецца на аснове агульнасці тэрыторыі, эканамічнага жыцця, мовы,
культуры і псіхалагічнага складу.

Нацыяналізм
, 1) у заходняй этналогіі


тэрмін, які азначае п
рыхільнасць і
адданасць людзей каштоўнасцям сваѐй нацыі (этнаса), ідэялогію і групавыя
паводзіны, заснаваныя на ўяўленні аб першаснасці нацыянальных інтарэсаў
свайго этнаса; 2) у савецкай, постсавецкай этнаграфіі


ідэялогія, псіхалогія,
сацыяльная практык
а, светапогляд і палітыка падпарадкавання адных нацый
другім, прапаганда нацыянальнай выключнасці і перавагі.

Нацыянальная самасвядомасць


сукупнасць поглядаў, меркаванняў і
адносін, выяўляючых змест і асаблівасці ўяўленняў прадстаўнікоў
нацыянальнай суп
ольнасці аб сваѐй гісторыі, сучасным стане і перспектыве
свайго развіцця, а таксама месцы сярод аналагічных супольнасцяў і
характары ўзаемаадносін з імі.

Нацыянальны гонар


эмацыйна афарбаваныя адносіны людзей да ўнѐску
сваѐй
нацыі
(
этнаса
) у сацыяльны п
рагрэс і сусветную культуру.

Нацыянальны нігілізм


адмоўнае стаўленне, недаацэнка ці поўнае
ігнараванне нацыянальнай спецыфікі (мовы, культуры, гісторыі і інш.).
Шырокае распаўсюджанне Н.н.у грамадстве з’яўляецца вынікам крызіса
механізма нацыянальнай са
маідэнтыфікацыі і ўзнаўлення, сведчаннем нізкага
ўзроўню нацыянальнай самасвядомасці.

Палітонім
(ад грэц.
politeia

―дзяржава‖ +
onyma

―імя‖), назва народа
адпаведна яго дзяржаўна
-
палітычнай прыналежнасці.
На тэрыторыі Беларусі
адным з першых П.была назва ―п
алачане‖, што ў Х
-
ХІІІ ст.ст. вызначала
насельніцтва Полацкага княства.

Племя
-

першы гістарычны тып этнічнай супольнасці і сацыяльнай
арганізацыі людзей, уласцівы першабытнаабшчыннаму ладу. П.узнікае ў
эпоху развітога радавога грамадства і храналагічна п
апярэднічае народнасці.

Побыт, быт


сукупнасць спосабаў і форм жыццядзейнасці ў пазавытворчай
сферы, непасрэднае задавальненне матэрыяльных і духоўных патрэб людзей
у харчах, адзенні, жыллі, падтрыманні здароўя, спорце, адпачынку, забавах і
інш. П.надзвы
чай цесна звязаны, як з матэрыяльна
-
гаспадарчай, так і з
духоўнай сферай (абрады, звычаі, святы, рэлігійныя вераванні, народная
мараль і этыкет і інш.) этнічнай культуры.

Прафанны


паўсядзѐнны, звычайны, супрацьпастаўлены
сакральнаму.

Псіхічны склад этн
аса
-

спецыфічны спосаб успрыняцця і адлюстравання
прадстаўнікамі этнічнай супольнасці навакольнага свету і сукупнасць
псіхічных рыс, уласцівых этнасу.

Раса


гістарычна склаўшаяся група людзей, аб’яднаная агульнасцю
паходжання, якая выяўляецца ў агульнас
ці спадчынных, перадаваемых
нашчадкам, другасных знешніх фізічных асаблівасцяў (колер скуры, вачэй,
валасоў, абрысы галавы і г.д.).

Расізм


ідэялогія і грамадская псіхалогія, сутнасцю якіх з’яўляюцца
ўяўленні аб біялагічнай перавазе ці, наадварот, непаўн
авартасці асобных
расавых груп.

Род


калектыў кроўных родзічаў, якія вялі сваѐ паходжанне па адной лініі
(мацярынскай або бацькоўскай), у большасці выпадкаў усведамлялі сябе
нашчадкамі агульнага продка (рэальнага ці міфічнага) і мелі агульнае родавае
імя

Р.узнік на мяжы ніжняга і верхняга палеаліту, прыкладна 40 тыс.гадоў
таму назад; на Беларусі існаваў амаль да канца жалезнага веку.

Рытуал, абрад


вышэйшая форма сімвалічных паводзін чалавека
(калекатыва), замацаваных традыцыяй і закліканых урэгуляваць
найбольш
значныя ці крытычныя (пераходныя) моманты ў жыццядзейнасці індывіда
(Р.сямейнага цыклу: Радзіны, Вяселле, Пахаванне) ці соцыюма (каляндарныя
Р.), якія ўзнікаюць перыядычна.

Сакральны


святы, свяшчэнны, суаднсены са сферай рэлігійнага культа ці
св
етам багоў.

Самаідэнтыфікацыя этнічная


сацыяльна
-
псіхалагічны працэс
усведамлення этнічнай групай сваѐй тоеснасці (адзінства ўсіх членаў на
аснове якіх
-
небудзь прыкмет), а асобным індывідам


сваѐй прыналежнасці
да пэўнага этнасу.

Сацыяльная структура
этнасу


сукупнасць класаў, пазакласавых,
унутрыкласавых і дэмаграфічных груп, розных сацыяльных слаѐў, якія
ўтвараюць канкрэтны этнасацыяльны арганізм; адзін з асноўных фактараў
развіцця этнасацыяльных працэсаў.

Свята


адно з галоўных паняццяў народнага

календара, «сакральны» час,
супрацьпастаўлены паўсядзѐннаму, «прафаннаму» часу будняў. Падчас
С.паводзіны і дзеянні чалавека (калектыва) носяць падкрэслена сімвалічны,
рытуальны характар, што павінна выправіць існуючыя парушэнні жыццяладу
і спрыяць дасягн
енню аптымальнага гарманічнага светапарадку.

Сімвал
(ад грэц. simbolon ―знак, прыкмета‖)


прадметна
-
вобразнае
ўвасабленне тых ці іншых ідэй і ідэалаў як вышэйшых каштоўнасцяў і
сэнсаў, якімі жыве чалавек (калектыў) і якімі абумоўліваецца трываласць і
ста
більнасць функцыянавання
культуры
.

Сімволіка нацыянальная


канцэнтравана адлюстраваныя пасродкам
знакаў і вобразных сімвалаў веды пра народ, яго гісторыю, нацыянальныя і
дзяржаўныя прыкметы і памкненні.

Сімволіка этнічная


сукупнасць з’яў і элементаў м
атэрыяльнай і духоўнай
культуры этнаса, якая выконвае этнавызначальную функцыю і з’яўляецца
адметным знакам, які пазначае этнічную прыналежнасць сваіх носьбітаў.

Стэрэатып этнічны


схематызаваны, спрошчаны вобраз пэўнага этнаса ці
яго прадстаўнікоў, які
фіксуе толькі некаторыя, часам неістотныя рысы, але
з’яўляецца надзвычай устойлівым.

Субкультура


сукупнасць норм, каштоўнасцяў, ідэалаў, сімвалаў пэўнай
этнічнай ці сацыяльнай групы, якая існуе адносна самастойна ад культуры
грамадства ў цэлым (напр., С
.шляхты ці рамеснікаў у феадальным
грамадстве).

Субэтнас


этнічная сістэма, што ўзнікае ўнутры этнаса і адрозніваецца
пэўнымі гаспадарчымі, бытавымі, культурнымі і інш.асаблівасцямі.

Талерантнасць нацыянальная
(ад лац. tolerantia ―цярпенне‖)


спецыфічн
ая рыса нацыянальнага характару, неад’емны элемент структуры
менталітэту, які арыентуе на цярпімасць, адсутнасць ці аслабленне рэакцыі
на розныя неспрыяльныя фактары ў нацыянальным развіцці ці
міжнацыянальных адносінах.

Татэмізм
(на мове амер.індзейцаў ад
жыбве от
-
атэм


літар. ―яго род‖)


сукупнасць уяўлянняў, рытуалаў і звычаяў, заснаваных на веры ў

звышнатуральную роднасць паміж групай людзей (родам) і Т.
-

прадстаўніком жывѐльнага ці расліннага свету. Як адна з ранніх форм рэлігіі
Т.найбольш характэрны
для абшчынна
-
родавага грамадства.

Традыцыйная культура


тып культуры, дзе прэвалююць звычаі і
перадаваныя з пакалення ў пакаленне традыцыі, а змены і навацыі
непрыкметныя для жыцця аднаго пакалення. Т.к., як правіла,
даіндустрыйная, непісьмовая (асноўная

форма захавання і трансляцыі
інфармацыі


фальклор і другасныя знакавыя сістэмы), арыентаваная на
натуральную сельскую гаспадарку і арганічнае ўзаемадзеянне з прыродай;
яна супрацьстаіць новаўвядзенням і гарантам уласнай самабытнасці
разглядае непарушнае
захаванне традыцый.

Тытульны этнас


народ, які даў найменне таму ці іншаму нацыянальна
-
дзяржаўнаму ўтварэнню.

Умоўныя мовы


лексічныя сістэмы, якія выкарыстоўваліся для захавання
вытворчых, гандлѐвых і інш.сакрэтаў, вядомых абмежаваным сацыяльным
група
м людзей, аб’яднаных рамяством ці родам дзейнасці (напр.,
У.м.жабракоў ці старцаў).

Урбанізацыя
(ад лац. urbanus ―гарадскі‖)


працэс росту гарадоў,
павелічэння колькасці гарадскога насельніцтва, распаўсюджання ўзораў,
нормаў, каштоўнасных арыентацый, хар
актэрных для гарадскога ладу
жыцця.

Фальклор
(англ.folk
-
lore літар. ―народная мудрасць)


комплекс славесных,
славесна
-
музычных, музычна
-
харэаграфічных, гульнѐвых і драматычных
відаў народнай творчасці. У Заходняй этналогіі Ф. вызначаецца, як
калектыўная
і заснаваная на традыцыях творчасць груп ці індывідуумаў, якая
адлюстроўвае надзеі і спадяванні грамадства і з’яўляецца адэкватным
выяўленнем яго соцыя
-
культурнай самабытнасці. У гэтым сэнсе, Ф.уключае
ў сябе мову, вусную літаратуру, музыку, танцы, гульні,

міфалогію, абрады,
звычаі, рамѐствы, архітэктуру і інш.віды мастацкай творчасці.

Фетышызм
(ад партуг. feitico ―амулет‖)


вера ў звышнатуральныя
ўласцівасці прыродных або зробленых чалавекам неадухоўленых рэчаў;
з’яўляецца састаўным элементам практычна ў
сіх рэлігійных сістэм (напр.,
вера хрысціян у звышнатуральныя ўласцівасці крыжа ці абразоў).

Фрустрацыя этнічная


псіхалагічны стан этнічнай групы, які
характарызуецца стратай перспектывы гістарычнага развіцця, трывогай,
няўпэўненасцю ў заўтрашнім дні, п
ачуццѐм безвыходнасці.

Чарадзейства, вядзьмарства


у народнай традыцыі


абагульняючае
найменне ўсяго комплекса магічных дзеянняў і вербальных (славесных)
формул, скіраваных, пераважна, на дэструктыўнае, шкаданоснае ўздзеянне на
аб’екты і стыхіі наваколь
нага свету (надвор’е, расліны, жывѐлы, чалавек).

Шавінізм


скрайняя форма нацыяналізму, якая заключаецца прапагандзе
выключнай абранасці пэўнай нацыі і скіравана на распальванне
нацыянальнай варажнечы і нянавісці.

Эміграцыя
(ад лац. emigrare ―выязджаць,

высяляцца‖)


выезд, перасяленне
грамадзян краіны за яе межы.

Этнаграфічная група


лакальна
-
тэрытарыяльная група насельніцтва, якая
адрозніваецца асаблівасцямі традыцыйнай матэрыяльнай і духоўнай
культуры, побыту, часам мовы.

Этнікас
(ад грэцк. ethnico
s ―народны, уласцівы народу‖)


тэрмін, які азначае
этнакультурнае адзінства прадстаўнікоў аднаго і таго ж народа незалежна ад
месца пражывання (напр., беларусы Канады, ЗША, Польшчы і інш.краін
разам з беларусамі, што пражываюць у РБ, складаюць адзіны этні
кас).

Этнаграфія


гістарычная навука, якая даследуе паходжанне і этнічную
гісторыю народа, вывучае фармаванне спецыфічных асаблівасцяў яго
культуры, побыту, сацыяльнай арганізацыі і псіхалогіі (ментальнасці); у
заходняй соцыя
-
культурнай антрапалогіі Э.
-

частка этналогіі, якая
вызначаецца апісальным узроўнем даследавання культурна
-
бытавых і
сацыяльных адрозненняў паміж народамі.

Этналогія


навука, якая даследуе працэсы фармавання і развіцця розных
этнічных груп, іх ідэнтычнасць, формы іх культурнай самаа
рганізацыі,
заканамернасці іх калектыўных паводзін і ўзаемадзеяння, узаемасувязі асобы
і сацыяльнага асяродку; у постсавецкай традыцыі


сінонім этнаграфіі.

Этнас


устойлівая супольнасць людзей, якая гістарычна склалася на пэўнай
тэрыторыі і характарызуе
цца агульнасцю мовы, культуры, побыту, рысаў
псіхікі і самасвядомасці, адлюстраванай у адзінай назве і ўяўленнях пра
агульнасць паходжання.

Этнічная група


група прадстаўнікоў пэўнага народа (частка этнасу), якая
пражывае па
-
за межамі яго этнічнай тэрыто
рыі (напр., беларусы ЗША).

Этнічная меншасць


частка этнаса, адасобленая ад асноўнага этнічнага
масіва, што пражывае ў іншаэтнічным асяроддзі; у сучасных дзяржавах
сінонім нацыянальнай меншасці.

Этнічная самасвядомасць


усведамленне людзьмі сваѐй прына
лежнасці да
пэўнага этнасу; адна з асноўных этнічных прыкмет.

Этнічны тэмперамент


знешняе праяўленне
этнічнага характару
;
найбольш яскрава праяўляецца ў асаблівасцях камунікацыі (тэмп маўлення,
рухі, жэсты і да т.п.).

Этнічная тэрыторыя


тэрыторыя кам
пактнага рассялення пэўнага народа, з
якой цесна звязаны яго этнагенез і этнічная гісторыя.

Этнічны характар


цэласная структура, якая адлюстроўвае спецыфіку
гістарычна склаўшыхся асаблівасцяў псіхікі, што адрозніваюць адзін этнас ад
другога.

Этнонім


назва этнаса


саманазва (эндаэтнонім) і назва, якую яму даюць
іншыя народы (экзаэтнонім).


ПРАГРАМА


Тэма 1.
УВОДЗІНЫ: ГІСТАРЫЧНАЕ КРАЯЗНАЎСТВА І ЭТНАЛОГІЯ

Гістарычнае краязнаўства як

інтэгруючая навуковая дысцыпліна.
Аб’ект і асноўныя прадметныя вобласці гістарычнага краязнаўства. Сувязь
гістарычнага краязнаўства з іншымі навуковымі дысцыплінамі. Краязнаўства
і этналогія.

Азначэнне этналогіі. Аб'ект,

прадмет
, мэта

і задачы этналагічны
х
даследаванняў
.

Асноўныя п
аняцц
і

―этнас‖, ―этнічная тэрыторыя‖, ―этнічная
свядомасць‖, ―этнічныя працэсы‖
. Кампаненты этнічнай сістэмы.

Асноўныя
праблемы этналагічных даследаванняў.


Тэма
2.
ГІСТОРЫЯ ЭТНАЛОГІІ. АСНОЎНЫЯ НАКІРУНКІ

Назапашванне этнаграфічны
х ведаў у эпохі першабытнасці,
Старажытнага свету, Сярэднявечча.

Эвалюцыянізм:
Дж. Мак
-
Ленан, Э. Тэйлар. Л. Г. Морган. Позні
эвалюцыянізм: Э. Хан, Д. Фрэзер. Неаэвалюцыянізм: Л.Э. Уайт, Дж. Стюард,
М. Харрыс.

Дыфузіянізм.

Ф. Ратцэль, Л. Фрабеніус, Ф. Грэб
нер, Г. Эліот
-
Сміт.
Сучасны дыфузіянізм: ідэі і эксперыменты Т. Хейердала.

Сацыялагічная школа:
Э. Дзюркгейм. Л. Леві
-
Бруль. П. Сарокін.

Функцыяналізм:

Б. Маліноўскі. А. Радкліф
-
Браун.

Структуралізм: А. Радкліф
-
Браун, К. Леві
-
Строс, Ф. дэ Сасюр, М.
Дугл
ас.

Этнапсіхічны кірунак: вытокі


М. Лацарус, К. Лебон, В. Вунд.
Этнаграфічныя сюжэты ў 3. Фрэйда. ―Базавы тып асобы‖ А. Кардынера.
Этнаграфія дзяцінства ў працах М. Мід.

Амерыканская школа гістарычнай этналогіі: Ф. Боас, А Крэбер.

Культурны рэлятывізм:
М. Херскавіц.

Савецкая этнаграфі
я
:

М. Чэбаксараў
,
Ю. Брамлей, С. Токараў, С.
Аруцюнаў. Этнаграфічныя сюжэты ў К. Маркса і Ф. Энгельса.
Этнасацыялогія Ю. Аруцюняна.

Тэарэтычная сістэма Л. Гумілѐва.Канцэпцыя этнасферы і пасіянарнасці.

Сучасныя накірункі ў э
тналогіі і культурнай антрапалогіі.


Тэма 3
.
КЛАСІФІКАЦЫЯ НАРОДАЎ СВЕТУ

Паняцце класіфікацыі, яе неабходнасць і азначэнне. Прынцыпы
класіфікацыі. Значэнне классіфікацыі.

Класіфікацыя этнічных супольнасцей паводле тэрыторыі пражывання.
Паняцце гісторыка
-
кул
ьтурных этнаграфічных абласцей.

Антрапалагічная класіфікацыя. Паняцце антрапалагічнага тыпу.
Іерархія антрапалагічных тыпаў. Вялікія і малыя расы. Падзел рас на
мясцовыя антрапалагічныя тыпы. Роля экалагічнага асяроддзя, ізаляцыі,
змешвання. Узнікненне вя
лікіх рас (еўрапеоіднай, негроіднай, аўстралоіднай,
мангалоіднай, амерыканскай). Змешаныя расавыя тыпы.

Лінгвістычная класіфікацыя этнічных супольнасцей. Паняцце моўнай
роднасці. Іерархія лінгвістычных супольнасцей. Сусветныя лінгвістычныя
сем'і. Лінгвіст
ычныя галіны, лінгвістычныя групы.

Гаспадарча
-
культурныя
тыпы

народа
ў

свету. Паняцце г
аспадарча
-
культурнага тыпу. Іерархія гаспадарча
-
культурных тыпаў.



Тэма 5
.
ЭТНІЧНАЯ ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ

Старажытнейшае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі ў эпоху
каменнаг
а веку. Змена этнічнага складу насельніцтва ў эпоху бронзы.

Перадумовы фармавання беларускага этнасу у раннім сярэднявеччы.
Рассяленне славян на тэрыторыі Беларусі. Асіміляцыйныя працэсы.
Фарміраванне першапачатковых славянскіх супольнясцяў: дрыгавічоў,
к
рывічоў, радзімічаў. Значэнне утварэння старажытных дзяржаў у
фарміраванні народнасцяў.

Асноўныя канцэпцыі паходжання беларусаў: вялікаруская,
вялікапольская, старажытнарусская, крывіцкая, крывіцка
-
дрыгавіцка
-
радзіміцкая, балцкая, фіна
-
угорская, эвалюцыйна
-
дыфузійная.

Этнічныя працэсы на беларускіх землях. Нацыянальныя меншасці на
тэрыторыі Беларусі. Фарміраванне беларускай нацыі. Беларуская дыяспара.
Метальнасць і нацыянальны характар беларусаў.



Тэма
6.
ГІСТАРЫЧНАЕ КРАЯЗНАЎСТВА І ЭТНАЛОГІЯ НА
БЕЛАРУСКІХ
ЗЕМЛЯХ

Антычныя і візантыйскія аўтары аб старажытным насельніцтве
Беларусі.
Старажытнейшыя крыніцы гістарычнага краязнаўства на Беларусі.
Этнаграфічныя звесткі ў летапісных крыніцах.

Збіральніцкая дзейнасць
Радзівілаў, Сапегаў, Храптовічаў, Агінскіх, Тызен
гаўза.


Краязнаўства і этнаграфічнае
вывучэнне Беларусі ў канцы
XVIII



пачатку

XX

ст.
Экспедыцыі
I
. Ляпѐхіна і У. Севергіна. А. Меер.
Краязнаўчая
дзейнасць
3.Даленга
-
Хадакоўск
ага, Т. Нарбута, А.Кіркора, братоў
Тышкевічаў
. Я. Чачот.

Дзейнасць Віленскіх арх
еаграфічнай і археалагічнай
камісій, Паўночна
-
Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства і інш.
Выданне зборнікаў ―В
итебская старина
‖, ―М
инская старина
‖ і інш. А.
Семянтоўскі, Ю. Крачкоўскі,
I
.

Насовіч. П. Бяссона
ў
,

П. Шэйн. Е. Рамана
ў, А.
Сапуноў,

л. Даўгяла
.

Этнаграфічныя зборнікі У. Дабравольскага. Навуковыя
працы М. Доўнара
-
Запольскага. Пашырэнне тэматыкі
д
аследаванняў

у
пачатку ХХ ст
. А. Сержпутоўскі і
I
. Сербаў.

Беларусы


Я. Карскага.

Краязнаўства і палітыка беларусізацыі.
Этнаграфія Беларус
і ў
міжваенны перыяд.
Стварэнне
краязнаўчых
навуковых устаноў у БССР

(Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства, Беларускі
народны універсітэт, Навукова
-
тэрміналагічная камісія)
. Краязнаўчы рух
і
збор этнаграфічных

звестак.

Першая Усебела
руская краязнаўчая
канференцыя, Першы і Другі Усебеларускія краязнаўчыя з’езды.

Краязнаўчае
і э
тнаграфічнае вывучэнне Заходняй Беларусі. Беларускі музей у Вільні.

Згортванне краязнаўства ў 30
-
я гады.

Краязнауства і э
тнаграфія Беларусі
ў
др. пал.
XX

-

пач.

XXI

ст.
Школьнае і турысцкае краязнаўства.
Стварэнне Інстытута

мастацтвазнаўства,
этнаграфіі і фальклору АН БССР
. Стварэнне Музея народнай архітэктуры і
быту.
Беларускае дабраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і
культуры. Беларускі фонд культуры.

Беларускае краязнаўчае таварыства.
Энцыклапедыя

Этнаграфія Беларусі‖. Выданне серыі ―Беларусы‖.

Бюлетэнь
―Помнікі гісторыі і культуры Беларусі‖. Кнігі ―Памяць‖.


Тэма
7.
ТРАДЫЦЫЙНЫЯ ЗАНЯТКІ
І ПРЫЛАДЫ ПРАЦЫ
БЕЛАРУСАЎ

Земляробства. Сістэмы земляробства. Се
льскагаспадарчыя культуры.
Тыпы традыцыйных ворыўных прылад. Прылады баранавання і сеяння.
Асноўныя прылады для ўборкі збожжавых культур, малацьбы і веяння.
Традыцыйная прылады апрацоўкі збожжа, ільну і каноплі.

Жывѐлагадоўля.

Прылады апрацоўкі прадуктаў ж
ывелагадоўлі.


Рыбалоўства і паляванне
, асноўныя прыстасаванні і паляўнічая зброя
.
Бортніцтва, пчалярства. Збіральніцтва.

Транспартныя сродкі.

Рамѐствы і промыслы. Дрэваапрацоўка.Ткацтва. Пляценне. Кавальства.
Ганчарства. Апрацоўка скуры і футра.
Асноўны
я прылады працы і
прыстасаванні.
Традыцыйны полаўзроставы падзел працы.


Тэма
8.
ПАСЯЛЕННІ І ЖЫЛЛЕ БЕЛАРУСАЎ

Эвалюцыя і функцыі жылля. Арганізацыя жылога асяродка.
Тыпы
паселішчаў: вѐскі, засценкі, ваколіцы, фальваркі, хутары, мястэчкі. Варыянты
планіроўкі
.

С
ядзіба. Жыллѐ і гаспадарчыя пабудовы. Планіроўка сядзібы.
Тыпы
двара: в
яночны
, духрадны, трохрадны, крыты,
пагонны
, г
-
падобны, рассеяны
(свабодны)
.

Жыллѐ. Матэрыялы і тэхналогія пабудовы. Канструктыўныя
асаблівасці. Архітэктурны дэкор.

Інтэр'ер. Печ.
Чырвоны кут. Мэбля. Сродкі асвятлення.

Адметнасці сялянскага, гарадскога і шляхецкага жылля.

Абрады, звычаі і павер'і, звязаныя з жыллем.


Тэма
9.
БЕЛАРУСКІ КАСЦЮМ
.

Традыцыйнае адзенне. Тыпалогія адзення. Матэрыялы. Мужчынскае
адзенне. Жаночае адзенне. А
дметнасці жаночай вопраткі. Тыповыя
к
омплекс
ы

жаночага і мужчынскага касцюма.

Асноўныя спосабы і сродкі
упрыгожвання.

Галаўныя ўборы.

Мужчынскія і жаночыя галаўныя уборы.
Тыпалагічныя асаблівасці.

Абутак.
Класіфікацыя абуьку паводле матэрыялаў, канструкцый
, сезона
года, побытавай сітуацыі.

Рэгіянальныя асаблівасці традыцыйнага адзення.


Тэма 10
.
ТРАДЫЦЫЙНАЯ КУЛЬТУРА ХАРЧАВАННЯ

Традыцыйная культура харчавання.
Класіфікацыя страў: раслінныя і
мясныя; посныя і скаромныя; паўсядзенныя, святочныя абрадавыя.

Хле
б у традыцыйна
-
побытавай культуры беларусаў. Выіды і сарты
хлеба. Хлебныя вырабы: ляпні, перапечкі, сачні, варэнікі, памрушкі,
праснакі, каржы, пернікі, врэндзелі, абаранкі, хрусты. Абрадавыя печывы.
Мучныя стравы.
Крупяныя стравы.

Стравы з гародніны
, сада
віны, прадуктаў збіральніцтва
. Мясныя
стравы.

Малочныя прадукты і
стравы.
Рыба і рыбныя стравы.

Напоі.
Класіфікацыя напоеў.

Сезонныя асаблівасці харчавання. Тыпы трапез. Тэхналогія
прыгатавання. Прадметы хатняга начыння.


Тэма 11
.

НАРОДНАЯ МЕДЫЦЫНА

Народна
я медыцына. Знахарства. Тыпалогія лекавых сродкаў.

Лекавыя сродкі расліннага паходжання. Нарыхтоўка, прыгатаванне,
прымяненне.

Лекавыя сродкі жывельнага паходжання. Спосабы здабычы,
прыгатавання і выкарыстання.

Гігіена беларусаў. Нараджэнне дзіцяці і наро
дная медыцына.
Павівальныя бабкі. Лячэнне дзіцячых, гінекалагічных, хірургічных
захворванняў.

Знахарства, спецыялізацыі знахараў: траўнік, костапраў, апітэрапеўт і
інш. Знахарства і магія.


Тэма
1
2
.
ГРАМАДСТВА.
СЯМ'Я І СЯМЕЙНЫЯ ТРАДЫЦЫІ

Формы сацыяльнай а
рганізацыі.
Сельская абшчына. Функцыі сельскай
абшчыны. Яе эвал
ю
цыя. Абшчын
ныя звычаі. Талака. Сябрына. Бонда.
Вячоркі. Ігрышча.

Гістарычныя формы сям'і.
Вялікая

сям'я. Яе структура, сістэма
кіравання, маѐмасн
ыя адносін
ы. Падзел вялікіх

сем'яў на малыя. Т
ыпы малой
сям'і. Становішча жанчыны ў сям'і.

Спадчыннае права. Традыцыйная сістэма
выхавання.

Сямейныя абрады.

Абрады, звязаныя з цяжарнасцю жанчыны. Радзіны.
Лакальныя асаблівасці

радзіннай абраднасці. Шлюб. Шлюбны ўзрост.
Маѐмасныя адносіны пры

заключэн
ні шлюбу. Традыцыйны цыкл вясельнага
абраду. Сватанне.

Заручыны. Вяселле. Паслявясельны абрад. Лакальныя
асаблівасці беларускай

вясельнай абраднасці.
Пахаванне. Памінкі. Абрады
памінання продкаў.


Тэма
1
3
.
ТРАДЫЦЫЙНАЯ ДУХОЎНАЯ КУЛЬТУРА БЕЛАРУСАЎ

Народныя в
еды.

Астраномія і касмалогія. Метэаралогія. Земляробчы
каляндар. Метралогія.

Народная медыцына.

Народныя святы. Міф і абрад у этнічнай культуры. Рэалізацыя міфаў
праз абрадавую дзейнасць.

Фальклор. Вытокі беларускага фальклору. Суадносіны

абрадавага і
неа
брадавага фальклору. Беларускія песні. Каляндарна
-
абрадавая паэзія.
Калядныя, валачобныя, купальскія, жніўныя песні.

Сямейна
-
абрадавая паэзія.
Вясельныя і радзінныя песні. Галашэнні. Гістарычныя песні.
Казкі. Загадкі,
прыказкі, прымаўкі.

Народная музыка.

Вакальная творчасць. Інструментальная музыка.
Народныя музычныя

інструменты. Народнае харэаграфічнае мастацтва.
Карагоды. Традыцыйныя

народныя танцы. Тэатральнае мастацтва. Батлейка.

Выяўленчае мастацтва.

Жывапіс і скульптура. Дэкаратыўна
-
прыкладное маста
цтва. Семантыка

традыцыйных мастацкіх вобразаў.

Традыцыйныя рэлігійныя ўяўленні

беларусаў. Дахрысціянскія
вераванні. Народная дэманалогія. Магія. Сучасная

канфесійная сітуацыя.

Месца этнічнай культуры беларуса
ў сярод этнічных супольнасцяў
свету.


Тэма
1
4
.

ГІСТОРЫКА
-
КУЛЬТУРНАЯ СПАДЧЫНА
.

ПОШУК, АХОВА,
КАНСЕРВАЦЫЯ І РЭСТАЎРАЦЫЯ ПОМНІКАЎ.

Паняцці ―гісторыка
-
культурная каштоўнасць‖, ―гісторыка
-
культурная
спадчына‖.

Ахова помнікаў гісторыі і культуры у ХІХ

пачатку ХХ ст. Будаўнічы
статут, Інструкцыі археалагічн
ых камісій, абмеркаванне пытанняў аховы
помнікаў на археалагічных з’ездах.

Першыя пастановы органаў савецкай улады па ахове помнікаў.
Арганізацыя музеяў. Стан захаванасті помнікаў гісторыі і культуры ў 20

30
-
я
гады ХХ ст. Ахова помнікаў у пасляваенны час.
Дзейнасць грамадскасці па
ахове гісторыка
-
культурнай спадчыны. Выданне краязнаўчай літаратуры.

Закон Рэспублікі Беларусь ―Аб ахове гісторыка
-
культурнай спадчыны‖.
Ахоўныя абавязацельствы. Ахоўныя зоны. Дзяржаўны спіс гісторыка
-
культурных каштоўнасцей. Бан
к звестак аб гісторыка
-
культурнай спадчыне.

Увядзенне новых помнікаў у лік гісторыка
-
культурных каштоўнасцей.
Кансервацыя помнікаў. Рэстаўрацыя помнікаў: навуковая праца гісторыкаў і
археолагаў, аднаўленчыя работы.


Тэма
1
5
.

ДОЙЛІДСТВА БЕЛАРУСІ

Мураванае д
ойлідства беларускіх земляў. Полацкая архітэктурная
школа. Гродненская архітэктурная школа, яе асаблівасці. Культавае
дойлідства. Храмы абарончага тыпу. Развіццѐ абарончага дойлідства. Замкі.
Горадабудаўніцтва. Стылі беларускай архітэктуры: готыка, рэнесан
с, барока
(ранняе, сталае, позняе); класіцызм; эклектыка; мадэрн. Адметнасці
архітэктуры і горадабудаўніцтва ў савецкі час. Знакавая архітэктурыня
помнікі Брэстчыны.

Драўлянае дойлідства. Сакральнае драўлянае дойлідства эпохі
паганьства. Культавае драўляна
е дойлідства эпохі хрысціянства:
праваслаўныя, каталіцкія і ўніяцкія цэрквы. Народнае дойлідства: драўляныя
пабудовы гарадах і сельскай мясцовасці. Пабудовы спецыяльнага
прызначэння


вежы, ветракі, сельскагаспадарчыя пабудовы. Адметнасці
драўлянага дойлід
ства Палесся.

Палацава
-
паркавыя комплексы Беларусі. Уплыў італьянскай культуры
на развіццѐ садова
-
паркавага мастацтва. ―Італьянскія сады‖.
Палацава
-
паркавыя ансамл
і Брэстчыны. Пейзажныя паркі Беларусі.


Тэма
1
8
.

ПАЛЯВЫЯ КРАЯЗНАЎЧЫЯ І ЭТНАЛАГІЧНЫЯ
ДАСЛЕДАВА
ННІ. ЗАДАЧЫ І ФОРМЫ.

Палявыя даследаваніі, як асноўная інфармацыяная крыніца. Тыпы
палявых даследаванняў: стацыянарыя і экспедыцыйныя. Падрыхтоўка
кадраў. Мэты і задачы даследаванняу.

Формы і метады арганізацыі экспедыцый. Навуковая падрыхтоўка
экспедыцый
. Арганізацыйная падрыхтоўка экпедыцый. Матэрыяльнае
забеспячэнне. Палявая база. Тэхніка бяспекі. Арганізацыя працы экспедыцыі.

Дзейнасць краязнаўцаў
-
аматараў, іх роля ў палявых даследаваннях.


Тэма
1
9
.

КРЫНІЦЫ І МЕТАДЫ КРАЯЗНАЎЧЫХ І ЭТНАЛАГІЧНЫХ
ДАСЛЕДАВ
АННЯЎ.

Крыніцы
краязнаўчых і
этналагічных даследаванняў. Палявыя
этнаграфічныя
і гісторыка
-
краязнаўчыя
матэрыялы. Пісьмовыя крыніцы.
Архіўныя і музейныя калекцыі.

Гісторыка
-
культурныя каштоўнасці і помнікі

Дадзеныя сумежных навук: антрапалогіі, археалогіі,

лінгвістыкі,
фалькларыстыкі
, генеалогіі, геральдыкі

і
інш
.

М
етады
краязнаўчых і
этналагічных даследаванняў
. Інтэрв’ю, яго віды.
Уключонае і знешнее назіранне. Апісальны метад. Колькасныя метады.
Кампаратыўны метад. Метады кантэнт
-
аналізу і дыскурс
-
аналіз
у.
Междысцыплінарны і сістэмны падыходы як неад’еманя частка сучасных
гісторыка
-
краязнаўчых даследаванняў.



Тэма
21
.

ДАКУМЕНТАВАННЕ ПАЛЯВЫХ ДАСЛЕДАВАННЯЎ.

Мэта, задачы і арганізацыя вядзення палявой дакументацыі. Палявы
дзеннік і Палявы сшытак.

Правілы ф
іксацыі з’яў гісторыі і культуры: аўдыазапісы, відэазапісы,
фотаздымкі, замалеўкі, эскізы. Дакументаванне элементаў матэрыяльнай
культуры.

Этнаграфічныя і краязнаўчыя калекцыі, вопісы і афармленне
матэрыялаў.


Камеральная апрацо
ўка краязнаўчых і этнаграфі
чных матэрыялаў.
Захоўванне і выкарыстанне палявых матэрыялаў.

Картаграфаванне з’яў гісторыі і культуры.



Тэма
23
.

ГІСТАРЫЧНАЕ КРАЯЗНАЎСТВА Ў ВУЧЭБНАЙ І
ПАЗАКЛАСНАЙ РАБОЦЕ.

Краязнаўства ў базавай і сярэдняй школе. Праграмнае і непраграмнае
краязнаўства.

Краязнаўчы матэрыял на уроках гісторыі. Урокі
-
экскурсіі,
іншыя формы урокаў, пабудаваныя на выкарыстанні краязнаўчага матэрыялу.
Факультатыўныя заняткі па краязнаўству.

Асноўныя формы пазакласнай гісторыка
-
краязнаўчай работы у школе.
Гісторыка
-
краязнаўчы
гурток. Краязнаўча
-
турыстычны гурток. Планаванне,
састаў і змест працы гуртка. Грамадска
-
карысная праца у час паходаў і
экспедыцый. Экскурсійная праца: этапы падрыхтоўкі, метадычныя прыѐмы,
тэхніка, патрабаванні да экскурсавода. Гісторыка
-
краязнаўчая дасле
дчыцкая
дзейнасць навучэнцаў.

Школьныя музеі і іх профілі. Збор, улік, захаванне і экспазіцыя
матэрыялаў музея.

Гісторыка
-
краязнаўчыя мерапрыемствы. Выпуск друкаваных
матэрыялаў.



ЛІТАРАТУРА АСНОУНАЯ

1.

Арут
юнов С. А. Народы и культуры: развитие и взаимодейс
твие. М.,
1989.

2.

Ашурков В.Н., Кацюба Д.В., Матюшин Г.Н. Историческое
краеведение. М., 1980.


3.

Беларускі фальклор. Мн., 2005.

4.

Белорусы. М., 1998.

5.

Беларусы. Т. 1

10. Мн., 1995

2008.

6.

Бромлей Ю.
В.
Этнос и этнография. М., 1973.

7.

Брук С. И. Население мира: Этноде
могр. справ. М., 1986.

8.

Говард М. Сучасная культурная антрапалогія. Мн.,1995.

9.

Громов Г. Методика этнографических экспедиций. М., 1966

10.

Историческое краеведение Белоруссии. Мн., 1980.

11.

Итс Р. Ф. Введение в этнографию. Л., 1991.

12.

К
аханоўскі Г.А. Археалогія і гі
старычнае краязнаўства Беларусі
XVI



ХХ стст. Мн., 1984.

13.

Матюшин Г.Н. Историческое краеведение. М., 1987.

14.

Метод
ика историко
-
краеведческой работы в школе. М., 1982.

15.

Пилипенко М. Ф. Этнография Белоруссии. Мн., 1981.

16.

Помнікі этнаграфіі: Методыка выяўлення, а
пісання і збірання. Мн.,
1981.

17.

Садохин А.П., Грушевицкая Т.Г.

Этнология: М.
,

2000.

18.

Самус
ік А.Ф. Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. Вуч.
дапаможнік. Мн., 2004.

19.

Товадов Г.Т.Этнология:Учебник для вузов.М.,2004

20.

Токарев С. А. Истоки зарубежной этнографии.
М., 1978.

21.

Этнаграфія Беларусі
:

Энцыкл. Мн., 1989.

22.

Этнография: Учеб. / Под ред. Ю.В. Бромлея и Г.Е. Маркова.
М.,

1982.

23.

Этнология: Учеб. / Под ред. Г. Е. Маркова, В. В. Пименова. М., 1994.

24.

Этнология: Учеб. М., 2000.

25.

Основы этнологии. Учебник под ред. В.В. Пи
менова. М., 2007.



ЛІТАРАТУРА ДАДАТКОВАЯ

26.

Аверкиева Ю.П. Индейцы Северной Америки. М., 1974.

27.

Аверкиева Ю.П. Индейское кочевое общество
XVIII



XIX

вв. М.,
1970.

28.

Алексеев Л.В. Археолог
ия и краеведение Белоруссии
XVI



30
-
е
годы ХХ в. Мн., 1996.

29.

Американские

индейцы: новые факты и интерпретации. Проблемы
индеанистики. М., 1997.

30.

Арлова Г.П. Беларуская народная педагогіка.


Мінск, Народная
асвета, 1993.

31.

Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. Мн., 1993.

32.

Беларускае народнае адзенне. Мн., 1975.

33.

Беларускае народнае

жыллѐ. Мн., 1973.

34.

Беларуская вусна
-
паэтычная творчасць. Мн., 1988.

35.

Беларуская фалькларыстыка. Мн., 1989.

36.

Беларускі фальклор. Мн., 1996.

37.

Березкин Ю.Е. (отв. ред.). Аборигены Америки: предметы и
представления. СПб., 2005.

38.

Бобровников

В.О.

Современный мир

гл
азами феллаха. (Северная
Африка XIX
-
XX вв.). М., 1998.

39.

Бра
i
м
i
.М. Рыбалоўства ў Белару
c
i
.


Мінск, 1976.

40.

Бромлей Ю., Подольный Р. Человечество


это народы. М., 1990.


41.

Бутинов Н.А. Народы Папуа
-
Новой Гвинеи. СПб., 2000.


42.

Васильев Л.С. Проблемы генезиса кит
айской цивилизации. М., 1976.

43.

Вейле К. История человечества. Австралия и Океания (Классическая
мысль). СПб., 2004.

44.

Вяселле. Абрад.


Мінск, 1978.

45.

Гадло

А.В. Этнография народов Средней Азии и Закавказья:
традиционная культура: Учебное пособие.
-

СПб., 1998.

46.

Гринблат М. Я. Белорусы. Очерки происхождения этнической
истории. Мн., 1968.

47.

Гурков

В.С., Терехин С.Ф. Бортничество в Беларуссии. Мн., 1980.

48.

Дзіцячы фальклор.


Мінск, Навука і тэхніка, 1972.

49.

Думін С. У., Канапацкі
I
. Б. Беларускія татары: мінулае і сучас
насць.
Мн.,

1993.

50.

Жлоба С.П. Народная педагогика Полесья.


Брест: Изд
-
во БрГУ,
2002

51.

Жлоба С.П. Полевая этнография: Теория и практика полевых
этнографических исследований.


Брест,: Изд
-
во БрГУ, 2001.

52.

Закон Рэспублікі Беларусь ―Аб ахове гісторыка
-
культурна
й
спадчыны‖.

53.

Зеленин К.Д. Восточнославянская этнография.


М., Наука, 1990.

54.

Иорданский В.Б. Звери, Люди, Боги. Очерки африканской
мифологии. М., 1991.

55.

Исмагилова Р.Н. Традиционные культуры африканских народов:
прошлое и настоящее. М., 2000.

56.

Кабо В.
Первобы
тная доземледельческая община. М., 1986. //
http://aboriginals.narod.ru/primitive_preagricultural_community.htm

57.

Кабо В.Р. Тасманийцы и тасманийская проблема. М., 1975.

58.

Калачова І.І. Народныя традыцыі і звычаі выхавання.


Мінск,
Народная асвета, 1999

59.

Карск
і Я. Беларусы.


Мінск, Беларускі кнігазбор, 2001.

60.

Кацар М.С. Беларускi арнамент.


Мн.: БелЭн, 1996.

61.

Кирей Н.И. Этнография народов Африки. Краснодар, 1983.

62.

Кирей Н.И. Этнография арабов Передней Азии и Северной Африки.
Краснодар, 1996.

63.

Киркор А. Живопис
ная Россия. Отечество наше в его земельном,
историческом, племенном и бытовом значении: Литовское и
белорусское Полесье /Под ред. П.П. Семенова. СПб.


М., 1882.

64.

Курилович А. Н. Белорусское народное ткачество. Мн., 1981.

65.

Кухаронак Т.У. Радзінныя звычаі і а
брады беларусаў. Мн., 1993.

66.

Лакотка

А.І. Пад стрэхамі прашчураў. Мн., 1995.

67.

Локотко А. Н. Белорусское народное зодчество. Мн., 1991.

68.

Львова Э.С. Этнография Африки . М., 1984.

69.

Маленка Л.І. Беларускі народны касцюм.


Мінск, Ураджай, 2001.

70.

Мал
аш

Л. А., Банда
рчык В.К. Беларуская этнаграфія и фальклор у
працах славянскіх вучоных

эпохі рамантызму. Мн., 1973.

71.

Маслова Г.С. Народная одежда в восточнославянских традициях и
обрядах.


М.: Наука, 1984.

72.

Мальдзіс А. I. Беларусь у люстэрку мемуарнай Літаратуры XVIII ст.:

нарысы быту і звычая
ў
. Мн., 1982.

73.

Марков Г.Е. Кочевники Азии. М., 1976.

74.

Марков Г.Е. Народы Индонезии. Учеб. пособие. М., 1963.

75.

Милюченков С. А. Белорусское народное гончарство. Мн., 1984.

76.

Мид М. Культура и мир детства. Избранные произведения.


М.
Наука,
1988.

77.

Минько Л. Н. Народная медицина Белоруссии: (Краткий
исторический

очерк). Мн., 1969.

78.

Молчанова Л. А. Материальная культура белорусов. Мн., 1968.

79.

Навагродскі Т.А. Беларуская народная кулінарыя
XIX



па
чатку ХХ
ст. Мн., 1995.

80.

Навагродскі Т.А. Традыц
ы
і н
ароднага харчавання беларусаў. Мн.,
2000.

81.

Музееведение: Вопросы теории и методики. М., 1987.

82.

Народная педагогіка беларусаў.


Мн., 1996.

83.

Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў. Мн., 1974.

84.

Народы Австралии и Океании. М., 1956.

85.

Народы Америки. Т. 1. М
., 1959.

86.

Народы Америки. Т. 2. М., 1959.

87.

Народы Африки. М., 1954.

88.

Народы Восточной Азии. М., 1965

89.

Народы Европейской части СССР. Том 1. М., 1964.

90.

Народы Европейской части СССР. Том 2. М., 1964.

91.

Народы зарубежной Европы. Том 1. М., 1964.

92.

Народы зарубежной Е
вропы. Том 1. М., 1965.

93.

Народы Кавказа. Том 1. М., 1960

94.

Народы Кавказа. Том 2. М., 1962

95.

Народы Передней Азии. М., 1957

96.

Народы Средней Азии и Казахстана. Т.1. М., 1962.

97.

Народы Средней Азии и Казахстана. Т.2. М., 1963.

98.

Народы Сибири. М., 1956.

99.

Народы Юго
-
Вос
точной Азии. М., 1966.

100.

Народы Южной Азии. М., 1963.

101.

Народы мира: Историко
-
этногр. справ. М., 1988.

102.

Народы и религии мира. Энциклопедия. М., 1999.

103.

Несцярчук

Л.М
.


Ахова гiсторыка
-
культурнай спадчыны Беларусi

:


Асноўныя этапы фармiравання, сучасны стан i п
ерспектывы.



Мн.,
2003
.

104.

Несцярчук

Л.М
.


Замкi, палацы, паркi Берасцейшчыны Х
-
ХХ
стагоддзяў

:


Гiсторыя, стан, перспектывы
. Мн., 2002.

105.

Об
щественный, семейный быт и духовная культура населения
Полесья. Мн., 1987.

106.

Охрана памятников истории и культуры: Сб. до
к. М., 1973.

107.

Пилипенко М.Ф. Возникновение Белоруссии: Новая концепция.


Мн.,

1991.

108.

Промыслы і рамѐствы Беларусь Мн., 1984.

109.

Пугач З.Л. Культура народов Верховьев Нила. М., 1985.

110.

Пучков П.И. Этническое развитие Австралии. М., 1987.

111.

Пучков П.И. Этническая си
туация в Океании. М., 1983.

112.

Ракава Л.В. Традыцыі сямейнага выхавання ў беларускай вѐсцы. Мн.,
2000.

113.

Раманюк М. Ф. Беларускае народнае адзенне. Мн., 1981.

114.

Роуз Ф. Абор
игены Австралии. Традиционное общество. М., 1989.

115.

Североамериканские индейцы. М., 1978.

116.

Ст
раны и народы. Научно
-
популярное, географо
-
этнографическое
издание:

В 20т.М., 1978

1985.

117.

Сахута Я. М. Беларускае народнае мастацтва. Мн., 1980.

118.

Сахута Я. М.

Народнае мастацтва Беларусі. Мн., 1997.

119.

Сергачев С. А. Белорусское народное зодчество. Мн., 1992.

120.

С
несарев А.Е. Этнографическая Индия. М., 1981.

121.

Спенс Л. Мифы североамериканских индейцев. М., 2006.

122.

Сям’я і сямейны быт беларусаў. Мн., 1990.

123.

Тегако Л.
И., Саливон И.И. Основы антропологии и экологии
человека. Мн., 1997.

124.

Титов В. С. Историко
-
этнографическое
районирование материальной

культуры белорусов. Мн., 1983.

125.

Ткачев М.А. Замки Белоруссии. Мн., 1987.

126.

Типы сельского жилища в странах зарубежной Европы. М., 1968.

127.

Токарев С. А. Истоки этнографической науки. М., 1978.

128.

Токарев С.А. Ранние формы религии
. М.,

199
0.

129.

Токарев С. А. Религия в истории народов мира. М., 1986.

130.

Уайт Д.М. Индейцы Северной Америки. Быт, религия, культура.
М.,

2006.

131.

Федароўскі М. Люд беларускі. Вяселле. Мн., 1991.

132.

Федорук А.Т. Садово
-
парковое искусство Белоруссии. Мн., 1989.

133.

Федорук А.Т. Ста
ринные усадьбы Минского края. Мн
.
, 2000.

134.

Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. Мн.
,

2006.

135.

Фрезер Д.Д. Золотая ветвь. Исследование магии и религии.


М.:
Политиздат, 1980.

136.

Цітоў В.С. Народная спадчына: Матэрыяльная культура ў лакальна
-
тыпалагічна
й разнастайнасці. Мн., 1994.

137.

Цітоў В.С. Этнаграфічная спадчына. Беларусь. Краіна і людзі. Мн.,
1996.

138.

Цітоў В.С. Этнаграфічная спадчына. Беларусь. Традыцыйна
-
бытавая
культура. Мн., 1997.

139.

Чантурия В.А. Памятники архитектуры и градостроительства
Белоруссии. М
н., 1986.

140.

Чебоксаров Н. Н., Чебоксарова И. А. Народы. Расы. Культуры. М.,
1985.

141.

Чеснов Я.В. Лекции по исторической этнологии. М., 1998.

142.

Шпажников Г.А. Религии стран Африки, М., 1981.

143.

Элиаде М. Религии Австралии, СПб., 1998.

144.

Этнаграфія беларусаў: гістарыягр
афія, этнагенез, этнічная гісторыя.
Мн.,

1985.

145.

Этнография восточных славян. Очерки традиционной культуры. М.,
1987.


ЭЛЕКТРОННЫЯ РЭСУРСЫ

146.

Этнаграфія краін свету //
http://lib7.com/


147.

Часопіс

«Вокруг света» //
http://www.vokrugsveta.ru

148.

Геаграфія краін свету //
http://www.placename.ru/


149.

Сайт Інстытута этналогіі і антрапалогіі Расійскай акадэміі навук //
http
:/
/
www
.
iea
.
ras
.
ru


150.

Часопіс ―Этнологическое обозрение‖ Інстытута этналогіі і
антрапалогіі РАН //
http://journal.iea.ras.ru/online/index.htm


151.

Інфармацыйная сістэма

"Этнография народов России"

//

152.

Web
-
старонка ―
Религия в истории народов мира
‖ //
http://religion.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000008/index.
shtml


153.

Гісторыя арнамента Беларусі //
http://uzor.iatp.by/html/history.html

154.

Национальный туристический портал Беларуси

//
http
://
belarustourism
.
by
/

















Приложенные файлы

  • pdf 11136876
    Размер файла: 438 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий