ұйым қаржы ответ


ҰЙЫМ ҚАРЖЫСЫ
1Ұйым қаржысын ұйымдастыру принциптері
Ұйым қаржысын ұйымдастыру принциптері оның қызметінің мақсаттарымен және міндеттерімен тығыз бай/ы.
Ұйымның қаржысын ұйымдастыру принциптері:
ш-қ қызметте өзін-өзі реттеу – ұйым қолда бар, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарының негізінде өндірістік және техникалық даму жөнінде шешім қабылдауға сондай-ақ оны іске асыруға толықтай дербестік береді
өзін-өзі өтеу және өзін-өзі қаржыландыру – өзін-өзі өтеу принципі ұйымды дамытуға салынған қаражат таза пайданың және амортизациялық аударымдардың есебінен өтелуге негізделген
айналым қаражатын қалыптастыру көзін меншік және қарыз қаражатқа бөлу ш-қтың жекелеген салаларында өндіріс технологиясымен оны ұйымдастыру ерекшеліктеріне байл. Болып келеді
қаржы қорларын құру принципі – нарық жағдайында ықтимал ауытқитын кәсіпорынның тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қажет
2
Ұйымның меншікті капиталы
Меншікті капитал – ұйым капиталының меншікті қаржыландыру көзінің есебінен қалыптастырылған бөлігі. Ұйымның қаржы негізін меншікті капитал құрайды.
Меншікті капиталға мыналар жатады:
1. Жарғылық капитал- ұйым мүлкінің оның кредиторларының мүддесіне кепілдік беретін барынша аз мөлшері. Негізгі құрал жабдықтың, басқа мүліктің, мат-қ емес активтің ақшамен бағаланатын мүліктік құқықтардың жиынтығы.Ж.к –к.о жарғысында белгіленген капиталдың бастапқы сомасы. Ж.к негізінен акция сату немесе қатысушылардың, құрылтайшылардың салымының есебінен қалыптастырылады. Ж.к-ға бағытталған қаражаттың сомасы жаңадан құрылған к.о-ң қызметін бастауды қаматамасыз етуі тиіс. Ж.к сатылған акцияның атаулы құны б/ша бағаланадыЖ.к-ң болуы мен оның қозғалысының есебі «жарғылық капитал» деген шотта ескеріледі. ҚР-ң заңына сәйкес ж.-к-ң мөлшері шектелген. Бүгінгі күні қоғамның ж.к барынша аз мөлшері АЕК-ң 50 000 есе мөлшерін құрайды. Ж.к-ң абсолюттік мөлшерімен пассив баланстық жалпы қорытындысындағы оның үлесі – к.о-ң тұрақты қаржы көрсеткіші б.т.
2. Үстеме капитал– ол мүліктің құнын қайта бағалаған кезде оның өсуін, эмиссиялық кірісті, тегін алынған құндылықты және басқа да түсімді білдіреді.
Үстеме капиталдың құрамына мына элементтер кіреді:
1. АҚ-ң эмиссиялық кірісі – орналыстырылған акцияның атаулы құнынан тыс алынған сомадан акцияны сатуға жұмсалған шығыс шегерілген сома. (ҚОСЫМША ТӨЛЕНГЕН КАПИТАЛ)
Қосымша төленген капитал деп – АҚ- меншік акцияны атаулы құнынан асатын бағаға сату нәтижесінде алынған сома. (эмиссиялық кіріс) Осы капитал есебі: «Қосымша төленген капитал» деген пассив шотта жүргізіледі.
2. Айналымнан тыс активті қосымша бағалаудан түсетін сома. (қосымша төленбеген капитал).
Қосымша төленбеген капитал – инфляцияға бай/ы н.қ жабдықты, инвестицияны және басқа да активті қайта бағалаудан алынған капитал сомасы. Соның ішінде н.қ жабдықты, инвестицияны сонымен бірге ұзақ мерзімге жалға алынған құрал-жабдықты, аяқталмаған күрделі салым мен құрал-жабдыө инф-я деңгейінің көтерілуіне қарай қайта бағаланады.
3. Резервті капитал АҚ-ң және басқа ұйымның бөлінбеген кірістен ақша аудару есебінен құрылатын меншікті қаражаттың бөлігі. Р.к операциялық қызметтен туындайтын ысыраптың орнын толтыру, сондай-ақ ағымдағы пайда дивидент төлеуге жетпеген жағдайда пай-ы. Осы мақсатқа пай-ы. Р.к мақсатты пайдалану нәтижесінде азайған жағдайда, келесі есепті кезеңде оны қосымша есептеу қажет. Бух.баланста р.к пассивте көрсетіледі. Р.к-ң есебі «р.к» деген шотта жүргізіледі, құрылған кезде «есепті кезеңнің бөлінбеген кірісі» ДТ ал «р.к» КТ көрсетіледі. Ал «р.к» қаражатын пайдаланғанда ДТ көрсетіледі
4. Алынатын капитал – акционерден сатып алынған меншік акциясының құнын біл-і, алынған акцияларының есебін жүргізуге «жай акция», «артықшылықты акция», «алынған капитал» деген шоттар арналған. Осы шоттар акционерлерден кейін айналыстан алып тастау мақсатында, сатып алынған меншік акция жөніндегі ақпарат жинақталып қорытындылады.
5. Бөлінбеген кіріс – АҚ-ң капиталы құрылатын маңызды көзі б.т. Оған:
1. өткен жылдың бөлінбеген пайдасының сомасы
2. Есепті жылдың бөлінбеген пайдасы
Бух есеп ж/е есеп беру жөніндегі нормативтік құжаттарға сәйкес қалдық нәтижесі б/ша жеке көрсетілмейді. Ол бух балансқа тіркелетін түсіндірмелерде және кіріс пен шығыс жөнідегі есепте ж/е меншікті капитал өзгерісі жөніндегі есепте көрсетіледі.
1. өткен жылдың бөлінбеген пайдасының сомасы
резервтегі капиталды толықтыру
ж.к ұлғайту
қосымша капиталды ұлғайту
АҚ-ң құрылтайшыларына кіріс төлеу сияқты мақсатқа жұмсалады
6. Қорлар.
Ұйым иелігінде қалатын қаражаттың негізінде яғни, салықты және басқа да міндетті төлемдерді төлегенннен кейін арнайы кещенді қор, яғни жинақтау және тұтыну қорлары құрылады.
Тұтыну қорына:
барлық қызметкерлерге еңбекақы төлеуге жұмсалатын шығыс
ақшалай төлем, оның ішінде жыл-қ жұмыс қорытындысы б-ша сыйақы
мат-қ көмек
еңбек және әлеуметтік жеңілдік белгілеуге жұмсалатын қаражат
кіріс қоры дивиденд төлеуге және % төлеуге арналады.
Еңбек үшін ақшалай және табиғи нысанда сыйақының басқа түріне жұмсалатын қаражат
Жинақтау қорына:
кәсіпорын иелігінде қалдырылатын пайданың, негізгі қорды қалпына келтіруге арналған амортизациялық аударым
істен шыққан мүлікті сатудан түсетін түсім
банк несиесінің қоры
басқа көздердің есебінен қалыптастырылады
3 Ұйымды қаржыландырудың қарыз көздері
Қарыз капиталы – ұйым капиталын қаржыландырудың қарыз көзі арқылы қалыптасқан бөлігі.
Ұйымның қарыз капиталының құрамына мыналар кіреді:
1.қысқа мерзімді несие мен қарыз
2.ұзақ мерзімді несие мен қарыз
3.кредиторлық берешек (тартылған қаржат нысанында)
Қысқа мерзімді несие мен қарыз – айналым активінің орнын толтыратын көз б.т.
Қарыз алушы ұйымның алынған несие мен қарызы б-ша қарыз берушіге берешегі бух.есепте қысқа мерзімдіге және ұзақ мерзімдіге бөлінеді.
Алынған қарыз бен несие б-ша берешекті өтеу мерзімі шарт ережесі б-ша 12 айдан аспайтын берешек қысқа мерзімді берешек болып саналады.
Алынған қарыз бен несие б-ша берешекті өтеу мерзімі шарт ережесі б-ша 12 айдан асатын берешек ұзақ мерзімді берешекке жатады.
Берешек мерзімді және мерзімі өтіп кеткен болады.
Мерзімді берешек – алынған қарызбен несие б-ша берешектің өтеу мерзімі әлі келмесе немесе белгіленген тәртіппен ұзартылса
Мерзімі өтіп кеткен – мерзімінде төленбеген берешек
Қысқа мерзімді несие мен қарыз бух.баланста қарыз алушының айналым активін қалыптастыратын қысқа мерзімді міндеттеме ретінде көрсетіледі.
Ұзақ мерзімді несие мен қарыз бух.баланста өтеу мерзімі есепті күннен кейін 12 айдан аспайтын ұзақ мерзімді міндеттеме ретінде көрсетіледі.
Қарыз алушы есептік саясатқа сәйкес ұзақ мерзімді берешекті қысқа мерзімдіге ауыстыруға н/е өзінің иелігіндегі қарыз н/е несие шарты б/ша өтеу мерзімі 12 айдан асатын қарыз қаражаты көрсетілген мерзім аяқталғанға дейін ұзақ мерзімді берешек құрамында есептеуге құқылы.
Қарыз алушы шетел валютасында берілген н/се көрсетілген қарыз бен несиенің берешегін кт-к операция жасалған нақты күні ҚРҰБ қолданыстағы бағамы б/ша есептейді. Қарыз алушының банкіден алған несиесін қайтаруы бух. есепте оның кредиторлық берешегінің азаюы ретінде көр-і.
Несие алумен және оны пайдалануымен бай/ы шығынға кредитор – банкіге төленуі тиіс пайыз кіреді. Алынған несие б/ш жұмсалған шығын осы шығын жұмсалған кезеңнің шығысы ретінде саналады. Қарыз алушы оны операциялық шығыс құрамында есептейді.
Қысқа мерзімді несие мен қарыз бух баланста қарыз алушының айналым активін қалыптастыратын қысқа мерзімді міндеттеме ретінде көрсетіледі.
Сырттан тартылған қысқа мерзімді капитал әдетте айналымнан тыс активті қаржыландыруға жұмсалады.Айналымнан тыс активке негізгі құрал жабдық объектісі мүліктік кешен және сатып алуға және салуға қомақты шығынды қажет ететін актив жатады.
5 КӘСІПКЕРЛІК ЖӘНЕ ҚАРЖЫЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР ДӘРЕЖЕСІН ТОМЕНДЕТУ
қаржылық тәуекел – кәсіпкердің қаржы институттарымен қарым қатынас негізінде туындауы мүмкін. Ол ақшалай қаражаттарды жоғалту қаупін білдіреді. Қаржылық тәуекел инвляциялық тәуекелділігі, банк ставкаларының % өсуі, б.қ. Құнының төмендеуі және т.б. себептерге байл.пайда болады
Кәсіпкерлік тәуекелдік – белгіленген іс шара іске аспаған, сондай-ақ басқару шешімдерін қабылдау кезінде қателіктер жіберген жағдайда кәсіпкердің зиян шегу ықтималдылығын айтамыз
Кәсіпкерлік тәуекелдер қызметті жүзеге асыру нәтижесінде көптеген факторлардың әсерінен туындайды.
Ішкі факторларға: басшының және қызметкердің жіберген қателіктері, дұрыс шешім қабылдай алмауы, тәжиребесіздігі, өзгермелі жағдайға тез бейімделе алмауы, кәсіпкердің білімі мен біліктілігі, нақты жағдайды талдау және болашақты болжау мүмкіншілігі және т.б. жатады
Сыртқы факторларға:инфляция, банктік %ставкалары мен кедендік рәсімдеу жүйесінің өзгеруі, нормативтік құқықтық актлерімен заңнамалардағы өзгерістермен толықтырулар, бәсекелі орта, саяси жағдайлар , елдегі эк-қ жағдай және т.б. жатады
Тәуекел дәрежесін төмендету және тәуекелді басқарудың мынадай әдістерін бөліп көрсетуге болады:
әртараптандыру – инвляцияланатын қаражаттарды бір-бірімен өзара байл.емес бірнеше тәуекелді операциялар б-ша бөлуді білдіреді (қаржыны әртарапқа бөліп тастау)
лимиттеу – тәуекелдә операцияларда пайдаланылатын ресурстардың мөлшеріне шектеулер қоюды білдіреді. (рис, шектеу, көп ақшаны алып шықпау)
хеджэрлеу – кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде туындайтын тәуекелді операцияға қатысушы әріптестермен бөлісуді білдіреді
Өзін-өзі сақтандыру – тәуекелді операциялардан болуы мүмкін зияндарды жабу үшін өздерінің меншікті резервтік қорын құруын айтамыз
сақтандыру – ол тәуекелмен байланысы зиян шеккен жағдайда жеке және заңды тұлғаның мүліктік мүдделерін қорғауын білдіреді
6 ҰЙЫМНЫҢ НЕГІЗГІ КАПИТАЛЫ ЖӘНЕ ҚАРЖЫ РЕСУРСТАРЫ
Негізгі капитал деп материалдық өндіріс саласында сонымен қатар өндірістік емес салада да ұзақ уақыт бойы, яғни 1 жылдан артық уақыт пайдаланылатын, өзінің бастапқы түрін, көлемін сақтай отырып , құны шығарылған өнімге, орындалған жұмысқа , көрсетілген қызметке байланысты есептелген амортизациялық аударым мөлшері шегінде біртіндеп ауыстырып отыратын еңбек құралдарын айтады.
Негізгі капиталға жататындар; жылжымайтын мүлік, машина мен құрал жабдықтар, өткізгіш тетікте, өлшеуіш машиналар мен техникалар және олардың бағдарламалық құралдары, аспаптар, өндірістік және шаруашылық құрал саймандары, жұмыскер және өнім беретін мал басы, арнайы саймандар және өзге де негізгі капитал.
Кәсіпорынның қаржы ресурсы – қаржылық міндеттемелерді орындауға және кеңейтілген және қайта жаңартуды қамтамасыз етуге арналған ақша қаражаттарының табыстары және амортизациялар, сыртқы табыстар мен кідіртілген төлемдер түріндегі бір бөлігі
Шығуына қарай қаржы ресурстары
сыртқы
ішкі
Ішкі ресурстар – таза пайда және амортизация түрінде, соныымен қатар кәсіпорын қызметкерлері, салық органдары, бюджеттен тыс мекемелер түрінде болады
Таза пайда – кәсіпорынның жалпы түскен табыс сомасынан шығындары мен міндетті төлемдерді (салықтар, алымдар, айыппұлдар, өсімақы, % т.б) алып тастағанда қалатын табысын білдіреді
Амортизация – ұйымның негізгі және де басқа да айналымсыз қорлары тозуының ақшалай көрінісі
Сыртқы қаржы ресурстары 2 топқа бөлінеді:
тартылған (кәсіпкерлік капитал)
несиеге алынған (несиелік капитал)
Кәсіпкерлік капитал – пайда алу және кәсіпорынды басқару құқығын иемдену мақсаты мен салынған капитал
Несиелік капитал – өсім түрінде ақы төлеп қайтару талабы мен несиеге беретін ақша капиталы
Тартылған қаржы ресурстары – кәсіпорын құрылған сәтте жинақталып бүкіл қызмет ету барысында кәсіпорын қарамағанда болатын қаржы ресурстарының нег.бір бөлігі
Несиелік қаржы ресурстары:
банктік несиелер және басқа да несиелер
кәсіпорын облигацияларын шығару және сату
нарықтың өзгеде банктік емес субъектілерінен алынған қарыздар
7 Кәсіпорын инвестициясы.
Нарық жағдайында өнеркәсіп өндірісі жаңа технологиялық базаға көшу кезінде ұдайы өндіріске капитал салудың нәтижесінде инвестиция түсінігі негігі болып саналады. Өйткені нарық жағдайындағы үрдісте инвестиция негізінде жаңалық түрін өндіріске енгізу арқылы өнімнің жаңа ж/е жетілдірілген түрін шығару, өндіріс техникаларын жаңалау н/е жетілдірілген түрін шығару, өндіріс техникаларын жаңалау, технология тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыру іске асырылады.
Инвестиция термині біздің экономикамызға енген жаңа ұғым - «күрделі қаржы салу» деген ұғымды білдіреді. Инвест-я нақты және портфельді(қоржынды) болып бөлінеді. Нақты инвест-я 1 жағдайда инвестор өзінің өндіріс көлемін кеңейтуде – өндірістік негізгі ж/е айналым қорларын ұлғайтса, екінші жағдайда – инвестор құнды б.қ үлесінен дивидент алу арқылы өзінің қаржы капиталын ұлғайтады. Ал айналым құралына салынған инвестицияны күрделі қаржы салымы деп есептеуге болмайды.
Күрделі қаржыны қолдану бағытына қарай өндірістік ж/е өндірісітік емес етіп жіктеуге болмайды.
Инвестициялардың негізгі түрлері :
Шетелдік
Мемлекеттік
Жеке
Өндірістік
Интеллектуал ды
8 Айналым қаржылары бұл ұйымдардың өндірістік қорларының бір өндірістік айналымда түгел тұтынылып және өзінің құнын дайындалатын жаңа өнімге толық көшірілетін бөлігі. Әдетте айналым құралы өзінің заттай түрін өзгертіп , өндіріс үрдісі аяқталғаннан кейін ақшалай нысанда қайтарылады.
Өнеркәсәпте айналым қаржылары негізгі екі топқа - айналым құралы және айналым қорлары болып бөлінеді.
Айналым өндіріс қоры өндіріс шеңберінде болып , еңбек бұйымын заттай түрде құрайды; оған шикізат, негізгі және көмекші материалдар, отын және электроқуат,аяқталып бітпеген өндіріс, алағы мерзімде жұмсалатын шығын, құнсыз және тез тозатын бұйымдар,жөндеуге арналған қосалқы бөлшектер және т.б. Айналым қорын есепке алғанда және жоспарлағанда табиғи және ақшалай көрсеткіште сипатталады. Айналым қорларының құрамына дайын өнім,жөнелтілген бірақ әлі ақысы төленбеген тауарлар , банк есепшоттардағы және кассадағы ақша қаражаттары жатады.
Айналым құралдары өндіріс саласында қызмет атқаруында үнемі айналымда болып, өндіріс шеңберінен айналым шеңберіне айысып отырады.
Айналам құралы мөлшерлік деңгейде мөлшерленетін және мөлшерленбейтін болып бөлінеді.
Мөлшерленетін айналы құралына өндіріс запастарын құрайтын шикізат, материалдар,ыдыс, аяқталмаған өндіріс алдағы мерзімде жұмсалатын шығындар және т.б. жатады.
Өндірісте әліде болса өңдеуден өтпеген еңбек бұйымдарын шикізаттар деп айтамыз. Шикізат, материалдар негізгі және көмекші болып бөлінеді.
Негізгі материалға жаңа өнім құрамындағы басты затты сипаттайтын материалды жатқызамыз. Ал көмекші материалдарға жаңа өнімге керекті немесе техниканың жұмысы дұрыс атқарылуын қамтамасыз ететін заттарды жатқызамыз.
Аяқталмаған өндіріс – бұл еңбек бұйымы, өндіріс цехтарында дайындықта жатқан бұйымдар мен бөлшектер.
Айналым құралын мөлшерлеуде табиғи және ақшалай түрдегі көрсеткіштер қолданылады.
Ұйымдарда барлық материалдық ресурстарды пайдалану деңгейін анықтауға арналған жинақтаушы маңызды көрсеткіш – материал сиымдылығы (Мс) және оның кері көрсеткіші – өнімнің материал қайтарымдылығын (Мқ) көрсетеді.
Материал сиымдылығы және өнімнің материал қайтарымдылығы тауарлы өнім (Тө) көлеміне есептегенде төменгі формуламен анықталады.
Мш Тө
Мс = ---------------- М қ = -----------
Тө Мш
Сатылған өнім көлеміне (Сө) есептегенде
Мш Сө
Мс = ---------------- М қ = -----------
Сө Мш
9 Ұйымның өнімді өндіруге және сатуға кеткен шығындары
Ұйым шаруашылық қызмет процесінде ақшамен бағалануы мүмкін ақшалай және өзге де шығын мен шығыс кешенін іске асырады.
Шығынды өтеу қарастырылады,, ал шығысты өтеуді қарастырмайды.
Шығын мен шығыс айқын – бухгалтерлік, ал күңгірт – экономикалық деп аталады.
Шығын мен шығыс экономикалық мағынасы мен тағайындалуы бойынша төмендегі бірнеше топқа біріктіріледі.
Негізгі және айналым капиталын ұдайы жаңғыртуға жұмсалатын шығын, ол ұйымның меншікті қаражаты мен пайдасының есебінен жүзеге асырылады.
Өнім өндірісіне және сатуға жұмсалатын шығын, ол өнімді, жұмысты,қызметті сатудан түсетін түсіммен өтеледі.
Әлеуметтік-мәдени бағдарламаларға жұмсалатын шығын, ол кәсіпорынның меншікті қаражатынан немесе пайдадан өтеледі.
Біржолғы шығыс
Шығын орнын толтыру көзі бойынша төмендегілердің есебінен қаржыландырылатындарға бөлінеді;
Меншікті және сырттан тартылған көз
Бюджеттің және бюджеттен тыс қордың қаражаты
Қарыз ресурстары
Шығын қабылданатын шешіміне орай мына түрлерге бөлінеді;
Жүктелме (міндетті) және баламалы (ықтимал), өндірістік және сауда
Сонымен бірге шығыстар былай бөлінеді;
шартты-тұрақты (өндірістің және өнім ,жұмыс, қызмет сатудың мөлшерінен дербес) және шартты ауыспалы(осы мөлшерге тәуелді).
Тікелей (өнімге тікелей әдіспен бөлінетін) және жанама (жанама әдіспен бөлінетін)
Ағымдағы және күрделі
Негізгі және қосалқы
Бір элементтік және кешенді
Нормаланатын және нормаланбайтынға бөлінеді.
Ұйымның барлық шығысы өзіндік құнға кіретін мынадай шығын элементтеріне бөлінеді.
Материалдық шығын
Еңбекақы төлеу шығыны
Әлеуметтік қажетке аударылатын аударымның шығыны
Амортизациялық аударым
Өзге де шығындар.
10 Ұйымның жалпы табысы және оның жіктелуі
Нарықтың қатынас жағдайында кез келген кәсіпорын негізгі (операциялық), негізгі емес (қаржылық және инвестициялық) және төтенше қызмет түрлерінен кіріс алуы мүмкін
Операциялық қызмет – заңды тұлғаның кіріс алатын негізгі қызметі және инвестициялық және қаржы қызметіне жатпайтын өзгеде қызметі. Аталмыш кәсіпорын осы қызметті жүзеге асыру мақсатында құрылады.
Инвестициялық қызмет – ұзақ мерзімді актив сатып алу және сату , сондай ақ өтелетін қарыз беру және алу жөніндегі қызмет.
16 . Қаржылық жағдайдың талдауы.
Қаржылық жағдайдың талдауын жасау үшін, кәсіпорынның бухгалтерлік және статистикалық есебі негізінде жасалған көрсеткіштер жүйесінің өзара байланысы қолданылады.
Қаржылық талдаудың мақсатына бухгалтерлік баланстың агрегатталған формасы қолданылады. Қаржыландыру көздері құрылымының талдауы кәсіпорынның қаржысына ең негізгісі болып табылады.
Негізгі бағаланған көрсеткіштерді қарап көрейік:
Ең біріншіден ол тәуелсіздік коэффициенті, ол келесідей формуламен шығарылады:
КТ
Осы көрсеткіштің мағынасы 50 % - тен асып кететін болса, онда кәсіпорын жай және кеңейтілген қайта өндірісін өзінің қолында бар қаражаттарымен қаржыландыра алады.
Қаржылық тұрақтылық коэффициенті төмендегідей формуламен есептелінеді.
КТ
Тәуелсіз коэффициенттен тұрақтылық коэффициентінің айырмашылығы бар. өйткені тұрақтылық коэффициентінде өзінің меншікті қаражаттарымен қоса қаржыландыру көзіне ұзақ мерзімді банк несиесі және қарыздар, облигациялықты қоса, одан басқа мақсаттық қаржыландыру және түсімдер, қайтарымсыз қаржылық көмекті, бюджеттік ассиянованияны қосамыз.
Қаржылық коэффициенті меншікті және қарыздық қаржыландыру көздерінің қарама – қартынасына бағыттайды, және келесідей формуламен есептелінеді:
КТ
Егер де қаржыландыру коэффициенті бірден үлкен болса, онда кәсіпорында өзін - өзі қаржыландыру принціпі пайда болады.
Инвесторлау коэффициенті негізгі қорлар және тағы да басқа айналымнан тыс активтердің ұлғаюына бағытталған қаржы ресурстарын талдауға көмек береді.
Қаржыландыру көздерінің құрамына меншікті қаржы ресурстарын қосып қана қоймай, ұзақ мерзімді несиелер мен қарызды кіргізуіміз керек.
Есеп келесідей формуламен есептелінеді:
КИ
Жарғылық капитал мен меншікті қаржыландыру көздері көлемінің қарама – қатынасы үлкен мағынаға ие болады. Егер де бұл көрсеткіш динамикада төмендесе, онда кәсіпорынға өзінің табысын капитализациялауға немесе мағынасы бар дивидиенттерді төлеуге тура келеді.
Кәсіпорынның меншікті ресурстарына акционерлердің (пайдаланушылардың) қатысу коэффициенті келесідей формуламен есептелінеді:
Кқатысу
Соммаланған қаржылық көздегі акционерлік немесе пайлық капитал коэффициенті келесідей формуламен есептелінеді:
Кқатысушы
Егер де жинақтық капиталдың 1000 теңгесіне бірнеше теңге жарғылық капитал келетін болса, онда акционерлік немесе пайлық меншік құны кәсіпорынның жинақтық ақшалай капиталынан әлде қайда төмен болады, сонда акционерлер дивидиенттері мен пайданы капитализациялау көлемін мағынасы бар көлемге дейін есептей алмайды.
Меншікті капиталдағы ақшалай бірлікке келетін тартылған капитал коэффициенті келесідей формуламен шығарылады:
Ктарт
Ұзақ мерзімді резервтер мен қарыздарды қаржылық жабу мүмкіндігін бағалау үшін ұзақ мерзімді несиелік салымдар коэффициенті келесідей формуламен есептелінеді:
Ксалым
Сату рентабельділігі келесідей формуламен есептелінеді:
Ксату немесе
Ксату
Сатудан түскен түсім қосымша құн салығынсыз және акцизсіз қабылданады.
Автивтің рентабельділігін келесідей формуламен есептелінеді:
Ка
Орташа баға талдау мерзімінде орташа арифметикалық немесе орташа геометриялық формула арқылы шығарылады:
Ағымдағы айналым активтердің рентабельділігінің формуласы:
Кайн
Меншікті капитал салымдарының рентабельділігінің формуласы:
Рсалым =
Инвесторланған капитал пайдалылығы келесідей түрмен есептелінеді:
Ринв =
Меншікті капиталға пайдалылық нормасының есептелу формуласы:
Пк =
Бір ғана қарапайым акцияға тура пайда, яғни акционерлік қоғаммен эмитирленген, келесідей есептеледі:
Па =
Девиденттерді төлеу нормасын келесідей түрмен есептейміз:
Нg =
Девиденттер пайдалылығы келесі түрмен есептеледі:
Пg =
Келесі қаржылық көрсеткіштер топтары қайта өндіріс процесіне қатысатын қорларды жиынтық бағалау құны талдауына жатқызылады.
Абсолюттік ликвидтілік коэффициенті ең жоғарғы ликвидтілік активтер мен ақша қаражаттарын қоса келесі формуламен есептеледі:
Ка.л. =
Жалпы төлеу қабілеттілігі бар коэффициент несиелер мен қарыздарбөлігін белгілейді, материалды және материалдық емес активтерді есебінен жабылады және келесідей есептеледі:
Кж.т.қ. =
Меншікті капитал есебінен қалыптасатын және айналым капиталының бір бөлігін білдіретін меневренность коэффициенті есептелінеді:
Км =
Салалық тиесілі бөлу, техникалық жабдықталу, запастар жағдайын білдіретін баланс активінің құрылымы қаржылық талдауға өте мңызды.
Негізгі капиталдың бөлшектей катысу коэффициенті:
Кн.к. =
формуласымен есептеледі.
Айналым капиталының бөлшектей қатысу коэффициенті келесі формуламен есептеледі:
Кайн.к. =
Ақша капиталының бөлшектей қатысу коэффициенті келесідей формуламен анықталады:
Кақша.к. =
Дебиторлық және кредиторлық қарыздардың ара - қатынасы қаржылық талдауда өте үлкен мағынаға ие.
Олардың арасында тура тәуелділік байқалады.
Ағымдағы қарыз коэффициенті келесідей формуламен есептеледі:
Кк. =
Қаражаттарды бөліп қарастыру коэффициентінің формуласы:
Котвл.=
Жоғары ликвидтілік активтердің қайта оралу талдауын жасау үшін:
Кқайта.ор.л. =
Айналым активтерінің қайта оралу талдауын келесідей формуламен есептелінеді:
Кқайта.оралу =
Активтердің қайта оралуының жалпы коэффициенті келесідей формуламен есептелінеді:
Кқайта.жалпы =
11 Қаржылық жоспарлау бұл қаржы жоспарларын (тапсырмаларын) әзірлеу, қаралған мерзімде оларды орындау, белгіленген мақсаттарға жетуге бағытталған процесі. Жоспарлау басқарудың элементі ретінде қаржы саясаты құралдарының бірі болып табылады. Ол ірі шаруашылық өзгерістерді байсалды және елеусіз жасауға мүмкіндік туғызады.
Қаржыны жоспарлау (болжау) белгілі әдістердің көмегімен жүзеге асырылады, олардың қатарына жататын ең маңыздылары мыналар:
Экстрополяция (немесе коэффициенттер) әдісі. Оның мағынасы қаржылық көрсеткіштерді олардың динамикасын белгілеу негізінде анықтауда болады. Есеп қисаптар есепті кезеңнің жетістіктері және оларды өсудің немесе төмендеудің салыстырмалы тұрақты қарқынына түзету негізінде жүргізіледі.
Матеметикалық үзгілеу әдісі: процестің құру және оны қаржы саласына көшіру.
Баланстық әдіс шығындардың оларды жабу көздерімен үйлесушілігін, қаржы жоспарларының барлық бөлімдерінің, сонымен бірге өндірістік жоспарларының барлық бөлімшелерінің, сонымен бірге өндірістік және қаржылық көрсеткіштердің өзара үйесуін қарастырады. Қаржы балансының талаптарын сақтау үшін кәсіпорынның шығындары мен табыстарының арасында үйлесімсіздіктің пайда болуынан сақтандыруға мүмкіндік береді.
Сараптық бағалаулар әдісі жоспарлау объектісінің жай-күйінің параметрлерін анықтау үшін аса біліһті мамандардың тәжірибесін пайдалануды қажет етеді.
Қаржылық жоспарлаудың мына тәсілдемелер пайдаланылады:
а) автоматтық (өткен жылдың деректері келесі жылға көшіріледі). Инфляция кезінде деректер инфляцияның коэффициенттеріне көбейтіледі. Бұл әдіс ең қарапайым әдіс болып табылады және, әдеттегідей, уақыт жетіспеушілігі кезінде пайдаланылады;
ә) статистикалық (өткен жылдардың шығыстарын қосып, өткен жылдардың санына бөледі);
б) нөлдік база тәсілдемесі (барлық айқындамалар қайта есептелуі тиіс бұл әдіс нақтылы қажеттіліктерді есепке алады және оларды мүмкіндіктерімен үйлестіріледі).
12 Кәсіпорынның ұйымдастыру-құқықтық түрлерінде қаржы ерекшеліктері.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік−серіктестіктің міндеттемелері бойынша оның мүшелерінің бәрі тек өздерінің қосқан жарналары көлемінде ғана жауапкершілікте болады.
Қосымша жауапкершілігі бар серіктестік, яғни бұл жерде серіктестіктің міндеттері бойынша оның мүшелері ең алдымен өз жарналары көлемінде, ал жарналары жетпей қалған жағдайда өз мүліктерінің жарнаға тең көлемінде қосымша жауапкершілікте болады.
ҚР Заңы негізінде ЖШС фирмалық атауы және ЖШС белгісі болады.
ЖҚС-тің фирмалық атауы «жауапкершілігі қосымша серіктестікке» немесе ЖҚС сөзімен сәйкес болуы керек.
ЖШС азаматтық құқыққа ие коммерциялық ұйым болып табылады. ЖШС-тің тұрақты орны болып оның негізгі қызмет органының орны болады.
Басқа жерлерде ЖШС филиалдар мен өкілеттіктер аша алады. ЖШС құру оның құрылтайшыларымен құрылтайшылық келісім-шарт жасасу арқылы және серіктестіктің заңды тұлға ретіндегі мемлекеттік тіркеуімен аяқталады.
ЖШС-ң құрылтайшылық келісімшарты:
Жазбаша түрде бекітіледіәр құрылтайшымен немесе оның өкілетті өкілімен қол қойыладынотариуспен куәландырыладыЗаңды тұлға құрылтайшысы құрамына енетіндер олардың жетекшілерінің айтуымен заңды тұлға атынан сенімхатсыз жұмыс істей алады. Келісімшарттан бас тарту серіктестікке кіруден бас тарту болып табылады. Келісімшартты түсінік негізінде жасауға жол берілмейді. Серіктестіктің жеке қатысушыларының статусы туралы келісімшартта көрсетілуі тиіс. Құрылтайшылық келісімшарт нотариуспен бекітіледі.
Құрылтайшылық келісімшартқа қол қоюшылар мемлекеттік тіркеуден кейін серіктестік құрамына кіреді.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік жарғысы серіктестіктің заңды тұлғалық құқығын анықтайтын құжат болып табылады.
Серіктестік жарғысының даналары, сонымен қатар басқа да өзгергені туралы құжаттар серіктестікті мемлекеттік тіркеуден өткізген органда сақталады.
Нарықтық экономикада кәсіпкерліктің негізгі түрі акционерлік қоғамдар болып саналады.
Акционерлік қоғам–бұл қаржысы акцияларды сату арқылы жиналатын және сол акция иелеріне келешектегі пайда есебінен дивиденд беріп отыратын серіктестіктер.
Акция–бұл оның иесі акционерлік қоғамның капиталына өз үлесін қосқанын және оның сол кәсіпорынның түсірген пайдасының белгілі бөлігін алуға құқы бар екенін растайтын бағалы қағаз. Акционердің өз акциясына алып отыратын табысы дивиденд деп аталады.
Табыстың нақты деңгейі (рендит) мына формула бойынша есептеледі:
Рендит=Дивидент *100.  Сатып алу бағасы
Акция бағамының формуласын төмендегідей формула көмегімен анықтайды:  Акция бағамы= Дивидент *100   Қарыздық пайыз
Қазіргі тәжірибеде акцияның бастапқы құнын анықтау барысы дивидент деңгейіне ғана емес, бір акцияға есептелетін барлық таза пайда, оған бөлінген пайданы қосқандағы шамасына да сүйенеді.
Акцияның нарықтық құны мұндай жағдайда мынадай формуламен анықталады:
акция бағамы = бір акцияға есептелетін таза пайда шамасы* бағам
акцияға келетін таза пайданың орташа қатынас.
16 . Коммерциялық қызметтің қаржысы.
Коммерциялық кәсіпорындар табыс табу мақсатында құрылады. Олар өзінің қызметін мына нысандарда жүзеге асыра алады.
Баға – нақты кәсіпорынға арналған, оның кірісі мен шығынын, яғни, қаржылық тұрақтылық және өндірістік және әлеуметтік дамуын, меншік иесінің кірісін алдын-ала анықтайтын маңызды көрсеткіш.
Нарық жүйесінде шаруашылық баға ең басты құрылымды анықтаушы және келесі сәттермен сипатталады.
Бағаның соңғы деңгейінің қалыптасуы өндіріс кезінде емес, өнімді сату кезінде анықталады
Өнімге, қызметке, таурға баға баға меншік иесімен, шаруашылық субъектімен анықталады.
Баға– сұраныс пен ұсынысты тепе-теңдікті ұстайды.
Баға бәсекелестік жағдайды қалыптастырады.
Бағаның 3 түрлі функциясы бар:
Өлшеуіш – баға арқылы тауар құнын анықтауға болады.
Реттеуіш – сұраныс пен ұсынысты реттейді.
Стимулдық – өндеушілердің өндіріс көлемін көтеруде қызығушылығын сипаттайды.
Бағаның түсуі келесі себептерге байланысты:
Бәсекелестік жағдайында өз позициясын сақтап қалу.
Бәсекелестің баға түсіруіне жауап, нарықтың үлкен бөлігі жаулап алуға деген ұмтылыс.
Тауарға сұраныстың аз болуы.
Өндіріс көлемін өзгерту қажеттілігі.
Бағаның азаюы табыс пен кірісті азайтуға әкеліп соқтырады және де тұтынушылар өнім сапасының төмендеуі деп түсінеді. Экономикалық тұргыдан қарағанда, бағаның төмендеуінің сату көлемі ұлғайып, сұраныс көбейсе ғана оң нәтиже береді.
Бағаның өсуі келесі себептерден туындайды:
Тұрақты инфляция кезінде , яғни, тауар бағасы өсуіне әкеліп сақтайды.
Сұраныстың шамадан тыс өсу, яғни, тұтынушылық қажетті мөлшерден тыс төлеуге келісуі.
Бағаның өсуі сұранысты азайтуы да ықтимал, ол басқа тауарға және бәсекелес тауарға сұранысты арттыруы мүмкін. Егер бәсекелестер де тауарға бағаны көтеретін болса, табыс көбейеді, өйткені сұраныс басқа тауарға ауыпайды.
Бағаның өзгеруінің нәтижеге тигізетін әсерін келесідегідей қарастырады:
1) осы уақыттағы тауар айналымы = жалпы табыстың базалық сомасы/ жалпы табыстың жаңа деңгейі.
2) маржиналды табыс=жалпы табыстың базалық сомасы– аралық шығын деңгейі
3) жаңа тауар айналымы= қазіргі деңгейдегі тауарға қосу
маржиналды табыс * ж.т. жаңа деңгейі
ж.т. базалық сомасы
17 ҰЙЫМНЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ ДӘРМЕНСІЗДІГІ
Кәсіпорынға қажетті ресурстар шамасын есептеу үшін, ең алдымен қандай мұқтаждықтарды қаржылындыру керек екендігін анықтау қажет. Басқаша айтқанда, қаржыландыру қажеттілігі инвестиция жасау қажеттілігінен туындайды. Инвестиция көлеміне әдетте мынадай шығындар кіреді;
Жер сатып алу және оны байланыс жүйесіне қосу үшін шығындар.
Машиналар мен құрал жабдықтар, аспап пен саймандар алу үшін шығындар
Материалдық емес активтер алу үшін шығындар
Айналмалы капиталдың өсіміне қажетті шығындар
Жарнама үшін шығындар
Резервтер құру үшін қажетті шығындар
Қаржы ресурстары қажеттілігін бағалау логикасын белгілейтін маңызды фактор – бұл меншікті капиталдың қажеттілігі. Меншікті капиталдың қажеттілігін бағалауға келесі формула қолданылады;
К с=[П –(r-i) *D]\r
Мұнда К с - меншікті капиталдың қажеттілігі
П - таза пайда
D - несиелік капитал
i - капитал нарығындағы орташа пайыздық мөлшерлеме
r- таза табыс бойынша есептелген активтер табыстылығы.
Қазақстанда бүкіл нарықтық кезең ішінде байқап отырғанымыздай
Несиенің пайыздық мөлшерлемесінен актив табыстылығы кем болса, онда кәсіпорынның меншікті капиталының қажеттілігі күрт артады, себебі формула алымындағы айырма орнына қосынды шығады.
(r-i) *D]\r – сомасы кәсіпорынды әр түрлі қаржылық қиыншылықтардан сақтандыруға қажетті мөлшер. Әдетте қаржылық жағдайы тұрақты болған жағдайда кәсіпорындар көбінесе бұл соманы коммерциялық банктерден несие түрінде алады.
Қарыз алушының қаржылық мүмкіндігін бағалау үшін қолданылатын формула;
СF =П+А+КЗ-ДЗ-ПЗ
Мұнда СF- несиені өтеуге жұмсалуы мүмкін ақша ағыны
П – таза пайда
КЗ – несиелік қарыздың артуы
ДЗ – дебиторлық қарыздың артуы
ПЗ - өндірістік қорлардың артуы
18 Қарыз капиталың тиімділік қөрсеткіштері:
Қарыз капиталының тиімділігін бағалау үшін талдамалы көрсеткіштер жүйесі пай-ы. Аталмыш көрсеткіштердің ең маңыздыларына:
1. Қаржы қаурыттылығы коэффициенті
Ққаурыттылығы≡ қарыз қаражатыбаланс валютасы Осы коэффициент қарыз алушының баланс валютасындағы қарыз қаражаттың үлесін көрсетеді. Көрсеткіш 50 % аспауы тиіс.
2. Ұзақ және қысқа мерзімді қарыз капитал арасындағы ара-қатынас коэффициенті:
Кс≡ДЗККЗКДЗК- соңғы есептік күні бух. баланс б/ша ұзақ мерзімді қарыз капиталы
КЗК - соңғы есептік күні бух. баланс б/ша қысқа мерзімді қарыз капиталы
Әрбір қарыз алушының аталмыш параметрі жеке болады ж/е ол бірқатар кезеңде талданады. Осы коэффициенттің ұлғайғаны тартылған қарыз капиталының инвестициялық бағытын растайды.
3. Қаражат тарту коэффициенті:
Ққ.т≡КЗКОАОА – қарыз алушының осы күні бух балансы б/ша айналым активі.Аталмыш көрсеткіш қысқа мерзімді активтің айналым активінің орнын толтыруға қатысу дәрежесін сипаттайды.Осы коэффициенттің деңгейі неғұрлым төмен болса, банк клиентінің несие төлеу қабілеті соғұрлым жоғары болады.
4. Запастың орнын толтыруда қаражат тарту коэффициенті көп қолданатын параметр болып табылады.
Ққаражат тарту коэф.≡ ЗСЗапасЗС- соңғы есептік күні баланс б/ша қары қаражаты.
Запастың орнын толтыратын меншікті айналым қаражаттың үлесі 50 %-ң банктің қысқа мерзімді несиесімен, тауарлық операция б/ша кредиторлық берешектің есебінен өтеледі.
5. Қаржылық тұрақтылықтың қорытындыланған коэффициенті
ОКф.у≡Ск+ДОактивтер СК- қарыз алушының баланс б/ша меншікті капиталы
ДО - қарыз алушының баланс б/ша ұзақ мерзімді міндеттемесі
Осы параметр баланстың ең тұрақты көздің есебінен орны толтыратын активтің бөлігін білдіреді. Коэффициенттің ұсынатын мағынасы 70-80%.
6. Капиталдандыру коэффициенті
КК= ДОДО+СК7. Борыштық және сату мөлшерінің арақатынасының коэффициенті:
КСДП= жиынтық міндеттемесатудың таза мөлшері19 Айналым құралдарын қолдану тиімділігі
Ұйымдарда айналым құралдарын пайдаланудың маңызды көрсеткіштеріне келесілер жатады.
Айналым құраланың айналым коэффициенті
Айналым құраланың жүктеу коэффициенті
Айналым құраланың айналу жылдамдығы.
Айналым құраланың айналым коэффициенті (Ка) – бір жыл ішінде айналым құралының айналымдылығымен сипатталады, яғни сатылған өнімнің құнын немесе айналым сомасын тиісінше осы уақыт ішіндегі айналым құраланың орташа қалдығына бөлі арқылы анықталады. Бұл көрсеткіш сатылған өнім көлемінің айналым құралының бір теңгесіне шаққандағы мөлшерін көрсетеді
Сө
Ка = ----------------
Ақ
Мұнда Ка – айналым құраланық айналым коэффициенті
Сө - сатылған өнім көлемі, Ақ - айналым қорының орташа жылдық құны, тенге
Айналым коэффициенті жоғары болғаны – айналым құралы тиімді пайдаланғанын көрсетеді.
пайдаланғанын көрсетеді.
Айналым құралын тиімді пайдалануда маңызды көрсеткіш - айналым құралын жүктеу коэффициенті болып табылады, ол айналым коэффициентінің өлшемінің кері қатынасын көрсетеді. Ол айналым құралының сомасына, сатылған өнімге жұмсалған шығындардың бір тенгесімен сипатталады
Сө
Ка = -------------- мұнда Кж – айналым құралының жүктеу коэффиц-і
Ақ
Неғұрлым ол аз болған сайын, ұйымда соншама айналым құралы тиімді пайдаланып, оның қаржылық жағдайы жақсарғанын көрсетеді.
Ұйымда айналым құралының айналымдылығы келесі факторлаға байланысты болып келеді – өндіріс циклының ұзақтығына, шығарылған өнімнің сапасына және оның бәсекеге төтеп беруіне, өнімнің материал сиымдылығын төмендету жолдарына, жабдықтау тәсілі және өнімді өткізу әдістеріне, айналым құралын тиімді пайдалану бағыттарын жетілдіруге.
Айналым құралының айналу жылдамдығы немесе ұзақтығы күнмен есептелінеді. Бұл көрсеткіш айналым құралы неше уақытта толық айналымнан өтетінін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл көрсеткіш өндіріс циклының ұзақтығын (К) айналым коэффициентіне (Ка) қатынасын көрсетеді, немесе мезгілдегі күн санын, айналым коэффициентіне (Ка) бөлу арқылы анықталады.
К
Кұз = ---------------- мұнда К – мезгілдегі күн саны (360, 90, 30)
Ка
Айналым құралының айналым ұзақтығы азайған сайын немесе сондай жағдайдағы көлемде, сондай өнімді сатуда, оның жасаған айналымдық саны көбейсе, соншама айналым құралын аз қажет етеді және керісінше, неғұрлым айналым құралы тезірек айналымдықты жасаса, соншама оларды тиімді пайдаланады.
21 Пайдалылық көрсеткіштер жүйесі, оны анықтау әдістері мен арттыру жолдары
Пайдалылық көрсеткіштері – ол кәсіпорын қаржысының нәтижесін және оның қызметінің тиімділігінің салыстырмалы көрсеткіші болып табылады. Аталмыш көрсеткіш кәсіпорынның табыстылығын түрлі тұрғыдан өлшейді және экономикалық процеске, нарықтық алмасуға қатысушысының мүддесіне сәйкес топтастырылады.
Пайдалылық көрсеткіші кәсіпорын пайда қалыптастыратын факторлық ортаның маңызды сипаттамасы ретінде болады. Сол себептен ол кәсіпорын қаржысының жай күйін салыстырып талдайтын және бағалайтын міндетті элемент ретінде саналады. Өндірісті талдауда пайдалылық көрсеткіші инвестициялық саясат пен баға белгілеу құралы ретінде пайдаланылады.
Пайдалылықтың негізгі көрсеткіштерін төмендегідей топтастыруға болады;
Өнім пайдалылығының көрсеткіші
Капитал (актив) пайдалылығының көрсеткіші
Қолма-қол ақшалай қаражат ағынының негізінде есептелген көрсеткіш.
Көрсеткіштің бірінші тобы кәсіпорынның есеп – қисабының көрсетілетін пайда (кіріс) көрсеткішінің пайдалылық деңгейін есептеу негізінде қалыптастырады
Мысалы;
R = Негізгі қызметтен алынатын кіріс
Сату мөлшері
R = Қалыпты қызметтен алынған кіріс
Сату мөлшері
R = Қалыпты қызмет-н салық салынғанға дейін ал-н кіріс
Сату мөлшері
R = Қалыпты қызмет-н салық салынғанған кейін ал-н кіріс
Сату мөлшері
R = Таза кіріс
Сату мөлшері
Осы көрсеткіш базистік() және есепті() өнімінің кезеңнің өнімінің пайдалылығын сипаттайды. Мысалы, өнімнің пайда мен сату жөніндегі пайдалылығы;
Rб =Pб Rо =Pо немесе Rб =Nб - Cб
Nб Nо Nб
Rо =Nо – Cо R =Rо-Rб мұнда Rо, Rб – есепті және базисті
Nо кезеңде сатудан алынған тиісінше пайда
Nо, Nб- өнімді сату
Cо, Cб – өнімнің өзіндік құны
R – пайдалылықтың талданатын кезеңде өзгеруі
Пайдалылық көрсеткіштерінің екінші тобы авансыланған қаражат мөлшері мен сипатының өзгеруіне байланысты пайдалылықтың барлық деңгейін есептеу негізінде қарастырылады; Кәсіпорынның барлық активі; инвестициялық капитал; акционерлік капитал. Мысалы
R = Таза кіріс
Барлық актив
R = Таза кіріс
Инвестициялық капитал

R = Таза кіріс
Акционерлік капитал
R = Таза кіріс
Меншікті капитал
Осы көрсеткіш бойынша пайдалылық деңгейінің үйлеспеуі кәсіпорынның қаржы тұтқасын ұзақ мерзімді несие мен басқа да қарыз қаражаттың табыстылығын арттыру үшін қалай пайдаланатынын көрсетеді.
Аталмыш көрсеткіш өте қолайлы және қатысушылардың мүдделеріне жауап береді.
Атап өтілген көрсеткіштің қайсысы болмасын фактордан тәуелдігіне орай оңай модельденеді. Анық тәуелділікті қарастырғанда
R = Таза кіріс = Таза кіріс * Сату мөлшері
Барлық актив сату мөлшері Барлық актив
Бұл формула пайдалылықты арттыру жолын тікелей көрсетеді, яғни сатудық табыстылығы төмен болған жағдайда өндірістік актив айналымын жылдамдатуға тырысу қажеттілігін көрсетеді.
Пайдалылық көрсеткішінің үшінші тобы бірінші және екінші топқа жататын көрсеткіш сияқты пайдалылық деңгейін есептеу негізінде қалыптастырылады, алайда таза кірістің орнына есепте ақшалай қаражаттың таза түсімі пайдаланылады, мысалы;
R = Ақша қаражатының таза түсімі
Сату мөлшері
R = Ақша қаражатының таза түсімі
Барлық актив
R = Ақша қаражатының таза түсімі
Меншікті актив
Аталмыш көрсеткіш кәсіпорынның қолында бар өндірістік әлеуетін пайдаланып кредиторларды, қарыз алушылар мен акционерлерді қолма-қол ақшалай қаражатпен қамтамасыз ету мүмкіндік дәрежесін білдіреді.
Пайдалылық көрсеткіш санының көп болуына байланысты оларды арттырудың балама жолдары іздестіріледі. Әрбір бастапқы көрсеткіш түрлі дәрежеде егжей-тегжейленіп факторлар жүйесіне айналады, ал өндіріс резерві осы жүйенің шектерінде анықталып бағаланады.
Пайдалылықты арттыру жолдарын талдау кезінде сыртқы және ішкі факторлардың ықпалын бөлудің маңызы зор.
Өнім мен ресурс бағасы, тұтынылатын ресурс мөлшері мен өнім өндірісінің көлемі, сатудан алынған пайда мен сатудың пайдалылығы сияқты көрсеткіштер өзара тығыз функционалдық байланыста.
23 Шығынды жоспарлаудың негізгі сатылары
Жоспарлау – ағымдағы шығынды басқарудың негізгі әдісі болып табылады. Жоспарлауда алдағы кезең шығынын және оның мөлшерінің орынды құрылымын белгілеу басты мақсат ретінде қойылады. Ағымдағы шығынды жоспарлаудың негізгі нысаны бюджеттендіру болып табылады. Жоспарлы бюджет жалпы ұйым бойынша, жекелеген бөлімшелер мен жауапкершілік орталықтарына бөлініп жасалады. Шығын бюджеті ағымдағы қызметтің кіріс және шығыс жоспарына енгізіледі.
Пайдалану шығынын жоспарлау дың негізгі сатылары;
Есепті кезеңнің шығынын талдау
Жоспарлау үшін қажетті бастапқы база дайындау
Шығынның мөлшері мен құрылымына ықпал ететін факторлардың өзгеру болжамы
Бұйым түрлеріне жоспарлы калькуляция жасау
Жауапкершілік орталықтарының жоспарлы бюджетін әзірлеу
Жалпы кәсіпорын бойынша жиынтық жоспар әзірлеу жатады
Бизнес жоспар – кәсіпкердің алдағы кезеңге жасаған іс-әрекет жоспары болып табылады.
ЖШС НБК «Ақсай» бизнес жоспары келесі бөлімдерден тұрады:
Резюме. Бұл бөлімде жобаның басты мақсаты, кәсіпкерлік өнімнің қысқаша сипаттамасы, сату көлемі
туралы мәлімет, жобаны жүзеге асыруға байланысты шығындар, күтілетін тиімділік пен
қорытынды болжанған.
Тауарлары мен қызметтердің сипаттамасы. Бұл бөлімде фирманың өнімі туралы, оның физикалық
қасиеті, тауардың қандай сұраныстарды қанағаттандыратындығы, нарықта олардың
басқалардан айырмашылығы, жетістіктері мен кемшіліктері, тұтынушылардың тауарды
ұнататындығы туралы айтылған. Сонымен қатар, кәсіпорын қандай интеллектуалдық
меншікке (лицензия, кәсіпорын құпиялары) жататындығын көрсеткен.
Тауарлар мен қызметтердің өткізу нарығы. Бұл бөлімде комбинаттың филиалдары, қамтылған
аумақтары туралы толық мәлімет көрсетіледі.
Маркетингтік жоспар. Бұл бөлімнің өзі бірнеше пунктерге бөлініп қарастырылған. Маркетинг
стартегиялары мен мақсаттары, баға белгілеу, тауарларды тарату схемасы, сатуды ынталандыру әдістері,
жарнама, фирмалар және кәсіпорын және тауарлар туралы қоғамдық пікірдің қалыптасуы.
Өндірістік жоспар. Өндірістік даму перспективасы, шикізаттың түрлері, қайдан, қалай алынатыны, қандай
цехта, не сақталатыны, өнім қашан және қалай пайда болатыны көрнекті түрде көрсетілген.
Ұйымдастырушылық жоспар. Бизнес-жоспардың бұл бөлімінде меншік формасы, кәсіпорын
басшыларының, директорлар кеңесі мүшелерінің аты, мекен-жайы туралы қысқаша мәлімет көрсетілді.
Қаржылық жоспар. Бұл ең маңызды бөлім болып келеді. Сатылу көлемі, жалпы пайда, айналым және
өндіріс шығындары, шығындар мен табыстар, меншік және қарыз қаражаттарын пайдалану, олардың
көздері мен қарыздарды төлеу мерзімі толық көрсетіледі. Тәжірибеде бизнес-жоспардағы қаржылық
жоспардың бірінші бөлігі көбінесе негізгі 3 құжатпен көрсетіледі: Кәсіпорын активтері мен пассивтерінің
жиынтық теңдестігі, табыс және шығын жоспары, Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы жоспар.

Приложенные файлы

  • docx 11194618
    Размер файла: 97 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий