Эссе гум


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
№1 Махамбеттің
«Қара нарға»

артқан жүгіне қазіргі уақытта сіз өз
тарапыңыздан қандай міндеттерді жүктер едіңіз?


Қазақ халқы талай қиын кезеңдерді басынан кешіруде, елін, жерін
қорғап
,азаттық

үшін

ішкі, сыртқы жауларымен де сұрапыл айқасқа түсті.Дәл
осы
сәтте қазақ ақыны Махамбет атамыздың халықты патшалық, хандық
өкіметке қарсы қарулы көтеріліске шақырған алғашқы ақын. Махамбет ақын
-
ұлт азаттығы үшін күрескен тарихи тұлға ретінде біздің тәуелсіздігіміздің
бастау көздерінің бірі ретінде саналады. Сондай
-
а
қ

қоғам қайраткерлерімен
бірге, өзінің отты, жалынды өлеңдері арқылы бар өмірін туған халқының
мұңын жоқтауға арналған ардақты ақын

Махамбеттің:


Толарсақтай саз кеміп,


Тоқтамай тартып шығарға,



Қас үлектен туған қатенті


Қара қар керек біздің бұд іске,
-


деп,халқының қолдауына зәру керек екенін жырлаған.Оның «Қара нарға»
қиын

сәтте бірге болып, қолдау көрсетіп ауыр жүпті бөлісетін жыл серігі.
Менің ойымша
қазіргі

таңдағы қазақстанның тіуелсіз, егемен мемлекет
екендігі бізге берер мүмкіндігі өте зор. Тәуелсіздігі


ең алдымен


халқымыздың бақыты. Алғашқы жылдарды басым мақсаттардың қатарында
егемендікті нығайту, ұлттық қауыпсіздікті қамтамасыз еті, экономик
адағы
қиыншылықтарға жауап беру болған еді. Сондықтан бүгінгі күні халқымыз
өткеннен қалған тарихи өнегені, отансүйгіштікті, ұлтына деген махаббатты
жоғалтпай, әрі қарай жомпардың патриоттық сезімін енгізуге ерекше көңіл
бөлуі керек деп ойлаймын.



Қорына келе, менің айтқым келгені Махамбет
-

ол жорық жаруы. Сол
ұлы бабаларының дәстүрін жалғастырған, рухын
сөзімін емес, ерлік ісі
мен
көрсеткен батыр
-
жырау. Өзінің жырлаған жырларының барысында халыққа
өзінің міндеттерін жүктеген. Дәл солай қазіргі
таңда да жоғарыдағы билік
иегерлері бізге, яғни болашақ ұрпаққа білімді болып, ег
емен еліміздің дара
тұлғалы болу
ды міндеттейді. Осы жүктелген міндетті адал атқарсақ,
Қазақстанның тұғыры биік ел болады деген үмітпен қараймыз.





№3 «Сүйінбай мен Қатаған а
йтысында» Сүйінбайдың:

...Іздегенім осы еді,

Өз
-
өзінен қағынып,

Қатаған

сөзден жаңылды.

Қызып

тұрған темірге

Өзі

келіп қарылды,
-

деуі айтыстың тағдырын шешкен сөз болғандығын
дәлелдеп жазыңыз.



«Ақындардың ақыны,


Айдын көлдей ақылы»,
-

деп Жамбыл айтқандай
Сүйінбай Аронұлы қазақтың аса көрнекті ақын жырауы.


Қаршадайынан қолына домбыра алып, өлеңді серік еткен жырау
Сүйінбай Аронұлы зорлық
-
зомбылыққа, әділетсіздікке ұшыраған

қара
халықтың жақшысы болды.Би мен бектің, атқа мінерлердің халыққа жасаған
қиянаттарын алмастай өткір жырларымен естен кетпестей етіп бетіне басып,
абыройын жер жастандырған.
Ел бірлігін оның тәуелсіздігін, сол жолдағы
ерлердің жанқиярлығын талмай жырлаға
н ақын.


ХІХ ғасырдың қазақ айтысыныі орталығы Жетісуға ауады.Осы уақытта
айтыскер ақындардың арасында Сүйінбайдың айтыскерлік қабілеті ерекше
орынға ие болады.Ұлыжазушы,ғұлама ғалым Мұхтар Әуезов оны «айтыс
өнерінің алтын дінгегі» деп аса жоғары б
ағалады.


ХІХ ғасырдың орта шегінде қырғыз бен көрші қазақ үлкен аста бас
қосады
. Осы үлкен жиында қазақ пен қырғыздың игі жақсыларынан атақты
ақындары Сүйінбай мен Қатағанды айтыстырады.Алдымен айтыста сөз
бастаған Қатаған жыр нөсеріне төпелеп, Сү
йінбайды әлсіретіп тастағандай
әсер қалдырады.Қатаған Сүйінбайға «Құдай аңдап,қолыма өзің келіп
түстің,менің қасымда сені ақын деп кім айтады?»
-
деп, айтыста өз байлығын,
ру


тайпаларын мақтап,мадақтап кетеді. «Қазақ» деп ол қапелімде іргелес
Жетісу елін ғ
ана елестетіп қалған сияқты көрінеді.Бірақ тыңдаған Сүйінбай
адуында сөздерін паш етеді:

Іздегенім осы еді,

Өз
-
өзінен қағынып,

Қатаған

сөзден жаңылды

Қызып

тұрған темірге

Өзі

келіп қарылды
,
-


дейді көңілді серпілісімен.Осы бес жол өлеңде айтыстың тағдырын шешкен
нәрсе анық та образды түрде айтылған Қатаған көптігі мен байлығын айтам
деп,сөзбен керілген қақпанды басып, арандап қалады.Сөйтіп, аламан
бәйгелі,дүбірлі айтыста айқын басымдылықпен Сүй
інбай жеңеді.


Қорыта айтқанда, «Мақтаншақ бар ақылын мақтанумен тауысады»,
-
дегендей жетімнің көзінше ата
-
ана жайлы,кедейдің жанында байлық
жайлы,науқастың қасында денсаулық жайлы сөз қозғама.

























№4
Қашаған

Күржіманұлы «Есқали
сұпыға айтқаны» өлеңіндегі
байлықтар таласын өз көзқарасыңызбен дәлелдеп жазыңыз


Қашаған

елінің мұңын мұңдап, жоғын жоқ
таған, тойымсыз бай мен
бидің, қ
анағатсыз болыстың іс
-
әрекеттерін сынға алып, бетпердесін ашқан ақын.
Қашағанның
ұлттық

құндылықтары

мен салт
-
дәстүрлерді

дәріптейтін
шығармалары бір биік болса, елде болған болыстар мен молдалардың орынсыз
қылықтарын әшкере еткен өлеңдері ел арасында ұлы туындылар ретінде сақтап
қалған. Сол жанрдағы өлеңдерінің бірі «Есқали сұпыға айт
қаны
» өлеңі қаншама
жыл өтсе де өз құндылығын жоймаған.




.
«Есқали сұпыға айтқаны» өлеңінде қ
ара халықты аяусыз қинаған
байлар мен болыстар, надан, дінбұзар молдаларды өз жырына арқау еткен. Аталған
кездесу былай болған: Қашаған ақын мен Құрманғазы күйші қыстың бір суық
күнінде Каспий теңізінің маңындағы ауылға түседі. Қашағанның ақын екенін
билеу
шілер оны әдейі Есқали сұпының үйіне әшкерелеу мақсатында қонуға
жібереді. Үйге кіргізбей, есік алдындағы қарға жыққан сопы келінін ақын былай
деп тоқтатады:



Ал, сенде ұят та жоқ, иба да жоқ,




Ша
масы ұялтатын иман да жоқ,




Және де әдет те жоқ, ақыл да жоқ,



Өзің жаман болған соң жақын да жоқ.





Қонақты ренжітпей сыйла деген,




Үйре
ткен ата


енеінен нақыл да жоқ,
-


д
еп қонақ қабылдамау ұятсыздық, әдепсіздік екенін айтып, қатты айыптайды.
Ақын сөзін естіген Есқали сопы қонуға рұқсат бергенмен, жақтырмағанын білдіре,
амандаспай намазға кіріседі.
Онымен қ
оймай, домбыраның дыңылын ести

сал
ысымен Есқали сопы «шайтанның қу

ағашы бұл үйге қайдан келді?»
-

деп
жекіреді. Сопының надандығына ызаланған Қащаған
:

Келе сала, сұпеке,

Домбырамды боқтадың.

Домбырамды боқтасаң,

Өзімды

басқа соққаның.

Сұпылығың қай жақта,

Шын тентекке ұқсадың.

деп
келе сала домбыраның ағаштан жасалғанын айта келе ағашының пайдаға асар
тұстарын, оның ішінде діни саладағы қызметтерін тілге тиек етіп «Өзіңді халық
сұпы дейді. Боқтағаның қай ағаш»,
-
деп Есқали
сұпыға өз пікірін айтады

Қолымдағы

қу ағаш,

Сайрап отыр бұл
ағаш.

Қолымдағы

ағашым
-

Алып жүрген домбыра,

Тартқан сайын даңғыра.

Домбыра күнә деген сөз,

Тек бір айтқан дабыра,
-



Деп а
ғашты

дәріптеу арқылы домбыраны кие тұтатын ел ұғымын паш етеді. Есқали
сұпының ән


күйді «Шайтанның ісі» дегеніне тойтарыс беріп,
домбыра өнерін
қорған шығады.


Ақынның «Есқали сүпыға айтқаны» өлеңі әдебиетіміздің бір биік шоқтығы
болып табылады. Онда ақын ағашты мадақтай отырып, домбыраны қастерлейтін
халық мінезін жанамалап айтуды шебер қолданған.























№5

Мұрат Мөңкеұлының

«Қыз»
өлеңіндегі

қыз сипаты мен сал
-
серілер
өлеңдеріндегі қыз бейнесін салыстыра талдап жазыңыз

Қазақ

қызы!Осы бір аяулы есім жаныңды тербеп,жан жараңды
емдеп,шабытыңды оятып,қолыңды сермеп,сезім гүлдеп жүректегі алаулаған
отты үрлеп жі
береді.Қазақтың
мұңы,зары,арманы,үміті,ардағы,аманаты,тарихы,өмірі


бәрі
-
бәрі қазақ
қызының тұңғиық мұңды көздеріне тұрғандай көрінеді.Ұлт болып
ұйысуда,жұрт болып жұмылуда,халық болып қайрат танытуда қазақ
қызының атқарар рөлі,алар орны ерекше.


Міне,о
сы қазақ қызына арнап өлең шығармаған ақындар,сұлулығына
тамсанып жырламаған жыршылар қазақта кемде
-
кем шығар!Соның ішінд
М.Мөңкеұлы «Қыз» өлеңі өте ерекше.Бұл өлеңді оқи отырып,ойыма
«Сұлушаш» поэмасы түседі.Екі шығарманың қандай ұқсастықтары мен
айырмашы
лықтары бар?


Бір жағынан ұқсастықтарына тоқталсақ,М.Мөңкеұлы өлеңіндегі қыз
сипаты ақ моншақтай әдемі,әдемілігі соншалықты,ақ жүзінің сәулесі жерге
түссе,сары алтындай көрінеді.Ол
-

құрбылар
ының алды болған байдың
қызы.Тісі


маржандай,сөзі


жағымды,сө
йлесе тілінен бал тамады!Келген
адам қасынан кеткісі келмейтін.Сол сияқты «Сұлушаш» бейнесінде әдемілігі
соншалықты,қарақат көзі,қыр мұрынды,ұзын кірпік,тістері меруерттің тізген
тасындай,дидары қоғалы көлдің құрағындай.


Екінші жағынан,айырмашықтарын д
а қарастыруға
болады.М.Мөңкеұлының «Қыз» өлеңінде қазақ халқының салт
-
дәстүрінің
бірі


қызды құтты орнына қондыру бейнеленген.Автордың айтпағы «қыз
мұраты


кету» демекші,қыз өз ата


анасының дәулетіне еркелеп
өскенімен,бір күні ол да ұясынан ұшып,өз орн
ын табады.


Ал Сұлушаш еркін ойлы,өз мүддесі үшін күресуге қабілетті өжет
жандардың бірі өзі ғашық болған қосылуға ата


анасының батасын ала
алмасада,ғашығына қосылатын еркін жан.


Қорытындылай келсек,бұл шығармалардағы қыз сипаты ұқсас
болғанымен,тағд
ырлары өзгеше.

Әр

шығармадағы қыз жеке тұлға.Біріншідегі қыз сипаты тұрмыс құрарға
дейінгі болып табылады.Қай шығарманы алсақ та, ертедегі қазақ қызының
бейнесі шебер су
реттелген деп ойлаймын.




№7
«...дәулетті өзімсініп, тиісті орындарына жаратпай, көбісін өзім
ішіп
-
жеп, өзім тұтынсам, мал берген иесіне күнәлі болармын деп
қорқамын»
деген
Ы. Алтынсариннің
«Атымтай Жомарт»

әңгімесіндегі
Атымтай сөзі қорқуға тұрарлық па?


Әңгіменың тақырыбына қарап «жомарт»
-

адамға тән қасиет Атымтай


адамный есімі деп ойлауымыз мүмкін. Алайда Атымтай Жомарт


түрлі
халық фольклорында кездесіп , әрдайым жағымды образ ретінде
сипатталатын кейіпкер. Ал жомарт сөзі парсы тілінен аудар
ғанда

«жуван»
-

жас, жігіт, «мард»
-

адам деген мағына береді екен. Әңгімеде автор
Атымтайдың жомарттығын барынша көрсетуге тырысқан. Атымтай Жомарт
қолы ашық, кең пейіл ғана емес, рухани дүниесі мен де жомарт екендігін
жоғарыдағы сөздерінде байқауға болад
ы.


Атымтай Жомарт әңгіме барысындағы қарапайымдылығамен
корінеді.Мәтіндегі сөздерге назар аударайықшы, «Өзі есепсіз бай бола тұрып,
күн сайын бір мезгіл үстіне ескі


құсқы киім киіп отын, шөп тасып жұмыс
қылады екен»,
-

дейді автор. Бүның өзі жомарт
мінезбен өзін
-
өзі тәрбиелеу
деп білеміз. Адам өзіне саналықпен есеп беріп отырмаса, өзін басқалардан
жоғары санап, менмендің пайда болуы мүмкін екенін Атымтай Жомарт
түсінеді.Ол сондықтан сол кеселге бой алдырып кетуден қорқады.
Тәкаппарлық


тез жұғатын ә
дет.


«Бар бола тұрып мен жұмыс қылсам , мұның кемшілік емес екенін біліп,
кейінгілері әбірет алсын деймін»,
-

деген сөздерге назар салсақ алдыға кінге
деген қорқынышын көруге болады. Өзің жұмыс істемей, һзшелерге әмір
берумен шектелсем, кейінгі ұрпағыма

берем үміт қандай болмақ? Ендеше
Атымтай Жомарттың қорқынышы орынды деп білемін. Адам шын мәнінде
сол бақ
-
дәулетті сыйлар отырған құдайын ұмытса тәубаға келуде
қалады.Адамның келбеті кен айырылары анық. Адамның жақсы нірсеге бой
алдыруы мансапқор болуы бі
р өттік құбылыс екенін анық. Оны тіпті бірінші
заманда анық байқауғада да болады .Атымтай Жомарттай бақ
-
дәулеті тасқан
пенделер аз емес. Дегенмен солардығ бәрі «Атымтай Жомарт» па?!
Солардың әрбірінде, тіпті адамның бәріңе деосы әңгіме кейіпкерінің «әдемі
ат, асыл киім, асқан дәулетті әдет етсең, көңілге жел кіргізеді; сол желіккен
көңілмен өзімнен терезесі төмен бейшалардан жиреніп, көз салмай, кем
-
кетікке жірдем беруді ұмытармын» деген қорқынышы болса артыө болмас
еді деген ой келеді.

Қорыта

келсе, әңгіме

кейіпкерінің әр сөзі,әрі ісі оқырманға үлгі екендігін
б
аса

айтқым келеді. Үлгі бола қана қоймай адам тұлғасында қалуына ой
салар тұрткі екені даусыз.


№ 9 Абай Құнанбаевтың
«Ескендір»

поэмасында Аристотель сөзі
арқылы берілген негізгі ойға қатысты сыни
көзқарасыңызды
дәлелдеңіз.

Аристотель


әлемнің алғашқы ұстазы. Парасаттылыңымен көпке танылған
ол Хакім Абайдың «Ескендір» поэмасында ұлы патша ақылшысы болады.Әр
ойды тұспалды,астарлы ойдың ашығын жеткізетін ұстақ сөзі әрқашан
орынды


Ашкөз, бар әлемді

өз қарамағына алғысыкелген озбыр патша сол бір
шаһарға келгенде мысы басылып, беті қайтты. Себебі не деп ойлар едіңіз?
Иә, өзінің тойымсыздығы.Өз һзінекөзделген қарудыі өзі ұстап тұрғанын ол
сол күйі білмей кетуші еді. Тек әміршінің оң
-
солын танытқан оның

ақылшысы Аристотелль ғана өз тұжырмымен жеткізбесе.. Бар ойпатты
қанмен толтырған Ескендір Зұлқарнайынның көзі де қанға толы еді.Сол
қанды көз көрмеген ұстаз анық көріп, анық шешімін айтты.


Өркөкірек Ескендір патша өзіне сыйлық алдым деп қуанғанында ш
ыққан
бас сүйеу оның өз қателігін айқын етті. Мәнін білмей дөл тұрғанда,
Аристотель таразыны әкелдіруін сұратты. Бір басына сол бас сүйекті

қойды.Екінші жағына бар алтынын,бар қару
-
жарағын қойса да, салмағы еш
түспеген «өз сыйлығына» қатты ашуланған король
ді өзіне келтірген
Аристотель жалғыз қимылы,жалғыз ауыз сөзі еді. Бір уыс топырақты бас
жатқан таразы бөлігіне қойғанда ғана ол салмағына келген
-
ді.


Мұның мәнін түсінбеген тойымсыз әскербасы өз ақылгөйінен бар мән
-
жайды сұрады.Шешімін Аристотель былай жеткізді:


Жеміт көз жер жүзіне тоймаса да,


Өлсе тояр,көзіне құм құйылғанда...


Сый сұрадың,бергені


бір қу сүйек,



Мұны көріп,

алыңыщ сіз де ғибрат!


Осылайынан мақтаншақ патша өз қателігін түсінді.Бар абырой


дүние
-
мүлік,жиған
-
терген емес, адамгершілік пен қанағат,ұят пен сабыр екенін
ұғынып кері шегінді.


Осы ойдың қорытындысысына келсек,жалған қу өмірде ж
алғыз жолдас


адамдық.Бақ пен дәулетін,
ықпалың уақытша. Тойымсыздалып,байлық
іздеп,өз жолының адаспағың! Әйтпесе, әркімнен


а
қ

басынан Ескендір
кешкен жайт өтер...


№10 Абай Құнанбаевтың
«Ескендір»

поэмасындағы кейіпкер Ескендір
мен тарихи тұлға Ескендірді салыстыра талдап жазыңыз.


Сондаған ғасырлар бойы батыс пен шығыстың талай елінде Ескендірдің
жорық жолын дәріптеген көптеген туындылар дүниеге келді.Фирдоуси
«Шахнамасында»,Низами «Ескендірна
ма» атты дастанында,Жәми
«Ескендірдің даналық кітабында» жазып,оның образын
данышпан,ақылды,батыр деп ардақтап аөрсеткен,Александр Македонский
туралы тағы да тарихи еңбектер де,фольклорлық туындылар да,әдеби
шығармалар да аз емес.


Абай Құнанбаев жазған
«Ескендір» поэмасындағы басты кейіпкер
-

Ескендір.Шығыс елдеріне Ескендір Зұлқарнайын деген атпен
тара
са,Еуропаға Александр Македонский деген атпен тараған,белгілі
қолбасшы жайлы аңыздар негізіне,жырларға кейіпкер болған патша.Абай
«Ескендір» поэмасының ком
позициясын,сюжеттік әкелесін өзіне дейінгі
жырлардың ешқайсысына ұқсатпай,Ескендір Зұлқарнайын образын
озбыр,соғысқұмар,даңққұмар,дүниеқор,менмен,қатал,яғни жолында тұрған
кез
-
келген тосқауылды қатыгездікпен жойған.Оған дәлел ретінде:

Көп елді күтінбеген қ
ырды,жойды,

Ханды өлтіріп қаласын тартып алды.

Жазасыз жақын жердің бәрін шапты,

Дарияның суындай қандар ақты,
-

деген жолдарданкөре


аламыз.


Ескендір Зұлқарнайын туралы тағы да бір әлемге тараған туынды ал «қос
мүй
ізді Ескендір».Бұл әңгімеде Ескендір қос мүйізді болып
бейнеленгендіктен оны «Зұлқарнайын деп атап кеткен екен.Содан кейін,оған
ерекше күш,айбын,тіпті ежелгі Египеттегі жануар басты құдайлар

мен
патшаларға тән қасиет танылады.Себебі шығыс халықтарынынң ерт
е
заманғы түсінігі бойынша,адамға біткен мүйіздер екшелеп батылдықтың,аса
бір ерекшеліктің белгісі екен.


Белгілі ғалым Е.Э Бертельстің дәлелдеуінше,Ескендір туралы алғашқы
аңыздар мен әңгімелер оның өз сарбаздарының арасында туған.Ол
әңгімелерді көпшілі
кке таратқан да


осы сарбаздары. Ал басқа деректерге
сүйенсек оның бейнесінің бүгінге дейін жаңғырып,жаңарып жетуіне
қолбасшының өзі көп күш салған.Ол әрбір жорыққа өзінің ерлігін хатқа
түсіріп отырған жылнамашы
-
жазушыларды ертіп жүрген.Сондай
жазушының б
ірі


Каллисфен.Александр батырлығы мен айбындылығын
әсірелей сипаттайтын «Александр жайлы роман»жазып қалдырған.


Міне,жер жаһанға әйгілі Ескендір Зұлқарнайынның бүгінгі бізге жеткен
бейнесі


батыр, білімді қолбасшы,әлемді аузына қаратқан ұлы патша екеніне
көзіміз әкетіп отыр.Абай Құнанбаев «Ескендір» поэмасы арқылы қалың қазақ
өзінің рухани тарихында Александр Маке
донский туралы қазақша

түсінік,тұжырым қалыптастырды,өзгенің жеріне,байлығына көз тігудің
әділетсіз екеніне тағы да көз жеткізді.Ресей отаршылығының қасіретін
тартқан қазақ халқының азаткерлік санасын оятуға өадам жасады.

№11

Шәкәрім Құдайбердиевтің
«Жаста
рға»

өлеңінде Абайды үлгі етудің
себебін талдап жазыңыз.



Болашақ әркімді де толғандыратыны рас.Сол болашақтың тірегі
кім?Әрине,жас қанатты жастар.Жас ұрпақ болашақтың тірегі,елінің сенімі
отаның өркендетуші,күллі жұрттың ертеңі.Жаңа буындарға сенім арт
ып өлең
жазып,қалам сілтемеген ақындар кемде ке
м

шығар.


Соның бірі Шәкәрім Құдайбердіұлының «Жастарға» өлеңі.


Бұл Абай саудагер ғой ақыл сатқан,


Әртүрлі асылы көп өтпей жатқан.


Тегілі білсең


аласың,бас береді,


Тұтасынан ешкім жоө мұны тапқан,
-
деп Ш.Құдайбердіұлы
«
Жастарға
»

өлеңінде Абайды жастарға үлгі еткісі келіп,Абай арқылы
түзеткісі келді.Шәкәрімнің Шәкәрім болып қалыптасуына әсер е
ткен бірден
бір тұлға,ағасы


Абай.Себебі,жастайынан жетімқалған Шәкәрім Абайдың
қолында өсіп,болашақ ақынның балалық бесігі,ұшқан ұясы


Абай
мектебі.Абайдың ықпалымен өлеі жазды,Абайды түсінуге
тырысты.Кішкентай кезінен бастап.Абайдан үлгі алған Шәкәрім,
Абайға
қатты еліктеген екен
.20
-
30 жастар щамасында жазған өлеңдерінде көпшілігі
Абайға тікелей еліктеп шығарады.Сол сияқты,Абайды үлгі ету мақсатында
«Жастарға» өлеңін шығарды.




Шәкәрім Құдайбердіұлы «Жастарға» өлеңінде жастарды жақсы жаққа
түзетіп тә
рбиелейді.Осындан неге Шәкәрім «Жастарға» өлеңінде жастарды
Абай арқылы түхзеткісі келеді?Менің ойымша,Абайды үлгі етіп көрсеткен
себебі,ол


өз

ортасында білімді,әрі ойшыл ақын,әрі парасатты,әділ жан деп
Абайды ғана таниды.Абай арқылы


жастарды адалдықты

сүюге,арамдық,ұрлықтан қалуға,үлкеннің ақылын тыңдауға шақырады.


Осы «Жастарға» өлеңі арқылы жастарды жаман мінезден аулық болуға
адами сезімді қастерлеуге,сүйіспеншілік пен ішкі рухани тазалықты сүюге
үйретеді,Абайдың өзінің өсиеттерінің бірінде:
«жақсылық пен
жамандықты,әділдік пен пен қиянат туралы білгіңіз келсе,Абайды оқыңыз»
-
деген екен,осы өсиетпен толық түрде қосыламын.Себебі бойына қарап бой
түзейтін,ісіне қарап ой түзейтін тұлғалардың бірі.


Қорыта

келсек,бұл өлеңнің негізгі ойы
жақсылықпен
жамандықты,зұлымдықтаан адалдықты айыра білуге, бойына тек қана жақсы
қасиеттерді жинақтауға,топтастыруға үйретеді


Қазірдің өзінде Қазақстан жастары үшің қазірдің өзінде де көптеген
жағдайлар қарастырылған.Соның бірі «Болашақ» бағдарламасы.Ж
астарға
үлкен үміт сыйлайтын,жас қанатты қанаттандыратын жоба.











№14 Сал
-
серілердің жеке тағдырына әсер еткен әлеуметтік мәселелер ме,
әлде

ғашықтық па?



Әнші


ақындар поэзиясында


қазақ әдебиетіндегі ерекше дәстүр. Әнші
ақындар поэзиясының ерекше дамыған кезі ХІХ ғасырдың екінші жартысы
мен ХХ ғасырдың басы. Қазақстанның әр өлкесінен шыққан өнерпаздар
халыққа өнер көрсете жүріп, әншілік
-
өнер мектептерін
, орта дәстүрін
орнықтырды. Әнші ақындар композиторлық дарынмен бірге тыңдаушысын
арбап алатын сазы, құдіретті даусымен жұртшылыққа танылған.


Қазақ әнінің классик, биікке жетіп , формалық, әуендік жағынан байи
түсуіне шексіз үлес қосқан әнші
-
ақындар. О
лар көбіне пәк таза махаббатты,
сұлу әйел сипатын, жастық шақ, жігіттік арман, ар намыс бостандығын
жырлауғаден қойды. Ойымызды мәліметтермен дәлелдесек,оған Ақан сері,
Біржан сал,Естай,Балуан
-
Шолақ,т.б. ақындардың шығармашылығын айтуға
болады. Әйел затт
ың

әдемі көрік
-
келбетін,жан
-
дүниесінің сұлулығын әсерлі
жырлаған Ақан Серінің «Ақтоты», «Мақпал», «Перизат», «Ақсаусақ»,
«Жаман қыз», «Балқадиша» т.б. махаббат тақырыбына арнаған.Әнші ақындар
шығармашылығының поэзиямызда өзгеше, орналы болып қалыптасуына
қаз
ақ даласындағы тарихи әлеуметтік жағдай ықпалын тигізді. ХІХ
ғасырдағы сан қабатты өзгерістер, ежелгі салт
-
дәстүрдің, адам мен адам
арасындағы қатынастардың басқаша өріс табуы әншілік

поэзиямыздың
қуаттана дамуына қолайлы жағдай тудырды. Жаяу Мұса,Са
р
ы
Бат
ақұлы,Қанапия, т.б. ақындар өлеңдерінде әлеуметтік теңсіздікті
сынады.Мәселен, Жаяу Мұсаның «Ақсиса»
-

теңсіздікке,
зорлықшыл,Қиянатшыл үстем топтардың іс
-
әрекетіне деген наразылық пен
ыза
-
кектің уытты күшін көрсететін әлеуметтік мәні зор туынды.


Қорыт
а келе, біз бұл шығармада серінің тағдырын өзгерткен ғашықтық
және әлеуметтік мәселе екенін байқаймыз. Сал


серілердің әр
-
қайсысы
халықтың рухани тұрмысында өнерді насихаттап қана қойған жоқ.
Әлеуметтік тұрғыда ой қозғап, қоғамдық мәселелер көтерді.Ұлт бі
рлігін,
жерін сақтау,өнерді қастерлеу


ғасырдан ғасырға жеткен сал


серілер
өнернамысының негізі болмақ.








№15 Жаяу Мұсаның қиянатқа қарсы күрестің айбынды ұранына
айналған «Ақ сиса» өлеңі


Шорман тұқымына бағытталған тоқтау сөз.
Пікіріңізді дәйект
ерге сүйеніп, дәлелдеп жазыңыз.


Ұлттық әдебиет сарқылмас қазына. Халқымыздың асыл қазынасының бірі


әнші
-
ақындардан қалған поэзия және әндер тұтастығы.Қазақ музыка
өнерінде аттары алтын әріппен жазылған біртуар тұлғалар: Біржан Сал,Ақан
сері,Жаяу Мұ
са,Үкілі Ыбырай,Әсет. Солардың бірі


Мұса Байжанұлы. Оның
«Ақ сиса» өлеңі бүкіл қазаққа мәлім.Тіпті қазақ даласында «қиянатқа қарсы
күрестің ұраны» деп те аталды. «Бұл өлеі Шорман тұқымына бағытталған
тоқтау сөз бе?»
-

деген сұрақ туындайды.


Мұса Байжанұлы Омбыда оқи жүріп,жазда ауыл аралайдыүОл өзінің
ақын
-
тұқымын әңгімелеп,домбыра,сырнай,сскрипкасын кезек тартады.Ел
назарын бірден Жаяу Мұсаға аудартады. Мұса көп ұзамай беделді «жақсы»
атанады.Бұл сол ауылдың жуаны Шорман әулетіне ұнамай
ды.Жуандар
ішінде пышақ айналмай қояды.Мұса Байжанұлы Шорман әулетімен болған
шиеленістен соң «Ақ сиса» өлеңін

шығарды.


«Он екі жыл айдадың тобыл жаққа,


Еш болмас,бастан бағын таяр щақта»,
-
деп Мұса
Байжанұлы
айдауда он екі жыл болғандығын көркем дәлелдейді. Оның ерекшелігі


өлеңді бар қазаққа түсінікті қара сөзбен, тура мағынада жазады.


«Параны мұнан былай тоқтат,Мұса,


Нашардың жол терісіне

өзің сыймай»,
-

деген өлең
жолдарында басты ой жазылған. Біріншіден,мұнда сол уақыттағы әлеуметтік
теңсіздік айқын бейнеленген.Мұстафадай бай феодалдар кедейлерге
әлімжеттік жасайтыны жазылған.Екіншіден.өлең жолдары бұйрықты райда
жызалғын. Сондықтан,қазақ

халқының әлімжеттік пен қиянатқа қарсы
бағытталған ұраны.


Тоқсан сөздің тобықтай түйіні.Жаяу Мұса өз заманының шындығын
нақты жаза білген ақынсазгер.Оның «Ақ сиса» өлеңі

Шорман әулетіне
бағытталған тоқтау сөз.Қазақ музыка өнерінде аттарға алтын әр
іппен
өшпейтін таңба қалдырған ақыл
-
сөздердің бірі болған.Тіпті қазақ даласында
«қиянатқа қарсы кұрес ұраны» деп те атап кеткен.Осындай әнші ағамызға не
жетсін,содан үлгі алып ардақ тұтуымыз керек.




№16
Мұхит Мералыұлының
«Зәуреш», «Айнамкөз», «Дүние
-
ау»

өлеңдеріндегі ғашықтық сезімі қалай жеткізілген?

Мұхит Мералыұлы


1841 жылы Батыс Қазақстан облысы,Қаратөбе
ауданы,Ақбақай ауылында туып,1918 жылы дүние салған.Баһадүр Әбілқайыр
ханның ұрпағы,Қаратай сұлтанның шөбересі.Сүйегі асыл ауқатты отбасынан
шыққа
н.Халық композиторы әнші
-
ақын,күйші


домбырашы.Мұхит
уақыт,қоғам,өмір туралы «дүние
-
ай», «Зәуреш» әндерін шығарды.




Мұхит Мералыұлының «Зәуреш» әні: аңызы мен ақиқатқа
толы.Тарихында өзіндік суреткерлік болмы
сымен есімін таңбалаған сирек
дарақтың бірі сол Мұхит еді.Шандоз ән шебері,халық психологиясының
білгірі сол Мұхит дыбыстар жүйесін әр қырынан құбылта құрімен
тыңдаушысын эстетикалық


эмоциялық көңіл
-
күйде қалдырып
отырған.Мәтінде бейнеленген ойлау формал
арының сөзі дік әсерін әуен
арқылы арттырып,күшін өсіре түскен.Соның бірі
-
байтаққа жақсы таныс
әйгілі «Зәуреш» еді.Өрнегі бөлек әндердің бірі.Бітімі өзгеше.





Зәуреш еліне дәріпті Медет есімді кісінің қызы екен дейді аңызға
айналған дерек.Обадан
опат болған отыз ұлдан соңғы жалғыз тұяқ.Әкесінің
бар үміті,бар жұбанышы


Зәуреш,өмі
рінің шырағы болар деген.Тағдырдың
тауқыметін көп көреді.Ажал тырнағына ілінеді.Саулы әнгендей боздап
келіп,суық қабірді құшақтап айтқан Медеттің сондағы сөздерін Мқхит ке
йін
өлеңге айналдырып,зор әнге қосқан,
-

дейді.Сөздері қамықтырарлық.

Ка,Зәуреш,сенің үшін елден келдім,

Баяғы өзің өскен жерден келдім.

Сен неге мен келгенде тебіренбейсің,

Иіскеп бір сүйейін деген едім?

Құланның

жонда өрдім шоқырағын,

Қайынның

жаста көрд
ім жапырағын.

Қарамай

кетіп қалып жең сорға,

Бір уыс көп көрді ме топырағын.


Атақты сол Мұхиттың осы «Зәуреш» әніндегі Зәуреш Ырғызда ғұмыр
кешкен екен.


«Айнамкөз» әні.Айтушылар Мұхит Қобда бойын аралап жұргенде біреудің
үйіне түсіп,ән салып,ауыл
адамдары жиналып,кеш бойы
сауықтайды.Ертеңінде сол үйдің бойжеткен қызы Құралайдың шай құйып
отырғандағы сыпайылығы,мінезі,ажары Мұхитқа қатты ұнап,сол ара
-
бір ән
шығарады.Әншіге қыздың көзі ұнайды.Сондықтан ол: «Шырағым,мына бір
әнді саған арнадым,нағыз а
йнамкөз екенсің,әннің аты да «Айнамкөз»
болсын»,
-

деген екен.





Мұхиттың әні халық арасында көп тараған, «Айнамкөзді» айтпайтын адам
аз.Әсіресе,жай үйде болған мәжілістерде көпшіліктің қосылып айтатыны
анық.Мұхиттың қай әні болмасын,басынан аяғына д
ейін лирика,ешбір
қайғының

ұшқыны жоқ,сүйгенін жақсы көргенін сағынған әуендер.Әннің
кеудесі мен қайырмалары бір
-
бірімен жалғасып кетеді.Әндері
байсалды,орнықты екпінде жүреді.
Орындаушының шеберлігі де,өте жоғары
болған екен.



Мұхиттың келе,біз Мұхит а
қынның

әндерінде адамның жан д.ниесін,ой
-
арманын,махаббат сезімін суреттеу,табиғатты тамашалау,адамның жеке
басына сүйсіну сезімдері мол бейнеленгенін байқаймыз.Мұхит жүректі
тебірентер сыршыл әндерімен бүкіл қазақ даласына танылған аса ірі
тұлға,ғажайып д
арынды талант иесі.




























№17
Үкілі

Ыбырай өлеңінің «Қалдырған» атауына себепкер
болған ой.

Өмірдің

әр кезеңі болмасын әлеуметтік құбылыстар өзінің дарынды өкілдерін
жарыққа шығарып отырды.Сондай бір дарынды тұлғаныі бірегейі қазақ
әдебиеті мен өнерінің тарихында өзінің ерекше шоғырлану өнерімен айқын із
қалдырған әнші ақындардың бірі


Үкілі Ыбырай Сындыбайұлы. Қазақ
топырағындағы тарихи экономикалықжәне әлеуметтік рухани өзгерістер
патша тарапынан жүргізілген отарщылдық саясатшыл ақынның көңіл күйі
мен өміріне әсер етпей қоймады. Көргені мен түйгені оны терең ойға
қалдырды.Міне, осынд
ай тартысқа толы тағдырды ол өзінің «қалдырған»
атты терең пайымдауларда құрылған шығармасын жазып шығарды.



«
Қалдырған

әні
»

-

ойы кіршіксі
з сезімі сыршыл ақынның жүрегінен
шыққан әдеби

шығармасы кімде


кімнің талай


талай тауқыметті шақтарды
ба
стан өткеріп, өмірдің өріне көтеріліп, елдің тағдырын түйінде кезеңіне аяқ
басқан сәт болатын. Осы кезде әркімде өз өмірінің қиындықтарын бастан
өткізіп жатты. Әннің «қалдырған» аталу себебі ол өзінің дәл қазіргі күйіне ,
болашағына, үкілі үмітпен, өткен ө
міріне күйіне отырып жазған. Ол
болашақтаңы қазақ өмәрән ұрпаққа сеніммен қалдырған. Сол себепті ін
осылай аталған Сыршыл ақын осы шағырмасында терең шолу жасайды.
«Жасымда халқымды сұлі сөздің нәріне бөлеп,кә
ріңді таңқалдырған ақын
едім, ха
лқым да мені ер
екше құрме
т тұтып, маң
дайым
нан сипап қадірлейтін.
Соның, нә
тижесінде Сарыарқаңда сайраңдап ғұмыр кештім
.Енді міне,
алпысқа келген шағымда сұм дүние менен теріс айналуы, мені іздейтін жан
қалмауы» деп өткен өміріне көз тастап күйінеді.Ыбырайдың
шығармасында
ғы

кейіпкер басында нәзік сезімде, сыңғыр күлкісі таза
бұлақтай сылдырлаған болатын, ал шығарма соңында ешкімге керек еместей
сезініп, тек Анаға деген сенімінің арттыра түзеді.


Жалпы,ақын өмірілік жолын бір өлеңге сидыра отырып, болашаққа
үн
деу тастап, «Қалдырған» өлеңін жазады. Бұл өлеңде ақын кіршіксіз
көңілінің сыры жазылған ән
-
өлеңдерінің асыл шығармасы деуге лайық.








№22

Әсет Найманбайұлының
«Салиха
-
Сәмен»

поэмасы мен ғашықтық
жырлардағы жігіттердің сүйгені үшін күресін талдап жазыңыз.


Адамзаттың өткен ұзақ өміріне көз салсақ, оның өнері мен поэзиясында
махабаттан,ғашықтықтан асқан өздігінің ұғымына,дініне,дәуіріне сәйкес әр
түрлі түсінген сияқты.М
әселен
,ертедегі ера, рим қолжазбаларында махаббат
құдайлар кейпінде көрсетіліп,дүниенің бар кілті солардың қолында деп
дәлелдедә.Соның нәтижесінде құдайдың өзі махаббат мағынасында
ұсынылған.Ал түркі халықтарында махаббат ең ұлы күш. Оның көлемі
өлшеусіз,ш
ексіз.



Осы бір алапат сезім жайында халық арасында көптеген
аңыз,әңгімелер,дастандар м
ен хикаяттар тараған.Атап

айтсақ «Қалқаман
-
Мамыр», «Еңлік
-
Кебек», «Қозы көрпеш
-
Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Қамар
сұлу», т.б. шығармалар.Бұл еңбектер халықтың ертедегі жалпы әдет
-
ғұрпына,үйлену салтына байланысты туған.Онда көбінесе бір
-
біріне ғашық
болған
жұбайлар жайлы,олардың қуанышы мен арман
-
мұңы,қайғы
-
шері
суреттеледі.Және де өткен заманда жастардың бас еркі
болмағандығы,олардың арман


мүдделеріне жетуі,сүйгендеріне қосылуы
жолында көптеген бөгеттердің кездескендері,ал бөгеттерді жеңе алмай
ауыр,аса з
ор қасіретке ұшырағандары жырға қосылады.


Осындай лирикаға,сезімге толы жырлардың бірі Әсет
Найманбайұлының «Салиха
-
Сәмен»поэмасы.Поэмадағы Сәлиха мен
Сәмен
де бас бостандығы үшін, махаббат жолын да
құрбан

болған

жандар.Шығармада Алтай тауын мекендеген Моңғолдың,Ясуки деген
ханның асқан сұлу қызы Салиха сипатталады.Қанның қолындағы батыры
Сәмен мен Салиха көңіл қосады.


Қорытындай келсек,адамның көңілін жеңілдетер, жанын жібітер
махабаттан артық күш жоқ!Оны

ешкім жеңе алмады.Қызды сүйген жігіт
қандай,азапқа да көнуге бар,ал баланы жақсы көрген ана баласы үшін жан
қиюдан құдыретті етіп,дүниедегі ең ұлы күш


жаратылыстың өзі
жаратқан.Сондықтанда,махаббатың алдында кім болса да әлсіз,амалсыз!







№23
М.Дулатов

«Бақытсыз Жамал»

романындағы үстем тап өкілдерінің
мақсатын қаншалықты сенімді суреттей алды?

«Бақытсыз Жамал»
-

қазақтың ұлтық әдебиетінде роман деген атпен
басылып,проза үлгісінде жазылған.Бұл роман жазушының шығармашылың
жолында ірі табыс қана

емес,бүкіл қазақ әдебиетәндегі елеулі көркем туынды
болды.Романның негізгі мәселесі сол замандағы Жамал сияқты қыздардың
тағдырын,сонымен қатар өмірдің құбылыстарын қамту.


Туындыдағы үстем тап өкілдерін жазушы автор ретінде даттаушы деп
білемін.Себебі,шығарма тақырыбының өзінде Жамалдың бақытсыз екені
көрсетілген.Және де билік үшін қыз тағдырын аяқ
-
асты еті,оның ішкі
сезімдерімен санаспау,бір
-
бірі үшін жаратылған екі жаст
ы айыру оқиғаны
шиеленестіре түседі.


Романның сюжетіне тоқталатын болсақ,ең алдымен Жамалдың
бақытсыздығы әкесі Сәрсенбайдың билік үшін көмектеседі деген ішкі
есеппен Байжанмен құда болуынан басталады.Содан кейін қыздың қмірінде
әртүрлі оқиғалармен аза
пты кұндері бір
-
бірімен сабақтасып,махаббат
жолындағы күре
сі суреттеледі.Қаншама тосқауылға төтеп беріп,қиын кезде
қасында болған ғашығы Ғалидың дүние салуы.Жамалдың еңсесін
түсіріп,жолытады.Ол жалғыз қалғандықтан,еріксіз Байжанның босағасын
аттап,сол шаңы
рақта зорлық көреді.Ақыр аяғында өмірдің қиын да,ащы
өтпелдерінен өткен бақытсыз қыз боранды түнде адасып,қайғылы
махаббаттың уын ішіп өмірден өтеді.Міне,шығарма желісі бойынша
жағымсыз кейіпкерлерді дасттау автордың басты қалам тартқан түпкі ойы
деп есепт
еймін.


ХІХ
-
ХХ ғасырларда халқының қалы үшін ширығып,жан беріге даяр болған
қамалгер

Міржақып Длатовтың романында сол уақыттағы қазақ халқының
тұрмыс
-
тіршілігін,салт
-
дәстүрі мен мінез
-
құлқын,кемшіліктерін
баяндайды.Қазақ халқының азаттығы мен отарлық ез
гіден құтылып,тәуелсіз
ел болуды аңсады.Қазіргі заманмен салыстыратын болсақ,ақынның өмірлік
мақсаты да,романдағы мақсаты да орындалды.







№24 Ж.Аймауытовтың
«Ақбілек»

романындағы қазақ қызының өсу
жолының ұлы намыс жолы екендігін дәлелдеп жазыңыз.

Қазақ

халқы әрдайым салтына берік болған.Әдет


ғұрпы,тәрбиесі,салт
-
дәстүрі


барлығына аса назар қойып отырған.Бұл есепте қазақ ауының орын
бөлек еді.Қыздарын алақандарына салып аялап өсірген.Өз бойын үкідей
сақтаған аруларымыздың арқасында әлемге текті ұ
лт болып
отырмыз.Дегенмен де бйырға кезеңдерде әйел теңсіздігі де
болды.Халқымызға патша үкіметінен, оның ішінде кесапат орыстардың
қыздар
ы
мызға

тигізгеназағы аз емес.Бұған дәлел
-

оқиға желісі шын өмірден
алынған Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романы.Оқырман наз
арына негіз
ретінде ұсынылған


қазақ қызының тағдыры.Ақбілек


шығарманың басты
тұлғасы,әкесі мен анасының алдында өскен қазақтың таңдаулы қызы
.Ақылына көркі сай,тәрбиелі,сүйкімді.ағыз қазақ қызының символы
дерсің.Елінен жат шығып көрмеген,он екәде бір г
үлі

ашылмаған осындай
періште қыздың орыстардың қолына тап болуы трагедия басы еді.Әкесінің
шаңырағын ортасына түсіріп, анасын азаптап өлтірген орыстардың
жантүршігерлік ісі Ақбілектің есіне таңба болып басылды.Қара мұрт
офицердің ойыншы
ғына

айналған қызды
ң

бір намысы тапталып,жанына
жазылмас жара салынды.Ақ офицерлек мен Ақбілекті тастап кетіп,қыздың
қосты қоршаған қасқырлармен арпалысуы


оның басына салынған
қайғының қою екенін көрсетеді.Ауылына келіп,Ақбілектің бар ерікті тілсіз
көз жасына беруі


қызд
ың іштей күйінгені,зары мен мұңы «Кәпір» деп
атайтын орыстардың қолынан келген қызды кім де болсын жақтыртпайды.Ар
азабына әкесінің қызының қашқақтауы,сүйеу жігіттің бас тартуын келіп
қосылып,Ақбілек мүлделі қайғыға түседі.Жүкті болған қыз ауылынан пана
та
ппай,ағасына еріп қалаға кеткені
-
ендігі қыздың алдына жаңа мақсат
қойып,бас көтергені деп білемін.Ол бойына қажымас қайрат,төзімділік пен
сабырлылықты шақырып,алға ұмтылғаны


кез келгеннің қолынан келе
бейрмейтіні.Балташты өмірлік жары деп тауып,Ақбілек ү
шін жарқын
күндердің есігі ашылды. «Оқымаған әйел қор ғой,қапастағы құстай ғой»,
-
деп
ойлаған Ақбілек білімге ұмтылып,азаматтық құқыққа ие болған алғышқы
қазақ әйелінің бейнесі болды.


Сөз соңында айтарым,қаншама қиын қыстау кезеңді басынан өткерсе де
мо
йымаған Ақбілектің ерлігі барша қазақ қыздарына үлгі болса екен
деймін.Намыс,қайрат,жігері жүрегіне қонған Ақбілектің өсу жолы

-

ұлы
намыс жолы екендігі хақ




№26

М.Жұмабаевтың
«Қойлыбайдың қобызы»

дастаны аңызға, тарихи
белгілі оқиғаларға құрылғандығын талдап жазыңыз
.

Артына өшпес рухани мол мұра қалдырған қазақ поэзиясының шолпан
жұлдыхдарының бірі, әрі бірегейі ол


Мағжан.Ақындық міндетті арына
жүктеп,халыққа жеткізер ойдың ұшығын ашық та, айқын

көре білген Мағжан
өз бағытынан еш айныған емес.Құбылмалы өмір күйінен өз жолын таба
білген ұлттың ақынына қуанышты көркейту,қайғыны жеңілдету ақындық
мұраты болды.Ақын қазақ болашағына бұлдыраған сағым емес, орындалмас
қияли арман ретінде қарамай,ұлтының

ояна бастаған сана болмысына
қарар,халық сенімі күшейтеді. Мағжан поэзиясының жастарға деген үміті


ояна бастаған ұлт санасынынң болашағы деп біледі
.


Расында,Мағжан эпикалық жанрда да қарқынды еңбек еткен ақын. Оның
қаламанан

бірнеше поэмалар туған.Әр п
оэмасының тақырыптары мен
көркемдік деңгейлері әркелкі болғанымен қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар
дүниелер.Соның бірі


«Қойлыбайдың қобызы» дастаны. Бұл поэма
мистикалық аңыз әңгіме негізінде жазылған.Поэмадан халықтың бақсы
-
балгерлерге деген қарым қат
ынасын байқауға болады.Мағжан Жұмабаев
бақсы
-
балгерлердің сол қоғамдағы рөлін көрсеткісі келген болуы
мүмкін.Халық әрқашан мистикаға сеніп,осы бағытты түрлі аңыз әңгімелер
таратып отырған.Бұл аңыздарға халық өздерінің арманын,мақсат
-
мұратын
енгізіп,сол мұр
аны ұрпақтан
-
ұрпаққа таратып отырды.


Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні Мағжан
-

ұлы ақын.Қазақтың кемеңгер
жазушысы М.Әуезов : «Абайдан кейін Мағжанды сүйемін... Мағжан
культурасы зор ақын... Сыртқа кестенің келісімі мен күйшілігіне қарағанда
бұл бар
заманның шегінен асқандай...бүгінгі күннің бар жазушысының
ішінен келешекте бой ұрып,артқы күнге аныққалуға жарайтын сөз
-
Мағжанның сөзі» деп,оның ақындығына да,әдебиет тарихындағы орнын да
басып айтқан.








№28 І.Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасындағы
«Бай
-
бай, Құлагерім!..»
жоқтауындағы ақын мен тұлпар өмірі ажырамас тұтастық па?

Ілияс Жансүгіровтың «Құлагер» поэмасы


сюжетті поэма.Поэма сюжетін
құрайтын оқиғалар асты бейнелеген тарауларда ат жарысын,Құлагердің мерт
болуын,сонымен байланысты Ақынның қ
айғы


шерге көмілуін суреттеген
тарауларда байланған . Өзге поэмаларға қарағанда,бұлпоэманың сюжеттік


композициялық бітімінде өзгешелікте бар екені рас.

Поэманың бас қаһарманы


Ақан сері Қорамсаұлы.Осы бас кейіпкер өмірін
бейнелеген поэма жанрының шеңб
ерінен аспай,осы жанрдың адам образын
мүсіндеудегі көркемдік мүмкіншілік белгілі дәрежеде ұтымды
пайдаланғанын көреміз.Ол ең алдымен оқырман қауымды Ақан Серімен
біраз таныстырып өтеді.

Поэмадағы ақынның авторлық мәнездемесіне қарағанда:Ақан билік айтқан е
л
жуаны би емес, «ауыл торып,ел шулатқан ұры» емес, «мешіт салып,зекет
алып,дүниенің нәжісін бойға жаққан» молда емес,тіпті байдың жалшысы да
емес.Ақан енді кім?Бүған жауап ақынның Ақанға берген мына
сипаттамасынан табылады:

«Жүйрік ат,сонар саят,қыз
-
қырқы
нмен,

Өмірді өткізген жан өз қырқынмен

Өмірдің ащы емес,тұщысында

Қызықтап жігіт ойын,қыз күлкіңмен

Саңлақ ед шыққан мыңнан,оған жұзден

Көп сұлу көзін сүзген күнді өткізген.

Қызықтың айдынына құлаш ұрып,

Армансыз қаздай қалқып,құдай жүзген...»

Міне,осылайш
а ақын Ақан серінің халық ішінен шыққан көрнекті өкілі
ретінде көрсетті.

Поэмадағы Ақан сері образын сөз еткенде Құлагерді айту аса
қажет.Ақынның Құлагерді суреттеуі бас кейіпкер бейнесін тұлғандырып
тұр.Ақан сері Құлагер туралы,сол Құлагердің өкінішті қаз
асы жайлы
шығарған әнінің хикаясын


қазақ поэмасындағы ерекше орын алады.Атқа
байланысты поэма ертеден келек жатқан психологиясымен байланыстырады.

Қорыта келе,Ілияс Жансүгіров ауыз әдебиетін,жазба әдебиетін жалғастырып
қана қойған жоқ,өзінше өрістетті.Ау
ыз әдебиетіндегі әсірелеу арқылы
берілсе,Ілияс Құлагерді әлсіремейді де,кейіптеп суреттемейді әлеуметтік
өмірдің өзекті мәселелерін өлеңіне арқау еткен,Ақан өнерімен де,ерлік
өмірімен де кейінгі ұрпаққа,туған халқына үлгі болды. «Халық жадында
Ақан мен Құл
агер есімі егіз ұғым болып мәңгі қалмақ!»

























29

І.Жансүгіровтің
«Құлагер»

поэмасындағы Сағынай асы мен
М.Әуезовтің
«Абай жолы»

роман
-
эпопеясындағы Бөжей асынан мысал
ретінде дәлелдер ала отырып, ас беру дәстүрі туралы талдап жазыңыз.


Ас беру


өлім


жітімде жасалатын кәденің соңғысы,еске алу рәсімі,оны
тіпті «жылан беру» деп те атайды «
Сауын айты
п ас берді»,
-

дейді,яғни төрт
тарап жұртқа,астың өтілетіні туралы хабар беріледі.Хабар тиген жұрт ас
болатын жерге жиыла бастайды.Қазақ ас

беруді бір жағынан той деп
есептеп,ат шаптырып,бійге береді.


«Аруақ риза болмай


тірі
байымайды» дейтін қазақ дүниеден өткен
туысқанының рухын риза етуді міндет санайды.Астан кейін ол үйде қаралы
ту түсіріліп, азалы күй тоқтатылады.Жесір қалған әйел т
ек ерінің асын берген
соң ғана қайта тұрмысқа шығуға ерікті.Ас беруге қайтыс болған адамның
туыс,жекжат,дос


жарандары ат салысады.Осыған орай «Ас пен той ортақ»
деген қағида қалыптасқан.Көзі тірісінде елге атағы жайылған,соңында қалған
ағайын


туысы мол

адамдардың асы ұлан


асыр той дірежесінде
өткен.Бүған әр елден есімі белгілі
ақсақалдар,батырлар,ақындар,палуандар,әнші,жыршылар,кқкпаршылар,мерг
ендер арнайы шақырылып,жүйрік аттар келетін болған. «Алтын той тұяқ»,
«алтын жамбы» бастаған бәйгелерді тоғыз
-
тоғыздан туысқандары бөліп
алған. Асқа келген қонақтар тек ішіп
-
жеу үшін ғана емес ел көріп,жер тану
үшін,аста көрсетілетін түрлі халықтық өнерді тамашалап,өзіне бір рухани
тәрбие алу үшін келеді.


Осындай астардың бірі


«Құлагер» поэмасындағы Сағын
ай асы.Үлкен
болысты басқарған Паң Нұрмағамбеттің әкесі Сағынайдың асы.Сағынайдың

асы 1886 жылы өтіпті.Ол асқа бес жұз ақ үй тігіліп,оған бес жүз бұхар кілем
ілінді.Бес тонна шәй әкелініп,жаңа ыдыс
-
аяқтар Ташкент пен Қазан
қалаларынан алынған. Он мың көрпе
-
жастық,қонақтарға сыйлауға бес жүз
бұхар шапаны әкелініп, Сібірден бес жүз бағалы аң терісі алынған.Жиырма
мың қой,жүз мың жылқы сойылған.Сағынайдың асына кеткен шығын атақты
Тәж
-
Махал кесенесін салуға жұмсалған қарасымен бірдей болған


Осындай тағы бір

астың бірі


«Абай жолы» роман
-
эпопеясындағы Бөжей
асы бір тобықты емес,тіпті,бұл өңір,бұл атырапта талайдан болмаған ас
делінеді.Молшылық,сый
-
сыяпат,барлығы да үлгі
-
өнеге берерлік болыпты.Ас
өлік үшін ғана емес,әсіресе,тірлік үшін керек.Олар өлімді сылта
у
етіп,өздерінің абыройын,атағын,мақтаныш айдынын да асырады.Сондықтан
асты кім болса сол жасамайды

тек жуан бай
-
шонжарлар ғана
жасаған.Тобықты ортасы бұдан былай осы жылдарда туған баласының
жасын Бөжейдің асымен санайтын болды.Ас жылы туылған бала ғана
е
мес,астан бірнеше жыл кейін туғанда да сол астың «ар жақ
-
бер жағы»
деп,асқар белген бастағандай,межелейтін болған Бөжей осының атағы осыда.


Ас беру


асыл өнеге.Ендеше,халқымыздың намысынан жаратылып,дәуір
жүгін арқалап өткен бабаларға тәу ету барша қаз
ақ жұртының перзенттік
парызы дер едім.

№30 М. Әуезовтің
«Абай жолы»

роман
-
эпопеясындағы Бөжей асын
Абайға жүктеу себебін талдап жазыңыз.

Алаш қайртакері ішінде ұлт даңқын көтергендердің бірі һәм бірегейі


Мұхтар Әуезов.Ол халқының рухани аманатын
ұрпағына

бүкпесіз қалдырған
қаламгер


Абайдың шынайы бейнесін аша білді.


Мұхтар Әуезов атамыздың әйгілі болуына қазақ елінің қайндай халық
екендігін әлемге танытатын бірден бір туындыларының бірі,ол әрине,жарты
ғасырлық өмірді қамтиты «Абай жолы» роман
-
эпопеясы. «Абай жолы»
-

ғасырлық туынды.Төрт таңды эпопеялық көлемді роман қазақ қоғамының
ғасырлық,әлеуметтік,тұрмыстық,отбасылық ғұмырын мейлінше
дәл,айқын,адал бейнелейді.Бұл шығармада оқиғалар күн демей,түн демей
талассыз өтіп жатады,бірін
-
бірі қуалай

аққан дария толқындарындай сабақтас
қалпында көрініс табады.Біз шығармадан мәңгілік толыс таппайтын
жақсылық һәм жамандықтың,ізгілікпен зұлымдықтың шайқасын
көреміз,рухани қорымызды байыта түсеміз.Романда Абайдың балалық
шағынан басталып,өмірінің соңына д
ейінгі жағдайларды дәріптейді.Бала
кезінен әкесінің орнатқан тәртібіне,зорлық*зомбылығына,қатігез ит мінезіне
жиіркене қарап өседі.Сондықтан халқының сөзін сөйлеп,елінің жағына өтеді.


Ендігі кезекте менің осы роман * эпопеясындағы АбайдыңБөжей асын өз
қолына

жүктеп қалуын талдап,оның мәнісін айтқым келіп отыр.Иә,бұл
кезекте ас беруінің себебі,әкесі Құнанбайдың араздасып,қалған жауы үшін
болатын.Анасы Ұлжан осы істі Абайдың қолына алуын сұрайды.


Анасы: «Күндестің
күні күндес» дегендей,сен оны білмей
-
ақ қой.Қанша
жерден әкеңді дұшпан десе де,сен оған әділ бол! Деген анасының өсиетін
жадына берік сақтайды.Сөйтіп,әкесіне жау адамдарға құрмет көрсете
бастайды.Абайдың Бөжей асын өз қолына алып өткізуінен аңғаруға
болады.Бөжей асы бр тобықты есем,тіпті,бұл

өңір,бұл атырапты талайдан
болмаған ас делінеді.Молшылық,сый
-
сияпат,барлығы да үлгі


өнеге
берерлік болады.Абайдың Бөжей асын өткізуге берген көмегі елде ағыз боп
айтылады.Бүкіл ел Абайға батасын берді.Абайдығ өзі асқа он бес үлкен
жылқы,бес тайдың етін,
қырық

саба қоныс жасап қонақ күтті.Абайдың
өмірінде бірінші рет ұйқы көрмей,қасағы қатып,қажыған жасы осы
еді.БұлЖолыАбайға Бөжей жақтың адамдары да,өзінің тума
-
туыс,ағайын
-
бауырлары,әулет
-
ұрпақтары да,дұрыс көріп,қолдау көрсетіп,оның ісінің
дұрыстығына се
не отыра Абайға «Ұлы» деген атаө береді.Бөжейдің нағашы
жағы Абайға шексіз ризашылықтарын,алғыстарын тоқтаусыз
білдіріп,жатады.Бұл асты бергеннен кейін Құнанбайдың әулеті жоғары және
сыйлы жәрежеге жетеді.Бұл айтылғандардың барлығы Абай атамыздың
қандай ек
ендігінің айғағы.Игілікті дәруптеу бұның барлығы осы романда
қамтып жазған Мұхтар Әуезовтың мұр
асы өшпес тарихты қалары сөзсіз.





№32

М.Әуезовтің

«Еңлік
-
Кебек»

драмасында Кебектің:
«Бағың
ашылатын күн болар ма, әлде сорға туған сорлымысың, бейшара?!»
деуі
шарасыздық па, әлде әлсіздік пе? Өз көзқарасыңызбен дәлелдеп
жазыңыз.




Қазақ

топырағында драматургиялық дәстүрінің жоқтығына
қарамай,басқа елдер әдебиетінен үйрене отырып,жанр шарттарына толық сай
келетін «Еңлік
-

Кебек» трагедиясы
туды.Драма заңдылықтарын жеке
меңгергенін танытып,оның іргетасын қалаған


Мұхтар Әуезов еді. «Еңлік
-

Кебек» пьесасы Әуезов творчествосында да,қазақ әдебиеті тарихында да
айрықша орын алады.






Зейінді жас Мұхтар әртүрлі әлеуметтік теңсіздіңті кө
ріп,қалаға жаны
жабырқап қайтатын.Қызды еріксіз малға сату,көп әйел алу,барымты,кісі
өлтіру,құн төлеу сияқты зорлық


зомбылық заңдарына жаны
түршігетін.Осыған байланысын өз елінде анық болған оқиғаға негізделген
«Еңлік
-

Кебек» пьесасында өз теңіне қосылуғ
а бел байлаған қыз Еңлік пен
оның сүйген жігіті Кебек батырдың қайғылы тағдырын бейнелейді және
олардың асаудың құйрығына байлап өлтірген қатыгездікті әшкереледі.






Екі қос ғашықтың артынан қорғамсыз сәби

шырылдап,жылап қала
берді.Кебектің : «Б
ағың ашылатын күн болар ма,әлде сорға туған
сорлымысың,бейшара?!» деді нағыз шарасыздың әрі әлсіздігін
білдіреді.Бұған себеп,біріншіден,оның шарасыздығы іс


әрекеттің,амалдың,қиып кезден шыға алмауы ішкі толғанысы,жан сыры
көкейін теседі.Амалсыздан ой


а
рманына бас ұрады.Бірақ үмітінен бар
екеніне сенеді.Ал,екншіден,әлсіздігін шыдамдылығын шыңдай береді.Бұның
бәрі айтылған сөзді деректермен толықтыратын болсақ,бір
-
біріне жауласқан
екі елдің батыры Кебек пен ару қызы Еңлік бірін
-
бірі сүйіп табысқандарын
ек
і жақтың да билеушілері кешірмеуі үлкен дауға,ерегеске әкеледі.Әлсіздігі
жан дүниенің күйзелуімен сабақтасқан еді.Кебек батырдың сөзішарасыздығы
менәлсіздігі жанына маза бермегені.Айтқан сөздерді тұздықтасақ сол заман
ағымындағы мен қазіргі адамдардың салт



дәстүр,үлкенге қарсы шықпау,

құрмет


көрсеті қазақ

халқының

қанында


бар


зат.

Ал

Еңлік


пен

Кебек
тің
қайсарлығын
,өздерінің тадыры үшін күресін байқаймыз.




Түйінін шығаратын болсақ,қазақ халқының заман бойы қалыптасқан
тарихи тұлғасы сом
далып,оның әдет
-
ғұрып,салт


сапа,тұрмыс


тіршілігі
кеңінен суреттелген.Халқымыздың бүгінгі тарихында,мәдениеті мен
әдебиетәнде Мұхтар Әуезовтың шеберлік пен шабытшылығы,өшпес
қуатының түпкі тамыры «Еңлік
-

Кебек» классикалық пьесаға айналды.






№35
С.Мәуленов неге «Түбірлер» өлеңіне дәл осы атты қойды?

Тақырып


тұтас мәтінде айтылатын ойдың кілті.1941 жылы:


«Тыңда,жолдас комиссар.


Жібер мені майданға.



Қан

жорықта жүрейін,


Қойырламай

қайранға...»,деп өз тілегімен соғысқа
аттанған Сырбай Мәуленовтің шығармашылығының негізгі бір тобы осы
соғыс тақырыбына арналған.Өйткені жастық шағының елеулі бір кезеңін
ұр
ыс даласында өткізген майдангер ақын жүрегінің лүпілі ақ қағазға
түсірілген өлең жолдарына айналуы табиғи құбылыс.Небәрі он төрт жолдан
тұратын,соғыстың не екенін сізге бүкіл тұла бойыңызбен,жүрегіңізбен
сезінуге мәжбүр ететін «Түбірлер» өлеңі


соғыс тақы
рыбына арналған
суреткердің мәңгі өшпейтін бейнелі полотносы тәрузді.Оқып қарар болсақ:

Көрінеді

Орманнан

Түбірлер

Айрылған

Аяқ
-
қолдардан

Түбірлер

Оқ жұлғандай етімді,

Жүрегім тулап дүбірлер,

Кезеріп ерінім күбірлер.

«Соғыс не?!»

Менен біліңдер»,
-

Д
еп
тұрғандай түбірлер.

Ақын бұл өлеңіне неге «Түбірлер» деген атты қойды?


Түбір


жайқалған жапырағынан,аспанмен таласқан биіктігінен,берік
діңінен айырылған,кесілген,сынған ағаштың

түпкі бөлігі.Соғыс небір
бозымдарды жалмады емес пе?Небір азаматтарымыз
қол



аяғынан
айырылып,мүгедек атанған жоқ па? Бүкіл адамзатқа зардап шектірген соғыс
кезеңіне арналған С.Мәуленовтің бұл өлеңін оқып атырып
күйінесің,күйзелесің.Халық діңінен,тірегінен,қамқоршысынан,жақынынан
айырылды.Дегенмен жойылып кеткен жоқ, «түбірі»

қалды.Ағаш түбірі барда
қайта көктеп бой көтеруі сөзсіз.Зұламат

соғыс зардабы қаншалықты ауыр
болғанмен,өмірді жалғастыррар «түбірлер» ,ұрпақтар қалды.Менің
ойымша,ақын бұл тақырыпты сондықтан да таңдаған.Ата
-
баба жолын
жалғар,ешкімді де,еш нәрсені де ұмы
тпайтын,ұлтын ұлықтар жол ұрпақтың
өсіп жетілуіне сенді.Қайндай астарлы ой,әскери оптимизм!


Қорыта келгенде Сырбай Мәуленовтің соғыс тақырыбындағы жырлары
соғысты осы күнге дейін ұмыттырмай келе жатқан сезімдерді сыздата
бейнелеген асыл мұра,бейбіт кү
ннің бағасын бағадатар құдірет.





№36

Ж.Молдағалиевтің
«Мен


қазақпын»

поэмасында ұлттық
құндылықтардың қаншалықты көрініс тапқанын дәлелдеп жазыңыз.


Ж.Молдағалиевтің ақындық даңқын көтеріп,оның есімін әдебиет әлеміне
енгізген шыңармасы
-

«Мен
-

қазақпын» поэмасы


Өткен ғасырдың 70
-
ші жылдары жарық көрген туынды қазақ

ұлтының өзі
туралы поэмалық жариялауы болды.


Бүл поэмада ақын қазақ халқының өткен өмірі мен тағдыры жайлы
лирикалық
-
публицистикалық стильде толғана жырлады.Қазақ халқының
ұлттық екершеліктерін ашуда,оның ерлік дәстүрі,туған

жер мен ел,оның
байлығы,ады
мдары жайлы асқақтата көркем деп жырлап білді.Әсіресе,еліміз
егемендік алып,қазақтығымызды,оның азаматтық жолындағы «Мың
өліп,мың тірілген» күндерін еске алғында,Жұбан аға жыры тым бүгінгіше
естіледі.




Мен


қазақпын,мың өліп
,мың тірілген,


Жөргегімде табыстым мұң тілімен,


Жылағанда жүрегім күн тұтылып,


Қуанғанда күлкімен түн түрілген,
-
деген өлең жолдарында ақынның
қазақтық
,азаматтық,патриоттық намысын бірден танимыз.Өзінің «Қазақ»
екенін ағынан жарыла ерекше шабытпен жырлауы


оның ерекшелігі бір
көрінісі десек қателеспейміз.


Ақын қаз
ақ халқының сан ғасыр бойында ауыр азаппен өткен тағдырын
еске түсіреді.Қазақ елінің талай шапқыншылыққа ұшырағанын,бірақ залық
бәріне төтеп беріп,елдігі мен салтын сақтап қалғанын мақтана асқақтата
жырына қосады.





...Қарсыласп
ай өлмедім,қан татырдым,




Құлап қалсам атымнан қайта тұрдым,


Сансыз басты дидай сан сүміріп,


«Мен
-

қазақпын» дегенді

айта тұрдым»,
-

деп,оқырманды
жігерлендіре түссе,енді бірде қазақтың ән
-
күйінің құдіретін өзгеше бір үнмен
суреттейді.





...Күй емеспе,батасыз нар идірген?


Ән емес пе,аққудай жар ілдірген?


Жыр е
мес пе,жүрекке жел бітірген?


Олар барда қалайша тарылды іргелі?
-

деп қазақ халқының ән
-
күйінің даралығын паш етіп,мұндай өнері бар халықтың ешқашан
мойымайтынына үлкен сенім артады.Поэманың келесі бір шумағында:






Ұлы аманат етейік еркіндікті,


Ел құлдықты білмесін,жер күндікті,


Аңсаймын мен,сенемін,туады ертең


«Қазақ болу


зор бақыт» дер күн тіпті,
-

деп бүгінгі егемендікті жыр
еткендей әсерге бөлейді.Ақын б
олашаққа сенеді.Сондықтан да ол ақынша
желпіне,көңіл күйдің ырқына беріле жырлайды.




Мен


қазақпын,биікпін,байтақ елмін,


Қайта тудым,өмірге қайта келдім


Мың да бір тірілдім мәңгі өлмеске
-


Айта бергім келеді,айта бергім,
-

деген өлең жолдары бүгінгі күн
үшін

айтылғандай сезімін,ақындық даңқын көтере түседі.


37.
Тахауи Ахтановтың «Шырағың сөнбесін» романындағы өмір үшін
күр
естегі кейіпкер психологиясын талдап жаз.



Қазақ көркем прозасының майталман шебері Тахауи Ахтанов
-
қазақ
әдебиетіне

соғыстан кейін келіп қосылған ұрпақтың өкілі. Оның соңғы қалам
тартқан және де прозасының ең биік шыңы

«Шырағың сөнбесін» романы.


Ал енді жалпы романның негізгі құрылысы және романдағы кейіпкер,
яғни әйелдер психологиясы жайлы талдап, сөз қозғайық.Егер де Тахауи
осыған дейін,отыз жастың маңайында жүрген шағында ұсынған «Қаhарлы
күндер» романында соғыстағы тірліктің қалай болға
нын, қас дұшпанмен кім
қалай арпалысқанын жазса, енді елу жасқа толар шағында қағазға түсірген
мына «Шырағың сөнбесін» романында соғыстың неліктен болмауы
керектігін , адамзаттың неліктен соғысу үшін жаралмайтынын баян етеді.
Және айта кететін бір жәйт :со
ғыс

суреттерін әйелдің, анығырақ айтқанда
әйелдердің көзімен суреттейді, сол себепті сол қанды қырғындағы әйелдердің
психологиясын мұншалықты терең, асқан бір шеберлікпен бейнелеп берген
бұндай роман қазақ прозасында жоқтың қасы деп айтсам қателеспеймін. Б
ұл

роман
-
қазақ әдебиетінің әскери жанрындағы санаулы жәдігерлерінің бірі.
Соғыс басталып кеткен кез. Көрген күнінің бәрі қасірет, алғанының бәрі азап,
баласын құшақтап қалған жесір әйел. Соғыс басталғанда эвакуацияға
ұшыраған әйелдердің ішінде осы Назира
да болады.Әрине бұл бір сөзбен
айтқанда.Оқи, көре , аңғара келгенде көп
-
көп тағдыр, талай табиғат, характер
қақтығыстары ашылады. Бұрын кітап бетіне , не театр сахнасына , кино
экранына түспеген неше алуан деталь, қат
-
қабат тірлік. Оқиға ,жалпы,
Назираның
ауызыннан да баяндалады. Бәрі осы кейіпкердің көзімен беріледі.
Соғыс, ел басына тускен ауыр жағдай әйел, бала
-
шағаның өзіне бейбіт күн
кешуге мұрша бермейді.Жұрт қалай шегінсе де , алдынан соғыс шығады.
Жағдайдың өзі кімді болсын ,қақпалап апарып қан май
данға салып жіберді.
Романда жеке
-
жеке тоқталуды қажет ететін кейіпкерлер толып жатыр. Бірақ
бәріне бірдей тоқталып кету мүмкін емес .Роман желісіне бінеше ұрпақтың
өкілдері

қатысады. Осының өзі романға үлкен ауқым , кең тыныс беріп тұр.


«Шыра
ғың

сөнбесіннің» тілі шұрайлы
-
ақ. Бейнелі сөздер , орынды
қолданылған мақал
-
мәтелдер жиі ұшырайды. Жеңіл ,жақсы оқылады. Оқушы
көңіліне қанат бітіреді. Тұсамайды. Кейіпкердің жан дүниесіне үңілу ,
психологиялық тұрғыдан іс
-
әрекеттерін дәйектеу осы романд
а анық
кездеседі. Дәуір шындығын , оған қатысты басқа да әрқилы тарихи кезеңдер
ақиқатын сабақтастыра қараған роман


қазақ әдебиетінің биік белесі болды .
Сондықтан да Тахауи Ахтанов шығармалары қазақ әдебиетінің жарқын ,
қуанышты биіктеріне айналды.

































№38 Ә.Нұршайықов
«Ақиқат пен аңыз»
роман
-
диалогіндегі ерекше
стилі арқылы батыр бейнесін аша алды ма?



Өр

рухты қазақ халқының өріндей өткір ұрпағы қаншама! «Дос
болғанға құшағы ашық туыспыз,Қас болғанға қиып түсер
қылышпыз
»,
-
деген
Абылай бабамыздың бұндай сөздерінен ұлтымызға тән ұлылықты
ұғынамыз.Отаны үшін жан аямай күрескен Абылай ханның ізін
жалғастырған қаһармандар аз болмады.Сол батыр ұрпақ тізімінің көш
басында Бауыржан Момышұлы тұр десек,артық айтқанымыз бол
мас.




Елінің ертеңі үшін жауынан тайсалмай

соғыс
қан

ерлерді жырламау
үрпаққа сын.Сондай асқан ерлік пен ендіктің жыршысы


Әзілхан
Құршайықовтың асқан шеберлігінен туған «Ақиқат пен аңыз» роман диалогі.




Әзілхан Құршайықов аталмыш туындысында Бауыржан Момышұлы
бейнесін өте жоғары дәрежеде аша алды деп септеймін.Неге
десеңіз,шығарманың кереметтігі соншалық,кітаптан алғашқы беттерінен
-
ақ
Бауыржан атамызға тәнті болып,батырды жаңа қырынан таныта түседі.




Сұхбат мақсатымен басталған бұл диалогтің халық жүрегінен ерекше
орын т
епкен романға айналарын кім білген? Батыр атамыздың Отанына
соншалықты берілгені,тәртіп пен тәрбиені өмірлік ұстанымы еткені мәні
тәнті етті.Оны өрісің мынадай сөзжерінен аңғару
ға

болады:





«Тәрбиелі


тәртіңтің құлы,



Тәртіпті


сөздің құлы».




Роман


диалогті оқи отырып,батыр Бауыржанның сер
гелдеуге
түспейтін салқынқанды екенін,қандай да бір оқыс оқиға,төтенше жағдай
орын алса да дегбірсізденбей,байыппын шешетінін оңай аңғара
аламыз.Батырдың сұсты қабағы мен рухты сөздері әрбір жауынгердің
жүрегіне от жақты, жасытпады. Отанына,оның ұлағатын ұ
ландырына риясыз
берілген батыр барша қатарластарына,қол асты сарбаздарына үлгі
болды.Тіпті,өмірдегі
әкесі

тұтқан,ұлылар санатына қосқан командирі
генерал
-
майор Покатиловтің қазасын да үнсіз жабығып,қайғысы қабатқа
жасырған бауыржанды асқан сабырлы,екерше
болыпты деп есептемеске
болмас.




Қорытындылай келгенде,жазушы Әзілхан Құршайықов батыр бейнесін
өз

дәрежесінде аша білді. Кем


кемігі,асыра сілтеуі жоқ бүл шығарма біз
үшін ұлағатты қаһарман атамыз Бауыржанмен танысу рөлін
атқарды.Батырдың әрбі
р сөзімен жәгер алып,өзіңе үлгі ететін.Батыр болса
дәл біздің Бауыржандай болсын,шіркін!





№40 М.Шахановтың
«Ғашықтық ғаламаты»

өлеңіне Естай мен Қорлан
оқиғасын кірістіруіндегі мақсатын талдап жазыңыз.


Ғашықтық тақырыбы қай ақынның болмасын шығармашылығында ойып
орын алатын тақырыптардың бірі. Кім қай дәрежеде түсінгеніне,қаншалықты
қадіріне жеткеніне қарамастан «махаббат» дегенде әркімнің де елең ететіні
сөзсіз.М.Шаханов атамыздың «Ғашықтық ғаламат
ы» өлеңіне Естай мен
Қорлан оқиғасын кірістіруіндегі басқы мақсат


махаббат
сенімін дәріптеу
деп білемін.


«Ғашықтық ғаламаты» өлеңінде отбасылы әрті
ске қызының ғашық болып
қалғанына қайғырып келген шешесі автордан оған көмектесуін сұрайды.Осы
мәселені шешу үшін автор Естай мен Қорлан махаббатын еске
алып,ғашықтық сезімін ерлікке теңейді. Естай мен Қоранның бір
-
біріне деген
сезімінің қартайғанда да сөн
беуі,махаббатың өмірге деген
құштарлықты,адамға

деген құрметті оятатын әрі нығайтатын ғажайып күшке
айналатынын Естай махаббатты арқылы жеткізуі арқасында өлеңнің
тартымдылығы арта түскен.Автор сөз жоқ,махаббатқа кінәлауға асықпау
керектігін айта отырып,мұ
ндай ұлы сезімді,әрбір адамның еншісіне
берілмейтін керемет қасиетті қорғауға үндейді.

Бұл өлеңнің негізгі сюжеті маған да ой салды.Бейшара нан ілпештеп өсірген
қызының өзін сүйген жігіттерді жүрег
і селт етпестен мазақ етіп,ал өзі болса
отбасылы бір әртістің соңынан жүгіріп жүргенін айтып жылап келді емес
пе?
Осы күнде де қанша қыздар қанша әртіс,әншілерге ғашық.Ғаламтор
парақшалары арқылы олармен хабар алысып, сезімдерін білдіріп жатады.Ал
осы қызда
рдың бәріне «ғашықтық кез келгенге тартылмайтын сыбаға» деп
ақыл айтар болсақ не болмақ?Ұлы сезімді ұлықтау,дәруптеу жөн, дегенмен
де «қыздың жолы
-

жіңішке» болғандықтан, қазақ қызы өз сезімін құпия
ұстаған.Қазақ қызы


болашақ ұлтты құрайтын, ұрпақты дүн
иеге келтіретін
жан.Сондықтан да дәл мұндай жағдайларда қыздарға жан
-
жақты ойлана
отырып бір шешімге келу дұрыс сияқты.Осы арайда Ақұштан апамыздың
мына өлең жолдары өте орынды сияқты:

Болмау керек сүюдің жолы жаңа

Қыз

үлесі қашанда болу Ана.

«Жаным» деген

жігітті жек көрмеңдер,

Өзі

сүю қыздардың соры ғана!

Себебі, өзі сүюдің кесірінен тастанды балаларды өмірге әкеліп жатқан
қыздардың

көбеюі де соның бір мысалы емес пе?
М.Шаханов ғашықтықтың шынында да ғаламат се
зім екенін дәріптеу үшін
Естай махаббатын әсерлә жеткізе білген.Бірақ кез келген мәселеге бір жоқты
қарауға болмайды деп ойлаймын,себебі әр адам бұл сезімді басынан әр түрлі
күйде өткізеді.Әркімнің тағдыры әр түрлі болғандықтан ұлы сезімді жүрек
түкпірінде

аялап ұстау керек.


№41 С.Жүнісовтің «Заманай мен Аманай» повесіндегі қарт Томар
-
Омардың Балзия мен Аманайдың елге жетуіне күмән тудыруының
себептерін талдап жазыңыз.

«Заманай мен Аманай» шығармасы бізге Сәукеленің байыр
ғ
ы тарихынан сыр
шертеді.Мұнда же
тп
іс үшке толған,мүшел жас
тағы әже Балзия мен оның
немересі Аманай басты кейіпкерлер ретінде бейнеленген.Себебі,әңгіменің
н
егізгі бөлімі осы екі кейіпкерден

басталады.Ол екеуі жер жаннаты Жетісуды
іздеп тау аспақшы болады.Бірақ қаусаған кәрі адамға Жеісуды і
здеп не
пайда? Неліктен Балзия немересі Аманайға «Сәукеле» тауы жайлы
айтты?Әрине,оның бір ғана себебі бар.Ол


Балзияның туылған жері.Аманай
да Жетісуда туылған болатын.Томар


Омар неге Балзияның елге жетуіне
күмәнданды?Ол Балзия әжейге кім болып келеді?
..


Жалпы туындының негізгі ой түкпірі


патриотизм,
яғни ту
ған

жерге деген
сағыныш,ту
ған

жерге деген ыстық

сезім.Қойылған сауалдарға оралар
болсақ.Томар
-
Омар Балзияның көршісі,жақын араласып жүретін қарт досы
десек те болады.Томар
-
Омар күмәндәну себебі


Балзия
жет
піс ү
ш жастағы
әже

бір өзі кішкентай баланы қасына ертіп
алып,ауырып,төсектен әрең
тұрып,әрең жүр
гені
не

қарамастан,аштықты ескерместен сонау алыс Жетісуға
жолға шығуы.Ал Жетісуға барар жолда алдыда биік асу бар.Ол


Сәукеле
тауы.Оның басын адам өте алмайтындай мәңгілік мұздықтар алып
жатыр.Балзия мен Аманай батылдық танытып бұл асуды да
бағындырады.А
манай тек батыл ғана емес,сөзге берік,ержүрек,ақылды бала
болған..Оның сөзге беріктігін «
...іші
ңде

қалсын
»
,
-
деп әжесі айтқанда,ол
намысқа тырысып,ешкімге тіс жармағандығынан
аңғара аламыз.Оның да
жүрек түпкірінде ашылмаған,белгісіз қырлы туған жерге деген
махаббатты
жатыр.Сондықтан болар,әжесімен бірге қыр асыл,тау басты...


«Отанды,ұлтты,әдебиетті,оның болашағын сүю үшін көп айқайдың керегі
жоқ.Тынымсыз,жанашыр,табанды әрекет керек»,
-
деп Шерхан Мұртаза
атамыз айтқандай,бұл әңгімеден Балзияның қанша ауырса да,жаны қиналса
да оның бәріне мойымай төтеп беріп,өнері келген шағын

сезіп туған жеріне
бастап барар жолын тапқандылығынан оның
табандылығын,қайсарлығын,көрегендігін біле аламыз.Оқиға соңында оның
жартастан құлап,су ағынымен туған жерінде көз жұмғандығы
баяндалады.Қорыта айтар болсақ,басты кейіпкерлердің бірі Томар
-
Омардың

да қорыққаны осы болатын.





№43 Қ.Жұмаділовтің «Тағдыр» романының кейіпкері Демежан авторға не
үшін қажет?

Қазақ әдебиетіне 1960 жылдары келіп қосылған бір шоғырталанттың ішінде
бүкіл қазаққа танылған тулға


Қабдеш Жұ
маділов болатын.Өзі
қатарластарынан біршама ерекшеленетін.Бұл ерекшелік оның өмір шағында
ғана емес,шаығармаларынан да көрініп тұратын.

Алғашқы қадамын поэзиядан бастап,шағын жанр арқылы романға келген
Қабдеш Жұмаділов


қазақ әдебиетінің дамуындағы өзінді
к орны бар
қаламгер.Жазушыны өз замандастары «Қара сөздің Қабдеші», «тағдыры
бөлек шарланбоз», «тағдырлы тұлға» деп атаған.

Қабдеш Жұмаділов өзі туып өскен жері
-

Қытай жеріндегі Шығыс
Түркістанның тарихы


сол кезде де тарих ғылымында да,әдебиетте де жеті
зерттемеген мәселе болатын.

Қазақ тарихындағы Шығыс Түркістан тақырыбы алғаш Қабдеш
Жұмаділовтың «Соңғы көш» роман


дилогиясында көрініс тапса, «Тағдыр»
романында жалғасты.Бұл романда жазушы қытайдағы екі мың жылдан аса
уақыт өмір сүрген монархиялық патша
лық өкіметтің 1911 жылға дейінгі
тарихи жағдайларына байланысты қазақтардың өмірін,күресін қайраткер
тұлға Демежан арқылы көрсетеді.Романның сюжеттік
-
композициялық
тұтастығын дәнекерлеп тұрған негізгі арна да


Демежан,сонымен бірге оның
қиянатшыл,әділетсі
з Маншың өкіметіннің зорлығына қарсы күресі.Демежан
төңкеріс жасап,көтеріліске шықпаса да , әділетсіздікпен күресудың өзге
амалын таңдаған.Ол халқының ауыз бірлігін,елдігін ақтап қалу жолында тер
төгеді.Шығармадағы Демежан характерінің қалыптасуын көрсетет
ін
әлеуметтік даулар толып жатыр.Солардың қай


қайсысы болмасын Демежан
образын толықтыра тұседі.Мысалы,Демежанның аймақтық әміршісі Ши
-
Амбыдан жер,су сұрауы,шекараны бөлу комиссиясының мүшесі ретінде ел
ішіндегі қоғамдық мәселелерге араласуы,қарым


қаты
насы,халдайлармен
арадағы қақтығысы сияқты толып жатқан сюжеттік желілер романның
композициялық бітімін құрайды.Шығармадағы Демежан төңірегінде өрбіп
отырады. . Жазушы орталық кейіпкер ретінде Демежанды бейнелесе,ол өмір
сүріп отырған қоғамының әлеуметтік
ортаның шындыңын көрсетуге
тырысқан.

Қабдеш Жұмаділов қазақ дәстүрінен орын алған екі әйел алуды,бәйбіше мен
тоқалдың арасындағы қарым


қатынасты күндестікке,бақталастыққа әкеліп
тіремей,адамдық қасиеттерді зерделеу негізінде таныта алған.

«Тағдыр»
-

ұлтжанды қаһарманды биік өреге көтерген роман.Ол қазақ
әдебиетінің өз қойнауынан шыққан туынды. «Тағдырды» оқып отырғанда
қазақтың кең даласына сүңгіп кеткендей рахат кешесің
.

№44

Қашаған Күржіманұлының
«Оразалы», «Байларға»

өлеңдеріндегі
байлар мен қаз
іргі меценаттар бейнесін салыстырыңыз.

Қашаған

Күржіманұлы


ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
бас кезінде өзінен бұрынғы Абылай мен Махамбет қалыптастырған дістүрдің
нәрлі өнегесіне қаныға,оны әрі қарай ілгері дамытқан әйгілі ақын.


Қашаған а
қын

сыншыл,тура,өткір,сықақ мәнді шығармаларымен танылған
айтулы бұқара жыршысы.Жыр саңлағының қай өлеңін алып қарасақ та жер
қойнауында кездесетін маржан тастар секілді өте құнды.Оның ерекшелігі сол
халықпен бірге қойнаған өмірдің ортасында жүреді.


Ал

қалдырған шығармалары жинала келек халықтық мұраға
айналған.Қащаған өлеңдерінде надан,дін
-
бұзар молдалар мен сарң б
айларды
аяқсыз әшкерелеген.
Сондай өлеңдердің бірінде:



Кейбір байлар шатаурап,



Өтірік

науқас мажаурап.


Жарлыны көрсе шаңқылдап


Көкесін сөзбен


Аузы қисық болса да,


Орынсыз сүйтіп күш қылады,
-

деген сөздерге назар
аударсақ байларды сынап жазған.Сол ездегі үстемтап шаруаларға,кедейлерге
көрсеткен жамандығын,жасаған әртүрлі әділетсіздіктерін ешкімнен
қамықпай бетке айтқан.Әдетте біз б
ай деп дәулеті тасып шалқыған,төрт
түлігісай,қалталы адамдарды айтамыз.Байлардың арасында да
өнерге,ғылымға көмек көрсетуп,өамқорлық танытып,демеулік жасайтындары
болады. Расында өнер


білімге қолдау көрсеткендер де бар,сонымен қатар
азды көпті жасаған жа
қсылығын

жер
-
көкке сыйғызбай мақтанып,қайырымды
істерін өзінің атақ абыройын көтеру үшін пайдаланатындар да жоқ
емес.Мұндай «Алтындай жомарттарды» қазіргі тілде меценаттар деп
айтады.Осы айтылып отырған жағдайлардың бәрін менің пайымдауынша
Қашаған ақын өз
інің отты өлеңдерінде жазды.Қай уақытта
болмасын,бүрынғы немесе қазіргі заманда да бай мен кедей арасында
міндетті түрде айырмашылық болады.


Қорытындылай келе,Қашаған қалқан қағыстырып,қылыш сермесе де, бүкіл
өмірі

күреспен өткен.Ол көрге
нсіздікпен,әді
летсіздікпен , қаскөй
қатігездермен,надандықпен күрескен ақын,әрі заман сырын сезіне алған
жыршы.

№46

Алаш ардақтылары көтерген ұлттық идеялардың бүгінгі күні
жүзеге асқандығын дәлелдеңіз.

«Алаш идеясы»
-

қазақтың мемлекеттік, елдің ұлттық идеясы.Өйткені
Аоаш
-
халқымызды бесігінде тербетіп,есейп ат жалын тартып мінгенде бойына күш
-
қуат және сенім берген ұлттық идея.Алаш
-
ұлттық өзін бөлінбес тұтас
жер,яғни территория ретінде сезінуі.Алащ
-
ұлттың аспан асты,жер үстәнде өз
орны бар ел ретінде өз емшісі мен ү
лес
ін анықтау харакеті.

Зиялылардың Алаш атауын таңдауы да жайдан
-
жай емес еді.Алаш жаңа
елдігіміздің байырғы аймағымыздың рәмізі еді. ХХ ғасырда қазақтың
азаматтықтарихында еңұлы

идея қайсы десек, ол


Алаш идеясы деп жауап
беруге болады. Бүгінгі тәуелсіздігіміздің негізі де осы идеяда жатыр.Алаш
идеясы үшін күрескен кезең


1907 жылдан 1930 жылға дейінгі 30 жылдай
үақытта ғана қамтыған.Аз болса да ғасырға тең уақыт.


Алаштың
серкелері
-

Ә.Бөкейханов, М.Шоқай, А.Байтұрсынұлы,
М.Дулатұлы, М.Тынышбайұлы,Халел және Жаһанша Досмұхамедовтар
Алаш зиялылардың алдыңғы толқыны болып есептелетін осынау
тұлғалардың әрбірі мемлекет басқаруға қабілетті еді.

Алаш жеке партияның ғана меншігі
емес. Алаш


бүгінгі Тәуелсіз
Қазақстанның бастауында тұрған алғашқы толыққанды үкіметпен саяси
партия.Бүкул ата рухы алдындағы адалдығымыз бен перзенттік
парызымыз
.Алаштың аманатын санамызға сіңіру.Алаш идеясы


ұлтты
біріктіруші,тұтастырушы идея ретінде
қашан

да қазақпен бірге жасайды.


Қорыта айтқанда,Алаш идеясы


бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның да басты
идеяларының бірі болуы тиіс.Алаш идеясы


қазақ идеясы. Демек,
«Керегеміз


ағаш,ұранымыз


Алаш» дейтін біз үшін ол арқашан қазақ
идеологиясының темірқ
азығы болып келды,болабереді де.Алаштың жолы
Алаш қайраткерлері қалыптастырған ұлттық санамызды жаңғырту сапары


бүгінгі тәуелсіздігіміздің тұғырлы етер берік ұстамдардың бірегейі
болатынын естен шығармағанымыз абзал








№47 Астана


Тәуелсіздіктің же
місі. Өз көзқарасыңызды дәлелдеңіз.


Тәуелсіздік


халықтың үні,ұлттың тілі мен ділі.Тәуелсізддік


ххалықтың
тойы,елдің тойы.Қалың қазақ,алты алаш туған күн,мерейтой.Қаз тұрып,қадам
басқан тәуелсіздік сәбилік тұсауын өмірмен уақытқа кестірген кезден

бастап,осынау 25 жылдың бедерінде айшалық жерді алты ре аттаған алып
секілді,дәуір жалынын мығым ұстаап,тізгінін бекем қаға білді


деп,елбасымыз Н.Ә.Назарбаев айтқандай,егемен Қазақстанды бүкіл әлем
таныды.


Туған Отанымыз жержүзілік қауымдастық терез
ені тең мүшесі ретінде
даму жолына түсті.Үш ғасырға созылған ата
-
бабамыздың арманының жүзеге
асқаны,оған өзімнің куәгер болғанынмыз


біз үшін шексіз қуаныш.Мен өз
халқымның ешкімге нақақ қиянат жасамағанын мақтан етемін.Біздің
қолымызда қанның емес,тердің

иісі бар.


Атап айтсақ,тарихи жеріміздің шекарасы халықаралық щарттарға сай
бекітілді.Мемлекеттік рәміздеріміз,Ата заңымыз,ұлттық валютамыз және
Сарыарқаның кең жазық даласында барша елдің өзінің тез көркейіп өсуімен
таң қалдырып,жаңа Астанамыз дүниеге
келді.Астана


Қазақстанның ең
таңдаулы қаласы, тәуелсіздігіміздің жемісі болуымен қатар,әлемдік
қауымдастық алдында «Қазақстан Республикасы» деген асқақ рухты ел
екенін сойындаттық.Астанамызда осындай аз ғана уақыттың ішінде көпеген
ірі экономикалық саяси

және әлеуметтік жетістіктерге қол жеткізеді.


Өз басым тәуелсіздіктен кейін
и

туылған өкілі бола тұра,бұл егемендіктің
қайндай жолмен келгенін жақсы білемін.Қазақстан үшін,қазақ халқы үшін
тәуелсіздік аспаннан түскен сый емес еді.Ол ата


бабамыздың ақ
найзаның
үшымен,ақ білектің күшімен жеңген соғысы.


О,өмірге жаңа сәби келді.Ол енді тәуелсіз елдің ұрпағы. Өлгеніміз
тіріліп,өшкеніміз жанғанда,осы дүние есігін ашқан күнәсіз пенде.Тал
бесіктен жер бесікке дейін өз қалауынша тіршілік етеді.Осы бесіктен
күні
ертеңгі тағдыры үшін боздақтарым жанын қиған.Асқақ арманға қол созып
бүгінгі бейбіт уақытты көре алмай кеткен асылдар қаншама?
Ағы мен
қарасы,жақсы мен жаманы,жасығы мен жасампазы егіз ұғым болған жаңа
ғасырды сап алтындай баға жетпес байлығымыз ұлт құ
ндылығын берік
сақтауымыз керек.










№48

Бүгінгі жастар бойынан Шортанбай Қанайұлының
«Зар заман»

өлеңіндегі ақын сынаған ұл мен қыз қылығы кездесе ме? Екі заман
кезеңіне салыстыра талдау жасаңыз.


Жастар
-

еліміздің ертеңі мен болашағы,келер күннің
айнасы.Бүгінгі жас
ұрпақ тәрбиесі өзекті міселелердің біріне айналған.Расында, заман
көрсеткіші жастар болса,бұл біраз ойланарлық мәселе.Қазіргі таңда,көркем
мәнездә яки ерсі мінезді жастарды тез ажыратып,тануға болады.Жастар
мәдениеті мен әдебі екі топқа
бөлінді десек қарсы пікір болмас.


Менің пікірімше,бұл бұрыннан қалыптасқан,жастар өз мінезіе заманымен
ұштастырып
,сан
-
қилы бағытта өркендетеді.Мәселен,Шортанбай
Қанайұлының «Зар заман» өлеңінденгі ұл
-
қыздардың қылықтарын
кездестіруге болады ма?Екі зама
н кезеңіне салыстыра талдауу жасайық.


Біріншіден,бүгінгі жастар бойындағы немқұрайлылық пен жағымсыз
қылықтарын

қарастырайық.


Жастардың мәдениетіне тосқауыл қоятын бірден
-
бір себеп
-
тілдің
шоршақтығы,мәдениеттен жұрдай болуы және надандық.Шортанбайдың

өз
өлеңіндегі айтпағы да осы еді.




«Ұл
-
қызыңнан үміт кетті,


Айырылдық құда,досыңнан»
-

дей отырып, өз заманасының
жастары қараңғы екендігіне ой тастайды


Екіншіден,жастарымыздың,яғни,ұл
-
қыздарымыздың бір
-
біріне деген
қарым
-
қатынасы.Мәселен,қазіргі ұл балалар қыздарды бұрынғыша
құрметттеп,аялап қарамайды.Әрине,бұған себепші қыздырдың өзі.


Жамандықтың белгісі:

Ұлың

көңілі бір бөлек,

Қызыңның

көңілі

бір бөлек,

Өзіңнің

көңілің бір бөлек...,
-
деген өлең шумақтарынан
-
ақ зар заманша
ұқсастықты байқасақ болады.


Үшіншіден,салыстыра қарайтын болсақ,сол қаман жастарының надан
болуының бірнеше

себептері бар.Ол


орыстарды отаршылың
саясаты.Ал,бүгін ше?! Бү
гінгі жастар азат елде,бей
-
қам өмір сүруде.Олай
болса,бүгінгі жастардың «зар заман» жастарынан үлкен бір кемшілігі осы.


Жалпы,қорытындылай келе,екі заман легінің ұл
-
қыздарының қалықтарын
салыстыра отырып,мынадай шешміге яки тұжырымға келдім десек
бола
ды:заман қандай болсын,жастар бәрі бір жақсы жіне жаман болып
бөлінуін доғармайды.Бүгінгі жастардың бойынан «Зар Заман» өлеңіндегі
ақын санаған ұл мен қыз қылығы кездеседі.


Негізгі түйінге тоқталар болсақ,ұл мен қыздарымыздың көзін ашып,зар
заман өтіп кеткендігін аңғартуымыз керек.







№49.
Бүгінгі

күннің

жігіттеріне

тән

қасиеттерді

Абай
Құнанбаевтың
«Жігіттер, ойын
-

арзан, күлкі
-

қымбат
»

өлеңіндегі

жігіттің

мінез
-
құлқы,

қасиеттерімен

салыстырып

талдаңыз.


«Абайдың өлген күнінен қанша алыстасақ, рухына сонша
жақындармыз» ( М.Дулатов) дегендей, ұрпақ аузында Абай сөзі... Көбінесе
ұлы ақын «улы сия,ащы тілін» заман адамының ұнамсыз бейнелерін

әшкерелеуге арнады. Мақсаты, ұрпағын түзу жолға салғысы келді. Енді
ғасырлар өтсе де, ақын сөзінің жаһұттай жарқырай түсуінің құдіреті неде
деген ойды қаузап көрейін. Мүмкін Абай дәуіріндегі кейіпкерлер бізде де
кездесер, әлде заман адамы өзгерді ме...

Ой
ымды ақынның «Жігіттер, ойын
-
арзан, күлкі
-

қымбат»өлеңі бүгінгі
өркениетті заманда мәнін жоғалтып алған жоқ па деген сұрақпен өрбіткім
келіп отыр. «Жоқ» дейді ішкі ойым. Себебі адамдар арасындағы адал достық,
әділеттілік, мейірбандық, татулық мәселесі
-

қай

заманда болсын құнын
жоғалтпайтын ұғымдар. Ал, Абай бұл өлеңінде жастарға:

Кемді күн қызық дәурен тату өткіз,

Жетпесе, біріңдікін бірің жеткіз!,
-

деп

шын адамгершілік
жолына,қиянатсыз, адал достыққа үгіттейді. Оларды жалған татулық,бояма
мінезден
сақтандырады. Ал біздің заманымымызда да «бояма мінезділер»
көп. Дәуренің жүріп тұрса, алдыңды орап, шылауыңа жармасатындар
жетерлік. Сондықтан оларды Ұлы ойшылдың сөзімен емдесек, өз
пиғылдарынан ұялар ма еді деп ой түйгім келеді.

Абайдың өлең жолдарын оқ
ыған сайын тереңіне құныға түсем.
Көрсеқызар, екіжүзді жастардың бейнесін «улы сиямен» әшкерелегеніне
айызым қанады. Мысалы,

Қырмызы
, қызыл жібек бозбалалар

Оңғақ бұлдай былғайды, бір дым тисе,
-
деген сөзі бүгінгі таңда тек
құлқынның

құлына айналып бара жат
қан

замандасымның бейнесін ашып
тұрғандай. Ғасыр өзгерсе де, адамның пиғылы,пендешілігі көп өзгеріске түсе
бермейтініне таң қалам. «Күйлеме жігітпін деп үнемі ойнас» деп ақын
сынаған бір күндік қызықты ойлаған жігіттер мен қыздар уақыт өткен сайын
көбейіп
барады. Жылтыраққа ұмтылған «көбелектердің» кеселінен қаншама
бала жетім, тастанды атанды. Қаншама шарана нәжіс пен қоқысқа
лақтырылғанын шыққыр көзіміз көріп жүр. Бұдан асқан азғындық бар ма
жер бетінде! Осы қатыгездіктің алдын алу үшін « баланы жастан»
деген
халқымның сөзіне сүйеніп, Абайдың жас ұрпаққа айтар ақылын ана сүтімен
бірге дарытуымыз қажет.

Өлеңде

халқын сүйген ақын үлкен достықты отбасылық
өмірден,жастар сезімінің тұрақтылығынан іздеді. Өздерін жаһанданудың
жастарымыз деп кеудесін қағып, еркін махаббатты сылтау етіп жүргендерге
ақынның мына өсиетін айтқым келеді.

Ері ақылды, қатыны мінезді

боп,

Тату болса, райыс үстіндегі үй.

Санасы бар адамға мұнан артық сөз қажет емес.

Мен, менің замандасым ақын үнін естідік, санамызды сол үнмен
суардық. Әр заманның өз сұрқылтайы бар екеніне көз жеткіздік. Ойымды
қорыта келе, «Мәңгілік елімнің» босағасы
берік болсын десек, ақын сөзін
шамшырақ етіп ұстай білейік, ағайын.


























№50
Өз

аймағыңыздағы Ұлы Отан соғысы жауынгерінің бейнесі
Қ.Аманжоловтың
«Ақын өлімі туралы аңыз»

поэмасындағы батыр
бейнесіне пара
-
пар келетінін салыстырып жазыңыз.

Ердің ерлігі
-

елге аманат.

Халық мақалы

Тарихтың қатпарлы парақтарына үңіліп қарасақ,

« ешкім де, ешнәрсе де
ұмытылмайтын» талай ерліктің куәсі боламыз. Соның бірі
-

елі мен жерін
фашист
ің қанды тырнағынан азат еткен, елдіктің белгісі болған Ұлы Отан
соғысы. «Әдебиет
-

тарих айнасы» дегендей, сол кезеңнің шындығы,
жауынгерлердің бейнесі ақын
-
жазушылардың шығармаларынан сүбелі орын
ала білді. Дауылпаз ақын Қасымның поэмасына арқау бо
лған Абдолланың
ерлігі осыған дәлел. Бір ғана Абдоллла емес, жеңістің туын тіккен
батырлар Шығыс өңірінде де аз емес. Бүгінгі таңда осы батырлардың
қаһармандық жолы санамыздан өшіп бара жатқан жоқ па?

Иә, содан бері жарты ғасырдан астам уақыт өтсе
де, ешнәрсе де ұмытылған
жоқ.

Себебі, қазақстандық жауынгерлер Брест қамалынан бастап Берлинге
дейін барды. Олар Сталинград түбіндегі шайқаста, Днепр өткелінде, Москва
мен Ленинград үшін болған ұрыстарда ерен ерліктер көрсетті.


Біздің
аймақтан да мыңдағ
ан жауынгер ұрыс даласына аттанды. «Майдан жүгін»
арқалап өткен Төлеген Тоқтаров, Қасым Қайсенов, Ізғұтты Айтықов,
Крахмаль Алексей
,
Мыза Владимир
,
Құмаш

Нұрғалиев сынды
жерлестеріміздің есімдері осы тізімді толықтырды.Сондықтан жеңісті бір
табан жақын
датуға ат салысқан ерлердің ісін Жеңіс күні ғана еске алмай,
үнемі іс
-
шаралар арқылы жаңғыртып отыруымыз керек.

Яғни, олардың ерліктерін даралап көрсеткеніміз жөн. Жерлесіміз Қасымның
ерлігі ұрыс даласында «өр кеудесін қалқан етіп» ерлікке барған Абдо
лла
Жұмағалиевтің ерлігімен пара
-
пар. "...Ол жан алқымға келгенде, соңғы
гранатасын немістерге лақтырады да, ақтық оғы қалғанша автоматты жау
өңменінен айырмады" деген В.Григорьевтің естелігі осының дәлелі. Ал
«Вася партизан» атанған Қасым отты жылдарда

қару құрсанып, мұз
төсеніп, партизандар отрядына басшылық жасады. Қара бастың қамынан
гөрі халқын ойлайтын намысты ұлдары ақтық демдері қалғанынша
қайсарлықпен жауға қарсы тұрды. Бұлардың жігерін ұштаған Отанға деген
шексіз махаббат еді. Мұндай патрио
ттық сезімді бүгінгі жеткіншек бойына
да сіңіруіміз қажет.
«
Қазақстан
-
2050
»
Стратегиясындағы

«
Жаңа
қазақстандық патриотизм
»
осыдан бастау алары хақ.

Сонымен қатар, қару мен қаламды қатар ұстаған қаһарман ұлдардың
ұрпағына

айтары көп еді. Салмағы 4 килограммдық автомат пен 4 граммдық
қаламды салыстыруға келмейді. Алайда қанды қырғын ортасында жазуға
уақыт таба білген. Соғыс кезіндегі барлаушылардың та
ғдырын

көзбен
көргендерін қағазға түсірген, төл әдебиетімізге түре салған сөз батыры да
болған.

Жау жолына атам сені,

Бомба бол да, жарыл жүрек!


деп ел мерейі үшін ұлы істерді тындыруға
қандай

құштарлықпен ұмтылды десеңізші?!

Міне, Ұлы Жеңіске 72 жыл

толып отыр. Арамыздан ардагерлерді жиі
кездестіре бермейміз, қатары жыл сайын сиреп барады. Бірақ тарихта
жазылған ұлы ерліктері олардың даңқын мәңгі асқақтата береді.


































№51 М.Мақатаевтың «Ақ кимешек көрінсе» Өлеңіндегі
ақынды
табындырған әже бейнесі
мен салыстыра талдап жазыңыз




Қазақ

поэзиясында өзіндік жарқын із қалдырған дарынды ақындардың бірі


М.Мақатаев.


«Әжем есімде,әрнеге қозбайтұғын,әріден көп әңгіме қозғайтұғын» деп айтқан
ақын.Балалық шағы соғыс жылдарында өткен ақынның


ақ жаулықты әжесінің
аты


Тиын болған





Әже,сен бірге жүрсін меніменен,


Өләге өзіңді тілемеген


Ақ кимешек көрінсе,сені көрем,


Ақ кимешек жоғалса...нені көрем?





деп ақын сағынған асыл әжесіне жыр арнаған.Жүректің сырлы сезімінің
суретін сөзбен салған,сезім сырларынан өлең өрген ақынның Тиын әжесі туралы
филология ғалымдарының кандидаты,
танушы Нұмаш Өтеев былай деп сыр
шертеді:





Сырлы сезіммен өрнектелген жырларына өмірдің мәнінсыйдырған
Мұқағалидың бала күнінен өмірінің соңына дейінгі жан досы,мұңдасы
-

Сыдық
Ахметов болған.Сондықтан оның айтар әңгімесі,шертер сыры сан алуан.70
-
тің
желкесіне шыққан әлі де қимыл


қозғалысы анық,сөзі шырақ Сыдық ағаның
әңгімесі.Бұл «қара өлеңнің қол шебері» атты кітапта толық айтылған сонда
Мұқағалидің әжесі Тиын туралы мынадай дерек келтіріпті.Сырғабай деген
үшінші кіші інім мені емханадан шығары
п алуға келді.Ауыл жаңалығын
айтқанда,Тиын әженің қайтыс болғанын жеткізді.Әрі лашыны хат әкеліпті,хатты
беруге Мұқағали тұрған үйге келдік.Үй иесі ардақты қазақ еді.Сол кісіге өлімді
естіртуін өтіндік.Ақсақал көп жасаған,жөнін білер дегенбіө.Сөйтсек,мүлде

олай
болмай шықты.Нағыз орысша өскен жан екен.Бірер рөмкеден кейін «әңгіме
бұзау емізеді,бұзау таяқ жегізеді», «әжең өліпті» дегені Мұқағали үні өшіп,басын
ұстап,не өкіріп жылай алмай,теріс қарап отырып қалды.Әрең кеудемізге жол
кіріп,іім лашынның хатын ұ
сынды.






Әже



3 әріп,терең мағына қай ақынды алып қарасақта буру әжесінің
тәрбиесінде өскен.Ақындық ақын болып қалыптасуына ықпал еткен әжелері.






Әже


әлдиі


әлемдегі ең әдемі ән.Парасатты әженің даналық мектебінен нәр
алған,ұлттық қасиеттерге сусындаған.Абайдың жүрегіндегі сүйікті әжесінің жан
әлеміндегі сезім жыллуын сездіретін әдемі әуені мәңгілікке қаламды
сағынышпен ғажап ән салып қанған.







Бала Шоқанның рухани жағынан өсуіне әжем Айғаным үлкен әсер
етті.Тумасынан сезімтал,дарынды баласы жас білім мен халық даласының
сарқылмас көзі болды.
Шоқан әуелі Құсмұрындағы әжесі салдырған мектептен
арабша хат таныды.Қарындашпен сурет салуды үйренді,
кейін орысша оқуға
аттанды.Әжесі марқұмның «Айғаным


Шоқан үшін халық даналығының
сарқылмас бұлағы болған» деуі тегін емес.Сонымен қатар

Қадір

Мырза Әлиде әжесіне жыр арнаған:


Асыл әжем,асы әжеп,аңсаған.

Сағыныш сары ормандай самсаған.

Әке

болып жүрген
імді ұмытып,

Әлі

күйге еркелеймін мен саған,




деп әжесіне деген сүйіспеншілік сезімін жеткізген.


Қорыта айтсам «Ғасыр ақыны» атанған Мұқағалидің әжесіне деген
сағынышын,ыстық сезімін өлеңмен жеткізген.Өлеңмен де,өмірмен де бүкпесіз
қауышып,әжесін шексіз сүйген ақын.жүрегі соңғы деміне дейін кіршіксіз сезім
өртінде өтті.Жүрегінің түбіне нәр алатынын а
йтып кетті,арманына жетіп жырлап
кетті.Әже өмірдегі ең ардықты асыл адам.


Приложенные файлы

  • pdf 11241799
    Размер файла: 533 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий