Ас деш


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
ҚАЗАҚСТАН

РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ


С.СЕЙФУЛЛИН АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ АГРОТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ













Аэроғарыштық суреттердi дешифрлеу




ПӘННІҢ
ОҚУ
-
ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ


5
В
071100


Геодезия және картография

мамандығы
ның студенттеріне
арнал
ған



Құрастырған
:
Ж.М.Аукажиева
, Г.Е. Сү
лейменова
















Астана 2014


С.Сейфуллин атындағы ҚазАТУ студенттеріне арналған
5
В
071100



Геодезия
және картография мамандығы бойынша
Аэроғарыштық суреттердi дешифрлеу

пәнінің

2

оқу
-
әдістемелік кешені.

Құра
стырған:
Ж.М.Аукажиева
, Г.Е. Сү
лейменова
, Астана: ҚазАТУ, 2014.




5В071100



Геодезия және картография мамандықтарына арналған ―
Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу
‖ пәнінің Оқу
-
әдістемелік кешені студенттерге фототриангуляция
курсының ӛзіндік жұмыстарын
орындау кезінде, пәннің теориялық бӛлімімен практикалық
жұмыстарын оқуға үлкен кӛмек кӛрсетеді. ОӘК ҚР ГОСО мазмұнына, квалификациялық
сипаттамасымен, типтік және
5В071100



Геодезия және картография мамандықтарының оқу
жұмыс планына сәйкес орындалған және


Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу
‖ пәнінің
негізгі мазмұнын ашып кӛрсетеді, бұл тұрғыда студенттердің пәнді және оқу траекториясын
таңдауға жеңіл болады.

Оқу
-
әдістемелік кешені пәннің оқу бағларламасынан (Syllabus), дәрістің қысқа
конспектісі, әдістемел
ік материалдары, студенттердің ӛзіндік жұмыстары үшін оқу
-
практикалық материалы, қажетті әдебиет тізімі, глоссаридан тұрады. Текстік және бақылау
сұрақтары курс бойынша студенттердің ӛзіндік білімдерін бақылауға арналған.

ОӘК студенттердің оқу білім және т
ворчествалық талаптарын, студенттердің ӛзіндік
жұмыстарын және аудиториялық және аудиториядан тыс уақыттарындағы ұйымдастыру
жұмыстарына деген талпын
ысын жоғарлатады.



Рецензент:
ғылым магистрі
,

аға оқытушы
, Жагипарова Т.Т.
























С
.
C
ейфу
ллин атындағы Қазақ

Агроте
хникалық Университеті


1 ПӘНН
I
Ң

ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ


SYLLABUS


1.1 Оқытушылар туралы мәлiметтер:


Сабақ жүргізетін оқытушы
Ж.М
Аукажиева.,
т.ғ.к
., доцент


3

Байланыс түрі

р.т.
39
-
79
-
47

Кафедрада болатын уақыты
: ауд.
123




1.2
П
ән

туралы мәліметтер
:


Пән атауы

Кредит

саны

Ӛткізу

орны

Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу


____
3
_________________________

_
Жерге орналастыру

корпус
ы







1
-

кесте

Оқу жоспарының кӛшiрмесi


Семестр
апталары

1

2

3

4

5

6

7

АА

8

9

10

11

12

13

14

15

А
А























































































H
Бар


лы


ғы

Дәріс

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

30

Тәжірибелік
жұмыста
р

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

15


С
ӚОЖ

1,
5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

22
,
5

С
ӚЖ

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

4
,
5

67.
5

Барлығы:

9

9

9

9

9

9

9

9

9

9

9

9

9

9

9

135



1.3

Пререквизиттерi


Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу‖ пәнiң оқып игеруде студенттерге қажеттiпәндер
тiзiмi:

Жалпы география,

Геоморфология геология негiздерiмен,


Геодезия,


Топографиялық сызба,

Картография.


1.4 Постреквизиттерi




Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу» пәндi игеру арнайы

курстарын игеруде қажет:


Фотограмметрия;


Қолданбалы фотограмметрия;



1.5 Қысқаша мазмұны

Геодезия мен картография бойынша бакалаврларды дайындау процессiнде




Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу» арнайы пән болып келедi.



Аэроғарыштық

суреттер
дi дешифрлеу» пәнiн оқуда ғылыми және ӛндiрiстiк сұрақтарды
шешуде аэроғарыштық суреттердi (бейнелердi) қолдану тәсiлдерiн оқытады:

-

топографиялық және тематикалық карталарды құру және жанарту;

-

геологотүсiрiс және геологоiзденiс кезiнде, әсiресе мұнай, т
үрлi
-
түстi және аз
кездесетiн металдарды iздеуде;

-

жол iзденiстер кезiнде жаңа жолдарды жобалауда және ескi жолдарды
реконструкциялауда;


4

-

саздарды зерттеуде сазды ландшафтардың ерекшелiктерiн анықтау;

-

орманды шаруашылықта орманды орналастыру жұмыстарын анық
тауда;

-

ауыл шаруашылығында жерге орналастыру кезiнде;

-

мұздықтарды зерттеуде, теңiз жолдарын салуда, теңiздердiң ластығын зерттеуде.


1.6


Тапсырмалардың тiзiмi мен түрлерi және орындау кестесi



2


кесте


Тапсырмалардың түрлерi және олардың орындау мерзiмi

Бақылау
түрi

Жұмыс
түрi

Жұмыс тақырыбы

Ұсынылатын

әдебиетке
сiлтеме

Балдар

(рейти
нгтi
к
-
шкалағасә
йкес)

Тап
-
ру
уақ
-
ы

апта

1

2

3

4

5

6

Ағымдық бақылау



1
-
зерт.
ж.


5 семестр

1
-
модуль

Картамен жұмыс жасау және
шартты белгiлермен тансу.

Не
г
.:
[18]
,

[3
-
156]

Қо
с
.:

[14],[3
-
4]


3

1

1
-
Тренинг



1:5000, 2000, 10000

мастабтағы шар
тты
белгiлермен танысу.

Не
г
.:
[11],[3
-
70]


[10],


[1
-
140]


3

2

2
-
зерт.
ж.

Объектердiң дешифрлеу
белгiлерiң дешифрлеу альбом
үлгiлерiн қолданып сипаттау
және оқып игеру.

Нег.:
[1]

[24
-
36]

Қос.:
[6]
,
[178
-
182],
[14],[5
-
6]


3

3

2
-
Тренинг


1:10000 масштабта

суреттi
түгел дешифрлеу жобасын
құру.

Не
г
.:
[13][35
-
68],

Қо
с
.:

[15],[6
-
7]


3

4

3
-
зерт.ж.

Дешифрлеу мақсатына
берiлген оптималды спектрлi
сенсибилизация расчеты.

Не
г
.:
[1]
,
[58
-
80]

Қо
с
.:
[14]
,
[6
-
8]




3

5

Тренинг


3


1:25000, 1:10000 масштабта
елд
i ме
кен пунктiн
дешифрлеу


Н
ег
.:
[1]

[125
-
130]

Қос.:
[15]

[7
-
8],
[10]


[3
-
140]

2

6

4
-
зерт.
ж.

1 : 10000 масштабтағы ақ қара
аэрофотосуреттерде
топографиялық объектердi
камералды дешифрлеу


Нег.:
[1]
,
[125
-
130]

Қо
с
.:
[10],[1
-
40],

[14]
,
[9
-
10]


3

7

2
-
Модуль


4
-
Тренинг



Жолдарды, гидрография мен
гидроқұрылыстарды және электро
байланыс жүйелерiн 1:10000
масштабта дешифрлеу

Нег.:
[1][130
-
142]

Қос.:
[15][810],


[10]


[3
-
140]

3

8


5

5
-
зерт.ж.

1 : 10000 масштабта ақ қара
аэрофотосуреттреде елдi мекен
пункттерiн каме
ралды дешифрлеу.


Нег.:
[1]
,
[125
-
130]

Қос.:
[10],[1
-
140]

[14]
,
[10
-
11]


3

9


5
-
Тренинг



Космостыӛ және фототеодолиттiк
суреттердi дешифрлеу.

Нег
.:
[1][283
-
285], [119
-
121]

Қо
с
.:

[6]


[196]

[14]
,
[14
-
15]


3

10

6
-
зерт.
ж.


1 : 2000 масштабта ақ қара
аэрофото
суреттерде елдi мекен
пункттерiн түгел далалы дешифрлеу.

Не
г
.:
[1]
,
[125
-
130]

Қо
с
.:
[12]
,
[
90
-
147
]

[14]
,
[11
-
12]


3

11

6
-

Тренинг



Интерпретоскоп

құрылысы

не
г
.:
[1][89
-
103]

Қо
с
.:
[6]

[183
-
190]

[14]
,
[12
-
13]


2

12

7
-
зерт.
ж.


Интерпретоскоп кӛмегiмен
аэро
фотосуреттердi дешифрлеу.

Не
г
.:
[1]
,
[89
-
103]

Қо
с
.:
[6]
,

[
187
-
190
]

[14]
,
[13
-
14]


4

13

7
-
Тренинг



Камералды ауыл шаруашылығын
дешифрлеу.

Не
г
.:
[1][162
-
168]

Қо
с
.:
[13][6
-
31,

49
-
111],

[6]


[190
-
196]


2

14

Аралық
бақылау

1 Тест

Модуль 1


10

8

2 Тест

Моду
ль 2


10

15

Қорыт
-
ды
бақылау

Емтихан




40


-


1.7 Әдебиеттер тiзiмi


Негiзгi әдебиеттер

1.

Аковецкий В.И., Дешифрирование снимков.
-

М.: Недра, 1983.

2.

Богомолов Л.А., Дешифрирование снимков.
-

М.: Недра, 1976.


Қосымша
әдебиеттер

1.

Аковецкий А.И. Методич
еские указания. Дешифровочные признаки объектов местности на
аэрофотоснимках. М: МИИГАиК, 1982.

2. Богомолов Л.А. топографическое дешифрирование природного ландшафта на аэроснимках.


М: Госгеолтехиздат, 1963.

3. Гольдман Л.М. Вольпе Р.И. Дешифрирование с
нимков при топографической съемке и
обновлении карт масштабаов 1:100000 и 1:25000.
-

М:Труды ЦНИИГАиК, вып .185, 1968.


6

4. Дмитриев И.Д., Мурахтанов Е.С., Сухих В.И. Лесная аэрофотосъемка и авиация. М: Лесная
промышленность, 1981.

5. Живичин А. Н., Соко
лов В. С., Дешифрирование фотографических изображений.
-

М.:
Недра, 1983.

6. Обиралов А. И. Практикум по фотограмметрии и дешифрированию снимков.
-

М.:
Недра, 1990

7. Михайлов А.Е., Рамм Н.С. Аэрометоды при геологических исследованиях
.
-

М.: Недра, 1975.

8. ГУГК Руководство по дешифрированию аэроснимков при топографической съемке и
обновлении планов масштаба 1:2000 и 1:5000.
-

М: Труды ЦНИИГАиК , 1980.


9. Руководством по обновлению топографических карт. М: Недра, 1978.

10.

ГУГи К Усло
вные знаки масштаба 1 : 10000. М: Недра, 1977.

11.

ГУГи К Условные знаки масштаба 1 : 5000, 1 : 2000, 1 : 1000, 1 : 500. М: Недра, 1990.

12.


ГУГиК Руководство по дешифрированию аэроснимков при топографической съемке и
обновлении планов масштаба 1 : 5000
, 1 : 2000 М: ЦНИИГАиК, 1980.

13.

ГУЗиЗ Инструкция по дешифрированию аэрофотоснимков и фотопланов в масштабах 1 :
10000 и 1 : 25000 для целей землеустройства, государственного учета земель и земельного
кадастра. М: ВИСХАГИ, 1978.

14.


Кузнецова И.А. Методичес
кие указания. Дешифрирование снимков.
-

Алматы: Каз
НТУ,2005.

15.

Кузнецова И.А. Методические указания. Камеральное дешифрирование населенного
пункта по материалам аэрофотосъемки.
-

Алматы: Каз НТУ,2005.

16.


Виноградов Б.В. Космические методы изучения

природной среды.
-

М., Мысль, 1976

17.


Гонин Г.Б. Космическая фотосъемка для изучения природных ресурсов.
-

Л., 1980.

18.

ГУГи К Условные знаки масштаба 1 : 25000. М: Недра, 1977.


1.8 Білімді бақылау және бағалау


Аэроғарыштық

с
уреттер
дi дешифрлеу
‖ пәні бойынша
студенттер біліммін рейтінг
i
лік
бақылау қабылданады. Білім бағасы туралы куәліктерді бақылаулардың барлық түрі
кӛрсетілетін шкала түрінде балдық
-
рейтингтік жүйе бойынша орындалады.

Пәннің рейтингі 100 балдық шкала бойынша бағаланады. ―Суреттердi дешифрлеу
‖ пәні
үшін бақылаулардың келесі түрлері қойылады: ағымды бақылау, аралық бақылау, қорытынды
бақылау.

3

кесте

Бақылау түрлеріне қарай
рейтинг
тік балдарды бӛлу


Вариант



Қорытынды

бақылау
түрі

Бақылау түрлері

Балдар

1

Емтихан

Қорытынды

бақылау

40

Арал
ық бақылау

20

Ағымдық бақылау

40


Аэроғарыштық суреттердi дешифрлеу пәні оқу процессінің календарлық графигі
бойынша аралық контрольдың нәтижелерін тапсыру мерзімі анықталады (4
-
кесте).

Аралық бақылаудың саны пәннің мазмұны және кӛлемі бойынша анықта
лады, яғни ол
пәннің оқу
-
әдістемелік кешенінде кӛрсетіледі.

4
-
кесте




Аэроғарыштық

суреттердi дешифрлеу» пәнінен бақылаудың барлық тұрлерiн ӛткiзу
бойынша күнтiзбелiк кестесi.

Апталар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Бақылау
түрi

З1


ӚЗ1

З2


ӚЗ2

З3


ӚЗ3

З4

АБ

ӚЗ
4

З5


ӚЗ5

З6


ӚЗ6

З7


ӚЗ7

АБ


7

Балл

3

3

3

3

3

2

3

10

3

3

3

3

2

4

2

10

Бақылау түрлері: .З


зертханалық жұмыс

ӚЗ

-

ӛзiндiк жұмыс

АБ


аралық бақылау,

Қорытынды бақылау түрі


Емтихан


40 балл


Студент жалпы

30 рейтинг балы есебімен қорытын
ды бағылауға жіберіледі. Қорытынды
бақылауға

20 балл жинаған жағдайда ғана ӛткізілді деп есептелінеді.





5 кесте

Студенттердің білімд
ерін бағалау


Баға


Әріптік эквивалент

Рейтингтік балл
(пайызбен

%
)

Балмен

Ӛте жақсы

А

95


100

4

А
-

90
-
94

3,67

Жақсы

В

85
-
89

3,33

В

80
-
84

3,0

В
-

75
-
79

2,67

Қанағаттарлық

С

70
-
74

2,33

С

65
-
69

2
,
0

С
-

60
-
64

1,67

D
+

55
-
59

1,33

D

50
-
54

1,0

Қанағатта
-
нарлықсыз

F

0
-
49

0



Модульдар мен аттестация бойынша бақылау жүргізуге арналған сұрақтар тізімі.



1
-

Модуль.

1.
Дешифрлеу процессi қандай этаптарға бӛлiнедi

?

2.
Суреттердi дешифрлеуде камералды тәсiл ненi қарастырады
?

3.
Қандай әдiстер а
эроәдiс және космостық әдiстерге жатады?

4.
Дешифрлеу процессiнде логикалық структураның неше табалдырығы бар
?

5.
Тура дешифрлеу белгiлерiне қандай белгiлер кiредi?


6.
Жанама дешифрлеу белгiлерi қай кезде қолданады?

7.
Аэрофототүсiрiс кезiнде объект түс
iрiлген болса ал қазiр жергiлiктi жерде жоң болса не iстеу
қажет?

8.

Стереотопографиялық түсiрiсте дешифрлеу қалай орындалады?


9.
Маршруттарды қандай материалдар бойынша жобалайды?

10.
Егер аудан ашық болса маршруттың шекарасын қалай белгiлейдi?


11.
Бақ
ылау станциясы деп берiлген жергiлiктi жердiң қандай участкiлерiн атайды?

12.
Қандай аудандарда түгел камералды дешифрлеудi қолданады?

13.

Камералды дешифрлеудi орындауда қандай материалдар қажет
?

14.
Аэровизуальды дешифрлеудiң негiзгi қасиеттерi неден байқ
алады?

15.
Аэровизуальды дешифрлеудi қай кезде жүргiзедi?

16.Сызықтық деп қандай дешифрлеу элементтерiн атайды?

17.
Жарық контрасы деп ненi атайды?

18
.

Дешифрлеу үшiн
тәулiктiң қай уақытында түсiрiстi орындау жақсы болады?

19
.
Жарық интервалын қандай формул
амен есептеуге болады?


8

20.
Табиғ факторларға не жатады?





Модуль 2.

1.
Далалық дешифрлеуде натурдық ӛлшем үшiн қандай аспаптарды қолданады?

2.
Интерпретоскоппен қандай кӛлемдер ӛлшенедi?

3.
Аэрофотосуреттердi дешифрлеуге қолданатын генерализацияның
неше аспектiсi бар?


4.
Анықталмаған шекеарны қалай белгiлейдi?

5.
Инфроқызыл бейненi алу үшiн ненi қолданады?

6.Ұсақ масштабты бейнелердi алу үшiн түсiрiстi неден жүргiзедi?

7. 1:100000
-
1:1000000 масштабтағы жергiлiктi жердiң бӛлек участкiлерiн ала алат
ын
бейнелердi қалай атайды?

8.
Бұтақты жасыл жабынды аэрофотосуретте қандай структурамен байқалады?

9. Суретте темiр жолдардың бейнелерi шоссе жолдары бейнелерiнен айырмашылығы неде?

10.
Автострада деп қандай жолдарды атайды?


11.
Кебiлмелi деп қандай с
у қоймаларын атайды?

12. Суретте жарлар мен жыралардың қандай мiнездемелерi кӛрсетiледi?

13.Қандай су қоймалары мен су ағындарының жағалауын анықталмаған деп атайды?

14. 1:10000 масштабта жыра мен жарлардың енi 3 метрден аз болса қалай кӛрсетiледi?

15.
Де
шифрлеуде 1трапецияға керектi суреттердiң саны неге байланысты?

16. Суреттердi дешифрлеп бiтiргеннен кейiн ненi орындау қажет?

17.
Объектi дешифрлеу бағасы неге байланысты?

1
8.
Қандай жолдар шоссе жолдары болып келедi?

19. 1:10000
масштабта жарлардың терең
дiгi 1 метрден аз болса оларды картада кӛрсетеме?

20.

Ғимараттарды дешифрлеуде қандай мiнездемесiн кӛрсету қажет?



Аралық аттестацияға арналған сұрақтар.

1.

Кӛру қабiлетiнiң қандай стадиялары бар?

2.

Жанама дешифрлеу белгiсi деп ненi атайды?


3.

Қандай әдiс

индик
ацион
ды деп аталады?

4.
Қандай кӛлеңке ӛзiнiкi деп аталады
?

5.
Комплекстi белгiлер бойынша дешифрлеу қалай аталады?

6. Дешифрлеу әдiсiн таңдау неге байланысты болып келедi?

7. Аэрофотосуретте объект жоқ болса ал жергiлiктi жерде бар болса ненi орындау қ
ажет?

8. Аэровизуальды дешифрлеудiң негiзгi мақсаты неге байланысты?

9. Аэровизуальды түсiрiстiң материалдарын қай кезде ӛңдейдi?

10. Дешифрлеу үшiн жылдын қай мезгiлiнде түсiрiстi жүргiзу жақсы болады?

11. Қандай аспапта суреттi дешифрлеу мен бедердi салу
ды бiр мезгiлде орындауға болады?

12.
Генерализация қандай екi аспектке бӛлiнедi?

13.
Жақсартылған шоссеге қандай жолдар жатады?

14.
Объектердi дешифрлеу алдында не құрылады?

19. Суретте елдi мекен пункттерi қандай әдiспен дешифрленедi?

20. 1:10000 масштабт
а елдi мекен жасыл жабындысы қалай дешифрленедi?

21. 1:10000 масштабтың кварталдары қандай шартты белгiлермен дешифрленедi?



1.9.
Курстың саясаты мен процедурасы (қалай ӛтетіңдігі)

Сабаққа барлық студенттер қатусуы керек, қатыспаған сабақты ӛтпейді
. Практикалық сабақты
кезеті бақылау ретінде уақытында тапсыру қажет. Уақытында тапсырылмаса кезекті
бақылаудың баллы тӛмендетіледі. Аралық бақылау тест түрінде қарастырылған және оқу
графигінің календарлық планы бойынша орындалады.




9





2
.
Нег
iзгi тараты
латын материалдар мазмұны



6 кесте

2.1

Курстық тақырыптық жоспары


Оқү саб
ақтар түрлеріне сағат бӛлу

Тақырып атауы

Академиялық сағ
ат саны

Дәріс

Лабор
-
лық

СОӚЖ

СӚЖ

1

2

3

4

5

1
-
модуль

1.Кiрiспе.

2

2

3

3

2. Анықтама, суреттердi дешифрлеу түрлерi
мен әдiстерi.

2

-

3

3

3. Ортаны қорғау зерттеулерiнде
дистанциондық тәсiлдер.

2

2

3

3

4. Дешифрлеу белгiлерi.

2

-

3

3

5. Дешифрлеуд
iң аэрофототопографиялық
негiздерi.

2

2

3

3

6. Түгел камералды және далалық
дешифрлеу.

2

-

3

3

7. Далалық және камералды маршрутты
дешифрлеу тәсiлдерi.

2

2

3

3

8. Аэросуреттердi аэровизуальды дешифрлеу.

2

-

3

3

2
-
модуль

9. Дешифрлеу кезiнде қолданылат
ын
аспаптар.

2

2

3

3

10. Фотографиялық емес объектiлердi
дешифрлеу.

2

-

3

3

11. Ұсақ масштабты бейнелер бойынша
шешiлетiн дешефрлеу есептерi.

2

2

3

3

12. Космостық суреттердi дешифрлеу.

2

-

3

3

13.Топографиялық дешифрлеудегi
генерализация.

2

3

3

3

14.

Топографиялық карталарды жанарту
кезiндегi аэросуреттерді дешифрлеу.

2

-

3

3

15. Суреттердi тематикалық дешифрлеу.

2

-

3

3

Барлығы

30

15

45

45


2.2

Дәрiстiк сабақ конспектiлерi


№ 1
-
дәрiс
. Кiрiспе.


Дешифрлеудiң даму тарихы


Бiрiншi аэросуретт
ер Ресейде поручик А.М. Кованькомен 1886 жылы 18 майда байланған
ауа (воздушный) шарынан В.Н. Срезновскийдiң аэрофотоаппаратынан Петер
бургтың
қасындағы Васильевский ауданында

түсiрiлген. Сол күннен аэрофотосъемка, фотограмметрия
және дешифрлеу дами бастады
.


Самолеттен ең бiрiншi суретке түсiру 914 жылы 1 ноябрьде орындалған. Ол кезде В.Ф.
Поттемен 50 рет қатарынан суретке түсiруге мүмкiндiк беретiн жартылай автоматты аппарат
шығарылған.


10

Бiрiншi дүние жүзiлiк соғыста аэрофото түсiрiс әуе разведкасы
нда қолданылды
. Ең маңызды
декрет В.И.Ленин

1919 жылы 15 мартта Басқы геодезиялық басқарудың шығуымен
орындалды. Оның
алдында

бүкiл СССР аумағын картографиялау тапсырмасы болды.


Суреттердi д
ешифрлеу дамуында Совет О
дағында 4 мезгiлдi кӛрсетуге бо
лады.

1
-
мезгiл (1918
-
929 жылдарограмметриялық ӛндiрiстер м
ен кадрларды дайындау жоспарланды
.
Сонымен қатар картаны құруд
а бiрiккен (комбинированный) әд
iстi қолдану. Мұндай кезде
дешифрлеудi камералды және далалық түрде орындауға болады.


2
-
мезгiл (1930
-
1945жылдар. Аэрофототопографиялық тәсiлдер 1: 100 000 масштабта
диффирицирленген тәсiлмен бӛлек аудандарды 1:50 000 және 1:25000 масштабтарда
Отанымызды картографиялау үшiн негiз болды.


Отан соғысы кезiнде дешифрлеу ӛте кӛп қолданылды.


193
3 жылы бiрiншi рет К.А.Салищевпен топографиялық емес жұмыстар үшiн
аэровизуальды дешифрлеу орындалды. Оның маңызы орман шаруашылығында және
тундралардың қиын ӛтетiн аумақтарында орындалды.


1934 жылы Б.Н.Городков Чукотка тундрасын аэровизуальдық бел
гiлермен 100
-
150 метр
биiктiкте орындады.

3
-
мезгiл (946
-
1969 жылдар). Соғыстан кейiн ауыл шаруашылығын
қалпына

келтiру болды.
Аэровизуальдық тәсiл жалғастырылды. Жеңiл самолеттердi қолданып 200
-
300 метр биiктiктен
дешифрлендi.

4
-
мезгiл (1970
-
жылдан). К
осмотық суреттер материалдарын қолдану және аспаптарды
қолданып ауыл шаруашылық жұмыстарын шешуде фотограмметриялық емес

бейнелердi
қолдану кеңінен жүргізілді.


Аэрокосмостық түсiрiс Жер бетiн оқу тәсiлi әр түрлi ғылыми және техникалық аудандарда
қолд
анады.Ол қысқа мерзiмде үлкен және қиын ӛтетiн аумақтарды зерттеуде далалық
жұмыстар кӛлемiн азайтып, қаржыны аз жұмсауға, уақытты үнемдеуде және ӛте дәлдi
объективтi материалды алуда маңызы зор.


Нақты курс мiндетi студенттердi ғылыми және практик
алық сұрақтарды шешуде
аэрокосмостық суреттердiң қодануын үйрету:

-

топографиялық және тематикалық карталарды құру және жанарту,

-

геологиялық түсiрiс және геологиялық iзденiс жұмыстарында әсiресе мұнай және
түрлi түстi металдар iзденiсiнде,

-

географиялық зерт
теуде объектiнiң мiнездемесi жайлы нақты берiлгендерiн алу,

-

транспорттық iзденiстерде жаңа жолдарды жобалауда және ескi жолдарды
реконструкциялау, саз балшықты зерттеуде оның саздық ланшафтығын,
ылғалдығын, торфтық массасын анықтау
да
;

-

орман шаруашылығында


ормандарды орналастыру жұмыстарында, орманның
категориясын

анықтауда, орман шаруашылық жұмыстарында;

-

ауыл шарушылығында жерге орналастыру жұмыстарында, эрозия почв күресiнде;

-

мұздықты зерттеуде, теңiз жолдарын салуда;



Әдебиеттер:


Нег.:
[1

]
,
[10
-
14]


Қос.:
[3
-
13]



Бақылау сұрақтары

1.

Бiрiншi аэросуреттер қашан жасалды.

2.

Суреттi дешифрлеудiң


ғылыми бағытында неше даму мезгiлi бар.

3.

Суреттi дешифрлеу курсын оқуда қандай мiндеттер бар.

4.

Жергiлiктi жердi самолеттен бiрiншi рет кiм түсiрд
i.

5.

Жартылай автоматты аппаратты кiм ойлап шығарды.




2
-
дәріс
. Суреттерді дешифрлеу түрлері мен әдiстерiн анықтау.


Суреттерді дешифрлеу дегеніміз


жергілікті жерді фотосуретте бейнеленген
объектілердің мінездемесін табу, тану және анықтау суре
ттерді дешифрлеу (аэросуреттерді,
фотосуреттерді, бейнелерді)


картаны құруда ең қиын жәе маң
ызды п
роцесс, сондықтан
картаның сапал
ы орындалуында дешифрлеудің маңызы ӛте зор.


11


Дешифрлеу процессі бірнеше
кезеңге

бӛлінеді: далалық зерттеуге д
айындық, далалық
зерттеу, дешифрлеу, суретте сызу, ӛзін
-
ӛзі тексеру және зерттеуді жалғастыру, дайын
ӛнімді
тапсыру.


Суреттерді дешифрлеу жергілікті жерде объектінің кеңістікте орналасу заңының
кезегінен оның оптикалық және геометриялық қас
иетінің фотографиялық қабылдау заңынан
тұрады. Оның суретті дешифрлеу негізіне қаланған екі факторы бар:

1)

физико
-
математикалық, онда оптика мен геометриялық бейнелер қарастырылады.

2)

географиялық объектінің кеңістік орналасуы қарастырылады.



Бұл фа
кторлар суреттерді дешифрлеу үшін геодезия, геоморфология, география,
аэрофотография, аэрофотосъемка, фотограмметрия және картография бойынша дайындық
қажет.


Суреттерді дешифрлеуде мақсаты мен тапсырмасы бойынша шешуде дешифрлеудің екі
түрі бол
ады. Жалпы географиялық және (отрасливые) салалы (тематикалық, арнайы).


Жалпы географиялық суреттерді дешифрлеуде жер бетінің қорытындалған
анықтамасын алады. Оған: жер бетін регионалды және типологиялық аудандар, жергілікті
жердің гидрография
жүйесін, жол торларын, елді мекен пунктерін, жасыл жабынды және басқа
элементтерін ашу, олардың ӛзара байланысын орнату, топографиялық карталарды құру және
жаңарту жатады. Оған дешифрлеудің екі түрі кіреді


топографиялық және ландшафтық.


Суре
ттерді топографиялық дешифрлеу топографиялық карталарды бейнеленуі қажет
объектілерді тану, табу және мінездемесін алу үшін жүргізіледі. Топографиялық дешифрлеу
картаны құру мен жаңартуда технологиялық схеманың ең маңызды процессі болып келеді.



Суреттерді ландшафты дешифрлеу жер бетін оқуда жергілікті жерді регионалды және
типологиялық аумақтау мақсаты кіреді.


Салалы (отраслевого) дешифрлеудің (тематикалық) түрлері кӛп. Суреттерді салалы
дешифрлеу жер беті мен атмосферада орналасқ
ан бӛлек объектілердің мінездемесін анықтау
үшін жасалады.


Жұмыстың принциптері мен (орналасу) шартына байланысты олардың орындалуы
келесі суреттерді дешифрлеу әдістерінен тұрады. Далалық әдіс тек қана жергілікті жерде
берілген объектілерді
тауып сонымен қатар суретте бейнеленбеген объектілерді де суретте
дешифрлеу қарастырылады.


Бұл тәсілдің жетіспеушілігі: жұмыстың қиындығы және қаржының кӛп кетуінде.
Аэровизуальдық әдіс


суреттерді дешифрлеуде объектіні танып бейнелеу ұшақт
ан немесе тік
ұшақтан орындалады.


Камералды әдіс


суреттерді дешифрлеуде фотобейнелер қасиетін сипаттау далаға
шықпай объектілерді ажырату және мінездемесін алу қарастырылады.


Біріккен (комбинированный) әдіс


суреттерді деш
ифрлеу объектілерді ажыратуда
негізгі жұмыс камералды шартта орындалады, ал дала мен әуеде камералды ашыла алмайтын
объектілер мен мінездемелерді ажыратады.


1


кесте. Объектер классификациясы

Объектілерді
классификациялау принципі


Объектінің
классиф
икацияланған
топтары


Объектердің

үлгісі

Аэроғарыштық суреттерді
дешифрилеудің түрлері







Объектілердің шығу тарихы

Топографи
ялық
объект
ілер



Ландшафт
ылар


Геолог
иялық

объект
ілер



Т. Б.

Табиғи жолмен пайда болған
Елді
-
мекендер
, гид
-

рография,
ӛсімдік
жамылғысы,

жолдар

шӛлді
,
жазық

Жер бетінің бӛлінуі мен
сынуы
,

Рельфтің құрамы,



Ормандар
,
балшық
,
кӛл


12




Тұрақты шамалар

және

объектінің сызықтық
қатынасы



Объект элементтерінің
құрамы мен қолданылуы






Күн радиациясынан қорғау
мүм
кіндігі






Объектінің тұрақты орны

объектілер

Жасанды жолмен пайда
болған объетілер

Компакт
і

(точечные)


Сызықтық
(протяженные)



Ауданды


Жеңіл


Ау
ыр


Малоконтрастные


Контрастные

Высококонтрастные




Динами
калық


Стационар
лық



Елді
-
мекендер
,
жолдар
,
кӛпір

Ү
й
,
жеке ағаш
,
ұшақ


Ж
ол
, ӛзен
,
ұшып
-
қону
сызығы,
(
ВПП) аэродром


Қала
,
орман массиві
,

аэродром

Үй
,
жеке ағаш
,
ұшақ



Елді
-
мекендер
, мас
сив,
ораман
, аэродром

Балшықтың құрамы


Ормандар
,
елді
-
мекендер,

Жасанды жолдар
,

су
беткейлері,

ВПП аэро
-
дрома


Теңіздегі мұз
,
бұлттар,


Гидрография,
жол
торабы.




Топографиялық жұмыстардың технологиясына, мінезіне және аумақтың оқылуына
байланысты топографиялық дешифрлеудің әртүрлі варианттары қолданылады. Сонымен қатар
пландық аэрофототүсір
істі:


1. ӛте үлкен масштабқа (1:2000 ірі)


2. ірі масштабқа (1:2000 нан 1:10000 деиін)


3. орта масштабқа (1:10000 нан 1:30000 деиін)


4. ұсақ масштабқа (1:30000 нан 1:100000
деиін)


5. аса ұсақ масштабқа (1:100000 нан ) бӛледі.


Стереотопографиялық түсірісте аудандарда пунктер және әртүрлі ғимараттар ӛте кӛп
болса түгел далалық дешифрлеу жүргізіледі.



Стереотопографиялық түсірісте дешифрлеу б
едерді салудан бӛлек орындалады.
Бедер салу стереофотограмметриалық аспапта орындалады. Картаны құруда біріккен
(комбинированом) әдісте далалық дешифрлеу фотопланда бедерді түсірумен бірге
орындалады.



Бӛлінген

жұмыс алаңы


орындаушымен далада орындал
ады. Бірінші кезекте суретте
мінезделген объекті тану керек, сосын суретті бағдарлап бір тануға объектіден екіншіге ӛтіп
оларды суретте жеңілденген шартты белгілермен белгілейді. Егер объект немесе контур
суретте жақсы бейнеленген болса да оны кӛрсету кере
к. Есте сақтап кӛрсетпей қалуға
болмайды. Себебі ол ұмыт болып қалуы мүмкін, сосын қателіктерге соқтырады. Суретте
бейнеленген объект дешифрлеу кезінде жергілікті жерде жоқ болса, фотобейне сызылып
тасталуы тиіс. Егер объектің размерінің кішілігінен немесе

аэрофототүсірістен кейін пайда
болған топографиялық объектер суретте бейнеленбеген болса, онда оларды промермен,
засечкалармен немесе жерді түсіру аспаптармен салады. Дешифрлеу процесінде объектіні
мінездейтін қосымша жазулар (запись) енгізеді және күрдел
і ситуациялардың абрисын
құрайды. Промерлердің абрисін суретті артқы жағына немесе арнайы журналға салады.


13


Түгел далалық дешифрлеуде суреттерді стереоскопиялы сипаттау үшін портотипті
аспап қолданады. Оның қажеттілігі гидрографиялық торлар мен суреттер п
роекциясының
кӛлеңкедегі кіші объектерді танып салуға кӛмектеседі.


Объектер мен контурларды танумен бірге керекті санды және сапалы мінездемелерін
және оларды суретте солтүстік рамкаға қатысты жазады.


Бақылау станциясын сипаттап журналға жазады. Бӛ
лінген станция участкісін шартты
белгімен белгілейді, ал тек кӛше нӛмірін әр түрлі түспен кӛрсетеді. Нумерацияны журналда
кӛрсетіп оның мінездемесін береді.


Қарастырылған вариант методикасында камералды дешифрлеу бір негізге (фотосхема,
фотопланға) дал
алық дешифрлеудің барлық мәліметтерін эталон мен әдістемелерді қолданып
тасымалдайды.


Камералды дешифрлеуді аяқтап ӛзін
-
ӛзі тексереді. Егер дешифрленбей қалған жерлер болса,
қайта тексеріп түзетулерді енгізеді.


Далалық дешифрлеуде негізгі объектіл
ерді таңдауда және біріктіруде карта бойынша
контурларды жылжыту ӛз допускасы болады. Контурлар жағдайын
0,5 мм тең ортаңғы
қателікпен енгізуге болады. Ол қосымша объекті жылжытып , ал негізгі объектті оның орнына
бейнелеуге мүмкіндік

береді.


Барлық басты негізгі геодезиялық пункттер аэрофотосуретке енгізілуі тиіс. Әрбір пунктті
барып тексеріп дешифрлеп және айқын абрис жасайды.


Жергілікті жерде бағдарлану үшін қолдануға болатын мінездемелі контурлар мен
жергілікті зат
тар анық салынуы қажет. Мұндай заттарға алыстан кӛрінетін биік заттар (биік
ғимараттар, башнялар, завод пен фабрика трубалары, радиомачталар, шіркеулер, орощалар
және жеке ағаштар) және жер бетінен биік емес, бірақ жергілікті жерде кӛп уақыт сақталатын
(жо
лдар қиылысы, кӛшелер, пасекалар) кіреді.


Суреттерді камералды дешифрлеу түгел және далалық жалғасумен болуы мүмкін.


Суреттерді түгел камералды дешифрлеу. Мұндай жағдайда түсіріс ауданының
картографиялық материалдары жақсы оқылуы қажет. Кам
ералдық дешифрлеуде
экспедициялық (стеоскоп) және стереофотограмметриялық аспаптар (интерпретоскоп,
стереопроектор, стереограф) қолданылады.


Әдебиеттер:


Нег.:
[13
-
17]



Бақылау сұрақтары:

1)

Суреттерді дешифрлеу қандай этаптарға бӛлінеді.

2)

Топографиялық
дешифрлеу қандай мақсат пен жасалады.

3)

Суреттерді дешифрлеу әдісі қандай принциптермен бӛлінеді.

4)

Қандай объект сызықтық деп есептеледі.

5)

Дешифрлеу объектiлерi қандай принциптермен бӛлiнедi.





3
-
дәрiс
.
Дистанционды
қ әдіспен ортаны қоршауды оқу.


Біздің
планетада қолданатын ортаны қорғау Жер беті, Жер қыртысының үстінгі қабаты
мен атмосфера болып келеді. Оны кез
-
келген ұшатын аппараттан аэрокосмостық әдіспен
түсіруге болады.

Дистанциондық әдістер


аэроәдіс


(түсіріс атмосферадан жүргізілді) және космос
тық
әдіс (түсіріс космостан жүргізіледі) болып бӛлінеді.

Дистанциондық әдіске үш негізгі жұмыстар кіреді: түсірістің материалдарын алу, оны
ӛңдеу, және ӛңделген суреттер бойынша карта мен картографиялық емес материалдарды құру.

Жұмыстың бірінші түрі:

Түсір
іс материалдарын алуда қандай аппараттар қолданғанына байланысты
дистанциондық әдістер визуалды, фотографиялық, фотографиялық емес және кӛп зоналы
болып бӛлінеді.


14

Түсіріс материалдарын алуда қандай аппараттар қолданғанына байланысты
дистанциондық әдістер в
изуалды, фотографиялық, фотографиялық емес және кӛп зоналы
болып бӛлінеді.

Визуалды түсіріс жергілікті жерді ұшатын аппаратта суреттерде бақылау
результаттарының регистрациясын магниттік лентада текет түрінде жүргізіледі.

Фототүсіріс


жарық сезгіш қабатт
арда 0,4


1,1 мкм толқын ұзындығы диапозонында
жергілікті жердің электромагниттік сәуле шығару спектр ауданында инфрақызыл, жақын және
кӛрінетін регистрация.

Фотографиялық емес түсіріс


улкен диапозон ұзындық толқындарының
электромагниттік сәуле шығаруы
ның бейнелеу түрінде фотопленкада немесе магниттік
лентадағы регистрацися.

Кӛп зоналы түсіріс


тӛрт

алты немесе одан кӛп каналдарды қолданып жіңішке спектрлі
диапозонда жүргізіледі. Ал бейнелер 0,4
-
тен 1,1 мкм кең спектрлі интервалда алынады.

Жұмыстың е
кінші түрі: түсіріс материалдарын ӛңдеу. Жердің қисықтығының, жергілікті
жердің бедеріне, ұшу жылдамдығына, ұшудың азимутына, жобалау центр координаттарына
және тағы басқаларға байланысты дешифрлеу турін оңайлату үшін суреттерді геодезиялық
байланыстыру жә
не геометриялық бұрмаланулардың учеті мен жою кіреді.

Жұмыстың үшінші түрі: суреттер бойынша картаны құру және фотографиялық емес
материалдарымен байланысты болады.

Дешифрлеу процессінің логикалық структурасы.

Суреттер бойынша жергілікті жер объектілерін
дешифрлеу процессі логикалық құрылым
схемасы секілді білу табалдырық жиынтығын кӛрсетеді. Білу табалдырығы берілген
материалдың мінездемесіне байланысты бірінен кейін бірі жүріп отырады.

Логикалық құрылым бӛлек объектілер немесе құбылысты дешифрлеуде қолд
анады.
Дешифрлеу процессінде бір объектіні ажыратып екіншіге, жай объектіден күндері объектіні
ажырату және керісінше орындау кіреді.

Суреттерді дешифрлеу процессінің логикалық структура табалдырығын қарастырайық:

Табу (обнаружение)


дегеніміз элементтерд
і бӛлек қабылдау суретте олардың қасиетін
шығарусыз бейнелеу. Мысалы: тікүшбұрыш бейнесі табылды, ол кӛру анализаторының
жұмысы болып табылады. Яғни ол кӛру қабілет результаты. Кӛру сезімінің үш стадиясы
болады.

2

кесте. Кӛру сезімінің стадиялары.


Плоское
изображение

Стереоскопическое изображение

Нераздельное (неяс
ное)
видение

Раздельное (ясное) ви
дение



Узнавание формы

Получение расплывчатого
стереоэффекта

Формирование (рост)
стереоэффекта, связанное с
работой мышц глаза

Стабилизация стереоэффекта


Ажырату (распознование)
-

дегеніміз тұтас образды алу және оны бекітілген санды және
сапалы мінездемесімен элементтерге бӛлу, алынған образды бағалау. Ажыратудың үш
стадиясы бар
:


-

образды тұтастай алу


синтез;

-

образды элементтерге бӛлу және элементтердің

мінездемесін алу


анализ;

-

алынған образдың бағасы


жоғарғы сатыдағы синтез;

Берілген процесс дешифрлеушінің дешифрлеу алдында ажырату бойынша үш принциптік
әртүрлі ситуация пайда болады:

-

дешифрлеуші мүлдем объектімен таныс емес. Ондай жағдайда зерттеу н
емесе болжау
құрылыуы керек, бірақ ол келіспеуі мумкін. Мұндай ситуация адекватты ойлану
табалдырығы деп аталады;


15

-

дешифрлеуші суреттегі бейнеленген объектімен таныс емес, бірақ оны карта бойынша,
немесе натурада біледі. Мұндай дешифрлеудің болжау мінездем
есі болады, ал берілген
ситуация таңдау шарты бойынша тану табалдырығы деп аталады.

-

дешифрлеуші объектімен ӛз жағдай опыты бойынша жақсы таныс. Берілген бейнені
табылған бейнемен салыстырып, ажырататады, ал ситуацияны берілген объектіні тану
табалдырығы де
п аталады.


Топографиялық жұмыстардың технологиясына, мінезіне және аумақтың оқылуына
байланысты топографиялық дешифрлеудің әртүрлі варианттары қолданылады. Сонымен қатар
пландық аэрофототүсірісті:


1. ӛте үлкен масштабқа (1:20
00 ірі)


2. ірі масштабқа (1:2000 нан 1:10000 деиін)


3. орта масштабқа (1:10000 нан 1:30000 деиін)


4. ұсақ масштабқа (1:30000 нан 1:100000 деиін)


5. аса ұсақ масштабқа (1:1000
00 нан ) бӛледі.


Стереотопографиялық түсірісте аудандарда пунктер және әртүрлі ғимараттар ӛте кӛп
болса түгел далалық дешифрлеу жүргізіледі.



Стереотопографиялық түсірісте дешифрлеу бедерді салудан бӛлек орындалады.
Бедер салу стереофотогр
амметриалық аспапта орындалады. Картаны құруда біріккен
(комбинированом) әдісте далалық дешифрлеу фотопланда бедерді түсірумен бірге
орындалады.



Бӛлінген

жұмыс алаңы


орындаушымен далада орындалады. Бірінші кезекте суретте
мінезделген объекті тану ке
рек, сосын суретті бағдарлап бір тануға объектіден екіншіге ӛтіп
оларды суретте жеңілденген шартты белгілермен белгілейді. Егер объект немесе контур
суретте жақсы бейнеленген болса да оны кӛрсету керек. Есте сақтап кӛрсетпей қалуға
болмайды. Себебі ол ұмыт

болып қалуы мүмкін, сосын қателіктерге соқтырады. Суретте
бейнеленген объект дешифрлеу кезінде жергілікті жерде жоқ болса, фотобейне сызылып
тасталуы тиіс. Егер объектің размерінің кішілігінен немесе аэрофототүсірістен кейін пайда
болған топографиялық объ
ектер суретте бейнеленбеген болса, онда оларды промермен,
засечкалармен немесе жерді түсіру аспаптармен салады. Дешифрлеу процесінде объектіні
мінездейтін қосымша жазулар (запись) енгізеді және күрделі ситуациялардың абрисын
құрайды. Промерлердің абрисін с
уретті артқы жағына немесе арнайы журналға салады.


Түгел далалық дешифрлеуде суреттерді стереоскопиялы сипаттау үшін портотипті
аспап қолданады. Оның қажеттілігі гидрографиялық торлар мен суреттер проекциясының
кӛлеңкедегі кіші объектерді танып салуға кӛ
мектеседі.


Объектер мен контурларды танумен бірге керекті санды және сапалы мінездемелерін
және оларды суретте солтүстік рамкаға қатысты жазады.


Бақылау станциясын сипаттап журналға жазады. Бӛлінген станция участкісін шартты
белгімен белгілейді, ал

тек кӛше нӛмірін әр түрлі түспен кӛрсетеді. Нумерацияны журналда
кӛрсетіп оның мінездемесін береді.


Қарастырылған вариант методикасында камералды дешифрлеу бір негізге (фотосхема,
фотопланға) далалық дешифрлеудің барлық мәліметтерін эталон мен әдістем
елерді қолданып
тасымалдайды.


Камералды дешифрлеуді аяқтап ӛзін
-
ӛзі тексереді. Егер дешифрленбей қалған жерлер болса,
қайта тексеріп түзетулерді енгізеді.


Далалық дешифрлеуде негізгі объектілерді таңдауда және біріктіруде карта бойынша
контурларды

жылжыту ӛз допускасы болады. Контурлар жағдайын
0,5 мм тең ортаңғы
қателікпен енгізуге болады. Ол қосымша объекті жылжытып , ал негізгі объектті оның орнына
бейнелеуге мүмкіндік береді.


Барлық басты негізгі геодезиялық пункт
тер аэрофотосуретке енгізілуі тиіс. Әрбір пунктті
барып тексеріп дешифрлеп және айқын абрис жасайды.


Жергілікті жерде бағдарлану үшін қолдануға болатын мінездемелі контурлар мен
жергілікті заттар анық салынуы қажет. Мұндай заттарға алыстан кӛрінеті
н биік заттар (биік

16

ғимараттар, башнялар, завод пен фабрика трубалары, радиомачталар, шіркеулер, орощалар
және жеке ағаштар) және жер бетінен биік емес, бірақ жергілікті жерде кӛп уақыт сақталатын
(жолдар қиылысы, кӛшелер, пасекалар) кіреді.


Суретт
ерді камералды дешифрлеу түгел және далалық жалғасумен болуы мүмкін.


Суреттерді түгел камералды дешифрлеу. Мұндай жағдайда түсіріс ауданының
картографиялық материалдары жақсы оқылуы қажет. Камералдық дешифрлеуде
экспедициялық (стеоскоп) және стере
офотограмметриялық аспаптар (интерпретоскоп,
стереопроектор, стереограф) қолданылады.



Әдебиеттер:


Нег.:
[1

]
,
[15
-
24]


Қос.:
[16],

[45
-
48]



Бақылау сұрақтары:

1.

Ортаны қорғауды оқуды дистанциондық әдіс қалай бӛледі.

2.

Дешифрлеу процессінің логикалық

құрылымы неден тұрады.

3.

Табу
(
обнаружение
)

деген не
?

4.

Тану процессі неден тұрады.

5. Классификация неден тұрады.


№4

дәрiс.

Дешифрлеу белгiлерi.


Суреттерді дещифрлеу
-

тура және жанама жасарынды дешифрлеу белгілері бойынша
қосымша картографиялық мағына
сы бар материалдарды қолданып орындалады.


Тура дешифрлеу белгілері.

Тура дешифрлеу белгілері деп
-

берілетін объект қасиеттері және оның дешифрлеушімен
суретке қабылдануын атайды. Оларға жататындар: форма, размер, тон, түс, структура, текстура
және объектт
ің бейнелеу кӛлеңкелері.

Бейнелеу формасы
-

бұл негізгі тура дешифрлеу белгісі, ол бойынша объекттің бар екендігі
және оның қасиеті белгіленеді. Дешифрлеушінің визуалды бақылауы бірінші кезекте заттың
түрін оның формасын анықтайды.


Геометриялық анықталған

және анықталмаған формасын анықтайды.


Суретте объекттің бейнелеу размері оның масштабына байланысты. Объекттің нақты
ұзындығын суреттің масштабы бойынша немесе танылатын объекттің бейнесінің размері мен
басқа объекттің бейнесінің размерімен салыстыруын
формула бойынша анықтауға болады:







L=L
I

L / L
I

Мұндағы
L
-

жергілікті жерде анықталатын объекттің ұзындығы, ені, м;



L
I
-

жергілікті жерде белгілі объекттің ұзындығы, ені, мм;



L
I
-

суретте белгілі объекттің бейнесінің ұзындығы, ені, мм.

Объект
тің кӛлемін оның масштабын қолданып формула бойынша анықтауға болады:






L=Lm,

Мұндағы, m
-

суреттің сандық масштабының бӛліндісі.


Бейнелеу тоны дегеніміз
-

объекттің бейнеленуінің кезекті (сәйкес) орнында
фотопленканың қараю және ары қарай суреттегі пози
тивті қараю дәрежесі.

Жанама дешифрлеу белгілері.

Жанама дешифрлеу белгілері
-

аэросуретте бейнеленбеген немесе тура белгілер бойынша
анықталмайтын объекттің барын немесе мінездемесін кӛрсетеді (мысалы, туннель темірі
жолдың бӛлініп кеткен бейнесі бойынша
танылады).

Кешенді деширлеу белгілері.

Кешенді дешифрлеу дегеніміз
-

тура белгілер элементіне қарағанда тұрақты және анықты
болып дешифрлеудің негізгі ландшафтық әдісімен тұрады.



3
-
кесте тондық шкала


17

Балл
тона

Тон

Принцип выделения тона

Пределы оптиче
ских
плотностей


1


2

3


4


5


6


7


Белый


Почти белый

Светло
-
серый


Серый


Темно
-
серый


Почти черный


Черный


Крайний визуально различимый тон

шкалы

Плотность вуали

Минимальная плотность большинства

фотоизображений

Средняя плотность большинства
фотоиз
ображений

Максимальная плотность большинства
фотоизображений.

Тон, превышающий максимальную

плотность большинства фотоизображений

Крайний визуально различимый тон

Шкалы



0,1 и меньше


0,2

0,3

0,4

0,6


0,7

1,1


1,2

1,6


1,7
-
2,1


2,2 и больше


Әдебиет
тер:


Нег.:
[1]
,
[24
-
36]


Қос
.: [178
-
182], [14],[5
-
6]


Бақылау сұрақтары:

1.

Тура дешифрлеу белгілері деп қандай қасиеттерді атайды?

2.

Тура дешифрлеу белгілеріне қандай белгілер жатады?

3.

Объектінің кӛлемін қандай формула бойынша анықтауға болады?

4.

Бе
йнелеу қабаты дегеніміз не?


№5
-
дәрiс
. Дешифрлеудің аэрофотографиялық негіздері.


Суретті құруда әсер ететін факторлар.


Сурет түсірістің негізгі звеносы болып дешифрлеудің соңғы результатының сапасын
анықтайды. Сапа бейнелену деген екі түсінік береді.

-

су
реттің геометриялық анықтамасы. Жергілікті жердің моделін шығару және керекті
дәлділікпен оны ӛлшеу.

-

Суреттің анықталу мүмкіндігі
-

яғни оның кӛмегімен керекті детальдарды және
жергілікті жердің объектісін шығару.

Фотографиялық бейнелерге жер ететін негізг
і фотожүйелер звеносына кіретіндер.
Суретті дешифрлеуге аэрофотоаппараттарға параметрлерімен фокустық арақашықтық , кӛру
алаң бұрышы, жарық күші және жарықтану негіздері әсер етеді.

Объективтің фокустық арақашықтығы.

Суреттің негіздеріне байланысты жазықт
а, орманды емес ландшафтарда кеңбұрышты қысқа
фокусты АФА қолданылады.Орманды және таулы ландшафтарда жайбұрышты немесе
жіңішке бұрышты ұзын фокусты АФА қолданылады.

Объективтердің жарық күші.

Суреттерді дешифрлеуде керекті мүмкіндік болу үшін объективт
ің жарық күші жоғары
болуы тиіс.

Объективтің шешілу қабілеті.

Түсіріс кезінде ұсақ топографиялық объектілер мен бӛлек ірі объектілерді бір
-
бірімен
ажырату қабілетін қабылдау.

Дисторсия
-

суреттің дешифрлеу қасиетіне әсер етпейді, сондықтан оны қарастырмайды
.

Түсіріс жарық фильтрлері.

Оптикалық ортадан ӛткенде жарық ӛзінің спектрлі құрамын ӛзгертеді.


18

Бейненің жылжуы.

Түгел далалық дешифрлеуде суреттерді стереоскопиялы сипаттау үшін портотипті аспап
қолданады. Оның қажеттілігі гидрографиялық торлар мен суретте
р проекциясының
кӛлеңкедегі кіші объектерді танып салуға кӛмектеседі.


Объектер мен контурларды танумен бірге керекті санды және сапалы мінездемелерін
және оларды суретте солтүстік рамкаға қатысты жазады.


Бақылау станциясын сипаттап журналға жазады.

Бӛлінген станция участкісін шартты
белгімен белгілейді, ал тек кӛше нӛмірін әр түрлі түспен кӛрсетеді. Нумерацияны журналда
кӛрсетіп оның мінездемесін береді.


Қарастырылған вариант методикасында камералды дешифрлеу бір негізге (фотосхема,
фотопланға)
далалық дешифрлеудің барлық мәліметтерін эталон мен әдістемелерді қолданып
тасымалдайды.


Камералды дешифрлеуді аяқтап ӛзін
-
ӛзі тексереді. Егер дешифрленбей қалған жерлер болса,
қайта тексеріп түзетулерді енгізеді.


Далалық дешифрлеуде негізгі объек
тілерді таңдауда және біріктіруде карта бойынша
контурларды жылжыту ӛз допускасы болады. Контурлар жағдайын
0,5 мм тең ортаңғы
қателікпен енгізуге болады. Ол қосымша объекті жылжытып , ал негізгі объектті оның орнына
бейнелеуге мүмкін
дік береді.


Барлық басты негізгі геодезиялық пункттер аэрофотосуретке енгізілуі тиіс. Әрбір пунктті
барып тексеріп дешифрлеп және айқын абрис жасайды.


Жергілікті жерде бағдарлану үшін қолдануға болатын мінездемелі контурлар мен
жергілікті
заттар анық салынуы қажет. Мұндай заттарға алыстан кӛрінетін биік заттар (биік
ғимараттар, башнялар, завод пен фабрика трубалары, радиомачталар, шіркеулер, орощалар
және жеке ағаштар) және жер бетінен биік емес, бірақ жергілікті жерде кӛп уақыт сақталатын
(жолдар қиылысы, кӛшелер, пасекалар) кіреді.


Суреттерді камералды дешифрлеу түгел және далалық жалғасумен болуы мүмкін.


Суреттерді түгел камералды дешифрлеу. Мұндай жағдайда түсіріс ауданының
картографиялық материалдары жақсы оқылуы қажет.
Камералдық дешифрлеуде
экспедициялық (стеоскоп) және стереофотограмметриялық аспаптар (интерпретоскоп,
стереопроектор, стереограф) қолданылады.


Түгел камералды дешифрлеу фотоплан және суреттер жинақтары бойынша жасалады.


Камералды дешифрлеу
ге кіретін этаптар:

-

аумақтың қысқаша географиялық мінездемесі, түсіріс материалдары бойынша керекті
анықтамалар, дешифрлеу белгілерінің сипаттамасы картографиялық мағыналардың
материалдарын қолдану, карта мазмұнының элементтері мен участкі бойынша редакция
лық
кӛрсеткіштерді оқып дешифрлеу. Орындаушы түсіріс аумағында қандай объектердің бар
екенің, олардың қандай суретте қалай бейнеленуін және қандай шартты белгімен кӛрсетуін
білуі тиіс.

-

жергілікті жердің бейнесімен фотосхемаларды және суреттер жиынтығын луп
амен және
стереоскоппен қарастырып жалпы танысу

-

негізгі нақты танылатын объектілерді дешифрлеу

негізгі гидрографиялық тор, жасыл
жабынды мен топырақтардың ірі контурларын, темір және автомобильді жолдар;

-

әрбір қос суретті детальдарды эталон мен стереоскоп
иялық аспаптарды қолданып
кезекпен ӛңдеу. Мазмұндама эталоны бойынша дешифрлеу кезегі :елді
-
мекен пункттері, ең
соңғы кезекте бӛлек құрылыстар мен ғимараттарды ӛңдейді.



Әдебиеттер:


Нег.:
[1]
,
[24
-
36]


Қос
.: [178
-
182], [14],[5
-
6]


Бақылау сұр
ақтары:

1.

Жарық контрасты деген не?


19

2.

Жарық интервалы деген не?

3.

Объектінің суреттік контрасты деп нені айтады?

4.

Дымоктың қандай түрлерi бар.



№6
-
дәрiс.

Түгел камералды және далалық дешифрлеу


Топографиялық карталарды құруда суреттерді дешифрлеу құратын
немесе жаңартатын
топографиялық карталарда жергілікті жер объектілерін бейнелеумен орындайды.


Картаны құруда топографиялық суреттерді дешифрлеу негізі камералды және далалық
жұмыстардың қосылуы болып келеді.


Мұндай қосылудың ӛз шарттары бола
ды:


-

дешифрленетің суреттердің анықтамалылығы жоғары болуы тиіс әсіресе
картаграфияланатын аумақтардың объектері бойынша ;


-

дешифрлеуге қиын аудандарда алдын
-
ала топографо
-
геодезиялық рекогносцировка немесе
дешифрлеу эталоның айқын зерттеп
және бедердің стереорисовкасы үшін мәліметтерді жүргізеді;


-

дешифрлеуде объектілерді шартты белгімен сызатын суреттер мен фотосхемалар карта
масштабымен кішкене сәйкес келуі керек. Ол генерализациялауда қателіктерден сақтайды;


-

дешифрлеуг
е стереоскопиялық аспаптарды камералдық және далалық жұмыстарда қолдану;


-

берілген әрбір участкіде камералды және далалық дешифрлеуде бір ғана орындаушыға
тапсырады:


-

бекітілген белгілеулер бойынша жергілікті жерді дұрыс бейнелеу үшін
дешифрлеу
процессі оның барлық этаптарында редактордың қол астында ӛтуі тиіс.


Топографиялық жұмыстардың технологиясына, мінезіне және аумақтың оқылуына
байланысты топографиялық дешифрлеудің әртүрлі варианттары қолданылады. Сонымен қатар
пландық а
эрофототүсірісті:


1. ӛте үлкен масштабқа (1:2000 ірі)


2. ірі масштабқа (1:2000 нан 1:10000 деиін)


3. орта масштабқа (1:10000 нан 1:30000 деиін)


4. ұсақ масштабқа (1:30000 н
ан 1:100000 деиін)


5. аса ұсақ масштабқа (1:100000 нан ) бӛледі.


Стереотопографиялық түсірісте аудандарда пунктер және әртүрлі ғимараттар ӛте кӛп
болса түгел далалық дешифрлеу жүргізіледі.



Стереотопографиялық түсірісте

дешифрлеу бедерді салудан бӛлек орындалады.
Бедер салу стереофотограмметриалық аспапта орындалады. Картаны құруда біріккен
(комбинированом) әдісте далалық дешифрлеу фотопланда бедерді түсірумен бірге
орындалады.



Бӛлінген

жұмыс алаңы


орындаушымен да
лада орындалады. Бірінші кезекте суретте
мінезделген объекті тану керек, сосын суретті бағдарлап бір тануға объектіден екіншіге ӛтіп
оларды суретте жеңілденген шартты белгілермен белгілейді. Егер объект немесе контур
суретте жақсы бейнеленген болса да оны
кӛрсету керек. Есте сақтап кӛрсетпей қалуға
болмайды. Себебі ол ұмыт болып қалуы мүмкін, сосын қателіктерге соқтырады. Суретте
бейнеленген объект дешифрлеу кезінде жергілікті жерде жоқ болса, фотобейне сызылып
тасталуы тиіс. Егер объектің размерінің кішілі
гінен немесе аэрофототүсірістен кейін пайда
болған топографиялық объектер суретте бейнеленбеген болса, онда оларды промермен,
засечкалармен немесе жерді түсіру аспаптармен салады. Дешифрлеу процесінде объектіні
мінездейтін қосымша жазулар (запись) енгізеді

және күрделі ситуациялардың абрисын
құрайды. Промерлердің абрисін суретті артқы жағына немесе арнайы журналға салады.


Түгел далалық дешифрлеуде суреттерді стереоскопиялы сипаттау үшін портотипті
аспап қолданады. Оның қажеттілігі гидрографиялық торлар ме
н суреттер проекциясының
кӛлеңкедегі кіші объектерді танып салуға кӛмектеседі.


Объектер мен контурларды танумен бірге керекті санды және сапалы мінездемелерін
және оларды суретте солтүстік рамкаға қатысты жазады.


20


Бақылау станциясын сипаттап журналғ
а жазады. Бӛлінген станция участкісін шартты
белгімен белгілейді, ал тек кӛше нӛмірін әр түрлі түспен кӛрсетеді. Нумерацияны журналда
кӛрсетіп оның мінездемесін береді.


Қарастырылған вариант методикасында камералды дешифрлеу бір негізге (фотосхема,
фот
опланға) далалық дешифрлеудің барлық мәліметтерін эталон мен әдістемелерді қолданып
тасымалдайды.


Камералды дешифрлеуді аяқтап ӛзін
-
ӛзі тексереді. Егер дешифрленбей қалған жерлер болса,
қайта тексеріп түзетулерді енгізеді.


Далалық дешифрлеуде негі
згі объектілерді таңдауда және біріктіруде карта бойынша
контурларды жылжыту ӛз допускасы болады. Контурлар жағдайын
0,5 мм тең ортаңғы
қателікпен енгізуге болады. Ол қосымша объекті жылжытып , ал негізгі объектті оның орнына
бейнелеу
ге мүмкіндік береді.


Барлық басты негізгі геодезиялық пункттер аэрофотосуретке енгізілуі тиіс. Әрбір пунктті
барып тексеріп дешифрлеп және айқын абрис жасайды.


Жергілікті жерде бағдарлану үшін қолдануға болатын мінездемелі контурлар мен
же
ргілікті заттар анық салынуы қажет. Мұндай заттарға алыстан кӛрінетін биік заттар (биік
ғимараттар, башнялар, завод пен фабрика трубалары, радиомачталар, шіркеулер, орощалар
және жеке ағаштар) және жер бетінен биік емес, бірақ жергілікті жерде кӛп уақыт са
қталатын
(жолдар қиылысы, кӛшелер, пасекалар) кіреді.


Суреттерді камералды дешифрлеу түгел және далалық жалғасумен болуы мүмкін.


Суреттерді түгел камералды дешифрлеу. Мұндай жағдайда түсіріс ауданының
картографиялық материалдары жақсы оқылу
ы қажет. Камералдық дешифрлеуде
экспедициялық (стеоскоп) және стереофотограмметриялық аспаптар (интерпретоскоп,
стереопроектор, стереограф) қолданылады.


Түгел камералды дешифрлеу фотоплан және суреттер жинақтары бойынша жасалады.


Камералды
дешифрлеуге кіретін этаптар:

-

аумақтың қысқаша географиялық мінездемесі, түсіріс материалдары бойынша керекті
анықтамалар, дешифрлеу белгілерінің сипаттамасы картографиялық мағыналардың
материалдарын қолдану, карта мазмұнының элементтері мен участкі бойынша

редакциялық
кӛрсеткіштерді оқып дешифрлеу. Орындаушы түсіріс аумағында қандай объектердің бар
екенің, олардың қандай суретте қалай бейнеленуін және қандай шартты белгімен кӛрсетуін
білуі тиіс.

-

жергілікті жердің бейнесімен фотосхемаларды және суреттер жиын
тығын лупамен және
стереоскоппен қарастырып жалпы танысу

-

негізгі нақты танылатын объектілерді дешифрлеу

негізгі гидрографиялық тор, жасыл
жабынды мен топырақтардың ірі контурларын, темір және автомобильді жолдар;

-

әрбір қос суретті детальдарды эталон мен с
тереоскопиялық аспаптарды қолданып
кезекпен ӛңдеу. Мазмұндама эталоны бойынша дешифрлеу кезегі :елді
-
мекен пункттері, ең
соңғы кезекте бӛлек құрылыстар мен ғимараттарды ӛңдейді.


Әдебиеттер:

Нег.:
[1]
,
[80
-
89]

Қос.:
[15]

[7
-
8], [10]


[3
-
140]


Бақылау сұрақ
тары:

1.Түгел далалық дешифрлеуді қай кезде қолданады?

2.Түгел камералды дешифрлеуді қай кезде қолданады?

3.Дешифрлеу кезінде қандай материалдар қажет
?

4.Таңдамалы далалық дешифрлеу камералды жалғаспенен қай кезде қолданады?

5.Түгел далалық дешифрлеуде бар
лық объекттер дешифрлненеме
?







7



дәрiс
.
Далалық және камералды маршруттық дештфрлеу әдістері.


21



Стереотопографиялық съемкада маршрут бойынша далалық дешифрлеу келесі
маршруттар арасындағы кеңістікті камералды дешифрлеу жалғасымен қолдан
ады. Мұндай
тәсілді 1:25000 масштабтағы картаны құруда аз орныққан (малообжитых) және орнықтанбаған
(необжитых) аудандарда қолданады. Сонымен қатар дешифрлеуге қиын аудандар мен
картографиялық мағынасы нашар қамтамасыз етілген аудандарда қолданады. Маршрут
тық
дешифрлеу екі тәсілмен орындалады: жер жолыменен (наземным путем) және аэровизуальды
дешифрлеу әдісіне кіретіні:

-

д
алаға шығу алдында маршруттарды жобалау;

-

белгіленген маршрут жолағында түгел далалық дешифрлеу;

-

маршруттар арасында кеңістікті к
амералды дешифрлеу.

Дешифрлеудің фототеодолиттік (наземная) бағытжолдары (маршруты) бақылау
станциясы және эталонды алаңдар кӛршілес қатарларға (смежных) трапецияларға жоба
құрайды. 1:25000 масштабтағы карталарға трапецияның қиындығына байланысты 40


45 к
м
расчетымен құрайды, орташа қиын трапецияларға 20


30 км расчетымен құрайды, ал жеңіл
трапецияларға 10
-
15 расчетвмен құрайды. 1:10000 масштабтағы карта трапецияларына
далалық дешифрлеуде маршруттар ұзындықтары 2,5
-
3 есе аз болады.маршруттарды камералды
д
ешифрлеуде контурларды қалған территорияларды тануға мәдени объектілермен
ориентирлеуді толық салуға және аспапта анықтала мінездемелерді алуға болмайтын жерлерде
салады.


Маршрутты жол бойымен, электр жүйе сызығы бойымен, ӛзендер бойларымен,
жасырынған (з
амаскированным) ормандар мен бұтақтармен ӛтуі қажет. Маршруттарды
жобалауда дешифрленетін аумақ бойынша картографиялық мағынасы бар пландық
материалдардың таралуын қарастыру қажет. Себебі оның камералдық жұмыстар үшін
қажеттілігін тексереді. Маршруттарды қ
олда бар топографиялық карта бойынша сол
масштабта және одан ұсақ масштабта немесе фоторепродукция бойынша жобалайды.
Белгіленген маршруттарда содан кейін бӛлек суреттерге немесе маршруттық фотосхемаларда
кӛрсетеді.


Маршрут осьі қызыл карандашпен белгілен
еді, ал екі жағына ось маршрутынан
маршруттың шекарасын егер аудан ашық болса 500 метрден аэросуреттің масштабында
белгілейді. Ал егер аудан жабық болса ось маршрутынан 150
-
250 метр қашықтықта шекарасын
белгілейді. Маршрутты жүргізіп отырып жол бойында кез
дескен әрбір топографиялық объекті
танып оның мінездемесін анықтайды.


Белгіленген маршруттың сызығынан басқа берілген жергілікті жердің мінездемесімен
сәйкес келетін суретте анықталған учаскелерді дишефрлеу қажет. Мұндай учаскені бақылау
станциялары деп а
тайды. Ландшафтқа байланысты суретте учаскелерде 4 тен 10 см
2

алаңымен
таңдайды. 1:25000 масштабтағы трапецияда 2
-
3 станция жобалайды.


Далалық жұмыстар жергілікті жердің учаскесінің белгіленген маршрут сызығының
ішінде сандық пен сапалық мінездемелерін ан
ықтап және жергілікті жердің әр
түрліэлементтерінің ерекшеліктерін түгіл дешифрлеуге кіреді. Оған кіретіндер: беткей (скос)
мінездемелері, аңғар (долина) профильдері, терассалар, жарқабақтар (бровка) мінездемелері,
жасыл жабынды түрлерінің орналасуы, олард
ың анықталған формалар мен рельефтер
элементтеріне орналасуы, гидрографиямен байланыстар және т.б.


Бӛлек маршруттарменкӛптеген аудандарға қолдануға болатын камералды дешифрлеу
далалық жалғаспен айқын картограыиялық материалдар болса орындалады.


Күзгі


қ
ысқы мезгілдерде фотосхемалар мен фотопландарда дешифрлеудің негізгі
кӛлемін орындайды және нақты танылатын объектілерді шартты белгілермен сызады, ал толық
дншифрленбейтін объектілерді контурға алып оларды далалық дешифрлеуге қалдырады.


Топографиялық аны
қтамаларды сұрау жолымен жинауда дешифрлеу объектілері екі
каиегорияға бӛлінеді:

а) суретте бейнетенген объектілер, бірақ олардың мазмұны камералды дешифрлеуге
жеткітіксіз.

б) суретте мүлдем бейнеленбеген объектілер.


22


Бірінші категориядағы объектілерге сұр
ау мәліметтері жеткілікті. Оларды жергілікті
жерге барып тексеру қажет емес.


Екінші категориядағы объектілерге аз санды және халыққа жақсы белгілі (бӛлек
бейіттер, бұлақтар, үңгірлерге кіретін жол және т.б.). олардың қайда орналасқанын сұрап,
орнында аны
қтап тауып суретке енгізу.


Далалық жұмыспен бірге бір мезгілде камералды жұмыстың сапасын тексеру
орындалады.


Әдебиеттер:


Нег
.: [125
-
130]

Қос
.:

[7
-
8], [10]


[3
-
140]


Бақылау сұрақтары.

1) маршруттық дешифрлеу қандай тәсілдермен орындалады.

2) дешиф
рлеу методикасына не кіреді.

3) маршруттарды қалай салады.

4) суретте қандай объектілердешифрленеді.

5) аэросуреттерді дешифрлеуде қандай белгілерді қолданады.




8


дәрiс
.
Аэрофотосуреттерді аэровизуальды дишифірлеу


Аэровизуальдық дишіфірлеу объекті

тек қана кішіреитіліп берілген беинеде ғана емес ол
керекті масштабта қандаида болсын ракусында кӛруге болады.


Аэровизуальдық дишіфірлеудің нормативтік шарттары.



4 кестеде самолетермен верталеттардың мінездемелері.

Летательный
аппарат

Скорост
ь, к
м/ч

Высота
минимальная,
м

Дальность,
км

Взлетно
-
посадочная
полоса, м

Нагрузка

Обзорность

крейсер
ская

минима
льная

масса,
кг

число
людей

Самолет

ЯК
-
12М

150

130

25,50,75

600

450

30

300

3

Свободный обзор

Самолет
АН
-
2

165

100

25,50, 75

1500

500

30

1000

6

Боковое наблюдение

Вертолет
МИ
-
1

140

0
-
50

10

370

30

20

300

2

Свободный обзор

Вертолет
МИ
-
2

205

0
-
50

10

200

30

20

700

7
-
8

Вертолет
МИ
-
4

140

0
-
50

10

450

50

25

1500

9

Боковое наблюдение

Вертолет
КА
-
18

120

0
-
50

10

400

30

20

245

2
-
3

Свободный обзор

Вер
толет
КА
-
15

100

0
-
50

10

400

30

20

210

2
-
3

Вертолет
КА
-
26


130

0
-
50

10

400

30

20

900

6
-
7



Аэровизуальдық дишіфірлеу атмосферлі
-
оптикалық шарттары бойынша жарық
мінездемесіне қатысты, объектердің түскен кӛлеңкесіне қарап аэрофототүсіріс түсірілген
уа
қытта орындалады. Топографияда қолданатын аэрровизуальды дишіфірлеудің оптималдық

23

биіктігі ӛзгеріп отырады. Кіші топографиялық объектілерді бағдалауда биіктігі орташа 300м
балады


Ұшу жылдамдықтары 5 кестеде кӛрсетілген.



5 кесте. Ұшу жылдамдық м
әліметтері.

Высота

полета, м


Расстояние

до объекта,
м

Скорость полета (км/ч) при условиях работы


оптимальных

напряженных

особо
напряженных


100


145


12


24


36

200

285

24

48

72

300

430

36

72

108

500

715

60

120

180

700

1000

84

168

252

1000

1430

120


240

360



Аэрровизуальдық дишіфірлеу дайындық этапы, әуеден бақылау, материалдарды ӛңдеу кіреді.


Дайындық этапы:

Аумаққа бар түсіріс материалдарын, әсіресе камералды дишіфірлеу результаттарымен танысып
сол негізге байланысты маршрут торы мен нақ
ты белгілеу керек пунктерді жобалайды;


-

маршруттар трассасын, жұмыс фотосхемаларына немесе суреттер комплектіне бақылау
ориентирлерін салады. Әр бір тіксызықты маршрутты ұшатын аппаратқа қатысты үш әр түрлі
бӛліктерге бӛледі, себебі анықталған уақыт ар
алығында оның орналасқан орнын және түсіріс
кезінде бенеленбей қалған объектілерді салып үлгеру үшін.


-

қосымша аспаптардың жұмысқа дайындаған тексеру: фотоаппараттарды борттық суреттерді
және магнитафон смагнитафонам.


-

экипажбен жоба мен ұшу (полет
) режимін келістіреді (согласовывают)


-

дишифрлеушілер жермен әуеде алдын
-
ала әр түрлі биіктіктен және әр түрлі жылдамдықтан
берілген аумактан топографиялық объектілері қалай кӛрінетінің білү үшін тренировка
жүргізеді.


Әуеден бақылаудың негізі суре
тте камералды дишифрленбей қалған және беинеленбеген
топографиялық объектілерді тауып салу.


Егер объектің мінездемесі қажет болса, онда әуеден ұшу биіктігін тӛмендетіп немесе қонуға
болатын жері болса қондырып алады.


Материалдарды ӛңдеү аэровизуальды
дишифірлеуді аяқтағаннан кейін тез жасалады, себебі
есте қадырып фотосхемаға түсіреді.

Аэрокосмостық түсiрiс Жер бетiн оқу тәсiлi әр түрлi ғылыми және техникалық аудандарда
қолданады.Ол қысқа мерзiмде үлкен және қиын ӛтетiн аумақтарды зерттеуде далалық
жұ
мыстар кӛлемiн азайтып, қаржыны аз жұмсауға, уақытты үнемдеуде және ӛте дәлдi
объективтi материалды алуда маңызы зор.


Нақты курс мiндетi студенттердi ғылыми және практикалық сұрақтарды шешуде
аэрокосмостық суреттердiң қодануын үйрету:

-

топографиялы
қ және тематикалық карталарды құру және жанарту,

-

геологиялық түсiрiс және геологиялық iзденiс жұмыстарында әсiресе мұнай және
түрлi түстi металдар iзденiсiнде,

-

географиялық зерттеуде объектiнiң мiнездемесi жайлы нақты берiлгендерiн алу,

-

транспорттық iзденi
стерде жаңа жолдарды жобалауда және ескi жолдарды
реконструкциялау, саз балшықты зерттеуде оның саздық ланшафтығын,
ылғалдығын, торфтық массасын анықтау;

-

орман шаруашылығында


ормандарды орналастыру жұмыстарында, орманның
категориясынанықтауда, орманды ағ
ызу және орман шаруашылық жұмыстарында;

-

ауыл шарушылығында жерге орналастыру жұмыстарында, эрозия почв күресiнде;


24

мұздықты зерттеуде, теңiз жолдарын салуда


Әдебиеттер:

Нег
.;

[87
-
89]


Қос.;
[4],

[16
-
22]



Бақлау сұрақтары:

1)

Аэровизуальды дишифірлеуі
қай кезде қолданады?

2)

Ұшу кезіндегі бақылауда негізгі мақсаты не?

3)

Аэровизуальдқ бақылаудың материалдарын ӛңдеу қай кезде жүргізіледі?

4)

Маршрутты аэровизуальды дишифірлеуі қайкезде орындайды?



№ 9 дәріс
. Дешифрлеуде қолданылатын аспаптар.


Дешифрлеуде қо
лданылатын аспаптар үлкейткіш (лупа), ӛлшеуіш (параллаксометры),
стериоскопиялық (стериоскопы) және жиналған (комбинирванные СТД, СД, СПР,
интерпретоскоп). Сонымен қатар негативті дешифрлейтін (МСП
-
4) аспабын қолданады.
(многоканальный синтезирующий про
ектор).


Далалық дешифрлеуде обьектің ӛзін ӛлшеу үшін аспаптар қолданылады.


Үлкейткіш аспаптар


ең басты монокулярлы және бинокулярлы 2 ден 12 есе үлкейтіп
кӛрсететін лупалар. 6 кестеде лупалардың мінездемесі кӛрсетілген.


6 кесте. Лупала
р мінездемесі.



Лупы



Комплекты

НДЛ
-
2

НДЛ
-
З н НДЛ
-
Зк

угловое

увеличение.
крат

Линейное
поле зрения,
см

угловое

увеличение,
крат

линейное

поле

зрения, см


Обзорная

2

157,5





Щтативная

4

4,5





Измерительная

10

1,7





Налобная БЛ
-
1





2

15
-
18

Бинокулярная (
v
об
=0.7)

при использовании окуляров:





v
ок
= 6





4,2

03,4

v
ок

= 12,5





8,7

02,5

v
ок
= 17





11.9

02.0




Үлкейткіш лупалар аэросуреттерді монокулярлы қарастыру үшін қолданады. Олар

үлкейтумен v фокустық ара қашы
қтықпен f және алаң кӛрінумен r мінезделеді. Бұл
кӛлемдердің бәрі ӛзі

ара қатынаспен байланысты.


V250/r r  f tg В


Мұнда В
-
кӛру алаң бұрышы. Микроскоп схемасы бойынша екі бӛліктен обьектив пен
окулярдты тұрат
ын қиын лупалар да қолданады.


Дешифрлеуде қолданатын стерио аспаптар.


Дешифрлеуде стерио кӛзілдірік, столдік стериоскоп


линзово айналы Л3, ӛлшейтін
стериоскоптар, стационарлы ӛлшейтін стериоскоптар


интерпретоскоп.



Камералды дешифрлеуде қолданатын аспаптар.


(Стериометрлер және универсалды стериофотограметриялық аспап )


Аспап фотосъемка материялдарын бақылау үшін жасалған. Бақылауды негативте,
суретте, фотосхемадажаса
уға болады.


25


Далалық ӛлшуде высотомер, дальномер және гидрометиялық вертушкалар қолда
-
нылады. Суреттердің отпечаткалары бойынша жай ӛлшемдерді алу үшін синуетті линейка,
параллктические пластиналар және паралаксаметрия қолданады.


Су
реттерді деши фрлеу үшін телевидияны қолданып бейнелерді екі немесе үш
операторлармен ӛз ара телевизионды каналдармен байланысын талдауға мүмкіндік береді.


Әдебиеттер:

Нег.:

[1]
,
[89
-
103]


Қос.;
[12][66
-
84]



Бақылау сұрақтары:

1)

Суреттердідеши
фрлеуде қандай аспаптар қолданылады.

2)

Дешифрлеуде қолданатын аспаптар қандай топтарға бӛлінеді.

3)

Үлкейткіш аспаптарға қандай аспаптар жатады.

4)

Стационарлы аспаптарға жататын аспаптарды атандар.

5)

Стационарлы аспаптарда дешифрлеудiң қандай негiздерi мiнезделедi.







№ 10
-

дәріс
. Фотографиялық емес обьектілерді дешифрлеу.

Бейнелер түрлері.

Радиоэлектроникалық жаңа күйі аэрокосмостық түсіріс жүйесінің жер беті жайлы
информацияны фиксировать ететін жаңа дитонциондық түрін шығарды.


Радиолокационды жүйе
-
бортты ра
диолокационды станциялардан (ЛРС) алынған
фотобейнелер бойынша обьектілерді ажыратуға және ара қашықтықты ӛлшеу үшін арналған.


Радиолокационды бейнелер бойынша (РЛИ) топографиялық пен тематикалық
карталарды құруда және жаңартуда шығарады.


1 сурет. Оптика


телевизионды аспап.



26


Инфроқызыл (жыл
ы) бейнелер. Инфроқызыл аэрокосмостық түсіріс (ИКА) .
дистанциондық түсірістің жаңа түрлерінің ішінде ең негізгі орын алады. ИКА
-
ны автономия
қолдануға болады сонымен қатар басқа заттармен комплексте қолдануға болады.

Телевизионды бейне.

Аэрокосмостық теле
визионды түсірісмтің дамуында метрология, геология және геодезия үшін
фотограмметристердің алдында телевизионды бейнелер бойынша дешифрлеуді және
обьектердің координаталарын анықтау, топографиялық карталарды құру және жаңарту
проблемасын қойды.


Түсірістің

телевизионды жүйесінің негізгі компонетті болып; бортта орналасқан ТВ
жүйесі, байланыс каналы және жердегі станцияда орналасқан ТВ қабылдау жүйесі.

Лазерлі бейне.

Ғылым мен техникалық дамуы лазерлі аэротүсірісті (АЗ) қолдануға мүмкіндік берді. Оның
кӛмегі
мен түнгі мезгіоде жарық түсіру бойынша бейнені алуға болады.


Түгел далалық дешифрлеуде суреттерді стереоскопиялы сипаттау үшін портотипті аспап
қолданады. Оның қажеттілігі гидрографиялық торлар мен суреттер проекциясының
кӛлеңкедегі кіші объектерді танып

салуға кӛмектеседі.


Объектер мен контурларды танумен бірге керекті санды және сапалы мінездемелерін
және оларды суретте солтүстік рамкаға қатысты жазады.


Бақылау станциясын сипаттап журналға жазады. Бӛлінген станция участкісін шартты
белгімен белг
ілейді, ал тек кӛше нӛмірін әр түрлі түспен кӛрсетеді. Нумерацияны журналда
кӛрсетіп оның мінездемесін береді.


Қарастырылған вариант методикасында камералды дешифрлеу бір негізге (фотосхема,
фотопланға) далалық дешифрлеудің барлық мәліметтерін эталон м
ен әдістемелерді қолданып
тасымалдайды.


Камералды дешифрлеуді аяқтап ӛзін
-
ӛзі тексереді. Егер дешифрленбей қалған жерлер болса,
қайта тексеріп түзетулерді енгізеді.


Далалық дешифрлеуде негізгі объектілерді таңдауда және біріктіруде карта бойынша
к
онтурларды жылжыту ӛз допускасы болады. Контурлар жағдайын
0,5 мм тең ортаңғы
қателікпен енгізуге болады. Ол қосымша объекті жылжытып , ал негізгі объектті оның орнына
бейнелеуге мүмкіндік береді.


Барлық басты негізгі геодези
ялық пункттер аэрофотосуретке енгізілуі тиіс. Әрбір пунктті
барып тексеріп дешифрлеп және айқын абрис жасайды.


Жергілікті жерде бағдарлану үшін қолдануға болатын мінездемелі контурлар мен
жергілікті заттар анық салынуы қажет. Мұндай заттарға алыста
н кӛрінетін биік заттар (биік
ғимараттар, башнялар, завод пен фабрика трубалары, радиомачталар, шіркеулер, орощалар
және жеке ағаштар) және жер бетінен биік емес, бірақ жергілікті жерде кӛп уақыт сақталатын
(жолдар қиылысы, кӛшелер, пасекалар) кіреді.



Суреттерді камералды дешифрлеу түгел және далалық жалғасумен болуы мүмкін.


Суреттерді түгел камералды дешифрлеу. Мұндай жағдайда түсіріс ауданының
картографиялық материалдары жақсы оқылуы қажет. Камералдық дешифрлеуде
экспедициялық (стеоскоп)
және стереофотограмметриялық аспаптар (интерпретоскоп,
стереопроектор, стереограф) қолданылады.


Түгел камералды дешифрлеу фотоплан және суреттер жинақтары бойынша жасалады.


Камералды дешифрлеуге кіретін этаптар:

-

аумақтың қысқаша географиялық

мінездемесі, түсіріс материалдары бойынша керекті
анықтамалар, дешифрлеу белгілерінің сипаттамасы картографиялық мағыналардың
материалдарын қолдану, карта мазмұнының элементтері мен участкі бойынша редакциялық
кӛрсеткіштерді оқып дешифрлеу. Орындаушы түсі
ріс аумағында қандай объектердің бар
екенің, олардың қандай суретте қалай бейнеленуін және қандай шартты белгімен кӛрсетуін
білуі тиіс.


27

-

жергілікті жердің бейнесімен фотосхемаларды және суреттер жиынтығын лупамен және
стереоскоппен қарастырып жалпы танысу

-

н
егізгі нақты танылатын объектілерді дешифрлеу

негізгі гидрографиялық тор, жасыл
жабынды мен топырақтардың ірі контурларын, темір және автомобильді жолдар;

-

әрбір қос суретті детальдарды эталон мен стереоскопиялық аспаптарды қолданып
кезекпен ӛңдеу. Мазмұнд
ама эталоны бойынша дешифрлеу кезегі :елді
-
мекен пункттері, ең
соңғы кезекте бӛлек құрылыстар мен ғимараттарды ӛңдейді.

Аэросуреттердi топографиялық дешифрлеу картаны құру үшiн орындалады.
Аэрофотосуреттердiң информациялық кӛлемi сол масштабтағы сол масшта
бтағы картадан кӛп
болады. Сондықтан жергiлiктi жердiң объектерiнiң бәрiн дешифрлемейдi ал тек қана
топогрвфиялық картада бейнеленетiнiң ғана бейнелейдi. Объектiлердi таңдау еркiн
орындалмайды ал анықталып бекiтiлген заң бойынша орындалады..

Таңдау занының тәртiбi яғни аэросуреттен картаға немесе iрi масштабты картадан ұсақ
масштабтыға ӛткенде негiзгi объектiлердi қалдыру генерализацияныңқасиетi болып келедi.


Суреттердi дешифрлеуде генерализацияны қолданатын екi аспект бар:
картографи
ялық
және оптикалық.



Әдебиеттер:

Нег.:

[1]
,
[184
-
264]

Қос.:
[],

[
-
]


Бақылау сұрақтары:

1. Фотографиялық емес бейнелердің түрлері

2. Радиолокациялды жүйелі не үшін қолдануы

3. Телевизионды түсірістің негізгі компоненттері

4. Лазерлі аэротүсірістің негі
зiнде не жатыр.


№11
-
дәріс
.
Ұсақ масштабты бейнелер бойынша шешiлетiн дешефрлеу есептерi.


Ұсақ масштабты түсірістің мәліметті аналтздегенде осы мәліметтер қашықтықтан
зерттеу компонетті жер беті және әуе әдістерінен толықтырылуы керек. Жер беті арқылы
ж
айылатын картографиялық мәліметтер: ИСЗ,ПКК, АКК, ПОС, МАС, ДОС жер беті арқылы
жайылғанда мінездемесін зерттеу тематикалық дешифрлеу кезінде қолдануға мүмкіндігін
береді.


Қашықтықтан зерттеу әдісі алдында табиғи ресурстармен қоршаған ортаны қорғау
тапсыр
малы түр, бұл есептер әуе бортының аппаратурада қолдануда есептеледі:



Ортақ рұқсат жүйе (200
-
300 м) 1000 км дейін қамтитын ИК қоса 4
-
6 спектрлік
интервалда жұмыс істейді.



Жоғарғы рұқсат жүйе (50
-
80 м) 400 км дейін қамтиды ИК қоса 6
-
8 спектрлік
интервалда
жұмыс істейді.



Аса жоғарғы жүйе (10
-
30 м) 150 км дейін қамтитын ИК ауданын қоса 4
-
8 спектрлік
интервалда жұмыс істейді.

Космостық түсірістің классификациясы


Космостық түсірістер белгілері бойынша классификацияланады. Олардың қолдану
мүмкіншіліктері мен де
шифрлеу ерекшеліктері бойынша анықтайды. Түсіріс кӛрінісі бойынша
тӛрт түрге бӛлінеді:

-

глобалды кӛрініс планетаның жарықтанған бӛлігін немесе түгел материкті қамтиды
түсіріс масштабы 1:100000000
-

ен ұсақ, түсіру биіктігі 20
-
30 мың км, МЛС «Зонд»
және И
-
СЗ
»молния» және т.б. аппараттармен жүргізеді. Ал генерализация деңгейі
масштабы 1:10000000 аз түсіріс кӛрінісінің сәйкес дитальдары мен жалпы
географиялық масштабтармен анықталады. Фотографиялық түсірістерін жергілікті
жердің бірнеше есе кем немесе ондаған

кемшіліктерді құрайды, ал ТВ
-

біршама аз.


28

-

Регионалдық түсірістер мәлімет бӛлігінің үлкен аумақты қамтиды. Олар кӛріну
аумағы 100 мың км2

тен кӛп және масштабы 1:5000000
-
1:10000000 дейін аумақ
деңгейі масштабы 1:1000000
-
1:10000000 анықтауы бойынша мінезд
еледі.
Фотографиялық түсірісін жергілікті жер рұқсаты 100 м құрайды, ал ТВ
-
бірнеше км
құрайды регионалдық түсірістерді «метеор» «тайрос», (нимбус» ЖЖС мен ал
фотографиялық түсірістер

ПКК ДОС пен;

-

Локалдық бейне географиялық аудан бӛлігін мыңдаған км2, 1:
1000000
-
1:5000 000
масштабымен жергілікті жер рұқсаты мыңдаған метр болатын аумақты қамтиды.

-

Детальдік кӛрініс және участік ауданды 1:1000000
-
1:100000 масштабты жер аумағын
қамтиды бірнеше метр рұқсатымен географиялық карталарға генерализация денгейі
келе
ді 1:100000 масштабтан ірі.

Космоста ұзын фокустық түсірісте суреттің бӛліктері (210
-
600 мм) сьемочный камералармен
бойлық орбитасынан 200 км сәйкес.


Масштаб бойынша


космостық түсірістер үш шартты группаға бӛлінеді: ұсақ
(1:100000000
-
1:1000
0000) орташа (1:10000000
-
1:1000000) және ірі масштабты (1:1000000 және
одан ірі)


Кеңістік түсіріс мүмкіншігі 5 группаға бӛлінеді:

-
ӛте кіші рұқсатты ондаған километрмен ӛлшенген мұндай мінездемелер түсірістер үшін МАС
және ПКК алынған жоғара орбиталды ИСЗ

сол сияқты метеорологиялық ИСЗ радиометр
кӛмегімен жасалады.

-
Кіші рұқсат 1 км
-
ге сәйкес, осы түсірістер ИСЗ «Метеор», «Ландсат» ресурсттық және
фотографиялық түсіріс ПКК мен және ДОС кеңбұрышты фотоаппаратпен түсіріледі.

-
жоғары дәлдікті рұқсат
-
ондаған
метрмен ӛлшеу. Мұндай рұқсат мінездемесі ПКК және ДОС
АКК дан алынған ӛте жоғары сапалы фотоаппаратпен түсіріс жасалған.

-
ӛте жоғары дәлдікті рұқсат
-
бірлікпен ӛлшеу және жарты метрмен, мұндай фокустық
фотоаппаратпен тӛменгі орбитадан түсірілген суреттер са
пасы ӛте жоғары болады. Кӛрініс
бағыты бойынша емес мүмкіншіліктермен байланысты түсірістер 3 сатыға бӛлінеді:

-
аздетальды барлық мүмкіншілігі 5мм дей олар салыстырмалы ақпараттық бірлік алаңына
алып барады. Бұл түсірістен негізінен метеорологиялық ИСЗ
-
дан

жасалған. Түсірісті
үлкейтпей дешифрлейді.

-
орташа детальды
-
бар мүмкіншілік 10
-
1 мм орташасында. Ол салыстырмалы ӛз ақпаратты
бірлік алаңына алып барып және жұмыс істеуі 5
-
10х

дейін үлкейтуге мүмкіншілік береді. Бұл
түсірістер ресутрсттік спутнигінен а
лынған және фототүсірістен, стандартты аппараттан
алынған аналитикалық аэрофототүсірістерте қолданады.

-
ақпараттық рұқсаты бар мүмкіншілік 20
-
1 мм
-
ден және одан жоғары. Олар ӛзімен ӛте кӛп
кӛлемді ақпаратты алып жүреді және оригеналды түсірістер 10
-
30 ү
лкейтуде жұмыс жасайды.
БҰл түсірістер, МКФ фотоаппарат түрімен түсірілген.


Ұсақ масштабты кӛріністі кӛру

Жер беті кӛріністі космостан кӛру үшін кӛрінетін және инфроқызылды қолданады және
радиодиапазон .Соңғы жағдайда жер беті радиотолқынмен шағылысады, г
енератор
энергиясында тасымалданатын құрылғы. Мұндай жүйе активныйға жатады. Пассивттік жүйе
кӛріну энергиясын регистрациялайды және Жер немесе оның атмосфера шын күйңндегі
жарықтануы. Одан басқа , кең кӛлемде фототүсіру жүйесі қолданылады және жүце
микро
толқындық диапазонда жұмыс істелінетін пасситвттік жүйесі.


Радиолокациялық құрамда ӛңдеуі түрлі әдіспен жасалуы мүмкін, самалеттан түсірілген ,
сондықтан дәл осы уақытта тоқтау керек емес, бұл негізінен баста белгілі болған. Тек қана
негіздеріне тоқтайық
, космостық аппаратураға бейнені құру.


Фотографиялық жүйе. Бірінші рет адам космосқа шыққан кезде фотографиялық жүйені
КЛА бортында қолданылған. Жіңішке сызықты тұрақ фильтірі қолдану ӛте маңызды, мұндай
жағдайда да жарығы үлкен оптикаға құмарлығы пайда
болады. Ал түсіру бірнеше обьектпен
жүргізу керекү


29


Телевизионық жүйелер

Метереологиялық ИСЗ
-
да негізінен екі ортикалық
телевизиондық камераны құрады, оның мүмкіншілігі түрлі масштабты кӛріністі (әрине әр түрлі
мекенжайды түсіреді) немесе екі праектің түсі
рісі бір масштабта, ол кең аумақты түсіруге
мүмкіндік береді. Әрине түсіріс сапасын жоғары түрде сұрайды

Кӛп зоналық жүйе
. Ең бастысы кӛп зоналық түсіріс бейнесін тар спектрлік интервалда 10,04
-
0,10 мкм 4
-
6 және одан кӛп каналды қолданып салыстырмалы мүм
кіншілігін алу.

Бұл бейне кең интервал спекторы 0,4тең 1,1 мкм дейін алады. Жерге ақпарат радио локал
арқылы жетеді. Жерге ауысу материалы 1
-
ші және 2
-
ші ӛңдеуге ӛтеді. 1
-
ші ӛңдеу кезінде
барлық ақпарат, видео магнитін лентада жазған кӛрінетін бейнеге ӛтед
і. 70 млм


лік
фотоларға (масштаб 1:3369000) әрбір диопозонға бӛлінген 10 пайызды бір
-
бірін жабу кадрі
және коррекциондық жарық, геометриялық искожениясы және 1 мекемеге қосу 1 км
-
ге дейін
дәлдікте болады. Нақты ӛңдеу кезіңде 70 мм
-
лік кино сұранысы 240 м
м
-
лік фотоаппараттарға
қайта жазады. 1: 1000 000 масштабта ЭВМ арқылы ӛте дәл қосады, геодезиялық пунктке 90
метрге түсіріс үшін ТВ камерасымен алынған және 230 метр


МСС. Кӛріністі
транформациялауда, ұлтаралық аудан проекциясы карта масштабы 1: 1000 000
және
географиялық координатпен қамтамасыздандырады. Нәтижесіне кино алады, дәлдігі бойыншы
және осы карта масштабына сәйкесінше болады.

Сканерлейтін радиометрлер
. ИСЗИК метеорологиялық 2 жүйесі бар


лучтік схемасымен
жұмыс істейді, ол жер және атмосфера
лық мағынасымен салыстырылады. Бір жағынан басқа
космос бортынан жерге ақпаратты беру телевизорге анологиялық түрде жүргізілу болады.
Алынған видео сигнал жерге ЭЛТ


ға ӛткізіледі, онымен түсірістік бейне 80 мм
-
лік пленкаға
бейнеленеді және арнайы есе қал
дыратын құралды регестрациялайды, одан әрбір 4
-
ші элемент
сигналы радиотолқындық темпиратураға салынады.

Микротолқындық радиометр.

Жылы жер радиотолқынды табу үшін микротолқынды жүйе
қолданылады, ИСЗ
-
да орналасқан «космос» оның темпиратурасын білуге мүмкін
шілік береді
және жер беті ылғалдық рұқсаты 5
-
6 км ұшу сызығы бойынша. Радиотолқынды
темпиратурасының жоғарлылығын білу үшін космостық алаңын сәйкесінше қолдану СВЧ
және ИК диопозонынан қолдану.

Әдебиеттер:

Нег.:

[1]
,
[266
-
274]

Қос.:

[6]


[196]


Бақылау
сұрақтары:

1. Космостық түсіріс кӛрінісі неше түрге бӛлінеді?

2. Қандай космостық түсіріс ұсақ масштабқа байланысты?

3. Локалдық бейне қандай географиялық ауданды алып жатыр?

4. Аз детальді бейнелер қалай шешіледі?

5. Микротолқынды радиометр не үшін қолдан
ылады?


№ 12
-
дәріс.

Космостық суреттерді дешифрлеу.

Ұсақ масштабты бейнелерді дешифрлеу технологиясы.


Технологиялық сұрақтар топографиялық және тематикалық ұсақ масштабты бейнелерді
дешифрлеудегідей негізгі операциялардың бәрі бірдей болады.


Олардың іш
індегі операциялар: космостық суреттердің географиялық байланыстарды,
жергілікті жердегі обьектілерді ажырату үшін фотографиялық бейнелерді бақылау және
олардың интератирациясы, әр түрлі ӛлшеулерді орындау, дешифрлеу результаттарын
кортографиялық негізге к
ӛшіру, фотокарталардын далалық тексеру.


Географиялық байланыстыру танылған космостық фотосуреттердің контурлық
нүктелерін және оның негізгі нүктелерінің географиялық координаталарын анықтау. Оның
негізгі этаптарына кіретіндер: түсіріс ауданның анықтау, та
ну белгілерін таңдау үшін картаны
талдау, бейнелермен карталарда тану белгілерін таңдау, негізгі нүктелерінің координатасын
анықтау.


30

Визуальды дешифрлеу.

Космосты фотосуреттерді дешифрлеу керекті материялдарды дұрыс талдаудан тұрабы.

-
дешифрлеге ең ыңғайлы

болып контакты немесе проектті космостық фотосуреттер болып
келеді. Трансформаланған космостық фотосуреттер және фотокарталар сонымен қатар
үлкейтілген отпечаткалар қолданылады.

-
локальды контурларды айқындау, тану және салу үлкейтілген космостық фотосуре
ттарде
жасалады.

-
фотобейнелердің бірдей емес генерализациясына байланысты контурларды салу үшін бірнеше
фотосуреттерді қолданады. Суреттердің саны кӛлемімен және мінездемесіне байланысты
болады.

-
космостық аэросуреттерде контурларды салуда екінші таза су
ретті тексеру және
корректировка үшін қолданада болуы тиіс.


Космостық суреттерді визуальды дешифрлеуде әр түрлі аспаптарда қолданады. Соның
ішінде стереоаспапта бар. Бірақ космостық фотосуреттердің ӛте үлкен бұрыштық еңісінен
және жердің қисықтығымен стер
еомодельдердің бақылау тек қана суреттің кішкене ғана
учаскісінде орындалады. Орындау кӛзге ӛте қиын болады. Сондықтан кӛбінесе жай
стереоприборды қолданады.


Дешифрленген контурларды топографиялық негізге кӛшіріп қолда бар карталармен
тексереді. Үлкен үйл
еспеушіліктер пайда болса тексеруді учаскілер бойынша 1:200 000
масштабтағы трапециялармен беттестіріп тексереді.

Космоста ұзын фокустық түсірісте суреттің бӛліктері (210
-
600 мм) сьемочный камералармен
бойлық орбитасынан 200 км сәйкес.


Масштаб

бойынша


космостық түсірістер үш шартты группаға бӛлінеді: ұсақ
(1:100000000
-
1:10000000) орташа (1:10000000
-
1:1000000) және ірі масштабты (1:1000000 және
одан ірі)


Кеңістік түсіріс мүмкіншігі 5 группаға бӛлінеді:

-
ӛте кіші рұқсатты ондаған километрмен
ӛлшенген мұндай мінездемелер түсірістер үшін МАС
және ПКК алынған жоғара орбиталды ИСЗ сол сияқты метеорологиялық ИСЗ радиометр
кӛмегімен жасалады.

-
Кіші рұқсат 1 км
-
ге сәйкес, осы түсірістер ИСЗ «Метеор», «Ландсат» ресурсттық және
фотографиялық түсіріс П
КК мен және ДОС кеңбұрышты фотоаппаратпен түсіріледі.

-
жоғары дәлдікті рұқсат
-
ондаған метрмен ӛлшеу. Мұндай рұқсат мінездемесі ПКК және ДОС
АКК дан алынған ӛте жоғары сапалы фотоаппаратпен түсіріс жасалған.

-
ӛте жоғары дәлдікті рұқсат
-
бірлікпен ӛлшеу және
жарты метрмен, мұндай фокустық
фотоаппаратпен тӛменгі орбитадан түсірілген суреттер сапасы ӛте жоғары болады. Кӛрініс
бағыты бойынша емес мүмкіншіліктермен байланысты түсірістер 3 сатыға бӛлінеді:

-
аздетальды барлық мүмкіншілігі 5мм дей олар салыстырмалы а
қпараттық бірлік алаңына
алып барады. Бұл түсірістен негізінен метеорологиялық ИСЗ
-
дан жасалған. Түсірісті
үлкейтпей дешифрлейді.

-
орташа детальды
-
бар мүмкіншілік 10
-
1 мм орташасында. Ол салыстырмалы ӛз ақпаратты
бірлік алаңына алып барып және жұмыс істе
уі 5
-
10х

дейін үлкейтуге мүмкіншілік береді. Бұл
түсірістер ресутрсттік спутнигінен алынған және фототүсірістен, стандартты аппараттан
алынған аналитикалық аэрофототүсірістерте қолданады.

-
ақпараттық рұқсаты бар мүмкіншілік 20
-
1 мм
-
ден және одан жоғары
. Олар ӛзімен ӛте кӛп
кӛлемді ақпаратты алып жүреді және оригеналды түсірістер 10
-
30 үлкейтуде жұмыс жасайды.
БҰл түсірістер, МКФ фотоаппарат түрімен түсірілген.


Ұсақ масштабты кӛріністі кӛру

Жер беті кӛріністі космостан кӛру үшін кӛрінетін және инфроқызы
лды қолданады және
радиодиапазон .Соңғы жағдайда жер беті радиотолқынмен шағылысады, генератор
энергиясында тасымалданатын құрылғы. Мұндай жүйе активныйға жатады. Пассивттік жүйе
кӛріну энергиясын регистрациялайды және Жер немесе оның атмосфера

шын күйінд
егі

31

жарықтануы
.
. Одан басқа , кең кӛлемде фототүсіру жүйесі қолданылады және жүце
микротолқындық диапазонда жұмыс істелінетін пасситвттік жүйесі.


Радиолокациялық құрамда ӛңдеуі түрлі әдіспен жасалуы мүмкін, самалеттан түсірілген ,
сондықтан дәл осы уақыт
та тоқтау керек емес, бұл негізінен баста белгілі болған. Тек қана
негіздеріне тоқтайық, космостық аппаратураға бейнені құру.


Фотографиялық жүйе. Бірінші рет адам космосқа шыққан кезде фотографиялық жүйені
КЛА бортында қолданылған. Жіңішке сызықты тұрақ
фильтірі қолдану ӛте маңызды, мұндай
жағдайда да жарығы үлкен оптикаға құмарлығы пайда болады. Ал түсіру бірнеше обьектпен
жүргізу керекү



Әдебиеттер:


Нег.:

[1]
,
[278
-
285]


Қос.:

[6]


[196]



Бақылау сұрақтары:

1. Ұсақ масштабты бейнелерд
і дешифрлеуде қандай негізгі операциялар орындалады.

2. Ұсақ масштабты суреттерде қандай жүйелер шығарылады.

3. Фотокарта қалай дешифрленеді.

4. Космостық фотосуреттерді визуальды дешифрлеуде қандай аспаптар қолданыла ды.


№ 13


дәрiс
. Топографиялық деши
фрлеудегi генерализация.


Аэросуреттердi топографиялық дешифрлеу картаны құру үшiн орындалады.
Аэрофотосуреттердiң информациялық кӛлемi сол масштабтағы сол масштабтағы картадан кӛп
болады. Сондықтан жергiлiктi жердiң объектерiнiң бәрiн дешифрлемейдi

ал тек қана
топогрвфиялық картада бейнеленетiнiң ғана бейнелейдi. Объектiлердi таңдау еркiн
орындалмайды ал анықталып бекiтiлген заң бойынша орындалады..

Таңдау занының тәртiбi яғни аэросуреттен картаға немесе iрi масштабты картадан ұсақ
масштабтыға ӛткен
де негiзгi объектiлердi қалдыру генерализацияныңқасиетi болып келедi.


Суреттердi дешифрлеуде генерализацияны қолданатын екi аспект бар:
картографиялық
және оптикалық.


Картографиялық


картографиялық ережелер негiзiнен тұрады.


Оптик
алық


механический орындалады, ең бастысы аэросуреттiң масштабының
кiшiрейуiне байланысты және аэрофотобейнелердiң ұсақ детальдарын алып тастау.


Космостық суреттерде бейнелеу генерализациясы.

Космостық суреттердi дешифрлеуде генерализация физико
-
те
хникалық зандарға
байланысты ӛткiзiледi.

Кӛрiнетiн объектердiң размерi олардың формасынан және баиланысатын фонның
контрасына байланысты.

Iрi масштабтан ұсақ масштабқа ӛткенде байланыс нүктелерi бар


Эталондар негiзiнде дешифрлеу.


Дешифрлеу

эталоны жер бетi участкiсiнiң кәдiмгi фотобейнелер болып келедi. Оларды
далалық жұмыстар түрiнде зерттеп дешифрлейдi. Эталондарды бiр қос суреттен құрады.


Эталондар мазмұны мен принциптерi бойынша классификацияланады. Мазмұны
бойынша эталондар комплекстi

және бӛлiндi (отраслевые) болып бӛлiнедi.

Отраслевые


бiр ғана ландшаыыт элементiнiң мiнездемесi ғана болады. Мысалы тек
қана бедердi немесе геологиялық құрылысты.
.

Комплекстi эталондар


табиғаттың барлық компоекстарының кӛп отраслдi
аннтациясынан тұрад
ы.

Принципi бойынша


системдiк және территориалды болып бӛлiнедi.


Системдiк анықталған система бойынша орналасқан бӛлек жұмыстарды мiнездейдi

Территориялы эталондар ландшафтар бойынша объектердiң комбинациясын мiнездейдi.



32

Эталондардан басқа әр түрлi түс
iрiстер үшiн дешифрлеу анықтамалары құрылады және
оларды қолданып объектi камералды дешифрлеуге болады. Дешифрлеу белгiлерiнiң
системделген эталондар мен таблицаларды ӛндiрiстердi түсiрiстiң материалдарымен
қолданады.

1 : 10000 және 1 :25 000 масштабтағ
ы топографиялық түсiрiске құрылған дешифрлеу
анықтамасын толық деп есептеуге болады. Бұл анықтамаға топографиялық объектiнiң түрiн
аэрофотосуретте және объектiң бейнеленуiн фотографиялық бейнелеу фонында шартты
белгiмен бейнеленген альбомы бар.

Әдебиетт
ер:


Н
ег
.:


[1]
,
[56
-
58]


Қ
ос
.
;

[6 ,

[15
-
35]


Бақылау сұрақтары:

1.

Аэрофотосуреттiң информациялық қӛлемi сол масштабтағы топокартаның кӛлемiнен
айырмашылығы неде.

2.

Нормативтердiң тәсiлдерi неден тұрады.

3.

Топографиялық генерализация деп қандай процесстi
түсiнуге болады.

4.

Бейненi жинақтау не үшiн қажет.

5.

Эталон деп ненi атайды.



14

-

дәріс
. Топографиялық карталарды жанарту кезiндегi аэросуреттерді дешифрлеу.


Табиғат жағдайларына байланысты және адамның іс
-
әрекетінің нәтижесінде уақыт ӛте
келе то
покарталар жергілікті жерге сай келмей бастайды.


Топокарталарды жаңалаудың негізгі мақсаты олардың мазмұның қазіргі уақыттағы
жергілікті жерге сай келтіру.Топокарталарды жаңалау аэрофототүсірістерді қолдануға
негізделеді, жаңалаған картаны шығар
ған соң пайда болған объектілер осы картаға еңгізіледі,
ал жоқ болып кеткендер
-

жойылады.


Картаны жаңалаған кездегі аэрофотосуреттерді дешифрлеу камералды жағдайда жүзеге
асырылады және кейін далалық жағдайда зерттеледі.


Картаны жаңа
лағандағы камералды дешифрлеуге келесілер кіреді:

1.Жергілікті жердің ӛзгерістерін картаны жаңа аэрофотосуретпен беттестіру арқылы
анықтау,осы кезде картографиялық мәні бар ведомстволық материалдарды қолданады.

2.Аэрофотосурет бойынша ӛзгерістерді дешифрле
у.Осы кезде ескі далалық дешифрлеудің
эталондарын қолданады.Дешифрлеу нәтижесін аэрофотосурет үстінде шартты белгінің
кӛмегімен бекітеді немесе фотоплан үстінде толық сызады.

3.Қажетті мінездемелерді және атауларды ведомстволық материалдардан аудару, соным
ен
қатар аэрофотосурет бойынша мінездемелерді ӛлшеу.

4.Дешифрлеуге берілмейтін немесе қате дешифрленген объектілердің орналасуын васковкаға
фиксациялау.

5.Мінездеме немесе аттарды орнату қажет объектілер.Осы васковка проектті құрған кезде және
далалық зерт
теулерді жүргізген кезде қолданылады.


Ситуация ӛзгерісін тауып оны дешифрлеу рельеф формасымен шектелген
аэрофотосурет бӛліктері бойынша жүзеге асырылады.Аэрофотосурет пен картаның бір
-

біріне сәйкестігін ең алдымен елді мекен бойынша, содан к
ейін жол торабы, байланыс
сызықтары және гидрография арқылы тексереді.Содан кейін контурлардың бейнеленуінің
толықтығын және дұрыстығын, мінездеменің толықтығын, шартты белгілердің дұрыс
қолдануын тексереді.Ситуация ӛзгерістерін табу процесінде, аэрофотосу
реттерді
стереоскопиялы бақылаған кезде рельефті тексерген жӛн.Ӛзгерістер табылған жағдайда осы
жерді кейінгі түзету үшін белгілейді.Осы кезде 2 масштабты аэрофотосуреттерді қолданады: 1
-
і ӛлшемдер жүргізу үшін, 2
-
і дешифрлеу үшін.


Егер картал
арды жаңалау үшін фотопландар шығарылса, онда дешифрлеуді осы
фотопландарда жүргізеді, кейін осы фотопланда барлық ситуация сызылады.


33


Мӛлдір негіздегі карта оригиналының кӛшірмелерін жаңалағанда, аэрофотосуреттерді
дешифрлеу картаны түзету про
цесінде жүргізіледі.Дешифрлеу нәтижесін карта кӛшірмесіне
ауыстырып, қажетті шартты белгі бойынша сызады.


Ортофотосурет
-

жергілікті жердің ортогональді проекциясында берілген
фотографиялық бейнесі, ол пландық аэротүсірістің дифференциалды тра
нсформациялануының
нәтижесінде алынады.Дешифрлеу нәтижесін жеңілдетілген шартты белгі арқылы
береді.Картаны универсалды стереофотограмметриялық аспаптарда түзеткен кезде дешифрлеу,
модель бойынша картаны түзету процессінде жүзеге асады.


Дешиф
рлеу нәтижесінің ықшамдалған түрде берілуі келесіден тұрады:

1.Аэрофотосуреттерде жақсы оқылатын сызықтық объектілерді бұрылыс кезінде немесе биік
мұнаралардын қасына сызады.

2.Аэрофотосуреттерде дұрыс бейнеленбеген контурлармен сызықтық объектілерді барл
ық жол
ұзындығы бойынша сызып ӛтеді.Нүктелі пунктир контурын қолданудын қиындығына
байланысты оны сары түсті үзік емес сызықпен бейнелейді.

3.Байланыс тораптарымен электр желілерін сызған кезде шартты белгілерді бұрылыста немесе
олардын аяқ жағында қояды.

4.Контурларды шартты белгілермен толтырудың орнына олардын қасына келесідей
жазуларды жазып қояды: «құм», «егіс» және т.б.


Бӛлек жағдайда, егер жергілікті жердің қасиеттері белгісіз болса және
картографиялық мәні бар керекті ақпарат алынб
аған болса, онда ең бірінші маршрут бойынша
далалық дешифрлеу жүргізіледі , содан кейін осының негізінде
-

кейінгі камералды дешифрлеу
жүреді.


Кішкентай объектілердің ӛте үлкен ӛзгерістері болған жер учаскелерін және мұнай
мен газ ӛңдіру ауд
андарында аэрофотосуреттердің толық далалық дешифрленуі жүреді.


Адам қоныстанбаған және қиын қолжеткізерлік территориялы карталарды(тундра,
шӛл, биік таулы аймақ) жаңалаған кезде кейінгі аэровизуалды зерттеуге жалғасатын
камералды дешифрлеу

жүреді.Осы кезде жеке ауылдарды немесе ӛңдірістік объектілерді
дешифрлеу қосымша ірі масштабты аэротүсіріс бойынша жүргізу ұсынылады.Топокарталарды
құрған кезде космостық суреттерді қолдану мүмкіндігі оларды дешифрлеу процесінде жүзеге
асады.Космостық сур
еттерді дешифрлеу методикасы, аэрофотосуреттерді дешифрлеу
методикасына сүйенеді.Топокарталарды жаңалау әртүрлі масштабты карталарға әртүрлі
жүреді: аса ірі масштабты карталар үшін(1:500
-
1:10 000) және қадған масштабты карталар
үшін(1:10 000
-
1:1000 000).
Аудандарды қамтитын 1
-
і топтағы карталарды жаңалау үшін
далалық дешифрленген ірі масштабты аэрофотосуреттер қажет.


2
-
і топтағы карталарды жаңалаудағы басты қиындық 1:10 000
-
1:1000 000 масштабтық
қатардағы карталарды ӛте тығыз уақытта жаңал
ау.Басында ұсақ масштабты карталар ірі
масштабты карталар болып қайта құрылатын.Соның нәтижесінде осындай карталарды жаңалау
процесі ұзақ жылдарға созылатын.


Космостық суреттердің пайда болуымен мұндағы жағдай тез ӛзгерді.Кең масштабты
диа
пазонда суретке түсіру мүмкіндігі ұсақ және орта масштабты карталарды фототүсіріс
бойынша жаңалау мүмкіндігін береді.


Карталарды жаңалаудағы жұмысты ұйымдастыру кезіндегі бірінші міндет
-

оның ірі
региондары бойынша оптималды қатарлануын ор
нату.


Территориялардың шаруашылық мақсатта қолдану перспективасының шартын
ескерсек мемлекеттің кез
-
келген аудандары үшін картаны жаңалау дұрыс
орындалады.Космостық түсірістер жергілікті жер жайында толық ақпарат береді және ол бар
топокарт
алардың жергілікті жермен сәйкестігін салыстырып, оларға баға береді.


Космостық суреттерді қолданудағы 2
-
і негізгі артықшылық
-

ол барлық масштабтық
қатардаңн тұратын карталарды бір уақытта жаңалау мүмкіндігі.


Қазіргі кезд
е топокарталарды космостық суреттер бойынша жаңалау үлкен қарқын
алуда және ол еліміздің барлық картографиялық қызметтіктерімен жүргізілуде.Космостық

34

ақпаратты қолдану жұмыс уақытын үнемдеуге және аэротүсіріске кететін қаржыны үнемдеуге
мүмкіндік береді.



Топографиялық карталарды құру. Бастапқыда топокарталарды ӛңдіру аэротүсіріс
нәтижесіне негізделген мемлекеттерге космостық түсіріс материалдарын еңдірудін негізгі
мақсаты
-

оның эффективтілігін арттыру.


Топокарталармен
және аэротүсіріс материалдарымен қамтамасыздандырылмаған
мемлекеттерде космостық түсірістер аэрофотосуреттерді алмастыратын маңтериал және
зерттелмеген территорияларды картографиялаудын топографиялық және жалпыгеографиялық
негізі ретінде қарастырылады.



Жоғары рұқсатты түсірістерді алу үшін (10және20м) және 1:100 000 масштабтағы
карталарды құру үшін француздардың SPOT атты спутниктік аппаратурасы
қолданылады.Мұндағы маңызды жағдац , ол түсіріс осінің ауытқуы түсіріс стереопарасын
алудың м
үмкіндігін береді.Осы спутниктен алынатын сандық ақпараттын ӛңделуінің толық
автоматтық методикасы рельефтін қимасы әр 20м. сайын болатын 1:25 000 масштабтағы
фотокарталарды және 1:100 000 масштағы топокарталарды алу мүмкіндігін береді.



Бірақ, Еуропа елдерінің эксперименттік жұмысы кӛрсеткендей, осы суреттерді
камералдық дешифрлеу топокарта мазмұнының барлық элементтерін қанағаттандырмайды,
олардың кейбіреулеріне арнайы далалық зерттеу жұмыстары жүргізілуі шарт (мысалы, әртүрлі
типті орм
андарды ерекшелеу немесе әртүрлі классты жолдарды бӛлу).


Әдебиеттер:

Нег
.:

[1]
,
[117
-
119]

Қос
.:
[12],

[49
-
56]


Бақылау сұрақтары:

1.

Картаны жанартуда суреттерді дешифрлеу не үшін орындалады.

2.

Картаны жанартуда суреттерді дешифрлеу қалай орындалады.

3.

Жа
нартуда далалық жұмыстар не үшін жасалады.

4.

Картаны жанартуда камералды дешифрлеудің қандай этаптары бар.

5.

Картаны түзетуде қандай аспаптар қолданылады.




15 дәріс.

Суреттердi тематикалық дешифрлеу.


Инженерлік құрылғылар проекциялау , гидрографи
я , орман шаруашылығы , геологиялық
және әртүрлі практикалық пен теориялық тапсырмаларды орындау мақсатында түсірістерді
тематикалық дешифрлеу жүргізіледі. Тематикалық дешифрлеудің түрлері едауір кӛп
( геоморфологиялық, әс
кери , геологиялық, ормандық, жердік,гидрогиологиялық ,
метеорологиялық және т.б)


Қарсыластың күшін байқау , оның оттық бағыты , техникалық күші , инженерлік құрылыс
және де басқа әскери обьектірлер, әскери мақсаты үшін орындалады. Дешифрлеу нәтижесі
т
опографиялық карталарда бейнеленеді, ол керекті жағдайда түсіндірмелі хатпен беріледі .


Түсірістерді топографиялық дешифрлеуде( далалық, камералды, аэровизуалды ) жұмысты
орындау бағытына байланысты, сонымен қатар оларды орындау шартында сол әдіс
қ
олданылады.


Тематикалық дешифрлеудің барлық нәтижесі тематикалық карталарды құру үшін
қолданылады . Тематикалық карталардың ең бір ерекше түрі жолдық карта болып табылады .


Автомобиль жолдардың кӛрініс торлары және олармен байланысты құрылғылары

( мост ,
тунель, парон, ) сияқты дешифірлеу нәтижелері түріспен картаға кӛшіреді. Мұндай дешифрлеу
дешифрлеумен салыстырғанда жолдық тордың анық детальді мінездемесін береді , ол
топографиялық карталарды құру үшін қолданылады .


Дешифрлеудің арнайы тү
ріне жататыны түсірістерді ауыл шаруашылық дешифрлеу, ол
ауыл шаруашылық карта мен планды құру мақсатымен орындалады. Оның мазмұны
картографиялық материалдарды белгілеумен анықталады. Олар қолданылады : аудандық
жоспарлауда, жер қорын есепке алуда, обл
ыстық және аудандық жерқұрылысын құрастыруда,

35

жерқұрылысы сыртқышаруашылық және ішкішаруашылық


ауыл шаруашылық касіпорын
организация территориясында, жер ресурстарын танып білу және онымен басқару үшін
қолданылады. Дешифрлеу жұмыс барысында алынған арн
айы мәліметтер , атап ӛткен
тапсырмалардың дұрыс шығарылуын қамтамасыз ету керек. Мұндай мәліметтерге жер
шегарасынын қолдану нақты мәліметі және ауылшаруашылықтың мінездемесі кіреді.
Топографиялық мәлімет мынадай кӛлемде беріледі ,жобаны натураға ауы
стыру бойынша есеп
шығару, далалық тексерісті орындауда тұрақты жерде еркін ориентировать ету және арнайы
мәліметпен байланысты босжерлерді қанағаттандыру үшін қажет. Ауылшаруашылық
дешифрлеу қазіргі кезде басым қолданылатыны комбинировалық тәсілі. Кіре
тін этаптар :
даярлайтын , камералдық дешифрлеу, далалық жұмыстар және далалық қортынды
бақылауы.заказчиктің берілген материалы және дайындығы.


Инженердің тапсырысы бойынша картаны құруда дешифрлеудің арнайы түрі тек қана
визуальды түрде ғана орындала
ды. Қазірде автоматты түрде дешифрлеу мүмкінінше
шектелген. Оны негізінде қолданады обзорный карталарды құруда, мысалға мінездеме
мәліметтерін есептегенде жердің картасын қолданылады , картаны құруда ауыл шаруашылық
мәдениеттерін орналастырады.


Адам
обьектілерді нақты ӛмірде кӛрініп тұрған затты тани алады . Ал басқа обьектілер
мінездемесін бейнеден яғни аэро
-

немесе космостық бейнеден тани алады.


Геометриалық және оптикалық қасиеттерімен ӛзінің обьектісінен басқа (бейнеленген анализ
бойынша
-
түр
а дешифрлеу признакы ) басқа обьектімен және орталық обьектіні дешифрлеумен
байланысты дешифрлық процессте ӛте кең қолданылады. Тексерісте гипотезаның қабылдануы
дұрыстығына күмән келтірілсе , онда бӛлек анализ признактарына қаралады.


Тематикалық деш
ифрлеудің ұсақ масштабтағы бейнесі .

Әртүрлі облыс шаруашылық халқының жер үстін оқып білу үшін ұсақмасштабты түсіріс
материалы кең қолданылады . Тематикалық картаны құрғанда ұсақ масштабты түсірістер
фотосуреттегі контурды белгілеу үшін негізгі мәлімет б
олып атқарылады. Мұндай жұмыстар
болотаны және орманды жерлерді дешифрлеуге мүмкіндік берді. Ұсақмасштабты материалды
қолданып географиялық есепті шығарғанда , әсіресе аудандық жоспарын , бұрынғы
құрылғаның нақтылау және жаңартуға мүмкіндік береді.


Ко
смостық фотосуреттерді дешифрлеуде кейбір обьектілер жанадан кездесу мүмкін . Яғни
бұл дешифрлеудің екі этапқа бӛлінуіне алып келеді.

1)нәтижелердің интерпретациясы,объекеілерді тан,бӛлу.

2)бірінші орнатылған объектілердің рӛлдерін анықтау.


Орындаушының

оның квалификациясын және картографиялық материалдардың үлкен мәнін
ӛзіне қажет етеді .Жұмыстың әр түрінде белгілі бір информация түрі қолданылады,ол
космостық фотосуретің құрамында болады.Осыған байланысты интерпретация және оның
есепке алу ӛзгешілігі ма
ңызды мәнге ие болады.


Космостық түсірістер бойынша тұрғылықты жерді дешифрлеу.

Қалалық,ауылдық типтегі тұрғылықты жерлер жақсы сапалы космостық түсірістерде
қаралады.Тұрғылықты жерлерді қосымша материалсыз тану,тұрғылықты жерлер
дің
орналасуына,жобалық құрылымын,тұрғылықты жерлердің орналасу сапасына және кіру
жолдардыңспасына байланысты.


Ең жақсы душифрлікке тура сызықты жобалық пішінді кӛп қатарлы және кварталды
салынған құрлыстар жатады.Басқаларына қарағанда нашар анықталат
ын түсірістерге
ретсіз,сирек салынған құрылысты ауылды аймақтар және де жол бойында орналасқан қатармен
салынған құрлыстар жатады.

Қалардың түсірістерінің ӛзіндік ерекшеліктері бар.


Космостық түсірістердің гидрографиялық дешифрле
нуі.

Космостық түсірістердегі гидрографиялық объектілер мен құрлыстары,яғни тұрақты және
периодты кеуіп қалатын каналдар мен су қоймаларын калькаға дешифрлеп түсіру керек.

Су жиынтықтарының элементтерін түсірісте мұздықтар мен қарлы жамылғыларды контурла
п
кӛрсету керек.


36


Жолдарды дешифрлеу.

Сызықты объектілерге жататын транспортық тораптар түсірілістерде кӛрсетілген объект
ауданын минималды еніне қарағанда,түсірістегі жолдардың ені 4 есе кем болады.Жоғарыда
айтылғандай құрлықтық жолдар


грунттық жолдар және шосселер анық кӛрсетілуі,алайда пішінсіз жолдардың дешифрленуі
ортаға байланысты.Темір жолдар түсірістерде анық бейнеленеді және темір жол қарауына
алынған жер,выемка,насыпь бейнелері бойынша анықталады.

Космостық түсірістерме
н океанологиялық дешифрлеуді орындауға болады.(рельеф түбін және
терңдігін зерттеу,жанар таудың атқылауын анықтау,жатып қалған мұнай мүмкіндігін
анықтау,теңіз дауылын анықтау.

Гидрогеологиялық деширлеу.

Дешифрлеуде гидрогеологиялық объектілер және жер а
сты сулары түсірістерде танылады,
олар жанама және тура белгілері бойынша жүргізіледі.

Карстовалық формалар,сор,саз,байытылған жер асты сулардың кӛтерілуі тура белгілерге
қызмет етуі мүмкін.Жанама белгілерге рельеф,ылғал жер,ӛсімдіктер бірлестігі,ӛсімдікте
рдің
жиынтығы жатады.Рельеф мінездемесі бойынша(тау,тау етегі,ӛзен регионалді және жергілікті
облыстық қоректендіру,жер асты суларының шығуы анықталады.Кейде түсірістерде ескі
ӛзеннің арнасын,тастанды жерсуландыратын құрылыс
-
жер асты сулардың аккумоляторын
,
танып білуге болады.

Әдебиеттер:


Нег
.:
[1][285
-
316]


Қос
.:

[6]


[182
-
197]


Бақылау сұрақтары:

1.Тематикалық дешифрлеудің қандай түрлері болады.

2.Тематикалық дешифрлеу не үшін орындалады.

3.Тематикалық дешифрлеуді орындауда қандай әдістер қолданылады
.

4.Тематикалық дешифрлеуде қандай масштабтағы түсірістерді қолданады.

5.Геологиялық дешифрлеудегі аэрофототүсірісте нені дешифрлеп аламыз.




2.3 Зертханалық сабақтар жоспары



№ 1 Зертханалық жұмыс.

Оқулық картамен

жұмыс жасау және шартты белгiлермен
танысу.

Тапсырма.
Зертханалықжұмысты орындау үшiн 1 : 25000 оқулық топографиялық карта

-
34
-
37
-
В
-
в) парағының бiр бӛлiгi берiледi.

Карточкада 5 шартты белгi және 5 сұрақ тапсырмасымен кӛрсетiлген.

Не iстеу керек:

1.

1 : 25000 масштабтағы шартты белгiлердi қ
олданып шартты белгiлердi сипаттап
және оларды картада орналастыру ережесi.

2.

Сұрақтарға жауап берiп карточка тапсырмасын орындау.


Әдiстемелiк ұсыныс:

топографиялық және арнайы карталар әр түрлi масштабта
шығарылады. Олар әр түрлi масштабтағы план
да картаны құруда ӛзiне қатысты шартты
белгiлермен және орналастыру бойынша инструкциясымен орындалады. Жергiлiктi жердiң бiр
объектiсi картада әр түрлi бейнеленедi. Мысалы: грунттық және далалық жолдар 1 : 10000
және 1 : 25000 масштабтарда бiр сызықпен бе
йнеленедi ал 1 : 1000 пен 1 : 2000 масштабта екi
сызықпен бейнеленедi.


Кейбiр масштабтарда кварталдар ғана берiледi ал iрi масштабтарда әр бiр үй берiледi.


Дешифрлеудi орындамай тұрып әр түрлi масштабтардың шартты белгiлерiн бiлу қажет:

-

карта
ның бедерiн оқу және бағдарлай бiлу;

-

карта бойынша берiлген объектiнiң геодезиялық және географиялық
координаталарын анықтай бiлу;

-

горизонтальдар бойынша биiктiктi анықтау;


37

-

карта бойынша жергiлiктi жер участкосының және объектердiң мiнездемесiн беру;

-

ӛзен
ағысының бағытын анықтау;

-

сызықтық ұзындықтарды анықтау.


Әдебиеттер


Нег:

[1
8
], [3
-
5]



Қос:

[
14
], [3
-
4]



Бақылау сұрақтары:


1. Топографиялық карталарда жолдар қалай бейнеленедi?

2. Жергiлiктi жердiң бедерi қандай сызықпен бейнел
енедi?


3. Топографиялық карталардың гидрографиясы қандай түспен сызылады?


4. Командалық биiктiктердiң пикеттi белгiлерiнiң айырмашылығы неде?


5. Елдi мекен таауларының қастарындағы сан ненi бiлдiредi?



№ 2 Зертханалық жұмы
с.

Объектердiң дешифрлеу белгi
лерiң дешифрлеу альбом
үлгiлерiн қолданып сипаттау және оқып игеру.


Тапсырма.
Суреттерде объектердiң сипаттамасын дешифрлеу белгiлерi бойынша
орындау


Әдiстемелiк ұсыныс:

нақты жұмыс «топографиялық аэросуреттердi дешифрлеу
альбомын » қол
данып орындалады. Труды ЦНИИГАиК. М. 1967 энп.180

Аэросуреттердiң комплектiң келесi тiзбек бойынша қарастырады:

1.

гидрографиялық тор


3
-
11 парақтар

2.

бедер элементтерi


12
-
19 парақтар

3.

жасыл жабынды мен грунттар 20
-
39 парақтар

4.

елдi мекен пункттерi, құрылыстар мен ғимараттар 40
-
48 парақтар

5.

жолдар

49
-
55 парақтар


Альбомда дешифрлеу үлгiлiрi 1 : 25000 масштабында берiлген сонымен қатар 1 : 10000
масштабта (жұлдыздармен берiлген). Парақтың сол жағында объ
ектiң жердегi суретi
кӛрсетiлген, центрiнде ақ
-
қара аэросуреттерде масштабқа қатысты объектiлердiң қалай
бейнеленетiнi кӛрсетiлген және оң жағында объектi дешифрлеуде қандай шартты белгiлермен
белгiленетiнi кӛрсетiлген. Суреттердiң астында анықтама берiлед
i.


Альбомның бәрiн қарап болғаннан кейiн студент ӛзiне объектер типiнiң әрқайсысынан бiр
-
бiр парақтан алады. Мысалы: 4, 15, 26, 40 және 52.


Ары қарай студент таңдаған суреттерде объектерден мағынасын дешифрлiк белгiлер
бойынша формасын, размерiн
, түсiн, кӛлеңкесiн, текстурасын және структурасын сипаттайды.
Мұндай сипаттамалар тағы да 4 таңдалған парақтарға жасалуы керек. Суреттердiң сандық
мiнездемесiн алу үшiн әрқашан парақтағы шеткi оң суреттермен қолданады және суреттен
размерлерiн ӛлшеп ола
рды масштабқа байланысты метрге айландырады.

Әдебиеттер


Нег:

[1], [24
-
36]


Қос:

[
6
], [178
-
182]


Бақылау сұрақтары:


1. Суретте қандай белгiлер бойынша жолды ӛзеннен ажыратады?

2. Бұтақтар контурларымен ағаштар контурларын ажырататын белгi қандай ?


3. т
екстура ненi бiлдiредi?


4. Жардың биiктiгiн қалай анықтайды?


5. Сурет бойынша ӛзен енiң анықтауға болама?


№ 3 Зертханалық жұмы
с.

Дешифрлеу мақсатына берiлген оптималды спектрлi
сенсибилизация расчеты.


38


Тапсырма.
Оптималды спектрлi сенсибилизаци
я есебiн орындау әне бүкiл аудана жалпы
сенсибилизация таңдау.


Әдiстемелiк ұсыныс:

Жұмыс 1 : 25000 масштабтағы топографиялық картаның оқулық
парағында орындалады. Топогрфиялық картада бейнеленген ландшафт түрi белгiлi ауданға
қарасады.


Жұмыс бе
рiлген ауданды қолданып орындалады.


Жұмысты орындау үшiн:

1. Картада табиғи объектiлердiң сәйкестiк шекараларын орындау (5 сәйкестiктен кем емес).
Контурлармен бейнеленген және орман типтес сәйкестiктер. Сонымен қатар су объектiлiрi
ормандар шекаралар
ы басқа объектiлiрмен сәйкеспеуi қажет. Себебi олардың контрастары
басқа сәйкестерден жоғары.

2. Жарықтық коэффиценттерiнiң спектрлi қатынасы әр бiр ұзындық толқынның мағынасында
шекаралық сәйкестiктi 0,1 дәлдiкке дейiнгi шығару кестесiн құру. Мысалы ель
мен шыршаның
жарықтық спектрлi коэффиценттер кестесi мынадай болады::


Толқын ұзындығы,, мкм 0,45 0,50 0,55 0,60 и т. д.


Қатынасы 1 1 1,2 1 и т. д.


Картада бейнеленген орман түрi

және табиғи объект контурларына спектрлi коэффицент
жарықтығы формуламен есептеледi:

U = B max / B min.


мұнда



B max


объектiнiң ең жарық детальi,


B min
-
объектiнiң ең қараңғы детальi.



8



кестеЖарықтың спектрлi коэффицентi.

Тол
қын
ұзындығы
,
мкм


0
,45


0,50


0,55


0,60


0,65


0,70


0,75


0,80


0,85


0,90

Название
объекта

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Контурлы объектi

Луговая
растительность

0,10

0,13

0,18

0,17

0,16

0,27

0,60

0,62

0,60

0,60

Травянистое
болото

07

07

09

07

06

09

0,22

27

28

28

песок

18

20

24

28

30

31

34

36

37

38

Кустарник и
поросль

04

03

14

10

07

47

65

66

67

68

Каменистая
поверхность

08

12

15

20

25

30

25

30

40

36

Пашня
(зерновые)

05

08

18

20

20

34

48

56

57

58

Орман тұқымдары


сосна

04

05

07

05

06

24

37

39

40

40

ель

04

05

06

05

05

17

40

43

43

43

береза

04

05

07

05

04

28

47

50

53

54

Осина

05

06

08

06

05

28

58

60

60

62


39

Дуб

06

07

16

12

10

30

63

54

67

65

клен

03

03

14

06

05

13

57

63

65

60


3. Құрастырылған кестеде бiр диаграммада спектрлi коэффиценттер
жарықтық қатынасының
қисвғвн миллиметрлi қағазда салу. Әр бiр қатынасқа қандай да болса қисық белгi таңдау. Ол
үшiн абцисс осьiнде толқын ұзындығын 0,05 мкм сайын салу. Масштаб құру еркiн


4. Диаграмманы анализдеп спектрлi коэффицент жарықтық қатына
сын айқындау. Бұл
берiлген (2
-
кi ) сәйкестiктiң максималды спектрлi сенсибилизация қатынасын анықтау.

5. Осындай түрмен 5 графиктi құру бүкiл ауданға жалпы сенсибилизацияны таңдауға
кӛмектеседi.



Әдебиеттер:


Н
ег
.:
[1]
,
[58
-
80]


Қ
ос
.:
[14]
,
[6
-
8]



Бақылау сұрақтары:

1.

Оптималды спектрлi сенсибилизация деген не?

2.

Спектрлi жарық коэффицентiң қалай анықтайды?

3.

Дешифрлеуде суретке түсiру үшiн суреттердiң қандай типтерiн қолданады?

4.

Пленкалар типтерiн таңдау неге байланысты?

5.

Ауданның жалпы се
нсибилизациясын қалай таңдайды?
.


№ 4 Зертханалы
қ жұм
ыс.


1 : 10000 масштабтағы ақ


қара ақ суреттермен
топографиялық объектiлердi камералды дешифрлеу.


Тапсырма.
Стереоскоп пен 1 : 10000 масштабты шартты белгiлердi қолданып 1 : 10000
масштабта а
қ
-
қара аэрофотосуреттерде топографиялық лбъектiлердi камералды дешифрлеп
орындау.


Әдiстемелiк ұсыныс:

Студентке топографиялық объектiмен екi қос сурет берiледi.
Оларды стерескопта (стереоаспапта) анықтап зерттйдi. Стерео құралдарда ӛлшеу нәтижесiнд
е
алынатын сандық мiнездемелердi анықтау үшiн суретте суретке түсiрiлген масштаб
кӛрсетiледi. Мынадай жағдайлар анықталуы қажет:

1.

ӛзен, канал, жыралар, арналар, автострада, шоссе, жақсартылған грунтты жолдар,
кейбiр далалық пен орман жолдарының, кӛпiрлер
дiң, паромдардың ендерiн анықтау
қажет.

2.

кӛпiрлердiң, плотиналрдың, шлюздардың, паомдардың, алаңдардың ұзындықтарын
анықтау қажет.

3.

қорғандардың, тӛгiндiлердiң, жарлардың, валдардың, дамбалардың, қорғандардың,
электро жүйе сызықтарының металдық және железоб
етондық тiреулерiнiң, радио мен
телевизионды станциялардың, ормандардың биiктiктерiн анықтау қажет.

4.

ӛзендердiң, карьерлердiң, шұңқырлардың, жыралардың арналардың терендiктерiн
анықтау қажет.

5.

ормандарда ағаштардың ортанғы орналасу ара қашықтықтарын, диаметр
iн және
биiктiгiн анықтау қажет.

Аэросуреттерде анықталған ӛлшемдер мiнездемесi қойылған талап бойынша /
-

1м. Болуы
тиiс. Енi мен ұзындығын арнайы 10 есе үлкейтiп кӛрсететiн арнайы лупамен алады.

Объектiнiң биiктiгi мен тереңдiгн стереографиялық стереом
етрмен анықтайды.

Дешифрлеу материалдарын суреттерде безендiру тәртiп бойынша орындалады:

-

геодезиялық негiзгi пункттер,

-

ӛндiрiстiк ғимараттар,

-

елдi мекендер және олардың таңба жазулары,


40

-

жолдардағы және гидрография торлар бойындағы ғимараттар. Олардың олар
дың
атаулары мен мiнездемелерi,

-

жолдар,

-

байланыс торлары

-


гидрография,

-

бедер элементтерi (жарлар, енiстер, жарқабақтар).

-

жаиылымның (угодии) пунктирлi және басқа шекаралар контурға алынып оның
iшiн ӛзiне қатысты шартты белгiсiмен және анықтамалы жазумен

толтырылады.


Әдебиеттер


Нег:

[1], [125
-
130]


Қос:

[
10
], [1
-
40]



Бақылау сұрақтары:


1. 1 : 10000 масштабтағы аэросуреттердi дешифрлеуге қандай белгiлер қолданылады?

2. Далалық және грунттық жолдар қандай шартты белгiмен бейнеленедi ?


3. Қандай ӛзе
ндер кебiлмелi боып келедi ?


4. Жарлар мен кӛпiрлерге қандай мiнездеме берiледi ?


5. Суретте бағаналарды қандай белгiлер бойынша анықтайды?


№ 5 Зертханалық жұм
ыс.

1 : 10000 масштабта ақ қара аэрофотосуреттреде елдi мекен
пункттерiн камералды дешифрлеу
.



Тапсырма.
Стереоскоп пен 1 : 10000 масштабты шартты белгiлердi қолданып 1 : 10000
масштабта ақ
-
қара аэрофотосуреттерде елдi мекен пункттерiн камералды дешифрлеп
орындау.


Әдiстемелiк ұсыныс:

Студентке екi қос сурет берiледi. Оларды с
терескопта
(стереоаспапта) анықтап зерттйдi. Стерео құралдарда ӛлшеу нәтижесiнде алынатын сандық
мiнездемелердi анықтау үшiн суретте суретке түсiрiлген масштаб кӛрсетiледi. Мынадай
жағдайлар анықталуы қажет:

6.

ӛзен, канал, жыралар, арналар, автострада, шос
се, жақсартылған грунтты жолдар,
кейбiр далалық пен орман жолдарының, кӛпiрлердiң, паромдардың ендерiн анықтау
қажет.

7.

кӛпiрлердiң, плотиналрдың, шлюздардың, паомдардың, алаңдардың ұзындықтарын
анықтау қажет.

8.

қорғандардың, тӛгiндiлердiң, жарлардың, валдард
ың, дамбалардың, қорғандардың,
электро жүйе сызықтарының металдық және железобетондық тiреулерiнiң, радио мен
телевизионды станциялардың, ормандардың биiктiктерiн анықтау қажет.

9.

ӛзендердiң, карьерлердiң, шұңқырлардың, жыралардың арналардың терендiктерiн
а
нықтау қажет.

10.

ормандарда ағаштардың ортанғы орналасу ара қашықтықтарын, диаметрiн және
биiктiгiн анықтау қажет.

Аэросуреттерде анықталған ӛлшемдер мiнездемесi қойылған талап бойынша /
-

1м. Болуы
тиiс. Енi мен ұзындығын арнайы 10 есе үлкейтiп кӛрсететiн
арнайы лупамен алады.

Объектiнiң биiктiгi мен тереңдiгн стереографиялық стереометрмен анықтайды.

Дешифрлеу материалдарын суреттерде безендiру тәртiп бойынша орындалады:

-

геодезиялық негiзгi пункттер,

-

ӛндiрiстiк ғимараттар,

-

елдi мекендер және олардың таңба ж
азулары,

-

жолдардағы және гидрография торлар бойындағы ғимараттар. Олардың олардың
атаулары мен мiнездемелерi,

-

жолдар,

-

байланыс торлары

-


гидрография,


41

-

бедер элементтерi (жарлар, енiстер, жарқабақтар).

-

жаиылымның (угодии) пунктирлi және басқа шекаралар ко
нтурға алынып оның
iшiн ӛзiне қатысты шартты белгiсiмен және анықтамалы жазумен толтырылады.

Әдебиеттер


Нег:

[1], [125
-
130]


Қос:

[
10
], [1
-
40]



Бақылау сұрақтары:


1. 1 : 10000 масштабтағы аэросуреттердi дешифрлеуге қандай белгiлер қолданылады?

2. Дал
алық және грунттық жолдар қандай шартты белгiмен бейнеленедi ?


3. Қандай ӛзендер кебiлмелi боып келедi ?


4. Жарлар мен кӛпiрлерге қандай мiнездеме берiледi ?


5. Суретте бағаналарды қандай белгiлер бойынша анықтайды?


№ 6 Зертханалық жұмы
с.

1 : 10000 м
асштабта ақ қара аэрофотосуреттреде елдi мекен
пункттерiн камералды дешифрлеу.


Тапсырма.
Стереоскоп пен 1 : 10000 масштабты шартты белгiлердi қолданып 1 : 10000
масштабта ақ
-
қара аэрофотосуреттерде елдi мекен пункттерiн камералды дешифрлеп
орын
дау.


Әдiстемелiк ұсыныс:

Студентке екi қос сурет берiледi. Оларды стерескопта
(стереоаспапта) анықтап зерттйдi. Стерео құралдарда ӛлшеу нәтижесiнде алынатын сандық
мiнездемелердi анықтау үшiн суретте суретке түсiрiлген масштаб кӛрсетiледi. Мынада
й
жағдайлар анықталуы қажет:

11.

ӛзен, канал, жыралар, арналар, автострада, шоссе, жақсартылған грунтты жолдар,
кейбiр далалық пен орман жолдарының, кӛпiрлердiң, паромдардың ендерiн анықтау
қажет.

12.

кӛпiрлердiң, плотиналрдың, шлюздардың, паомдардың, алаңдардың

ұзындықтарын
анықтау қажет.

13.

қорғандардың, тӛгiндiлердiң, жарлардың, валдардың, дамбалардың, қорғандардың,
электро жүйе сызықтарының металдық және железобетондық тiреулерiнiң, радио мен
телевизионды станциялардың, ормандардың биiктiктерiн анықтау қажет.

14.

ӛ
зендердiң, карьерлердiң, шұңқырлардың, жыралардың арналардың терендiктерiн
анықтау қажет.

15.

ормандарда ағаштардың ортанғы орналасу ара қашықтықтарын, диаметрiн және
биiктiгiн анықтау қажет.

Аэросуреттерде анықталған ӛлшемдер мiнездемесi қойылған талап бойы
нша /
-

1м. Болуы
тиiс. Енi мен ұзындығын арнайы 10 есе үлкейтiп кӛрсететiн арнайы лупамен алады.

Объектiнiң биiктiгi мен тереңдiгн стереографиялық стереометрмен анықтайды.

Дешифрлеу материалдарын суреттерде безендiру тәртiп бойынша орындалады:

-

геодезиялық

негiзгi пункттер,

-

ӛндiрiстiк ғимараттар,

-

елдi мекендер және олардың таңба жазулары,

-

жолдардағы және гидрография торлар бойындағы ғимараттар. Олардың олардың
атаулары мен мiнездемелерi,

-

жолдар,

-

байланыс торлары

-


гидрография,

-

бедер элементтерi (жарлар, ен
iстер, жарқабақтар).

-

жаиылымның (угодии) пунктирлi және басқа шекаралар контурға алынып оның
iшiн ӛзiне қатысты шартты белгiсiмен және анықтамалы жазумен толтырылады.

Әдебиеттер


Нег:

[1], [125
-
130]


Қос:

[
10
], [1
-
40]


42



Бақылау сұрақтары:


1. 1 : 10000

масштабтағы аэросуреттердi дешифрлеуге қандай белгiлер қолданылады?

2. Далалық және грунттық жолдар қандай шартты белгiмен бейнеленедi ?


3. Қандай ӛзендер кебiлмелi боып келедi ?


4. Жарлар мен кӛпiрлерге қандай мiнездеме берiледi ?


5. Суретте баған
аларды қандай белгiлер бойынша анықтайды?




7 Зертханалық жұмы
с. Интерпретоскоп кӛмегiмен аэрофотосуреттердi дешифрлеу


Тапсырма:

1. Интерпретоскоп құрылысы және онымен жұмыс жасау принципi
.

2. Стереоскопиялы ӛлшемдер кӛмегiмен және белгiлi форм
ула бойынша есептеп объектiң
биiктiгiн анықтау.


Әдiстемелiк ұсыныс:

Жұмысты орындау үшiн студентке анықталған жергiлiктi жер
участктiң қос суретi берiледi.


Зертханалық жұмыс интерпретоскопты


дешифрлеуге арналған аспапты қолданып келесi
негiзгi эт
аптан тұратын дешифрлеудi ӛлшеу бойынша бiлiмдi қорытудан тұрады. Жұмыс ӛзiнiң
ретiмен орындалады:


А) 1. Интерпретоскопта суреттердi орналастыру;

2.

Аспапта суреттердi ориентирлеу;


3.Ауданды сипаттап суреттердi дешифрлеу. Жалпы дешифрлiк белгiлердi кӛ
рсету.
Үлкейтудi 2
-
ден 15
-
есеге дейiн қолдану;


4. дешифрлеу нәтижесiн безендiру;


5. Стереоскоптық ӛлшемдердiң кӛмегiмен және белгiлi формула бойынша есептеп (бiр
типтi суретте орналасқан орнын кӛрсетiп) объектiң биiктiгiн анықтау:


,


мұнда суретке түсiру базисi


b сурет бойынша ӛлшенедi.


Суретке түсiру биiктiгi
-

Н оқытушымен берiледi,


Δр

объектiң жоғарыдан тӛменге ӛлшеу кезiндегi бойлық паралакстарының
айырмашылығы.

Ӛлшеу жән
е есептеу биiктiгi 9
-
шы кестеге кiргiзiледi.




Таблица9.

Н 
b

=

объект


р
верх


р
низ


Δр


Н
*
Δр


b

+
Δр

h

1.







2.







3







4







5







6







7









43

Б) Кадр с
толында әр түрлi масштабтарда отпечаткыларды қортындылау. Суреттердiң әр
түрлi масштабына байланысты масштабтарды таңдау және бекiту. Елдi мекен пункттерiн
дешифрлеу. Стерескоптық ӛлшем кӛмегiмен ең үлкен құрылыстың размерiн анықтау.


В) Кадрлар столы
нда бiр масштабтың отпечаткаларын бекiту:


1. Бүкiл суреттердi дншифрлеу (керетi аланның).


2.(бiр типтi) объектiң биiктiгiн, жолдардың енiң, және стерескоптық ӛлшемдердiң
кӛмегiмен суреттiң ең биiк нүктесiмен ең тӛмен нүктелердiң биiк а
йырымын анықтау.



Әдебиеттер:


Н
ег
.:
[1]
,
[89
-
103]


Қо
с
.:
[6]
,

[
187
-
190
], [14]
,
[13
-
14]



Бақылау сұрақтары
:

1.

Интерпретоскопты не үшiн қолданады.

2.

Объектiң биiктiгi қандай формуламен есептеледi.

3.

Интерпретоскопта қандай
суреттердi ӛлшеуге болады.

4.

Интерпретоскопта суреттер қалай бағдарланады.

5.

Н суретке түсiру биiктiгi қайдан алынады.


2.4

Оқытушының жетекшілігімен орындалатын студенттердің ӛзіндік жұмыстары
бойынша ӛткізілетін сабақтардың жоспары (СОӚЖ)




Тапсырма

Жүргi
зу
түрi

Әдiстемелiк ұсыныстар

Ұс
-
ылатын
әдеби
-
тер

1

2

3

4

5

1


1:5000 масштабтың
шартты белгiлерiмен
танысу.

тренинг

1:5000 масштабтағы картаны
қолданып дешифрлеуде
топографиялық объектiлер қандай
шартты белгiлермен
бейнеленетiнң оқып үйрену.

Нег.:


[11],


[3
-
170]


2


1:2000 масштабтың
шартты белгiлерiмен
танысу.

тренинг

1:2000 масштабтағы картаны
қолданып дешифрлеуде
топографиялық объектiлер қандай
шартты белгiлермен
бейнеленетiнң оқып үйрену.

Нег.:

[11],


[3
-
170]


3


1:10000 масштабтың
шарт
ты белгiлерiмен
танысу.

тренинг

1:10000 масштабтағы картаны
қолданып дешифрлеуде
топографиялық объектiлер қандай
шартты белгiлермен
бейнеленетiнң оқып үйрену.

Нег.:

[10],


[1
-
140]


4

1 : 10000 масштабта түгел
дешифрлеудiң жобасын
құру.

тренинг

У
-
35
-
38
-
А
-
в
-
3 трапециясына
аэрофотосуреттердi қолданып
құрастыру жайылым кӛмегiмен
түгел дешифрлеудiң жобасын
құру

Нег.:
[13]

[35
-
68],

Доп.:

[15],


[6
-
7]


5

5.Дешифрлеу үшiн
суреттiң жұмыс аланының
шекарасын бӛлу.

тренинг

Суреттер бойынша құрастыру
жайылымын оры
ндап
дешифрлеуге суретте жұмыс
аланың бӛлу.

Нег.:
[13]

[35
-
68],

Доп.:

[15],


[6
-
7]




44

6

1 : 10000 масштабта елдi
мекен пунктiн дешифрлеу.

тренинг

Дешифрлеу белгiлерiн қолданып
аэрофотосуреттiң жұмыс
аланыңда 1 : 10000 масштабта
елдi мекен пунктiн дешифрле
у.

Не
г
.:
[1]

[125
-
130]

Қо
с
.:

[15]


[7
-
8], [10]


[3
-
140]



7

Жолдарды 1:10000
масштабта дешифрлеу.

тренинг

Дешифрлеу белгiлерiн қолданып
аэрофотосуреттiң жұмыс
аланыңда 1 : 10000 масштабта
далалық, грунттық, темiр және
басқа да жолдарды дешифрлеу.

Нег.:
[
1]

[130
-
134]

Қос.:

[15]


[8
-
9], [10]


[3
-
140]



8


1:10000 масштабта
гидрографияны және
гидроқұрылыстарды
дешифрлеу.

тренинг

Дешифрлеу белгiлерiн қолданып
аэрофотосуреттiң жұмыс
аланыңда 1 : 10000 масштабта
кӛлдердi, ӛзендердi, арықтарды
және т.б. құры
лыстарды
дешифрлеу.

Не
г
.:
[1]

[134
-
142]

Қо
с
.:
[15]

[9], [10]


[3
-
140]


9

1 : 10000 масштабта
электро байланыс
жүйелерiн дешифрлеу.

тренинг

Дешифрлеу белгiлерiн қолданып
аэрофотосуреттiң жұмыс
аланыңда 1 : 10000 масштабта
электробайланыс жүйелерiн
дешифрлеу
.

Қо
с
.:

[15]


[10]

[10][3
-
140]


10

1 : 10000 масштабта жасыл
жабындыны дешифрлеу.

тренинг

Дешифрлеу белгiлерiн қолданып
аэрофотосуреттiң жұмыс
аланыңда 1 : 10000 масштабта
орман жолақтарын, орман
контурларын, бұтақтарды,
шалғындықты және далалы
жабынд
ыны дешифрлеу

Не
г
.:
[1]

[151
-
162]

Қо
с
.:

[15]


[9
-
10]

[10][3
-
140]


11

Суреттердi дешифрлеуде
беттестiрудi (сводка)
орындау.

тренинг

Суреттердi дешифрлеуде
беттестiрудi (сводка) орындау.

Не
г
.:
[13]

[31
-
34]

Қо
с
.:

[15]


[10
-
11],

[6]


[195
-
196]

12

Космостық
суреттердi
дешифрлеу.

тренинг

Альбом үлгiлерiн қолданып
космостық суреттердi дешифрлеу.

Нег.:
[1]

[283
-
285]

Қос.:

[6]


[196]


13

Фототеодолиттiк
суреттердi дешифрлеу.

тренинг

Дешифрлеу белгiлерiн қолданып
фототеодолиттiк суреттердiң
дешифрлеуiн орындау.

Н
е
г
.:
[1]

[119
-
121]


14

Интерпретоскоп
құрылысы.

тренинг

Интерпретоскоп құрылысын және
жұмыс жасау ережесiн үйрену.

Не
г
.:
[1]

[89
-
103]

Қо
с
.:

[6]


[183
-
190]

15

Ауыл шаруашылығын
камералды дешифрлеу.

тренинг

Аэрофотосуреттердiң
стереопарасын және
стереоско
пты қолданып
ауылшаруашылығын камералды
дешифрлеу.

Нег.:
[1]

[162
-
168]

Қос.:

[13]


[6
-
31, 49
-
111]






45


2.5 Студенттердiң ӛзiндiк жұмыстары бойынша сабақ жоспары (СӚЖ)



Тапсырма

Әдiстемелiк ұсыныстар

Ұсынылған

әдебиет

1

2

3

4

1


Дешифрлеу мақсатына
а
эрофото түсiрiстiң негiзгi
параметрлерiн таңдау.

Реферат жазу. Дешифрлеу
мақсатына аэрофототүсiрiс
параметрлерiн қандай
критериялармен таңдайды.

Нег.:
[1][75
-
80]

Қос.:
[12][15
-
22]



[6]


[244
-
249]


2

2. АФА ға қойылатын негiзгi
талаптар.

Крассворд құрастыр
у. Дешифрлеу
мақсатына АФА ның негiзгi
параметрлерi.

Нег.:
[1][274
-
278]

Қос.:
[12][24
-
33]



3

Фотографиялық қабылдау
ерекшелiктерi.

Реферат жазу. Дешифрлеу
мақсатына түсiрiс кезiнде қандай
типтi пленкалар қолданылады.

Нег.:
[1][67
-
72]

Қос.:
[12][29
-
33]



[6]


[232
-
244]


4


Крассворд құрастыру.

Объектiң дешифрлеу белгiлерiн
оқу кезiнде алынған бiлiмдi
қолданып крассворд құрастыру.

Не
г
.:
[1]

[276
-
316]

Қо
с
.:

[12]

[5
-
13]

[6]


[178
-
182]

5

Картографиялық мағынасы бар
материалдарды жинау және
қолдану.

Картографиялы
қ информация
қалай жиналатының және қандай
материалдардың қолданылатының
оқу.

Нег.:
[1]

[103
-
109]

Қос.:
[12][87
-
93]


6


Суреттердi дешифрлеудiң
арнайы түрлерi.

Крассворд қ ұрастыру.

Нег.:
[1]

[285
-
316]

Қос.:

[6]


[182
-
197]


7


Саздарды дешифрлеу.

Саздарды
ң классификациясын
сипаттау. Саздарды дешифрлеуде
қандай белгiлер қолданылады.

Нег.:
[1]

[169
-
174]

Қос.:

[12]


[206
-
210]

8


Құмдарды дешифрлеу.

Құмдардың классификациясын
беру. Суреттердi қолданып
құмдардың түрiн анықтау.

Нег.:
[1]


[168
-
169]

Қос.:

[12]


[199
-
202]


9


Дешифрлеу автоматизациясы.

Қазiргi кезде қандай
автоматталған аспаптар және
программалар қолданылады.

Нег.:
[1]

[354
-
366]


10


Табиғатты қорғауда
дистанциондық әдiстердi
қолдану.

Табиғатты қорғауда
дистанциондық әдiстердi қолдану
тақырыбын
а реферат жазу.

Не
г
.:
[1]

[333
-
340]

Қо
с
.:
[16][36
-
56]

[17][30
-
33]

11

Дистанциондық тәсiлмен
планета жайлы оқу.

Тәсiлдердi оқып үйрену.

Нег.:
[1]

[340
-
354]


12


Космостық суреттер бойынша
геологиялық дешифрлеу.

Альбом үлгiлерiн қолданып
космостық суреттердi
геологиялы
дешифрлеу.

Нег.:
[1]

[285
-
316]

Қос.:
[7][59
-
108]



46

13


Географиялық атауларды жинау
және орналастыру.

Суреттердi дешифрлеуде
географиялық атауларды жинау
және орналастыру тәсiлi жайлы
реферат жазу.

Не
г
.:
[1]

[121
-
124]

Қо
с
.:
[12][93
-
97]


14


Крассв
орд құрастыру.

Карта мен пландарды жанартуда
суреттердi дешифрлеу
.

Не
г
.:
[1]

[117
-
119]

Қо
с
.:
[12][49
-
52]

15

Карта мен пландарды жанартуда
қолданылатын аспаптар

Карта мен пландарды жанартуда
қолданылатын аспаптарға
сипаттама беру.

Не
г
.:
[1]

[89
-
103]

Қо
с
.:
[12]
[66
-
84]






2.6.
Студенттiң ӛзiн тексерудегi тестiк тапсырмалар


1

-

Модуль.


1. С
уреттердi дешифрлеу деген
:

A)


фотографиялық қабылдаудың оптикалық және геометриялық қасиетiнiң учетi;

B)


объектiлердiң сапалық мiнездемесiн анықтау;

C)


объектiл
ердiң сандық мiнездемесiн анықтау;

D)

объектiлердi жергiлiктi жерде орналастыру;

E)

жергiлiктi жердiң суретте бейнеленгенiң табу, ажырату және объектiң мiнездемесiн
анықтау.



2.
Далалық дешифрлеу әдiсi деген не? Ол:

A)


берiлген объектiлердi сонымен қатар суре
тте бйнеленбей қалған объектiлердi жергiлiктi
жерде шығарып орындау;

B)

аэросуреттерде бейнеленбей қалған объектiлердi шығару;

C)

аэросуреттерде бейнеленген объектiлердiң сандық және сапалық мiнездемесiн анықтау;

D)

фотобейнелердiң қасиетiн оқу тәсiлiмен далалық ж
ұмысқа шықпай объектiлердi ажыратып
мiнездемесiн алу;

E)


далаға шықпай объектiлердi тану.



3.
Суреттердi дешифрлеуде аэровизуальды әдiс деген не?

A)


дешифрлеу белгiлерi бойынша объекттердiң бейнесiн ажырату;

B)


космостық суреттер бойынша объекттердiң мiнез
демесiн анықтау;

C)

самалеттен немесе вертолеттен объекттердiң бейнелерiн ажырату;

D)

космостық суреттер бойнша объекттердiң бейнелерiн ажырату,

E)


космостан объектердiң бейнелерiн ажырату.







4. Суреттердi дешифрлеуде жинақталған әдiстiң айырмашылығы

?

A)

объ
ектердi ажыратудың негiзгi жұмыстары камералды орындалады ал далада немесе ұшуда
камералды ашылмайтын немесе мiнездемесi алынбайтын объектiлердi ажырату
орындалады;

B)



объектердi ажыратудың негiзгi жұмысиары далада орындалады ал камералды олардың
мiнездеме
сi анықталады;

C)

барлық жұмыс далада маршрут бойынша орындалады ал ққалғандары камералды түрде
орындалады;

D)


объектi ажыратуда негiзгi жұмыс маршрут бойынша орындалады ал мiнездемесi эталонмен
анықталады;


47

E)


объектердi ажыратудың негiзгi жұмыстары дешифрлеу бе
лгiлерi бойынша камералды
орындалады ал мiнездемесiн картадан алады.



5. Шығу принципi бойынша объектiлердiң бӛлiнуi:

A)


сызықтық және алаңдық;

B)


объекты естественного и искусственного происхождения;

C)


компакты және алаңдық;

D)


қиын және жәй;

E)


динамикалық
және стационар
лы
.


6. Дешифрлеуде бiрiншi кезекте объектердi тану қасиеттерi:

А) ортанғы дешифрлеу белгiлер бойынга;

В) тура дешифрлеу белгiлер бойынша;

С) фотограмметриялық дешифрлеу белгiлерi бойынша;

) қатысты емес дешифрлеу белгiлерi бойынша;

Е) негiз
гi дешифрлеу белгiлерi бойынша.



7. Дешифрлеу белгiлерiнiң бӛлiнуi:

A)


тура, жанама, комплекстi;

B)

қатаң, жанама;

C)

естественные, комплексные;

D)


жанама, комплекстi;

E)


тура, ландшафты,

естественные.



8.
Суретте объектiң бейнеленуi размерi оның масштабына б
айланысты. Объектiң кӛлемiн
анықтау үшiн оның масштабын қолданып қай формуламен анықтайды: L
m;

A)


L=
/ 2 m;

B)

L=
1/ m;

C)

L=
/ m;

D)


L= m / l.


9.
кӛленкенiң ұзындығы бойынша салы
стыру әдiсiмен биiктiктi анықтау үшiн қай формула
қызмет етедi:

A)

h 1/ h’

l / l’

B)

h  h’/ l


l’

C)

h  l’/ h’


l

D)

h  h’


l / l’

E)


h 1/ l’


h’/ l


10.
Маршруттур қалай ӛтуi қажет?

A)


ӛзендер мен жолдарға перпендикульярлы;

B)


қиын ӛтпелi жерлерде;

C)


Қиылысатын жерле
рде;

D)


елдiмекеннiң кӛп жерлерiнде;

E)

жолдар, электро байланыс жүйелер бойымен, ӛзендер жағалауы бойынша


11. Суретте маршруттар қалай салынады және безендiрiледi?

A)

маршрут осьi қызыл карандашпен белгiленедi, ал маршрут осьiнiң екi жағына 150 ден 500
метрге д
ейiн аэрофотосурет масштабында шекаралар салынады;

B)


маршрут осьi қызыл карандашпен белгiленедi, маршрут енi 500 метрден аспау керек;

C)


маршрут осьi жолдың ортасында белгiленедi, ал шекаралары қызыл тушпен 250 метр ара
қашықтықта сызылады;


48

D)

маршрут жолдар а
расында олардың ӛз ара арақашықтарына баиланысты емес орналасады;

E)


ось қызыл тушпен сызылады, ал шекаралары дешифрлеудiң объект қалындығына
байланысты болады.



12. Егер аудан жабық болса маршрут осьiнен екi жағына да маршруттың шекаралары
салынады:

A)


құрылатын карта масштабында 150
-
250 метрден;

B)

аэрофотосурет масштабында 150
-
350 метрден

C)

аэрофотосурет масштабында 150
-
250 метрден


D)

аэрофотосурет масштабында 500 метрден;

E)


аэрофотосурет масштабында 300 метрден;




13.
Суретте бақылау станция алаңы:

A)

от 4
до 10мм
2
;

B)


от 10 до 20мм
2
;

C)

от 1 до 3мм
2

D)

от 20 до 40мм
2

E)


до 4мм
2



14.
Таңдамалы далалы дешифрлеуде камералды дешифрлеу жалғасымен эталондық алаң
қылып участок таңдау:

A)

аэросуреттiң стереопраның жабуынан аз емес;

B)


алаң

4
-
10см
2
;



C)

алаң 1
0
-
20см
2

D)


аэросуреттiң жартылаи стереопраның жабуынан аз емес

E)

алаң от 5
-
10см
2



15. Аэровизуальдi дешифрирлеудiң орындалуы:

A)


вертолеттен және космостық карабльдерден;

B)

аэросуреттердi қолданып стереофотограмметриялық аспаптарда;

C)


камералды келесi дала
лық жалғаспен;

D)


үлкен жылдамдығы бар самалеттерден;

E)

үлкен емес жылдамдығы бар самалеттерден және верталеттерден.



2
-

Модуль.





16.
Интерпретоскопты не үшiн қолданады?

A)

карталарды жанартуда суреттердi дешифрлеу үшiн, ситуацияларды түзету және қос
у;

B)

бұрыштар енiсiн ӛлшеу үшiн;

C)

бұрмалануды ӛлщеу үшiн;

D)

сурет масштабын анықтау үшiн;

E)

бедердi салу үшiн.
.




17. Суреттерд
i стереоскопиялы қарастыру стерескоптар кӛмегiмен жасалып үлкейтулур
формула бойынша анықталады:

A)

v = 250 / f;

B)

v = 250 / d;

C)

v = 250
/ l;

D)

v = d / 250;

E)

v = 250d.



49


18.
Дешмфрлеуде қолданатын аспаптардың бӛлiнуi:


A)

үлкейткiш, ӛлшейтiн құрылымдар,стереоскопиялы және қосылған (комбинированные)
;

B)

үлкейткiш және есептегiш;

C)

стереоскопиялы және қосылған;

D)

стереоскопиялы және есептегiш;

E)

үлкейтк
iш және ӛлшегiш.



19.
Таңдау заңдарын бекiту, яғни аэросуреттен картаға ӛтуде немесе iрi масштабты картадан
ұсақ масштабты картаға ӛтуде артық информацияны алып тастау не деп аталады:

A)

информациялапрды алп тастау;

B)

ӛтуменен;

C)

бекiту
;

D)

генерализация;

E)

класси
фикация.



20.
Натурада айқын бейнеленген ал аэрофотосуретте жаман оқылатын сызық қалай
аталады:

A)

айқын емес шекара;
;

B)

анықталмаған шекара
;

C)

жуылған шекара;

D)

бекiтiлмеген шекара;

E)

оқылмайтын шекара.



21.
Картаға сыйымдылық шартымен бӛлек объектiлердi
минималды размерде орналастыру
деген:

A)

очертанияларды қосу;

B)

норматив тәсiлi;

C)

центрлер тәсiлi;

D)

мiнездемелердi қосу;

E)

картографияланатын объектiлердiң классификациясы.



22.
Объектiлердi тану үшiн арналған жүйелер және оларға дейiнгi борттық
радиолакационд
ық станциялардан алынған ӛлшеу қалай аталады:

A)

лазерлi;

B)

инфрақызыл;

C)

телевизионные;

D)

радиолокационды;

E)

жылу.



23.
Планета мен материктердiң жарықтанған бӛлiктерiн ала алатын бейнелер не деп аталады:

A)

глобальдi;

B)


рационалды;

C)

аэровизуальды;

D)

локальдi;

Е) деталь
дi.





24. 1:10000000
-
1:1000000 масштабтағы суреттер космостық суреттердiң қай тобына жатады:

A)


орта масштабты
;

B)


ұсақ масштабты;

C)

ӛте

ұсақ масштабты
;


50

D)


iрi маштабты;

E)

ӛте iрi масштабты
.



25.
Кеңiстiк рұқсат қабiлетi бойынша космостық суреттер 5 топқа
бӛлiнедi. Рұқсат қабiлетi 1
км болса суреттер қай топқа жатады?

A)


ортанғы орналастыру;

B)


ӛте кiшкентай орналастыру;

C)

аз рұқсаттылықпен
;

D)


жоғары рұқсаттылықпен
;

E)


ӛте жоғары рұқсаттылықпен.



26.
Аэросуреттiң ЛЗ негiзiнде не жатыр:

A)


жарықтанған лазерлi сигна
лдың тӛселетiн бетiнен сәулеленген регистрациясы;

B)


қысқа сигналдар регистрациясы;

C)

видеосигналдар регистрациясында;

D)

жылу контрасының регистрациясында;

Е)
ультразвукты сигналдар регистрациясында.



27.
ЛЗ аэротүсiрiсiн қай кезде жүргiзуге болады:

A)


күндiз
жергiлiктi жердi күн сәулесiнiң жарығын қолданып және түнде жарық ретiнде лазер
сәулесiн қолданып.

B)

күндiз жергiлiктi жердi күн сәулесiнiң жарығын қолданып

C)

түнде жарық ретiнде лазер сәулесiн қолданып.

D)

азанда күннiң шығу кезiнде,

E)

кешке күн отырғаннан кейiн.


28. Телевизиондық жүйе түсiрiсiнiң негiзгi компаненттерi:

A)


жарық шығару приемнигi, сканерлейтiн құрылым;

B)


Жер станциясында орналасқан жiберетiн ТВ жүйесi,

C)

самалетте орналасқан
синтез
деоген антенна;

D)


носитель бортында орналасқан жүргiзетiн ТВ жүйесi;

E)


ка
нал связи және жүргiзетiн ТВ жүйесi.



29.
Тұрғылықты үйге жақын ашылмайтын қоршалған аланның аталуы:

A)

құрылыс аланы;

B)

двор;

C)

бақша;

D)

загон;

E)

спортивтiк алан.



30.
орман шартты белгiсiмен ағаштардңң ортанғы биiктiгiн және кроның бiлдiредi:

A)

4м және 20%

кӛп

B)

4м 20% аз;

C)

2
-
4м 20%;

D)

4м 10% кӛп

E)

3м және 10% қӛп.


ПАСПОРТ

Тест сұрақтарының жауаптпры



сұрақтары

Дұрыс
жауабы

№ сұраӛтары

Дұрыс
жауабы

№ сұрақтары

Дұрыс
жауабы

1

Е

11

A

21

C


51

2

A

12

C

22

D

3

C

13

A

23

A

4

A

14

A

24

A

5

B

15

E

25

C

6

B

16

A

26

A

7

A

17

B

27

A

8

A

18

A

28

D

9

D

19

D

29

B

10

E

20

A

30

A


2. 7. Экзаменационные вопросы по курсу:

1.

Анықтама, дешифрлеу түрлерi.

2.

Дешифрлеу әдiстерi.

3.

Ортаны қоршауды оқудағы дистанционды әдiс.

4.

Дешифрлеудiң логикалық структурасы.

5.

Жанама жешифрлеу белгiлерi
.

6.

Комплекстi дешифрлеу белгiлерi.

7.

Негiзгi тура дешифрлеу белгiлерi (формасы, размерi, түсi, кӛленкесi, структурасы).

8.

Топографиялық дешифрлеу әдiстерi.

9.

Түгел далалық дешифрлеу.


10.
Суреттердi түгел камералды дешифрлеу.

11.

Маршруттық дешифрирлеу.

12.

Аэровизуа
льды дешифрирлеу.


13. А
эровизуальдық дешифрлеудiң нормативтi шарттары.


14.

Камералды дешифрирлеу.

15.

Камералды дешифрирлеу далалық жұмыс жалғасымен.

16.

Дешифрлеуде қолданатын аспаптар.

17.

Стационарды аспаптарда дешифрлеудiң негiздерi.

18.

Дешифрлеудегi генера
лизация.

19.

Фотографиялық емес бейнелердi дешифрлеу.

20.

Фотографиялық емес бейнелердiң түрлерi.

21.


Радиолокациондық бейнелердi дешифрлеу.

22.

Инфроқызыл бейнелердi дешифрлеу.

23.

Телевизиондық бейнелердi дешифрлеу.

24.


Лазерлi
бейнелердi дешифрлеу.

25.

Ұсақ масштабты бейнелердi

дешифрлеу.

26.

Ұсақ масштабты суреттер бойынша шешiлетiн есептер.

27.

Космостық суреттердiң классификациясы.

28.

Ұсақ масштабты суреттердiң дешифрлеу технологиясы.

29.

1 : 10000 масштабтағы аэрофотосуреттермен елдi мекен пункттерiн дешифрлеу.

30.

1 : 2000 масштабтағы аэрофо
тосуреттермен елдi мекен пункттерiн дешифрлеу.

31.

Интерпретоскоптың кӛмегiмен аэрофотосуреттердi дешифрлеу (аспапта жұмыс
жасау).

32.

Интерпретоскоп құрылысы.

33.

Жер бетiнiң оптикалық мiнездемесi.

34.

Дешифрлеу мақсатына аэрофото түсiрiстiң оптималды параметрлерiн та
ңдау.

35.

Танылатын объектiлердiң ашылу классификациясы.

36.

Этолондар негiзiнде дешифрлеу.

37.

Топографиялық карталарды жанартудағы дешифрлеу.

38.

Картографиялық мағына материалдарын жинау және қолдану.

39.

Географиялық атауларды орналастыру.

40.

Жолдарды

дешифрлеу.


52

41.

Гидрография
ны дешифрлеу.

42.

Бедердi дешифрлеу.

43.

Жасыл жабындыны дешифрлеу.

44.

Ауылшаруашылық шалғындарын (угодий) дешифрлеу.

45.

Топырақты дешифрлеу.

46.

Саздарды дешифрлеу.

47.

Құмдарды дешифрлеу.

48.

Дешифрлеу процессiнiң үш табалдырығы.

49.

Кӛру қабiлетiнiң ұш стадиясы.

50.

Аэрофотосуреттердiң
информациялық қӛлемi.

51.

Жарық интервалына түсiнiк.


53.

Дешифрлеудiң тарихи дамуы.


54.

Дешифрлеу қуксының мақсаты.



55
.
Суреттердi құруға әсер ететiн факторлар.


56.

Дешифрлеуде қолданатын

аэрофотопленкалар типтерi.


57.
Ұсақ масштабты бейнелердi құрудағы негiздер.


58.
Ұсақ масштабты бейнелердi топографиялық дешифрлеу.


59.
Космостық суреттерде бейнелердi генерализациялау.


60.
Ұсақ масштабты бейнелердiң тематикалық дешифрлеу.


61.
Космосты
қ суреттермен елдi мекен пункттерiн дешифрлеу.


62

Дешифрлеудiң берiлген мақсатына оптималды спектрлi сенсибилизация есебi.


63.
Фототеодолиттiк суреттердi дешифрлеу.


64. Геологиялық суреттердi дешифрлеу.


65.
Суреттердi тү
гел дешифрлеудiң жобасын құру.






Глоссарий

1.

Аэрометоды


атмосферадан жасалынған түсiрiс.

2
.
Фотосуреттердi дешифрлеу

жергiлiктi жердiң фотосуретiнде бейнеленген
объектердi табу, ажырату және мiнездеме беру.

3.
Интерпретоскоп

-

бақылау жүйесiнiң ӛзгру
үлкейтуiмен ӛлшейтiн стереоскоп Кӛбiнесе
оны суреттердi дешифрлеуде қолданады.

4.
Космостық әдiстер

-

түсiрiс космостан жасалады.

5.
Тура дешифрлiк белгiлер деп суретте дешифрлеушiмен табылып бейнеленетiн объект.


6.
Ажырату



табылған образды элементке
бӛлу және сандық пен сапалық мiнездемесiн беру.


















53

Аукажиева Ж.М.

Сулейменова Г.Е.

























Теруге жіберілді


Басуға қол қойылды

Пішіні 60х84
1/16


Тапсырыс №

Шартты баспа табағы Таралымы дана






С.Сейфуллин атынд
ағы Қазақ агротехникалық университетінің баспасы, 2014 ж.




010011, Астана қ., Жеңіс даңғылы, 62 а, т.:39 39 17





54





Приложенные файлы

  • pdf 11200634
    Размер файла: 786 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий