Учебник по истории Беларуси(Сяменчык)

Установа адукацыі
«БЕЛАРУСКІ ДЗЯРЖАѕНЫ
ТЭХНАЛАГІЧНЫ УНІВЕРСІТЭТ»





М. Я. Сяменчык



ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ

Курс лекцый для студэнта І курса сіх спецыяльнасцей





















Мінск 2009
УДК 24(476)(042.4)
ББК 63.3(2Бел)я73
С99



Разгледжана і рэкамендавана да выдання рэдакцыйна-выдавецкім саветам універсітэта


Рэцэнзенты:
загадчык кафедры гісторыі Беларусі БДПУ імя М. Танка
доктар гістарычных навук, прафесар А. М. Люты;
загадчык кафедры эканамічнай гісторыі БДЭУ
доктар гістарычных навук, дацэнт Ю. М. Бохан



Сяменчык, М. Я.
С99 Гісторыя Беларусі : курс лекцый для студэнта І курса
усіх спецыяльнасцей / М. Я. Сяменчык. – Мінск : БДТУ,
2008. – 340 с.
ІSBN 000-000-000-000-0

У тэкстах лекцый асветлены се этапы, змест і асаблі-
васці жыццядзейнасці нашага народа з моманту засялення
тэрыторыі Беларусі і да сучаснасці. Асноная вага надаецца
генезісу нацыянальнай самасвядомасці, дзяржанасці, пы-
танням стварэння матэрыяльных і духоных каштонасцей,
абароны Радзімы і мацавання яе эканамічнага патэнцыялу.
Выданне прызначана выкладчыкам гісторыі Беларусі,
аспірантам і студэнтам.

УДК 24(476)(042.4)
ББК 63.3(2Бел)я73

ІSBN 000-000-000-000-0 УА «Беларускі дзяржаны тэхналагічны
Універсітэт», 2009
Сяменчык М. Я., 2009
ТЛУМАЧАЛЬНАЯ ЗАПІСКА

Падрыхтока дадзенага курса лекцый выклікана неабходнасцю каардынацыі намагання выкладчыка па дасканаленні навучання студэнта тэхнічных ВНУ гісторыі Беларусі.
Як паказвае практыка, залішняя палітызаванасць грамадскага жыцця і плюралізм думак, уласцівы пераходнаму перыяду  стана-ленні нашай суверэннай дзяржавы, у многім знізілі статус гістарычнай навукі. Адсутнасць грамадскага кантролю за зместам і якасцю вучэб-най літаратуры, манапалізацыя яе выдання асобнымі атарамі прывялі да таго, што  ёй сустракаюцца застарэлыя міфы, недакладнасці і про-ста далёкія ад навукі палажэнні. У выніку гісторыя Беларусі пачала губляць сваё функцыянальнае прызначэнне  галіне адукацыі, выха-вання і кансалідацыі грамадства. Не апошнюю ролю  зніжэнні ціка-васці моладзі да айчыннай гісторыі адыграла небяспечная тэндэнцыя яе выкладання на рускай мове. Мяркуем, што курс лекцый па гісто-рыі Беларусі, павінен вывучацца грамадзянамі краіны на беларускай мове.
Неабходнасць падрыхтокі дадзенага курса лекцый выклікана таксама выхадам «Гісторыі Беларусі» (тыпавая праграма для вышэй-шых навучальных устано/ склад. : М. С. Сташкевіч [і інш.] ; пад рэд. М. С. Сташкевіча. – Мінск : РІВШ, 2008. – 52 с.), зацверджанай Міні-стэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь 15 красавіка 2008 г. Рэгістра-цыйны № ТД-СГ.009/тып.), якая ставіць перад грамадазнацамі сур’ёзныя адукацыйныя і выхавачыя задачы.
У адпаведнасці з азначаным дакументам, а таксама вучэбнай пра-грамай кафедры, на засваенне дысцыпліні адводзіцца 72 адыторныя гадзіны (40 лекцыйных і 32 семінарскія), а таксама 68 гадзін – на яго самастойнае вывучэнне. З гэтай нагоды падрыхтаваны курс лекцый па гісторыі Беларусі можа быць выкарыстаны і  мэтах арганізацыі прак-тычных і самастойных занятка.
Курс лекцый заснаваны на гістарычнай літаратуры, якая атрымалі прызнанне навуковай грамадскасці, у тым ліку чатырохтомнай «Архе-алогіі Беларусі», шасцітомных «Гісторыі Беларусі» і «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі». Атарам выкарыстана «Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь 1994 г. (са зменамі і дапаненнямі ад 26 лістапада 1996 і 17 кастрычніка 2004 гг.), выступленні Прэзідэнта А. Р. Лукашэнкі, прэса 1917-2009 гг.


Лекцыя 1. УВОДЗІНЫ ѕ ДЫСЦЫПЛІНУ «ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ»

Пытанні
1. Гісторыя як навука. Метады і прынцыпы яе вывучэння
2. Гістарычная перыядызацыя
3. Цывілізацыя як стадыя развіцця грамадства і яе тыпы
4. Прадмет вывучэння гісторыі Беларусі, гістарыяграфія і крыніцы па вывучэнні гісторыі Беларусі

1. «Гiсторыя» – у перакладзе з грэчаскай мовы – апавяданне аб мiнулых падзеях. Яе заснавальнікам лічыцца Герадот (484–425 гг. да н. э.). Яна вывучае ход i заканамернасцi развiцця чалавечага грамадства  мiнулым. Аб’ектам яе пазнання з’яляецца працэс і вынікі жыццядзейнасці людзей у сацыяльнай, матэрыяльнай і духонай сферах.
У адпаведнасці з існуючай класіфікацыяй, усе навукі падзяляюць на грамадскія, гуманітарныя, натуральныя і тэхнічныя, але толькі пер-шыя дзве іх групы заняты вывучэннем чалавека. Пры гэтым гісторыю цяжка залічыць у склад толькі грамадскіх або толькі гуманітарных на-вук, бо яна бірае  сябе звесткі аб усіх суб’ектах жыццядзейнасці лю-дзей (ад асобных індывіда да цывілізацыйных супольнасцей) у міну-лым. Яна можа разглядацца як самастойная (прамежкавая) навуковая галіна. З гуманітарных навук найбольш часта гісторыя перасякаецца з філасофій, паліталогіяй, правазнаствам, культуралогіяй; з грамадскіх – з эканомікай, сацыялогіяй, этнаграфіяй.
Гісторыя – навука канкрэтная, якая патрабуе дакладных імёна, дат, факта, падзей. Прадметам яе вывучэння з’яляецца ся жыцця-дзейнасць грамадства  мінулым, на працягу сяго гістарычнага пра-цэсу. Значнасць гістарычнай навукі найлепшым чынам вынікае з тых функцый, якія яна адыгрывае  любой дзяржаве, зацікаленым у вы-сокім інтэлекце, маральным здароі, разітых якасцях грамадзянскасці і патрыятызму сваіх жыхаро. У пэнай ступені гэта мае дачыненне да гісторыі Беларусі.
З’яленне гiстарычнай навукi было выклiкана патрэбай грамадства  асэнсаваннi cвайго мiнулага, вызначэннi будучыні, а таксама выхаванні новых пакалення. Да Новага часу працы гісторыка не былі свабоднымі ад уздзеяння рэлігіі і плыву панавашых эліт. Яны мелі апісальны характар, абапіраліся не толькі на факты, але і міфы. З атарскіх прац вынікала ідэя аб вызначальнай ролі манарха або боскіх сіл у станаленні і развіцці чалавечых супольнасцей.
У ХІХ стагоддзі, калі чалавечая думка  галіне антрапалогіі, археалогіі, біялогіі, сацыялогіі, этнаграфіі і інш. прасунулася далёка наперад, гісторыя набыла статус панавартай навукі з уласцівымі ёй сістэмай метада (метадалогіяй) і прынцыпа (агульнымі правіламі) вывучэння мінулага. Пачатак выкарыстання навуковых метада у вывучэн-ні мінулага належыць Фукідыду (460-400 да. н. э.), які лічы гісторыю вынікам выбару і чынка людзей, а не баго. Ён прытрымлівася храналагічнага прынцыпу  асвятленні падзей і нейтральнага пункту гледжання на іх. Рымскі палітык Цыцэрон (106-43 да н. э.) адзначы, што першая задача гісторыка – утрымлівацца ад хлусні, другая – не хаваць прады, а трэцяя – не быць прадузятым. Але гэта нялёгка, бо гісторыкі як сыны свайго часу сваімі працамі стараліся або былі вымушаны дагадзіць пануючым уладам і тагачасным грамадскім густам.
У нашы дні для таго, каб мінімізаваць даследчыцкі суб’ектывізм, да гістарычнай працы прад’яляюцца высокія патрабаванні – і  першую чаргу па выкарыстанні навуковых метада. У мэтах усебаковага і аб’ектынага раскрыцця гістарычнага працэсу, а таксама лакальных яго асаблівасця, існуюць агульнанавуковыя (аналіз, сінтэз, індукцыя і інш.) і спецыфічныя (гісторыка-генетычны, паранальны, праблемна-храналагiчны, тыпалагiчны, храналагічны і інш.), запазычаныя з іншых навук (сістэмны, статыстычны, контэнт-аналіз і інш.) метады.
Агульнапрызнанымі прынцыпамі гістарычных даследавання з’яляюцца аб’ектынасць і гістарызм, а таксама сацыяльны і аксіялагічны падыходы. Рэалізацыя першага прынцыпу забяспечвае прадзівы, незалежны ад атарскіх сімпатый ці антыпатый, абгрунтаваны по-гляд на факты і з’явы. Рэалізацыя другога дазваляе прасачыць тыя ж факты ці з’явы  дынаміцы, у атачэнні тагачасных рэалій і сувязя з іншымі суб’ектамі гістарычнага працэсу. Сацыяльны падыход дае магчымасць ацэньваць факты і з’явы з пункту гледжання носьбіта тых ці іншых (сацыяльных, класавых, канфесійных і г. д.) інтарэса. Аксіялагічны падыход дазваляе ацаніць мінулае з пункту гледжання агульначалавечых і нацыянальных каштонасця, што мае асаблівую значнасць для вывучэння сходнеславянскай цывілізацыі і беларускага этнасу, у прыватнасці.
Гiсторыя як навука  працэсе свайго развiцця падзялiлася на цес-на звязаныя памiж сабой спецыялiзаваныя часткi. Паводле асобных падыхода, гiсторыю грамадства на аснове характэрных рыс прынята падзяляць на эпохi: гiсторыю першабытнага грамадства, антычную, сярэдневяковую, новую і навейшую. Яны  сваю чаргу падзяляюцца на больш дробныя перыяды: паводле прасторава-геаграфiчнага прынцыпу, калi вылучаецца рэгiянальная гiсторыя вялiкiх, звязаных памiж сабой рэгiёна (гiсторыя Еропы, Лацiнскай Амерыкi) i гiсторыi асобных краiн i народа (гiсторыя Беларусі, Расii, Украіны); паводле комплексных праблем (гiсторыя Адраджэння, Рэфармацыi, Асветніцтва); у залежнасцi ад таго, якi бок або з’ява грамадскага жыцця вывучаюцца, вылучаюць сацыяльна-эканамiчную, палiтычную, ваенную гісторыю, гісторыю дойлідства, дыпламатыі, мастацтва i iнш. Акрамя таго, да гiстарычнай навукi адносяць спецыяльныя (дапаможныя) гiстарычныя дысцыплiны: археаграфiю, баністыку генеалогію, геральдыка, метралогію, нумiзматыку, тапанiмiку, храналогію i iнш. Самастойнае месца займаюць спецыяльныя гiстарычная навукi археалогiя, этнаграфiя і гiстарыяграфiя. Такім чынам, у нашы дні гісторыя – вынік працы на-вуковых калектыва кафедр і інстытута.
2. Гiсторыя мае сваю сiстэму вымярэння мiнулага – перыядызацыю. Пад час знаходжання нашай рэспублiкi у складзе СССР у гiста-рычнай навуцы панавала так званая фармацыйная перыядызацыя, у адпаведнасці з якой лічылася, што чалавецтва праходзіла 5 стадый развіцця (фармацый) – першабытнаабшчынную, рабаладальніцкую, феадальную, капіталістычную і сацыялістычную.
Сучасная перыядызацыя гісторыі Беларусі грунтуецца на цывілізацыйным падыходзе і мае наступны выгляд:
1. Старажытнае грамадства (40 тыс. да н. э. – V cт. н. э.). Гэты перыяд падзяляецца на 3 этапы: каменны век (40–3 тыс. да н. э.), бронзавы век (ІІ - пачатак І тыс. да н. э.); жалезны век (пачатак І тыс. да н. э – V cт. н. э.).
2. Сярэднявечча (канец V – ХV cт.). Гэты перыяд падзяляецца на 2 этапы: пачатак пераходу да класавага грамадства i узнiкненне дзяр- жанасцi (VI – першая палова ХIII ст.); развiццё феадальнай сicтэмы (сярэдзiна ХIII-ХV cт.)
3. Новы час (ХVI – пачатак ХХ cт.). Гэты перыяд падзяляецца на 2 этапы: афармленне феадальнай сiстэмы i выспяванне яе крызiсу (ХVI – канец ХVIII cт.); генэзiс i зацвярджэнне капiталiзму; выспяванне крызiсу буржуазнага грамадства (канец ХVIII ст. – 1917 г.)
4. Навейшы час (1918 г. – да нашых дзён)
3. Працяглы час пры вывучэнні гісторыі выкарыстовалася своеасаблівая сістэма прынцыпа, падыхода і метада, названая марксісцка-ленінскай метадалогіяй. У яе аснову была пакладзена канцэпцыя фармацый нямецкага філосафа К. Маркса (1818–1883), які выказа думку аб гістарычным працэсе як паслядонай змене спосаба вытворчаці, абумоленай барацьбой прыгнечаных класа супраць эксплуататара. Па К. Марксу класавая барацьба выглядала аснонай рухаю-чай сілай грамадскага прагрэсу, а змена фармацый выглядала аб’ек-тыным, фатальна непазбежным працэсам, дзе роля саміх людзей ады-ходзіла на другі план. Нарэшце, прадказанае ім разбурэнне капіталістычнай фармацыі аказалася зачасным, і  адрозненні ад сацыялістычнай, яна не вычарпала сябе, а выявіла вялікія нутраныя рэзервы для далейшага развіцця. Такім чынам, панавашая  савецкія часы марк-сісцка-ленінская метадалогія гістарычных даследавання выявіла іс-тотную недасканаласць.
Новы, цывілізацыйны падыход бы запазычаны  заходніх навукоца, якія з пачатку мінулага стагоддзя выкарыстовалі яго для вывучэння гісторыі чалавечага грамадства. Нягледзячы на пэныя разыходжанні  вызначэнні тэрміну «цывілізацыя», сам падыход у асэнсаванні гісторыі чалавечага грамадства, які атрыма назву цывілізацыйнага, вельмі прадукцыйны: ён пазбалены акцэнтацыі на класава-вытворчыя адносіны; у яго аснове чалавек у сукупнасці яго інтарэса, веда і волі; пры такім падыходзе рухаючай сілай прагрэсу з’яляецца рост матэрыяльных і духоных патрэб чалавека.
Да пачатку XX ст. у заходняй і рускай гістарыяграфіі стала складвацца канцэпцыя «лакальнай цывілізацыі», што атаясамлівалася з нацыянальнай культурай, якая існуе на працягу догага часу, мае больш ці менш выразныя тэрытарыяльныя граніцы і характарызуецца асобым, непаторным шляхам развіцця. Гэта канцэпцыя, найбольш выразна сфармуляваная  1920 – 1930-я гг. у працах нямецкага філосафа і гісторыка О. Шпенглера (1880 – 1936) і англійскага гісторыка і сацыёлага А. Тойнбі (1889 – 1975). Яна дазваляе прасачыць сусветна-гістарычны працэс як мультылінейнае цыклічнае развіцце асобных культур (або «лакальных цывілізацый»), калі сусветная гісторыя разглядаецца як сукупнасць асобных цывілізацый – канкрэтных грамадства, лакалізаваных у часе (па вертыкалі) і прасторы (гарызанталі), у іх ліку аграрна-традыцыйную (рабаладальніцкае і феадальнае грамадства), індустрыяльную (капіталізм) і постіндустрыяльную.
Адзінага падходу да вызначэння паняцця «цывілізацыя» не існуе. Хіба што, калі разглядаць гісторыю чалавечых супольнасцей «па гарызанталі», гэта значыць у розных частках сусвету і  адзін час, то пад цывілізацыяй трэба разумець колькасна вялікія, якасна разнастай-ныя і самадастатковыя супольнасці людзей, з уласцівымі ім светапо-глядам, ментальнасцю, сістэмай каштонасця і культурай; своеаса-блівай сацыяльна-эканамічнай і палітычнай арганізацыяй. У сваім раз-віцці яны праходзяць стадыі фарміравання, станалення, росквіту, за-няпаду і пагібелі. Можна меркаваць, што  цяперашні час завярша-ецца эра лакальных цывілізацый, якія разглядаюцца як часовая, гіста-рычна абмежаваная з’ява. Адно з важнейшых пытання бягучага ста-годдзя – гэта фарміраванне адзінай сусветнай цывілізацыі.
Цывілізацыйны падыход дае магчымасць вывучэння гісторыі як асобнай краіны, так і некалькіх; спрыяе асэнсаванню асаблівага і агульнага  гістарычным працэсе; акцэнтуе вагу на дзейнасці чалавека як вызначальнай і стваральнай сіле  гэтым працэсе.
4. Прадметам вывучэння гісторыі Беларусі з’яляецца зараджэнне, станаленне і развіццё беларускага грамадства (40 тыс. год да н. э. – пачатак 3-га тысячагоддзя). У кола пытання, якія падлягаюць разгляду і вывучэнню, уваходзяць найбольш значныя і разнастайныя фор-мы жыццядзейнасці нашых суайчынніка. Асобае месца займаюць этнічныя працэсы, фарміраванне і развіццё беларускай дзяржанасці.
Вывучэнне беларускай мінушчыны як састаной часткі сходнеславянскай, агульнаерапейскай і сусветнай гісторыі дае магчымасць паранання зроню развіцця беларускага народа, дынамікі яго развіцця, вызначэння месца беларуса сярод іншых народа.
Шматлікія публікацыі беларусазнаца П. Шпілескага, П. Баб-роскага, М. Федароскага, Е. Раманава, А. Сержпутоскага, М. Нікі-фароскага і інш. сведчылі аб багатым гістарычным мінулым беларускага народа. Асобныя публікацыі гістарычнага зместу змяшчаліся на старонках «Нашай Нівы». Нарэшце  1910 г. выйшла  свет «Ка-роткая гісторыя Беларусі» В. Ластоскага, які сфармулява першую канцэпцыю паходжання беларуса.
У БССР у 1920-х гг. выйшлі творы ѕ. Ігнатоскага «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» і «Гісторыя Беларусі  XIX і  пачатку XX сталецця», якія вывучаліся, адпаведна, у школе і  ВНУ. Праца В. Кнорына «1917 год в Белоруссии и на Западном фронте» лягла  аснову канцэпцыі сацыялістычнай рэвалюцыі. Дастаткова аргументаваныя погляды на рэвалюцыйныя падзеi 1917 г. уласцівы зборнiку артыкула i дакумента «Кастрычнiк на Беларусi» (Мн., 1927). У ліку важнейшых прац даваеннага перыяду – манаграфіі Д. Дудкова «Аб развіцці капіталізму  Беларусі  2-й палове XIX і пачатку XX ст.» і К. Кернажыцкага «Гаспадарка прыгонніка на Беларусі  канцы XVIII - першай палове XIX ст.»
У часы беларусізацыі намаганнямі З. Жылуновіча, А. Луцкевіча, У. Пічэты, А. Станкевіча, А. Цвікевіча, М. Шчакаціхіна  нашай рэспубліцы з’явілася шмат гістарычных артыкула і манаграфій, але з усталяваннем сталінскай дыктатуры барацьба супраць «нацдэма» i iншых «ворага народа» прывяла да забароны большасці твора. Ім за змену прыйшлі новыя, накшталт, «Нарыса гісторыі Беларусі» (Мн., 1934), заснаваныя на сталінскіх ацэнках гістарычных падзей.
У пасляваенны перыяд і да пачатку перабудовы развіццё беларускай гістарычнай навукі характарызавалася найбольшай увагай да ролі Камуністычнай партыі  Кастрычніцкай рэвалюцыі і Вялікай Айчыннай вайне. Нягледзячы на існаванне  ёй ідэалагічнага ціску з боку КПСС-КПБ і панаванне марксісцка-ленінскай метадалогіі, сталі актына распрацовацца праблемы сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі (З. Абезгауз, Ф. Болбас, З. Капыскі), рэвалюцыйнага руху (А. Саладко, М. Сташкевіч,) грамадзянскай вайны (І. Ігнаценка, П. Петрыка, П. Селівана усенароднай барацьбы супраць нямецка-фашысцкіх захопніка (А. Залескі, І. Крачанка, А. Філімона).
Лепшымі на той час творамі былі прызнаны манаграфіі Л. Абецэдарскага, М. Біча, В. Гняко, Э. Загарульскага, А. Ігнаценкі, І. Ігна-ценкі, Н. Каменскай, М. Касцюка, І. Крачанкі, В. Круталевіча, П. Лысенкі, А. Лютага, Я. Мараша, І. Марчанкі, У. Міхнюка, У. Палуяна, І. Палуяна, П. Петрыкава, Л. Побаля, П. Селіванава, М. Сташкевіча, Г. Штыхава. У ліку буйнейшых прац 1960-1980-х гадо – двухтомная «История Белорусской ССР» і пяцітомная «Гісторыя Беларускай ССР», чатырохтомная «История рабочего класса Белорусской ССР», трохтомная «Всенародная борьба в Белоруссии против немецко-фа-шистских захватчиков в годы Великой Отечественной войны».
З пачаткам перабудовы, калі ідэалагічны ціск КПСС у грамадстве зменшыся, а з 1991 г. наогул знік, беларуская навука значна пашырыла свой дыяпазон і знялася на значна больш высокі зровень. У ліку новых тэм, якія раней па ідэалагічных меркаваннях замочва-ліся або скажаліся, былі Вялікае княства Літоскае, беларускі нацыянальны рух, сталінскія рэпрэсіі, дзейнасць калабаранта і многія іншыя. Гэты час вызначыся выхадам у свет грунтоных манаграфій Я. Анішчанкі А. Вішнескага, М. Ермаловіча, І. Ігнаценкі, А. Кавалені, М. Касцюка, А. Крацэвіча, А. Літвіна, Р. Платонава, Г. Сагановіча, А. Сарокіна, А. Цітова, З. Шыбекі і інш.
Значным дасягненнем у асэнсаванні беларускай гісторыі зрабілася выданне шасцітомнай «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі». Адметнай з’явай у навуцы і адукацыі ста выхад «Нарыса гісторыі Беларусі» (1994-1995), чатырохтомнай «Археалогіі Беларусі», двух тамо «Гісторыі сялянства» і пяці тамо «Гісторыі Беларусі» (2000-2006).
Многае залежыць ад пошуку і выкарыстання гістарычных крыніц – тых ці іншых носьбіта інфармацыі пра жыццядзейнасць людзей у мінулым. У адпаведнасці з класіфікацыяй, вылучаюць дакументаль-ныя і апавядальныя крыніцы. У сваю чаргу дакументальныя крыніцы складаюцца з заканадачых акта, прывілея, указа, дэкрэта, збор-ніка закона, Канстытуцый, статыстычных і іншых матэрыяла.
Апавядальныя крыніцы ключаюць у сябе летапісы («Аповесць мінулых гадо», «Летапісец вялікіх князё літоскіх», «Хронікі Бы-хаца» і інш.) перапіску манарха і іншых знакамітых асоб, пісьмовыя звароты, справаздачы, перыядычныя выданні. Максімальна себаковаму і аб’ектынаму асвятленню гісторыі Беларусі будзе спрыяць выкарыстанне іншых – этнаграфічных, лінгвістычных, тапаграфічных крыніц, кінафотадакумента.

Лекцыя 2. ПЕРШЫЯ ЖЫХАРЫ, ЭТНІЧНЫЯ СУПОЛЬНАСЦІ
І ДЗЯРЖАѕНЫЯ ѕТВАРЭННІ НА БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯХ
(40 ТЫС. – 2 ТЫС. ГОД ДА Н. Э.)

Пытанні
1. Найстаражытнейшае насельніцтва на тэрыторыі Беларусі
2. Пачатак рассялення славян на тэрыторыі Беларусі і славянізацыя балта
3. Усходнеславянская супольнасць
4. Феадальныя адносіны  Заходняй Еропе і сацыяльна-эканамічнае развіццё
беларускіх зямель у перыяд ранняга сярэднявечча. Феадальныя землеладанне
і гаспадарка
5. Станаленне ранне-феадальных дзяржаных утварэння усходніх славян
на тэрыторыі Беларусі. Кіеская Русь
6. Полацкае, Тураскае княствы  ІХ-ХІІІ ст. і іх узаемаадносіны з Кіевам

1. Гісторыя чалавека налічвае каля 3 млн гадо. Яго прарадзімай з’яляецца ѕсходняя Афрыка, а, магчыма, і Паднёвая Азія. Каля 1 млн гадо таму чалавек засялі подзень Усходняй Еропы і толькi каля 100 тыс. гадо назад ён трапі на тэрыторыю Беларусі.
У адпаведнасці з археалагічнай перыядызацый і  залежнасці ад таго, які матэрыял выкарыстовалі старажытныя насельнікі Беларусі, іх ранняя гісторыя падзяляецца на каменны (100-40 – ІІІ-ІІ тысяча-годдзе да н. э.), бронзавы (ІІІ-ІІ – І тысячагоддзе да н. э.) і жалезны век (VII-VI ст. да н. э. па VIII ст. н. э.).
У час з’ялення на тэрыторыі Беларусі першых жыхаро яе клі-мат, а таксама флора і фана складваліся пад уздзеяннем ледавіка. Ка-ля 100 тыс. год таму ён пача рухацца з боку Скандынаскага павост-рава, распачашы тым самым перыяд апошняга, самага халоднага паазерскага абледзянення. Адпаведным клiмату i раслiннасцi у час па-азерскага абледзянення бы i жывёльны свет, якi складася з прад-станiко тундры (паночныя аленi, пясцы, белыя курапаткi), стэпу (зубры, конi, зайцы, лiсы, суслiкi), лесу (аленi, бурыя мядзведзi, казу-лi). Характэрнымi прадстанікамі прыледавiковай фаны былi маман-ты i калматыя насарогi.
Аб існаванні людзей на тэрыторыі Беларусі  перыяд першага перыяду каменнага веку – палеаліту – сведчаць знойдзеныя археолагамі каменныя прылады працы на левым беразе Дняпра, каля вёсак Абідавічы Быхаскага, Свяцілавічы – Веткаскага, Клеявічы – Касцюковіцкага і Падлужжа – Чачэрскага раёна.
На той час працэс станалення чалавека як біялагічнага віду яшчэ працягвася. Узнiкненню сучаснага фiзiялагiчнага тыпу чалавека па-пярэднiча так званы неандэрталец. Менавіта ён прадсталя сабой першых насельніка Беларусі, якія аб’ядноваліся  невялікія групы з 20-30 дарослых асоб – праабшчыны, і сумеснымі намаганнямі шукалі харчаванне і бараніліся ад звяро. Іх аснонымі заняткамі з’ялялася паляванне і збіральніцтва ядомых раслін і карэння. Для палявання выкарыстоваліся дзіды, крамянёвыя востраканечнікі. Для раздзелкі дзічыны – ручныя рубілы, скрэблы, нажы, для вырабу адзення – скрабкі, шылы, праколкі. За менне вырабляць прылады працы неан-дэрталец набы назву Homo habilis або «чалавек умелы». Існаванне прысвойваючай гаспадаркі абумолівала яго вандроны лад жыцця. Каб жыць ва мовах халоднага клімату, чалавек навучыся карыстац- ца агнём, вырабляць адзенне са скуры і меху забітых звяро, буда-ваць жытло з касцей і раго буйных жывёл, пакрытае скурамі.
Такім чынам, у сацыяльным плане каля 40 тыс. год да н. э. чала-век прайшо ад праабшчыны да раннеродавага абшчыннага ладу, але па невядомых прычынах знік з гістарычнай арэны. Прыкладна да 40–35 тысячагоддзя таму (да позняга палеаліту) яму на змену прыйшо чалавек сучаснага фізічнага тыпу – краманьёнец або Homo sapiens – «чалавек разумны». Яго прылады працы з крэменю (наканечнікі дзі-да, нажы, сякеры, скрабкі) вызначаліся большай дасканаласцю, а  ліку іншых матэрыяла з’явіліся косць і рог. Самыя старажытныя па-селiшчы краманьёнца на Беларусi, адкрыты каля вёскі Юравiчы, Ка-лiнкавiцкага раёна, на р. Прыпяць (датавана каля 26 тыс. гадо) і каля вёсак Падлужжа (каля Бердыжа) Чачэрскага раёна, на р. Сож (каля 23 тыс. год). Сярод знаходак – рэшткі каркаса жытла, крамянёвыя вос-траканечнікі, нажы, скрабкі, праколкі, наканечнікі коп’я інш. Асоб-ныя касцяныя вырабы былі аздоблены арнаментам у выглядзе шасцікутніка і зігзагападобных рысак.
Аснонай сацыяльна-гаспадарчай адзінкай позняга палеаліту з’я-ляся калекты родзіча – род, які складася з некалькіх абшчын, раз-мешчаных на асобных стаянках. Маёмасць, тэрыторыя для палявання, збіральніцтва і лолі рыбы, здабытае харчаванне належала сяму ро-ду. Пры гэтым жанчына мела асобы статус: менавіта па яе лініі вялася роднасць, а шлюбныя адносіны паміж блізкімі родзічамі забараняліся (экзагамія). З гэтай нагоды дарослыя мужчыны мусілі шукаць пару  іншай родавай абшчыне.
Гаспадарчыя заняткі людзей, удасканаленне сацыяльных адносін, назапашванне веда аб навакольным асяроддзі фарміравалі адпаведны светапогляд. Спробы чалавека растлумачыць значнасць тых ці іншых прыродных з’я, а таксама фізіялагічных працэса (сон, дыханне, смерць) трансфарміраваліся  рэлігійныя яленні: веру  існаванне душы (анімізм), духа (аніматызм), звышнатуральныя ласцівасці прадмета (фетышызм), звышнатуральную значнасць для рода той ці іншай жывёлы ці расліны (татэмізм). Каб душы продка былі задаво-лены, а паляванне або лоля рыбы далымі, узнікла патрэба  правя-дзенні магічных абрада. З цягам часу функцыя іх арганізатара зася-родзілася  руках аднаго з суродзіча – мага (вешчуна, калдуна і г.д.).
15 тысячагоддзя таму  вынiку пацяплення ледавiк пача адсту-паць на понач, а праз 1 тыс. год ледавiковая эпоха скончылася. Па-сюдна тэрыторыя Беларусi стала засяляцца людзьмі. Ранейшыя аб’ек-ты іх палявання – мамант і калматы насарог вымерлі або адступілі на понач. 10 тыс. год таму сталяваліся сучасныя мерана кантынентальны клімат, флора і фана. З’яленне лясных масіва, шматлікіх рэк, азёр, балот, а разам з імі – прадукта палявання, збіральніцтва і рыбалоства значна павялічылася. Пры гэтым асноны занятак людзей – загоннае паляванне саступіла месца больш прагрэсінаму метаду – паляванню індывідуальнаму. Значным чынам таму паспрыяла вынаходніцтва луку і стрэл. У гэты ж час чалавек прыручы сабаку, які дапамага у паляванні на звяро і птушак, а таксама  ахове чалавечага жытла. Адпаведным чынам у рацыёне мезалітычнага чалавека павялі-чылася доля рыбы, якая здабываліся з дапамогай касцяных гарпуно і кручко, плеценых кашо і сетак. Вялікім вынаходніцтвам чалавека зрабіліся плыты і чаны, якія сталі выкарыстовацца для лолі рыбы і  якасці транспартнага сродку.
Канцэнтрацыя сродка харчавання  паранача лакальнай пра-сторы адкідвала патрэбу чалавека  перамене месца жыхарства. Цяпер насельніцтва, як правіла, рабілася пастаянным (атахтонным), будава-ла паселішчы паблізу вадаёма, на звышшы бераго рэк.
Колькасць насельніцтва зрасла, аб чым сведчыць каля 120 зной-дзеных мезалітычных стаянак. Родавыя абшчыны больш цесна кантак-тавалі паміж сабою, утвараючы сваяцкія супольнасці – плямёны, якія пражывалі на адной тэрыторыі, мелі агульныя рысы матэрыяльнай і духонай культуры.
На V-ІІ тысячагоддзе да н. э. прыпадае час найвышэйшага развіц-ця родавай абшчыны і завяршальнага этапу каменнага веку – неаліту. Прысвойваючая гаспадарка, заснаваная на збіральніцтве, паляванні і рыбнай лолі, абапіралася на дасканаленыя прылады працы і споса-бы здабычы прадукта. На якасна новы зровень узнялася апрацока каменю, дрэва, косці, скуры. З’явіліся інструменты для шліхтавання і нават свідравання каменю. Попыт на крэмень абумові яго здабычу шахтавым метадам.
Прыблізна паміж ІУ і ІІІ тысячагоддзямі да н. э. на паднёвым за-хадзе Беларусі  плямён нёманскай і днепраданецкіх культур збіраль-ніцтва злакавых раслін абумовіла вынаходніцтва прымітынага (ма-тычнага або агароднага) земляробства. Акрамя таго, прагрэс у паля-ванні прычыніся да знікнення  асобных плямёна новага спосабу атрымання харчовых прадукта – жывёлагадолі. Такім чынам, новыя заняткі людзей абумовілі паступовы пераход ад прысвойваючай гас-падаркі да вытвараючай. Гэты якасна новы этап у гісторыі чалавецтва прынята называць «неалітычнай рэвалюцыяй».
З пачаткам вытвараючай і дасканаленнем прысвойваючай гаспа-дарак колькасць прадукта харчавання значна павялічылася, што ства-рыла магчымасць стварэння запаса. Патрэба  іх захаванні прычыні-лася да вырабу з гліны адмысловых ёмістасцей з іх далейшым абпаль-ваннем у агні. Такім чынам, вынаходніцтва керамікі – першага  свеце штучнага матэрыялу – значна палепшыла дабрабыт чалавека. Такім жа значным вынаходніцтвам зрабілася ткацтва, якое дазволіла выраб-ляць адзенне на цёплы час года.
Пад уздеяннем вялікіх гаспадарчых і духоных перамен родавая арганізацыя дасягнула свайго росквіту. Узмацненне сувязя паміж ро-давымі абшчынамі і павелічэнне ліку родзіча прычынілася да энда-гаміі – звычаю абавязковага для мужчын шлюбу толькі з жанчынамі свайго племені, што значна спрыяла яго кансалідацыі, выпрацоцы адзінай мовы, традыцый, духоных каштонасцей.
Развіццё сіх форм прысвойваючай і вытвараючай гаспадарак станоча адбівася на дэмаграфічнай сітуацыі, аб чым, у прыватнасці, сведчыць больш 600 знойдзеных археолагамі неалітычных паселі-шча, дзе маглі пражываць каля 5-6 тыс. чал.
У ІІІ тысячагоддзі да н. э. пад уздзеяннем «дэмаграфічнага выбу-ху» з Індыі  Заходнюю Еропу рушылі плямёны жывёлавода і зем-ляроба. На тэрыторыі Беларусі першымі іх прадстанікамі зрабілася племя так званай «шнуравой керамікі». У адрозненне ад абарыгена, яны валодалі вырабамі з бронзы (наканечнікі стрэл, кінжалы, сякеры, упрыгожанні і інш.), а таксама майстэрствам яе апрацокі. З узнікнен-нем абменнага гандлю з Каказа і Прыкарпацця бронза трапляла на тэрыторыю Беларусі і рабілася здабыткам родавай і племянной вяр-хушкі. У той самы час выкарыстанне традыцыйных матэрыяла для вырабу прылад працы, асабліва каменных, дасягнула значнага прагрэ-су. Так, археолагамі знойдзены сякеры з граніту, па тэхніцы апрацокі прызначаныя для розных занятка.
Вытвараючы характар гаспадаркі абумові размяшчэнне паселі-шча, зручнае для жывёлагадолі і падсечнага земляробства. Жытло мела напалову зямлянкавую і слупавую канструкцыю і аздаблялася ачагом. Павелічэнне прадукцыйнасці працы вяла да яе індывідуаліза-цыі. Пры захаванні агульнародавай уласнасці працэс накаплення пры-лад працы і атрыманых прадукта набы тэндэнцыю да канцэнтра-вання  распараджэнне асобных сем’я на чале з мужчынам, сацыяльная роля якога  гэты час значна зрасла. Цяпер жанчына, беручы шлюб, мусіла пераходзіць у чужы род. Імкненне мужчыны як главы сям’і абмежаваць колькасць карыстальніка і спажыцо сямейнай маёмасцю толькі дзецьмі і іншымі бліжэйшымі родзічамі прымушала яго весці асобную ад іншых члена рода гаспадарку. Вядома ж, у но-вых умовах роднасць стала весціся па мужчынскай лініі. Вялікая па-трыярхальная сям’я складалася з яе галавы (бацькі), жонкі, а таксама жанатых сыно і іх дзяцей. Распад родавых абшчын на вялікія патрыя-рхальныя сем’і паслужы першам этапам яе разлажэння.
Акрамя таго, сталі разбурацца існавашыя тэрытарыяльныя межы пражывання рода. Для кіравання новай, тэрытарыяльнай абшчынай спатрэбілася вылучэнне адмысловай групы людзей – патрыярхальнай знаці. У гэты ж час назіраецца рост ваенных сутыкнення паміж рода-мі і плямёнамі за перадзел агульнай і захоп чужой маёмасці. Адпавед-на зрасла роля мужчын-воіна. З іх удзелам адбывалася абмеркаван-не родавых спра, абранне старэйшын, вызначэнне адносін з суседнімі абшчынамі. Такі грамадскі лад мае назву ваеннай дэмакратыі. Павелі-чэнне ваенных сутыкнення абумовіла з’яленне адмысловых паселі-шча, умацаваных абарончымі пабудовамі, – гарадзішча.
Да сярэдзіны І тысячагоддзя да н. э. на тэрыторыі Беларусі была вынайдзена металургія жалеза, заснаваная на яго выплацы з бурага жалезняку  гліняных домніцах. Металургі, як правіла, з’яляліся і ка-валямі. У ліку найбольш запатрабаваных выраба з’яляліся сякера, нарогі для сахі, матыка, серп і інш. Істотна палешыліся зброя для па-лявання і ваеннай справы. Новыя прылады працы і зброя паступова выцесніла ранейшыя каменныя вырабы.
Выкарыстанне жалезных прылад працы адкідвала неабходнасць апрацокі зямлі сім родам, сумеснага нагляду за статкам, палявання і г.д. Патрыярхальная сям’я канчаткова ператварылася  асноную вы-творчую адзінку, а сямейная ласнасць замяніла абшчынную і рода-вую. У працэсе вытворчых і сацыяльных перамен паміж сем’ямі з-мацнялася няронасць, што спрыяла разлажэнню першабытнага ладу. Замест родавых адносін усталёваліся адносіны эканамічныя. Апавед-на і родавая абшчына канчаткова саступіла месца абшчыне суседскай.
Прагрэс у гаспадарцы суправаджася істотнымі зменамі  светапоглядзе і духонай культуры людзей. З пераходам да жалезных прылад працы каменным сякерам надавася сакральны сэнс. Вялікія валуны зрабіліся аб’ектамі пакланення. Па-ранейшаму заставаліся вера  душу, духа, абаронца або ворага роду. Узрастанне ролі земляроб-ства і жывёлагадолі прывялі да знікнення антрапаморфных і заа морфных культа (язычніцтва), адмысловых месца – (капішча), дзе адбываліся рытуалы з прынясеннем ахвяр.
2. Першыя звесткі пра славян адносяць да I–II ст. Пытанне ра-дзімы славян застаецца нявырашаным. Мяркуюць, што ёй магло быць міжрэчча Віслы і Одэра. У ІІ-ІУ стагоддзях пад уздзеяннем «вялікага перасялення народа» славяне з захаду сталі рассяляцца па ѕсходняй і Паднёвай Еропе. Аб іх з’яленні на паднёвай тэрыторыі Беларусі сведчаць археалагічныя знаходкі так званай пражскай культуры. У VІ –VІІ ст. аснонай тэрыторыяй іх пражывання бы басейн Прыпяці. Развіццё земляробства і адсутнасць міжплемянных сутыкнення змян-шала патрэбу ва мацаваных паселішчах – гарадзішчах, на змену якім прыйшлі селішчы. Славянскія сем’і будавалі жытло  выглядзе па-зямлянкі, дзе размяшчалася печ, зробленая з каменю або гліны. Да ін-шых характэрных прыкмет славянскай культуры адносяць мову, неар-наментаваную кераміку карычневага колеру, выкарыстанне каменных жорна, абрад трупаспалення і пахаванне гліняных урн з попелам, як правіла, у курганных насыпах.
У VІІІ–ІХ ст. у выніку каланізацыі славян тэрыторыі пражывання балта мясцовае насельніцтва было асімілявана, а праз стагоддзе тут сфарміраваліся новыя этнічныя славянскія супольнасці дрыгавічо, радзіміча і крывічо. Дрыгавічы займалі подзень і сярэдзіну сучас-най Беларусі – ад Прыпяці да Заходняй Дзвіны. Іх пераважна славян-ская культура была аздоблена элементамі культуры балцкай (спіраль-ныя пярсцёнкі, бранзалеты з выявамі змяіных гало), а таксама запа-зычанымі назвамі рэк (Арэса, Лань, Цна). У назве «дрыгавічы» заха-валіся сляды сінтэзу дзвюх культур: балцкі корань (па-літоску «drёg-nas» – сыры, вільготны) і славянскі канчатак («ічы»). Радзімічы пра-жывалі паміж Дняпром і Дзясной, уздож рэк Сож і Іпуць. Яны запазычылі значна больш элемента балцкай культуры (бранзалеты з выявамі змяіных гало, спіралевідныя кольцы, касцяныя прывескі  выглядзе качак). У назве «радзімічы» таксама захава-ліся сляды сінтэзу дзвюх культур: балцкая аснова (па-літоску «radimas» – месцазнахо-джанне) і славянскі канчатак («ічы»).
Крывічы засялялі понач Беларусі і выходзішыя за яе межы раё-ны сучасных Пскошчыны і Смаленшчыны). Мова і культура крыві-чо з’яляліся славянскімі. Сляды балцкага субстрату захаваліся ва прыгожаннях (бранзалеты з выявамі змяіных гало, спіральныя пяр-сцёнкі, галаны вянок і інш.). Верагодная версія паходжання назвы гэтай новай этнічнай супольнасці звязваецца з рэльефам мясцовасці (ад літоскага «kreivas», «krеіvіs» – крывы, крывізна).
У славян навакольныя землі, лясы, паша, водныя і іншыя годдзі належалі суседскай абшчыне. Тут заховаліся традыцыйныя спосабы здабычы ежы і сыравіны праз паляванне, рыбалоства, збіральніцтва, але вырошчванне пшаніцы, жыта, проса, пшаніцы, грэчкі, лёну, ка-ноплі і іншых культур давалі магчымасць стабільнага існавання сім суродзічам, таму земляробства ператварылася  іх асноны занятак. Пераход ад падсечна-агнявога да ворнага метаду апрацокі глебы, выкарыстанне сахі і конскай цяглавай сілы, жалезных сярпо, кос, іншых прылад значна павысілі прадукцыйнасць працы, што абумовіла падзел і замацаванне пэных участка абшчыннай ворнай зямлі за асобнымі вялікімі (патрыярхальнымі) і малымі сем’ямі.
Развядзенне свойскай жывёлы – коней, каро, коз, свіней, якое адыгрывала важную ролю  гаспадарчай дзейнасці славян, таксама стала адбывацца сіламі асобных гаспадарак. Натуральна, што не се яны былі аднолькава заможнымі або беднымі. У лепшым стане апынуліся тыя, каму даставаліся лепшыя часткі, а таксама тыя, дзе было больш рабочых рук, дасканалых прылад працы, цяглавай сілы і г. д. У выніку адзіная абшчынная гаспадарка губляе прыкметы агульнасці і распадаецца на некалькі індывідуальных, сямейных. Адбываецца пераход ад родавай абшчыны да сямейнай (суседскай), заснаванай, галоным чынам, на эканамічных сувязях і інтарэсах.
Эканамічныя ператварэнні  славян абумовілі сталяванне і за-мацаванне  іх адпаведнай сацыяльнай арганізацыі. Вылучаліся вяр-хоны правадыр, савет старэйшын, народны сход. Апошні складася з усіх мужчын, здольных насіць зброю. Менавіта сход, а не абіраемы правадыр выраша усе асноныя пытанні, таму час, калі існава такі лад, мае назву перыяду ваеннай дэмакратыі, які заставася апошняй прыступкай на шляху да знікнення дзяржавы.
Такім чынам, на апошнім этапе першабытнаабшчыннага ладу на-сельніцтва Беларусі перайшло да вытворчай гаспадаркі і адпаведнай сацыяльнай арганізацыі, стварышы перадумовы для знікнення дзяр-жавы і фарміравання адзінай усходнеславянскай супольнасці.
3. Агульнасходнеславянскі народ і яго этнічная тэрыторыя па-чалі фарміравацца па-за межамі нашай Бацькашчыны – у Сярэднім Падняпроі і Паволхаі. Зараджэнне новага народа  гэтых дзвюх ад-даленых адна ад адной мясцовасцях адбывалася адначасова – у ІХ-Х стст. Этнастваральны працэс у славян Сярэдняга Падняпроя бы па-скораны развіццём вытворчай гаспадаркі, а таксама неабходнасцю абароны ад ваянічых качэніка. Вядома, што славяне, у тым ліку радзімічы, плацілі даніну хазарам. Невыпадкова  гэтым рэгіёне знік новыя паселішчы – гарады, якія васаблялі сабой не толькі месца жы-харства рамесніка і гандляро, а палітычныя і ваенныя цэнтры з ад-паведнымі кіруючым органам і зброенымі сіламі. Буйнейшым цэнт-рам такога кшталту ста Кіе.
Другім цэнтрам фарміравання агульнасходнеславянскага этнасу і яго тэрыторыі з’яляліся землі ад вярхоя Дняпра, Заходняй Дзвіны, Волгі да Фінскага заліву і Ладагі. Развітое земляробства і рамесная вытворчасць паспрыялі знікненню гандлю, а разам з ім – гарадо. Так, у VІІІ-Х стст. на тэрыторыі пражывання славена была заснавана Ладага і Ногарад, на тэрыторыі крывічо – Пско і Ізборск. Гэтыя рэ-гіёны паводле этнічнага складу былі прадсталены славенамі і крыві-чамі. Фіна- і германамоныя элементы (чудзь і варагі) складалі знач-ную меншасць і паступова аславяньваліся. Прадстанікі варажскага племені «русь» на чале з конунгам Рурыкам, якія рассяліліся  азна- чаных гарадах і значалілі кіраванне сімі паночна-заходнімі земля-мі, спрыялі палітычнай і культурнай кансалідацыі сяго насельніцтва  новы этнас. Яшчэ  другой палове Х ст. гэтая тэрыторыя набыла назву «Руская зямля» або «Русь», яе жыхары – руса, русіча, русі-на, рускіх, а іх мова – рускай. Да канца стагоддзя важнейшыя яе гара-ды і іх князі сталі звацца рускімі. Ранейшыя племянныя назвы «паля-не» і інш. сталі губляцца. Назва «русь» стала не толькі найменнем тэ-рыторыі дзяржавы, але і этнонімам.
Такім чынам, у асноным у канцы Х – пачатку ХІІ ст. адбылося фарміраванне новага – «рускага» насельніцтва. Апошняе памінанне аб дрыгавічах як этнічнай супольнасці адносіцца да 1149 г., аб крывічах – да 1162, аб радзімічах – да 1169 г. Гэтыя назвы замяняюцца адной агульнай – рускія, русічы, русы, а землі – крывіцкая, радзіміцкая і дрыгавіцкая – Рускай зямлёю, Руссю. У «Аповесці мінулых гадо» Полацк названы рускім горадам. Загінушых удзельніка бітвы на Нямізе  1067 г. атар «Слова аб палку Ігаравым» (каля 1187 г.) на-зывае «рускімі сынамі».
4. У V-VІ стст. у Заходняй Еропе на руінах буйнейшай рабала-дальніцкай дзяржавы – Рымскай імперыі зніклі шматлікія дзяржа-ныя тварэнні  форме манархій. Аснову іх эканомікі складала сель-ская гаспадарка. Зямля як асноная каштонасць ператварылася ва ласнасць дзяржавы (у асобе манарха) і мясцовай знаці. За карыстанне сваімі надзеламі сяляне-абшчыннікі былі вымушаны плаціць аброк і апрацоваць палеткі гаспадара. Манарх дарава сваім прыбліжаным або дружыннікам зямельныя надзелы, як на час службы, так і з правам перадачы  спадчыну. Менавіта апошняя форма ладання (feodum) стала пануючай у ІХ-ХІ стст. і ад яе атрыма назву так званы феа-дальны лад, эканамічную сутнасць якога складала прысваенне феада-ламі дадатковага прадукту шляхам эксплуатацыі сялянства на аснове манапольнай уласнасці на зямлю і частковай уласнасці на непа-срэднях вытворца. Такія эканамічныя адносіны абумовілі знікненне асноных класа – феадала (свецкіх і духоных) і залежных сялян. Феадалізм характарызуецца панаваннем натуральнай гаспадаркі, на-дзяленнем зямлёй і прымацаваннем да яе непасрэднага вытворцы, асабістай залежнасцю селяніна ад феадала (пазаэканамічны прымус), нізкім узронем тэхнікі і апрацокі зямлі.
Перыяд IX - першай паловы XIII стст. на беларускіх землях ха-рактарызавася складваннем раннефеадальных адносін. Па меры іх уз-нікнення заховася абшчынны лад. Ёсць звесткі пра існаванне  сла-вян патрыярхальнага рабства. З узнікненнем княжання асноным уладальнікам зямлі зрабілася дзяржава, а першапачатковай формай эксплуатацыі сялянства была даніна з кожнай сялянскай гаспадаркі, якая збіралася князем з дружынай метадам палюддзя.
У выніку перадачы князем абшчынных зямель знаці, дружынні- кам і царкве назірася паступовы рост феадальнага землеладання. Аформленае  выглядзе «вотчыны», яно ключала гаспадарскую зям-лю, пабудовы, жывы і мёртвы інвентар і магло перадавацца  спадчыну разам з сялянамі, якія выконвалі абумоленыя павіннасці. Тэндэнцыя пераходу ад даніны да іншых форм феадальнай рэнты асабліва змацнілася  канцы Х– пачатку ХІ стст, калі павялічылася колькасць дзяржаных падаравання служылым людзям і царкве, а таксама  выніку захопа зямель. Так, сярод абшчынніка вылучылася катэгорыя «радовіча», якія трапілі  залежнасць да феадала і мусілі заключыць з ім адпаведную дамову («рад»). Тыя абшчыннікі, якія пазычалі  гаспадара «купу» – пэную колькасць прадукта, зваліся «закупамі» і мусілі працаваць на яго зямлі да понай выплаты пазыкі. Халопамі называлі былых абшчынніка, якія гублялі асабістую свабоду і пера-твараліся  поную ласнасць феадала. Аснонай формай эксплуатацыі залежнага сялянства з’ялялася адпрацовачная рэнта (паншчына).
Пашырэнне металургіі і металаапрацокі станоча адбілася на па-вышэнні прадукцыйнасці сельскай гаспадаркі, што, у сваю чаргу абу-мовіла аддзяленне ад яе рамяства і ператварэнне  самастойную сферу гаспадарчай дзейнасці людзей. Аднымі з першых з масы сельскага на-сельніцтва вылучыліся крычнікі і кавалі. Месцам іх працы і пражы-вання ста новы тып населеных пункта – горад. У ліку першых уз-ніклі Полацк (862), Тура (980), Берасце (1019), Віцебск (1021), Менск (1067), Гародня (1127) і іншыя, усяго  ХІІ ст. – 33. Тут апрацокай жалеза займаліся рамеснікі 16 спецыяльнасцей. У ХІ-ХІІ стст. яны выпускалі больш за 100 віда жалезных выраба, у тым ліку прылады працы, зброю, упрыгожанні. Частка майстро авалодала рознымі ме-тадамі апрацокі каляровых метала і займалася ювелірнай справай. З вынаходніцтвам у ІХ-Х стст. ганчарнага кола выпуск глінянага посуду значна павялічыся. Развіваліся ткацтва, выраб скур і футра, апрацо-ка каменю, дрэва і косці.
З вылучэннем рамяства  самастойную сферу дзейнасці людзей з’явіліся купцы – пасрэднікі паміж вытворцамі і спажыцамі рамеснай прадукцыі. Разам з рамеснікамі яны засялялі пасад. З ператварэннем гарадо у ваенна-адміністрацыйныя цэнтры, другую іх частку склада-лі мацаваныя дзяцінцы.
У IX-XIII стст, беларускія землі вялі гандаль а Візантыяй, араб-скім Усходам, Заходняй Ёропай, усходнеславянскімі княствамі. Важ-нае значэнне для развіцця гандлю  гэта час ме водны шлях «з вараг у грэкі», які звязва Прыбалтыку і Скандынавію з Візантыяй. У раз-глядаемы перыяд з тэрыторыі Беларусі экспартавалі футра, воск, мёд, лён, зброю, рамесныя вырабы і іншыя тавары. З Заходняй Еропы і Візантыі паступалі прадметы раскошы: дарагія тканіны, прыправы, каляровыя металы і каштоныя камяні, віно і інш.
Такім чынам, у IX- першай палове XIII ст. (на некалькі стагоддзя пазней, чым у Заходняй Еропе) на беларускіх землях адбывалася с-таляванне раннефеадальных адносін, узнікненне першых дзяржаных утварэння, фарміраванне асноных класа феадальнага грамадства. Гэты перыяд характарызуецца станаленнем асноных форм феадаль-най эксплуатацыі, развіццём сельскай гаспадаркі, рамяства і гандлю, узнікненнем і развіццём гарадо.
5. Грамадскі лад славян у VIІ-VIII стст. уяля сабой пераход ад ваеннай дэмакратыі да класавай супольнасці з элементамі палітыч-най улады  асобе народнага сходу, вярхонага правадыра і савета старэйшын. Народны сход складася з усіх свабодных мужчын, здольных насіць зброю, які абіра вярхонага правадыра. У сваю чаргу ён абапірася на родаплемянную знаць і воіна-дружынніка.
Крывічы, дрыгавічы і радзімічы  сваім развіцці прайшлі перыяд ваеннай дэмакратыі. Яны былі аб’яднаны не столькі сваяцкімі адно-сінамі, колькі тэрытарыяльнымі, эканамічнымі і палітычнымі сувя-зямі. Гэтыя племянныя супольнасці і іх землі ялялі сабою свайго кшталту протадзяржавы, якія  летапісе азначаюцца як «княжанні». Паводле «Аповесці мінулых гадо" у сярэдзіне ІХ ст. іх мелі паляне, драляне, славене, а таксама дрыгавічы і палачане з цэнтрамі  Кіеве, Ногарадзе, Полацку, Смаленску, Тураве і інш.
Утварэнне адзінай дзяржавы ва сходніх славян звязваюць з ва-ражскім племенем «русь», якое, было запрошана славенамі, крывіча-мі, чуддзю і вессю на княжанне, каб прыпыніць усобіцы і сталяваць парадак. Летапісец Нестар паведамляе, што варагі прыбылі  862 г. на чале з конунгам Рурыкам і яго братамі. Эканамічныя і палітычныя прычыны абумовілі аб’яднанне Падняпроя і Паволхая. Гэта адбы-лося пасля таго, як у 882 г. пераемнік Рурыка Алег забі кіескіх князё Аскольда і Дзіра і ператвары Кіе у сталіцу сёй дзяржавы.
Такім чынам Русь як адзіная дзяржава сходніх славян узнікла  ІХ ст. У працэсе себаковай жыццядзейнасці, спачатку  гарадах, затым у вёсках адбывалася нівелірока племянных асаблівасця, далейшая асіміляцыя балта і іншых этнічных супольнасцей. Таму ж спрыялі рэформы кіравання аб’яднанымі землямі. З канца Х ст. па волі ѕладзіміра на пасаду мясцовага князя мог прэтэндаваць толькі яго сын або іншы блізкі родзіч, але ніяк не прадстанік тамтэйшай знаці.
6. На мяжы VIII-IX стст. у басейне р. Палата знікла аб’яднанне крывічо, якое  далейшым ператварылася  самастойную тэрытарыяльную, палітычную і эканамічную адзінку. Першыя летапісныя звесткі аб заснаваным імі Полацку адносяцца да 862 г. З летапісу вядома аб удзеле  882 г. крывічо у паходзе кіескага князя Алега на Сма-ленск, а  907 г. – на Канстанцінопаль. Да саюзу з Полацкам імкнуліся Ногарад і Кіе. Вядомы факт, калі  980 г. зняважаны адмовай кня-зёны Уладзімір захапі Полацк, забі Рагвалода і яго сыно, гвалтам узя Рагнеду  жонкі, дашы ёй новае імя Гарыслава. За спробу забой-ства мужа яна разам з сынам Ізяславам была выслана  дрыгавiцкае паселiшча, пазней названае Ізяслалем.
Ёсць меркаванне, што князь сасла яе, каб ажанiцца з Ганнай, сяс-трой вiзантыйскага iмператара. Да гэтага ж часу наспела яшчэ адна важная падзея  жыццi зямель, падпарадкаваных Кiеву. Маецца на вазе рашэнне Уладзiмiра, у недалёкiм мiнулым шчырага прыхiльнiка язычнiцтва, звярнуць сваiх падданых у хрысцiянскую веру, што i пача-лося  988 г. У Заслаi таксама хрысцiлi жыхаро і Гарыслава пасля хрышчэння набыла iмя Анастасiя, была пастрыжана  манахiнi i да канца сваiх дзён (1000) заставалася  манастыры.
З цягам часу ѕладзімір пасадзі на полацкі трон свайго сына Ізя-слава. Але  1001 г. ён памёр, пакінушы двух малалетніх сыно. Пер-шы нашчадак трона – Усясла пражы да 1003 г., а пасля яго смерці пераемнікам ста другі сын Ізяслава Брачысла (1003–1044). Пасля смерцi Уладзiмiра (1015) полацкi князь павё самастойную, незалеж-ную ад Кiева палiтыку. У 1021 г. ён здзейснi паход на Ногарад, дзе княжы яго дзядзька Ярасла. Апошнi не iмкнуся да абвастрэння ад-носiн з пляменнiкам. Мала таго, з яго рук Полацкае княства атрымала гарады Вiцебск i Усвят, дзе бы усталяваны кантроль над заходне-дзвінскім участкам шляху «з варага у грэкі». У далейшым памiж кня-ствамi бы заключаны саюз, у адпаведнасці з якім яны вялi сумесную барацьбу супраць яцвяга i лiтвы. У той жа час на мяжы балцкай і сла-вянскай супольнасці бы заснаваны горад Брасла, названы па імені полацкага князя. Але  1044 пад час падрыхтокi новага паходу су-праць лiтвы Брачысла памёр.
Новым полацкiм князем ста Усясла Брачыслававiч (1044-1101) або ѕсясла Чарадзей, які з самага пачатку свайго княжання павё са-мастойную палiтыку. Каб паказаць сваю ронасць з Кiевам i Ногара-дам, ён загада пабудаваць у Полацку мураваны сабор Святой Сафii. Свае мэты падмацова ваеннай справай: у 1065 г. спрабава захапiць Пско, а  1066 г. здзейснi пераможны паход на Ногарад, захапiшы багатыя трафеi, у тым лiку званы i храмавыя каштонасцi. Захоп яго войскамi Навагародка  1067 г. выклiка аб’яднаны паход трох cыно Яраслава Мудрага на Полацкае княства. 3 сакавiка 1067 г. iмi бы раз-бураны Менск. Генеральная бітва паміж войскамі Яраславіча і Уся-слава адбылася 10 cакавiка на рацэ Нямізе.
Пераможца у бiтве не выявiлася, але палачане адступiлi. 10 лiпе-ня 1067 г. каля Оршы Яраславiчы, парушышы клятву, захапiлi Уся-слава разам з сынамi і пасадзiлi у кіескі астрог. Але i сам князь кiе-скi не трыма свайго трону, бо праз год, у 1068 г. супраць яго вы-бухнула пастанне гараджан і ён уцёк з горада. Замест яго вялiкiм князем кiескiм бы абраны вызвалены з астрога ѕсясла. Але праз 7 месяца ён уцёк у Полацк. Распачатая ім барацьба за вяртанне лас-нага трону паспяхова скончылася толькi у 1071 г. У далейшым Усяславу тройчы даводзiлася абараняць княства ад кiескага князя ѕ. Манамаха. У далейшым полацкi князь не выяля варожасцi Кiеву.
Варта адзначыць, што i Кiе ужо не ме былой сiлы, каб трымаць пад сваім кантролем усе рускія землі. У 1097 г. у Любеч з’ехаліся 6 князё Рурыкавiча, якiя законi права кожнага на самастойнае кiра-ванне, што фактычна прывяло да драблення княства. Нягледзячы на тое, што полацкiя князi не бралi удзелу  з’ездзе i былi незалежнымi правiцелямi, Полаччына таксама не пазбегла драбнення: у 1101 г. пас-ля смерцi Усяслава княства было падзелена памiж 6 сынамi.
Сам стольны трон некаторы час узначальва Барыс. У 1102 г. вая-ва з яцвягамi. Iмкнуся паслабiць моц свайго брата Глеба, таму  1104 г. у саюзе з кiелянамi хадзi на Менск. Сам Глеб, хоць i ме ча-совыя перамогi (захоп Оршы, Копысi, Друцка), але асцерагася вост-рых сутыкнення з Кiевам. У 1116 г. ён абяца «ва сiм слухацца Ула-дзіміра Манамаха, але парушы клятву і напа на Слуцк. У адказ у 1119 г. кіескі князь, разбiшы войска Глеба, захапi яго  палон і па-садзi у той самы поруб, у якiм той калicцi сядзе з бацькам – Усясла-вам Чарадзеем. На гэты раз Глеб з турмы так i не выйша.
У Полацку лада князя абмяжовалася вечам (народным сходам), якое вырашала пытанні заканадачага характару, назначала на пасады радніка, аб’яляла вайну і заключала мір. Сярод панамоцтва веча знаходзілася запрашэнне князя разам з яго дружынай на службу. Усту-паючы на трон, князь прысяга выконваць ускладзеныя на яго абавяз-кі, абараняць дзяржаву і інтарэсы яе жыхаро. У выпадку парушэння дагавора веча запрашала новага князя.
Полацкiя князi спрабавалi праводзiць уласную палiтыку, незалеж-ную ад Кiева, але гэта не засёды мела поспех. Так, у 1127 г., калi яны адмовiлiся ад удзелу  сумесным з Кiевам паходзе, то кiеляне накiра- валi супраць iх войска. У 1129 г. сын Манамаха Мсцiсла падманам захапi у палон 5 князё-Усяславiча полацкай дынастыi разам з блiз-кiмi i высла iх у Вiзантыю. У 1140 г. вярнулася толькi 2, з якiх Ва-сiль-Рагвалод ста Полацкiм князем. Незабаве  1151 г. палачане праз веча адправiлi яго  Менск, а новым князем запрасiлi князя мiн-скага Расцiслава Глебавiча (па iншых звестках – Усяслава Васiлькавi-ча з Вiцебска). Так здарылася, што гэтыя перамены плёну не прынеслi: праз колькi часу  1158 г. палачане пасталi супраць Расцiслава i iзно запраciлi Рагвалода. Вайна памiж князямi нiкому не прынесла пера-могi. Аб’яднаць Менскае i Полацкае княствы не далося.
Толькi у канцы ХII ст. вызначылася тэндэнцыя да кансалiдацыi Полацкай зямлi, чаму паспрыяла, вiдаць, знешняя небяспека. Удзелы Полаччыны аб’ядновалiся  iмя супольных iнгарэса. У 1180 г. у па-ходзе на Друцк удзельнiчалi 6 полацкiх князё. Яны ж разам выступiлi у 1195 г. на баку Чарнiгава  вайне са Смаленскам. Аднак якраз тады Полацкая зямля амаль зусiм знiкае са старонак летапiса. У ХІІ i на пачатку ХІІІ стст. Полацкае зямля складалася з уласна Полацкага, Менскага, Друцкага, Засласкага, Вiцебскага, Лагойскага, Герцыкска-га i Кукенойскага княства.
Тураскае княства прымыкала да паднёвых межа Полацкай зямлі і знаходзілася на тэрыторыі Паднёвай Беларусі  басейне Прыпяці, дзе рассяліліся дрыгавічы. Яе цэнтр – Тура упершыню памінаецца  летапісе з 980 г. У ім дзейнічала веча, пасаднік, князь і тысяцкі (кіра-нік апалчэння). У канцы X ст. і на працягу XI ст. Тураская зямля зна-ходзілася  цесным кантакце з Кіевам. Аднак у 50-я гг. XII ст. Тура выйша з падпарадкавання і  ім усталявалася самастойная княская дынастыя. Да пачатку XIII ст. княства страціла ранейшае палітычнае значэнне. Усё большую вагу набыва Пінск.
Такім чынам, першыя раннефеадальныя княствы  Беларусі з’я-ляюцца вытокам яе дзяржанасці, увасабленнем ідэі незалежнасці бе-ларускага народа. Найбольш яркае адлюстраванне гэта ідэя атрымала  Полацкім княстве – першым з вядомых нам дзяржаных утварэння беларуса, якое знікла  канцы 1-га тысячагоддзя н.э., яшчэ да знік-нення Кіеская Русі, і  выніку ваенна-палітычных намагання заха-вала незалежнасць на працягу шэрагу стагоддзя.
Лекцыя 3. БЕЛАРУСКІЯ ЗЕМЛІ ѕ СКЛАДЗЕ
ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОѕСКАГА

Пытанні
1. Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя перадумовы фарміравання ВКЛ
2. Роля сходнеславянскіх зямель у працэсе дзяржанага буданіцтва ВКЛ
3. Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель
4. Цэнтралізатарская палітыка і мацаванне лады вялікіх князё. Крэская нія
5. Эвалюцыя цэнтральнай улады ВКЛ: ад адзіналаддзя
да саслона-прадстанічай манархіі
6. Барацьба з крыжацкай агрэсіяй, набегамі ардынца і суперніцтва
з Маскоскай дзяржавай

1. З распадам Кіескай Русі працэс феадальнай раздробленасці ахапі усе землі «імперыі Рурыкавіча», якія таксама сталі драбіцца на дзелы. Да пачатку ХIII cтагоддзя на беларускiх землях існавала каля 20 самастойных дзяржаных утварэння. Дамінуючае становішча По-лацка стала слабець, калі  1201 г. з дазволу князя Валодшы нямецкія місіянеры-крыжакі Ордэна мечаносца заснавалі  вусці Дзвіны крэ-пасць Рыгу і незабаве пад выглядам хрышчэння балцкіх плямёна па-шырылі экспансію на іх землі. У выніку Полацк страці васальныя княствы Герцыке і Кукенойс, а след за імі і важнейшы стратэгічны пункт – выхад у Балтыйскае мора.
З узнікненнем яшчэ аднаго нямецкага Тэтонскага ордэна пагроза Полацкаму і іншым паночна-заходнім рускім княствам яшчэ больш узрасла. Другой пагрозай існаванню сходнеславянскіх княства з’я-лялася нашэсце мангола-татара, якім з 1237 па 1240 гг. удалося заваяваць большую частку Русі разам з Кіевам. Полацкае княства жо не магло выконваць функцый кансалiдуючага цэнтра. У новых умовах ён перамясцiся  Навагародак – сталiцу дзельнага княства, якое знікла  верхнiм i сярэднiм Панямоннi. Таму паспрыяла яго эканамічнае раз-віццё, заснаванае на перадавым на той час земляробстве, дасканалым рамястве і гандлі, а таксама зручнае геаграфічнае становішча, адсут-насць пагрозы з боку крыжако і мангола-татар.
2. Пасля засялення славянамі тэрыторыі Беларусі не се балцкія плямёны былі імі асіміляваны. У ліку апошніх – яцвягі, жамойты, акштайты, якія нават пасля распаду Кіескай Русі захавалі сваю адметнасць. Славянская супольнасць, аб’яднаная  Навагародскім княстве, межавала з літвой, якая займала міжрэчча Нёмана і Віліі. Тэрыторыя яе пражывання (Старажытная Літва) размяшчалася паміж Менскам і Наваградкам і паміж Маладзечнам і Слонімам.
Па зронi сацыяльна-палітычнай арганізацыі, эканомікі і культу-ры літва адставала ад славян і яшчэ  ХІІ ст. жылі племянным ладам. Літоцы не мелі гарадскіх паселішча, развітай сельскай гаспадаркі, не ведалі пісьменнасці і пакланяліся язычніцкім багам. У той самы час племя вызначалася сваёй ваянiчасцю. У 1248-1249 гг. літоскі князь Міндог (1195-1263) у выніку заключанага дагавора са славянскімі феадаламі падпарадкава Навагародскаму княству свае землі і зна-чалі усю дзяржаву. Каб прыпыніць пагрозу нападу з боку крыжако, ён усталява кантакты з Рымам і  1251 г. прыня каталіцтва, а летам 1253 г. у Новагародку адбылася яго рачыстая каранацыя. Станален-ню Літоскага княства перашкаджалі інтрыгі балцкай знаці, Галіцка-Валынскае княства, а таксама мангола-татары і тыя ж крыжакі.
Значны клад у яго мацаванне пасля смерці Міндога (1363) унёс яго сын Войшалк, які  1364-1367 гг. пашыры межы дзяржавы за кошт пiнскіх, нальшчанскіх, дзяволтваскіх, полацкіх, вiцебскіх зя-мель. Паспяховую барацьбу з крыжакамі і мангола татарамі за заха-ванне дзяржавы вё князь Трайдзень (1270-1282). Новыя тэрытары-яльныя здабыткі княству здзейсні вялікі князь Вiцень (1293-1315), які  1307 г. выгна каталіцкіх місіянера і крыжако з Полацка і далучы яго да дзяржавы. У 1315 г. Віцень адваява у Галіцка-Валынскага кня-ства Берасцейскую зямлю. Паводле Іпацьескага летапісу, ён «измы-сли себе герб и всему княжеству печать: рыцер збройный на коне з ме-чем, еже ныне наричут погоня».
Княжанне Гедымiна (1316-1341) характарызуецца далейшым па-велічэннем тэрыторыi дзяржавы. У 1323 г. ён перанёс сталiцу  Вiль-ню. У сярэдзiне 1320-х гг. яго ладу прызналi князi Менска, Друцка, Лукомля, Турава-Пiнскай зямлi. Шлюбы Альгерда з віцебскай і Лю-барта – з валынскай князёнамі таксама змацнілі дзяржаву. За се гады яго княжання  склад дзяржавы вайшла асноная частка сучас-най Беларусі, а таксама сходнія рускія землі. Сама дзяржава стала звацца «Вялікае княства Літоскае і Рускае».
Спробу сталявання понай гегемоніі на былых землях Кіескай Русі прадпрыня пасля смерці Гедыміна яго сын Альгерд (1345-1377). Так, у сярэдзіне ХІV ст. да княства было далучана беларускае Падня-прое і Бранскае княства, а пасля разгрому мангола-татар на Сiнiх Во-дах у 1372 г. – Кiеская зямля, Мазырская i Брагiнская воласцi, Чарнi-гава-Северская, Падольская i Валынская землi.
Палітычная экспансія Альгерда выклікала процідзеянне Вялікага княства Маскоскага, якое таксама выступіла  ролі «збіральніка Ру-сі». Каб устараніць суперніка, войска ВКЛ тройчы – у 1368, 1370 і 1372 гг. хадзіла на Маскву, але зяць яе штурмам так і не здолела. Прада, Альгерду далося падпарадкаваць Смаленскае княства, на якое прэтэндавала Масква.
Такім чынам, да 1370-х гг. на тэрыторыі колішніх заходнепаднё-ва- і сходнерускіх княства, а таксама балцкіх плямёна, узнікла і мацавалася магутная дзяржава – Вялікае княства Літоскае і Рускае. У яго склад увайшла большая частка колішняй Кіескай Русі разам са сталіцай. У ліку шляхо пашырэння дзяржавы былі мірныя і ваенныя, дабрахвотныя і гвалтоныя. Як правіла, кожная з новых зямель, састу-пішы частку праленчых функцый цэнтральнай уладзе, заховала ранейшы жыццёвы клад.
3. Перыяд знаходжання беларускіх тэрыторый у складзе ВКЛ – гэта час далейшага прагрэсу  сельскай гаспадарцы, рамястве і гандлі і развіцця феадальных адносін. Зямля па-ранейшаму з’ялялася асно-ным багаццем. У межах ВКЛ вярхоным яе ладальнікам з’яляся вялікі князь – «гаспадар». Усе дзяржаныя землі падзяляліся на «во-ласці» і «гаспадарскія двары». Першыя групаваліся па некалькі сёл, а даходы ад іх ішлі на казённыя патрэбы. Другія належалі вялікаму кня-зю і забяспечвалі патрэбы яго двара. З дзяржанага фонду адбываліся вялікакняскія падараванні служыламу баярству зямель з працавашы-мі на іх сялянамі, якія ласнай зямлі не мелі. У сярэдзіне ХVІ ст. дзяр-жаны зямельны фонд разам з асабістым уладаннем князя склада амаль 50 %, 45 % – належала свецкім, 5 % – царконым феадалам.
Асноная маса насельніцтва (каля 95 %) пражывала  вёсках і сё-лах. Аснову гаспадаркі сялян і феадала складалі раслінаводства і жы-вёлагадоля. Развітае ворнае земляробства, заснаванае на выкарыстан-ні драляных сох з жалезнымі нарогамі, цяглай сілы коней або вало, выкарыстанні трохполля давала стойлівыя раджаі жыта, ячменю, проса, пшаніцы, асу і іншых збожжавых культур. Для вырабу ткані-ны і іншай прадукцыі шырокае распасюджанне мелі пасевы ільну, пянькі, каноплі. Пэную долю харчовых прадукта давала агародніц-тва і садаводства.
У мэтах апрацокі зямлі, для ваенных або транспартных патрэб разводзіліся коні. Буйнарагатая жывёла, козы, свінні, авечкі, а таксама хатняя птушка забяспечвалі патрэбы людзей у харчовых прадуктах і сыравіне для вырабу адзення, абутку і інш. Важную ролю  гаспадарцы сельскага жыхарства адыгрывалі паляванне, рыбалоства, борт-ніцтва, а таксама хатнія прамыслы – ткацтва, рамёствы.
Сяляне  ХІV – першай палове ХVІ стст. звычайна называліся «людзьмі», «смердамі», «мужыкамі». Паводле прыналежнасці зямлі, якой яны карысталіся, існавалі вялікакняжацкія (гаспадарскія), шля-хецкія, царконыя (духоныя) сяляне. Тыя, аснонай формай рэнты якіх з’ялялася даніна, называліся даннікамі. Асноная маса насель-ніцтва складалася з цяглых сялян, якія выконвалі галоным чынам ад-працовачную павіннасць на палетках уладальніка. Тая ж частка сялян-ства, якое выконвала павіннасці  выглядзе грашовага (чынш) падат-ку, звалася чыншавым.
Сялянства выконвала і дзяржаныя павіннасці па буданіцтве і рамонце абарончых збудавання, дарог, масто, па перавозцы груза і службовых асоб, выплаце падатка на ваенныя мэты. Адзінкай падатковага абкладання вясковага насельніцтва з’ялялася сялянская сям’я – «служба» або «дым», якая карысталася надзелам ворнай зямлі. Усе астатнія годдзі – паша, сенажаць, вадаёмы і інш., а таксама (на пэ-ных умовах з феадалам) лес, знаходзіліся  карыстанні сёй сялянскай абшчыны, якая яляла сабой спецыфічную сацыяльную адзінку, адказную за выкананне павіннасцей. Менавата на яе складаліся такія павіннасці, як талака – сяба, збор ураджаю, нарыхтока сена і інш., а таксама гвалты (згоны) – работы, выкліканыя тэрміновасцю іх выка-нання – тушэнне пажара, буданіцтва дарог, масто і інш. аб’екта.
З часу тварэння ВКЛ асноная маса сялянства была асабіста сва-боднай. Частка яго, названая чэляддзю нявольнай, фактычна з’ялялася понай уласнасцю феадала. Акрамя асабіста залежных людзей, ад-рознівалі так званых сялян-слуг (служкі, старцы, войты, цівуны), якія абслуговалі маёнтак, а таксама прыслуга (кухары, півавары і інш.), прамыславікі (асочнікі, бортнікі, конюхі, рыбаловы, стральцы), вяско-выя рамеснікі (кавалі, цесляры, ганчары, калёснікі, кушняры).
Догі час свабодныя сяляне  пошуках лепшых умо жыцця мелі магчымасць пераязджаць ад аднаго феадала да другога. З ХV ст. яны сталі падзяляцца на «людзей пахожых», якія мелі такое права, і «лю-дзей непахожых», якія яго страцілі. Так, у 1447 г. прывілей вялікага князя Казіміра (1440-1492) абавязва феадала не прымаць у свае ма-ёнткі тых сялян, якія пакінулі гаспадаро без яго дазволу. Тым самым прывілей паслужы пачаткам юрыдычнага афармлення прыгоннага права. У ХV–ХVІ стст. адбывася працэс ператварэння «пахожых» сялян у «непахожых» за кошт тых, хто догі час пражыва на зямлі аднаго ладальніка. Паводле Статута 1529 г., «непахожымі» прызна-валіся сяляне, якія пражылі  аднаго гаспадара больш 10 гадо.
Змяншэнне фонду дзяржаных зямель, а таксама драбленне феа-дальных уладання з-за іх пераразмеркавання паміж нашчадкамі ад-мона адбівалася на паступленні падатка у дзяржаны бюджэт, запа-трабавала правядзення аграрнай рэформы. Яе неабходнасць падма-цовалася недасканаласцю сістэмы падатка і павіннасцей, патрэбай у павышэнні даходнасці дзяржаных зямель, а таксама ростам попыту на збожжа на заходнеерапейскіх рынках.
З гэтай нагоды  1557 г., пачалася аграрная рэформа, названая  адпаведнасці з «Уставай на валокі», «валочнай памерай». Так, адзін-кай падаткаабкладання сталёвалася 1 валока – зямля плошчай 20 дзесяцін або 21, 36 га. Кожная сялянская сям’я надзялялася 1 валокай, а разам з ёй усталёвася аб’ём павіннасцей. Сяляне па-ранейшаму выконвалі гвалты і талокі.
У ліку важнейшых мэта рэформы з’ялялася заснаванне «фаль-варка» – феадальных гаспадарак, скіраваных на вытворчасць тавар-нага збожжа. Кожны фальварак мусілі апрацоваць сялянскія гаспа-даркі. Так, на трымальніка 7 сялянскіх валок прыпада абавязак ап-рацоваць 1 валоку феадальнай зямлі. Адпаведна зніклі новыя катэ-горыі залежнага сялянства. Так, цяглыя сяляне пераважалі там, дзе іс-навалі фальваркі. За карыстанне валокай зямлі яны адбывалі 2 дні пан-шчыны на тыдзень і плацілі чынш ад 6 да 21 гроша. Асадныя сяляне (чыншавікі) плацілі 30 гроша, выконвалі 12 талок у год або плацілі 12 гроша. Асадныя сяляне пераважалі ва ѕсходняй Беларусі, дзе было менш фальварка. Чэлядзь нявольная атрымовала невялікія на-дзелы зямлі і займалася агародніцтвам.
Ажыццяленне аграрнай рэформы мела станочыя для дзяржавы і класа феадала вынікі. Рэзка зрасла таварнасць і даходнасць сель-скай гаспадаркі. Фіксаваны памер падатку дава сялянам магчымасць павысіць прадукцыйнасць сваёй працы. Нягледзячы на захаванне сельскай абшчыны, праца яе члена зрабілася больш самастойнай і індывідуалізаванай, з’арыентаванай на сувязь з рынкам.
Разам з тым усялякія перасяленні па ініцыятыве сялян забараня-ліся, а самі яны назасёды прымацоваліся да надзела. Статут 1566 г. уводзі 10-гадовы тэрмін пошуку збегшых сялян, а таксама санкцыі супраць тых, хто іх прыма да сябе.
Удасканаленне тэхнікі і тэхналогіі землеапрацокі, выкарыстанне трохполля, павышэнне раджайнасці збожжавых, тэхнічных і садова-агародных культур, павелічэнне пагалоя хатняй жывёлы забяспечы магчымасць далейшага развіцця насельніцтва. Інтэнсіфікацыя рамяст-ва і гандлю, у тым ліку замежнага, абумовіла з’яленне  ВКЛ у ХІV-ХV стст. новага тыпу паселішча – так званых мястэчак, жыхары якіх займаліся абслугованнем гандлёвых каравана, а таксама вырабам рамесных тавара. Частка насельніцтва, свабоднага ад прыгону, зай-малася буданіцтвам, промысламі, земляробствам.
Істотным чынам змянілася аблічча гарадо. Іх колішнія драля-ныя сцены былі заменены каменнымі, замест адных варот – будава-лася некалькі брам, каля якіх збіраліся падаткі з іншагародніх гандля-ро. У буйнейшых з іх – Вільні, Гародні, Лідзе, Крэве, Міры былі па-будаваны замкі. Але калі знешне грозны выгляд гарадо бы абумо-лены частымі войнамі, то нутраная іх структура выяляла чыста мір-ныя, жыццёва патрэбныя аб’екты і пабудовы: вялікакняскі (калі гэта сталіца) ці магнацкі (калі гэта ласніцкі горад) палац; ратуша (калі го-рад ме Магдэбургскае права), рынкавая плошча; гандлёвыя рады; царква, касцёл ці сінагога; дамы майстро, купцо ці шляхты; вуліцы, дзе размяшчаліся майстэрні і хаты рамесніка.
Шырокім асартыментам вызначаліся вырабы кавалё, кушняро, крацо, шацо, ювеліра і збройніка. Агульная колькасць гарад-скіх прафесій ВКЛ у ХVІ ст. складала больш за 100. Аснонай адзін-кай рамеснай вытворчасці з’ялялася майстэрня  складзе майстра, ча-лядніка (падмайстры) і 2-4 вучня. Майстар, ён жа ладальнік май-стэрні, асабіста ажыццяля увесь вытворчы працэс – ад нарыхтокі сыравіны да прыдання вырабу таварнага выгляду. Яго памочнік – ча-ляднік або падмайстар выконва усе даручэнні гаспадара і за сваю працу атрымова пэнае жалаванне. Вучні пачыналі з абавязка слуг і выканання простых аперацый, толькі за сціплае харчаванне і пражы-ванне  доме майстра.
З мэтай устаранення або змяншэння канкурэнцыі з боку сельскіх або іншагародніх рамесніка, а таксама для рэгулявання вытворчасці і збыту сваіх выраба майстры адной ці некалькіх сумежных прафесій сталі аб’ядновацца  адмысловыя арганізацыі – цэхі. У ХVІ ст. у Менску было не менш 9 цэха, Берасці – 14, Слуцку – 17, Магілёве – 21. На чале цэха стая цэхмістр (стараста), які абірася групай старэй-шых цэхавых майстро і кірава яго дзейнасцю.
Кожны цэх валода уласным статутам, грашовымі сродкамі, гербам, памяшканнем для пасяджэння і інш. Вакол яго гуртаваліся се работнікі адной прафесіі. Цэх выконва не толькі прафесійныя, але і ваенныя функцыі. Пад час нападу ворага на горад рамеснікі аднаго цэ-ха мусілі абараняць даручаную ім частку крэпасной сцяны.
Развіццё  ВКЛ рамяства і таварна-грашовых адносін павялічыла  гарадах і мястэчках праслойку купецтва. Тых купцо, хто ажыцця- ля рознічны гандаль у вёсках ці мястэчках, называлі «карабейніка-мі». Тых, хто вё замежны гандаль і карыстася ахонымі граматамі вышэйшых асоб дзяржавы, звалі «гасцямі». У Польшчу, Чэхію, Герма-нію імі вывозіліся збожжа, лес, воск, скуры, футра, лён, пяньку, дзё-гаць і інш. Буйнейшы рынак з удзелам беларускіх купцо знаходзіся  Круляцы (Кёнігсберг). Асноным плацёжным сродкам бы літоскі пагрош, затым срэбны пражскі грош.
Аб’яднанні купцо зваліся брацтвамі. Яны імкнуліся да манапо-ліі  межах свайго горада і падуладнай яму перыферыі. Купцы прыно-сілі прысягу на вернасць гораду, свайму цэху, складалі агульную касу заемадапамогі, мелі сваю пячатку, харугву, дом для схода.
Рэкі з’яляліся аснонымі транспартнымі камунікацыямі. З раз-віццём рамяства, гандлю і таварна-грашовых адносін узніклі пераду- мовы для буданіцтва новых сухапутных шляхо, якія звязалі Полацк і Смаленск; Оршу, Мінск і Берасце. Калі  ХІV ст. колькасць гарадо дасягала 40, то да сярэдзіны ХVІІ ст. разам з мястэчкамі іх налічвалася 467 (з 757 па сім ВКЛ), дзе пражывала ад 16 да 20 % усяго насельніц-тва. У ліку буйнейшых гарадо былі Полацк, Віцебск, Слуцк, Менск, Берасце, Гародня, Навагародак.
Пад уздзеяннем прагрэсіных павева з Заходняй Еропы, а так-сама абапіраючыся на традыцыі вечавых схода, гараджане – майст-ры, купцы, шляхта асобных беларускіх гарадо – здолелі дамагчыся ад іх уласніка або вялікага князя права на самакіраванне. Першымі так званае «Магдэбургскае права» атрымалі жыхары Вільні (1387), Берас-ця (1390), Гародні (1391), Слуцка (1441), Полацка (1498), Менска (1499). Па Магдэбургскім праве жыхары горада выходзілі з-пад улады феадала, а таксама ваявод, стараст і іншых службовых асоб ВКЛ. Ажыццяленне і ахова іх право уваходзілі  абавязкі гарадской рады.
Гарадская рада (магістрат) складалася з бурмістра, радца (рай-ца) і члена гарадскога суда – ланіка. Усе яе рашэнні зацвярджаліся войтам, які выбірася са шляхты ці заможных мяшчан і падпарадковася толькі вялікаму князю. На кожную вакантную пасаду  радзе прэтэндавалі 2-4 кандыдаты. Іншаземцы, нехрысціяне, ліхвяры, бед-някі, калекі не мелі права голаса. Самакіраванне (магістрат) засядала  ратушы, якая будавалася  цэнтры горада, на гандлёвай плошчы.
Былі выпадкі, калі гараджанам не давалася понасцю выйсці з-пад улады гаспадара або магната, і  частках, якія належалі дзяржаве або феадалу, - «юрыдыках», магдэбургскае права не дзейнічала.
Існаванне на Беларусі гарадо з магдэбургскім правам – прагрэ-сіная з’ява эпохі позняга сярэднявечча і росквіту феадальнага ладу. На 1569 год у межах ВКЛ налiчвалася прыкладна 3,5 млн жыха-ро, з iх больш за 1,8 млн – на землях цяперашняй Беларусi. Да шля-хецкага стану адносiлася прыкладна 9 % насельнiцтва. На пачатку ХVI ст. у ВКЛ пражывала каля 10 тыс iудзея, каля 7 тыс. татара. Буйнейшымi гарадамi (прыкладна па 10 тыс. жыхаро) з’ялялiся Берасце, Вiцебск, Магiлё, Полацк, Пiнск, Слуцк. Прыкладна 40 % гарадо (Быха, Ду-брона, Капыль і інш.) належалi магнатам.
4. Пераважна дабрахвотны характар уступлення славянскіх зя-мель у ВКЛ абумові адносную іх атаномію  агульнай дзяржаве. Да-лейшае развіццё грамадскіх і эканамічных адносін у краіне патрабава-ла дасканалення дзяржанага кіравання і пераадолення сепаратызму дзельных князё. У ліку першых, хто павё барацьбу за цэнтраліза-цыю вялікакняскай улады, бы Ягайла (1377-1392). Прызначэнне яго вялікім князеі пасла смерці Альгерда выклікала незадавальненне яго зводнага брата – Андрэя, які княжы у Полацку. У 1381 г. супраць Ягайлы выступі Кейстут і прымусі яго адрачыся ад трона. Толькі на наступны год Ягайлу з дапамогай крыжако удалося аднавіць уладу. Узяты  палон Кейстут бы задушаны  Крэскім замку, але за зброю зяся яго сын Вітат. У выніку дынастычная барацьба складніла праблему цэнтралізацыі дзяржанай улады. Ягайлу як вялiкага князя не прызнавалі Андрэй Полацкі, Вiтат Кейстутавіч і інш.
У той самы час кандыдатура Ягайлы стала сур’ёзна разглядацца  якасці прэтэндэнта на польскі трон. У 1382 г. пасля смерці караля яго спадкаемцам заставалася непанагадовая дачка Ядзвіга. 14 жнiня 1385 г. прыехашымі з Кракава  Крэва пасламі з аднаго боку, а так-сама Ягайлам і яго братамi з другога, адбылося падпiсанне акта ніі. Паводле яе, Ягайлу прапановася шлюб з Ядзвiгай і польскі трон. Неабходнымі мовамі надання акту юрыдычнай сілы прызнаваліся: прыняцце каталіцкай веры вялікім князем, яго братамі і сваякамі; вы-зваленне палонных паляка. І нарэшце, што мела асаблiвую знач-насць, дагавор абавязва вялікага князя «назасёды далучыць свае Лiтоскiя i Рускiя землi да каралества Польскага».
Крэская нiя была зацверджана  1386 г. пасля каталіцкага хры-шчэння Ягайлы, яго шлюбу з Ядзвiгай i урачыстай каранацыi у Кракаве. Ён набыва імя ѕладзісла і пача афiцыйна звацца «каралём Польшчы, вярхоным князем лiтоскiм i дзедзiчам рускiм». Вярну-шыся  1387 г. у Вiльню, новы кароль ажыццявi хрышчэнне літоскай знаці. Створанае ім каталіцкае біскупства з кафедрай у Вільні, надзялаляся багатымі ладаннямі.
З юрыдычнага боку нія азначала iнкарпарацыю Вялікага княства Лiтоскага і Рускага  склад Кароны. Сваiм намеснiкам у княстве Ягайла пакiну брата Скiргайлу. Але зімой 1389 г. Вiтат, скарыста-шы незадавальненне баяр, распача барацьбу за вялікакняскі трон. У выніку 4 жніня 1392 г. у Востраве, што непадалёк ад Лiды, паміж ва-рагавашымі бакамі было падпiсана пагадненне, на падставе якога лада  ВКЛ пажыццёва перадавалася Вiтату (1392-1430) як «вялiка-му князю Лiтвы і пану i дзедзiчу зямель Русi». Хоць пасля прысягi на вернасць Ягайлу i Ядвiзе ён i заставася  васальнай залежнасцi ад Польскага каралества, пагадненне 1392 г. надавала дзяржаве пэную самастойнасць і спрыяла адналенню яе суверэнiтэту.
У студзені 1401 г. у Вільні былі падпісаны акты новай, Віленска-Радамскай уніі з Польскім каралествам. Яна прызнавала палітычную асобнасць ВКЛ, улада  якім пажыццёва належала Вітату, а пасля яго смерці мусіла перайсці да Ягайлы ці ягоных пераемніка. Калі б бяз-дзетным памёр Ягайла, то польскі двор мусі узгадніць кандыдатуру новага караля з Вітатам. Такім чынам, урэгуляванне  ліку іншых пытання статусу ВКЛ здымала напружанасць паміж бакамі і спрыяла іх агульным інтарэсам. Яскравым прыкладам таго стала перамога над Тэтонскім ордэнам пад час Грунвальдскай бітвы 1410 г.
Акт новай уніі бы прыняты  кастрычніку 1413 г. на з'ездзе польскіх і літоскіх пано і баяр у Горадлі над Бугам. Ён прызнава, што як дзяржава ВКЛ захавае сваю асобнасць і пасля смерці Вітата. Літоскія баяры абавязваліся не выбіраць нікога вялікім князем без згоды Ягайлы, а польская шляхта – не выбіраць новага караля без уз-гаднення з вялікім князем літоскім. Вынікамі яе сталі – набыццё лі-тоскай знаццю права распараджэння атрыманай у спадчыну зямлёй. Асобныя літоскія феадалы былі набліжаны да знатных польскіх ро-да атрымалі дазвол на карыстанне іх гербамі.
Праводзячы мацаванне вялікакняскай улады, Вітат не бы па-слядоным. З аднаго боку, у барацьбе супраць сепаратызму дзель-ных князё ён даруча уладу сваім намеснікам. А з другога боку, ад-даючы перавагу каталіцкай шляхце, ён тым самым адхіля ад удзелу  кіраванні дзяржавай баярства сходняй яе часткі. Так, па падабенстве з адміністрацыйна-тэрытарыяльным уладкаваннем Польшчы, у ВКЛ утвараліся Віленскае і Трокскае ваяводствы. Менавіта на каталіцкую знаць гэтых тэрыторый і распасюджваліся прывілеі Гарадзельскай уніі. Невыпадкова, што пасля яго смерці феадалы абодвух веравы-знання апынуліся цягнутымі  грамадзянскую вайну 1430-1440 гг.
Абранне новым кіраніком дзяржавы 13-гадовага Казіміра Яге-лончыка (1440-1492) здавалася кампрамісным варыянтам, тым больш, што праз 4 гады яму была прапанавана і польская карона. Палітычнай стабілізацыі паспрыя прывiлей, выдадзены Казiмiрам у 1447 г., паво-дле якога князi, паны i баяры сяго ВКЛ, незалежна ад веравызнання, набывалі асабiстую недатыкальнасць, мелі права самастойна судзіць сялян і не выконвалі павiннасцей на карысць дзяржавы.
Такім чынам, урананне сёй шляхты  палітычных правах і іх значнае пашырэнне прадухіляла міжусобныя войны і спрыяла цэнтралізацыі дзяржанага кіравання.
5. У ХІІІ-пач. ХІV ст. ВКЛ складвалася як спадчынная феадаль-ная манархiя. Уладаром дзяржавы бы вялiкi князь, або, як ён назы-вася  актах ХV ст. – гаспадар. Яго лада нiчым i нiкiм не абмяжо-валася. На ім замыкалiся се функцыi кiравання дзяржавай. Па меры яе развiцця спатрэбiлася тварэнне спецыяльных пасад. Пры Вiтаце з’явiлiся гаспадарскi i земскi маршалак, пiсар, кухмiстр, канцлер, пад-чашы, падскарбi і інш. У ХV ст. былi створаны пасады гетмана най-вышэйшага, харунжага, мечнiка, падстолiя, скарбнага i iнш. Той, хто атрымлiва пасаду, як правiла, валода ёй пажыццёва.
У землях-абласцях пасля лiквiдацыi удзельнай сiстэмы цэнтраль-ную ладу васаблялi спачатку намеснiкi, а потым – ваяводы i старас-ты. У iх кампетэнцыi знаходзілася вырашэнне судова-адмiнiстрацыйных i ваенных пытання, нагляд за гаспадаркай вобласцi. Iм падпа-радковалicя кiранiкi нiжэйшых тэрытарыяльных акруг – дзяржа i павета. На се больш ці менш важныя і даходныя дзяржаныя паса-ды маглі прызначацца толькі феадалы-шляхцічы хрысціянскае веры і раджэнцы ВКЛ. Дзяржаная пасада разглядалася як сродак атрыман-ня дахода, таму буйныя феадалы займалі адразу некалькі пасад. Напрыклад, Ян Радзівіл у 1535 г. адначасова бы каштэлянам вілен-скім, гетманам найвышэйшым, старастам гарадзенскім, маршалкам дворным, дзяржацам лідскім і беліцкім.
Першым iнструментам па абмежаваннi улады вялiкага князя стала княская рада. Яшчэ Мiндог i Гедымiн абмярковалi важнейшыя пы-таннi у коле асоб вышэйшай знаці. Вiтат жа, які імкнуся падавіць мясцовы сепаратызм, акружы сябе cлужылымi людзьмi – баярамi, і толькі тымі дзельнымі князямі, якія прызнавалі яго вяршэнства.
Гарадзельская нiя надавала баярству шырокiя палiтычныя правы i нават ставiла вялiкага князя  залежнасць ад сябе. У адпаведнасці з прывiлеям Казiмiра ад 1447 г., радзе надавалася права выбiраць пасля смерці манарха новага гаспадара. Вядомы Судзебнiк 1468 г. бы скла-дзены «с князьмi i с паны-радою нашою ВКЛ». З выпадку частых ад’езда Казiмiра, рада пачала выконваць функцыi вярхонай улады.
Понае юрыдычнае замацаванне ролi гаспадарскай рады як дзяр-жанага органа зафiксавалi прывiлеi Аляксандра Казiмiравiча ад 1492 i Жыгiмонта Старога ад 1506 гг. З канца ХV да сярэдзіны ХVI ст. кан-чаткова зацвердзiся яе склад: усе ваяводы i старасты, валынскi мар-шалак, канцлер i падканцлер, гетман, маршалак земскi i дворны, пад-скарбi. З духоных асоб у лік паны-рады ваходзілі толькі 4 біскупы.
З агульнага складу гэтага органа вылучылася так званая «пярэд-няя» або «старшая» рада, якая праводзiла закрытыя пасяджэннi i аб-мярковала найбольш важныя пытаннi. У яе ваходзiла 5 асоб: бiскуп, ваявода i кашталян вiленскiя, а таксама ваявода i кашталян трокскiя.
На пачатку ХVI ст. ясна вызначылiся i панамоцтвы рады. Яна ве-дала дыпламатычнымi дачыненнямi дзяржавы, абаронай i фiнансавымi пытаннямi, а таксама займалася справамi шляхецтва, кантралявала раздачу земля і выконвала шэраг судовых функцый. Дзяржаныя па-сады займаліся толькi з ведама пано-радных. Ні адзін дакумент не мог уступіць у сілу без дзяржанай пячаткі, якая заховалася  канц-лера, і без яго подпісу. Iм жа належала i права выбару вялiкага князя. Так, былi абраны Аляксандр Казiмiравiч (1492-1596), Жыгiмонт I Cта-ры (1506-1544) i Жыгiмонт II Агуст (1544-1572).
Палiтычная вага пано-рады пачала змяншацца  сярэдзіне ХVI ст. у сувязі з павышэннем палітычнай актынасці шляхты, якая  кож-най зямлi княства мела права склікаць свой сход (соймік). Спачатку дзел у ім бралi прадстанiкi розных сацыяльных груп – баяр, шляхты i мяшчан. Пад канец ХV ст. на аснове абласных соймiка паста агульны для сiх зямель ВКЛ сойм. Манарх мусi склiкаць на агульны з’езд ужо не толькi вышэйшую элiту – раду, але i прадстанiко усёй шляхты. Вальным соймам бы толькi той, на якi, апрача гаспадарскай рады, з’язджалiся князi, паны i баяры з усiх зямель дзяржавы.
Падобныя форумы сталi звычайнымi тады, калi для вырашэння дзяржаных пытання першаступеннай важнасцi цэнтральнай уладзе было важна атрымаць згоду зямель-абласцей. Так зрабiлi паны-рада  1492 г., калi спатрэбiлася абраць новага манарха. Упершыню  Вiльнi новага гаспадара абiралi князi, паны i зямяне з тэрыторыi цэлай дзяр-жавы, незалежна ад веравызнання. Пастаянна ж соймы пачалi склiкац-ца  часы княжання Жыгiмонта I Старога (1506-1544 гг.). З пачаткам вальных сойма палiтычнае адзiнства дзяржавы забяспечвалася не толькi прызнаннем манарха, але i удзелам прадстанiко розных тэры-тарыяльных частак у цэнтральным органе ла-ды. З 1512 г. была ве-дзена норма прадстанiцтва панаважаных пасло – па 2 шляхцiцы ад зямлi цi павета. Князi, паны i ураднiкi запра-шалiся паiменна. Так паста новы палiтычны iнстытут – вальны сойм, якi замкну сiстэму органа вярхонай улады  дзяржаве. А манархія з абсалютнай пера-тварылася  больш прагрэсіную – саслона-прадстанічую
6. З моманту з’ялення ва ѕсходняй Еропе манаска-рыцарскіх ордэна нямецкая экспансія на землі пруса, курша, ліва, эста і іншых плямёна пад выглядам іх хрысціянізацыі несла  сабе пагрозу заваявання зямель ВКЛ. Актыную барацьбу супраць крыжако вялi Міндог, Трайдзень, Вiцень. Асабліва напружаныя адносіны ВКЛ з крыжакамі зніклі пасля смерці Гедыміна. Барацьба з крыжакамі ад-бывалася з пераменным поспехам. Так, у 1363 г. крыжакі разграмілі вялікакняскае войска і захапілі Горадню. Са свайго боку Кейстут з 1345 па 1382 г. здзейсні каля 30 пахода у Прусію і 10 – у Лівонію.
Віленска-Радамская нія, акрамя іншага, паспрыяла кансалідацыі Польшчы і ВКЛ у барацьбе з немцамі. 15 ліпеня 1410 г. каля Грун-вальда супраць войска вялікага магістра Тэтонскага ордэна ѕльрыха фон Юнгінгена Вітат выставі каля 40 харугва, у тым ліку 28 з бела-рускіх гарадо, а таксама татарскую конніцу. Ягайла выставі 51 ха-ругву і чэшскі атрад. Бітва скончылася поным разгромам крыжако. Паводле Тарунскага міру, усе захопленыя імі гарады вярталiся ла-дальнiкам, а Жамойць пераходзiла  пажыццёвае ладанне Вiтата.
У час, калі немцы каланізавалі Балтыйскае збярэжжа, з мангольскіх стэпа на Еропу рухалася арда Чынгісіда. У 1236 г. манголы разграмілі волжскіх балгар, а з 1237 – пачалі заваяванне Русі. Вяртаючыся з пераможнага ерапейскага паходу, у канцы 1241-пачатку 1242 г. яны прайшлі далёка на подзень ад тэрыторыі сучаснай Беларусі. ВКЛ не мела такiх разбурэння, як шматлiкiя рускiя княствы. Некаторыя з іх дабрахвотна пераходзiлi у яго склад, каб пазбегнуць мангола-татарскага прыгнёту. А змацнiшыся, войскi ВКЛ маглi нават пры-пынiць заваёнiка, як гэта адбылося  1362 г. на Сiнiх Водах. У да-лейшым князi ВКЛ iмкнулiся сталяваць з мангола-татарамi саюзныя адносiны, скiраваныя, у першую чаргу, супраць Маскоскага княства як палiтычнага канкурэнта на мiжнароднай арэне. У 1392 г. Вітат вы-да татарам прывілей на пасяленне  межах дзяржавы. Плённыя адно-сiны ВКЛ з татарамi яскрава праявiлiся i у час Грунвальдскай бiтвы. Саюзнiцкую з татарамi палiтыку працягва Казiмiр Ягелончык.
Другая палова ХV ст. характарызуецца пагаршэннем адносiн па-мiж ВКЛ i Крымскiм ханствам – колішняй часткай Залатой Арды. Са-юзнiк Масквы хан Менглi-Гiрэй здзяйсня частыя набегi на паднё-выя землi ВКЛ. У перыяд з 1500 па 1569 гг. беларускiя землi падвер-глiся 45 набегам. У 1505 г. заваёнікі захапілі Менск i Навагародак і паланілі каля 100 тыс. жыхаро. У наступным, 1506 г. гетман ВКЛ М. Глiнскi у баi пад Клецкам разбi татарскае войска i вызвалi палон-ных. У далейшым аснонай сiлай, якая стрымлiвала паходы татар на ВКЛ, стала казацкае войска Запарожскай Сечы.
У ХІV ст. другім пасля Вільні цэнтрам па «збіранні» рускіх зя-мель стала Масква. Карыстаючыся падтрымкай залатаардынскіх ха-на, князь І. Каліта (1325-1340) далучы некалькі суседніх княства. Каб не даць Маскве змацніцца, ВКЛ аказвала дапамогу яе праціні-кам, і асабліва Цвярскому княству, вядома ж, спадзеючыся на ласнае дамінаванне ва сходнеславянскіх землях. Гедымін і яго нашчадкі шу-калі саюзу з Ногарадам, Псковам, Смаленскам, а Альгерд ажаніся з цвярской князёнай і на пэны час узя пад абарону сё княства, здзейснішы тры паходы на Маскву.
Пад канец княжання Альгерда Маскве далося падпарадкаваць Цвер і прыпыніць актынасць ВКЛ. Узмацненне Масквы не выйшла з поля зроку новага князя ВКЛ Ягайлы, які абяца дапамогу хану Ма-маю  яго барацьбе супраць Дзмітрыя Іванавіча пад час Кулікоскай бітвы  верасні 1380 г. Выкарыстоваючы замацаваны дынастычным шлюбам саюз з Масквою, Вітат працягва пашыраць свой уплы на сходнія славянскія землі. Незабаве яму далося падпарадкаваць Вязьму (1403) і Смаленск (1404), а з 1427 года ён нават усталява пра-тэктарат над Вялікім княствам Маскоскім, дзе княжы яго малалетні нук пад рэгенцтвам дачкі – Соф’і Вітатаны.
Разам з тым у краіне існавала істотная баярская плынь, незадаво-леная прапольскай арыентацыяй двара, распасюджаннем каталіцыз-му і неранапраным становішчам правасланай знаці. З другога боку, узрастанне магутнасці Масквы, якой у 1480 г. удалося канчаткова вы-зваліцца з-пад улады Залатой Арды, рабілася сё больш прывабным для гэтай часткі вышэйшага саслоя ВКЛ. Невыпадкова, што  1481 г. тут адбылася спроба дзяржанага перавароту. Яго дзельнікі – князі Гальшанскi i Алелькавiч былi пакараны смерцю, Бельскi з Глiнскiм уцяклi у Маскву і паступілі на службу да Iвана III.
Князь ВКЛ Аляксандр Казiмiравiч не здоле аказаць дзейснага ваеннага адпору Маскве i iмкнуся ладзiць вайну мiрнымi сродкамi. У прыватнасцi, ён адмовiся ад падтрымкi варагавашых з Масквой Ногарада, Пскова, Цвяры, Разанi. Мiрнае пагадненне мусiла замацавацца дынастычным шлюбам: Аляксандр Казiмiравiч ажанiся з дач-кой Iвана III Аленай. Але  1500 г. баявыя дзеяннi аднавiлiся iзно i амаль бесперапынна працягвалiся да 1537 года. Толькі за час баявых дзеяння з 1501 па 1503 г. ВКЛ страцiла чвэрць сваiх тэрыторый, у тым лiку населеных беларусамi.
Новы цар Маскоскі і сёй Русі Васіль ІІІ пасля смерці Аляксандра Казіміравіча (1506) спрабава праз сваю сястру Алену (удаву князя ВКЛ) падпарадкаваць усю дзяржаву Маскве. Абранне паны-радаю но-вага князя – брата Аляксандра, Жыгiмонта Казiмiравiча падштурхнула Маскву да новых ваенных пахода супраць ВКЛ. Нягледзячы на зда-бытую гетманам К. Астрожскім перамогу пад Оршай у верасні 1514 г., дзяржава страціла Смаленск і многія сходнія землі. Перамiр’е, за-ключанае  1537 г., працягвалася крыху больш за 20 год. Асноным рэгiёнам узброеных сутыкнення абедзвюх дзяржа з’ялялiся тэры-торыi, якiя знаходзiлiся памiж iмi, у першую чаргу Cмаленшчына, Браншчына i iнш. Палітычнае процістаянне паміж дзяржавамі змац-нялася рэлігійным.

Лекцыя 4. ФАРМІРАВАННЕ БЕЛАРУСКАГА ЭТНАСУ
І ЯГО КУЛЬТУРЫ ѕ ПЕРЫД СЯРЭДНЯВЕЧЧА

Пытанні
1. Усходнеславянскі этнічны падмурак ВКЛ. Фарміраванне этнічнай тэрыторыі беларуса у ХІV-ХV стст.
2. Эканамічныя і палітычныя фактары кансалідацыі беларускага этнасу
3. Асноныя канцэпцыі паходжання беларускага народа і яго саманазвы
4. Духонае жыццё балта і сходніх славян у эпоху ранняга сярэднявечча
5. Прыняцце хрысціянства і распасюджванне пісьменнасці
6. Развіццё духонай культуры беларускіх зямель у ВКЛ і яго асаблівасці. Ідэі ерапейскага Рэнесансу і выбітныя дзеячы беларускага Адраджэння
7. Месца і роля беларускай культуры  духоным жыцці сходніх славян
і  агульнаерапейскім культурна-цывілізацыйным працэсе

1. З моманту тварэння ВКЛ яго сходнеславянскі этнічны пад-мурак заставася вызначальным. Далучэнне новых усходнеславянскiх зямель у другой палове ХІУ пачатку ХV cтст. iстотна павялiчыла вагу «рускага» (усходнеславянскага) элемента  дзяржаве. У гады княжан-ня Альгерда і Вітата завяршылася ваходжанне  дзяржаву беларус-кіх этнічных тэрыторый і большая частка колішняй славяна-рускай дзяржавы разам з яе сталіцай – горадам Кіевам. У ліку шляхо пашы-рэння дзяржавы былі мірныя і ваенныя, дабрахвотныя і гвалтоныя. Не апошнюю ролю адыгрывалі дынастычныя шлюбы. Усё гэта і іншае абумолівала розны статус кожнай з уключаных зямель, але, як правіла, кожная з іх, саступішы частку праленчых функцый цэнтраль-най уладзе, заховала ранейшы жыццёвы клад.
Устараненне пагрозы крыжацкага і мангола-татарскага заваяван-ня спрыяла імкліваму развіццю ВКЛ, яго сельскай гаспадаркі, рамяст-ва і гандлю, росту гарадо і мястэчак; фарміраванню ласцівага разві-тому феадалізму сацыяльнай структуры; уздыму матэрыяльнай і ду-хонай культуры жыхаро.
Вялікае княства Літоскае, Рускае і Жамойцкае аб’яднала  сабе народы сучаснай Беларусі, Прыбалтыкі, Украіны і Расіі. Перавага с-ходнеславянскіх (9/10) зямель і іх насельніцтва (8/10) абумовіла маг-чымасць пашырэння на балта уплыву больш перадавой на той час матэрыяльнай і духонай культуры. Лiтоскiя феадалы спрынялi бе-ларускую культуру i выкарыстовалі беларускую мову  пасядзён-ным ужытку. Менавiта пры іх «руская» мова набыла ролю афiцыйнай, дзяржанай. Значныя зрухі  сацыяльна-эканамічным, палітычным і культурным жыцці паспрыялі далейшаму этнагенезу беларуса
2. У этнічнай гісторыі Беларусі перыяд утварэння і развіцця ВКЛ цесна звязаны з фарміраваннем беларускай народнасці. У ліку вызна-чальных фактара гэтага працэсу – палітычны, які абумові кансаліда-цыю беларускага этнасу  складзе новага дзяржанага тварэння – ВКЛ. Негвалтонае, дагаворна-дабрахвотнае аб’яднанне  яго складзе звыш дваццаці сходнеславянскіх княства прычынілася да складван-ня адной этнічнай тэрыторыі і абумовіла іх актынае далейшае зае-мадзеянне  агульных інтарэсах. Нягледзячы на захаванне за сходнімі землям Падзвіння і Падняпрося істотнай атаноміі, у межах ВКЛ адбылося сталяванне моцнай цэнтралізаванай улады вялікага князя з апаратам кіравання, адзіным заканадаствам і дзяржанай мо-вай, што паклала канец сепаратызму дзельнай знаці.
Важнейшым фактарам, якія паспрыя фарміраванню беларускай народнасці, бы эканамічны. Менавіта ён абумові кансалідацыю с-ходнеславянскіх зямель пад час утварэння ВКЛ і  далейшым такжа станоча здзейніча на знiкненне беларускай народнасцi у ХIV-ХVI стст., калі феадальны спосаб вытворчасці дасягну свайго росквіту. Змены  сельскай гаспадарцы (выкарыстанне новай тэхнікі і тэхналогіі земляробства, валочная памера, удасканаленне сістэмы павіннас-цей, развіццё фальварка) станоча адбіліся на раджайнасці і таварнасці збожжа, забеспячэнні гарадо прадуктамі і сыравінай.
Прагрэс у сельскай гаспадарцы абумові уздым рамяства і далей-шае развіццё гарадо. Натуральным працягам гэтых працэса стала знікненне мястэчак, якія яшчэ больш умацовалі сувязь паміж гора-дам і вёскай як у эканамічным, так і культурным плане.
Фарміраванне беларускай народнасці адбывалася  працэсе раз-вiцця феадальных адносiн, калі пачалі складвацца саслоныя групы насельнiцтва са строга азначаным колам право і абавязка для кож-най з іх. Вызначальную ролю  дзяржаве адыгрывалі свецкія і духо-ныя феадалы. У ВКЛ з ХІІІ ст. асноная маса свецкіх феадала назы-валася баярамі, якія з’яляліся нашчадкамі Полацкага і Тураскага княства. У ХІV ст. да іх далучылася літоская, а  ХV – жамойцкая знаць. З 1413 г. у дзяржаных актах узнік тэрмін «баяры-шляхта», а з другой чвэрці ХVІ ст. ён ста выкарыстовацца пастаянна. У ХІV–ХV стст. сталі вылучацца князі, знатныя баяры (паны) і інш. На ніжэйшай прыступцы знаходзілася дробная шляхта.
Сацыяльная структура гарадо і мястэчак была больш разнастай-най (саслоі мяшчан, расмесніка, купцо; заможныя пласты і гарад-скія нізы), але па нацыянальнай прыкмеце іх жыхарства яляла пера-важна аднародную беларускамоную супольнасць, цесна звязаную з аграрнай часткай насельніцтва ВКЛ. Нягледзячы на існавашыя мiж-саслоныя (паміж сялянамі і феадаламі) і нутрысаслоныя (паміж шляхтай і святарамі розных веравызнання) супярэчнасці, існавашая  ВКЛ сацыяльная структура спрыяла фарміраванню агульных дзяр-жаных і нацыянальных інтарэса грамадства. Але  працэсе склад-вання беларускай народнасці вызначыліся і пэныя цяжкасці, звяза-ныя з арыентацыяй кіраніцтва ВКЛ на палітычны саюз з Польшчай, што прывяло да акаталічвання не толькі літоскай, але і часткі сход-неславянскай (правасланай) знаці. У выніку асноная (этнаствараль-ная) маса насельніцтва вёсак і гарадо стала губляць сваю палітычную і духоную эліту, без удзелу якой працэс фарміравання нацыянальнай самасвядомасці хоць і працягвася, але зрабіся некіруемым, стыхій-ным і лакалізаваным. Таму ва мовах існавання шматканфесійнай і поліэтнічнай дзяржавы, дзе назіралася прыкметная атаномія асобных зямель і гарадо з магдэбургскім правам, людзі звычайна ідэнтыфіка-валі сябе па традыцыі (русічы, рускія), па месцы пражывання (магі-лёцы, палачане), па племянной прыналежнасці (літва, літоцы, жму-дзіны). Найбольш распасюджанай з’ялялася саманазва «літвіны».
Такім чынам, утварэнне моцнай дзяржавы – ВКЛ, аб’яднанне  яго межах многіх былых княства Кіескай Русі зямель з пераважа- шым усходнеславянскім насельніцтвам, развітая эканоміка і гаспадар-чыя сувязі, наянасць беларускай мовы (гутарковая і літаратурная) за-канадаства (прывілеі, Судзебнік, Статут 1529 г.), усведамленне на-цыянальнай ідэнтычнасці, традыцыі і культура – усё гэта сведчыла аб узнікненні  межах ВКЛ беларускай народнасці.
3. Тэорыя знікнення беларускага народа ключае  сябе некалькі канцэпцый. Так, атары крывіцкай канцэпцыі (В. Ластоскі і інш.) лі-чаць, што продкамі беларуса з’яляліся толькі крывічы. Атары кры-віцка-дрыгавіцка-радзіміцкай канцэпцыі (М. Донар-Запольскі і інш.) лічаць продкамі беларуса не толькі крывічо, а і дрыгавічо і радзіміча. Атары балцкай канцэпцыі (В. Сядо і інш.) лічаць, што беларуская народнасць узнікла  выніку асіміляцыі сходнімі славянамі балта. Прыхільнікі канцэпцыі старажытнарускай народнасці лічаць, што беларуская, а таксама руская і краінская народнасці знікла пасля распаду Кіескай Русі і выніку раз’яднання адзінай старажытна-рускай народнасці. Паводле даследавання М. Піліпенкі, у ІХ-Х стст. у выніку змешвання славян і балта узніклі не беларусы, а крывічы, дрыгавічы і радзімічы, і  канцы ІХ - пачатку ХІ стст. яны з іншымі сходнеславянскімі плямёнамі склалі новую агульнаславянскую этніч-ную супольнасць. Тэрыторыя іх сумеснага пражывання атрымала наз-ву «Русь», а насельніцтва пачало звацца русічамі, русінамі і інш.
Адносна словаспалучэння «Белая Русь» навукоцы выказваюць самыя розныя думкі. Першыя спробы адказаць на гэтае пытанне спа-радзілі рамантычна-эмацыянальныя версіі: маля, назва паходзіць ад колеру ільнянога адзення мясцовых жыхаро (В. Тацішча), ад колеру іх валасо (Я. Карскі), ад вялікай колькасці рэк і азёр і іх чысціні (П. Крапівін), вялікай колькасці снегу і г. д.
Больш пераканачай здаецца думка, у адпаведнасці з якой на-прамкі свету (понач-подзень, захад-усход) пазначаліся аснонымі колерамі: адсюль – Чорная, Чырвоная, Белая Русь. Ёсць меркаванне, што назва «Белая Русь» адбіла  сабе рэлігійны аспект як проціпа-сталенне хрысціянства язычніцтву (Чорная Русь). І нарэшце, не вы-ключана, што пад Белай Руссю варта разумець асобныя землі колішняй Кіескай Русі, якія не былі заваяваны мангола-татарамі, і таму быццам захавалі хрысціянскую чысціню.
Яшчэ большыя навуковыя спрэчкі выклікае праблема лакалізацыі тэрыторыі «Белай Русі» у сярэднявеччы і нават пазней. Часам з гіста-рычных крыніц вынікае інфармацыя, якае дазваляе адвольна тракта-ваць месцазнаходжанне колішняй «Белай Русі». Так, англійскі місія-нер ХІІІ ст. пакіну запіс аб Alba Ruscia, якая размяшчалася паміж Ту-равам і Псковам. Крыху дакладней за іншых дае інфармацыю італья-нец Гваньіні, які  1578 г. лакалізава Белую Русь у раёне Кіева, Ма-зыра, Мсціслаля, Віцебска, Оршы, Полацка, Смаленска і Северскай зямлі. Прывілей Стэфана Баторыя ад 1581 г, выдадзены рыжскім куп-цам, дазваля ім гандляваць у межах «Ліфляндыі, Жмудзі, Літвы і Белай Русі». С. Старавольскі  сваёй кнізе «Польшча, ці апісанне ста-новішча каралества Польскага» (1632) прыгадва у межах Белай Русі Новагародскае, Мсцісласкае, Віцебскае, Менскае, Полацкае і Сма-ленскае ваяводствы. Такім чынам, гэтая назва распасюджвалася толь-кі на сходнія тэрыторыі ВКЛ. Гэтая акалічнасць яскрава выявілася праз 20 гадо, калі цар Аляксей Міхайлавіч у гонар перамог над Рэччу Паспалітай узбагаці свой тытул словамі «Вялікі князь Літоскі, Бе-лыя Расіі і Падольскі». Відавочна, што манарх не атаясамліва «Белую Русь» з Расіяй.
Сам тэрмін «беларускі» у дачыненні да яе тэрыторыі з’явіся пас-ля падзела Рэчы Паспалітай, калі на яе сходніх землях была створа-на Беларуская губерня з цэнтрам у Віцебску, а пазней – Беларускае генерал-губернатарства. У далейшым яны выйшлі з афіцыйнага адміні-страцыйна-тэрытарыяльнага і геаграфічнага жытку. Іх месца занялі назвы «Паночна-Заходні край» (з 1840-х), «Паночна-Заходняя воб-ласць (1917)», «Заходняя вобласць» і інш.
Адпаведна караненню  грамадскую свядомасць назвы беларус-кіх зямель на розных этапах іх развіцця ішло фарміраванне этноніма «беларусы». Як вынікае з акта цара Аляксея Міхайлавіча, у ХVІІ ст. у дачыненні большасці насельніцтва, галоным чынам, усходняй часткі ВКЛ, выкарыстовалася назва «беларусцы». У больш позні час яна трансфарміравалася  «беларусы» і замацавалася за народам ужо пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі. Пры гэтым спатрэ-біся даволі працяглы час (ХІХ-ХХ ст.), каб беларусы пачалі сведам-ляць сваю нацыянальную ідэнтычнасць.
4. На аснове сінтэзу першабытных форм рэлігійных веравання у балта адбывася пераход да больш складаных, з пакланеннем новым боствам. У іх вераваннях адбіліся асноныя гаспадарчыя заняткі. Пля-мёны днепра-дзвінскай культуры выплалялі з бронзы фігуркі коней. Жыхары мілаградскіх паселішча Паднёвай Беларусі, акрамя коней, пакінулі фігуркі буйной рагатай жывелы і сабак. Акрамя жывёлага-долі, людзі працягвалі займацца паляваннем, аб чым сведчаць зной-дзейныя археолагамі амулеты з ікла мядзведзя і дзіка.
Славяне, рассялішыся на балцкіх землях, не аддзяляілі сябе ад прыродных сіл. З асваеннем прасторы – лясо, рэк, балот – яны зася-лялі іх духамі, добрымі і злымі, запазычышы многае з балцкіх рэлі-гійных уялення, у тым ліку веру  магічную сілу каменных сякер, якія засталіся  спадчыну ад продка. Большасць навакольных аб’ек-та і прыродных сіл было звязана з земляробствам, паколькі менавіта гэты занятак забяспечва славянам стабільнае існаванне, а пагібель пасева пагражала сяму роду. У гэтай сувязі аб’ектам пакланення стала неба з сонцам, дажджом і іншымі стыхіямі, а політэістычная рэ-лігія знайшла васабленне  язычніцтве. Менавіта яно да прыняцця хрысціянства і нават крыху пазней адыгрывае вызначальную ролю  культуры сходніх славян.
Разлажэнне родавага ладу, якое змацнілася  жалезным веку, адбілася і на тым, што ва яленні старажытных людзей склалася іерархія баго. Верхнюю прыступку пантэону самыя галоныя з іх, уладары верхняга яруса неба – Дзі (Сварог), Род, Стрыбог (бацька ладара вятро, дзядуля вятро). Дзі – бог неба, прабацька сяго існага – і святла, і баго, і людзей. Ён жа бы адным з увасаблення Сварога (па-старажытнаіндыйскаму «сварга» – неба) – бога нябеснага агню. Духа агню зямнога звалі Сварожычам.
На другім этапе  славянскім язычніцтве змацняецца і разві-ваецца культ продка, звязаны з Родам – творцам Сусвету і Рожаніц – багінь урадлівасці. Аб значнасці бога сведчыць мноства агульназнач-ных сло усходнеславянскай монай групы: «род», «родзічы», «радня», «радзіма», «прырода», «ураджай», «народ».
Крыху ніжэй размяшчаліся багі другога яруса сусвету з сонцам і зямлёй начале з сынам Сварога – Дажбогам. Ён бы богам сонца, ся-зоннага сонечнага цяпла, часу выспявання раджаю. Славяне лічылі сябе нукамі Дажбога. Блізкім да Дажбога (а магчыма, братам) бы Стрыбог – бог паветраных стыхій уладар вятро.
Хорс – боства сонечнага дыска (але не света) бы неаддзельным дадаткам да вобраза Дажбога-сонца і саступа яму  іерархіі.
На трэцім этапе развіцця язычніцкай рэлігіі іерархію баго узна-чалі уладар Сусвету, бог грома і маланкі, апякун ваенных дружын Пярун. Ва яленні славян гэта бы немалады мужчына са срэбнай га-лавой, залатымі вусамі і барадой. Узброены грамавымі стрэламі, сяке-рай, камянямі. У нябёсах едзе на калясніцы або верхам на кані. Каб улагодзіць бога грому і маланкі, абараніць жытло ад пажару, людзі усталёвалі на даху магічны знак у форме кола з шасцю спіцамі-пром-нямі. Каб забяспечыць сухое надвор’е падчас жніва, 20 ліпеня земля-робы – балты і славяне – святкавалі дзень Перуна, прыносячы яму шчодрыя ахвяраванні. У яго гонар гонар засёды гарэ Зніч – свя-шчэнны агонь. У Х ст., пры князю ѕладзіміру, Пярун ста лічыцца га-лоным у сходнеславянскай іерархіі баго.
Сымаргл – бог насення, парастка і каранё раслін, пасрэднік па-між вярхоным боствам і зямлёй. Яго знешні выгляд нагадвае «са-баку-птушку», грыфона.
Крыху ніжэй у славянскім пантэоне баго змяшчася Вялес (у балта Вяльняс) – бог хатняй жывёлы, апякун статка. Яго ж лічылі апекуном палянічых, крыніц і вусця рэк. У сваім самым раннім ува-сабленні ён ме выгляд вока, мядзведзя, змяі, а пазней і чалавека-падобнай істоты.
Мокаш – старажытная багіня зямлі, маці раджаю і радлівасці. Яе шанавалі як багіню далага лёсу. Мокаш – жанчына з вялікай га-лавой і догімі рукамі – аховае хатнюю гаспадарку і дабрабыт.
Вызначальная залежнасць славян ад земляробства адбілася  іх вераваннях у існаванне шматлікіх баго і духа земляробства, апека-вашых поле. Поры года таксама васабляліся  боствах. Так, Цёця лічылася багіняй лета і звязаных з ім урадлівасці і дабрабыту. Жыцень – боства восені, багацця, ураджаю, гаспадар поля. Зімні бог Зюзя – стары, сівы, барадаты, неабуты, без шапкі, але цёпла апрануты.
Вытворчая праца славян, іх заняткі паляваннем, рыбалоствам, збіральніцтвам, вырабам прылад працы, адзення, хатняй гаспадаркай, а таксама сямейнае і грамадскае жыццё, былі прасякнуты верай не толькі  існаванне вышэйшых боскіх істот, але добрых (карысных) і злых (шкодных) сіл. У іх ліку – лесавік, гаспадар леса, лясны дух, уяляся вялікай і вельмі моцнай істотай, які палоха людзей рогатам і прымуша іх блукаць па лесе. Вадзянік – дух з рагамі і лапамі, які жыве  чорнай вадзе. Русалкі – ва яленнях усходніх славян з’яляюцца, па-першае, духамі вады; па-другое, міфалагічнымі персанажамі культу радлівасці, апякункамі раслін; і, па-трэцяе, шкоднымі істотамі. Чур – дух продка захова жывых родзіча ад бед, няшчасця і нячыстай сілы. Ад чура бярэ пачатак дамавік, дух з выглядам гаспадара дома або старога дзеда, які аховае хату і маёмасць. У запечку могуць жыць злыдні, якія прыносяць гаспадарам няшчасці. Такімі ж злымі духамі з’яляліся бесы, прывіды – душы памерлых ад ліхой смерці, упыры – самазабойцы ці істоты, народжаныя ад нячыстай сілы. Бліз-кія да пыро духі памерлых – наі – мелі выгляд птушак, якія пры-лятаюць з выраю і нясуць людзям шкоду.
Смерць чалавека не засёды спрымалася славянамі як трагедыя. Часцей за сё яна разглядалася як яго пераход у іншы, замагільны свет, які на іх думку, размяшчася на небе. Агульнаславянскае слова «ирье» (рай, нябёсы) нагадвае беларускае «вырай». У VІ-ІХ стст. у славян пераважа абрад трупаспалення, звязаны з верай у неба як мес-ца жыхарства душ, куды яны трапляюць разам з дымам ад пахаваль-нага вогнішча. Прах памерлага, змешчаны  гаршчок для ежы, хавалі  магілах або курганных насыпах. Хавалі і пад дзвярыма жытла, адсюль пайшла прыкмета не вітацца і не перадаваць рэчы праз парог.
З ІХ ст. продкі адмовіліся ад крэмацыі і перайшлі да сучаснага метада пахавання  дамавіне, з закопваннем яе  магільнай яме.
Гаспадарчыя поспехі славян, удасканаленне грамадскіх адносін, прагрэс у духонай сферы абумовілі з’яленне развітых форм языч-ніцкай абраднасці як арганізаванай і парадкаванай сістэмы магічных дзеяння. У іх ліку Радуніца, Каляды, Грамніцы, Гуканне вясны, Да-жынкі. Асаблівую значнасць у славянскай абраднасці ме культ прод-ка, увасоблены  свяце «Дзяды», якое адзначаецца 26 кастрычніка.
Найбольшая колькасць свята звязана з культам Сонца – у тым ліку Купалле, якое святкавалася  ноч на 24 чэрвеня, і Каляда – з 26 снежня па 6 студзеня.
Такім чынам, у балта і славян існавалі развітыя формы рэлігіі, якія дапамагалі ім жыць у гармоніі з прыродай і задавальняць свае гаспадарчыя і духоныя патрэбы.
5. У 980 г. нагародскі князь Уладзімір, заваявашы кіескі трон, у мэтах умацавання дзяржавы вё адзіны для сіх культ язычніцкіх баго. Паводле «Аповесці мінулых гадо», князь «усталява на па-горку над дваром церамным Перуна дралянага, а галава яго срэбная, а вус залаты, і Хорса, Дажбога, і Стрыбога, і Смаргла, і Мокаш». Але  988 г. па палітычных матывах ён прыня рашэнне далучыць супляменніка да хрысціянства і з дапамогай візантыйскіх святаро пера-весці сё насельніцтва  новую веру. Праз колькі год на Беларусі былі створаны першыя епархіі з цэнтрамі  Полацку (992) і Тураве (1013).
З пачаткам распасюджання на сходзеславянскіх землях хрысці-янства не разбурала язычніцкага духонага асяроддзя. Людзі не адразу прызвычаіліся да яго: гэты працэс найперш ахапі гарады, а сяляне як падаляючая большасць насельніцтва яшчэ даволі працяглы час спа-вядала веру сваіх продка. Так, у эпічным творы «Слова пра паход Ігаравы», датаваным ХІ-ХІІ стст., часта згадваюцца паганскія багі.
У выніку хрысціянізацыі важнейшым здабыткам насельніцтва Кіескай Русі стала распасюджанне «слова боскага», напісанага на сла-вянскай мове балгарскімі манахамі Кірылам (827-869) і Мяфодзіем (815-885). Акрамя рэлігійных кніг, упрыгожаных адмысловымі літа-рамі і мініяцюрамі, сталі з’яляцца летапісы, у якіх асвятляліся міну-лыя і бягучыя («из лета в лето») падзеі. У іх ліку «Аповесць мінулых гадо» (пачатак ХІІ ст.), Іпацьескі летапіс (ХІІ-ХІІІ стст.) і інш.
Цэнтрамі пісьменства і адукацыі з’яляліся манастыры і цэрквы. Менавіта пры іх узніклі першыя школы і сховішчы кніг. Статус хры-сціянства як дзяржанай рэлігіі абавяза яе іерарха клапаціцца аб падрыхтоцы адукаваных кадра не толькі для сваёй патрэбы, а і для княскага двара. Не менш важную ролю адыгрывалі летапісцы і пе-ракладчыкі, прапаведнікі і настанікі разам са «словам божым» пра-пагандавалі маральныя і эстэтычныя зоры, стымулявалі цягу людзей да адукацыі, фарміравалі агульнаславянскія духоныя каштонасці.
У ліку самых славутых прадстаніко хрысціянскай асветы і аду-кацыі на Беларусі – Ефрасіння Полацкая (1110-1173 гг.). Дачка князя Георгія і нучка ѕсяслава Чарадзея, Прадслава, прыняшы пострыг і імя Ефрасіння, прысвяціла сябе служэнню богу і людзям. Яна пра-цавала над збіраннем, перакладамі грэчаскіх рэлігійных твора і зай-малася перапісваннем кніг, якія разыходзіліся па сёй Полацкай зямлі і за яе межамі. Пры манастырах яна адкрыла дзве школы, (у тым ліку адну для дзячынак), дзе, акрамя пачатковых веда, дзеці знаёміліся з прыродазнаствам, медыцынай, рыторыкай, (асобныя з іх) паэтыкай, вывучалі стараславянскую, грэчаскую і лацінскую мовы.
У 1161 г. па заказу Ефрасінні полацкі майстра Лазар Богша зра-бі крыж, які да гэтага часу лічыцца не толькі шэдэрам старажытнага мастацтва, але і духоным сімвалам правасланых верніка Беларусі.
Другім славутым асветнікам з’яляецца Кірыла Тураскі (каля 1130 – каля 1182 гг.). Напісаныя ім «Словы» (павучэнні) прынеслі яму славу прапаведніка. На гэтай ніве ён праславіся яшчэ больш і набы прозвішча «Златавуста», калі  1161 г. ста тураскім епіскапам.
Выдатным царкона-палітычным дзеячам, мысліцелем і асветнікам свайго часу бы Клімент Смаляціч (? – пасля 1164 г.). Ён сам набы высокую адукацыю і прапаведава прыярытэт духоных каш-тонасцей над матэрыяльнымі.
У ліку дасягнення усходнеславянскіх літаратара – мастацкі твор «Слова пра паход Ігаравы», дзе адбіліся сапрадныя гістарычныя падзеі. Твор прасякнуты ідэямі братэрства славян, любові да Радзімы.
З’яленне рукапісных кніг стымулявала распасюджанне пісь-менства. У ліку матэрыяльных доказа ранняга яго існавання на Бела-русі, з’яляецца полацкая пячатка Х ст., надпісы на Барысавым і Раг-валодавым камянях. Аб тым жа сведчаць знойдзеныя тагачасныя пры-стасаванні для пісьма – пісалы; лісты, напісаныя на бярозавай кары – «берасцяныя граматы». У ліку асоб, якія валодалі пісьменствам, былі не толькі святары, а і свецкая знаць, купцы і рамеснікі.
Вызначальны плы хрысціянства на духонае жыццё жыхаро Беларусі васобіся  архітэктуры. Разам з дралянымі храмамі  ХІ-ХІІ стст. з’явіліся мураваныя, выкананыя мясцовымі дойлідамі  ві-зантыйскім стылі, у Полацку (сабор Св. Сафіі, Барысаглебскі мана-стыр, Спаса-Ефрасінеская царква), Віцебску (Благавешчанская цар-ква), Гародні (Каложская царква, Ніжні храм). Па сваім прызначэнні храмы з’яляліся не толькі культавымі пабудовамі а сховішчамі кніг, майстэрнямі па іх пераспісцы, памяшканнямі для навучання дзяцей. Пад час нападу ворага храмы маглі паслужыць абарончымі аб’ектамі.
Рэлігійная тэматыка знайшла яскравае васабленне  манументальным (фрэскі) і дэкаратыным мастацтве, іканапісе. Хрысціянская сімволіка сталі выцясняць язычніцкія амулеты і талісманы. Высокага развіцця дасягнула кніжная мініяцюра – выкананыя рознакаляровымі фарбамі малюнкі, загланыя літары, арнаменты. Усе пісьмовыя кры-ніцы ХІ-ХІІІ стст. – летапісы, павучэнні, казанні, летапісы, мастацкая літаратура вабралі  сабе надзённыя духоныя і сацыяльныя праб-лемы, якія хвалявалі грамадства Кіескай Русі.
6. Устойлівыя сацыяльная структура і палітычны лад, панаванне беларускай мовы як дзяржанай і іншыя фактары абумовілі фарміра-ванне  ХІV-ХVІ стст. новай этнічнай супольнасці – беларускай на-роднасці. Адным са стваральных кампанента гэтага працэсу з’явілася развіццё нацыянальнай культуры. Яе матэрыяльная складаючая васо-білася ва дасканаленні прылад працы, павелічэнні рамесных спецыя-лізацый, вырабе новай прадукцыі (кафля, шкло, папера), утварэнні цэ-хавай сістэмы, з’яленні новага тыпу паселішча (мястэчка) паляп-шэнні планірокі і мацаванні гарадо і інш.
Духоная культура беларускіх зямель з моманту іх уваходжання  склад ВКЛ абапіралася на сходнеславянскую традыцыю, што адбі-лася  фальклоры (быліны, паданні, казкі), народных святах (Каляды, Купалле) і забавах. Нягледзячы на процідзеянне царквы, усе здабыткі народнай творчасці перадаваліся з пакалення  пакаленне, узбагача-ліся новымі творамі, фарміруючы нацыянальны характар народа і яго літаратурную мову.
Пад уздзеяннем сацыяльна-эканамічных, палітычных, культур-ных і іншых фактара мова новай духонай літаратуры паступова адыходзіла ад царкона-славянскіх узора. Так, «Сказанне аб літо-скіх пакутніках» (XIV ст.) было напісана на мове, зразумелай боль-шасці насельніцтва. У значнай ступені гэта знайшло васабленне  ле-тапісных творах – «Летапісец вялікіх князё Літоскіх» (20-я гады XV ст.), а таксама беларуска-літоскі летапіс (1446 года), «Хроніка Вялі-кага княства Літоскага і Жамойцкага», «Хроніка Быхаца». Усе яны напонены апісаннем шматлікіх ратных падзей, прасякнуты гонарам за сваю дзяржаву і яе князё. Такім чынам, разнастайныя падзеі з гіс-торыі ВКЛ і яго народа закладалі падмурак нацыянальнай літаратуры.
Далейшае яе развіццё звязана з пачаткам новага этапа  развіцці заходнеерапейскай культуры – эпохі Адраджэння (Рэнесансу), якая канцэнтравалася не на богу, а на чалавеку як самадастатковай істоце з уласцівымі яму свабодай, духонай і фізічнай прыгажосцю, ствараль-най дзейнасцю. Да гэтага часу (канец ХV-пачатак ХVІ стст.) у ВКЛ, найперш у гарадах і мястэчках, дзе існавала магдэбургскае права, так-сама зніклі перадумовы для распасюджання гуманістычных ідэй. Адным з першых іх прыхільніка і прапагандыста бы Францыск Скарына (каля 1490 – каля 1550), выхадзец з Полацка, выпускнік Кра-каскага і Падуанскага ніверсітэта, бакалар свабодных навук і док-тар медыцыны. У 1517 г. у Празе выйшла з друку «Библия руска, вы-ложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению». Мэтай сваёй працы ён бачы не толькі мацаванне  «людей посполитых» хрыс-ціянскай веры і маралі, але і іх «научение». Таму ж спрыялі прадмовы, сказанні і пасляслоі, народны каляндар – «Малая падарожная кніжы-ца са Святцамі і Пасхаліяй», выдадзеныя  Вільні, у якіх атар выяві свае перадавыя філасофскія, маральна-этычныя погляды.
Выдавецкая дзейнасць Скарыны значна наблізіла кнігу да чытача як па яе кошту, так і па даступнасці зместу. Характэрна і тое, што на-друкаваная ім Біблія з’явілася на мове, зразумелай усім усходнім сла-вянам. Яго подзвіг як грамадзяніна і гуманіста заключася і  тым, што ён падрыва манаполію царквы на распасюджанне слова боска- га, праз свае кнігі дава магчымасць простым людзям самастойна далучыцца да духоных і свецкіх каштонасцей.
Новыя, уласцівыя эпосе Адраджэння гуманістычныя рысы, знай-шлі васабленне  творах выдатнага беларускага паэта Міколы Гу-соскага (каля 1480 – пасля 1533). Напісаная ім у Рыме на лацінскай мове паэма «Песня пра зубра» і выдадзеная  Кракаве (1523), яна ха-рактарызуе атара як патрыёта і прыхільніка мірнага, стваральнага жыцця народа ВКЛ на чале з моцным і мудрым князем. На думку а-тара, зубр як сімвал гэтага народа велікадушна ставіцца да сіх, хто не нясе яму шкоды, і бывае бязлітасным, калі яму пагражае небяспека.
У 1529 г. бы прыняты і пача дзейнічаць Літоскі Статут, які з’яляся не толькі зводам тагачасных закона, але і зорам палітыч-най і прававой культуры. Ідэя Статута аб вяршэнстве закона для сіх – выводзіла яе атара у ранг мысліцеля сусветнага маштабу.
Барацьбе супраць уселаддзя каталіцкай царквы адпавядала твор-часць Сымона Буднага (каля 1530 – ?) выпускніка Кракаскага нівер-сітэта, заснавальніка друкарня у Нясвіжы (1562), (разам з Я. Кішкам) і Лоску. Як прадстанік пратэстанцкай плыні, ён выда асновы рэфар-мацыйнага вучэння на беларускай мове «Катэхізіс», творы «Пра ап-раданне грэшнага чалавека перад Богам» і пераклад Новага Запавету (1574). С. Буднаму належаць палемічныя трактаты  абарону вяршэн-ства закона, верацярпімасці, асветы народа, роднай мовы.
Творчасць Васіля Цяпінскага (Амельяновіча) (каля 1540–?) як ас-ветніка, пісьменніка і кнігавыдаца таксама звязана з часам Рэфарма-цыі на Беларусі. Яму належыць першы пераклад і выданне на бела-рускую мову Евангелля ва ласнай друкарні. Як шчыры патрыёт сваёй зямлі, В. Цяпінскі выступа за выкарыстанне роднай мовы  набажэн-стве, навуцы, літаратуры, за навучанне на ёй дзяцей і г. д.
Пад уздзеяннем ідэй Рэнесансу і Рэфармацыі, а таксама асветніка-гуманіста, стан адукацыі  ВКЛ істотна палепшыся. У пара-нанні з ХІІІ-ХV ст., калі пераважалі манастырскія, царконыя і пры-ватныя (пры маёнтках буйных феадала) школы, іх павялічылася, а па змесце яны набылі пераважна свецкі характар.
Адметнай асаблівасцю адукацыйных устано ВКЛ ХVІ ст. зрабі-лася перавага  іх так званых брацкіх (адкрытых пад дабрачынных аб’яднання – «брацтва») школ, дзе на працягу 3-5 год навучаліся дзеці розных саслоя, як правіла, пратэстанцкага і правасланага веравызнання. Кожная школа мела свае статут, змест і арганізацыю навучання. Пасля набыцця пачатковай адукацыі дзеці мусілі вувучаць «сем вольных навук» – «трывіма» (граматыка, рыторыка, дыялекты-ка) і «квадрывіма» (арыфметыка, геаметрыя, астраномія і музыка). У пратэстанцкіх школах выкладаліся багаслое і царконыя спевы, ла-цінская, грэчаская і родная мова, рыторыка, гісторыя, матэматыка. Выкарыстовалася групавая або класная рочная сістэма, у якой існа-ва катэхізісны метад навучання, пабудаваны на пытаннях і адказах.
Выяленчае мастацтва ВКЛ ХІV-ХVІ стст. была галоным чынам прадсталена іканапісам, у якім візантыйская і сходнеславянская тра-дыцыі набылі стылістычныя асаблівасцямі рэнесансу і барока. Ста-наленне ласна беларускай іканапіснай школы належыць да XVXVI стст., калі пад уплывам рэнесансавых ідэй на змену моным во-бразам прыходзіць выразнасць, суразмернасць прапорцый, пластыч-насць. У ліку самых ранніх тыпа абразо беларускага паходжання з’яляюцца «Маці Боская Замілаванне» з Маларыты (XIV ст.), «Маці Боская Ерусалімская» з Пінска (XV ст.). Рэнесансавыя рысы ласцівы іконам «Маці Боская Смаленская» з Дубінца (канец XV ст.), «Нара-джэнне Багародзіцы» з Ляхаца, «Пакланенне вешчуно» з Дрысвят, «Параскева Пятніца» са Случчыны і інш.
Свецкі жывапіс ХV ст. прадсталены партрэтамі арыстакрата – віцебскай княжны Пракседы, вялікага князя Альгерда, магната Хадке-віча, слуцкага князя Алелькавіча, княгіні Ганны Радзівіл. У канцы XVI ст. узнікаюць гістарычны, батальны і іншыя жанры.
Жывапіснае мастацтва знайшло адбітак у рукапісным Ларыша-скім евангеллі (пачатак ХІV ст.), аздобленым мініяцюрамі з выявамі святых. Друкаваныя кнігі Ф. Скарыны трымліваюць шматлікія ілю-страцыі біблейскіх сюжэта, выкананыя атарам у рэнесансным сты-лі. Асаблівую мастацкую і гістарычную і каштонасць уяляе ата-партрэт вялікага гуманіста.
З’яленне скульптуры была выклікана культавымі патрэбамі най-перш каталіцкай царквы. Так, у касцёлах XV – XVI стст. пачалі зво-дзіцца алтары са скульптурнымі выявамі святых. Асноным матэры-ялам, які выкарыстовася для іх вырабу, з’ялялася дрэва
Архітэктура беларускіх гарадо мела больш выразныя, у пара-нанні з жывапісам і скульптурай, заходнеерапейскія традыцыі і сты-лі. У сувязі з распасюджваннем каталіцызму  ХІV-ХV стст. тут па-чалося буданіцтва касцёла, у большасці, у стылі готыкі з уласцівымі ёй высокімі дахамі, стрэльчатымі аркамі і вокнамі-вітражамі. У іх ліку – касцёлы  в. Ішкалдзь (Баранавіцкі раён), в. Уселюб (Навагрудскі раён), м. Іе. Крыху пазней каталіцкія храмы былі зведзены  Нава-гародку (фарны касцёл), Клецку, Гародні, в. Гаранёны (Іескі раён), в. Гнезна (Вакавыскі раён).
Лепшымі зорамі сінтэтычнага (раманскага і гатычнага) архітэк-турнага стылю і таму названага беларускай готыкай прынята лічыць цэрквы  Маламажэйкаве Шчучынскага раёна; Супраслі на Беласточ-чыне і Сынкавічах Зельвенскага раёна (ХV-ХVІ стст.), якія спалучалі  сабе культавае і абарончае прызначэнне. Асаблівасцю беларускай архітэктуры часо ВКЛ варта назваць мураваныя замкі-крэпасці  Вільні, Гародні, Крэве, Лідзе, Новагародку, Троках, якія служылі мес-цамі пражывання князё і, у выпадку неабходнасці, абарончымі пунк-тамі. У канцы ХV ст. было пачата буданіцтва замка магната Ільіні-ча у Міры, а  сярэдзіне ХVІ – замка Радзівіла у Нясвіжы.
У цэлым, архітэктура і выяленчае мастацтва ХІV-ХVІ стст. спалучалі  сабе се асноныя стылі заходнеерапейскай культуры, і  той жа час заховалі беларускія нацыянальныя традыцыі.
7. Беларуская культура складвалася на працягу стагоддзя на аснове культуры сходнеславянскай. Яе заемадзеянне, у асноным, адбывалася на трох узронях – этнічным (паміж рознымі этнасамі ад-ной дзяржавы), міжнацыянальным (паміж этнасамі суседніх дзяржа) і цывілізацыйным (заснаваным на прынцыпова розных тыпах сацы-яльнасці і каштонасных сістэм).
Станаленне вызначальных жыццёвых ідэала і каштонасця бе-ларускага народа адбылося  эпоху Кіескай Русі, у выніку сінтэзу хрысціянскіх каштонасця візантыйскага кшталту з мясцова-языч-ніцкімі яленнямі і традыцыямі. Хрысціянізацыя Русі замацавала славянскую мову і азбуку, распрацаваную балгарскімі манахамі Кіры-лам і Мяфодзіем, і тым вызначыла форму развіцця сярэднявяковай пісьменнасці і культуры. У галіне мастацкай культуры хрысціянства прынесла на Беларусь мураваную манументальную архітэктуру, перш за сё культавую. Яно ж спрыяла з’яленню і развіццю мазаікі, фрэс-кі, іканапісу. Манументальны жывапіс увабра у сябе народныя тра-дыцыі і лепшыя візантыйскія зоры.
За час сумеснага існавання  складзе Кіескай Русі (IX – пачатак XIII стст.), у асноным сфарміравалася даволі блізкая  этнічным пла-не для сяго яе насельніцтва матэрыяльная і духоная культура. Але пры сей супольнасці культуры Кіескай Русі на тэррыторыі сучаснай Беларусі яна мела свае характэрныя асаблівасці. Найбольш выразна яны выявіліся  мастацтве Полацкай зямлі, дзе жо  пачатку XII ст. склалася самабытная школа дойлідства, жывапісу, дэкаратына-пры-кладнога мастацтва.
У часы ВКЛ асновой далейшага развіцця іх культуры з’явіліся яе формы, атрыманыя  спадчыну ад папярэдняй эпохі і пакалення. Надзвычай фажным фактарам гэтага працэсу з’явілася тое, што бела-руская мова стала дзяржанай. На фарміраванні ідэала і каштонас-цей беларуса плённа паспрыя агульны духоны здым, які ахапі ерапейскія краіны  эпоху Адраджэння. Айчынная культура, якая  той час вырастала са славяна-рускага кораню, творча асэнсовала заходнеерапейскія культурныя каштонасці і бірала  сябе тыя з іх, якія адпавядалі, найперш, каштонасцям хрысціянскім, агульнача-лавечым, агульнадзяржаным. Мала таго, беларуская духоная культура вылучыла са свайго асяроддзя такіх дзеяча ерапейскага тыпу, маштабу і значнасці як Ф. Скарына, М. Гусоскі, С. Будны і інш.
Пастаянны цесны кантакт беларускага насельніцтва з правасла-на-візантыйскім і рымска-каталіцкім культурнымі рэгіёнамі, асобае становішча беларускіх зямель, якія знаходзіліся на перакрыжаванні гандлёвых шляхо, у геаграфічным цэнтры Еропы абумовілі пагра-нічны характар яго культуры. Беларускі народ успрыня лепшыя ма-тэрыяльныя і духоныя дасягненні Усходняй і Заходняй Еропы і ствары уласную самабытную культуру. Яна здана займае прыстой-нае месца і адыгрывае значную ролю  духоным жыцці як усходняга славянства, так і ерапейскай цывілізацыі.

Лекцыя 5. ПАЛІТЫЧНАЕ, САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ І ДУХОѕНА-КУЛЬТУРНАЕ СТАНОВІШЧА БЕЛАРУСКІХ ЗЯМЕЛЬ У СКЛАДЗЕ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ

Пытанні
1. Люблінская нія і тварэнне Рэчы Паспалітай. Статут ВКЛ 1588 г.
2. Эвалюцыя дзяржанага і сацыяльна-палітычнага ладу на беларускіх
землях
3. Працэс сацыяльнай і палітычнай кансалідацыі прывілеяваных саслоя
4. Вынікі аграрнай рэформы 1557 г. Эканамічнае і юрыдычнае становішча
сялян
5. Развіццё гарадо: рамяство, мануфактурная вытворчасць і гандаль.

1. Аснонай прычынай, якая падштурхнула ВКЛ да збліжэння з Польшчай (Каронай), з’ялялася чарговая, самая працяглая  яго гіс-торыі Лівонская вайна (1558–1583). Так, у пачатку 1562 г. войскi мас-коскага цара Івана Грознага жо дайшлi да Шклова, Оршы, Вiцеб-ска, а праз год, 15 лютага захапілі Полацк.
Нядалы для ВКЛ ход вайны абудзі у асяроддзі яго шляхты ідэю заключэння ніі з Польшчай у мэтах абароны сваёй краіны. Але поль-скiя магнаты вырашылi скарыстаць цяжкае становiшча княства  сваіх мэтах, навязашы яго паслам свае мовы ніі. Іх абмеркаванне пача-лося 10 студзеня 1569 г. у Люблiне, дзе адкрыся агульны сейм Поль-шчы i ВКЛ, а 1 сакавіка большасць вялікакняскіх дэлегата, не пага-дзішыся з польскiм праектам унii, пакiнула горад. У тых умовах палякі дамагліся ад караля акта аб далучэннi Украіны да Польшчы.
У адпаведнасці з зацверджаным 1 ліпеня 1569 г. актам уніі, абвя-шчалася аб’яднанне Польшчы (Кароны) i ВКЛ у федэратыную дзяр-жаву – Рэч Паспалiтую (РП) на чале з адзіным манархам Жыгiмонтам II Агустам (1569-1572) і двухпалатным сеймам. Для беларуска-літо-скай шляхты тварэнне агульнай дзяржавы не адкідвала магчымасці далейшага дасканалення нутранага жыцця ВКЛ. Так, у 1581 г. тут бы створаны Вышэйшы суд – «Галоны лiтоскi трыбунал» і пачала-ся праца па падрыхтоцы новага Статута. У лiку распрацошчыка апошняга былі вiленскi ваявода, вялiкi гетман і падканцлер Ле Сапега, канцлер Астафiй Валовiч i iнш.
Новы Статут, абнародаваны  1588 г., уяля сабою не толькі звод закона, а і прававую гарантыю самастойнасцi сваёй дзяржавы. Ха-рактэрна, што  ім зусім не згадвалася аб стварэнні РП. Усе яго 487 артыкула увабралі нормы адміністрацыйнага, ваеннага, судова-пра-цэсуальнага, шлюбна-сямейнага і апякунскага, спадчыннага, зямель-нага, ляснога і палянічага, крымінальнага права.
Палiтычны лад ВКЛ, замацаваны Статутам 1588 г., не адпавяда таму яго становiшчу  РП, якое вызначы Люблiнскi акт. Фармальна дзве дзяржавы аб’ядновалi толькi супольныя манарх i сойм. Асоб-нымi ж для ВКЛ былi скарб i манета, канцылярыя, трыбунал, войска, законы, дзяржаная мова. Выканачая лада  княстве здзяйснялася ласнай адміністрацыяй на чале з канцлерам. Такім чынам, паглынан-ня Каронай ВКЛ не адбылося. Кіруючым вярхам княства далося за-хаваць яго самастойнасць у складзе федэратынай РП.
2. У адпаведнасці з Люблінскай уніяй, вышэйшымі органамі дзяр-жанай улады  РП былі кароль і парламент. Пасада караля з’ялялася выбарнай, а парламент (сейм) складася з дзвюх палат – сената і па-сольскай ізбы. Як вышэйшы кіруючы орган сенат (рада) фарміравася тэрмінам на два гады з найбольш знатных і плывовых прадстаніко духоных і свецкіх феадала, усяго да 150 чал. Больш за 200 дэпута-та павятовых сейміка складалі пасольскую ізбу. Папярэдне абмер-каваныя пастановы аднагалосна прымаліся на агульным пасяджэнні сейма і пасля зацвярджэння іх каралём набывалі сілу закона. Іншая справа, што калі дэпутат, спасылаючыся на права liberum veto, гала-сава супраць, то адхіляся весь заканапраект.
Вышэйшая выканачая лада складалася на караля. Пасля смер-цi Жыгiмонта II Агуста (1572) шляхта прад’явіла новаму каралю Ген-рыху Валуа (1573-1574) пэныя мовы, якія знайшлі адбітак у двух актах – «Пакта канвента» і так званых «генрыкавых артыкулах». Па-водле першага дакумента, кароль абавязася праводзіць палітыку, скі-раваную на мацаванне знешніх сувязя з Францыяй. Паводле дру-гога, ён бы абавязаны склiкаць сеймы  Варшаве праз кожныя 2 га-ды, а  асобных выпадках – часцей. Дзейнасць манарха кантралявала-ся 16 сенатарамі-рэзiдэнтамі. Ён не ме права склікаць апалчэнне і сталёваць новыя падаткі без згоды сейма. Шляхта набывала правы стварэння аб’яднання (канфедэрацый). Адмова караля выконваць прад’яленыя артыкулы і апрадвала зброенае яму супраціленне (рокаш). Такім чынам, РП уяляла сабою канстытуцыйную саслоную манархію. Сам кароль лiчыся «першым сярод роных» i абавязвася заховаць «залатыя шляхецкія вольнасці».
На працягу амаль ста гадо пасля Люблінскай уніі ВКЛ у палі-тычнай сістэме РП мела статус самастойнай дзяржавы са сваёй тэры-торыяй, вышэйшымі (генеральны соймік, канцылярыя, трыбунал) і мясцовымі ладнымі структурамі, заканадаствам (Статут 1588), дзяр-жанай мовай, войскам, мытняй, скарбам і інш. Але пад уздзеяннем важных падзей (рэфармацыя, утварэнне ніяцкай царквы, контррэ-фармацыя і інш.) беларуская шляхта трапляла  залежнасць ад мясцо-вых магната. Ёй удалося аднавіць дзейнасць свайго генеральнага сойміка, які збірася  Вільні.
У 1673 г. сейм РП прыня пастанову аб скліканні кожнага трэцяга агульнага заканадачага органа  Гародні. Гэтая ступка літоска-бе-ларускай шляхце магла мець канструктыны працяг у справе маца-вання самастойнасці княства. Але яе асабістыя амбіцыі апынуліся мацней дзяржаных інтарэса. Яе імкненне набыць такія ж «залатыя вольнасці», далучыцца да «польскага народу шляхецкага» і тым уз-няць свой прэстыж, прымушала адмовіцца ад сваёй рэлігійнай (права-сланай) і нацыянальнай (літоска-беларускай) ідэнтычнасці на ка-рысць каталіцкай і польскай. Адной з выразных прыкмет гэтай з’явы стала пастанова жнівеньскага сойму 1696 г., паводле якой шляхта ВКЛ дамаглася ад караля РП увядзення на сваёй тэрыторыі польскай мовы замест беларускай. Тым самым дзяржанасць ВКЛ пазбавілася аднаго са сваіх важнейшых атрыбута. У выніку паміж саслоямі шля-хты з аднаго боку і сялянамі з мяшчанамі з другога – паглыбіся раскол па рэлігійна-нацыянальнай прыкмеце.
Пры гэтым шляхта як вышэйшае саслое па меры развіцця эканамічных, палітычных, духона-культурных працэса губляла былую еднасць і распадалася на групокі на чале з магнатамі. Па-першае, з 1610 г. кароль перанёс сваю рэзідэнцыю  Варшаву, таму іх уплы у найбольшай ступені адчувася менавіта  княстве. Па-сутнасці, мясцовыя сеймікі выконвалі волю магната, як правіла ігнаруючы дзяржаныя інтарэсы. У тых умовах нават вышэйшы заканадачы орган – сейм – пачынае даваць збой. Так, за час з 1652 па 1764 гг. у вынiку подкупа магнатамі яго дэпутата 48 пасяджэння з 55 было сарвана з-за выкарыстання «лiберум вета».
У другой палове ХVІІ ст. слабасць каралескай улады і нядзеездольнасць сейма выклікалі сутыкненні паміж магнацкімі групокамі Паца, Агінскіх, Сапега, якія суправаджаліся ахвярамі і разбурэн-нямі. У час Паночнай вайны  шляхецкіх колах узнікла так званая Вялікакняжацкая канфедэрацыя, якая падтрымала Пятра І.
У ХVІІІ ст. барацьба паміж магнацкімі групокамі (Патоцкiмi i Бранiцкiмi, Радзiвiламi i Чартарыскiмi) і прыхільнікамі розных канфе-дэрацый атрымала далейшае развіццё  той час, як усё грамадства РП чакала кардынальных рэформ. Характэрна, што літоска-беларуская шляхта не патрабавала ніякіх прывілея ні для сябе, ні для ВКЛ. На яго тэрыторыі працягвалі дзейнічаць Статут 1588 г., мясцовая адміні-страцыя, ранейшыя шляхецкія тытулы, але разам з тым – і польская мова  якасці дзяржанай. Невыпадкова  другой палове ХУІІІ ст. у грамадскай думцы РП яшчэ працягвала існаваць як дзяржава двух на-рода – Кароны і ВКЛ. Нават апошні яе кароль – ураджэнец маёнтка Волчын Берасцейскага пав. Станісла Панятоскі тытулавася як стольнiк ВКЛ, а Тадэвуш Касцюшка называ сябе літвінам.
3. У Статуце 1588 г., акрамя іншага адбіся падзел насельніцтва ВКЛ на саслоі: шляхту, духавенства, мяшчан і простых людзей. Па-чатак фарміраванню саслонай структуры бы пакладзены яшчэ  канцы ХІV-першай палове ХV стcт., калі частка літоскай знаці ката-ліцкага веравызнання, прыняшы прывілеі і гербы польскай шляхты (1413) паспрабавала выказаць свой асобы статус у парананні з астат-нім правасланым служылым баярствам. Такім чынам узнікла кансалідаваная сацыяльная група, якая першай заявіла аб сваіх палітычных і эканамічных прыярытэтах і дамаглася ад вялікага князя іх юрыдычнага прызнання. Прывілеем Казіміра 1447 г. усе баяры, у тым ліку, па-братаная з палякамі «шляхта», набывалі асобыя эканамічныя, юры-дычныя і іншыя правы. У 1522 г. вызначылася тэндэнцыя да замаца-вання існуючай сацыяльнай групы як прывілеяванага саслоя пад за-пазычанай у паляка назвай «шляхта» (szlachta), якая  сваю чаргу паходзіла ад немца – «Geschlecht» (рыцар).
Саслое феадала, якое займала пануючае становішча  экана-мічных і прававых адносінах, не яляла сабой адзінага цэлага і пад-раздзялялася на шэраг груп, прыналежнасць да якіх залежала ад рада-вітасці, памера землеладання, колькасці залежных людзей, займае-май пасады  дзяржаным апараце і інш. Да ліку найбольш знатнай, багатай і плывовай шляхты варта аднесці магната, якія мелі тытулы князё і пано. У іх ліку – Алелькавічы, Валовічы, Гальшанскія, Гаш-тольды, Глябовічы, Ільінічы, Кішкі, Радзівілы, Пацы, Сангушкі, Тыш-кевічы, Хадкевічы, Чартарыйскія. Кожнаму з іх належалі велізарныя латыфундыі і не менш 1000 сялянскіх дымо. Магнаты карысталіся сёй панатой маёмасных, асабістых і палітычных право. Іх маёнткі-вотчыны ялялі сабой «дзяржавы  дзяржаве». Яны мелі ласныя з-броеныя сілы, якія камплектаваліся з залежнай ад іх дробнай шляхты (баяр) і часткова сялян (панцырных баяр). Буйныя феадалы займалі найбольш важныя дзяржаныя або прыдворныя пасады, якія прыно-сілі ім велізарныя прыбыткі.
Другую групу складалі сярэднія феадалы, якія называліся  XVI ст. зямянамі-шляхтай і валодалі «добрай аселасцю», гэта значыць доб-рым іменем, усяго каля 650 шляхціча, якім належала ад 21 да 500 ся-лянскіх дымо. Незадога да падпісання Люблінскай уніі разам з маг-натамі ім належала 48, 4 % сялянскіх гаспадарак. Яны займалі друга-радныя пасады  дзяржаным апараце і знаходзіліся  васальнай за-лежнасці ад князё і пано.
Да ніжэйшай групы шляхецкага саслоя адносілася служылая шляхта – баяры, зямяне, якія за службу вялікаму князю або магнату атрымовалі невялікі надзел зямлі і самі працавалі на ім. Яны маглі займаць мясцовыя дзяржаныя пасады і знаходзіліся  васальнай за-лежнасці ад багацейшых феадала.
Прававое становішча шляхты, у парананні з іншымі саслоямі, было абаронена найлепшым чынам. Толькі шляхціч ме права зай-маць пасады  дзяржаным апараце і судзе, свабодна купляць і прадаваць маёнткі, валодаць феадальна залежнымі сялянамі, без аплаты пошліны (мыта) вывозіць на продаж за мяжу прадукты, удзельнічаць у сойміках і быць абраным у дэпутаты на вальны сойм. Шляхцічу га-рантавалася асабістая свабода, ён бы вызвалены ад падатка і павін-насцей, за выключэннем ваеннай службы і падатка на вайну.
Па рашэнні вялікага князя з радай і асобных магната для мяшчан і сялян, якія неслі ваенную службу, бы магчымы пераход у шляхец-кае саслое. Прыналежнасць да вышэйшага саслоя можна было стра-ціць у сувязі з учыненым шляхцічам злачынствам, але па рашэнні су-да. Тое ж магло адбыцца, калі шляхціч пача здабываць сабе сродкі да існавання, займаючыся рамяством або гандлем.
Да вышэйшага саслоя адносілася духавенства хрысціянскага веравызнання, за выключэннем манаства. Акрамя таго, царква ператварылася  буйнога феадала, якому належалі значныя зямельныя ла-данні і залежнае сялянства.

4. У канцы ХV-пачатку ХVІ стст. аснонымі вытворчымі адзінка-мі былі сялянскія гаспадаркі – «дымы», маёнткі феадала – двары, а таксама фальваркі. Аснову гаспадаркі складала зямляробства. Сялян-скае землекарыстанне было надзельным і абшчынным. Сяляне адной вёскі сумесна з феадалам карысталіся лясамі, сенажацямі і пашай.
Важнай урадавай пастановай, накіраванай на павелічэнне даход-насці і таварнасці феадальных гаспадарак, была «Устава на валокі» 1557 г. У гэтым законе се землі прызнаваліся ласнасцю дзяржавы або феадала, у тым ліку і тыя, якія належалі сялянам па звычаёваму праву «отчыны», «дзедзіны» і інш. Статут 1566 г. пацвердзі новае па-лажэнне і, акрамя таго, забарані сялянам яе куплю-продаж. Такім чынам, усе сяляне пазбаляліся зямельнай уласнасці, а  выніку «валочнай памеры» атрымалі зямлю – надзелы і часткі (на абшчынным полі) у карыстанне разам з комплексам абавязковых павіннасця.
Дробная шляхта абавязана была даказаць сваю прыналежнасць да вышэйшага саслоя. Пры адсутнасці адпаведных дакумента яна па-збаляліся право на зямлю і разглядалася як яе арандатар або пера-водзілася  разрад падатковага насельніцтва. У некаторых выпадках дробнаму шляхцічу замен ранейшага ладання выдзяляся іншы ча-стак, горшай якасці і за межамі зно створаных фальварка – «за сця-ной», і такіх уладальніка сталі называць засцянковай шляхтай.
Аграрная рэформа, распачатая Жыгімонтам ІІ Агустам у 1557 г. завяршылася каля 1570 г., а ва ѕсходняй Беларусі нават пазней. Разам з панскім дваром, гаспадарка якога забяспечвала нутраныя патрэбы феадала, пашырыліся фальваркі, зарыентаваныя на вытворчасць сель-скагаспадарчых прадукта і іх продаж на рынку. Замацаванне за кож-най фальваркавай валокай 7 сялянскіх забяспечвала высокую даход-насць гаспадарак. За карыстанне зямлёй для сялян усталёваліся тыя павіннасці, якія больш адпавядалі эканамічным інтарэсам іх гаспада-ро. У сваёй большасці від гэтых павіннасця абумові падзел сялян-ства на цяглых і асадных. Паводле Статута 1566 і 1588 гг. пражыван-не «пахожых» у аднаго гаспадара на працягу 10 гадо ператварала іх у прыгонных, а час пошуку цекачо павялічвася з 10 да 20 год.
На сходзе краіны, дзе аграрная рэформа завяршылася пазней, фальваркава-паншчынная сістэма не зрабілася дамінуючай. Таму тут аснонымі павіннасцямі сялян заставаліся грашовая (чынш) і прадук-товая рэнта. Тут жа захавалася абшчыннае землекарыстанне.
Аграрная рэформа, у цэлым, выклікала нездавальненне сялян. Але сістэма дзяржанага кіравання і феадальнага гаспадарання  РП была дастаткова моцнай, каб прымусіць насельніцтва выконваць павіннасці на карысць уладальніка зямлі. У выніку «валочнай памеры», удаска-налення арганізацыі вытворчасці, упарадкавання сістэмы падаткаабкладання і інш. мерапрыемства адбылося пашырэнне плошчы ворных зямель і росту прадукцыйнасці працы. У сельскай гаспадарцы ста на-зірацца пэны здым. Фальваркі, створаныя на захадзе і  цэнтры кра-іны, давалі стойлівы прыбытак.
Такім чынам, у выніку ажыццялення аграрнай рэформы 1557 г. у сельскагаспадарчым сектары, па-першае, адбылося сталяванне фаль-варкава-паншчыннай сістэмы. Па-другое, змянілася сістэма падатка-абкладання: замест падворнага (дым, служба) прынцыпу водзіся па-зямельны (ад валокі). Па-трэцяе, укаранілася тэхналогія трохпольнага севазвароту, у выніку чаго павысілася прадукцыйнасць працы, даход-насць гаспадарак істотна зрасла, узмацнілася іх сувязь з рынкам. Па-чацвёртае, на захадзе і  цэнтры Беларусі назіраліся разбурэнне сялян-скага абшчыннага і пераход да падворнага землекарыстання. Па-пятае, адбылося канчатковае запрыгоньванне сялянства.
У выніку разбуральных войн з сярэдзіны ХVII па 20-я гг. ХVІІІ ст. Беларусь трапіла  паласу эканамiчнага заняпаду. Ён бы абумолены найперш рэзкім скарачэннем сялянскага насельніцтва – непасрэдных вытворца харчовых прадукта і сыравіны. Так, у 1672 г. у маёнтку Паставы загінулі амаль усе сяляне, а  самім мястэчку і трох наваколь-ных вёсках ацалела толькі пяць сем’я. Многія землеладанні Гара-дзенскага, Ашмянскага, Брасласкага пав. і нават цэлых ваяводства – Менскага, Полацкага, Мсцісласкага, Берасцейскага – былі цалкам разбураны і пазбавіліся многіх работніка. Яшчэ большае спусташэн-не спасцігла беларускія гарады. У выніку толькі з 1650 па 1673 гг. колькасць насельніцтва Беларусі скарацілася з 2, 9 млн чал. да 1, 4.
Наступная, Паночная вайна прынесла чарговыя людскія страты: было забіта, загінула ад голаду і хвароб трэць насельніцтва з 2, 1 млн чал. Сялянства і мяшчане былі абавязаны пасталяць шведскім і рус-кім войскам правіянт, фураж, жывёлу. Акрамя таго, іх знаходжанне на тэрыторыі Беларусі суправаджалася знішчэннем усяго каштонага, што магло спатрэбіцца працініку. У выніку цэлыя паветы трапілі  запусценне. Сялянскія надзелы істотна скараціліся. Мноства дзяржа-ных зямель заставалася неапрацаванымі. Так, у пачатку ХVІІІ ст. пус-тава 41 % валок у Брэсцкай, 71,5 % - у Гародзенскай эканоміях.
Кожны раз, пасля чарговай навалы дзяржаная і ладальніцкая ад-міністрацыя прыкладалі намаганні да адналення сваіх і сялянскіх гас-падарак. У гэтых мэтах асобныя ладальнікі ішлі на часовую перадачу зямлі сялянам у карыстанне, абмежавашы іх павіннасці чыншам і аб-рокам. Па-другое, сялянам на ільготных умовах і нават бясплатна да-звалялася зяць столькі зямлі, колькі тыя маглі апрацаваць. Вядома ж, з паляпшэннем гаспадарчых спра уладальнік ізно адналя павін-насці  поным аб’ёме.
Кожны феадал скарыстова розныя спосабы павышэння сваiх да-хода. У ХVIII ст. распасюдзiлася практыка перадачы маёнтка з ся-лянамi або нават цэлых населеных пункта i тэрыторый у арэнду куп-цам. У 1740 г. у вынiку шматлiкiх зложывання арандатара пасталі жыхары Крычаскага староства. У 1750-я гг. такое ж пастанне адбы-лося на Каменшчыне. Абодва пастанні былі жорстка падалены, але ладальнікі тамтэйшых зямель (І. Радзівіл і віленскі капітул) былі вы-мушаны зменшыць сялянскія павіннасці.
Да сярэдзіны ХVІІІ ст. на захадзе Беларусі паншчына займала га-лонае месца сярод iншых павiннасцей і стала складаць да 8–12 i на-ват 16 дзён на тыдзень з цяглай валокi. Да адпрацовачных павiннасцей таксама адносiлiся гвалты (усёй сям’ёй 12 разо на год: лесапавал, стагаванне, жнiво), шарваркi (рамонтныя i буданiчыя работы); пад-водная павiннасць (1-2 разы на год або 15 злотых), старажошчына (2-4 чал. ад вёскi штодня на двары гаспадара); начная варта. Штогод ся-ляне плацiлi падымнае, прадуктовы аброк (дзякла) і інш. падаткі
Такая сістэма феадальнага гаспадарання і сялянскіх павіннасцей існавала да апошняга падзелу Рэчы Паспалітай. Усе сяляне падзялялі-ся на людзей гаспадарскіх, (залежных непасрэдна ад вялікакняскай гаспадарчай адміністрацыі), людзей панскіх (уладальніцкіх, залежных ад асобных феадала), і царконых (залежных ад цэрква, манастыро і вышэйшага духавенства). Асноную масу феадальна залежных сялян складалі людзі цяглыя, асадныя, агароднікі і даннікі. Цяглы сялянскі двор мог карыстацца адной валокай зямлі і абавязаны бы несці на-ступныя павіннасці: адпрацоваць баршчыну па два дні на тыдзень са сваімі прыладамі працы (дадаткова летам яшчэ чатыры дні талок), ра-мантаваць і будаваць масты, дарогі, замкі, несці вартавую службу, ка-сіць сена для маёнтка, выконваць падводную навіннасць, плаціць гра-шовы (чынш) і натуральны падаткі.
Асадныя сяляне баршчыны не выконвалі, а абавязаны былі пла-ціць 30 гроша і адпрацоваць 12 дзён талок, або замен іх уносіць 12 гроша. Акрамя таго, яны павінны былі несці і іншыя павіннасці.
У найбольш цяжкім становішчы знаходзіліся сяляне-агароднікі. Іх зямельныя надзелы былі роныя тром маргам зямлі (1,6–1,8 га). Ас-нонай іх павіннасцю была паншчына па адным дні на тыдзень і да-даткова на працягу лета шэсць дзён на жніве або праполцы. У сувязі з тым, што адна валока зямлі дзялілася на 10-12 сем'я агародніка, яны адбывалі 10-12 дзён баршчыны з адной валокі на тыдзень.
Памер ворных зямель сялян данніка залежа ад колькасці праца-здольных асоб у гаспадарцы, наянасці прылад працы і коней. Павін-насці данніка вызначаліся  залежнасці ад агульных абавязка, якія накладаліся на вёску або воласць у цэлым. Самі сяляне на агульнай сходзе выбіралі «старца», які з’яляся мясцовай службовай асобай, размярковалі павіннасці па сялянскіх гаспадарках-«дымах». Сабра-ныя з данніка грашовыя і натуральныя падаткі старцы абавязаны былі здаваць мясцовым прадстанікам дзяржанай адміністрацыі. Па-даткі, якія збіраліся з сялян-данніка, заховалі стараданія назвы, та-кія, як палюддзе, дзякла, сярэбшчына, стацыя. Сяляне-даннікі былі абавязаны выконваць работы па трыманні і буданіцтву замка, ма-сто, дарог, браць удзел у ваенных паходах. Яны не былі падпарадка-ваны непасрэдна якому-небудзь феадалу, а выконвалі павіннасці толь-кі на карысць вялікага князя або дзяржавы. Стварэнне новых фальвар-ка, а таксама падараванні цэлых вёсак і валасцей асобным феадалам прывялі да таго, што колькасць сялян-данніка рэзка скарацілася.
Сяляне-слугі  дзяржаных уладаннях на захадзе Беларусі былі прадсталены сялянамі-прамыславікамі (стральцы, асочнікі) і сяля-намі-рамеснікамі. З сярэдзіны XVI ст. тэрмінам «баярын» («баярын панцырны», «баярын путны») сталі абазначаць і асоб сялянскага са-слоя, аснонай павіннасцю якіх была ваенная ці кур’ерская служба. У другой палове XVI ст. яшчэ выступа ранейшы тэрмін «слуга», «ча-лавек», «служка», але з канца XVI ст. ён саступі месца тэрміну «бая-рын». Сяляне-слугі  60-я гады XVI – 20-я гады XVII ст. мелі на 0, 15 – 0, 2 валокі больш, чым у цяглых і чыншавых сялян. Але  30-я гады XVII – пачатку 60-х гадо XVIII ст. забяспечанасць зямлёй слуг-сялян з цяглымі і чыншавымі амаль зранялася.
Акрамя казаных катэгорый сялян, у сёлах пражывалі беззямель- ныя асобы – халупнікі, якія мелі толькі сваё жыллё – халупу, і кутнікі, што туліліся па чужых кутах. Не маючы сваіх сродка вытворчасці, яны вымушаны былі наймацца  работнікі да феадала, багатых гара-джан і сялян або займацца рамяством. Гаротны маёмасным стан ага-родніка, халупніка, кутніка бы выкліканы, як правіла, ваенным часам, свавольствам уладальніка і іншымі абставінамі. У першай па-лове ХУІІІ ст. гэтыя катэгорыі складалі 1/10 усяго сялянства. Але іх роля  працэсе сельскагаспадарчай вытворчасці, рона як і доля  суме агульных павіннасцей усіх сялян была нязначнай.
Самай бяспранай часткай насельніцтва працягвала заставацца чэлядзь нявольная. Колькасць яе значна скарацілася з-за пераводу фе-адаламі  стан агародніка. Азінай крыніцай з’ялення чэлядзі няволь-най бы ваенны палон.
Пасля рэформы сялянскае саслое зрабілася больш сацыяльна ад-народным. Характэрным адрозненнем яго маёмаснага стану пасля рэ-формы 1557 г. і ступлення  сілу Статута 1588 г. зрабілася поная асабістая залежнасць ад уладальніка. Прававое становішча сіх катэ-горый сялян характарызавалася іх палітычным бяспраем, абмежава-най праваздольнасцю, павышанай крымінальнай адказнасцю. Ім заба-ранялася займаць пасады  дзяржаным апараце. Іх удзел у палітыч-ным жыцці абмяжовася толькі мясцовымі справамі, правам на па-дачу раду чалабітных на незаконныя дзеянні адміністрацыі, правам голаса  абшчыне, права грашова-гандлёвых аперацый. Аснонае аб-межаванне право сялян заключалася  адмаленні права ласнасці на зямлю. За рознага кшталту правіннасці ён падляга суду гаспадара, які кара у адпаведнасці з існавашым заканадаствам. За забойства селя-ніна гаспадар нёс крымінальную адказнасць. Прыгонных сялян дазва-лялася прадаваць іншаму ладальніку, але выключна з зямлёй і сумес-на з астатнімі членамі сям’і.
У Канстытуцыі 3 мая 1791 г. была прадпрынята спроба юрыдычнага і сацыяльна-экнамічнага паляпшэння становішча сялянства, але яна не прынесла станочага выніку. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі іх становішча зрабілася яшчэ горшым.
5. У прамой i непасрэднай залежнасцi ад сельскай гаспадаркi зна-ходзiлiся гарадскiя рамёствы i гандаль. Дзякуючы аграрнай рэформе, уздыму сельскагаспадарчай вытворчасці і актывізацыі таварна-грашо-вых адносін назірася рост гарадо і мястэчак. З другой паловы ХVІ да сярэдзіны ХVІІ ст. на Беларусі іх колькасць павялічылася з 382 да 462. Гарады з’яляліся цэнтрамі вытворчасці рамесных выраба і ган-длю, выконвалі адміністрацыйную, абарончую, культурную і іншыя функцыі. У кожным з буйнейшых гарадо – Полацку, Магілёве, Ві-цебску, Берасці, Пінску пражывала каля 10 тыс. чал. Менавіта там вы-значыся імклівы рост рамяства. Так, у другой палове ХУІІ ст. у Ма-гілёве існавала 80 рамесніцкіх прафесій, Берасці – да 68, Менску – 50 і г. д. Да гэтага часу зраслі і змацніліся рамесныя аб’яднанні – цэхі. Вядома, што  16 гарадах існавала 112 цэха. На тым этапе свайго развіцця яны адыгрывалі прагрэсіную ролю, выпрацоваючы адзіныя прынцыпы і правілы вырабу і продажу сваіх выраба.
Уздым сельскай гаспадаркі і рамяства стымулява пашырэнне гандлёвых сувязей унутры краіны, спрыя фарміраванню новых рын-ка. Найбольш прывабнымі гарадамі для беларускіх купцо за межамі ВКЛ з’яляліся Варшава, Люблін, Познань, куды вывозіліся фрукты, скуры і вырабы з іх. Адтуль жа везлі тканіну і металічныя вырабы. За межы РП, у Крулявец і Рыгу вывозілі збожжа, лён, пяньку, а прывозілі соль, сялёдку, сукно. Усходнія гарады Беларусі актына гандлявалі з Маскоскай дзяржавай.
Разам з рамяством і гандлем развівалася гарадское жыццё, у адпа-веднасці з правам на самакіраванне, нададзеным вялікім князем, кара-лём або ладальнікам зямлі. Вылучэнне гараджан у асобнае саслое знайшло адбітак у тэрміне «мяшчане», які паходзіць ад беларускай на-звы горада («месца») і атрыма устойлівае распасюджанне  другой палове XV ст. Так, у дагаворы Полацка з Рыгай ад 1465 г. ужо згадва-юцца «мяшчане». У гэтае саслое ключаліся заможныя рамеснікі, купцы і гандляры, якія складалі адну супольнасць, плацілі асноную частку падатка, мелі выключныя правы  выбарах і працы магістрата.
Сярэднюю групу гараджан складалі дробныя гандляры і рамесні-кі, якія валодалі неабходнымі прыладамі працы і невялікай маёмасцю (дом), але істотнага плыву на жыццё горада не аказвалі.
Найбольш бедную частку гараджан складалі чаляднікі, вучні май-стро, найміты, хатняя прыслуга. Усе яны належалі да разраду «чор-ных людзей». Нарэшце існавала сацыяльная група гарадскіх нізо – «гульцяё», «людзей лёзных» і інш., якія існавалі за кошт выпадковых заробка або жабрацтва. Прававое гарадскіх нізо нагадвала станові-шча феадальна-залежных людзей. Адрозненне заключалася толькі  тым, што чаляднік і вучні маглі пайсці ад свайго гаспадара (майстра), разлічышыся з ім за дагі.
Найбольш шырокімі правамі валодалі вярхі мяшчан Вільні, По-лацка, Берасця, Менска і іншых буйных гарадо, якія карысталіся маг-дэбургскім правам і адмысловымі ільготнымі граматамі. Яны былі вы-звалены ад уплаты праязных пошлін (мыта) на сёй тэрыторыі ВКЛ і ад падводнай павіннасці. Кіраванне гарадскімі справамі  гарадах з магдэбургскім правам, знаходзілася, у асноным, у руках вярхушкі. Па сваім маёмасным становішчы яна набліжалася да феадала, хоць і не адносілася да вышэйшага саслоя.
Гарадское жыццё парушалася частымі войнамі. Так, у выніку ан-тыфеадальнай вайны 1648-1651 гг. найбольшыя страты панеслі гарады на подні і паднёвым усходзе – Берасце, Пінск, Тура, Мазыр, Рэчы-ца, Гомель і інш. Яшчэ большымі разбурэннямі скончылася вайна Расіі з РП, калі амаль цалкам былі знішчаны Мсцісла, Віцебск, Орша, Ляхавічы і інш. Колькасць жыхаро у Магілёве, Полацку, Быхаве рэз-ка скарацілася. Калі  1650 г. у Гародні налічвалася 130 рамесніка, то  1680 – толькі 12. Мноства майстро былі вывезены  палон. Вядома, што з іх удзелам будавалася Гранавітая палата  Маскве, палац Аляк-сея Міхайлавіча  с. Каломенскім і інш. Заняпад 22 беларускіх гарадо бы настолькі моцным, што сейм РП прыня пастанову аб вызваленні іх насельніцтва ад падатка тэрмінам на 4 гады. Пад час Паночнай вайны моцна пацярпелі сходнія гарады Беларусі – Мсцісла, Орша, Віцебск, Магілё. Шведы спалілі Мір, Клецк, Ляхавічы, Нясвіж, раз-рабавалі Гародню, Пінск, Новагародак, Ліду, Менск, Магілё.
У другой палове ХVІІІ ст. у сістэме карпаратыныя арганізацыі рамеснiка выявіліся прыкметы разлажэння. Па-першае, значная іх колькасць (10-25%) не выказвала зацікаленасці  цэхах і працавала самастойна. Па-другое, у парананні з ХVІІІ ст. скарацілася колькасць цэха (у Менску з 11 да 9, Магілёве – з 17 да 9, Гародні – з 8 да 7, Шклове – з 11 да 4). Тым не менш, колькасны рост рамесніка у гара-дах узраста. Павялічвалася і колькасць прафесій, звязаных з матала-апрацокай, пашывам адзення, буданіцтвам. У асобных месцах выя-вілася пэная спецыялізацыя: у Капылі – прадзенне, ткацтва, пашы адзення; Слуцку – вытворчасць гарбарных выраба і зброі).
Новай з’явай у эканамiчным жыццi Беларусi першай паловы ХVIII ст. зрабiлася зараджэнне i развiццё мануфактурнай вытворчасцi. У адрозненне ад майстэрань, мануфактура яляла сабой прадпрыем-ства, якое належала купцу або феадалу. Але ладальнікі самi не вы-раблялi прадукцыю, а наймалi для гэтых мэта майстро i найміта (рабочых). Па-другое, на гэтых прадпрыемствах пачалi выкарысто-вацца механiчныя прылады працы (станкi). Характэрнай прыкметай мануфактуры з’яляецца знікненне падзелу працы. Так, на Гродзен-скай суконнай мануфактуры кожны з найміта выконва даручаную яму аперацыю: часа вону, пра ніткі, тка палатно, фарбава яго і інш. На Беларусi такія прадпрыемствы адрознiвалiся ад заходнеера-пейскiх тым, што большасць з іх (вотчынныя мануфактуры) належала феадалам, а рабочымi з’ялялiся іх прыгонныя.
У пачатку ХVІІІ ст. у ліку першых мануфактур узнiк шкляны за-вод у Налiбоках, Стабцоскага пав.; у канцы 30-х гг. ХVIII ст. – буй-нейшы  РП – Урэцкi шкляны завод у Слуцкiм пав., дзе бы наладжа-ны выпуск крышталёвага посуду i люстра. Такiя ж заводы былi нала-джаны  м. Iлья, Мiнскага пав. i маёнтку Мыш Навагародскага пав. У м. Свержань, Стабцоскага пав. пачася выпуск фаянсавага посуду, у маёнтку Вiшнёва Ашмянскага пав. – прамысловая апрацока жалеза, у м. Ружаны – вытворчасць сукна i палатна.
Адначасова  гарадах і мястэчках, сталi узнiкаць i купецкiя ману-фактуры, на якіх працавалi асабіста свабодныя рабочыя. Колькасць купецкiх мануфактур значна саступала вотчынным з прычыны слабай канкурэнтаздольнасцi першых: выкарыстанне наёмнай працы было значна даражэй за працу прыгонных. З другога боку, назiралася тэн-дэнцыя да паступовага пашырэння выкарыстання на тых самых вот-чынных мануфактурах менавiта найміта, бо прадукцыйнасць працы прыгоннага сялянства, не зацiкаленага  яе вынiках, не магла не адбi-вацца на якасцi прадукцыi. Так, на заснаванай у 1758 г. М.-К. Радзiвi-лам у Слуцку фабрыцы паясо («персіярні») разам з прыгоннымi пра-цавалi i мяшчане. Выкарыстанне 24 станко, кожны з якіх абслуго-вася 2 рабочымі, дазваляла выпускаць да 200 паясо у год.
У 60-70 гг. ХVIII ст. па загаду караля галоны праляючы экано-мiямi А. Тызенгауз заснава больш за 20 мануфактур у Гароднi, фаб-рыкi залатой i срэбранай нiтак, па выпуску шаковых выраба, пан-чох, капелюшо, карэт i iнш. Тут працавала каля 1 500 рабочых. Ак-рамя іх, сюды запрашаліся майстры з Францыі, Італіі, Германіі. У Ма-гілёве  1786 г. існавала 22 гарбарныя і 2 цагляныя заводы. Да канца ХVІІІ ст. пад назвай «фабрыка» або «завод» на Беларусі налічвалася жо звыш 250 мануфактур. Але асноную масу тавара па-ранейшаму давалі рамесныя майстэрнi, якія захавалі цэхавыя структуры.
Пэнаму здыму эканомiкi і гандлю спрыяла парадкаванне дзяржанага кіравання. У прыватнасцi, у 1764 i 1775 гг. урад РП увё агульную мытную пошлiну, у тым лiку для шляхты, духавенства i ка-раля, а се нутраныя мытнi скасовалiся. Ляхвярскi працэнт бы аб-межаваны. У 1766 г. уводзіліся адзiныя меры вагi, аб’ёму i дажынi. Беларускае купецтва вывозiла на знешнi рынак у асноным сельска-гаспадарчыя тавары, лес, вырабы з дранiны. Iх спажыцамi з’ялялi-ся  асноным жыхары Польшчы, Прусii, Расii. Блiжэйшымi гандлё-вымi цэнтрамi з’ялялiся Гданьск і Крулявец. Прывозiлася тканiна, вырабы з жалеза, медзь, галантарэя, прадметы раскошы. У развiццi унутранага гандлю сё большую ролю адыгрывалi кiрмашы, буйней-шыя з якiх былi у Менску, Шклове, Бешанковiчах, Зельве. Развiццю гандлю спрыяла пабудова сухапутных сродка зносiн – тракта, на-кшталт Пiнска-Слонiмскага i Пiнска-Валынскага. Па-ранейшаму важ-нейшымi сродкамi зносiн заставаліся рэкi. У 1767-1784 гг. былi пабу-даваны каналы, злучышыя басейны Нёмана з Дняпром (канал Агiн-скага) i Прыпяцi з Бугам.
З сярэдзiны ХVIII ст. у РП, у тым ліку на Беларусі, намецiся пэ-ны эканамiчны здым. Адным з прыкмет таго бы рост гарадо і га-радскога насельніцтва. У гэты час тут icнава 41 горад i 397 мястэчак з агульнай колькасцю жыхаро 370 тыс. чал або 11% ад 3, 6 млн. на-сельнiцтва. У эканоміцы РП па-ранейшаму панава феадальна спосаб вытворчасцi, заснаваны на эксплуатацыi прыгоннага сялянства. Тут, у адрозненне ад Заходняй Еропы, усё яшчэ панавала аграрна-рамесная цывілізацыя.

Лекцыя 6. РЭЛІГІЯ І КУЛЬТУРА НА БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯХ
БЕЛАРУСЬ У ВОЙНАХ ХVІІ-ХVІІІ СТСТ.
КРЫЗІС РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ І ЯЕ ПАДЗЕЛЫ

Пытанні
1. Рэфармацыя і контррэфармацыя
2. Брэсцкая нія. Канфесійныя адносіны на Беларусі  XVI-XVIIІ стст.
3. Культура Беларусі  складзе Рэчы Паспалітай
4. Беларусь у войнах (ХVІІ-ХVІІІ стст.)
5. Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай і яе падзелы

1. У ХVІ ст. каталіцкая супольнасць Заходняй Еропы была цяг-нута  працяглую міжусобную барацьбу. Асноная прычына, якая вы-клікала яе, заключалася  незадавальненні большасці верніка вяр-хушкай каталіцкай царквы на чале з папам рымскім, якая сканцэнтра-валі  сваіх руках неабмежаваную ладу і велізарныя багацці. Свецкія феадалы і буржуазія адчувалі ціск з боку каталіцкіх іерарха, а так-сама марылі аб адабранні  царквы матэрыяльных каштонасцей. Вер-нікі ставілі пад сумненне права царквы адпускаць грахі і выказвалі па-трэбу  выданні Бібліі на роднай мове.
Пачатак Рэфармацыі як сацыяльна-палітычнага руху пад лозун-гам рэлігійнага абналення звязваецца з абвяшчэннем 31 кастрычнiка 1517 г. прафесарам тэалогii Вiтэнбергскага ніверсітэта М. Лютэрам так званых 95 тэзiса, у якіх ён заяля аб неабходнасці апрадання грахо не грашыма, а верай, адкідва вучэнне аб малiтве за памерлых, вратаваннi заслугамi святых і інш.
Новае пратэстанцкае веравучэнне сцвярджала што для выратаван-ня душы вернiка не патрабуецца пасрэднiцтва царквы і таму адмаля-ла неабходнасць яе iснавання з усёй iерархiяй на чале з папам рым-скiм. Адзiнай крынiцай веры было абвешчана Свяшчэннае пiсанне. Перапынялася шанаванне святых, крыжа, ікон, мошча; адмалялася права царквы здымаць грахі. Пратэстантызм падзяляся на некалькі плыня – лютэранства, англіканства, кальвінізм і інш.
У 1553 г. у ліку першых да кальвінізму далучыся вялiкi канцлер i вiленскi ваявода Мiкалай Радзiвiл Чорны (1515-1565), які заснава у Берасцi першы на Беларусi кальвiнскi збор i друкарню. Ён жа ста га-лоным пратэктарам кальвiнiзму  ВКЛ, закры у сваiх уладаннях 187 каталiцкiх храма, канфiскавашы iх зямельны фонд i маёмасць.
Рэфармацыю падтрымалi гетман найвышэйшы Мiкалай Радзiвiл Руды, Кiшкi, Сапегi, Хадкевiчы, Тышкевiчы i iншыя буйныя феадалы. Гарадская эліта, зацікаленая  ліквідацыі юрыдык і аслабленні кас-цёла, таксама падзяляла кальвінізм. У 1550-я гг. у духу кальвiнiзму былі рэфармаваны храмы  Нясвiжы, Берасці, Клецку, Ляхавiчах, Кой-данаве, пазней у Вiцебску, Менску, Полацку, Глыбокiм, Iвянцы, Ор-шы, Смаргонi i iнш. Пры новых абшчынах верніка адкрывалiся шко-лы, шпiталi, друкарнi.
У 1560-х гг. з асяроддзя кальвініста ВКЛ вылучыліся антытрынітарыі або арыяне, якiя адмалялі трыадзіную сутнасць Бога, патра-бавалі скасаваць халопства і палепшыць становiшча сялян. Усяго да 1591 г. у межах ВКЛ налiчвалася 207 пратэстанцкiх збора, з якiх па-даляючая большасць (189) належала кальвiнiстам.
У мэтах адналення былой палітычнай, эканамічнай і ідэалагіч-най магутнасці каталiцкая царква мусiла мабілізаваць сілы для бараць-бы з рэлiгiйным iншадумствам і рэфармацыйнымi плынямi. Яе дар-най сілай зрабіся ордэн Таварыства Icуса. У 1564 г. езуіты пачалі сваю дзейнасць у Польшчы, а праз 5 год яны з’явіліся  сталіцу ВКЛ. У 1570 г. імі была адкрыта сярэдняя навучальная станова – калегіум, які  1579 г. набы статус акадэміі. Менавіта праз адукацыю навучэн-скай моладзі прышчапляліся контррэфармацыйныя ідэі. З апорай на плывовую каталіцкую шляхту езуітам удавалася зачыняць пратэстан-цкія, а таксама правасланыя культурна-асветніцкія становы – шко-лы і друкарні. У 1593 г. у Нясвіжы бы пабудаваны першы на Беларусі езуіцкі храм – касцёл Божага цела. Актына падтрымлiвалі контр-рэфармацыю каралі РП С. Баторый і Жыгiмонт III Ваза.
З канца XVI ст. кальвіністы былі вымушаны перайсці да абароны сваіх пазіцый, прычым, не толькі ад каталіцкага плыву, але і ад пра-васлая. Пад уздзеяннем дзяржаных санкцый i адсутнасцi адзiнства  канцы ХVІ ст. рэфармацыйны рух на Беларусi пача паступова зга-саць. Кальвiнiсцкая шляхта стала вяртацца  каталiцтва, у тым ліку сыны кальвінісцкага пратэктара М. Радзівіла. Адзін з іх – Мiкалай Ра-дзiвiл Сiротка зачыня пратэстанцкiя прыходы. Па яго загаду на базе берасцейскай друкарні, перавезенай у Вiльню, было заснавана першае  ВКЛ каталiцкае выдавецтва. Ён таксама прымусi кальвiнiста пакi-нуць Нясвiж, Клецк і Койданава.
Ініцыятары контррэфармацыі  РП скарысталі сваю перамогу  барацьбе з пратэстантызмам і праваслаем для мацавання пазіцый каталіцызма  ВКЛ. З 1653 г. колькасць прыходскіх касцёла на бела-рускіх землях менш чым за стагоддзе зрасла са 153 да 270. Былі адкрыты дзесяткі кляштара, у тым ліку  Берасці, Гародні, Мінску, Наваградку, Оршы, Слоніме. Паводле пастановы сейма ад 1658 г. арыяне былі вымушаны пакінуць РП, але каб пазбегнуць выгнання, большасць іх было вымушана прыняць каталіцтва. І наадварот, паводле закона ад 1668 і 1674 гг. пераход з каталіцтва  іншую веру лічыся крымінальным злачынствам і карася. Такім чынам, контррэфармацыйны рух аднаві і нават павялічы уплы каталіцызму  ВКЛ.
2. Па меры зрастання супернiцтва памiж ВКЛ i Маскоскай дзяр-жавай у ХV-ХVІ стст. узрастала заклапочанасць вялікакняскай адмiнi-страцыi той акалічнасцю, што мясцовае правасланае святарства, а ра-зам з iм i вернiкi, знаходзяцца пад пэным рэлiгiйна-палiтычным уп-лывам правасланай Масквы. Са стварэннем у ёй самастойнага і не залежнага ад Канстанцінопаля патрыярхату (1589) мясцовыя права-сланыя iерархi, у тым лiку мiтрапалiт Кiескi, трапiлi у прамое яму падпарадкаванне, што яшчэ больш занепакоiла элiту РП.
На той час правасланая царква ВКЛ перажывала не лепшыя ча-сы. Па сутнасці, аснонай яе сацыяльнай апорай з’ялялася бяспра-нае сялянства і гарадскія нізы. Правасланыя святары выказвалi ціка-васць да ніі, спадзеючыся атрымаць ронае з каталiцкiмi бiскупамi прадстанiцтва  Сенаце, або для таго, каб зусім не застацца без паст-вы. У 1595-1596 гг. асобныя правасланыя іерархі наведалi папу Рым-скага і атрымалі яго блаславенне на нiю. Для яе канчатковага за-цвярджэння  Брэсце бы скліканы царконы сабор. 9 кастрычнiка прыхiльнiкi унii абвясцiлi аб стварэннi грэка-каталiцкай царквы. Жы-гiмонт III Ваза нiверсалам ад 15 лістапада 1596 г. зацвердзi гэты акт i заклiка жыхаро Беларусi i Украiны прызнаць унiяцкiх бiскупа.
Новая канфесiя прызнавала вяршэнства папы Рымскага, запазыч-вала каталiцкiя дагматы, крыж і распяцце, убранства храма, але за-ховала абраднасць і богаслужэнне на царкона-славянскай мове. Ак-рамя таго, уніяцкім святарам дазвалялася мець сям’ю.
Укараненне нiяцтва на Беларусi адбывалася няпроста. Па-пер-шае, пэная частка заможных пласто насельніцтва бачыла  ім ката-ліцкую экспансію. Па-другое, не се правасланыя прыходы далучы-ліся да ніі. І калі  1620 г. на ѕкраіне была аднолена правасланая царква, то ёй падпарадкавалася сё правасланае насельнiцтва Белару-сi. Па-трэцяе, у шэрагу выпадка гвалтоная актынасць святаро па неадкладным ператварэнні правасланых прыхода ва ніяцкія вы-клiкала процiдзеянне верніка. Так, 12 лістапада 1623 г. у Вiцебску бы забiты полацкi уніяцкі арцыбiскуп Iясафат Кунцэвіч. Як высветлi-лася, у падрыхтоцы выступлення бралi удзел вернiкi правасланых прыхода не толькi Вiцебска, але i Вiльнi, Оршы, Магiлёва.
Па даручэннi папы Рымскага Жыгiмонт III Ваза накiрава у Ві-цебск войскi з мэтай пакарання пастанца. У вынiку горад бы па-збалены магдэбургскага права. Са знятых з правасланых храма зва-но бы адлiты адзiн вялiкi – у памяць Кунцэвiча. Па прыгавору суда два бурмістры і 17 жыхаро былі пакараны смерцю. Кароль РП зага-да уніяцкаму святарству надалей больш памяркона, без гвалту рас-пасюджваць веру, і гэта дало своё плён. Нават пісьменнік М. Смат-рыцкі, які спачатку шчыра выступа супраць уніяцтва, у сваіх апош-ніх творах канца 1620-х гг. далучыся да ніі і асудзі праваслае.
Асобныя правасланыя шляхцічы і святары працягвалі барацьбу за адналенне самастойнасці сваёй царквы. Пасля смерці Жыгімонта III Вазы новы кароль Уладзісла ІV (1632-1648) бы вымушаны адна-віць правасланую іерархію і  наступным годзе зацвердзі мітрапалітам П. Магілу. Сейм, скліканы  1635 г. пацвердзі свабоду дзейнасці дзвюх «рускіх» цэрква – правасланай і ніяцкай.
Пад час контррэфармацыі правасланая шляхта прымала нiю. Так, у 1660 г. ва сёй РП католiкi складалi ужо 43%, унiяты – 33, правасланыя – 10, iдзеi – 9, людзі сіх іншых вер –5 % ад колькасцi усiх жыхаро дзяржавы.
Уніяцкая царква тварала Кіескую мітраполію (з цэнтрам у Віль-ні) у складзе 9 епархій, з якіх 5 прыпадала на беларускія землі. Папа Рымскі прызнача кіраніка ніяцкай царквы – мітрапаліта, які, у сваю чаргу, мог прызначаць кіраніко епархій. У адрозненне ад каталіко, адзіным манаскім ордэнам уніята з’яляся ордэн базыльяна (св. Васілія Вялікага). Да першага падзелу РП на тэрыторыі Беларусі існавала 55 базыльянскіх кляштара, буйнейшымі з якіх былі Полацкі, Жыровіцкі, Менскі, Віцебскі і інш. Базыльяне мелі свае навучальныя становы, друкарні і сярод іншых уніята вызначаліся высокай адука-ванасцю. Аберагаючы сваю паству ад каталіцкага плыву, яны выда-валі на блізкай да беларускай мовы набажэнскую літаратуру, чым да-памагалі беларусам зберагчы сваю культурную ідэнтычнасць.
Казацкія атрады, якія траплялі на Беларусь у час войн (1648-1651) (1654-1667), не рабілі адрознення паміж католікамі і ніятамі і ад-нолькава жорстка каралі тых і другіх. Такую ж палітыку праводзілі ваяводы Аляксея Міхайлавіча. Прычым, калі каталіцкаму касцёлу да-звалялася праводзіць службу на захад ад Бярэзіны, то ніяцтва заба-ранялася пасюдна. Нават паводле мо Андрусаскага перамір’я (1667), кароль абавязася не пашыраць унію  Магілёскай епархіі.
Правасланыя іерархі РП з удзячнасцю прымалі дапамогу рускіх царо, але не спяшаліся адмаляцца ад атаноміі, і толькі  1686 г. Кіеская мітраполія вайшла  падпарадкаванне патрыярха маскоскага. Але іх прававое становішча па-ранейшаму было горшым за становішча каталіко і ніята. Напрыклад, пасля вайны 1654-1667 г. ім не дазвалялася займаць пасады  магістраце.
Сітуацыя склалася такім чынам, што  канцы XVII – пачатку XVIII стст. правасланая вера  РП страціла атарытэт настолькі, што тры яе епархіі з чатырох перайшлі ва ніяцтва. Адзіная Беларуская епархія імкліва губляла сваіх прыхільніка. Пад яе кантролем заста-лося толькі 130 цэрква, а 164 царквы і 5 манастыро на працягу 1686-1754 гг. таксама далучыліся да ніі.
Пад час Паночнай вайны з-за прысутнасці  РП іншаземных войска становішча асноных канфесій пэным чынам змянілася. Характэрна, што Пётр І ставіся да каталіко даволі прыхільна і нават дазволі ім адкрыць некалькі касцёла у Расіі. Разам з тым правасланы цар разгляда уніята як здрадніка веры. З яго ведама  1706 г. у Полацку было забіта пяць манаха-базыльяна, мноства іх арыштавана і вывезена  Расію. Маёмасць базыльянскіх кляштара была разрабавана рускай арміяй, а  1710 г. ад полацкай Сафіі, ператворанай у склад пораху, пасля выпадковага выбуху засталіся адны руіны. У той самы час цар накірава у Магілё камісара для абароны інтарэса правасланага насельніцтва, а  1717 г. дамогся ад сейма прыняцця адпаведнага закона  абарону право іншаверца усёй краіны. Такую ж палітыку праводзілі Кацярына І, Лізавета І і інш., але працэс умацавання ніі за кошт праваслая працягвася.
У апошняй трэці XVII – пачатку XVIII стст. уніяты перазыйшлі плы правасланай царквы. Таму паспрыялі вынікі ніяцкага царко-нага сабору (з’езду), які адбыся  Замосці  ліпені-верасні 1720 г. пад старшынствам папскага нунцыя. Паводле прынятых пастано, у вера-вучэнне і працэдуру ніяцкага набажэнства водзіліся асобныя лацін-скія элементы (сімвал веры, узгадванне імя папы рымскага), але тра-дыцыі сходняй (правасланай) царквы па-ранейшаму заховаліся.
Нягледзячы на значныя дасягненні уніята, іх канфесія намаган-нямі ксяндзо часта падавалася як непанавартасная, «хлопская» і г. д., што рэшце правакавала зрастанне напружанасці паміж каталіц-кай і уніяцкай элітамі.
3. Пад уздзеяннем ідэй Рэнесансу стан адукацыі  ВКЛ узняся на больш высокі зровень. З пачаткам Рэфармацыі тут сталі знікаць кальвінісцкія і зрэдку лютэранскія школы. Асаблівасцю адукацый-ных устано ВКЛ ХVІ ст. зрабілася перавага  іх так званых брацкіх школ, дзе на працягу 3-5 год навучаліся дзеці розных саслоя, як пра-віла, пратэстанцкага і правасланага веравызнання. У пратэстанцкіх школах выкладаліся багаслое і царконыя спевы, лацінская, грэчас-кая і родная мова, рыторыка, гісторыя, матэматыка.
У пачатку 1620-х гг. у межах уніяцкай мітраполіі налічвалася 2 169 уніяцкіх і 1 089 правасланых храма, дзе былі адкрыты школы. Найбольшых поспеха на ніве адукацыі дасягну ордэн Базыльяна.
Развіццё брацкіх школ у ХVІІ ст. прывяло да з’ялення падручніка. Так, у Брэсце правасланы святар Л. Зізаній падрыхтава да вы-дання «Азбуку з Лексісам». 12 лютага 1596 г. ён выда «Граматыку словенску совершенного искуства осми частій слова... ». У 1631 і 1636 гг. у Куцейна пад Оршай беларуска-украінскі асветнік С. Собаль на-друкава «Буквар».
На хвалі барацьбы каталіцызма з Рэфармацыяй у 1570 г. у Вільні езуітамі бы створаны так званы «калегіум», а праз 9 год на яго базе пачала дзейнічаць вышэйшая навучальная станова – акадэмія і ні-версітэт з 7-гадовым тэрмінам навучання. З цягам часу папулярнасць універсітэта, а таксама колькасць яго навучэнца узраслі з 60 студэн-та (1579) да 800 штогод (у першай пал. ХVII ст.). Асноную іх масу складалі выпускнікі калегіума Берасця, Віцебска, Гародні, Нясвіжа, Оршы, Пінска, Полацка.
Да канца стагоддзя становішча, калі аснонымі мовамі навучання  ВКЛ былі лацінская і польская, зрабілася тыповым. Што датычыць зместу навучання, то яно рабілася сё больш свецкім. Навуковыя ад-крыцці  фізіцы, матэматыцы, біялогіі, медыцыне і інш. пахіснулі ма-наполію царквы  фарміраванні светапогляду людзей, надашы ім ве-ру  магчымасць удасканалення грамадскага ладу на разумных пачат-ках, праз распасюджанне навукі, веда і свецкай культуры. Само ХVІІІ стагоддзе, калі пачаліся і змацніліся канкрэтныя станочыя зрухі  гэтым напрамку, пачалі называць эпохай Асветніцтва, а пра-грэсіных дзеяча навукі і культуры – асветнікамі. Распасюджанне асветніцкіх ідэй на Беларусі знайшло васабленне найперш у сістэме адукацыі. Так, у 1740-х гг. калегіумы каталіцкага ордэна піяра у Ві-цебску, Дуброне, Лідзе, Шчучыне і інш. уключылі  свае вучэбныя праграмы матэматыку, фізіку, усеагульную і польскую гісторыю і тым наблізіліся да свецкай адукацыі. У гэты час мовай навучання з’яляла-ся польская. Базыльяне, якім належалі школы  Віцебску, Жыровічах, Менску, Навагрудку, Пінску, выкарыстовалі беларускую мову.
За правядзенне  РП адукацыйнай рэформы на дзяржаным уз-роні зялася створаная  1773 годзе Адукацыйная камісія. У лік аба-вязковых прадмета былі ключаны геаграфія, права, логіка, рыторыка, эканоміка. Пасля забароны (1773) дзейнасці  РП Ордэна езуіта Віленская акадэмія  1780 г. была ператворана  Галоную школу ВКЛ і пад яе пачатак перадаваліся се навучальныя становы.
У гэты ж час узнікае і пашыраецца прафесійная школа. Так, у Га-родні, дзякуючы намаганням магната А. Тызенгауза (1738-1785), рых-таваліся медыкі, ветэрынары, адытары, мастакі, чарцёжнікі. Запро-шаны каралём РП французскі прафесар Ж. Жылібер заснава у Га-родні вышэйшую медыцынскую школу (1775-1781), а пры ёй – аптэ-ку, прыродазначы кабінет, анатамічны тэатр і батанічны сад.
Выпускнік Віленскай Акадэміі К. Семяновіч (1600-пасля 1651), генерал войск РП у працы "Вялікае мастацтва артылерыі", выдадзе-най у Галандыі, распрацава праект шматступенчатай ракеты.
Нягледзячы на адносную рэлігійную талерантнасць, ідэя бога з’ялялася непахіснай, а праявы вальнадумства бязлітасна караліся. Так, 30 сакавіка 1689 г. у Варшаве бы пакараны смерцю брэсцкі пад-судак К. Лышчынскі за напісаную ім працу «Аб неіснаванні бога».
I. Капіевіч (1651-1714) – выпускнік Слуцкай кальвінісцкай гімназіі, а пасля – яе выкладчык, з-за пераследу езуіта бы вымушаны з’ехаць у Галандыю. У Амстэрдаме ён ствары сучасны варыянт кіры-лічнага шрыфту. За 1699-1706 гг. выда больш за 20 кніг па арыфме-тыцы, гісторыі, граматыцы, марской справе, а затым выеха у Расію.
ВКЛ не толькі збагачала навуку і культуру суседніх дзяржа, але і само карысталася іх дасягненнямі  гэтых галінах. Працы філасофа Ф. Бэкана, Т. Гобса, Д. Лока, Р. Дэкарта, Ш. Мантэск’е і інш. актына ключаліся  курсы лекцый прафесара Віленскага ніверсітэта А. Скарульскага, Б. Дабшэвіча, К. Нарбута). Фізік Ю. Міцкевіч уста на платформу ньютанаскай механікі. М. Пачобут-Адляніцкі заснава айчынную астраномію.
Такім чынам, за працяглы час свайго існавання – з ХVІ па ХVІІІ стст. беларуская адукацыя і навука прайшлі догі шлях ад царконай падпарадкаванасці і рэлігійнага зместу да розназроневай сістэмы свецкіх навучальных устано. У вучэбных праграмах павялічылася доля прыродазначых дысцыплін, а філасофія перастала быць «слу-жанкай багаслоя» і ператварылася  самастойную навуку. Рэнесанс-ныя традыцыі беларускага кнігадрукавання, заснаванага Скарынам, пераняла і прадожыла плеяда дзеяча Рэфармацыі і Асветніцтва. За рэдкім выключэннем (С. Будны, В. Цяпінскі і інш.) – ураджэнцы Бе-ларусі  сваёй творчай дзейнасці не звярталіся да роднай мовы. Нізкі зровень нацыянальнай самасвядомасці ці ідэнтыфікацыя сябе з ін-шымі этнасамі рабілі асобных ураджэнца ВКЛ донарамі іншых культур. У іх ліку – кнігадрукары П. Мсціславец і І. Фёдара.
Мастацкае слова, філасофская думка і гістарычная падзея адбілася  асабістых запісах жыхаро ВКЛ – лістах аршанскага старасты Ф. Кміты-Чарнабыльскага (1530-1587) на адрас паны-рады, «Дзённіка» навагародскага падсудка Ф. Елашоскага (1546-1616), «Дыярыуш» ігумена А. Філіповіча (1597-1648), дзённік «Авантуры майго жыцця» наваградскай лекаркі С. Русецкай (1718-1760).
Акрамя рэлігійна-палемічнай літаратуры, у ВКЛ у рэчышчы ба-рочнага мастацтва ніжэйшага зроню развіваліся і іншыя яе жанры – лірыка, п’есы для батлейкі, а таксама сатыра. Апошняя найлепш прад-сталена  ананімным творы «Ліст да Абуховіча» (1655), дзе  асобе ваяводы высмейваецца амаральнасць шляхты. Тая ж праблема ёсць і  другім ананімным творы «Прамова Мялешкі».
Сімяон Полацкі (С. Г. Пятроскі-Сітніяновіч) (1629-1680 гг.) на-піса мноства верша і паэм маральна-дыдактычнага характару, дзве тэатральныя камедыі, выда зборнік «Рыфмалогіі». За нядогі час свайго жыцця С. Полацкі выяві багаты талент святара і багаслова, пе-дагога, паэта, перакладчыка. Як прыхільнік ідэі кансалідацыі славян распрацава праект («Прывілей») заснавання  Расіі славяна-грэка-ла-цінскай акадэміі. У асобных яго творах сустракаюцца рысы барока.
Гэты мастацкі стыль узнік у Заходняй і Цэнтральнай Еропе  вы-ніку заемадзяння многіх сацыяльна-эканамічных, палітычных, рэлі-гійных і іншых працэса, якія мелі месца  ХVІ ст. Найперш ён ува-собіся  архітэктуры і абапірася на традыцыі антычнасці з уласці-вым ёй пышным, пампезным дэкорам, вытанчанасцю форм і ліній, вы-карыстаннем светлацені і іншымі рысамі мастацтва. Першым яго зо-рам на сходнеславянскіх землях ста касцёл Божага цела  Нясвіжы (1584-1593), пабудаваны Я. Бернардоні па кананічным праекце царквы Іль Джэзу  Рыме. У далейшым аснонай базай беларускага барока з’ялялася культавая архітэктура першай паловы XVII ст. Характэр-ная яго праява (базілікавы тып храма з двухвежавым галоным фаса-дам) адбіта  касцёлах езуіта у Гародні і Мінска, дамініканца у Стобцах і  Княжыцах пад Магілёвам, бернардзінак у Мінску.
Працэс развіцця мураванай архітэктуры ме тры этапы і  адпа-веднасці з імі беларускае барока стала мона падзяляцца на ранняе, сталае і позняе. Апошняе (1730-1780-я гг.) з уласцівым яму меннем мясцовых дойліда па стварэнні шмат’ярусных вежа, фігурных фран-тона, па дасягненні гармоніі вертыкалізму ліній і планасці сілуэта было названа віленскім. Гэты стыль характэрны касцёлу кармеліта у Глыбокім, сабору св. Сафіі  Полацку, Андрэескаму касцёлу  Слоні-ме і інш. З цягам часу элементы барока з’яляюцца і свецкай архітэк-туры палацавых ансамбля у Нясвіжы, Ружанах, Шчорсах, ратуш Ві-цебска, Магілёва, Мінска.
З узнікненнем у XVIII ст. новага архітэктурнага стылю класіцызму барока некаторы час існуе паралельна з ім і саступае яму месца пасля падзела РП.
Прыкметы барока  выяленчым мастацтве зніклі  сярэдзіне XVII ст. Гэты стыль выяляе сябе  насценных роспісах каталіцкіх храма: францысканца у Гальшанах, езуіта у Нясвіжы, св. Стані-слава  Магілёве. Значна павольней барока здзейнічала на іканапісны жанр, дзе, як і раней, выявы святых догі час заховалі кананічны вы-гляд. Тым не менш у іканапісе з’яляюцца элементы зямнога жыцця. У абразах «Праабражэнне» (1648), «Нараджэнне Маці Боскай» (1649), «Пакро» (1650), «Успенне» (1652) прысутнічаюць мясцовыя пейзажы і ласцівыя эпосе прадметы побыту. У ХVІІІ ст. барока  іканапісе характарызуецца большай прысутнасцю народных матыва, павелі-чэнне элемента свецкага жывапісу і інш.
Партрэтны жанр ста з’яляцца на Беларусі  канцы ХVІ ст. Лепшыя працы беларускіх майстро адбіліся  партрэтах Я. Радзівіла, А. Астрожскага, А. Радзівіла і інш. Узнікненне стылю барока  партрэтным жывапісе супала з росквітам так званага «сарматызму» – ідэалогіі, якая падкрэслівала стараданяе паходжанне, саслоную і грамадскую выключнасць шляхты. Сармацкаму партрэту было ласціва знешняе падабенства, наянасць пэных атрыбута (герб, надпіс) ці прадмета, якія адлюстровалі прыналежнасць персоны да групы «абра-ных». Такія рысы ласцівы «рыцарскім» партрэтам К. Весялоскага, М. Паца, А. Завішы, К. Сапегі, Ю. Радзівіла і інш.
У другой палове ХVІІІ ст. з распасюджаннем Асветніцтва баро-ка паступова саступае месца новаму стылю – класіцызму з уласцівымі яму напускной урачыстасцю  выглядзе і позах персон, вытанчанасцю дэталя, прысутнасцю дэкаратыных элемента антычнасці. У ліку за-снавальніка школы класічнага жывапісу на бы прафесар Віленскай Галонай школы Ф. Смуглевіч (1745-1807).
Скульптура мела культавае прызначэнне і выраблялася для ката-ліцкіх і ніяцкіх храма як элемент алтаро. Выявы Бога і святых вы-рабляліся з дрэва с выкарыстаннем фарба і пазалоты. Найбольш выразныя зоры стылю барока адбіліся  алтары будсласкага касцёла (1643-1651). Своеасаблівыя свецкія матывы  скульптуры адбіліся  надмагільных партрэтах знатных нябожчыка.
Пачатак тэатральнага мастацтва звязваюць з народным лялечным тэатрам – «батлейка» (ад паланізаванай назвы горада Вiфлеем, дзе, на-радзiся Iсус) або «Вяртэп», «Яселка» ці «Жлоб». Арганізатарамі відо-вішча напачатку былі вандруючыя манахі, студэнты ці іншыя адукаваныя людзі. Сцэнай для выступлення лялечных артыста служыла трох- ці двух’ярусная скрыня. Так, на верхнім ярусе батлейкі паказ-валі дзеі на рэлігійныя сюжэты, на ніжэйшых – з народнага жыцця. Як правіла, апошнія складалі народную драму «Цар Максіміліян», жан-равыя сцэнкі – «Антон з казой і Антоніха», «Вольскі – купец польскі», «Бэрка-карчмар», «Цыган і цыганка» і інш.
Цэнтрамі мастацкай культуры Беларусі зрабіліся магнацкія рэзі-дэнцыі  Гародні, Нясвіжы, Ружанах, Слоніме і інш. гарадах. Выпіса-нымі з-за мяжы музыкантамі, сцэнографамі, балетмайстрамі стваралі-ся школы для падрыхтокі артыста з ліку прыгонных юнако і дзя-чат. Так, частка нясвіжскага замка адводзілася пад тэатр, музычную і балетную школы. У 1746 г. жонка магната ѕршуля Радзівіл паставіла на сцэне сваю камедыю «Дасціпнае каханне». Струннай капэлай, му-зычнай і балетнай школамі, адмысловым «Новым домам оперы» сла-вілася рэзідэнцыя гетмана М. К. Агінскага  Слоніме. Музычная капэ-ла, а таксама школа па падрыхтоцы прыдворных артыста належала А. Тызенгаузу. Яго тэатр па майстэрству і славе перазышо астатнія ва сёй РП. Магнаты Тышкевічы заснавалі тэатры з прыгоннымі арты-стамі  Свіслачы і Плешчаніцах. Усяго да канца існавання РП на Бела-русі мелася 26 тэатра і каля 30 аркестра. У цэлым мастацкая культу-ра Беларусі XVIII ст. мела выразны свецкі і элітарны характар.
4. У вынiку аб’яднання Польшчы з ВКЛ суадносiны сiл ва Усход-няй Еропе паступова змянялiся на карысць РП. Таму паспрыяла з-нікненне  Маскоскай дзяржаве – так званага «смутнага часу», выклі-канага крызісам царскай улады. Свае прэтэнзіі на трон выказа беглы манах Р. Атрэп’е, які абвясці сябе сынам Івана ІV Дзмітрыем. Пры падтрымцы Жыгімонта ІІІ і ваяводы Ю. Мнішака Ілжэдзмітрый з 4-тысячным войскам рушы на Маскву і  чэрвені 1605 г. заня яе. У тым самым месяцы самазванец каранавася на царства пад іме-нем Дзмітрыя І. Але, захапішы трон, ён не здоле выправіць цяжкога ста-новішча, у якім знаходзіліся расійскае грамадства і яго гаспадарка. Акрамя таго, прысутнасць у Маскве чужых (польскiх, лiтоска-бела-рускiх) войск выклiкала незадавальненне масквiчо. 17 мая 1606 г. у вынiку змовы баяр i пастання гараджан Iлжэдзмiтрый бы забіты.
Новым царом бы абраны Васіль Шуйскі (1606-1610), але змена лады не палепшыла цяжкога становішча. У Расii распасюдзiлiся шматлiкiя антырадавыя выступленнi сялян, казако, нават дваран. На фоне агульнага незадавальнення В. Шуйскім у 1607 г. узніклі чуткі аб Дзмітрыі І, які  Старадубе (Браншчына) збірае сілы для новага пахо-ду на Маскву. 1 мая 1608 г. новаму самазванцу М. Малчанаву далося разбіць царскае войска, падыйсці зусім блізка да Масквы і стаць лаге-рам каля в. Тушына. Каб перамагчы «тушынскага злодзея», паслы Шуйскага звярнуліся за дапамогай да Швецыі, абяцаючы саступіць ёй прыбалтыйскія землі. Але як толькі на баку цара выступілі шведы, РП успрыняла гэта як недружалюбны акт і прыступілася да адкрытай ін-тэрвенцыі. У вераснi 1609 г. яе войскi асадзiлi Смаленск, а  чэрвені 1610 г. разбілі царскіх стральцо. У Маскве група дваран звергла В. Шуйскага трону і пастрыгла яго  манахі. Улада перайшла да 7 баяр на чале з князем Мсцісласкім. Паводле падпісанай 17 жніня 1610 г. «сямібаяршчынай» і гетманам С. Жалкескім дамовы, на рускі трон запрашася сын Жыгімонта ІІІ каралевіч Уладзісла. Маскоскі Крэмль аддавася пад ахову польска-літоскага гарнізона.
У тых умовах Ілжэдзмітрый ІІ бы вымушаны цякаць з Тушына i у снежні 1610 г. ён бы забіты сваiмi былымi прыхiльнiкамi.
У адрозненне ад вышэйшага баярства, асноная маса дваран і простага люду адмовілася прысягаць Уладзiславу і выступіла супраць інтэрвента. Першая спроба апалчэнца выбіць захопніка з Масквы  маі 1611 г. скончылася нядала. У верасні 1612 г. другое апалчэнне на чале з Дз. Пажарскім і К. Мініным нанесла паражэнне войску гетмана ВКЛ Я. Хадкевіча, якое ішло на дапамогу акружаным у Крамлі суайчыннікам, і 6 снежня ім давялося капітуляваць.
У студзенi 1613 г. на Земскiм Саборы  Маскве бы абраны новы цар – 16-гадовы М. Рамана (1613-1646), а 11 ліпені ён «вянчася на царства». Такім чынам, для расійскага грамадства «смутны час» скончыся. Але каралевіч Уладзісла не пакіда спроб завалодаць расійскім тронам. Распачаты ім у 1617 г. паход войска РП на Маскву пажаданай мэты не дасягну. Паводле перамір’я, падпісанага або-двума бакамі  снежні 1618 г. у в. Дзявуліна, ён адмаляся ад право на трон, але да РП адыходзілі Смаленскія і Чарнігава-Северскія землі.
Пасля смерцi Жыгiмона III (1632) Міхаілам І была здзейснена ня-далая спроба вяртання Смаленска. Спроба новага караля ѕладзiслава IV Вазы (1632-1648) захапіць Маскву таксама не прынесла яму по-спеху. У адпаведнасці з Палянаскім мірам ад 17 мая 1634 г., пацвяр-джалася непарушнасць граніц паміж Расіяй і РП. Акрамя таго, Расія абавязалася выплаціць 20 000 руб., а кароль канчаткова адмаляся ад прэтэнзій на рускі трон.
Сацыяльна-эканамічнае становішча ВКЛ канца XVI – першай па-ловы XVII стст. характарызавалася сталяваннем фальварачна-пан-шчыннай сістэмы, умацаваннем зямельнай уласнасці феадала, якія імкнуліся павялічыць свой прыбытак шляхам павелічэння эксплуата-цыі залежных сялян.
Умацаванне прыгнёту адчува таксама працоны люд гарадо і мястэчак ВКЛ, асабліва тых, якія належалі свецкім і духоным асо-бам. Адным са спосаба пазбалення ад феадальнага прыгнёту з’яля-ліся цёкі на подзень ВКЛ. Там, за «парогамі» Дняпра, у Запарожскай Сечы  канцы XVI ст. узнікла своеасаблівае напалову ваеннае, этнічна неоднароднае саслое – запарожскае казацтва. Частка яго – так званае рэестравае казацтва – знаходзілася на службе  караля РП, мела стойлівы прыбытак і пэныя прывілеі.
Пастанне запарожскiх казако, якое пачалося  красавіку 1648 г., адыграла вызначальную ролю ва здыме антыфеадальнага руху на беларусі. Поспехі пастанца на чале з гетманам Б. Хмяльніцкім у маі 1648 г. у баях з каралескімі войскамі пад Жотымі Водамі і Корсу-нем выклiкалi узброеныя выступленнi беларускiх сялян i гараджан. Для падтрымкi народнага руху Б. Хмяльнiцкi накiрава на Беларусь казацкiя «загоны» (атрады) на чале з Галавацкiм, Крывашапкам, Ня-бабам, Хвясько i iнш. Адначасова ад Гомеля да Барысава, Быхава i Магiлёва рассылалiся гетманскiя нiверсалы з заклiкам да пастання. Да восенi 1648 г. жыхары Мазыра, Турава, Гомеля, Рэчыцы i iх нава-колля «усе паказачылiся i паклялiся адзiн другому стаяць да апош-няга». Асобныя фарміраванні шляхты былі разбіты пад Кобрынам, Мазыром, Чэрыкавым і інш.
Чарговая перамога Б. Хмяльніцкага над польскім апалчэннем пад Піляцамі 21 верасня 1648 г., актывізавала пастанцкі рух на Беларусі. Мясцовая шляхта пачала фармiраваць свае сілы і вербаваць наёмнiка. Агульнае кiранiцтва шляхецкім войскам было складзена на вялікага гетмана літоскага Я. Радзiвiла. У кастрычніку 1648 г. г. шляхецкае войска на чале са стражнікам Мірскім пасля партай барацьбы авало-далі Пінскам i жорстка пакаралі яго абаронца, забішы больш за 3 тыс. мяшчан, у тым лiку жанчын i дзяцей. Такi ж лёс спасцiг абарон-ца Чэрыкава. У студзені 1649 г. Я. Радзівіл на чале 10-тысячнага вой-ска прайшо па Тураву, Петрыкаву, Мазыры, Бабруйску, Рэчыцы і на працягу зімы падаві усе лакальныя ачагі пастання.
Вясной 1649 г. з Украіны на Палессе прыбы 3-тысячны загон палконіка Галоты і пастанне ізно стала разгарацца. Незабаве тут з’явіліся загоны Гаркушы, Пабадайлы, Крычэскага i iнш. Б. Хмяль-ніцкі працягва накіроваць казако на Беларусь, каб скаваць сілы Ра-дзівіла і не дапусціць іх злучэння з каралескімі войскамі. Але 21 чэр-веня 1649 г. шляхце далося разграміць групоку сялянска-казацкіх пастанца на чале з М. Крычэскім, а затым лагер Пабадайлы каля Лоева. У выніку пастанцкі рух рассеяся на асобныя плыні, страці масавасць і набы форму партызанскай барацьбы.
6 жніня шляхецкае войска ВКЛ захапіла Кіе аб’ядналася з ка-ралескім. 28 верасня 1651 г. Б. Хмяльнiцкі бы вымушаны падпісаць не выгадны для сябе Белацаркоскі мір. Засташыся без казацкай пад-трымкi, беларускiя пастанцы не здолелi працягваць адкрытую ба-рацьбу, некаторы час дзейнiчалi паасобку, але  далейшым былi вы-мушаны спынiць супрацiленне. Відавочна, што  ліку прычын пара-жэння пастання на Беларусі з’ялялася адсутнасць такой арганіза-ванай сілы як казацтва і адзінага цэнтра кіравання. Усе выступленні як сялян, так і мяшчан, былі лакальнымі і не скіроваліся на дасягненне адзінай мэты. Тым не менш, па сваім характары, маштабах яны мелі прыкметы антыфеадальнай вайны.
Адным з выніка казацкага пастання на ѕкраіне з’явілася вахо-джанне яе левабярэжнай часткі (Гецьманшчыны) у Расію пад пратэк-тарат маскоскага цара. Але пераясласкі дагавор ператвары кан-флікт паміж казацтвам і польскай шляхтай у вайну РП з Расіяй.
Карыстаючыся цяжкім становішчам РП, цар Аляксей Міхайлавіч (1645-1676) вырашы замацаваць поспех захопам суседніх з Расіяй зя-мель ВКЛ. Яго разлік на пераможную кампанію будавася не толькі на рускае 80-тысячнае войска (супраць 10-тысячнага шляхецкага), але і на дапамогу беларускага насельнiцтва.
З пачаткам лета 1654 г. рускiя стральцы перайшлі мяжу ВКЛ. У паночным напрамку за лета стральцы заваявалі Полацк, Мсцісла, Оршу, у верасні – Смаленск, у канцы лістапада – Віцебск. На поднi яны з дапамогай 20-тысячнага казацкага войска захапiлi Гомель, Чачэрск, Прапойск, Быха. Некаторыя гарады, да прыкладу, Магілё, здаваліся без супрацілення. Летам 1655 г. пачалося новае наступлен-не рускiх войск на чале з ваяводам Трубяцкім, якое скончылася захо-пам цэнтральная i заходняй часткі Беларусi разам з Вiльняй.
У ліпені 1655 г. шведскі кароль Карл Х Густа рушы вайной на РП і захапі вялікую яе частку разам з Варшавай. У тых умовах шля-хецкая групока паспрабавала аднавіць самастойнасць ВКЛ. З гэтай нагоды Я. Радзівіл пайшо на заключэнне саюза ВКЛ са Швецыяй і  кастрычнiку 1655 г. падпіса акт так званай Кейданскай унii. Але ас-ноная маса шляхты засталася вернай уніі «двух народа».
Небяспека мацавання Швецыі прымусіла цара прыпыніць бая-выя дзеянні супраць РП і 24 кастрычніка 1656 г. падпісаць з ёй так званае Віленскае перамір’е. Па яго мовах на акупiраванай тэрыторыі лада заставалася за рускімі ваяводамі. Тым з беларускай шляхты, хто прысяга цару, надавалiся правы рускіх дваран. Насельнiцтва i палон-ныя павінны былі ахрысціцца  правасланую веру Каталiцкiя i унi-яцкiя храмы зачыняліся. Становішча ярэя значна пагоршылася.
Разам з тым паводзiны рускiх стральцо на Беларусi выклiкалi моцнае незадавальненне мясцовага жыхарства. Цэлыя сялянскiя i ра-меснiцкiя сем’i вывозiлiся  Расію. У выніку людзі адмаляліся ад прысягі на вернасць цару і браліся за зброю. У 1658 г., калі баявыя дзеянні паміж РП і Расіяй аднавіліся, выступленні супраць стральцо значна пачасціліся. На бок караля РП перайшло краінскае казацтва.
Пасля падпiсання мiру са Швецыяй (май 1660) РП здолела мабілі-заваць сілы на барацьбу за вызваленне акупіраваных тэрыторый ВКЛ. Так, 18 чэрвеня аб’яднанае войска польскай i лiтоска-беларускай шляхты на чале з П. Сапегам разбiла войска ваяводы Хаванскага каля в. Палонка, Слонiмскага пав. У лiпенi уся Беларусь на захад ад Бярэ-зiны была вызвалена. У кастрычнiку 1660 г. войска царскага ваяводы Далгарукага было адкiнута да Смаленска.
У пачатку 1661 г. узмацняецца антырускае супрацiленне на аку-пiраванай тэрыторыi. Так, у лютым 1661 г. адбылося пастанне мя-шчан Магiлёва, якiя за ноч знiшчылi 2 000 стральцо. Такiя ж па-станнi адбылiся  Гомелi i iншых гарадах. Восенню войска РП вызваліла Гародню і Вільню. Але на буйнамаштабныя акцыi нi у аднаго з бако ужо не было сiл, таму баявыя дзеяннi перапынiлiся на 2 гады.
Апошняя за час вайны на Беларусі бітва адбылася летам 1664 г. пад Віцебскам, дзе былі разгромлены войскі ваяводы Хаванскага. Ас-ноныя падзеі перамясціліся на Украіну і 30 студзеня 1667 г. завяр-шыліся перамір’ем, падпісаным у в. Андрусава (каля Мсціслава). Паводле яго мо, да Расii адыходзiлi Смаленскае i Чарнiгаскае ваяводствы, Старадубскі пав., левабярэжная Украiна, (на 2 гады) Кіе. Запа-рожская Сеч пераходзiла пад сумеснае кiранiцтва. 6 мая 1686 г. умо-вы Андрусаскага перамір’я былі замацаваны «Вечным мірам», і да-понены перадачай Расіі Запарожжа і Кіева.
У так званай Паночнай вайне (1700-1721) Расія і РП удзельнічалі галоным чынам як саюзнікі. Іх сумесная дзейнасць была абумолена імкненнем падарваць гегемонію Швецыі  балтыйскім рэгіёне. Пер-шая антышведская кааліцыя стала фарміравацца  пачатку 1699 г. у складзе Расіі і Даніі. Восенню негалосна да саюзніка далучылася РП. 12 лютага 1700 года саксонскія войскі, пасланыя каралём РП Агус-там ІІ (1697-1733) асадзілі Рыгу. У сакавіку распачала ваенную акты-насць Данія, але жо  чэрвені шведскія войскі прымусілі яе пайсці на замірэнне.
У жніні 1700 г. Расія аб’явіла вайну Швецыі. Але Карл ХІІ пасля атрыманай перамогі пад Нарвай у не лічы яе моцным працінікам, таму скірава асноныя сілы супраць РП і  1701 г. захапі Варшаву, праз год – Гародню. Шляхта адрэзанага ад Польшчы ВКЛ стварыла канфедэрацыю i вясной 1703 г. падпiсала дагавор з царом Расіі Пят-ром I (1685-1725) аб сумеснай барацьбе супраць шведа.
14 студзеня 1704 г. Карл ХІІ прымусі сейм адхіліць Агуста ІІ ад трона і замест яго абраць каралём Станіслава Ляшчынскага. Частка шляхты адмовілася прызнаваць новага караля і аб’ядналася  Санда-мiрскую канфедэрацыю. Іх падтрымала канфедэрацыя шляхты ВКЛ. Але Агуст IІ сам адмовіся ад трона, а Радзiвiлы, Пацы, Вiшнявецкiя і інш. прызналі новага караля.
Восенню 1704-1705 гг. руская армiя аднавiла баявыя дзеяннi на Беларусi. На баку шведа змагалiся атрады Сапегi. Маёнткi i вёскi, якiя належалi саюзнiкам Пятра I, бязлiтасна знiшчалiся. У сваю чаргу рускiя войскi жорстка каралi насельнiцтва беларускiх гарадо, якія былi вымушаны забяспечваць шведа правiянтам i фуражом. Так, па загаду Пятра бы цалкам спалены горад Магiлё.
У студзенi 1708 г. Карл ХII паставi на мэце перанесцi баявыя дзеяннi на тэрыторыю Расii. Сваю дапамогу  гэтым абяца украiнскi гетман Мазепа. На Беларусi шведы iзно занялi Гародню i iншыя га-рады. У лiпенi таго ж 1708 г каля м. Галочын, Аршанскага павета яны шчэнт разбiлi корпус генерала Рэпнiна.
Затое 28 верасня каля в. Лясная, што пад Прапойскам, рускім салдатам, якімі камандава Пётр, удалося разграмiць шведскi корпус генерала Левенгаупта і захапіць абоз з боепрыпасамі, прызначаны для Карла ХІІ. Гэта сражэнне  многiм абумовiла шчаслiвы для рускiх войск вынiк генеральнай бітвы пад Палтавай 27 чэрвеня 1709 г. Невыпадкова, перамогу пад Лясной Пётр І назва «маці Палтаскай вікторыі». Вайна са Швецыяй скончылася  1721 г. яе поным па-ражэннем.
Беларусь, дзе адбываліся моцныя баі паміж рускiм i шведскiм войскамi, панесла велiзарныя людскiя i матэрыяльныя страты. Пры гэ-тым гiнула i шляхта, i рэкрутаваныя ёй сяляне, нiшчылiся велiзарныя матэрыяльныя каштонасцi. Усяго на Беларусi загiнула, памерла ад ран, хваробы i голаду каля 700 тыс чал. з яе 2, 2 мiльённага насель-нiцтва. Як шведы, так i рускiя, разглядалi беларускую зямлю як варо-жую тэрыторыю, а яе багаццi як звычайную ваенную здабычу.
5. Праз 100 год пасля заключэння Люблiнскай унii унутрыпалi-тычнае становiшча РП стала выяляць прыкметы крызiсу і найперш у вышэйшых колах дзяржанай улады. Так, панамоцтвы двухпалатнага сейма перазыходзiлi каралескiя, але і ён выяві сур’ёзную недаска-наласць. Так, за час з 1652 па 1764 гг. у вынiку дэструктыных захада магната і іншых зацікаленых асоб 48 пасяджэння сейма з 55 было сарвана  выніку выкарыстання дэпутатамі права «лiберум вета».
Пачынаючы з 1648 і да 1717 г. РП знаходзілася  стане амаль бес-перапынных война з Расіяй, Швецыяй, Асманскай імперыяй, крым-скімі татарамі. Далёка не се яны заканчваліся пераможна для яе. Су-седзi РП – Прусія, Астрыя і Расія адкрыта выказвалi да яе тэрытары-яльныя прэтэнзii. Так, у гады Паночнай вайны (1700–1721) прускі кароль планава аддзяліць ад РП узбярэжжа Балтыкі. Астрыя прэтэндавала на Заходнюю ѕкраіну. Расія будавала планы адносна далучэння астатняй Украіны і Беларусі.
Негатынае здзеянне на нутрыпалітычнае жыццё РП працягва-ла аказваць пытанне аб дысідэнтах (іншаверцах). З другога боку, неранапрае насельніцтва  справах веры выклікала мяшальніцтва з боку суседніх дзяржа, асабліва лютэранскай Прусіі і правасланай Расіі. Рускія цары бралі на сябе ролю абаронцы iнтарэса сваіх адна-верца у РП, а па сутнасці, умешваліся  яе нутраныя справы. Так, з дапамогай рускай арміі  1733 г. трон заня Агуст III (1733-1763). Пасля яго смерцi кожная групока магната выставіла ласнага прэ-тэндэнта за трон. Расійская імператрыца Кацярына ІІ (1762-1796) пад-трымала партыю Чартарыйскіх і іх прадстаніка – ураджэнца маёнтка Волчын Берасцейскага пав., стольнiка ВКЛ Cтанiслава Панятоскага, якi пры каранацыi набы iмя Агуст IV (1764-1795).
Карыстаючыся падтрымкай Расіі, правасланая шляхта ВКЛ утварыла канфедэрацыю з цэнтрам у Слуцку і дамаглася заканадачага ранання  правах усіх верніка РП. Спроба створанай у 1768 г. у г. Бар канфедэрацыі ката-ліцкай шляхты з дапамогай зброі выступіць супраць парушэння «старыны» скончылася яе разгромам рускімі войскамі  снежні 1771 г.
Скарысташы палiтычны крызiс, 5 жнiня 1772 г. Расiя, Прусiя i Астрыя падпiсалi канвенцыю аб частковым падзеле памiж сабой тэрыторыi РП, каб тым самым «прадухiлiць дзяржаву ад понага разлажэння». У выніку да Расii адыйшла сходняя частка Беларусі.
Прагрэсіная шляхта спрабавала прадухiлiць далейшы заняпад дзяржавы. 3 мая 1791 г. група дэпутата сейма (Г. Калантай, С. Мала-хоскi, К. Сапега і інш.) дамаглася прыняцця ім канстытуцыi. У яе ас-нову бы пакладзены прынцып падзелу лад. Заканадачая лада на-давалася двухпалатнаму сейму, якi выбiрася на 2 гады i бы павiнен прымаць рашэннi большасцю галасо, без выкарыстання «лiберум вета». Выканачая лада даручалася каралю i радзе, якая складалася з прымаса i 5 мiнiстра. Выбарнасць каралё забаранялася.
Канстытуцыя гарантавала захаванне за шляхтай право i яе вызначальнай ролi у грамадскiм жыццi. Мяшчанам дазвалялася на-бываць зямельныя ладаннi, займаць кiруючыя пасады  дзяржаным апараце i войску. Сялянскае саслое абвяшчалася пад заступнiцтвам закону. Абвяшчалася свабода веры, але каталiцтва заховала статус дзяржанай рэлiгii.
Канстытуцыя 3 мая 1791 г. была першай у Еропе. Нягледзячы на яе абмежаваны характар, яна мела прагрэсіны характар: лiквiдовала феадальную анархiю, стрымлівала свавольства магната, пашырала правы мяшчанства, спрыяла развіццю буржуазных адносін.
2 ліпеня 1791 г. была здзейснена спроба пазбавiць Расiю падставы для мяшання ва нутраныя справы РП пад выглядам абароны право правасланых вернiка. З гэтай нагоды  Пiнску бы склiканы вы-шэйшы сход правасланых дзеяча – «Генеральная кангрэгацыя», якiя пастанавiлi: замест расiйскага Сiнода прызнаць вяршэнства Канстан-цiнопальскага патрыярха i абраць атакефальнае кiраванне  РП.
Тым не менш, ні канстытуцыя, ні кангрэгацыя не абаранiлі краіну ад далейшага крызісу дзяржанасці. 14 мая 1792 г. у Пецярбургу пра-цінікамі рэформ бы абвешчаны акт канфедэрацыi, а з г. Таргавіцы (Падолле) на Варшаву пад лозунгам абароны самабытнага дзяржа-нага парадку рушылі сілы канфедэрата пры падтрымцы 100-тысяч-нага расійскага войска. 24 ліпеня 1792 г. на іх бок перайшо сам ка-роль, а яго войска – у падпарадкаванне канфедэрата. Патрыятычна настроеныя генералы Касцюшка, Панятоскі і інш. падалі  адстаку.
Тым самым працінікі рэформ падрыхтавалi новы падзел РП. Так, 12 студзеня 1793 г. у Пецярбургу была падпiсана канвенцыя па-мiж Расiяй i Прусiяй, паводле якой да Расii адыйшлi землi Цэнтральнай Беларусі, а таксама правабярэжная ѕкраiна.
Патрыятычна настроеная шляхта стала на шлях узброенай барацьбы за вяртанне да РП страчаных тэрыторый. Цэнтр па падрыхтоцы пастання размяшчася  Лейпцыгу. У Вiльнi дзейнiчала тайная арга-нiзацыя на чале з палконікам Я. Ясiнскiм. Пастанцы звязвалі свае спадзяваннi на поспех са славутым генералам Т. Касцюшкам. 24 сака-віка 1794 г. у Кракаве ён абвясці «Акт пастання грамадзян» і заклi-ка да дзелу  вызваленнi краiны. У ноч з 22 на 23 красавiка паста-лі жыхары Вiльнi. Я. Ясінскі значалі часовы рад – Найвышэйшую Лiтоскую Раду.
У маі пасля вызвалення Варшавы была сфарміравана Найвышэй-шая нацыянальная Рада з 40 чал. на чале з Т. Касцюшкам. Як каман-дуючы зброенымі сіламі ён абвясці агульную мабілізацыю, накiра-ва сваiх эмiсара у раёны, не ахопленыя супрацiленнем; разасла звароты да насельніцтва. У прыватнасці, сялянам гарантавалася апека рада; усе яны абвяшчалiся асабiста свабоднымi. Складзеныя з сялян атрады зваліся касінерамі.
У канцы чэрвеня 1794 г. ваенная iнiцыятыва перайшла да рускiх войск. Ахопленая пастаннем тэрыторыя стала няхільна звужацца. 12 жнiня склалі зброю абаронцы Вільні. 17 верасня 1794 г. пад Круп-чыцамi каля Кобрына генерал А. Сувора разбi корпус Серакоскага, а се ацалелыя пастанцы адступілі на тэрыторыю Польшчы. 10 каст-рычнiка на падыходах да Варшавы, пад Мацяёвіцамі адбылася другая буйная бiтва пастанца з рускiм войскам, якая скончылася іх разгро-мам. Паранены Т. Касцюшка трапі у палон, а новым галонакаманд-уючым бы прызначаны Т. Важэцкi. Але ваенная ініцыятыва па-ра-нейшаму належала рускім войскам. Пасля капітуляцыі Варшавы і аб'яленай А. Суворавым амністыі пастанцы пасюдна на працягу тыдня склалі зброю. Такiм чынам, першая спроба шляхты аднавiць РП у межах 1772 г. была нядалай. Асноныя прычыны паражэння – у значнай перавазе зброеных сiл Расii.
13 кастрычнiка 1795 г. у Пецярбургу памiж Астрыяй, Прусiяй i Расiяй была падпiсана новая канвенцыя аб канчатковым падзеле РП. У ліку іншых зямель да Расiйскай iмперыi адыйшла Заходняя Беларусь. РП перастала існаваць, галоным чынам, з-за нястрыманага свавольства магната, недасканаласці сістэмы дзяржанага кіравання і мэтанакіраванай палітыкі суседніх дзяржа.
Лекцыя 7. ПАЛІТЫЧНАЕ І САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ ѕ СКЛАДЗЕ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ
ѕ КАНЦЫ ХVІІІ– ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТСТ.

Пытанні
1. Асноныя напрамкі палітыкі самадзяржая на Беларусі пасля яе далучэння да Расійскай імперыі.
2. Беларусь у вайне 1812 г.
3. Грамадска-палітычнае жыццё  першай палове ХІХ ст.
4. Развіццё сельскай гаспадаркі, прамысловасці і гандлю. Рэформа П. Кісялёва.
5. Крызіс феадальна-прыгонніцкай сістэмы.

1. У выніку трох падзела РП амаль усе беларускія этнічныя землі з насельніцтвам больш за 3 млн чал. увайшлі  склад Расійскай імпе-рыі. Кацярына ІІ была асабiста пэнена  тым, што далучэнне Бела-русi i Украiны – гэта акт гiстарычнай справядлiвасцi. Пасля ключэн-ня чарговай часткі РП стары адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел неадкладна скасовася і водзіся новы. У 1796 г. Беларусь падзяля-лася на тры губерні – уласна Беларускую (губернскі цэнтр – Віцебск), Мінскую (губернскі цэнтр – Мінск) і Літоскую (губернскі цэнтр – Вільня). У 1801 г., у адпаведнасці з чарговай адміністрацыйна-тэрыта-рыяльнай рэформай, тут утваралася 5 губерня – Віленская, Гродзен-ская, Мінская, Віцебская, Магілёская і крыху пазней – Смаленская на чале з цывільнымі губернатарамі. У ваенных адносінах азначаныя гу-берні групаваліся  2 генерал-губернатарствы – Беларускае (штаб-ква-тэра  Смаленску) і Літоскае (штаб-кватэра  Вільні). Такім чынам, з аднаго боку, тэрміны «Беларусь, беларускі» набывалі афіцыйнае пры-знанне, а з другога – у грамадскую думку каранялася памылковае пе-ракананне аб Літве як чужароднай беларусам зямлі.
Усталяванне новай сістэмы органа кіравання і правапарадку с-кладнялася вострым недахопам чыноніка, якія б ведалі спецыфіку мясцовага жыцця. Царскі рад даволі лаяльна ставіся да польскай (і паланізаванай) шляхты, нават да той, якая адмалялася прысягаць або дзельнічала  антырасійскіх канфедэрацыях. Тыя са шляхты, якія прысягалі «Яе Вялікасці», не толькі заховалі сваю маёмасць, але маглі разлічваць на набыццё статусу, ронага з расійскімі дваранамі. За шляхтай заховалася права вырабу і продажу гарэлкі. Так, у 1796 г. ёй належала 7, 5 тыс. бровара з вытворчасцю 2 562 тыс. вядзёр гарэлкі  год. Акрамя таго, царскі рад дазволі шляхце карыстацца ранейшымі тытуламі (князь, граф, барон) і ганаровымі званнямі (гетман, марша-лак, кашталян і інш.). Па-другое, ёй дазвалялася нашэнне нацыяналь-нага касцюму з халоднай зброяй. Нарэшце практычна не абмяжова-лася іх каталіцкае веравызнанне і выкарыстанне польскай мовы  справаводстве. Характэрна тое, што на Беларусі захова сваю сілу Статут ВКЛ (1588), а разам з ім сістэма мясцовага кіравання і судовых органа. Разам з тым, замест колішніх сейміка шляхта мусіла аб’яд-новацца  губернскія і павятовыя дваранскія сходы, якія з’яляліся інструментам вылучэння кадра на дзяржаныя пасады.
Колькасна шляхецкае саслое складала да 12% ад усяго насель-ніцтва Беларусі, у той час як расійскае дваранства толькі 1-3 %. У вы-ніку рад Кацярыны ІІ прыступіся да так званага «разбору шляхты». Паводле яго каза, шляхцічы былі абавязаны прадставіць пасведчанне свайго высакароднага паходжання  выглядзе адпаведных дакумента ці выпісак з вялікакняскіх або каралескіх грамат. Тыя, каму не да-лося гэтага зрабіць, пазбаляліся дваранскіх прывілея і пераводзіліся  падатковыя катэгорыі «ганаровых грамадзян» або «аднадворца».
Адным з накірунка царскай палітыкі на Беларусі з’ялялася на-саджэнне рускага памешчыцкага землеладання. Значныя зямельныя падараванні атрымалі царскія фаварыты – Галіцын у Прапойскім, Зо-рыч – у Шклоскім, Сувора у Кобрынскім староствах i iнш. Усяго за 1772-1801 гг. дваранам было падаравана 250, 4 тыс. рэвізскіх душ. У іх рукi траплялі і тыя сяляне, якiя не ведалі прыгону, жылі на дзяр-жаных землях i плацiлі чынш. Пры гэтым памешчыкі набылі права прадаваць сялян без зямлі. Калісьці дзяржаныя сяляне (7,5 %) былі асабіста вольнымі, плацілі аброк у скарб, маглі запісацца  іншае са-слое, змяніць месца жыхарства. Але  новых умовах іх становішча пагоршылася, паколькі чыноніцтва атрымала магчымасць арэнды маёнтка разам з дзяржанымі сялянамі. 3, 5 % сялянства належала царкве і выконвала на яе карысць разнастайныя павіннасці. У ліку ін-шых катэгорый сялянства былі агароднікі і бабылі (кутнікі). Вольныя сяляне ялялі сабой «хлебароба», вызваленых памешчыкамі, былых панцырных або путных баяр, якія былі асабіста свабоднымі і плацілі дзяржаныя падаткі.
У вынiку, у новых умовах Беларусь ператварылася  самую пры-гоннiцкую скраiну iмперыi. У канцы XVIII – пачатку XIX ст. у сувязі з пашырэннем сельскагаспадарчай і мануфактурнай вытворчасці нор-ма эксплуатацыі прыгонных сялян істотна зрасла.
Істотныя змены адчула мяшанскае саслое Беларусі. Па-першае, магдэбургскае права перастала існаваць, а разам з ім – і пэная іх не-залежнасць ад дзяржавы. Па-другое, аснонымі населенымі пунктамі краіны прызнаваліся горад і сяло (вёска), але ніяк не мястэчкі, таму на Беларусі буйнейшыя з іх былі аднесены да гарадо, а астатнім нада-вася статус сяла. Пры гэтым іх жыхары, акрамя шляхты і духавенст- ва, маглі быць залічаны  прыгонны стан. Некаторыя мястэчкі – Бе-шанковічы, Зельва, Свіслач, Целяханы, Шкло ператварыліся  цэнт-ры гандлю, дзе існавалі не толькі рынкі, а адбываліся кірмашы.
Шэраг прыватных гарадо і мястэчак былі выкуплены радам, у тым ліку Ашмяны (1843), Слуцк (1846). Друя, Сянно і Нясвіж застава-ліся ва ласнасці магната да 50-х гг. ХІХ ст. Брасла, Брэст, Мсці-сла і Навагрудак зрабіліся павятовымі цэнтрамі. У пачатку ХІХ ст. Полацк і Слонім з губернскіх цэнтра былі ператвораны  павятовыя.
У адпаведнасці з «Граматай на правы і прывілеі гарадам Расійскай імперыі» (1785), у горадзе ствараліся выбарныя органы кіравання: распарадчы – гарадская дума і выканачы – шасцігласная дума, у якую выбіраліся прадстанікі («гласныя») ад кожнага з 6 разрада: «ганаровых грамадзян», «купцо», «іншагародніх і замежных гасцей», «цэхавых», «абывацеля» і «пасадскіх». Пры гэтым, ва сіх гарадах зніклі юрыдыкі, і се гараджане падпарадковаліся адзінаму закана-даству. Агульны нагляд за жыццём гарадо здзяйснялі царскія чы-нонікі – граданачальнікі і паліцмайстры.
Аснонымі катэгорыямі гараджан былі купцы і мяшчане. Купцы не падлягалі рэкруцкаму набору, плацілі падатак у залежнасці ад аб-вешчанага капіталу і аб’ядноваліся  першую, другую або трэцюю гільдыю. Мяшчане выконвалі падушную, рэкруцкую, дарожную, па-стойную і інш. павіннасці.
Указам Кацярыны ІІ ад 23 чэрвеня 1794 г. была сталявана так званая мяжа ярэйскай аселасці, у адпаведнасці з якой ярэям забара-нялася выязджаць у вялікарускія губерні. Ім жа забаранялася жыць у вёсках, валодаць зямлёй і займацца земляробствам. Яны былі абавяза-ны выселіцца  гарады і мястэчкі і жыць у адмысловай абшчыне – ка-гале (існава да 1844 г.). Тыя з ярэя, хто жада запісацца  мяшчане або купцы, мусі плаціць за дазвол двайную цану. Але нават ва мо-вах жорсткай дыскрымінацыі ім удавалася пацясніць сваіх канкурэн-та-іншаверца. Калі  1803 г. у Мінскай губ. купцо-хрысціян наліч-валася 297 і купцо-ярэя – 248, то  1857 г., адпаведна 319 і 2 627.
У гарадской эканомiцы захавалася цэхавая арганiзацыя. Рамесная вытворчасць значна перазыходзiла мануфактурную. Прычым, вот-чынныя мануфактуры сё яшчэ значна перабольшвалi колькасць ку-пецкiх. Шырокае выкарыстанне працы прыгонных сялян на вотчын-ных прадпрыемствах складалi моцную канкурэнцыю купецкiм. Таму попыт на рабочую сiлу гарадскiх i местачковых рабочых, у сваёй масе – ярэя, бы нiзкiм. Адсюль i суцэльнае панаванне  беларускiх га-радах ярэйскiх рамеснiка, саматужнiка, купцо, асоб «вольных» i iншых прафесiй, што давала шанец ярэям выжыць
Новае  аблiччы беларускiх гарадо выявiлася таксама  тым, што сюды змацнiся прыток рускага чынонiцтва, дваранства, адстанога афiцэрства, правасланага святарства, зацiкаленых ва збагачэннi.
Адным з галоных напрамка дзяржанай палітыкі на Беларусі з’ялялася сталяванне дзейснай падатковай сістэмы. У ліку новых падатка уводзіліся падушны і земскі зборы. Рэкруцкая павіннасць за-ключалася  адпрацы на пажыццёвую вайсковую службу здольных да яе маладых людзей. У адрозненне ад вялiкарускага насельнiцтва, мясцовыя сяляне, рамеснiкi i купцы плацiлi падаткi не папяровымi грашыма, а срэбранай манетай, што больш узбагачала царскую казну.
Такім чынам, палітыка царскага рада на беларускіх землях скі-ровалася на інтэграцыю іх патэнцыялу  агульнарасійскае эканаміч-нае, грамадскае, духонае і культурнае жыццё, вядома ж, найперш, у інтарэсах пануючага праваслана-дваранскага класу.
2. Напрыканцы ХVІІІ – пачатку ХІХ стагоддзя вага міжнароднай супольнасці была прыцягнута не толькі да падзела РП, але і да ім-клівага росту магутнасці Францыі на чале з Напалеонам Банапартам. Заснавальнік новай імператарскай дынастыі і таленавіты ваеначальнiк Напалеон І здоле падпарадкаваць сабе сю Заходнюю Еропу, за выключэннем Англii. Паводле Тыльзіцкага міру (1807) Францыя  абмен на дзел Расіі  блакадзе англічан перадала ёй Беласточчыну.
З польскіх зямель, адваяваных у Прусiі, па загаду Напалеона было створана падпарадкаванае яму Варшаскае герцагства на чале з сак-сонскім каралём Фрыдрыхам Агустам. Пасля вызвалення польскіх зямель з-пад астрыйскай акупацыі тэрыторыя герцагства зрасла са 103 да 155 тыс. кмІ, насельніцтва – з 2, 6 да 4, 3 млн чал., а само яно ператварылася  плацдарм для падрыхтокi нападу на Расiю. На гэты шлях Напалеона штурхала польская шляхта, спадзеючыся на адна-ленне РП. У складзе французскай армii палякi сфармiравалi цэлы кор-пус (60–70 тыс. чал.) на чале з генералам Ю. Панятоскiм. Ваянічыя настроi шляхты Герцагства Варшаскага падзялялі Пацы, Радзiвiлы, Сапегі, якія пражывалі на Беларусі.
Са свайго боку Аляксандр І бы прыхільнікам дыпламатычнага шляху вырашэння сіх спрэчных пытання. Але сумесныя расiйска-французскiя перагаворы не здолелi прадухiлiць наспелага ваеннага су-тыкнення. Напалеон здоле сканцэнтраваць на мяжы з Расіяй 600-ты-сячнае войска, у якое, акрамя француза, мабілізава салдат з завая-ных ім краін. 10 чэрвеня 1812 г. Францыя аб’явiла вайну Расii, 12 чэр-веня яе армiя  колькасцi 300 тыс. чал. фарсiравала Неман у раёне Кона. Ужо 16 чэрвеня ёю без бою была захоплена Вiльня, праз 10 дзён – Мiнск. Напрамкi магчымага наступлення заваёніка прыкры-валiся трыма рускiмi армiямi. У іх ліку I армiя (120 тыс. чал.) на чале з генералам Барклаем дэ Толi, якая размяшчалася  Літве; II армiя (ка-ля 50 тыс. чал.) на чале з генералам Баграцiёнам – на Беларусі; ІІІ ар-мiя (44 тыс. чал.) на чале з генералам Тармасавым – на Валыні.
Звычайна Напалеон iмкнуся разбiць варожыя сiлы  адной або  некалькiх бiтвах, а затым прад’яля працініку свае мовы міру. У выпадку з Расіяй гэтая добра апрабаваная тактыка сябе не апрадала, бо рускія арміі адступалі глыб краіны. На тэрыторыi Беларусі моц-ныя ар’ергардныя баi адбылiся пад Клясцiцамi, Мiрам, Салтанакай. 4-5 жнiня пад Смаленскам Напалеон выйгра першую буйную бiтву, але войскі рускiх яшчэ ялялі грозную сілу. Іх баявы дух узрос, калі галонакамандуючым бы прызначаны генерал М. I. Кутуза.
26 жнiня 1812 г. пад Барадзіно адбылася генеральная бітва з удзелам 134 тыс. французскіх і 155 тыс. рускiх салдат і афіцэра. Або-два бакі панеслі велізарныя страты, адпаведна, каля 50 тыс. забiтых i параненых француза і 46 тыс. рускiх. Гэта была першая бiтва, у якой Напалеон не перамог, але наступальная ініцыятыва заставалася за ім. Рада рускага камандавання, якая адбылася  с. Філі, прыняла нялёгкае рашэнне  мэтах захавання арміі адступіць і аддаць ворагу старажытную сталіцу без бою. 2 верасня пачалася французская акупацыя спаленай і амаль пазбаленай жыхаро Масквы.
На акупіраванай тэрыторыі Беларусі французы  кантакце з мяс-цовай шляхтай паспрабавалі сталяваць пэныя ладныя структуры. Яшчэ  чэрвені, жыхары Вільні сустракалi Напалеона як вызвалiцеля. За яго абяцанне аднавiць ВКЛ шляхта абавязалася сфармiраваць 100-тысячнае войска, а таксама забяспечваць француза прадуктамі i фу-ражом. 1 лiпеня бы абвешчаны загад аб стварэннi у Вільні Часовага рада ВКЛ з падуладнымі яму Вiленскай, Гродзенскай і Мiнcкай гу-бернямі, а таксама Беластоцкай вобласцi. Незабаве тут адбыся адмi-нiстрацыйны падзел паводле французскага зору.
Функцыi палiтычнага кiранiка рада складалiся на iмперскага камiсара Бiньёна. Ваенная лада (а са жнiня – старшынства  Часо-вым урадзе) ускладалася на генерал-губернатара Лiтвы Гагендорпа.
У лiпенi вайсковая камiсiя Часовага рада на чале з А. Сапегам прыступiлася да стварэння мясцовых узброеных сiл. Пяхота фармiра-валася з рэкрута, а шляхта забяспечвала iх адзеннем i запасам пра-дукта. З цягам часу  войску ВКЛ было сабрана каля 15 тыс. пяхоты і вершніка. У склад войска вайшо лёгкі кавалерыйскі полк са шля-хецкай i студэнцкай моладзi, артылерыйская батарэя, эскадрон бела-рускiх татар. Князь Д. Радзiвiл за свой кошт сфармірава полк улана у 3 тыс. чалавек. Ён жа бы прызначаны шэфам жандара. У мэтах аховы парадку  Магілёве бы створаны атрад стражы з 400 чал.
Галонай задачай акупацыйных (ваенных i грамадзянскiх улад) было харчовае i фуражнае забеспячэнне напалеонаскай арміі. З цягам часу рэалiзацыя яе набыла гвалтоныя рабанiцкiя формы. У вынiку шматлiкае гарадское насельнiцтва (Вiльнi, Вiцебска) сутыкнулася з голадам. У адказ на зложыванні французскiх фуражыра сяляне сталі брацца за зброю. Асаблiвай актынасцю вызначылiся жыхары в. Тра-сцянкі Iгуменскага пав., якiя стварылi партызанскi атрад i ваявалi супраць ворага, а таксама супраць шляхты, якая яму дапамагала. Такiя ж партызанскiя атрады былi створаны сялянамi вёсак Стараселле, Ма-жаны, Ясмоны Барысаскага і Жарцы Полацкага павета.
Узяшы Маскву, Напалеон не дачакася прапано аб мiры. У той час, як яго армiя галадала і разам з дысцыплінай губляла кіраванне, рускае войска  Таруцiна папанялася жывой сілай, боезапасам і пра-дуктамi. Руская армія не дапусцiла французскага пранiкнення  па-днёвыя раёны краіны, прымушаючы акупанта адступаць па імі ж раз-буранай смаленскай дарозе ва мовах лютага марозу i голаду. Асобыя часці і групы вайскоца падвяргаліся нападам казацкіх фарміраван-ня і партызанскіх атрада. Склады харчавання  Смаленску былі раз-рабаваны першымі салдатамі, якія дасягнулі горада. Правіянт і фураж, назапашаныя акупантамі і іх наймітамі  Мінску і Віцебску, былі за-хоплены войскамі Вітгенштэйна і Чычагава.
Спроба рускiх палкаводца акружыць рэшткi француза у раене Мiнска i Барысава понасцю не далася, але 14-16 лiстапада пры пе-раправе праз Бярэзiну француза спасцігла сапрадная катастрофа: да 30 тыс. чалавек тут знайшлі сабе магілу. 23 лiстапада  Смаргонi Напалеон пакіну войскі і з’еха у Парыж.
Пасля Маладзечна супрацiленне француза амаль перапынiлася. Беларускае войска неахвотна замагалася на баку Напалеона. Іх спроба спыніць рускіх пад Слонiмам і Вільняй скончыліся вялікімі для сябе людскімі стратамі. Рэшткi ацалелай беларускай пяхоты адыйшлi разам з Ю. Панятоскiм у Польшчу i Прусiю.
Такім чынам, «Вялікая Французская армія» перастала існаваць. Рускія войскі страцілі каля 200 тыс. салдат. На Беларусі ахвярамі вай-ны ста кожны чацвёрты жыхар, асабліва гараджане, колькасць якіх з-за голаду і хвароб зменшылася двая-утрая. Нягледзячы на страты і разбурэнні, царскі рад не змянша цяжар павіннасцей з сялян. Разлік сялян на скасаванне прыгону пасля вайны не спрадзіся.
У пачатку 1813 г. руская армія перайшла дзяржаную мяжу і ру-шыла на Францыю. Напалеон спрабава узяць рэванш за нядалую рускую кампанію, але бы канчаткова разбіты пад Ватэрлоа.
1 кастрычніка 1814 г. у Вене адкрыся кангрэс ерапейскіх ма-нарха, каб вызначыць пасляваенныя граніцы на карысць саюзніка – пераможца напалеонаскай Францыі. Так, паводле падпісанага 9 чэр-веня 1815 г. «Заключнага акту», Герцагства Варшаскае пераходзіла да Расii. Хоць Аляксандр I абвяшча сябе «каралем польскім», палякі набывалі так званую «канстытуцыйную хартыю» і разам з ёй істотную атаномію. Кіраванне Царствам Польскім здзяйсня Адміністрацый-ны савет на чале з братам імператара Канстанцінам.
Такім чынам, з разгромам войск Напалеона другая пасля па-стання Т. Касцюшкі спроба паляка аднавіць сваю дзяржанасць па-цярпела нядачу. Нягледзячы спрыяльныя для польскай шляхты мо-вы далейшага нутрыпалітычнага існавання Польшчы, ідэя аднален-ня незалежнай, у межах 1772 г. РП заставалася непарушнай
3. Падзеі, звязаныя з войнамі Напалеона і дзел у іх шляхты, надалі значны імпульс грамадска-палітычнаму жыццю  заходняй ускраіне Расійскай імперыі. Адным з цэнтра яго заставалася Вільня. Нядалыя спадзяванні мясцовага насельніцтва на адраджэнне ВКЛ і РП не знізілі яго антырасійскіх настроя. Студэнцтва ніверсітэта стварала спрыяльнае асяроддзе для фарміравання нацыянальнай свядомасці, вольна-любівых ідэй. Так, члены «Таварыства шубраца» (гультаё) ставілі на мэце з дапамогай сатыры змагацца за высокамаральнага чалавека. Таму ж служыла іх газета «Ведамасцi брукавыя».
1 кастрычніка 1817 г. было створана «Таварыства сябро карыснай забавы», якое крыху пазней пры дзеле Я. Чачота і Т. Зана было рэарганізавана  «Таварыства філамата» (тых, хто імкнецца да ве-да). Усе дзельнікі імкнуліся шляхам адукацыi прынесці карысць Ай-чыне, якой лічылі РП. Філаматы вывучалі працы асветніка, гісторыю і духоную культуру роднага краю. Яны пісалі творы па навуковых праблемах, літаратурныя сачыненні, вялі дыскусіі аб прачытаных кні-гах. Пад уплывам прафесара ніверсітэта І. Лялевеля члены таварыс-тва захапіліся грамадска-палітычнай тэматыкай. Да іх далучыліся будучыя змагары за незалежную РП І. Дамейка, М. Рукевіч і інш.
У 1820 г. па ініцыятыве найбольш актыных філамата – А. Мiц-кевiча, Я. Чачота і Т. Зана было створана так званае «Таварыства пра-мянiстых», у якое вайшло 168 чал. Паводле статуту, яно мусіла кла-паціцца аб павышэнні маральнага і інтэлектуальнага зроню студэн-та. Увага да яго з боку гарадской моладзі зрасла да такой ступені, што будынак універсітэта ста для «прамяністых» цесным. І прамяніс-тыя, і іх прыхільнікі карысталіся дасягненнямі народнай культуры, па-пулярызавалі гістарычнае мінулае і г. д. Такім чынам, іх дзейнасць выйшла далёка за межы ніверсітэта, што паслужыла фармальнай пад-ставай для яе перапынення кіраніцтвам універсітэта.
Але кіруючае ядро «філамата» і «прамянiстых» утварыла новую, на гэта раз тайную суполку – «Таварыства фiларэта» (аматара даб-радзейнасцi) пад старшынствам Т. Зана, якое дзейнічала ва ніверсі-тэце з 1820 па 1823 гг. Філарэты выказвалі прыхільнасць ідэі адра-джэння РП. На гэтай аснове будавалася ся іх навукова-асветніцкая праца, прапаганда і агітацыя. У мэтах канспiрацыi таварыства падзя-лялася на пяць cекцый, якiя  сваю складаліся з гуртко. Кола філарэ-та пашыралася за кошт новых члена, прычым, не толькі студэнта, а інтэлігента, прагрэсінай шляхты і інш. Усяго арганізацыя налічвала 200-300 чал. Такія ж таварыствы зніклі  асяроддзі навучэнца Ві-цебска, Полацка і Беластока.
Яшчэ  1822 г. Аляксандр I  выда указ  аб забароне тайных арга-нізацый на тэрыторыі  Царства  Польскага і заходніх губерня. У чэр-вені 1823 г. пад кіраніцтвам сенатара  М. Навасільцава  была створа-на следчая камісія  Віленскай навучальнай акрузе. У 1823 г. паліцыя Вільні выявіла дзейнасць тайнай арганізацыі і  выніку працяглага, больш чым год, следства пад суд трапіла 108 чал., з якіх 20 былі пры-гавораны да турэмнага зняволення з далейшай ссылкай (Т. Зан, А. Су-зін, Я. Чачот) і высылкі глыб Расіі (А. Міцкевіч).
Нягледзячы на пэную нацыянальна-патрыятычную скіраванасць віленскіх таварыста, іх дзейнасць уяляла сабой частку агульнарасій-скага руху, скіраванага супраць неабмежаванага самаладдзя і пры-гнёту народу. Так, у асяроддзi рускай элiты, якой з’ялялася дваранст- ва, узнiк моцны рух за рэфармаванне дзяржанага ладу i грамадскага жыцця. У далейшым яго дзельнiкi увайшлi у гiсторыю пад назвай «дзекабрыста». На пачатку 1820-х гг. у краiне склалiся два буйней-шыя тайныя таварыствы – Паночнае  Пецярбургу на чале з М. Му-раёвым i Паднёвае – у Тульчыне (Украiна) на чале з П. Пестэлем. Размяшчэнне на тэрыторыi Беларусi расiйскiх узброеных сiл (Лiтоскi корпус) спрыяла знiкненню афiцэрскiх тайных суполак, звязаных з Паночным або Паднёвым таварыствамi. На Беларусi у розны час жылi i дзейнiчалi М. Мураё, М. Лунiн, Я. Абаленскi i iнш.
Каб прыцягнуць польскую шляхту да сумеснай барацьбы, П. Пес-тэль згаджася на перадачу РП Вiленскай, Гродзенскай, часткi Мiн-скай губерня. У распрацаванай ім «Русской правде» было запісана, што беларусы не могуць быць самастойнымі і з-за слабасці сваёй ніко-лі не змогуць стварыць асобнай дзяржавы.
М. Мураё у сваёй «Канстытуцыi» прадугледжва федэратыны лад Расii у складзе асобных тэрыторый па зору ЗША. Лiтоска-бела-рускiя землi планавалася ключыць у дзве дзяржавы: Заходнюю (са сталiцай у Вiльні) i Дняпроскую (са сталiцай у Смаленску).
Члены Паднёвага таварыства С. Мураё-Апостал, М. Бястужа-Румiн i iншыя, якiя служылi у Бабруйску, распрацавалi план дзяржа-нага перавароту. Пачатак яго звязвася з арыштам Аляксандра I, яго брата Мiкалая i усёй свiты  час мешага адбыцца наведвання імі ба-бруйскай крэпасцi. Але «Бабруйскi план» не знайшо падтрымкi у змошчыка і царская інспекцыя бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 г. прайшла без эксцэса.
Свае планы адносна расійскага самаладдзя будавала і польская шляхта. Так, у 1820-х гадах у Царстве Польскім група афiцэра ства-рыла так званае «Патрыятычнае таварыства», якое мела свой Статут, Цэнтральны камiтэт, а таксама 7 правiнцыяльных аддзела, у тым лiку Лiтоскi з цэнтрам у Вiльнi. Аснонай мэтай усёй арганiзацыi з’яля-лася адраджэнне РП у межах 1772 г. У Лiтоскi правiнцыяльны камi-тэт уваходзiлi К. Радзiвiл, генерал Вайнiловiч, граф Солтан і інш. Чле-ны таварыства шукалі прыхільніка у Лiтоскiм корпусе, стваралi ар-сенал зброi у Вiльнi, але з-за правала у Варшаве былі вымушаны пе-рапыніць сваю дзейнасць. Пасля разгрому пастання на Сенацкай пло-шчы 14 снежня 1825 г. следству стала вядома аб кантактах дзекабрыс- та і асобныя члены Патрыятычнага таварыства былі асуджаны.
У 1821-1826 гг. у Беластоцкай i Свiслацкай гiмназiях дзейнiчала тайнае таварыства культурна-асветніцкага накірунку «Заране» у ліку 50 чал. на чале з Ф. Ляховiчам. Яны ставілі на мэце дасканаленне сваіх характара, фарміраванне грамадскіх густа, захаванне польскай мовы, што, на іх думку, магло паспрыяць адраджэнню РП. Каб абу-джаць  патрыятычныя пачуцці, заране  насілі прозвішчы славутых суайчынніка (Б. Харобрага, С. Баторыя, Ю. Панятоскага).
У 1825 г. Ф. Ляховіч даведася аб існаванні  Беластоку «Тавары-ства ваенных сябро» і прыня рашэнне наладзіць з ім сувязі. Гэтае таварыства  складзе 45 чал. узнікла па iнiцыятыве былога фiламата М. Рукевiча і афіцэра асобага Лiтоскага корпуса капiтана К. Iгель-строма і паручыка А. Вягелiна. Да восені 1825 г. беластоцкія «Заране» дзейнічалі сумесна з імі, а затым самастойна.
Адгалоскi пастання сталічных дзекабрыста мелі месца на Бела-сточчыне i у Бабруйску. Пасля нядалай спробы сарваць прысягу Мi-калаю I салдат Лiтоскага пiянернага батальёна 24 снежня 1825 г. у м. Браньск на Беласточчыне былi пакараны кіранікі і шэраговыя члены «Таварыства ваенных сябро» Рукевiч, Вягелiн, Iгельстром.
Такім чынам, тайныя таварыствы на Беларусі былі знішчаны ла-дамі або перасталі існаваць па іншых прычынах. Тыя веды, духоныя каштонасці і ідэі, якія прапагандаваліся філаматамі, філарэтамі, зара-намі і інш., спрыялі мацаванню польскай нацыянальнай свядомасці і патрыятызму. Наколькі моцнымі былі наступствы дзейнасці тавары-ства, сведчылі падзеі пастання  Польшчы, Літве і Беларусі (1830-1831) пад лозунгам адраджэння РП у межах 1772 г.
4. Феадальнае землеладанне, якое сталявалася на тэрыторыі Бе-ларусі яшчэ  часы ВКЛ і ахоплівала амаль 75% ад усіх зямель, набы-ло далейшае развіццё  Расійскай імперыі. Па занятасці насельніцтва і аб’ёму прадукцыі сельская гаспадарка адыгрывала вядучую ролю  эканоміцы. Аснонымі пасташчыкамі хлеба на нутраны і знешні рынак з’яляліся памешчыкі. Галоную вытворчую сілу складалі пры-гонныя, колькасць якіх у 1795 г. дасягала 84,4 % усіх сялян. Пры гэ-тым у заходніх губернях больш актына выкарыстовалася праца па-рабка. У 1840-1850-х гг. у фальварках і маёнтках сталі караняцца новыя метады апрацокі глебы, выкарыстовацца першыя сельскагас-падарчыя машыны. Са збожжавых культур большае распасюджанне мела азімае жыта, яравыя ячмень і авёс. З кожнага пасеянага зерня збіралася 3 або 3, 5. У канцы ХІХ да традыцыйных тэхнічных культур – ільну і канопля далучылася бульба. Вытворчасць збожжа набывала таварны характар. Да канца XVIII ст. буйныя гаспадаркі пасталялі на рынак каля 75 % жыта, 45-55 % – ячменю, аса, гароху, бульбы. У сярэдзіне ХІХ ст. пасевы цукровых бурако узраслі да 2 400 дзеся-цін, а раджайнасць узрасла  6 разо.
Жывёлагадоля таксама з’ялялася важнай галіной сельскай гас-падаркі. Акрамя мяса-малочнай жывёлагадолі, у Мінскай і Гродзен-скай губ. пашырылася развядзенне мерыносавых авечак у мэтах вы-творчасці і нарыхтокі танкаруннай воны для суконных мануфактур. Для ласных патрэб сяляне разводзілі лён, каноплі, тытунь, буракі і інш. Ураджай збожжавых (сам–2-3) бы горшым, чым у панскай гас-падарцы. Акрамя таго, невялікія памеры зямельных надзела (12-15 дзес. – у заходніх паветах Беларусі, і нават 8-12 – у астатніх) пры ад-сталай тэхніцы і тэхналогіі землеапрацокі і іншыя фактары не маглі задаволіць патрэбы вясковых працаніко у хлебе. Невыпадкова, у другой палове ХІХ ст. найважнейшым харчовым прадуктам сялянскай сям’і зрабілася бульба.
Каб знайсці сродкі на падтрыманне жыццядзейнасці сям’і і вы-плату падатка селянін бы вымушаны  вольны ад сельскагаспа-дарчых работ час займацца хатнімі (ткацтва, ганчарства, бандарства і інш.) і адхожымі промысламі. Буданічыя, дарожныя і іншыя работы давалі магчымасць сялянам палепшыць стан сваёй гаспадаркі. Паме-шчыкі прагрэсіных погляда не перашкаджалі ім у пошуку дадат-ковага заробку і не душылі іх падаткамі. У выніку хатняе рамяство, адхожыя промыслы, сувязь з рынкам давала магчымасць асобным ся-лянам забыцца на беднасць. У выніку нават у асяроддзі прыгонных сталі з’яляцца заможныя гаспадары, які мелі магчымасць браць у арэнду памешчыцкую або дзяржаную зямлю, і нават выкарысто-ваць наёмную працу сваіх аднавяскоца. Але  цэлым па прычыне понай залежнасці селяніна ад памешчыка яго цягненне  працэс фарміравання капіталістычных адносін адбывася значна павольней.
Узрастанне эксплуатацыі працы парабка было звязана з інтэнсі-фікацыяй працэсу абеззямельвання прыгонных сялян. Па меры цяг-нення пано у рынак, доля сялянскіх зямель у іх маёнтках (фальвар-ках) скарацілася з 2/3 да 1/3 і нават менш, а колькасць агародніка, халупніка і бабылё, наадварот, стала зрастаць.
Гэты працэс ста няспынным і разбуральным у сувязі з павелічэн- нем памешчыцкай вытворчасці таварнага хлеба, што патрабавала к-лючэння  севазварот дадатковых, за кошт сялян, пасяных плошча. Адпаведна  пано узрастала патрэба  павелічэнні адпрацовачнай па-віннасці, што выклікала перавод аброчных прыгонных у паншчынныя, і незабаве, да сярэдзіны ХІХ ст. іх колькасць узрасла з 77 да 97%. Се-лянін павінен бы адпраляць 6 разо на тыдзень аднаго з члена сва-ёй сям’і на панскія палеткі.
Акрамя павіннасцей на карысць сваіх гаспадаро, сяляне былі абавязаны выплочваць дзяржаве падушны падатак і земскі збор (5-7 руб. з двара), пасталяць рэкрута (1 з 200 дваро), даваць прытулак і харчаванне прысланым на пастой салдатам, перавозіць ваенныя грузы.
Збядненне і разбурэнне сялянскіх гаспадарак вяло да зрастання сацыяльнай напружанасці на вёсцы. Так, з 1800 па 1839 г. адбылося 160 выступлення сялян Беларусі. Асноная іх колькасць насіла не- гвалтоны характар і адбывалася  форме падачы скарга на свавольства памешчыка або адміністрацыі, на цяжар павіннасцей і інш. Былі выпадкі, калі сяляне тысячамі цякалі ад сваіх гаспадаро у суседнія губерні. Так, у пачатку 1840-х гг. пад уздзеяннем чутак аб магчымасці пазбавіцца ад прыгону сяляне цэлымі вёскамі рушылі  напрамку Крыма, Бесарабіі, Каказа. Каб іх спыніць, спатрэбіліся войскі. У 1847 г. сяляне Віцебскай губ., паддашыся чуткам аб вызваленні ад прыго-ну буданіко Мікалаескай чыгункі, тысячамі рушылі  раён Пецяр-бурга. У выніку звыш 4 тыс. сялян былі высечаны розгамі, а звыш 100 асуджана ваенна-палявым судом да турэмнага зняволення.
Аб узнікненні  нетрах феадалізму новых, капіталістычных адно-сін можа лічыцца з’яленне вольнанаёмных рабочых. Але  Расійскай імперыі выкарыстанне іх працы замянялася прыгоннымі. На Беларусі значны прыбытак панам давала вінакурства. Акрамя бровара, у маёнтках засноваліся ткацкія, шкляныя і іншыя прадпрыемствы, на якіх выкарыстовалася прыгонная праца. З 1796 па 1860 г. на Беларусі іх колькасць узрасла з 51 да 70, а іх валавая прадукцыя – у 2,1 раза.
З выкарыстаннем паравога рухавіка, які замяняе ручную працу машыннай, узнікае новы від прадпрыемства – фабрыка. Іх колькасць павялічылася з 2 да 12, а аб’ём выпушчанай імі прадукцыі – у 5, 6 ра-за. Але  гэты час наёмная праца толькі спадарожнічала прыгоннай. Да часу купецкая (капіталістычная) мануфактура ці фабрыка, разме-шчаная  горадзе, пакуль не магла канкурыраваць з вотчыннай, якая існавала  маёнтках пано-прадпрымальніка.
У першай палове ХІХ ст. у выніку адмысловай палітыкі царызма  дачыненні ярэя насельніцтва беларускіх гарадо і мястэчак узрасло  4 разы і дасягнула 320 тыс. чал. Вялікая колькасць таннай рабочай сілы стымулявала павелічэнне колькасці рамесных майстэрань і мануфактур. Характэрна, што  гэты час беларускія рамяство і ган-даль пачалі імкліва выцясняцца ярэйскім.
У гарадах з’явіся штодзённы лавачны гандаль харчовымі пра-дуктамі і прамысловымі таварамі, а таксама твараліся штотыднёвыя кірмашы. Прадукты сельскай гаспадаркі, а таксама лес з’яляліся ас-ноным таварам, які вывозіся купцамі за межы Беларусі.
Такім чынам, умовы рынку выводзяць на першыя ролi у гаспа-дарчым жыццi тых, хто ме грошы, але не схаваныя  куфэрак або скарбонку, а змешчаныя  банк пад пэны працэнт прыбытку або  вытворчасць і продаж пэнай прадукцыі. Уладальнiкi банка, як пра-вiла, былыя купцы, крэдытавалі тых, хто гарантава вяртанне пазыкі з працэнтамi. У лiку апошніх была частка памешчыка, якiя iмкнулiся да ператварэння сваіх натуральных гаспадарак у таварныя. Тыя з іх, якiя патрацiлi грошы на мадэрнiзацыю гаспадаркi, мелi шанец атры-маць прыбытак i надалей павялічваць абаротныя сродкі. Такім чынам, узніка капiтал (грошы, аблігацыі, акцыі), які не траціся, а шляхам абарачэння прыносi прыбытак у тым цi iншым эквiваленце. Больш актына капітал дзейнiча у галiне прамысловасцi, там, дзе былі прад-прымальнiкi i рынак наёмнай рабочай сiлы, дзе работадаца i работ-нiка звязвала эканамiчная зацікаленасць. Гэтая сістэма з’ялялася больш прагрэсінай у парананні з феадальна-прыгонніцкай.
Царскі рад усведамля важнасць удасканалення гаспадарчага і сацыяльнага становішча сялян. Так, мiнiстр дзяржаных маёмасця П. Кiсялё выказа клопат аб тых беларускіх сялянах, якія належалі казне. У вынiку  1839 г. выйшла распрацаванае ім «Палажэнне аб кi-раваннi дзяржанымi маёнткамi у заходнiх губернях i Беластоцкай во-бласцi», паводле якой стваралася стойлівая сістэма кіравання дзяр-жанымі сялянамі. Па-другое, у адпаведнасці з «люстрацыяй (апісаннем) дзяржаных уладання» з 1844 г. сяляне пераводзіліся з паншчы-ны на аброк, для іх усталёвася сярэдні памер зямельнага надзелу і частка лесу, засноваліся бальніцы і хлебныя склады. Па-трэцяе, арандатары не мелі права чыніць суд над дзяржанымі сялянамі. Та-кім чынам, становішча апошніх мусіла палепшыцца.
У 1840 г. Камітэт па справах заходніх губерня прыступіся да выпрацокі мо рэформы гаспадарчага кладу прыгонных сялян, якая прадугледжвала парадкаванне памера сялянскіх надзела і аб’ём павіннасцей. На падставе закона ад 15 красавіка 1844 г. ажыц-цяленне рэформы пачалося пры дзеле інвентарных камітэта і да 1848 г. абавязковыя нормы (інвентары) былі ведзены ва сіх паме-шчыцкіх маёнтках Беларусі (за выключэннем яе сходніх губерня).
У 1855 г. Дзяржаны Савет пастанавi, каб памешчык вылучы на кожную рэвiзскую душу па 3,75 дзесяцiны зямлi. Памер паншчыны з цяглага двара вызначася 3 мужчынскiмi i 3 жаночымi днямi на ты-дзень. Усе іншыя адпрацокi скасовалiся. Тым не менш, новыя правi-лы водзiлiся толькi у дзесятай частцы сiх памешчыцкіх маёнтка, ды і то вялікай карысці сялянам не прыносілі. Памешчыкі непрыхіль-на сустрэлі рэформу, яе ажыццяленне зацягнулася да 1857 г. і фак-тычна не закранула асно феадальнай сістэмы.
5. На месцах частка памешчыка пачынала сведамляць, што іс-навашая прыгонніцка-паншчынная сістэма гаспадарання з’яляецца заганнай. Яны лічылі, што экстэнсіныя метады гаспадарання (пашы-
рэнне пасяных плошча, у тым ліку за кошт абшчынных, павелічэнне падатка і павіннасцей) сітуацыі не палепшаць, што патрэбны іншыя спосабы развіцця эканомікі, найперш, па заходнеерапейскаму тыпу, калі адбываецца выкарыстанне зацікаленых у выніках сваёй працы наёмных рабочых, новых агратэхналогіі і машын. У мэтах пошуку і прапаганды прагрэсіных спосаба гаспадарання асобныя памешчыкі аб’ядналіся  Беларускае вольнае эканамічнае таварыства.
Але аднаго жадання асобных, нават перадавых памешчыка, якія станавіліся на шлях капіталістычных метада гаспадарання, было ма-ла. Агульныя тэндэнцыі развіцця сельскай гаспадаркі абумолівала буйное землеладанне. Вялікая колькасць прыгоннага сялянства да-зваляла яму весці гаспадарку па-старому, не баючыся разарэння. У 1859 г. на Беларусі 4,4 % памешчыка валодалі 44, 2 % ад усёй зямлі. Памешчыкі сярэдняй заможнасці (23, 3 % ад агульнай колькасці), якім належала па 100 - 500 душ прыгонных, мелі 39 % зямлі; ва ласнасці дробных памешчыка з колькасцю прыгонных менш за 100 душ) – знаходзілася 16, 8% зямель.
Большасць памешчыка не мелі іншых спосаба павысіць даход-насць сваіх гаспадарак, акрамя мацавання падатковага і адпрацовач-нага прыгнёту сваіх прыгонных, а таксама скарачэння іх зямельных надзела. Невыпадкова, у другой палове 50-х гг. XIX ст. у маёнтках Беларусі было звыш 200 тыс. беззямельных сялян-бабылё і агародні-ка. Удзельная вага прыгонных сялян за палову стагоддзя скарацілася з 84, 8 да 70, 9 % і працягвала скарачацца далей. У вынiку падрыва-лася сама феадальна-прыгонніцкая сiстэма.
Да сярэдзіны ХІХ ст. прыкметы крызісу феадальна-прыгонніцкай сістэмы выявіліся  скарачэнні прыросту насельніцтва вёскі, зніжэнні прадукцыйнасці працы, павышэнні сацыяльнай напружанасці на вёс-цы. Не толькі сялянскія, а і памешчыцкiя гаспадаркі, заснаваныя на бясплатнай працы прыгонных, вялiкага прыбытку не давалі, траплялі  залежнасць ад крэдытора і разбураліся.
Такім чынам, феадальна-прыгонніцкія адносіны, якія да гэтага часу панавалі  эканоміцы і сацыяльным жыцці Расійскай імперыі, набылі прыкметы разлажэння. Разам з тым у іх нетрах сталі з’яляц-ца парасткі новага, больш прагрэсінага капіталістычнага кладу, за-снаванага на эксплуатацыі працы вольнанаёмных рабочых як у гора-дзе, так і вёсцы, актывізацыі нутранага і знешняга рынку, росце та-варнасці сельскай гаспадаркі. І перадавой грамадскасці, і ладам бы-ло відавочна, што прыгоннае права ператварылася  сапрадны тор-маз на шляху развіцця краіны.
Лекцыя 8. САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ У СКЛАДЗЕ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ ѕ ДРУГОЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТ.

Пытанні
1. Скасаванне прыгоннага права. Шляхі развіцця капіталістычных адносін.
2. Прамысловы пераварот на Беларусі і яго асаблівасці. Месца эканомікі Беларусі  агульнарасійскім рынку
3. Саслоная палітыка самадзяржая
4. Фарміраванне пралетарыяту і буржуазіі. Узнікненне індустрыяльнага
грамадства

1. У ХІХ стагоддзі патрэбу  скасаванні прыгону сведамлялі не толькі прагрэсіныя дваране і разначынцы, але і самі расійскія манар-хі. Шэраг канкрэтных захада у гэтым напрамку ста магчымым з прыходам на трон Аляксандра II (1855-1881) – чалавека ерапейскай адукацыі і лiберальных погляда.
Па эканамічных і палітычных меркаваннях створаны  1857 г. Са-крэтны камiтэт вырашы распачаць ператварэнні з Заходняга краю. Па-першае, праведзеная тут iнвентарная рэформа пэным чынам пад-рыхтавала адпаведную глебу. Па-другое, пачатак рэформы мог змен-шыць уздзеянне польскага нацыянальна-вызваленчага руху на бела-рускiх сялян. Гэтыя і іншыя акалічнасці Аляксандр ІІ абмяркова з вiленскiм генерал-губернатарам У. Назiмавым
Мясцовыя памешчыкі праз праз створаныя  лiстападзе 1857 г. з дазволу цара губернскiя камiтэты (20 чал.) уключыліся  падрыхтоку скасавання прыгону. Пры гэтым Вiленскi, Гродзенскi, Ковенскi камi-тэты выказалiся за вызваленне сялян без зямлi. Там, дзе землi былi лепшымi i яны давалi большы прыбытак, памешчыкi iмкнулiся заха-ваць іх за сабой. Калі царскія лады прызналі неабходным вызвален-не сялян менавiта з зямлёй, адразу ж узнiкла тэндэнцыя да згону сялян на горшую зямлю, пераводу іх у стан дваровых, агародніка, кутніка.
Нарэшце, 19 лютага 1861 г. закон аб скасаваннi прыгоннага права бы надрукаваны  выглядзе Манiфеста i «Палажэння 19 лютага», дзе асвятлялiся се правы i абавязкi сялян. У манiфесце асобна пад-крэслiвалася, што адмена прыгоннага права адбылася па iнiцыятыве «высакароднага дваранства». Тут жа казвалася, што на працягу 2 год (да 1863) сяляне павiнны былi выконваць асноныя павiннасцi на ка-рысць пано, каб даць iм магчымасць кампенсаваць страту работніка.
У агульных палажэннях указвалася сiстэма кiравання вёскай, збо-ру падатка, адносiн сялян з уладамi. Аграрная рэформа адбывалася на аснове 17 заканадачых акта, агульных i мясцовых палажэння i правiл, апублiкаваных у сакавiку-маі 1861 г. Паводле Агульнага палажэння, уласнiкам зямлi заставася памешчык i частка яе адводзiлася для надзялення сялянства, але за выкуп. На працягу 10 год селянiн абавязася апрацоваць свой надзел i, акрамя таго, выконваць пэныя павiннасцi на карысць пана: у Вiцебскай i Магiлёскай губ. – 40 муж-чынскiх i 30 жаночых дзён у год або 8 руб. чыншу. Да часу понага выкупу яны лiчылiся часова абавязанымi.
У Магiлёскай i Вiцебскай губ. памер надзела вагася ад 4 да 5 дзесяцiн да 2-1 дзесяціне на душу. У выніку  адной сялянскай гаспа-дарцы было 7-12 дзесяцін зямлі, конь або два валы. Тут жа заховала-ся абшчыннае землекарыстанне. У Мiнскай, Вiленскай i Гродзенскай губ., дзе пераважала падворнае землекарыстанне, зямля (10-12 дес.) засталася за сялянамi. Павiннасцi скарачалiся на 10% – не болей 3 руб. чыншу і 23 дзён адпрацокi з дзесяцiны. Уводзілася калектыная ад-казнасць, так званая, «кругавая парука» для выплаты дзяржпадатка i падушнай подацi. Лес пераходзi ва ласнасць пана; выганы, сена-жаць, паша – заставалася  агульным карыстанні.
Выкупная сума вызначалася праз шасціпрацэнтную капiталiза-цыю гадавога чыншу. Калi чынш з сялянскага надзела за год склада 6 руб. у год, то агульная сума, якую селялiну трэба было заплацiць, складала 100 рублё (6 р. – 6%, 100 р. – 100%). Калi селянiн атры-мова поны надзел, то мусi адразу выплацiць 25%. Калi няпоны, то 20%. Астатнюю суму плацiла дзяржава, а выкупныя плацяжы збі-ралася спагнаць на працягу 49 гадо.
Рэакцыя сялян Беларусі на «Маніфест» і «Палажэнні 19 лютага», як і пасюдна  краіне, была адмонай, галоным чынам, з-за выкуп-ных плацяжо. Атрыманая свабода без зямлі імі не спрымалася як каштонасць. На глебе агульнага незадавальнення да ліпеня 1861 г. на Беларусi адбылося 370 выступлення.
Ліквідацыя прыгоннага права нанесла магутны дар на феадаль-най сістэме, але не знішчыла яе да канца, паколькі непахісным заста-вался яе аснова – памешчыцкае землеладанне. Сялянам належала толькі 33, 4% зямель, прычым, не  якасці прыватнай уласнасці, а на мовах абшчыннага ці надзельнага карыстання да яе понага выкупу. У тых умовах развіццё капіталістычных адносін на вёсцы павінна бы-ло пайсці не па амерыканскім (прыватная ласнасць на зямлю, маг-чымасць наёмнай працы, фермерская гаспадарка), а прускім (аб-шчыннае ці надзельнае карыстанне, феадальныя перажыткі) шляху.
У памешчыцкiх маёнтках назiралiся 2 сiстэмы гаспадарання – адпрацовачная i капiталiстычная (з выкарыстаннем наёмнай – гадавой i падзённай працы і панскага iнвентару). Гэта былi гаспадаркi з высо-кай канкурэнтаздольнасцю i з’арыентаваныя на рынак. У канцы 70- х – пачатку 80 гг. ХІХ ст. з-за паступлення з Заходнюю Еропу вялікіх партый збожжа з Паночнай i Паднёвай Амерыкі цэны на яго істотна знізіліся. Гэта стала прычынай пераарыентацыi памешчыцкiх гаспада-рак Беларусі на малочную жывёлагадолю. Такiм чынам, з’явiлася малочна-таварная спецыялiзацыя, а разам з ёй – новыя пароды жывёл, павелічэнне пагалоя  2 разы i больш. Другiм напрамкам развiцця панcкiх гаспадарак стала пашырэнне плошча бульбы i выраб з яе спiрту. Калі  канцы ХIХ cт. на Беларусi дзейнiчала 404 вiнакурнi (бровары), то на пач. ХХ ст. – больш за 500.
З iншых спецыялiзацый варта адзначыць iльнаводства (Вiцебскай i Вiленскай губ, а таксама (на некаторы час) авечкагадоля – на Гро-дзеншчыне i Мiншчыне. Беларускія памешчыкі лепш за суседзя пры-стасоваліся да рыначных умо. Па-ранейшаму, агульная эканамічная тэндэнцыя развіцця іх гаспадарак – арыентацыя на рынак, пашырэнне вытворчасці і яе спецыялізацыя.
Са скасаваннем прыгоннага права развіццё капіталізма  сельскай гаспадарцы адбывалася больш імкліва, чым у Расіі. Частка сялян па-чынае скарыстоваць чытырохполле, удасканаленыя прылады працы, нават штучныя гнаенні. З другога боку, узрастала незадаволенасць той часткі вясковых працоных, які не маглі пракарміцца са свайго на-дзелу. Выйсцем са становішча з’ялялася арэнда  пана пэнай яе колькасці на мовах адработкі са сваім інвентаром і цяглавай сілай на полі гаспадара. Такім чынам, замест скасаванай паншчыны знікала новая адработачная сістэма, па сутнасці, тая ж феадальная павіннасць з тым толькі адрозненнем, што  новых умовах селянін бы вымуша-ны сам, па эканамічных прычынах, звяртацца да пана. Аднак гэтая сіс-тэма не магла быць устойлівай з-за нізкай прадукцыйнасці працы та-кога работніка на панскім полі.
Другая сістэма – капіталістычная, больш адпавядала часу, бо  яе аснове ляжала праца работніка (падзённага, сезоннага, пастаяннага), нанятага гаспадаром на мовах аплаты па якасці і колькасці зробле-нага з прадасталеннем жывога і мёртвага інвентару. Памеры гэтай аплаты, як правіла, дыктава не работадаца, а рынак. Капіталістыч-ная сістэма замацавалася  Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губ., а на астатняй тэрыторыі Беларусі распасюдзілася змешаная – адрабо-тачна-капіталістычная сістэма.
Як і планавалі землеладальнікі, за імі засталася асноная маса зямель, у сярэднім больш за 1000 дзесяцін, у той час як на 1 сялянскі двор прыпадала 12-13. Характэрная рыса землеладання на Бе-ларусі, асабліва  Мінскай губерні, – наянасць магнацкіх латыфундый Вітгенштэйна, Радзівіла, Патоцкіх і інш. Царскі рад як апора і выразнік інтарэса, найперш, рускага правасланага дваранства імкнуся падтрымаць яго, прадаючы яму па ільготных цэнах землі на Беларусі. Такім чынам мясцовае рускае дваранства, без уліку Магілёскай губ., удвая (з 1,8 да 3, 6 млн дзесяцін) павялічыла свае ладанні. Адначасова рад забарані продаж зямлі  значных памерах памешчыкам- і ся-лянам-католікам (больш 60 дзес.), а таксама ярэям, з тым зменшыць іх эканамічную апору і палітычную актынасць.
Беларускія сяляне ключаліся  капіталістычны рынак вельмі марудна і з вялікімі цяжкасцямі. Каб пражыць толькі за кошт уласнай гаспадаркі сялянскай сям’і патрабавалася не менш 20 дзес. зямлі. І без таго невялікія надзелы зямлі (у сярэднім 8-12 дзес.) скарачаліся пасля таго, як жанатыя сыны ладзілі асобную ад бацько гаспадарку. Зямля павінна была выкарыстовацца сялянамі як мага больш прадукцыйна, каб мець магчымасць пражыць самім і атрымаць сродкі для выплаты падатка, удасканалення прылад працы, утрымання жывёлы. У выніку да канца ХІХ ст. на сялянскіх участках на 23, 9 % павялічыліся пасевы збожжавых і тэхнічных культур, а іх ураджайнасць узрасла напалову. Рэзка павялічыліся зборы бульбы (у 4, 6 раза) і ільну (на 82, 5%). З агульнага аб’ёму сельскагаспадарчых прадукта, якія ішлі на рынак, сяляне пасталялі 25% збожжа, 75% ільну, значную частку бульбы.
Як правіла, больш паспяхова развіваліся гаспадаркі з надзельным землекарыстаннем, якія менш залежалі ад абшчыны і мелі больш сва-боды  арганізацыі вытворчасці. Менавіта  іх межах адбывася рост (на 50%) пагалоя буйнарагатай жывёлы, выкарыстовалася элітнае насенне і дасканаленыя прылады працы. Асноная ж маса хлебароба Магілёшчыны і Віцебшчыны, дзе існавала абшчыннае землекарыстанне, не мела такіх магчымасця і не мела перспекты выбіцца з галечы. Цераспалосіца, калектыная адказнасць за выкананне павін-насцей і падатка («кругавая парука»), канфлікты з панамі з-за серві-тута і г.д. згуртовалі паміж сабою члена абшчыны і тармазілі раз-віццё капіталістычных адносін. Становішча сялянскіх гаспадарак ускладнялася падаткамі (грашовымі зборамі) і павіннасцямі на рамонтныя, дарожныя, адміністрацыйныя, ветэрынарныя і многія іншыя патрэбы. Акрамя земскіх грашовых збора, сяляне выконвалі дарожную, падводную і паліцэйскую павіннасці.
З ператварэннем зямлі  аб’ект куплі-продажу знікла і змацні-лася тэндэнцыя да істотнага павелічэння сялянскіх уладання. Так, у Мінскай губ. з 1861 па 1876 г. 110 сялян набылі часткі па 50-100 дзе-сяцін, а 66 – купілі маёнткі. Характэрна, што сялянскае землеладанне з 1882 па 1902 гг. узрасло за кошт былога памешчыцкага на 1,7 млн дзес. (у 3,3 раза). Такім чынам, група заможнага сялянства (з надзелам звыш 20 дзес.) павялічылася на 17 %, склашы прыкладна дзесятую частку ад усіх вясковых працоных. Менавіта  яе асяроддзі стала з-нікаць так званая сельская буржуазія, гэта значыць клас, які эксплуа-тава працу наёмных рабочых – парабка. У 1880-я гг. у гаспадарцы сельскай буржуазіі іх працавала жо не менш 55 тыс. Дадатковы пры-бытак давала здача зямлі  арэнду, трыманне млыно, кузня, а так-сама ліхвярства – пазыка грошай або хлеба пад працэнты. Тыя, хто бра у сельскай буржуазіі зямлю  арэнду, або пазыку пад працэнты, як правіла, займа ніжэйшую прыступку  сялянскай сацыяльнай лес-віцы і належа да беднаты. Гэтая група была самай шматлікай: у па-рананні з заможным (8-10%) і сярэднім (30-32%) сялянствам яна складала каля 60% усіх вытворца, у сваёй большасці абшчынніка.
Крызісная сітуацыя, выкліканая паніжэннем рыначных цэн на збожжа, з цягам часу прывяла да пэных перамен у спецыялізацыі сель скай гаспадаркі Беларусі. Так, на змену вытворчасці збожжа прыйшлі малочная жывёлагадоля. Асноным рэгіёнам вырошчвання ільну зрабіліся Віленская, Віцебская і Магілёская губ., а ільновалакно ішло на патрэбы нутраных губерня, а таксама прадавалася за мяжой – у Германіі і Астра-Венгрыі. Вытворчасць пянькі была наладжана  Магілёскай губ., а аснонымі замежнымі яе пакупнікамі з’яляліся Гер-манія і Англія. Шырокае распасюджанне атрымала бульба як сыра-віна для вінакурнай прамысловасці.
Такім чынам, у паслярэформенны перыяд у грамадстве і аграр-ным сектары эканомікі Беларусі адбыліся значныя змены, звязаныя з развіццём капіталістычных адносін, фарміраваннем бессаслонага землеладання, спецыялізацыяй рэгіёна, сацыяльнай дыферэнцыяцы-яй сялянства. У цэлым жыццё беларускага народа, у сваёй падаля-ючай большасці – сялянства, значна палепшылася, але не настолькі, каб зніклі малазямелле, беднасць, культурная адсталасць і іншыя са-цыяльныя праблемы.
2. З канца ХVІІІ ст. і па 60-я гг. ХІХ ст. колькасць насельніцтва гарадо і мястэчак павялічылася  4 разы і склала 320 тыс чал. (10%), але гэта было звязана  першую чаргу не з развіццём прамысловасці, а з царскай палітыкай у дачыненні ярэя.
У пачатку ХІХ ст. у прамысловасці Беларусі яшчэ пераважала дробная рамесная вытворчасць. Мясцовыя майстры займаліся трады-цыйнымі відамі рамяства – апрацокай металу і скур, пашывам адзен-ня і абутку. У гарадах і мястэчках існавала цэхавая арганізацыя. Але з цягам часу яна ваходзіла  супярэчнасць з развіццём рыначных ад-носін і сама адчувала неабходнасць перамен. Змяншалася карпара-тыная замкнёнасць. Калектывы рамесных майстэрань узрасталі за кошт наёмных рабочых і вучня. Частка рамесніка пашырала сваю вытворчасць да памера мануфактуры з колькасцю рабочых па 40 чал.
У 20-я гг. ХІХ ст., у адрозненне ад капіталістычных прадпрыемст- ва, дзе працавалі выключна наёмныя рабочыя, на Беларусі назіраецца імклівае развіццё вотчынных мануфактур. Так, у Крычаскім графстве працавалі канатная і парусінавая, а  Дубровенскім старостве – сукон-ная і гадзіннікавая мануфактуры, якія належалі графу Р. Пацёмкіну. У шклоскім маёнтку працавалі гарбарная, канатная, парусінавая, сукон-ная і шокаткацкая мануфактуры, якія належалі графу С. Зорычу. У гомельскай эканоміі граф М. Румянца валода шматлікімі мануфак-турамі (заводамі) па выпуску тэкстыльнай, металічнай, скураной, сілі-катнай, харчовай і іншай прадукцыі.
Тэкстыльная прамысловасць у к. XVIII – пач. XIX ст. развівалася найбольш стабільна: да 20-х гг. XIX ст. пераважала вытворчасць па-латна, а пазней – сукна. У ліку лепшых мануфактур Беларусі былі Альбярцінская суконная фабрыка В. Пуслоскага (Слонімскі пав.) і Парэцкая суконная фабрыка памешчыка А. Скірмунта (Пінскі пав.).
З 20-х гг. XIX ст. менавіта  тэкстыльнай прамысловасці пачы-наецца выкарыстанне паравых машын і знікае фабрыка як якасна но-вы тып прадпрыемства, дзе асноныя вытворчыя аперацыі забяспеч-валіся не ручной працай, а механічнымі станкамі. Першае такая фаб-рыка па выпуску сукна з’явіліся на пачатку 20-х гг. ХІХ ст. у мястэчку Хомск (Кобрынскі пав.) і належала слонімскаму памешчыку В. Пус-лоскаму. У 1823 г. на ёй размяшчаліся 44 ткацкія станы, паравы, ва-дзяны і конскі рухавікі, а таксама працавалі трое майстро-іншазем-ца і 481 рабочы з прыгонных сялян.
Высокі попыт на металічныя вырабы стымулява развіццё мясцо-вай металургіі. За час з 1828 па 1860 г. аб’ём яе прадукцыі зрос з 5,3 тыс. да 245 тыс. пудо. Лепшыя прадпрыемствы гэтай галіны размя-шчаліся  Ашмянскім (маёнтак Храптовіча  Вішневе), Барысаскім, Чэрыкаскім (завод Бенкендорфа  Старынках) пав.
Па меры асваення вырабу гарэлкі з цукру і бульбы, тэхнічныя дасканаленні (паравыя машыны) закраналі і гэту галіну. Мукамоль-ная прамысловасць таксама адчувала здзеянне тэхнічнага прагрэсу. Першыя паравыя млыны з’явіліся  1841 г. спачатку  Магілёве, за-тым у Пінску і Віцебску. І калі  1796 г. на Беларусі 1 184 млыны пе-рамалолі 843 тыс. пудо збожжа, то  1860 г. іх колькасць узрасла да 1834, а гадавы перамол – да 2 956 тыс. пудо.
У цэлым развіццё буйной прамысловасці Беларусі  дарэформен-ны перыяд адбывалася вельмі марудна. Тут пераважала цэхавая сістэма і дробная рамесная вытворчасць. У 1858 г. у гарадах налічвалася 15, 6 тыс. рамесніка, а з улікам мястэчак – прыкладна 32-33 тыс. У 1860 г. у Беларусі налічвалася 7, 8 тыс. дробных капіталістычных прадпрыемства, на якіх працавала 23, 4 тыс. наёмных рабочых.
У ліку іншых прадпрыемства існавалі мануфактуры, пераважна, вотчынныя. У 1860 г. капіталістычныя мануфактуры Беларусі склалі 0, 5% колькасці прадпрыемства, канцэнтравалі 7,7 % рабочых і да-валі 7, 4% прадукцыі сёй прамысловасці. У ліку мануфактур было 54 тэкстыльных, 35 харчовых, 28 сілікатных, 15 гарбарных, 8 металаап-рацочых, якія се разам давалі 48% аб'ёму прамысловай прадукцыі. На іх працавала 4, 7 тыс. рабочых.
Першыя капіталістычныя фабрыкі былі пабудаваны  1845 г. у Магілёве (мукамольна-крупяная) і  Беліцы, пад Гомелем (цукровая). Са з’яленнем фабрык прадукцыя мануфактур пачынае зніжацца. Так, у 1860 г. на фабрыках працавала двая менш рабочых, за-то аб’ём вы-рабленай імі прадукцыі на 20% перазыходзі мануфактурную.
Наста час, калі прамысловасць Расіі перажыла якасна новую пе-рамену – так званы прамысловы пераварот, сутнасць якога заключа-лася  выцясненні ручной працы комплексам машын і механізма. Гэ-ты працэс прыпадае на 1850-я гг. і пачынаецца  цэнтральных губер-нях у тэкстыльнай прамысловасці. На Беларусі гэты працэс узнік у суконнай і харчовай прамысловасці, якія развіваліся на мясцовай сы-равіне. У 1860 г. паравыя машыны працавалі на 76 прадпрыемствах амаль ва сіх галінах прамысловасці Беларусі.
Прыкметны рост фабрычна-заводскай вытворчасці ста назірацца толькі пасля скасавання прыгоннага права і то, даволі павольна. У сілу гістарычных і эканамічных прычын, на Беларусі не магло адбыцца хуткага выцяснення дробнай прамысловасці буйною. Па-першае, я-рэйскія рамеснікі не мелі сродка да заснавання мануфактур і абста-лявання іх паравымі рухавікамі. Па-другое, на Беларусі не было ка-рысных выкапня для развіцця машыннай індустрыі. Тым не менш і тут у 90-х гг. ХІХ ст. ме месца інтэнсіны здым мануфактурнай і фабрычнай прамысловасці, які, акрамя іншага, абумові зніжэнне ролі дробных прадпрыемства. У дынаміцы росту новых прадпрыемства рамесныя майстэрні хоць і раслі колькасна (з 20 тыс. у 1860 г. да 58 тыс. у канцы ХІХ ст.), але саступалі мануфактурам (рост са 140 да 760) і яшчэ больш імкліва (у 15 разо) капіталістычным фабрыкам і заводам (рост з 76 па 1137).
У 1870-1880-х гг. актынае ключэнне расійскага і замежнага ка-піталу  гаспадарку беларускіх губерня, у прыватнасці, у буданіцтва чыгунак, паспрыяла буданіцтву новых прадпрыемства. Нягледзячы на тое, што палову сіх прамысловых прадукта давалі дробныя і ся-рэднія прадпрыемствы з колькасцю рабочых на кожным менш 50 чал., у 90-я гг. ХІХ ст. вызначылася тэндэнцыя да павышэння ролі буйных капіталістычных прадпрыемства.
Пад уплывам прамысловага перавароту адбывалася пераабсталя-ванне прадпрыемства: замест паравых рухавіко сталі сталёвацца электрычныя. У 1889 г. дала першы ток электрастанцыя  Добрушы. У 1898 г. на сродкі руска-бельгійскага акцыянернага таварыства  Ві-цебску бы пушчаны трамвай, адзін першых у імперыі. Германскі ка-пітал удзельніча у заснаванні большасці леса- і льногандлёвых фірм. Актынае пранікненне расійскага фінансавага капіталу, заснаванне ім крэдытна-банкаскіх устано – усё гэта і іншае спрыяла развіццю ка-піталізма  прамысловасці. Незабаве і на Беларусі сталі з’яляцца буйныя фабрычна-заводскія прадпрыемствы, якія да пачатку 1890 г. далі амаль палову сёй прамысловай прадукцыі. Сярод іх дзейнічала 9 буйных з больш чым 500 рабочымі на кожным. У іх ліку – iльнопра-дзiльная фабрыка «Дзвiна» (Вiцебск), тытунёвая фабрыка Шарашэ-скага (Гродна). У Мінску да буйных прадпрыемства адносіліся: ма-шынабуданічы і чыгунаметалургічны завод Якабсона, Ліфшыца і К°, машынабуданічы завод «Тэхнолаг»; у Пінску – дрэваапрацоча-фа-нерная, запалкавая і тытунёвая фабрыкі; у Гомелі – запалкавая фабры-ка; у Брэсце – чыгуналіцейны і механічны заводы; у Магілёве – піва-варныя заводы Лекерта.
Прамысловы пераварот на Беларусі завяршыся  канцы 90-х гг. ХІХ ст., аб чым, у прыватнасці, сведчыла велізарнае, у 37 разо, паве-лічэнне аб’ёму фабрычнай прадукцыі. Найбольш імкліва развівалася харчовая, дрэваапрацочая, тэкстыльная, маталаапрацочая, буданічая і гарбарная прамысловасць і тут не сфарміравалася такіх індус-трыяльных цэнтра як Пецярбург і Масква, а прамысловы пераварот адбыся на 10 гадо пазней, чым у Расіі.
Пасля падзела РП адбывалася эканамічная інтэграцыя беларус-кіх губерня у эканоміку Расійскай імперыі. Як вядома, царскія лады правялі перапіс насельніцтва, улік зямель, маёнтка і інш. Незабаве адбыліся скасаванне нутраных мыта, уніфікацыя мер вагі і грашо-вай сістэмы. Імкнучыся лагодзіць шляхту і прыцягнуць яе да супра-цоніцтва, царызм захава за ёй ранейшыя саслоныя ільготы, у тым ліку, права на выраб і продаж гарэлкі. Акрамя таго, з узнікненнем Царства Польскага (1822-1850) на мяжы з ім бы заснаваны мытны кантроль, што надавала польскай шляхце і буржуазіі значную экана-мічную самастойнасць. Разам з тым, у мэтах прадухілення канкурэн-цыі з боку ярэйскіх купцо і рамесніка іх магчымасці гандлю  Расіі былі абмежаваны адпаведным указам 1791 г. У далейшым мяжа я-рэйскай аселасці зрабілася даволі празрыстай. Яна перастала распа-сюджвацца на купцо першай гільдыі, асоб з вышэйшай адукацыяй, былых ідзея, якія прынялі хрысціянства. Што датычыць паступлен-ня на расійскі рынак беларускіх рамесных і сельскагаспадарчых выра-ба, то ніякіх абмежавання з расійскага боку на гэты конт не існава-ла. У выніку, беларускія тавары – скуры, лён, каноплі, смала, палат-но, сукно, гарэлка траплялі  Расію, а  зваротным напрамку пасту-палі вырабы з жалеза, паркаль, пшаніца, сялёдка.
Беларусь, размешчаная паміж Пецярбургам – Рыгай – Дынабур-гам – Масквой – Украінай – Царствам Польскім, уяляла сабой важны рэгіён, здольны служыць не толькі ваенным фарпостам імперыі, але і плацдармам прасовання яе эканамічных інтарэса на заходнеера-пейскі рынак. Менавіта дзяржаныя органы зяліся за дасканаленне існавашых і пабудову новых сродка зносін, найперш, Агінскага, Агустоскага і Днепра-Бугскага канала. Пры гэтым інтарэсы лад перасякаліся з інтарэсамі мясцовых прадпрымальніка. У 1824 г. на р. Сож бы апрабаваны першы параход, пабудаваны на грошы графа Румянцава, а да 1860 г. на беларускіх рэках іх ужо было 20. У 1830-х гг. параходная кампанія Бабруйска атрымала дзяржаны прывілей на перавозку пасажыра па Бярэзіне і Дняпры. Большасць груза па-ра-нейшаму перамяшчалася на ветразёвых суднах і плытах і яго аб’ёмы пастаянна раслі. Так, калі  1844 г. іх было правезена на суму 8, 8 млн руб., то  1860 г. – ужо на 18 млн руб. Асноным экспартным таварам з’яляся лес, які звычайна сплаляся  порты Балтыкі.
У 1823 г. праз Беларусь працягнуліся шашэйныя дарогі: Брэст-Варшава, у 1849 г. – Масква-Брэст, у 1855 г. – Віцебск-Смаленск, Пе-цярбург-Кіе, Масква-Рыга. Наянасць камунікацый спрыяла гандлё-вым сувязям паміж рэгіёнамі Расійскай імперыі. Да скасавання пры-гону лавачны гандаль на Беларусі толькі зараджася, а аснонай арга-нізацыйнай формай гандлёвых адносін з’яляся кірмаш. Самымі вя-домымі зяляліся Бешанковіцкі, Гомельскі, Зельвенскі, Мінскі, Пры-бораскі і Свіслацкі кірмашы. Кошт прывезеных тавара у 1845 г. на буйнейшы з іх – Зельвенскі скла 1 млн руб., а  1851 г. – нават 1 598 237 руб. Расійскія купцы прывозілі паркаль, шок, галантарэю, фаб-рычнае абсталяванне; украінскія – соль, цукар, іншыя прадукты.
Унутраны гандаль бы сканцэнтраваны не толькі  гарадах, але і  масе мястэчак, населеных пераважна ярэямі. Менавіта ярэі былі аснонымі пасрэднікамі як паміж памешчыкамі і аптовымі купцамі, так паміж сялянамі і жыхарамі гарадо. У любым выпадку аграрнае насельніцтва мела магчымасць збываць на мясцовых рынках усё, што толькі давала сельская гаспадарка, і набываць патрэбныя прадукты.
Да часу рэформ эканоміка Беларуси забяспечвала ласны нутра-ны рынак і займала пэны сектар усерасійскага рынку. Яна мела экс-партнаарыентаваную вытворчасць, валодала дастаткова дасканалай для свайго часу рынкавай інфраструктурай і дастаткова развітай сет-кай шляхо зносін. Патрэбы нутранага беларускага рынку часткова пакрываліся за кошт прывозу тавара з Польшчы, Украіны, Расіі.
У паслярэформенны перыяд Беларусь як эканамічны рэгіён пры-цягвае большую вагу расійскага рада і прыватнага прадпрымальніц-тва. Пад час зніжэння кошту хлеба на заходнеерапейскіх рынках урад праводзі пратэкцыянісцкую палітыку з мэтай абароны гандлёвых ін-тарэса рускіх памешчыка, а таксама прыня шэраг захада супраць умацавання польска-каталіцкага землеладання на Беларусі.
Паляпшэнне стану транспартных камунікацый спрыяла міжрэгія-нальнаму гандлю. Па-ранейшаму вялiкую значнасць заховалi водныя артэрыi, па якiх хадзiла да 700 судо, у тым ліку каля 200 парахода. Але  60-70 гг. ХІХ ст. рэзка зрастае значнасць чыгуначных камунікацый. Пры гэтым з ініцыятываю іх буданіцтва, у тым ліку на Бела-русі, выступае дзяржава. Першая чыгуначная лінія, якая  1862 г. пе-расекла тэрыторыю Беларусі, звязала Пецярбург і Варшаву, але з-за малой працягласці (50 вёрст) яна не адыгрывала прыкметнай ролі  эканоміцы края. У 1866 г. на Дзвінска-Полацка-Віцебскім участку пачала дзейнічаць Рыга-Арлоская чыгунка і г. д. Усе яны будаваліся прыватнымі акцыянернымі кампаніямі, з удзелам замежнага, у тым ліку англійскага капіталу, і да канца ХІХ ст. былі выкуплены дзяржа-вай. У ліку самых значных магістраля на Беларусi былі Рыга-Арло-ская, Маскоска-Брэсцкая, Лiбава-Роменская, Палеская, Пецярбург- ска-Адэская і інш. У выніку  1870 г. працягласць чыгуначных ліній складала жо 302 км, у 1902 г. – 2 752 км., а напярэдадні І сусветнай вайны – каля 3 800 км. Па гэтым паказчыку беларускія губерні займалі першыя месцы  Расійскай імперыі.
Пранікненне расійскага капіталу назіралася таксама  банкаска-крэдытнай сферы і сродках сувязі (тэлеграф, тэлефон). Мясцовыя прадпрымальнікі фарміраваліся з купецкага асяроддзя і адкрывалі за-палкавыя, мэблевыя, фанерныя, шпалерныя фабрыкі, а таксама дру-карні. У далейшым беларускія купцы (у сваёй падаляючай большасці ярэі) заняліся і прамысловай справай.
Скасаванне прыгоннага права паскорыла развіццё мясцовай пра-мысловасці, транспарту і гандлю, узмацніла таварнасць сельскай гас-падаркі, паспрыяла большай інтэграцыі беларускай эканомікі ва се-расійскі рынак. Беларускія тавары актына спажываліся цэнтральнымі расійскімі губернямі. У канцы XIX ст. у Беларусі жо склаліся мяс-цовыя (абласныя) рынкі з цэнтрамі  Мінску, Віцебску, Магілёве, Го-мелі, Гродне, Брэсце і Пінску. Галоным гандлёвым цэнтрам Беларусі  гэты час ста Мінск. Сюды паступалі прамысловыя тавары з Мас-коскага і Пецярбургскага раёна, з Польшчы. Тут жа гандлявалі збожжам, малочнымі прадуктамі, мясам, рыбай і г.д. Асаблівую вядо-масць і папулярнасць у ме буйнейшы  імперыі мінскі спецыяліза-ваны кірмаш па продажы лесаматэрыяла з абаротам 20 млн руб.
Тавары, якія вырабляліся  Гомельскім раёне – папера, запалкі, цэгла, кафля, аконнае шкло, вярокі, канаты і г.д., – вывозіліся нават за межы Беларусі. З Гомеля частка лесаматэрыяла і дро адпраляла-ся воднымі шляхамі  Адэсу, Екацерынасласкую і Кіескую губерні, а частка – па чыгунцы  Рыгу, Лібаву, Пецярбург.
Магілё з’яляся цэнтрам рэгіянальнага гандлю. Праз Оршу  Мінскую і Смаленскую губерні паступалі лес, збожжа, пянька, яблыкі і іншыя тавары. На аршанскім рынку прадаваліся хлебныя прадукты, соль, газа, нафта, буданічыя матэрыялы. Лес і прадукты льнаводства, якія вырабляліся  Віцебскім раёне, вывозіліся большай часткай за мяжу. Прывозілі сюды пшанічную муку і цукар з Украіны. Праз Гро-дна ажыццяляся гандаль з Польшчай, Літвой і замежнымі краінамі. Тавары гродзенскага рынку – лесаматэрыялы, аржаная і бульбяная му-ка, спірт, малочныя прадукты – ішлі  Мінск, Вільню, Маскву, Пецяр-бург. Пінск служы размеркавальным цэнтрам збыту прамысловых та-вара і лясных груза, якія перапраляліся з басейна Дняпра і Пры-пяці  сістэмы Нёмана і Віслы.
Такім чынам, Беларусь з’ялялася часткай усерасійскага рынку. Яе гандлю была характэрна перавага вывазу сельскагаспадарчых пра-дукта, драніны і іншых матэрыяла. У той жа час яна служыла рын-кам збыту прамысловых тавара (інструмента, машын) збожжа (пша-ніцы) і цукру, якія возіліся з іншых раёна Расіі.
Нягледзячы на буйныя перамены  эканоміцы, звязаныя з завяр-шэннем прамысловага перавароту і пачаткам утварэння індустрыяльнага грамадства, Беларусь яшчэ заставалася пераважна аграрным рэгіёнам Расійскай імперыі.
3. З часо Кацярыны ІІ  расійскім заканадастве се насельніц-тва краіны падзялялася «па адрозненні право» на чатыры «станы» (саслоі): дваранства, духавенства, гарадскіх і сельскіх абывацеля. У сваю чаргу гарадскія абывацелі падзяляліся на саслоі ганаровых гра-мадзян, купцо, мяшчан, цэхавых рамесніка, а сельскія – уключалі саслоі сялян, казако і іншародца. Саслоны пачатак бы пакладзе-ны  аснову сяго мясцовага кіравання і судовай справы і тым самым ён атрыма агульнадзяржаную значнасць. У першай трэці XIX ст. склаліся тры новыя саслоі: ганаровыя грамадзяне, казацтва і інша-родцы, у якое, акрамя іншых, уключылі і ярэя.
Саслоі падзяляліся на прывілеяваныя (дваранства, духавенства, ганаровыя грамадзяне, купцы) і непрывілеяваныя (сяляне, мяшчане, рамеснікі, казакі, іншародцы). Першые вызваляліся ад уплаты асабіс-тых падатка, рэкруцкай павіннасці, цялесных пакарання.
З часо ВКЛ на працягу стагоддзя дваранства (шляхта) было галоным прывілеяваным саслоем, якое займала большасць пасад у органах дзяржанага і мясцовага кіравання, у войску. Да 70-х гг. ХІХ ст. заховалася выдадзеная Кацярынай ІІ дваранам «вольнасць і свабода».
Саслое дваран не было аднародным. Яно складалася як з патом-ных дваран, так і асабістых, гэта значыць тых, хто атрыма дваранскае званне за вайсковую або цывільную службу  адпаведнасці з «Табел-лю аб рангах». На Беларусі пытанне аб прыналежнасці да патомных дваран часткі шляхты ставілася пад сумненне яшчэ з часу падзела РП і мела працяг у другой палове ХІХ ст.:пасля чарговага «разбору шляхты», выкліканага пастаннем 1863 г., колькасць польскіх і беларускіх дваран рэзка скарацілася (з 5,1 да 2,4%).
Духавенства таксама з’ялялася неаднародным, але больш закры-тым саслоем, прычым, нехрысціянскія святары  яго не ваходзілі. Прававое становішча духавенства сіх хрысціянскіх вызнання у пэнай ступені адрознівалася. Асабліва важнае становішча займала правасланае святарства, якое, акрамя рэлігійных, выконвала ідэалагічную, адміністрацыйную (вядзенне метрычных кніг) функцыі і здзяйсняла пэны кантроль за маральнасцю і ладам мыслення сваіх прыхажан. Духонае саслое, (белае і чорнае духавенства) у 60–70-х гг. XIX в. было вызвалена ад абявязковай спадчыннай службы: дзеці свя-таро атрымалі права патомных і асабістых ганаровых грамадзян, до-ступ да свецкай адукацыі, магчымасць паступлення на дзяржаную службу. Устойлівасці гэтага саслоя і  канцы XIX – пачатку XX ст. спрыяла захаванне прывілея (вызваленне ад ваеннай службы, шэрагу падатка і павіннасцей) і адначасова рэгламентацыя іх право (заба-рона абрання прамысловых занятка і г. д.).
Купцы ваходзілі  склад з трох, затым (1863) дзвюх гільдый. Для заможных сялян і мяшчан пераход у купецкае саслое не толькі вы-зваля ад цялесных пакарання, але і дава права на пашпарт і свабо-ду перасовання. Да канца ХІХ ст. колькасць асоб купецкага звання павялічылася, асабліва  заходніх і паднёвых губернях. Пры гэтым асноная маса складалася з ярэя. Атрыманне купецкіх пасведчання давала ім права на жыхарства па-за мяжой аседласці. Паводле пе-рапісу 1897 г., сярод купцо пяці беларускіх губерня было 84, 5 % ярэя, 10,7 - рускіх і толькі 1,7 % беларуса (усяго 317, з якіх 9 належала да ІІ гільдыі, а да І – ніводнага).
Мяшчане існавалі за кошт гандлю, промысла, рамяства. Пры гэтым толькі запісаныя  цэхі рамеснікі маглі прадаваць свае вырабы. Такім чынам, купцы, рамеснікі, мяшчане былі  большай або меншай ступені залежнымі людзьмі, прадпрымальніцкая дзейнасць якіх рэгла-ментавалася законам. Але  канцы XIX в. пад уздзеяннем капіталі-стычных адносін мяшчанскае саслое губляла былыя асаблівасці, якія адрознівалі яго ад звычайных гарадскіх жыхаро.
Як вядома, да 1861 г. найбольш бяспраным было становішча прыгонных сялян. Паступоваму сціранню саслоных адрознення спрыялі скасаванне прыгоннага права; скасаванне падушнай подаці і вядзенне дзяржанага пазямельнага падатку і падатку з нерухомасці  гарадах, пасадах і мястэчках; увядзенне сеагульнай вайсковай па-віннасці  1874 г., якой падлягала зараз усе мужчынскае насельніцтва з 20-гадовага зросту, у тым ліку дваран (за выключэннем асоб ду-хонага звання і іншародца); законы 1863 і 1865 г. аб свабодзе ганд-лёва-прамысловай дзейнасці, і асабліва «Палажэнне аб дзяржаным промыславым падатку» 1898 г., якое дазваляла сім асобам, незалежна ад саслонай прыналежнасці, займацца гандлем і прамысловасцю.
Абвяшчэнне маніфестам 17 кастрычніка 1905 г. «грамадзянскай свабоды на пачатках сапраднай недатыкальнасці асобы, свабоды су-млення, слова, схода і саюза», стварэнне Дзяржанай думы і прадасталення выбарчых право усім «класам насельніцтва» было значным крокам ад саслонай да грамадзянскай супольнасці. Згодна Найвышэйшаму ѕказу ад 5 кастрычніка 1906г., былі зніжаны цяжкасці, звязаныя з выхадам з сельскага грамадства, зняты пашпартныя абмежаванні для сялян і мяшчан.
Саслоны лад, абумолены шэрагам заканадача аформленых право і абавязка асобных груп насельніцтва, замацаваных за імі сацыяльных функцый, працягва існаваць: заховаліся саслоныя арганізацыі і саслонае самакіраванне, саслоны пачатак у мясцовым кіраванні  адносінах сялян г. д. Нават пры выбарах у Дзяржаную думу маёмасны прынцып спалучася з саслоным.
Такім чынам, у другой палове XIX – пач. XX стст. у саслоным ладзе расійскага, у тым ліку беларускага грамадства, адбываліся два рознанакіраваных працэсы: з аднаго боку, ішла ніфікацыя (падабен-ства  правах і абавязках) саслоя, з другога – працэс яго разлажэння. Саслоная структура грамадства як рудымент феадальнага ладу пасту-пова саступала месца новай, класавай, з уласцівымі ёй катэгорыямі прыватнай уласнасці, наёмнай працы, ролі  вытворчасці і размеркаванні грамадскага прадукту. Асноныя грамадскія супольнасці новага, капіталістычнага ладу васобіліся  класах буржуазі і пралетарыту.
4. Па меры развіцця капіталістычных адносін у прамысловасці і сельскай гаспадарцы фарміраваліся два новыя грамадскія класы: бур-жуазія і пралетарыят. Слова «буржуазія» паходзіць з французскага «bourgeoisie», запазычанага з познелацінскага burgus і азначае паную-чы клас капіталістычнага грамадства, які валодае ласнасцю на сродкі вытворчасці і існуе за кошт эксплуатацыі наёмнай працы.
У ліку арганізатара першых на Беларусі капіталістычных прадпрыемства былі прадстанікі дваранскага і купецкага, і  меншай ступені – мяшчанскага і сялянскага саслоя. Пасля скасавання прыгон-нага права памешчыкі прыстасовалі свае маёнткі да мо капіталістычнага гаспадарання або здавалі сваю зямельную ласнасць у арэн-ду. Тыя ж прыкметы новага  сацыяльным абліччы дваран-памешчыка назіраліся  выпадках, калі яны арганізовалі прадпрыемствы з вы-карыстаннем наёмнай рабочай сілы. Так, у 90-я гг. ХІХ ст. ім належа-ла 343 мануфактуры і фабрыкі або 46% з існавашых на Беларусі.
Аснонай крыніцай фарміравання буржуазіі з’ялялася купецтва і разбагацешыя рамеснікі. Самай шматлікай часткай буржуазнага кла-су з’яляліся ярэйскія купцы і мяшчане. З цягам часу менавіта я-рэйскай буржуазіі належа 51% фабрык і завода, большасць прыватных газет і крэдытна-фінансавых устано.
Да 1897 г. сельская буржуазія, якая скарыстовала наёмную пра-цу, складала каля 9 % усяго сялянскага саслоя (463,5 тыс. чал. з 5 073,1 тыс). Агульная колькасць прадстаніко прамысловай (335,3 тыс.) і аграрнай (463,5 тыс. чал.) буржуазіі дасягала 800 тыс.
Зараджэнне капіталістычных адносін у прамысловасці адбілася  з’яленні новага грамадскага класа – пралетарыята. Гэтым тэрмінам прынята называць асабіста свабодных людзей, якія існавалі  эпоху капіталізму выключна за кошт продажу сваёй рабочай сілы. Да прале-тарыя адносяць як гарадскіх, так і сельскіх рабочых (парабка). Пас-ля скасавання прыгону  1861 г. аснонай крыніцай фарміравання пра-летарыяту з’яляліся мяшчане і  меншай ступені – збяднелыя вяско-цы. Усяго ж на мяжы ХІХ і ХХ стст. у прамысловасці, на чыгуначным транспарце і  дэпо было занята каля 260 тыс. пралетарыя.
У агульнай 460-тысячнай арміі пастаянных наёмных рабочых асо-бае месца займалі сельскія пралетарыі. Самай масавай яе крыніцай былі бедныя сяляне. У 1897 г. у беларускіх губернях налічвалася 182,2 тыс. пастаянных парабка, што складала 37% агульнай колькасці на-ёмных рабочых і слуг. Характэрнай рысай Беларусі парэформеннага перыяду з’яляся шматнацыянальны склад прамысловых пралетары-я. 60% іх складалi ярэi, 17% – беларусы, 10% – палякi, 10% – рускiя, каля 4% – латышы, лiтоцы i украiнцы. Пры гэтым ярэі не дапускалі-ся да работы на чыгунках і  казённых прадпрыемствах. Сельскія пралетарыі вызначаліся падаляючай перавагай беларуса.
Прамысловая рэвалюцыя, якая адбылася  краінах Заходняй Еропы і ЗША, абумовіла з’яленне і распасюджанне буйной машыннай вытворчасці. У выніку за змену традыцыйнаму (аграрнаму) грамадству прыйшло новае, індустрыяльнае з такім узронем грамадска-эканамічнага развіцця, калі найбольшы клад у вытворчасць матэрыяльных каштонасцей уносіць прамысловасць. Гэта грамадству ласціва сталяванне рыначнай эканомікі, урбанізацыя, наянасць асноных сацыяльных груп – прадпрымальніка і наёмных работніка, развіццё наву-кі, дэмакратыі, грамадзянскай супольнасці і прававой дзяржавы.
Усталяванне індустрыяльнага грамадства  Расійскай імперыі прайшло тыя ж этапы, што і на Захадзе. Але нягледзячы на наянасць асноных знешніх атрыбута (перавага  прамысловасці фабрычна-заводскай вытворчасці, панаванне капіталістычнага рынку, існаванне банкаскай сістэмы, узнікненне буржуазіі і пралетарыяту і г.д.), у эка-номіцы і грамадскім жыцці краіны заставалася шмат рудымента па-пярэдняй, аграрнай цывілізацыі: па-першае, захаванне шматукладнай эканомікі перажытка феадалізму; па-другое, захаванне саслона-са-мадзяржанага ладу, які абмяжова свабоду прадпрымальніцтва, раз-віцццё гандлю і прамысловасці; па-трэцяе, актынае мяшальніцтва царызма  эканоміку, вялікая роля дзяржавы  прамысловасці, фінан-сах і транспарце; нарэшце, значныя дзяржаныя расходы на падтрымку саслоя памешчыка і чыноніцкага апарату.
Асабліва яскрава гэта выявілася на прыкладзе Беларусі: прамысловая рэвалюцыя тут яшчэ не завяршылася, доля фабрычнай вытворчасці  агульным аб’ёме валавой прадукцыі складала менш паловы (46,8%), а на прадпрыемствах цэнзавай прамысловасці налічвалася толькі 31 тыс. рабочых. Мясцовыя прамыславікі і прадпрымальнікі, у адрозненні ад маскоскага, пецярбургскага, уральскага і іншых рэгіёна спецыялізавалася не на машыннай індустрыі, а на выпуску традыцыйнай (харчовай, буданічай, гарбарнай і г. д.) прадукцыі і на продажы сыравіны (лён, лес).
Працэс урбанізацыі тут бы дастаткова марудным: у гарадах пра-жывала каля 10% насельніцтва. Асноную масу прамысловага рабо-чага класа складалі работнікі дробных прадпрыемства. У сельскай гаспадарцы панавала буйное памешчыцкае землеладанне. Саслоная структура яшчэ пераважала над сацыяльна-класавай. Эканамічнае дамінаванне асобных нацыянальных груп абмяжовалася палітыка-прававымі сродкамі. Атарытарная палітычная сістэма не пакідала шан-ца на тварэнне прававой дзяржавы і грамадзянскай супольнасці.

Лекцыя 9. РАСІЙСКІ ШЛЯХ ПАЛІТЫЧНАЙ МАДЭРНІЗАЦЫІ
ѕ ПРАЦЭСЕ СТАНАѕЛЕННЯ ІНДУСТРЫЯЛЬНАЙ ЦЫВІЛІЗАЦЫІ

Пытанні
1. Буржуазныя рэформы 60-70-х гг. ХІХ ст.: асаблівасці іх правядзення на Беларусі
2. Шляхецкія пастанні і іх уплы на палітыку самаладдзя  беларускіх губернях
3. Ідэалогія лібералізму, народніцкі і сацыял-дэмакратычны рух на Беларусі Выспяванне нацыянальнай ідэі  светапоглядзе беларускіх народніка
4. Афармленне агульнарасійскіх і нацыянальных партый
5. Рэвалюцыя 1905-1907 гг. Пачатак парламентарызму
6. Беларускі нацыянальны рух і «Наша Ніва»
7. Аграрная рэформа Сталыпіна i яе плы на гаспадарку Беларусi
8. Палiтычнае становiшча  краіне і на Беларусі (1907-1914 гг.)

1. Скасаванне прыгону з’ялялася першым крокам Аляксандра IІ на шляху мадэрнiзацыi расiйскага грамадства па зору вядучых заходнеерапейскiх краiн. Судовая рэформа, прынятая  лiстападзе 1864 г., грунтавалася на прынцыпах усесаслонасці, незалежнасці суда ад адмiніcтрацыi, спаборнасці i галоснасці судовага працэсу. Пры разглядзе крымiнальных спра прадугледжвася дзел грамадскасці праз інсты-тут прысяжных засядацеля. Iнтарэсы абвiнавачваемых абаранялi прысяжныя павераныя. Усталёвалася сicтэма судовых устано: мiра-вы суд, з’езд мiравых суддзя, акруговыя суды, судовыя палаты. Вы-шэйшай інстанцыяй бы cенат, а яго члены прызначалiся царом.
На Беларусi судовая рэформа пачалася толькi у 1872 г. Пры гэтым у суддзi не дапускалi католiко, а ярэя – нават у засядацелi. У 1883 г. была заснавана Вiленская судовая палата, якая разглядала справы жыхаро Вiленскай, Гродзенскай, Ковенскай i Мiнскай губ. Магілёская губ. падпарадкавалася Кіескай, а Віцебская губ. – Пецярбург-скай судовым палатам.
У 1864 г. для абрання земскіх органа самакіравання былі сфармі-раваны тры групы (курыі) выбаршчыка: прыватныя землеладальнi-кi, гарадскiя i сельскiя грамадствы з улікам маёмаснага цэнзу. Такiм чынам, падаляючую перавагу  іх набывалi дваране.
Па прычыне пражывання на Беларусі значнай колькасці ярэя і паляка, апазіцыйна настроеных супраць царызму, ажыццяленне земскай рэформы  яе сходніх губернях было адтэрмінавана да 1911 г., а  заходніх – нават да 1917 г.
Гарадская рэформа, распачатая  1870 г., мела на мэце перадаць справы гарадскога жыцця  распараджэнне калегіяльнага органа – думы. У мэтах яе абрання се падаткаплацельшчыкі фарміравалі тры курыі выбаршчыка, кожная з якой выбірала сваю трэць прадстані-ко (гласных) у думу. Выканачым органам яе з’ялялася права на чале з гарадскім галавою. Гарадская рэформа на Беларусі адбылася  1875 г. Улады рабілі сё магчымае, каб абмежаваць удзел ярэя у абранні і рабоце думы.
Паражэнне Расіі  Крымскай вайне (1853-1856) паставіла  парадак дня неабходнасць карэнных перамен у рускай арміі. Сама ваенная рэформа пачалася  1862 г., калі  рэкруты сталі браць больш мужчын, але тэрмін іх службы бы скарочаны з 25 да 6 год у сухапутных войсках і да 7 – на флоце. Сэнс гэтых навацый заключася  тым, што лю-дзі пасля службы ішлі  рэзерв (запас) і  выпадку ваеннай неабход-насці маглі быць мабілізаванымі  войска. Уся тэрыторыя падзялялася на 15 ваенных акруг, а рэгулярнае войска было скарочана да 742 тыс. (на 34, 4 %). У адпаведнасці з Законам ад 11 студзеня 1874 г., уводзi-лася сеагульная воiнская павiннасць мужчын ва зросце ад 21 да 41 год за выключэннем карэнных жыхаро Сярэдняй Азіі і Сібіры. Тэр-мiн службы салдат з вышэйшай адукацыяй склада 6 месяца, выпускніко гiмназiй – 1, 5 года, вучылiшча – 3, пачатковай школы – 4 гады. Станочыя вынікі рэформы выявілі сябе  пераможнай вайне з Тур-цыяй (1877-1878).
Школьная рэформа, распачатая  1864 г. грунтавалася на прын-цыпе сесаслонасці. «Палажэнне аб пачатковых народных вучылi-шчах» дазваляла iх адкрываць арганiзацыям i нават прыватным асобам. У выніку дзяржана-царконая манаполiя на народную асвету некалькі паслаблялася. Гiмназii падзялялiся на класiчныя i рэальныя (пазней, пераіменаваныя  вучылiшчы). Вучэбная праграма класiчных гiмназiй была заснавана на гуманітарных дысцыплінах, засваенне якіх дазваляла маладым людзям без экзамена паступаць ва ніверсітэты. Для паступлення  тэхнічныя ВНУ патрэбна было здаць экзамены на засваенне вучэбнай праграмы рэальнай гімназіі (вучылішча), якая ба-зіраваліся на дысцыплінах прыродазначага цыклу.
Цэнзурная рэформа, абвешчаная 6 красавіка 1865 г. вызваляла ад папярэдняй цэнзуры сачынення (аб’ёмам звы 200 старонак), пера-клада (звыш 400 старонак), сталічнай прэсы, а таксама навуковых выдання. Такім чынам грамадскасць набывала магчымасць публічнага выказвання сваіх думак і абмеркавання бягучых праблем у недзяржаных выданнях. У 1886 г. адным з такіх выдання зрабілася газета «Минский листок».
Але істотна наблізіцца да прававой дзяржавы Расіі не далося. З забойствам Аляксандра ІІ (1881) г. у краіне пачася перыяд жорсткай палітычнай рэакцыі. Курс новага цара Аляксандра ІІІ (1881-1894) на «карэктыроку рэформ» знайшо увасабленне  так званых контррэформах. Так, законам ад 12 лютага 1887 г. уводзілася практыка закрытых судовых працэса. У 1884 г. дзецям нiжэйшых саслоя забаранялася паступленне  гiмназiю, а для навучэнца-ярэя бы уведзены абмежавальны працэнт. Атаномія ніверсітэта была скасавана: рэк-тар і прафесарскі склад прызначася радам. Усе студэнты былі абавя-заны насіць форму. З-за змацнення цэнзуры былі закрыты многія вы-данні. У новым палажэнні аб земствах (1890) узмацняліся пазіцыі два-ран. Новае Гарадавое палажэнне (1892) істотна скарачала колькасць выбаршчыка з ліку бедных жыхаро. На Беларусi усе ператварэнні мелi свае асаблiвасцi, абумоленыя наянасцю моцнай антыцарскай апазіцыі. Невыпадкова, усталяванае  10 губернях Расіі надзвычайнае становішча існавала тут да краху самаладдзя  1917 г.
2. Пасля перамогi над Напалеонам у вайне 1812-1815 гг. да Расii адыйшла частка Польшчы (з Варшавай), якая была вылучана  так званае «Царства Польскае». Нягледзячы на яго атаномнае станові-шча  складзе iмперыi, польская шляхта марыла аб адраджэннi РП у межах да 1772 г. і яе понай незалежнасці. 29 лістапада 1830 г. пад уздзеяннем чутак аб пасылцы рускай арміі на падаленне рэвалюцыі  Францыі  Варшаве бы здзейснены напад на рэзiдэнцыю царскага на-месніка Канстанціна. На наступны дзень, 30 лiстапада сталіца была  руках пастанца. 20 cнежня сейм апублiкава «Манiфест польскага народа» з заклiкам падтрымаць пастанне, каб "вярнуць сваю неза-лежнасць і старажытную магутнасць". У Лiтву, на ѕкраiну i Беларусь накiровалiся эмiсары. У пачатку лютага 1831 г. на тэрыторыю Поль-шчы ступіла руская армiя. У яе тыле – Ашмянскi, Брасласкi, Вiлей-скi, Дзiсенскi, Cвенцянскi паветах сталі cтварацца пастанцкія камітэ-ты і зброеныя атрады. 19 чэрвеня аб’яднаныя сілы пастанца у скла-дзе 24 тыс. чал. на чале з Гелгудам спрабавалі штурмаваць Вiльню, але нядала. Рускія войскі па сіле і збраенні значна перазыходзілі іх. У выніку на пачатку жніня се ачагі супрацілення былі ліквідаваны.
Пастанне па складу дзельнiка было пераважна шляхецкiм. У значнай ступені яго падтрымлівалі тыя жыхары, якія сведамлялі сябе палякамі. Пад Вільняй у партызанскіх атрадах дзейнічалі гаражане і студэнты. Рэкрутаваныя  пастанцкія атрады сяляне не выялялі за-цікаленасці  барацьбе.
Пасля падалення пастання се атрыбуты польскай атаноміі былі скасаваны, а Царства Польскае падзелена на губернi. У 1831 г. было забаронена выкарыстанне Статуту ВКЛ спачатку  Вiцебскай i Магiлёскай, а затым i у заходніх губернях. У 1832 г. «для навядзення парадку» бы створаны так званы Заходнi камiтэт. У лiку яго пастано стала вядзенне  справаводства рускай мовы замест польскай. У 1832 г. бы закрыты Вiленскi унiверсiтэт як ачаг антырасiйскiх настроя. Закрывалiся польскiя школы пры касцёлах. Ва сiх астатніх школах навучанне стала весціся па-руску.
За дапамогу пастанцам 191 каталіцкі кляштар з 304 бы зачы-нены або ператвораны  прыход. Ксяндзам забаранялася адлучацца ад сваiх прыхода. Каб зменшыць уплы паляка на беларуса, 23 сака-віка 1839 г. Сінод прыня пастанову аб далучэнні ніята да права-сланай царквы. У выніку самая масавая канфесія на Беларусі пера-стала існаваць. З 1840 г. назвы «лiтоскi», «беларускi» сталi знiкаць з дакументальнага жытку. Замест iх укаранялася назва «Паночна-За-ходнi край». Менавiта з таго часу назвы «Лiтва», «лiтоскi» сталі за-мацовацца за тэрыторыяй i Ковеншчыны.
Да следства за дзел у пастанні  беларуска-літоскіх губернях было прыцягнута 2 878 чалавек. У дзяржаны фонд было канфіскава-на шляхецкіх 217 маёнтка. Адначасова пачалася другая хваля «разбо-ру шляхты». Хто не здоле даказаць свайго высакароднага паходжан-ня, бы абавязаны выконваць рэкруцкую і іншыя павiннасцi.
Такім чынам, пасля падалення пастання 1830-1831 гг. польская супольнасць Беларусі істотна пацярпела ад рэпрэсінай палітыкі ва сіх галінах яе жыццядзейнасці. Ускосна гэта палітыка закранула і бе-ларускую шляхту. Тым не менш 1830-1831 гг. было не апошняй спро-бай паляка аднавіць незалежнасць. У 1861 г. пачася новы здым іх нацыянальна-вызваленчай барацьбы. Як і раней, асноная сіла змага-ро рэкрутавалася са шляхты, у тым ліку літоскай і беларускай. Удзельнікі руху падзяляліся на два лагеры – «белых» і «чырвоных». Да першых належалі арыстакраты, буржуа і каталіцкая вярхушка. Другія прадсталялі дробную шляхту, інтэлігенцыю, працоных. Кож-ны з лагера бачы свой шлях да дасягненні мэты: белыя – праз ма-ральнае і міжнародна-дыпламатычнае здзеянне на царскі рад, а чыр-воныя – праз узброенае пастанне. Летам 1862 г. у Варшаве бы ство-раны Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК). Падпарадкаваным яму цэнтрам падрыхтокі пастання на Беларусі і  Літве бы Лiтоскi правiнцыяльны камiтэт (ЛПК). Кастусь Калiноскі (1838-1864), які  кастрычніку 1862 г. узначалі ЛПК, асноную сілу  барацьбе су-праць царызму бачы не  шляхце, а  беларускіх сялянах. Менавіта на іх і была разлічана газета "Muzуckaja prauda».
Вымушаны выступіць зачасна ЦНК 10 студзеня 1863 г. абвясці сябе Нацыянальным урадам і закліка суайчынніка да зброенай ба-рацьбы за вызваленне ад царскага прыгнёту. Са свайго боку ЛПК вы-ступі у падтрымку пастання і абвясці сябе Часовым урадам Літвы i Беларусі. Характэрна, што ЦНК не давяра К. Каліноскаму як пры-хільніку распальвання сялянскай вайны і прызначы на другаступенную пасаду камісара Гродзенскага ваяводства.
У сакавіку-красавіку 1863 г. пастанцкія атрады пачалі баявыя дзеянні на Беларусі. У той самы час праз цэрквы і сельскія сходы ся-лян пераконвалі, быццам польская шляхта імкнецца аднавіць прыгон-нае права. У цэлым разлік К. Каліноскага на масавы прыток бела-рускіх сялян не спрадзіся. У Гродзенскай губерні іх доля сярод па-станца складала больш за 33%, Віленскай – 27, Мінскай – 20, Магі-лёскай – 13, Віцебскай – толькі 7%. Асноную масу барацьбіто за незалежную РП складала малазямельная і беззямельная шляхта, чы-нонікі, інтэлігенцыя, студэнты і іншыя асобы. Пастанцы прытрым-ліваліся партызанскай тактыкі баявых дзеяння, імкнучыся з наймен-шымі для сябе стратамі нанесці рон рэгулярнаму войску. Так, 24 кра-савіка атраду Звяждоскага далося выбіць працініка з г. Горы-Горкі.
У маі 1863 г. месца віленскага генерал-губернатара заня генерал М. Мураё, прызначаны начальнікам Паночна-Заходняга края з над-звычайнымі, дыктатарскімі панамоцтвамі. Важным сродкам пада-лення антырадавых настроя сярод сялянства паслужы яго каз аб скасаванні «часоваабавязанага стану», вяртанні адабраных у ходзе рэ-формы сялянскіх зямель, скарачэнні (на 20%) выкупных плацяжо.
Свае асноныя намаганні М. Мураё скірава на разгром па-станца, колькасць якіх дасягала 15 тыс. На працягу вясны-лета сіламі 40-тысячнага войска з артылерыяй лакальныя ачагі супрацілення бы-лі падалены. За публічнае пакаранне пастанца на шыбеніцах за Мураёвым замацавалася прозвішча «Вешальнік». Так, 123 удзельніка пастання былі павешаны ці расстраляны, 3 776 чалавек высланы  Сібір, 12 355 пасталены пад нагляд паліцыі. 22 сакавіка 1864 г. у Вільні бы публічна павешаны К. Каліноскі.
Маёмасць асуджанай шляхты і святарства канфісковалася. Усё маёнткі края, якія належалі шляхце і каталіцкаму духавенства былі абкладзены 10 % падаткам. У краі пачалося пераразмеркаванне зямель на карысць памешчыка і сялян правасланага веравызнання. Усе чы-нонікі-палякі, хто выказва спачуванне пастанцам, вызваляліся з дзяржаных пасад. Іх месцы мусілі заняць ураджэнцы расійскіх губерня, зацікаленыя высокімі (на 50%) акладамі.
Звязаная з іменем М. Мураёва другая хваля русіфікацыі суправа-джалася выкараненнем польскай мовы з научальных устано, кнігавы-давецтва, тэатральных рэпертуара, закрыццём каталіцкіх школ. Адзі-ная вышэйшая школа – Горы-Горацкі земляробчы інстытут за сувязь студэнта з пастанцамі бы зачынены. Адначасова для дзяцей правасланых сялян сталі адчыняцца шматлікія пачатковыя школы.
Маёмасць многіх касцёла перададзена  дзяржаны фонд, самі яны былі зачынены, або ператвораны  правасланыя храмы. У той самы час пачалося буданіцтва новых цэрква паводле прапанаванага М. Мураёвым праекту – так званых «мураёвак».
У 1863-1864 г. царскі рэжым выяві сваю перавагу ва сіх сферах барацьбы з польскім нацыянальна-вызваленчым рухам – ваеннай, эка-намічнай, знешнепалітычнай, нават ідэйнай. Разам з тым асэнсаванне беларускай шляхтай прычын трагічных для іх выніка пастання на-бліжала яе да мясцовага жыцця, да свайго народа, яго мовы і культуры. У новых умовах у іх свядомасці лозунг самастойнай Польшчы спалучася з лозунгам самастойнай Беларусі. Невыпадкова К. Калі-носкі  сваіх «Лістах з-пад шыбеніцы», заклікаючы свой народ да да-лейшага змагання за волю, выказвася за тварэнне самастойнага ра-да для Літвы (Беларусі).
Русіфікацыя края праз абмежаванні вывучэння і выкарыстання польскай мовы  дзяржаных установах, развіццё рускай школы, укараненне рускай літаратуры, замену польскага чыноніцтва рускім, усё гэта і іншае спрыяла мацаванню расійскай дзяржанасці, што з’ялялася найбольш істотным і прыкметным наступствам шляхецкіх пастаннях на Беларусі  ХІХ ст.
3. У Заходняй Еропе  перыяд пераходу ад феадалізму да капіталізму і яго далейшага развіцця знікла палітычная і ідэалагічная плынь – лібералізм, які выказва інтарэсы прамысловай буржуазіі па абмежаванні право манарха парламентам, устаналенні канстыту-цыйнага ладу і дзелу ва ладзе. Лепшай формай палітычнага ладу лібералы лічылі дэмакратыю, заснаваную на прызнанні прынцыпа народаладдзя, свабоду асобы і ранапрае грамадзян.
Пэная частка інтэлігенцыі, заклапочаная паскарэннем грамадскага прагрэсу  Расіі, звярнула вагу на патэнцыяльныя магчымасці сялянства. Тыя з інтэлігента, хто ішо «у народ» (сяліся  вёсках), каб узняць яго асветніцкі зровень, зваліся народнікамі. Адна іх плынь – ліберальнае народніцтва – выступала за дасканаленне асобы і пашы-рэнне яе право, а таксама за вядзенне канстытуцыі. Каб прадухіліць магчымы сацыяльны выбух, ліберальныя народнікі заклікалі да мір-най замены «самадзяржая цара самадзяржаем народа» на аснове сеагульных выбара, свабоды слова и свабоды схода.
З цягам часу з ліберальнага народніцтва вылучылася рэвалюцыйная плынь, якая лічылі сялянства рэвалюцыйным класам, а сялянскую абшчыну – гатовай ячэйкай будучага сацыялістычнага грамадства. Характэрнай рысай народнiцкай iдэалогii з’ялялася перапляценне ідэй народаладдзя з сялянскiм утапiчным сацыялiзмам. Яе прадстанікі ставілі на мэце падрыхтоку  Расіі сялянскага пастання і звяржэнне самаладдзя. Першая народнiцкая арганiзацыя «Зямля і Воля» была створана  1861 г. На Беларусi iдэi народнiцтва падзялялi К. Калiно-скi, В. Урублескi, З. Серакоскi.
З-за спрэчак аб тактыкi сваёй дзейнасці народнікі і падзяляліся на тры групокі – бунтарскую, змошчыцкую і прапагандысцкую. Ідэолагам першай з’яляся М. Бакунiн, якi заклiка да неадкладнага сенароднага пастання супраць царызму і памешчыка. Прыхiльнiкi П. Ткачова выступалi «за палiтычны пераварот з мэтай перадачы лады народу». Трэцяя плынь народнiка падзяляла думку П. Ларова аб не-абходнасцi грунтонай падрыхтокi да рэвалюцыi праз прапаганду.
Намаганнямі А. Міхайлава, Г. Пляханава і інш. у 1876 г. у Пецяр-бургу была аднолена дзейнасць нелегальнага таварыства «Зямля i Воля», у якім бралi удзел і студэнты з Беларусi – С. Кавалiк, А. Бонч-Асмалоскi, І. Грынявiцкi, М. Судзiлоскi i iнш. У жнiнi 1879 г. «Зя-мля i Воля» з-за ідэйных спрэчак раскалолася на «Народную волю» i «Чорны перадзел». На пачатку 1880-х гг. гурткi чорнаперадзельца уз-нiклi у Віцебску, Мiнску, Оршы, Слуцку.
Другая плынь рэвалюцыянера (А. Жэляба, Н. Кібальчыч, А. Міхайла, С. Пяроская, С. Халтурын і інш.) аб’ядналася вакол «Народ-най волi», якая паставіла на мэце прымусіць царскі рад пайсці на дэ-макратычныя рэформы. Асноным метадам палітычнага здзеяння на яго зрабіся індывідуальны тэрор – фізічнае знішчэнне вышэйшых дзяржаных асоб. Прыхільнікі гэтай тактыкі спадзяваліся гэтымі за-бойствамі выклікаць паралік органа улады, анархію, а след за ім – народную рэвалюцыю. У лiку дзельнiка «Народнай волi» былі вы-хадцы з Беларусi. Адзін з іх, І. Грынявіцкі 1 сакавiка 1881 г. кіну бомбу  Аляксандра II, смяротна паранішы яго і сябе.
У студзенi 1882 г. была створана Паночна-Заходняя арганiзацыя «Народнай волi», якая аб’яднала большасць гуртко Беларусi, у тым ліку Бабруйска, Вiльнi, Віцебска, Гродна, Магілёва, Мiнска, Оршы, Пiнска. Дзейнасць «Народнай волі» не прынесла тых выніка, на якія разлічвалі яе арганізатары і кіранікі.
На фоне крызісу народнiцкіх арганізацый у Расіі стала мацовацца новае вучэнне – марксізм. Яго заснавальнік – К. Маркс (1818-1883) даказва неабходнасць і магчымасць сусветнай рэвалюцыі, звяр-жэння буржуазнага ладу, усталявання дыктатуры пралетарыяту і пабудовы сацыялістычнага грамадства. Асноную ролю  рэвалюцыі павінен бы адыграць рабочы клас (пралетарыят). У адрозненне ад народніка, марксісты не лічылі сялянства рэвалюцыйным класам, тым не менш разглядалі яго як саюзніка  сумеснай барацьбе супраць самаладдзя. На Беларусі асноным асяроддзем распасюджання марксiсц-кiх iдэй зрабiлiся ярэйскiя працоныя. У 1884 г. у лiку першых пача працаваць гурток Абрамовiча  Мiнску. У 1886 г. марксiзм вывучалi ужо каля 130 рабочых. У 1895 г. у горадзе дзейнiчалi 2 сацыял-дэма-кратычныя групы, якія значальвалі Я. Гурвiч i C. Трусевiч. Пазней такiя ж гурткі знiклi у Вiльнi, Гродна, Смаргонi, Вiцебску, Гомелi.
На аснове рабочых гуртко сталi стварацца сацыял-дэмакратыч-ныя арганiзацыі. Узнiкшыя  Польшчы  1882 і 1892 гг. партыі (адпа-ведна) «Пралетарыят» і «Польская партыя сацыялістычная» (ППС) сталі пашыраць свой уплы і на Заходнюю Беларусь. Асаблiвай ак-тынасцю вызначася Лiтоскi рабочы саюз з аддзяленнямi у Вiльнi, Мiнску i Смаргонi. У жніні 1900 г. па ініцыятыве Ф. Дзяржынскага адбылося аб’яднанне саюза с польскімі сацыял-дэмакратамі  адзіную Сацыял-Дэмакратыю Каралества Польскага і Літвы (СДКПіЛ).
У прамысловых цэнтрах Расіі таксама зніклі сацыял-дэмакра-тычныя арганізацыі, у тым ліку пецярбургскі «Саюз барацьбы за вы-зваленне рабочага класа» (1895) на чале з У. Ульянавым (Леніным).
Колькаснае павелiчэнне сацыял-дэмакратычных суполак ярэй-скiх рабочых стварыла мовы для знiкнення масавай арганізацыі Бунд – Усеагульнага ярэйскага рабочага саюза  Лiтве, Польшчы i Расii (на чале з А. Крэмерам), які бы створаны  Вiльнi у 1897 г.
Па ініцыятыве ЦК Бунда была прадпрынята спроба тварэння агульнарасійскай рабочай партыі. З гэтай нагоды 1-3 сакавiка 1898 г. у Мiнску адбыся I з’езд 9 дэлегата сацыял-дэмакрата ад буйнейшых арганізацый Расіі, які  прынятым Маніфесце абвясці аб утварэнні Расійскай Сацыял-дэмакратычнай партыі. На справе яе яшчэ толькі належала стварыць, чым і заняліся ѕ. Ленін, Ю. Марта і іншыя.
У 1879-1880 г. у асяроддзі студэнта Пецярбургскага ніверсітэ-та, выхадца з Беларусі, узнікла група «Гоман», якая называла сябе «беларускай мясцовай фракцыяй» партыi «Народная воля». У ліку яе арганізатара былі І. Грынявіцкі, А. Марчанка, Х. Ратнер, М. Стацкевіч і інш. Значным дасягненнем групы стала выданне  1884 г. часопіса «Гомон. Белорусское революционное обозрение» для таго, каб слу-жыць выразнiкам iдэй сацыяльна-рэвалюцыйнай групы беларуса. У яго першым нумары за студзень–люты абвяшчалася аб праве беларуса пры захаванні сваёй самастойнасці «заняць у Расіі такое ж месца, якое імкнуцца заняць іншыя больш ці менш буйныя народнасці».
У другім нумары «Гомана», які выйша у лістападзе, былі змешчаны больш разгорнутыя характарыстыкі «нашай Радзімы» Беларусі як асобнай «краіны» і саміх беларуса як «чыстага тыпу славянскага племені», іх арыгінальнай мовы, узаемаадносін з палякамі і вялікаросамі.
Такім чынам, «сацыяльна-палітычная група беларуса» і іх часо-піс папулярызавалі ідэю аб самабытнасці беларускага народа і абгрун-товалі яго права на дзяржанасць (атаномію) у складзе Расійскай федэрацыі. Тым самым яны пераконвалі расійскую грамадскасць у іс-наванні самабытнага беларускага народа, заялялі аб яго месцы сярод іншых народа і перспектывах далейшага жыцця.

4. Уздым рэвалюцыйнага руху, скіраванага супраць самаладдзя, прычыніся да тварэння партый, якія ставілі на мэце заваёву палі-тычнай улады. Раней астатніх у агульнарасійскую партыю вылучыліся народнікі. З 1899 у Мiнску пад кiранiцтвам Л. Клячко (Радзiёнавай), Р. Гершунi, К. Брэшка-Брэшкоскай, А. Бонч-Асмалоскага пачала дзейнiчаць «Рабочая партыя палiтычнага вызвалення Расii». Незаба-ве  складзе РППВР налічвалася каля 200 удзельніка, аб’яднаных у амаль 40 гуртко. У 1900 годзе арганiзацыя была разгромлена паліцыяй, а рэшткі яе вайшлі  Партыю сацыялiста-рэвалюцыянера (ПС-Р), якая аформiлася  1902 г. з былых народнiка. Яе сацыяльнай базай з’яляліся сялянства, рабочыя, народная інтэлігенцыя. Эсэры выступалi cупраць самаладдзя i памешчыцкага землеладання, за федэратыную дэмакратычную рэспублiку, за пабудову сацыялiстычнага ладу на аснове сацыялiзацыi зямлi, ураняльнага землекарыстання і распасюджвання кааперацыi.
Эсэры  многiм захавалі традыцыi «Народнай волi», у тым ліку тактыку індывідуальнага тэрору. Для гэтых мэта існавала «Баявая арганiзацыя» на чале з Р. Гершунi. Арганiзацыi ПС-Р мелiся  Бела-стоку, Вільні, Віцебску, Гомелі, Мiнску. На Беларусi у 1904 г. узнiкла асобная Паночна-Заходняя Абласная арганiзацыя ПС-Р.
Вялiкую ролю  арганізацыі Расійскай сацыял-дэмакратычнай ра-бочай партыі (РСДРП) адыграла газета «Искра», у якой публікаваліся ѕ. Ленін, Ю. Марта, Г. Пляхана, Л. Троцкі.
У ліпені-жніні 1903 г. у Бруселі і Лондане адбыся ІІ з’езд РСДРП. Дэлегаты прынялі партыйную праграму, дзе фармулявалiся задачы буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыi (праграма-мiнiмум): звяржэнне самаладдзя i усталяванне дэмакратычнай рэспублікi і інш. Праграма-максімум лiчыла канчатковай мэтай усталяванне дыктатуры пралетарыяту і пабудову сацыялiзму.
Пад час абмеркавання пункту Cтатута аб тым, хто можа быць чле-нам партыi, была прынята фармулёка Ю. Мартава, у адпаведнасцi з якой для членства  РСДРП лiчылася дастатковым прызнанне прагра-мы, матэрыяльная падтрымка партыi i рэгулярнае асабiстае садзеянне ёй пад кiранiцтвам адной з партыйных арганізацый. У. Ленiн выказ-вася за непасрэдны дзел кожнага  працы партарганiзацыi. У рэдак-цыю «Искры» абралі ѕ. Ленiна, Ю. Мартава, і Г. Пляханава, а  ЦК партыі вайшлі толькі прыхільнікі ѕ. Леніна, якія склалі большасць (адсюль – «бальшавікі»). Прапанова «меншавіка» Г. Пляханава вяр-нуць у склад рэдакцыі «Искры» усіх супрацоніка выклікала выхад з яе ѕ. Леніна. У сярэдзiне 1905 гг. у РСДРП налiчвалася 14 тыс. баль-шавiко i 12, 5 тыс. меншавiко. На Беларусi яе буйнейшыя арганiза-цыi узнiклi у Мiнску, Гомелi, Вiцебску, Барысаве, Бабруйску, Магiлё-ве, Мазыры, Полацку. Падпарадковалiся яны Палескаму (Гомель) i Паночна-Заходняму (Вiльня) камiтэтам.
У пачатку 1900-х гг. на Беларусі адбывалася фарміраванне нацыя-нальных партый. Асобую актынасць выяляла ярэйскае насельніцт-ва. З яго асяроддзя вылучыліся чыста нацыянальная сіянісцкая пар-тыя, сацыялістычныя ярэйская рабочая партыя (нацыянальна-народ-ніцкага кшталту), Паалей Цыён (нацыянальна-сацыял-дэмакратычна-га кшталту). З улікам Бунда, РСДРП, ПС-Р прысутнасць ярэя у палі-тычных партыях была самай масавай.
З 1900 г. у Вiльні, Мiнску, Смаргоні дзейнiчалi невялiкiя групы СДКПіЛ, а з 1902 г. – ППС. У той час, як СДКПiЛ iмкнулася да су-працонiцтва з РСДРП, ППС была прыхiльнiцай самастойнай дзей-насці. Частка партыйца вылучылiся  асобную «ППС на Лiтве».
Вызначальную ролю  кансалідацыі беларускага народа, абу-джэнні яго палітычнай свядомасці адыграла нацыянальная дэмакра-тычная інтэлігенцыя. У канцы ХІХ ст. у Мiнску сярод навучэнца гім-назій утварыся гурток па вывучэнню беларускіх нацыянальных праб-лем. У 1902 г. яго заснавальнiкi – браты Антон i Iван Луцкевiчы пра-цягвалі гэтую дзейнасць у Пецярбургу, у студэнцкiм «Гуртку беларус-кай народнай асветы».
Зiмою 1902/1903 гг. члены гуртка (у тым лiку браты Луцкевiчы, Цётка, К. Каганец, А. Бурбiс, В. Iваноскi, Ф. Умястоскi) з удзелам моладзi Мiнска i Вiльнi заснавалi «Беларускую рэвалюцыйную грама-ду». З’езд БРГ, якi адбыся  1903 г., пазіцыянірава сябе сацыяльна-палiтычнай арганiзацыяй беларускага працонага народа. Як вынікала з яе праграмы, канчатковай мэтай абвяшчалася знiшчэнне капiталi-стычнага ладу i пераход у грамадскую ласнасць зямлi, сродка вы-творчасцi i транспарту. Блiжэйшай задачай абвяшчалася звяржэнне самаладдзя. Меркавалася дамагацца палiтычнай атаномii Беларусi з сеймам у Вiльнi i культурна-нацыянальнай атаномii для этнiчных груп краю.
Недзе памiж 1904 i 1905 гг. БРГ прыняла назву «Беларуская сацы-ялістычная грамада» (БСГ). З моманту свайго тварэння яна стала на рэвалюцыйны шлях барацьбы з самаладдзем, за сталяванне  Расіі федэратынай дэмакратычнай рэспублікі і самавызначэнне беларускага народа. Роля БСГ сярод іншых партый, якія існавалі на Беларусі да 1905 г., у агульным рэвалюцыйным працэсе была невялікай.
5. У 1905 г. у Расіі адбылася буржуазна-дэмакратычная рэвалю-цыя. Яе выклікала абвастрэнне супярэчнасцей памiж самаладдзем i грамадствам, памешчыкамi i сялянамi, буржуазiяй i пралетарыятам, царызмам i народамi нацыянальных ускраiн; нядалы ход i вынiкi для Расii вайны з Японiяй.
Пачаткам рэвалюцыi паслужыла «Крывавая нядзеля» – расстрэл 9 студзеня 1905 г. мiрнай манiфестацыi працоных Пецярбурга, якiя іш-лi да цара з просьбай аб паляпшэнні іх становішча. У выніку ад сал-дацкіх куль загінула больш 1000 чал. У адказ абураныя рабочыя i пра-грэсiная iнтэлiгенцыя  той жа дзень выйшлi на вулiцы сталiцы пад лозунгамi «Дало самаладдзе!». Акцыi салідарнасці пракацiлiся па сёй краiне. У іх удзельнічала каля 440 тыс. На Беларусі найбольш ак-тына выступілі працоныя Мінска, Гомеля, Брэста, Смаргонi, Мазы-ра, Полацка, Слонiма і інш. Арганiзатарамi выступлення былi пар-тыйныя камiтэты Бунда, РСДРП і ПС-Р.
Чарговай падставай для рэвалюцыйнага здыму зрабілася святкаванне 1 мая. Дэманстрацыi, маёкi, сходкi праходзiлi пад лозунгамi «Дало самадзяржае!», «Няхай жыве дэмакратычная рэспублiка!». У Пінску і Віцебску адбыліся сутыкненні дэманстранта з паліцыяй.
Пад уздзеяннем рэвалюцыйных падзей сяляне прадпрымалі спробы дамагчыся паляпшэння свайго становiшча. У асноным іх выступ-ленні ялялі сабой патравы панскіх луго, парубкi лесу, зрэдку – падпалы i разгромы маёнтка. Забастовачны рух сельскіх пралетарыя ад-бывася пад уплывам агiтацыi арганiзацый РСДРП, Бунда, ПС-Р.
6 жнiня 1905 г. Мікалай ІІ  адказ на патрабаванні рэформ падпі-са распрацаванае міністрам унутраных спра Булыгiным «Палажэнне аб выбарах у законадарадчую Дзяржаную думу». Але  выніку абве-шчанага «левымі» партыямі выбары  яе так і не адбыліся.
У кастрычнiку пачалася серасiйская стачка пад лозунгамi звяржэння самаладдзя i усталявання дэмакратычнай рэспублiкi. На Бела-русi яе падтрымалі працоныя 32 гарадо і мястэчак. Функцыі стачач-ных цэнтра выконвалі партыйна-прафесійныя камітэты. З далучэн-нем да серасійскай стачкі Саюза чыгуначнiка дзейнасць царскага рада была паралiзавана. У выніку 17 кастрычніка Мiкалай II бы вымушаны абнародаваць Маніфест з «дараваннем» народу – дэмакратычных свабод і заканадачай Думы. 21 кастрычнiка абвяшчалася амнiстыя палiтычным зняволеным i iнш. Асноная маса насельніцтва імперыі спрыняла Маніфест з энтузіязмам, як перамогу над царыз-мам. На справе  яго заставалася дастаткова сіл. Так, 18 кастрычніка па загаду губернатара П. Курлова супраць дэманстранта Мінска была выкарыстана зброя, у выніку чаго было забіта каля 100 чал. і паранена трая больш. Меліся ахвяры  Віцебску і Гомелі.
У тых умовах буржуазiя, чынонiцтва, iнтэлiгенцыя, усе нось-біты ліберальнай ідэалогіі, якія не iмкнулiся да звяржэння манархii, палічылі за лепшае арганізавацца і выступіць з патрабаваннем кансты-туцыі. З гэтай мэтай былі створаны дзве партыi – акцябрыста («Союз 17 октября») i кадэта (канстытуцыйных дэмакрата). У першую ва-ходзiла праваліберальная, частка чыноніка, памешчыка, гандлёва-прамысловай буржуазіі на чале з А. Гучковым, якая  пытаннi аб ула-дзе прытрымлівалася памяркона-канстытуцыйных погляда і не вы-казвала самаладдзю нiякай варожасці. Сацыяльную базу другой пар-тыі з’яляліся служачыя земства, творчая інтэлігенцыя, буржуазія, буйныя і дробныя землеладальнікі. Кадэты складалі левае крыло лі-бералізму. Іх ідэалам дзяржанага ладкавання з’ялялася манархія, абмежаваная парламентам. Кадэты выступалі за правы асобы, пры-ватную ласнасць, вяршэнства закону. У адрозненне ад сацыялістычных партый, яны абралі рэфармацыйны, негвалтоны шлях яе рэаліза-цыі. Адным з лідэра партыі бы прафесар П. М. Мілюко.
У адпаведнасці з Маніфестам 17 кастрычніка, усе існавашыя дагэтуль сацыялістычныя партыі (РСДРП, Бунд, ПС-Р, БСГ, трудавікі і інш.) выйшлі з падполля і сталі дзейнічаць легальна. Дэмакратызацыя палітычнага жыцця выклікала непакой так званых «чарнасоценца» – кансерватыных пласто расійскага грамадства правасланай веры – дваранства, чыноніцтва і інш., якія аб’ядналіся пад вялікадзяржа-нымі, шавіністычнымі і юдафобскімі лозунгамі. Арганізацыі чарнасо-ценца «Саюз рускага народа» і інш. утварыліся і на Беларусі – у Віцебску, Глыбокім, Гомелі, Мінску, Оршы, Пінску. Пры падтрымцы паліцыі яны тэрарызавалі ярэйскае насельніцтва сёй краіны.
Бальшавікі і іншыя «левыя» арганізацыі палічылі зачасным пры-пыненне рэвалюцыі. 7 снежня 1905 г. у Маскве  пачалася палiтычная стачка, якая перарасла ва зброенае пастанне. У гэты ж час заба-стокi адбывалiся  Баранавiчах, Гомелi, Мазыры, Мінску, Пiнску, усяго  28 гарадах i мястэчках з удзелам каля 44 тыс. чал. Але па-станне  Маскве не перарасло  агульнарасiйскае i было падалена.
Не абмяжоваючыся рэпрэсінымі захадамі, царызм ішо насустрач той частцы грамадства, якая імкнулася да супрацоніцтва з ула-дай. Абвешчаныя выбары  заканадачы орган стымулявалі ідэі парла-ментарызму. Тым не менш усе «левыя» партыі заклiкалi байкатаваць выбарчую кампанію. Але яна сё ж адбылiся 26 сакавіка-20 красавіка 1906 г. i прынесла перамогу кадэтам, якія занялі 179 дэпутацкіх мес-ца з 478. У лiку 36 дэпутата ад 5 беларускiх губерня было 10 паме-шчыка, 2 ксяндзы, 11 лiберальных iнтэлiгента і 13 сялян.
У думе былi створаны партыйныя фракцыi, пераважна, правага кшталту. Асноная вага дэпутата прыцягвала зямельнае пытанне. 20 чэрвеня 1906 г. бы абвешчаны дзяржаны аграрны праект, які выклі-ка адмонае сталенне да яго з боку дэпутата. Указам цара ад 8 лi-пеня 1906 г. Дума была распушчана за тое, быццам яна аказалася не-працаздольнаю і распальвала напружанасць у грамадстве. Адначасо-ва абвяшалася аб падрыхтоцы да новых выбара. Старшыня царскага рада П. Сталыпiн узмацнi рэпрэсii супраць рэвалюцыянера, асабліва тэрарыста. У выніку сітуацыю далося паступова стабілізаваць.
У тых умовах сацыялiсты таксама прыйшлi да меркавання аб неабходнасці выкарыстання парламенцкіх метада барацьбы за інтарэсы працоных і на гэты раз яны не сталi байкатаваць выбары  ІІ Думу, а актына ключылiся  выбарчую кампанiю. Пасля выбара у лютым 1907 г. з 518 дэпутата думы 222 належалі да сацыялiста, 98 – да ка-дэта. Беларускiя губернi прадсталялi 13 памешчыка, 3 святаро, 4 iнтэлiгента i 16 сялян. У выніку, замест «непрацаздольнай» першай Думы, склад другой бы у сваёй большасці «левы». Незабаве жан-дармерыя паведаміла, быццам 55 думца з ліку сацыял-дэмакрата рыхтуе ваенную змову. 1 чэрвеня П. Сталыпін запатрабава адхіліць указаных асоб ад удзелу  думскіх пасяджэннях, а 16 – пазбавіць недатыкальнасці. Невыкананне гэтага патрабавання дало падставы цару ѕказам ад 3 чэрвеня распусціць Думу.
Новае «Палажэнне аб выбарах у Думу» ад таго ж, 3 чэрвеня 1907 г., было складзена з мэтай мiнiмiзацыi у ёй колькасці апазiцыйных элемента. Яно надавала значную перавагу маёмным класам, у першую чаргу, вялiкарускаму дваранству правасланага веравызнання. Супраць левых партый былi разгорнуты рэпрэсii, а сацыял-дэмакра-тычная фракцыя – арыштавана. Такім чынам, абяцанні Мікалая ІІ дэ-макратычным шляхам стварыць заканадачы орган, былі адкінуты, і на гэтай падставе новы выбарчы закон бы успрыняты прагрэсінай грамадскасцю як «Трэцячэрвенскi дзяржаны пераварот».
У выніку восеньскіх [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] г. выбара з 442 дэпутата да крайніх правых належала – 50, умерана-правых і вялікарускіх нацыяналіста – 97, акцябрыста і блізкіх да іх – 154, «прагрэсіста» – 28, кадэта – 54, [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ]трудавіко – 13, сацыял-дэмакрата – 19 і інш. З 36 дэпутата ад беларускіх губерня большасць складалі памешчыкі і правасланае духавенства, па палітычным спектры – да крайне правыя дэпутаты.
З разгонам II i пачаткам дзейнасцi ІІІ Думы перадавой грамад-скасцi рабiлася вiдавочна, што рэвалюцыя пацярпела паражэнне. Ца-рызм захава свае асноныя пазiцыi i з апорай на кансерватыныя пласты грамадства, на армiю i рэпрэсiны апарат абрынуся супраць свядомых рэвалюцыянера, рабочага i сялянскага руха. Таму спрыя зно абраны дэпутацкі корпус Думы.
6. У 1905 г. БСГ выступала  адзіным з іншымі сацыялістычнымі партыямі рэвалюцыйным рэчышчы. У студзенi 1906 г. у Мiнску на II з’ездзе партыі былi прыняты новая праграма i арганiзацыйны статут, выбраны ЦК у складзе А. і І. Луцкевiча, В. Iваноскага i А. Бурбiса. У праграме гаварылася, што партыя ставiць канчатковай мэтай замену капiталiстычнага ладу cацыялiстычным, а блiжэйшай задачай – звяр-жэнне самаладдзя i утварэнне Расiйскай федэратынай дэмакратычнай рэспублiкi cа свабодным самавызначэннем i культурна-нацыя-нальнай атаномiяй народнасцей. Для Беларусi самавызначэнне па-вiнна было васобiцца  дзяржанай атаномii з соймам у Вiльнi.
У аграрным пытаннi складальнiкi праграмы сталі аддаваць пера-вагу не эсэраскай сацыялiзацыi, а праекту тварэння Абласнога зямельнага фонду, што адпавядала атаномii Беларусi. Усе важнейшыя пытаннi мусi вырашыць Устаночы сойм для Беларусi i толькi пасля рэвалюцыйнага звяржэння самаладдзя.
Друкаваным органам БСГ стала газета «Наша доля». Першы ну-мар, які выйша 1 верасня 1906 г., пачынася з верша Цёткi «Наш па-летак». Тут жа змяшчалася рэвалюцыйная проза – «Прысяга над кры-вавымi разорамi». Урэшце 5 нумаро з 6 былі канфiскаваны ладамі, а 11 студзеня 1907 г. «Наша доля» была забаронена назасёды.
Рэпрэсіі царскіх улад прымусілі грамадоца змяніць сваю тактыку. Так, 10 лiстапада 1906 г з’явiся першы нумар «Нашай нiвы», у якім вызначыся курс яе выдацо на рэфармацыйны шлях дасягнен-ня беларусамі сваіх інтарэса.
Пасля Трэцячэрвеньскага перавароту на Беларусi узмацнiся на-цiск вялiкадзяржанага шавiнiзму. Царскiм уладам, правасланай цар-кве, чарнасоценцам i акцябрыстам удалося павесцi за сабою боль-шасць кандыдата беларускага сялянства.
Не апошнюю ролю адыгрывала і караненне на Беларусі ідэалогіі заходнерусiзму (западно-руссизма), якая адмаляла самастойнасць i самабытнасць беларуса.
Прадстанiкi кансерватынага вялiкадзяржана-шавiнiстычнага накiрунку  заходнерусiзме лiчылi этнiчныя прыкметы беларуса вы-нiкам польска-каталiцкай эспансii.
М. Каяловіч і іншыя прыхiльнiкi лiберальна-памярконага кiрун-ку прызнавалi пэную гiсторыка-этнiчную адметнасць Беларусi, але выключалi мэтазгоднасць яе дзяржанага самавызначэння, варожа с-прымалi праявы беларускага адраджэнскага руху і лічылі яго «поль-скай iнтрыгай».
Удзельнікі чарнасоценна-акцябрысцкiх суполак абвяшчалі Бела-русь «Исконно русским краем», а беларуса далучалi да велiкароса (западнороссов). У 1908 г. члены групокi «Белорусское общество» абвінавачвалі «Нашу Нiву», беларускi нацыянальны рух у сепаратыз-ме, «мазепiнстве», у польскiм i касцёльным утрыманстве.
З другога боку, прадстанiкi польскай арыстакратыi, iдэолагi «Вя-лiкай Польшчы», таксама адмалялi самабытнасць беларускага народа, разглядалi Беларусь як «ускраiнную» частку колішняй польскай дзяржавы. Польская прэса таксама адмаляла беларускаму этнасу у праве на iснаванне; цкавала «Нашу нiву», сцвярджала, быццам яна вы-даецца на казённыя грошы i г. д. Такiм чынам, беларускi рух, як пiсалi пазней, трапi «памiж молатам i кавадлам».
Частка дзельніка польскага руху, у якім дамінавала так званая краёвая плынь, выступала з ідэяй яднання сіх этнаса Беларусі і Літвы на глебе агульнасці інтарэса краю.
Газета «Наша Нiва» была вымушаны адыйсці ад радыкальных ацэнак палітычнага і эканамічнага жыцця  краіне і засяродзіцца на асветніцкіх праблемах: культурна-нацыянальным адраджэнні народа, барацьбе за мову, нацыянальную свядомасць i кансалідацыю беларуса, незалежна ад веравызнання. Газета друкавала шматлікія і разнастайныя матэрыялы беларускіх атара. Упершыню са старонак «На-шай Нівы» у вершаваным творы Я. Купалы форме прагучала беларуская нацыянальная ідэя. Намаганнямі нашаніца узнікла і пачала караняцца беларуская літаратурная мова.
З перапыненнем дзейнасці БСГ менавiта «Наша Нiва» да пачатку І сусветнай вайны заставалася цэнтрам беларускага нацыянальнага руху і з поспехам выканала складзеную на яе місію.
7. Царызм добра сведамля патрэбу аграрнай рэформы, здольнай вырашыць эканамічныя праблемы. Яе ажыццяленне дыктавалася і палітычнымі матывамі: неабходнасцю мацавання дзяржанага ладу i пазбалення рэвалюцыйных сiл шырокай сацыяльнай апоры. Невыпадкова, царскі рад выступі з ініцыятывай ажыццялення аграрнай рэформы «зверху». Яе ідэолагам і арганізатарам з’яляся прэм’ер-мі-ністр П. Сталыпiн. На яго думку, здзяйсненне рэформы павiнна было адбыцца не за кошт памешчыцкага землеладання, а шляхам разбу-рэння сялянскага абшчыннага землекарыстання з замацаваннем на-дзельнай зямлi у прыватную ласнасць.
Пачатак рэформы бы пакладзены царскiм указам ад 9 лiстапада 1906 г. Ва мовах існавання «цераспалосiцы» селянін мог запатрабаваць ад грамады вылучэння яму аднаго цэлага частка – водрубу або хутара па месцу яго жыхарства, калi ён збiрася выязджаць з сяла. Указ ад 14 чэрвеня 1910 г. рабi выхад сялян з абшчыны абавязковым. Гэтая рэформа закранала, у асноным, тыя губернi, у тым ліку Вiцеб-скую і Магiлёскую, дзе пераважала абшчыннае землекарыстанне. На-пярэдаднi Лютаскай рэвалюцыi у абшчынным карыстаннi заставала-ся толькi 28,5 % зямель. За 10 год рэформы тут узнiкла каля 128 тыс. хутаро (12 % гаспадарак).
Важнейшым накірункам вырашэння аграрнай рэформы стала асваенне сялянамі сельскагаспадарчых угоддзя Сібіры і Далёкага ѕсходу. Пад час перасяленцкай кампаніі, арганізаванай пры фінансавай і тэхнічнай падтрымцы рада, з 1907 па 1914 год з Беларусi на новае месца жыхарства і працы выехала 335 366 чал., але па розных прычынах 36 544 чал. былi вымушаны вярнуцца.
У цэлым жа, сталыпiнская рэформа станоча паплывала на раз-вiццё аграрнага сектару эканомікі, у тым ліку сялянскай гаспадаркi: пашырылася плошча пасяных зямель (амаль на 11%), павялiчылася раджайнасць бульбы, збожжа, iльну, на 10% вырасла пагалое буй-нарагатай жывёлы i свiней. Што-год з Беларусi вывозiлася 2 млн пу-до iльновалакна, 550 тыс. пудо мяса, амаль 400 тыс. малочных пра-дукта i iнш.
Тым не менш, рэформа так i не набыла свайго лагiчнага завяр-шэння. У многiм гэта было звязана з забойствам у верасні 1911 г. яе ініцыятара і ідэолага П. Сталыпiна. Па-другое, класава-палітычныя інтарэсы рада і землеласніка пакінулі непарушным памешчыцкае землеладанне і тым захавалі сялянскi зямельны голад на вёсцы, а разам з iм – i значную сацыяльную базу для рэвалюцыйнага руху.
8. Пасля паражэння рэвалюцыi 1905-07 гг. па Расii пракацiлася хваля рэакцыi. У выніку амаль усе левыя арганiзацыi левых партый перапынілі існаванне або былі вельмi аслаблены. Не апошнюю ролю  гэтым адыгралі правакатары, накшталт лідэра «Баявой арганізацыі» ПС-Р Е. Азефа. У асяроддзі сацыял-дэмакрата узнікла плынь «лікві-датара», якія выступалі зд адмову нелегальнай дзейнасцi. БСГ перапыніла сваё існаванне, а яе кiранiцтва згуртавалася вакол «Нашай нi-вы». Партыя кадэта таксама паступова губляла былы плы на грамадскую думку, а іх правінцыяльныя арганізацыі распадаліся.
Рэпрэсіі царскіх улад супраць рабочага руху абумовілі яго пасту-повы заняпад. Дзейнасць прафсаюза забаранялася. З 1907 па 1910 гг. не адбылося ніводнай палітычнай стачкі. У той час, як у буйных пра-мысловых раёнах імперыі  1911-1912 гг. у рабочым руху вызначыла-ся тэндэнцыя да зрастання, на Беларусі яна была менш прыкметнай. Усяго з ліпеня 1910 да пачатку сусветнай вайны  1914 гг. у забастоках узялі дзел толькі каля 19 тыс рабочых – нават менш, чым за па-пярэднія тры гады. Колькасць сялянскіх выступлення таксама значна зменшылася: са 161 у 1907 г. да 92 у 1909 г. і ні адно з іх не мела дачынення да палітыкі.
Важнай прыкметай затухання рэакцыі на Беларусі стала догачаканае ажыццяленне  1911 г. земскай рэформы, абвешчанай яшчэ пры Аляксандры ІІ. Але, па-першае, яна праводзілася толькі  трох губернях з пяці – Віцебскай, Мінскай і Магілёскай. Па-другое, парадак выбара па нацыянальных курыях ("руская" і "польская") не дазваля беларусам пастаяць за свае нацыянальныя і сацыяльныя інтарэсы.
Тое ж адбылося восенню 1912 г. пад час выбарчай кампаніі  ІУ Думу. Урад прыкла шмат намагання, каб у ёй апынуся лаяльны яму дэпутацкі корпус. Так, па свайму складу Дума мала адрознівалася ад папярэдняй. З 442 дэпутата 120 належала да нацыяналіста і па-мяркона-правых, акцябрыста – 98, правых – 65, кадэта – 59, пра-грэсіста – 48, сацыял-дэмакрата – 14, трудавіко – 10 і інш. 36 дэпутата, абраных у беларускіх губернях па партыйнай прыналежнасці да правых і нацыяналіста далучалася 27 чал., да акцябрыста – 3, краё-ца (польска-беларуская група) – 6. У цэлым, спадзяванні рада на падтрымку з боку Думы не спрадзіліся. З пачаткам сусветнай вайны іх узаемаадносіны яшчэ больш пагоршылася. Нават акцябрысты і ка-дэты крытыкавалі рад за няздольнасць вырашэння бягучых праблем. Спробы дэпутата дамагчыся ад цара падпарадкаванасці рада Думе станочага выніку не далі. У выніку зраслі не толькі антырадавыя, але і антыманархічныя настроі.
Такім чынам, распачатыя «звыш» спробы палітычнай мадэрніза-цыі  працэсе станалення індустрыяльнай цывілізацыі пэным чынам дэмакратызавалі расійскае грамадства, паспрыялі знікненню шмат-партыйнай сістэмы і нават заканадачага органа. Але зараджэнне но-вай палітычнай сістэмы ва мовах абсалютнай манархіі, палітычнага і эканамічнага дамінавання дваранства было немагчымым і пагражала сацыяльнымі калізіямі.
Лекцыя 10. ПАЛІТЫЧНАЯ МАДЭРНІЗАЦЫЯ РАСІЙСКАГА ГРАМАДСТВА ВА ѕМОВАХ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ
І ПАСЛЯ ЗВЯРЖЭННЯ САМАѕЛАДДЗЯ

Пытанні
1. Беларусь ва мовах сусветнай вайны
2. Лютаская рэвалюцыя і сталяванне новага ладу на Беларусі.
3. Дзейнасць органаЧасовага рада і палітычных сіл вясной- летам 1917 г.
4. Беларускі рух вясной-летам 1917.

1. На пачатку ХХ стагоддзя Еропа яляла сабой нестабільны  палітычных адносінах рэгіён, асабліва пасля таго, як паміж яе буйнейшымі дзяржавамі – Англіяй, Францыяй і Расіяй – з аднаго боку, і Германіяй, [ Cкачайте файл, чтобы посмотреть ссылку ] і Італіяй – з другога, былі заключаны ваенна-палітычныя пагадненні. Да блока (адпаведна) Антанты і Траістага саюза  1914 г. пэным чынам далучаліся іншыя, менш уплывовыя краіны. Кожны з блока ме уласныя iнтарэсы, звязаныя, з усталяван-нем гегемоніі на ерапейскім кантыненце, кантролю над слабаразвi-тымi краiнамi і калонiямі.
Падставай для пачатку вайны паслужыла забойства 15 чэрвеня 1914 г. у Сараеве (Боснiя) нашчадка астра-венгерскага трона эрцгер-цага Франца-Фердынанда. Ультыматум, прад’ялены Астра-Венгры-яй на адрас Сербii, закрана яе прэстыж i таму бы адхiлены. 17 ліпе-ня Расiя пачала мабiлiзацыю, дэманструючы гатонасць абаранiць Сербiю. Кайзер Вiльгельм II запатрабава ад Мiкалая II спынення ма-бiлiзацыi i, не дачакашыся cтаночага адказу, 19 лiпеня 1914 г. аб’я-вi вайну Расii, 21 лiпеня – Францыi. 22 ліпеня вайну Германіі аб’яві-ла Англія, а 10 жнiня Японiя. Праз колькі часу  баявыя аперацыі бы-лі цягнуты 33 краiны з 75 % насельнiцтва свету (звыш 1, 5 млрд чал.).
Першымі баявыя дзеяннi пачалі войскі Германiі, якія 20 ліпеня перасеклі тэрыторыю Бельгiі i рушылі на Парыж. Каб ліквідаваць па-грозу захопу французскай сталiцы, па просьбе саюзніка дзве рускiя арміі распачалi наступленне ва Усходняй Прусii. Ужо першыя баі вы-явілі сур’ёзную перавагу працініка ва збраенні, тэхнічных сродках, ваенным майстэрстве. У вынікі рускія войскі былі цалкам знішчаны. Летам наступнага, 1915 г. германская армія захапіла Царства Польскае і палову беларускіх зямель. Расійская іх частка яляла сабой пры-франтавую зону з насельніцтвам каля 6 млн чал. У гарадах і вёсках скапілася да 500 тыс. бежанца без сродка існавання. Цэнтрамi iх згуртавання з’ялялiся камiтэты дапамогi ахвярам вайны, якія будаваліся па нацыянальнай прыкмеце.
З-за наплыву бежанца павялічылася колькасць жахаро Мінска (да 250 тыс.), Вiцебска – (да 120 тыс.), Магiлёва – (да 75 тыс.), Гомеля (да 100 тыс.), Бабруйска (да 50 тыс.) і інш. Тут жа размясціліся прадпрыемствы арганiзацый па абслугованнi фронту – Усерасiйскага Земскага Саюза (УЗС), Усерасiйскага Саюза Гарадо (УСГ), Земска-Гарадскога Саюза (Земгара), Ваенна-прамысловага камiтэта (ВПК).
За час вайны на Беларусi большасць існавашых прадпрыемства (79 са 134) вырабляла боепрыпасы, абмундзіраванне, абутак і інш. Выраб тавара народнага спажывання склада толькі шостую-сёмую частку ад даваеннага зроню. Агульная колькасць рабочых, занятых у прамысловасцi, на абарончых прадпрыемствах, на чыгунцы i г. д. складала каля 270 тыс. Недахоп працоных абумовi дастаку на Беларусь тысяч работнiка з Сiбiры, Сярэдняй Азii, Далёкага ѕсходу.
Частыя мабілізацыі негатына адбіваліся і на стане сельскай гаспадаркі. Па прычыне недахопу працоных рук скарачэнне пасяных плошча дасягнула  1916 г. 15%. Жорсткая харчовая палітыка царскага рада прымушала вытворца сельскагаспадарчай прадукцыі прадаваць яе рэквізіцыйным службам па нявыгадных «цвёрдых» цэнах. З-за недахопу прадукта і грашовай інфляцыі іх кошт значна зрос і ра-біся недаступным для працоных.
За час вайны  расійскую армію было мабілізавана каля 13 млн чал., у тым ліку да 40-50% мужчын беларускіх губерня. У 1916-1917 г. тут размяшчалася амаль 2 млн салдат і афіцэра Заходняга (гало-накамандуючы А. Эверт) i асобных армiй Паночнага франто (гало-накамандуючы М. Рузскi). Цывільную адмiнiстрацыю значальвалі губернатары (Мiнскай губ. – У. Друцкi-Сакалiнскi, Магiлёскай – Дз. Яленскi і Вiцебскай – Б. Хiтраво).
Удзельная вага беларуса пасля масавых мабiлiзацый на фронт, найму працоных з цэнтральных раёна Расii, размяшчэння эвакуiра-ваных з Польшчы i Прыбалтыкi прадпрыемства i устано, вымуша-ных мiграцый, бежанства i г. д. знiзiлася з 85 да 61,8%.
На Беларусі бы усталяваны асобы рэжым кiравання i забеспячэн-ня парадку жыццядзейнасцi у адпаведнасцi, у першую чаргу, з iнтарэ-самi абароны краiны i баяздольнасцi фронту. Ён выяля сябе  iсна-ваннi надзвычайных закона i у вызначальнай ролi ваенных чыно перад грамадзянскiмi. Так, у адпаведнасці з цыркулярам «Аб мерах да папярэджання i перапынення фабрычных забастовак», яго парушаль-нiкi неадкладна звальнялiся i адпралялiся на фронт. Дзейнасць пра-фесiйных саюза забаранялася. Законы ваеннага часу прадугледжвалі вядзенне працонай павiннасцi на карысць фронта, практыку абла сярод насельнiцтва з мэтай затрымання дэзерцiра i тых, хто хiляся ад вайсковай службы; высылку «недабранадзейных» углыб Расii, аб-межаванне магчымасця людзей выбiраць месца жыхарства i працы, збiрацца на сходы, нават перапiсвацца па пошце.
Мясцовыя лады  сваiм iмкненнi забяспечыць адпаведны пара-дак i дапамогу фронту абапіралася на дзяржаную iдэалогiю, якая ва-собiлася  лозунгу – «За цара, веру i айчыну». З апорай на яго  гра-мадскую свядомасць укаранялася неабходнасць падтрымкi расiйскай армii, якую значальва сам Імператар, для давядзення вайны да «пе-раможнага канца» i «ганаровага мiру». Iдэяй аб’яднання народа вакол цара у барацьбе з ворагам была прасякнута ся ваенная і цывільная прэса. Вайна, што працягвалася, называлася iмi не iнакш, як «Вялiкая Айчынная» або «Другая Айчынная».
Большасць насельнiцтва сведамляла неабходнасць вайны. Разам з тым на Беларусi, як i пасюдна, iснавалi пэныя антываенныя наст-роi. Іх носьбітамі з’яляліся прадстанікі левай плыні сацыяліста, якія выступалі за паражэнне Расіі і за ператварэнне вайны з імперыялістычнай у грамадзянскую. Аб нежаданні ваяваць сведчылі цёкі салдат з фронта і хіленне ваеннаабавязаных ад прызыву  армію. Аб тым жа сведчылі падзеі  Гомелі  кастрычніку 1916 г., дзе адбылося пастанне салдат размеркавальнага пункту. У цэлым жа, узброеныя сілы заставаліся дастаткова баяздольнымі. На вясну-лета 1917 г. Стака Вярхонага галонакамандавання, якая размяшчалася  Магілёве, распрацавала план наступлення, якое павінна было завяршыцца догачаканай перамогай
Такім чынам, асноная маса насельніцтва Беларусі адкрыта не выказвала незадавальнення сваім становішчам і цярпліва выконвала свае грамадзянскія абавязкі. Чуткі аб хуткім заканчэнні вайны былі настолькі моцнымі, што дадому сталі вяртацца бежанцы Так, 25 лю-тага 1917 г. мінскі губернскі земскі сход разгляда праект аб інвакуа-цыі 10 000 бежанца, а на адрас губернатара паступалі тысячы хадай-ніцтва аб вяртанні дадому.
2. Велiзарныя людскiя, матэрыяльныя i маральныя страты, якiя цярпела расiйскае грамадства на працягу трох год вайны, моцна па-хiснулі атарытэт цара і веру  пераможнае заканчэнне вайны. Пача-так рэвалюцыi бы звязаны з выступленнямi рабочых Петраграда за паляпшэнне свайго становiшча. 23 лютага 1917 г. тысячы людзей, галоным чынам жанчын, выйшлi на вулiцы сталiцы з патрабаваннем хлеба. Іх падтрымалі рабочыя прадпрыемства, якія спынілі працу і аб’явілі забастокі пратэсту. Незабаве стыхійныя мітынгі ператвары-лiся  масавыя дэманстрацыi пад палiтычнымi лозунгамi аб спыненні вайны і звяржэнні рада. 25-26 лютага салдаты адмалялiся страляць у дэманстранта, затым самі сталi далучацца да іх і агульнымі намаган-нямі раззбройваць палiцыю i жандара. Развiццё падзей выйшла з-пад кантролю рада i назатра ён бы арыштаваны пастанцамі.
У выніку пратэстны рух сталічных працоных, узмоцнены дзелам салдат, перарос ва зброенае пастанне супраць царскага рада i абумовi перамогу рэвалюцыi па сёй краіне. 27 лютага з удзелам дэпутата Дзяржанай думы i кiранiко Петраградскага Савета бы створаны новы орган улады – Часовы камiтэт (старшыня М. Радзянка), які звярнуся да кіраніцтва гарадскіх і земскіх самакіравання з адозвай аб падтрыманні грамадскага парадку.
Ранiцай, 28 лютага Мікалай ІІ выеха з Магiлёва  напрамку Царскага Сяла, але яго эшалон бы спынены i завернуты на Пско. Там 2 сакавiка i адбылося адрачэнне цара ад трона на карысць брата Мiхаi-ла. Але апошнi адмовiся заняць яго да часу, пакуль Устаночы сход не дасць на тое сваю згоду. У вынiку вышэйшая лада  краiне перай-шла да Часовага рада. 2 сакавiка бы сфармiраваны яго склад на чале з Г. Я. Львовым, куды вайшлi думскія дзеячы з ліку кадэта і акцяб-рыста, а таксама 1 сацыялiст – А. Ф. Керанскi, якi заня пасаду мiнi-стра юстыцыi. 3 сакавiка была распасюджана Дэкларацыя Часовага рада, у якой абвяшчалася праграма яго дзейнасці, а таксама амнiстыя палiтычным зняволеным, скасаванне палiцыi i жандармерыi, наданне сiм грамадзянам дэмакратычных право і свабод.
Скасаванне самаладдзя – аснонае дасягненне Лютаскай рэвалюцыі. Атарытарная сістэма кіравання была разбурана, але інстытут прыватнай уласнасці застася непахісным: па-ранейшаму заставалася непарушным памешчыцкае землеладанне, большасць фабрык, заво-да, банка належалі прыватным асобам. Але з наданнем усім грама-дзянам роных право і свабод узнікла магчымасць вырашэння на-спелых грамадскіх і эканамічных праблем мірным, рэфармісцкім шля-хам. Аптымістычнай падставай таму з’ялялася шырокая падтрымка Часовага рада і яго палітыкі і зросшая актынасць усіх пласто на-сельніцтва  галіне абароны сваіх інтарэса. Важна адзначыць, што ні-дзе па краіне, у тым ліку на Беларусі, не назіралася актынасці пры-хільніка манархіі. Пасля адрачэння Раманавых ад трона вышэйшае ваеннае камандаванне, а таксама афіцэры і салдаты вызваляліся ад да-дзенай цару прысягі і пакляліся  вернасці Часоваму раду.
Такім чынам, усе зброеныя сілы, у тым ліку патарамільённы Заходні фронт, размешчаны на Беларусі, зрабіліся рэальнай апорай но-вых органа улады, якія толькі пачалі фарміравацца. На пераходным этапе іх функцыі складаліся на гарадскія і местачковыя грамадскія камітэты парадку, створаныя на базе мясцовых самакіравання і прад-станіко ад усіх пласто насельніцтва і арганізацый. Замест скасава-най паліцыі і жандармерыі ахова правапарадку была складзена на на-родную мiлiцыю. 4 сакавіка першы яе атрад, складзены  Мінску з ра-бочых і служачых УЗС, узначалі славуты змагар супраць самалад-дзя М. В. Фрунзе. Надалей, замест царскіх губернатара і павятовых земскіх начальніка былі ведзены пасады губернскіх і павятовых ка-місара Часовага рада, якія занялі адпаведныя старшыні земства. Замест сялянскіх валасных упра пачалося абранне сесаслоных ва-ласных камітэта. У выніку камісарыят Віцебскай губ. узначалі М. Л. Карташо, Магілёскай – В. А. Судзілоскі, Мінскай – Б. М. Самой-ленка. Характэрнай прыкметай новага дэмакратычнага ладу стала тое, што адміністрацыя перастала прызначацца «звыш», а стала абірацца сімі пластамі грамадства, аб’яднанага  палітычныя і грамадскія ар-ганізацыі. Судовая сістэма істотна памянялася. Зараз суддзі мусілі абі-рацца грамадскасцю. Асобныя законы (аб пакаранні смерцю, палітыч-ных праследаваннях і інш.) і цэнзура скасоваліся. Усе палітычныя зняволеныя атрымалі свабоду і амністыю.
Таксама скасоваліся се рэлігійныя і нацыянальныя абмежаван-ні. Асабліва шчыра віталі гэты закон ярэі, якія да таго адчувалі жор-сткі дыскрымінацыйны прэс царскага рада. Часовы рад пацвердзі права паляка на адраджэнне іх дзяржанасці пасля заканчэння вайны і склікання ѕстаночага сходу.
У мэтах згуртавання вайскоца і працоных для падтрымання парадку і прадухілення контррэвалюцыі  гарадах і мястэчках сталі тварацца класавыя прадстанічыя арганізацыі – Саветы рабочых і салдацкіх дэпутата. У сакавіку  ліку першых яны зніклі  Мінску, Гомелі, Бабруйску, Оршы, Віцебску. Крыху пазней, у красавіку-маі сталі фарміравацца Саветы сялянскіх дэпутата. Большасць Савета наладзіла выданне сваіх газет. Паступова Саветы сталі самымі маса-вымі грамадска-палітычнымі аргані-зацыямі, якія не толькі змагаліся за інтарэсы працоных і салдат, а і дапамагалі органам Часовага ра-да. У ліку найбольш уплывовых рабоча-салдацкіх Савета былі Мін-скі, Гомельскі, два Віцебскія, Магілёскі, Бабруйскі, Аршанскі, Рага-чоскі, Полацкі і іншыя.
Найбольш атарытэтным для сіх расійскіх Савета, у тым ліку і створаных на Беларусі, бы Петраградскі Савет (старшыня меншавік М. С. Чхеідзе), які вызнача сваё сталенне да Часовага рада адпа-веднасцю яго палітыкі інтарэсам так званай «рэвалюцыйнай дэмакра-тыі» – рабочых, салдат, сялян, іх партый і арганізацый. Адначасова Петраградскі Савет выяля прыкметы паралельнага органа лады. Так, ужо 14 сакавіка яго Выканачы камітэт звярнуся да працоных ваюючых краін з заклікам да ціску на свае рады з мэтай хутчэйшага заключэння міру. У далейшым тэндэнцыя да знікнення двоеладдзя стала зрастаць, асабліва пасля сфарміравання  чэрвені 1917 г. новага цэнтра «рэвалюцыйнай дэмакратыі» – Усерасійскага Цэнтральнага Выканачага камітэта Савета рабочых і салдацкіх дэпутата.
Саветы рабочых і салдацкіх дэпутата Беларусі з моманту свайго тварэння таксама падтрымалі Часовы рад і сваёй далейшай дзейнасці арыентаваліся на Петраградскі Савет. Вясною Саветы (усяго каля 40) на Беларусі дзейнічалі ва сіх губернскіх, павятовых гарадах і нават некаторых мястэчках. Сваю задачу яны бачылі  арганізацыі і палітычнай асвеце рабочых і салдат, абароне іх інтарэса, а таксама  падтрымцы органа Часовага рада. Для тварэння Савета сялянскіх дэпутата, адбывалася іх зліццё і сумесная дзейнасць у адпаведнасці з курсам Петраградскага Савета і новых цэнтра рэвалюцыйнай дэмакратыі – Усерасійскімі выканкамамі рабочых і салдацкіх, а таксама сялянскіх дэпутата. У адрозненне ад сталіцы, ніякіх прыкмет наянасці «двоеладдзя» на Беларусі не назіралася.
Намаганнямі Савета, земства, вясковай інтэлігенцыі далося перасекчы разрастанне аграрнага руху. Сялянам тлумачылася сут-насць перамены лады, неабходнасць далейшай дапамогі фронту і ча-кання ѕстаночага сходу. У выніку сяляне абавязаліся прадаваць пра-дукты толькі дзяржаным нарыхтошчыкам і тым падтрымліваць хлебную манаполію дзяржавы.
Ажыццяленню сялянскіх інтарэса спрыялі створаныя Саветы сялянскіх дэпутата. Першы на Беларусі сялянскі з’езд Мінскай і Віленскай губ. адбыся 20-23 красавіка. Яго старшынёй бы абраны М. Фрунзе. З мая па распараджэнні Часовага рада  мэтах барацьбы з аграрным рухам і для падрыхтокі да ѕстаночага сходу пачалі ства-рацца адмысловыя зямельныя камітэты.
Рабочы рух таксама вызначася высокай актынасцю. Ужо  кра-савіку-маі, дзякуючы Саветам і прафсаюзам, асноная маса буйных прадпрыемства перайшла на 8-гадзінны працоны дзень.
Перамога рэвалюцыі абумовіла магчымасць ліквідаваць рэшткі царскіх парадка ва зброеных сілах. Пасля з’езда салдацкіх і рабочых Заходняга фронту, які адбыся  Мінску 7-17 красавіка, салдаты тварылі ласныя камітэты, дамагліся дэмакратызацыі армейскага жыцця і ранання  правах з астатнімі грамадзянамі. У цэлым, у сакавіку-кра-савіку армія была дастаткова моцнай, каб пачаць наступленне і наблі-зіць мір. Разам з тым па прычыне захаплення салдат антываеннымі ло-зунгамі і братаннямі, недаверу да камандзіра і г. д. вызначылася не-бяспечная тэндэнцыя да зніжэння баяздольнасці рускай арміі.
Актывізавалася дзейнасць адроджаных і зно створаных агульнарасійскіх (РСДРП, ПС-Р, Канстытуцыйных дэмакрата, якія сталі звацца Партыя народнай свабоды) і нацыянальных (ярэйскіх, польскіх, беларускіх і інш.) партыйных арганізацый. Разам з імі пашырыліся ліберальныя, сацыялістычныя, сацыял-дэмакратычныя, нацыянальныя і інш. погляды на далейшыя шляхі грамадскага і дзяржанага развіцця, якія прапагандаваліся на шматлікіх мітынгах, сходах, з’ездах, на старонках газет. У выніку зно створаныя дзяржаныя і грамадскія структуры сталі актына папаняцца членамі партый, што непазбежна вяло да палітызацыі іх дзейнасці, галоным чынам у напрамку перша-ступеннай рэалізацыі не агульных, вузкапартыйных інтарэса.
Палітычнае становішча на Беларусі вясною 1917 г. характарызавалася поным знікненнем ваенна-паліцэйскага рэжыму, ажыццяленнем абвешчаных Часовым урадам свабод: слова, друку, схода, саюза і інш. Акрамя таго, армія і народ падтрымалі яго заклікі аб працягу вайны  мэтах абароны рэвалюцыі і канчатковым вырашэнні наспелых сацыяльна-эканамічных, нацыянальных і іншых праблем толькі пасля склікання ѕстаночага сходу.
3. З усталяваннем у краіне дэмакратычнага рэжыму і  адпавед-насцi з абвешчанымі  Дэкларацыі ад 3 сакавiка 1917 г. свабодамі, у тым ліку свабодай саюза і арганізацый, пасюдна пачалося адна-ленне ранейшых і стварэнне новых партыйных арганізацый. На Беларусі асобую актынасць выяля рабочы клас, салдаты, служачыя, ін-тэлігенцыя, чынонікі, прадпрымальнікі, памешчыкі, нацыянальныя групокі, у меншай ступені – сяляне. Перспектыва склікання серасійскага ѕстаночага сходу арыентавала партыйныя арганізацыі на выкарыстанне парламенцкіх метада дасягнення сваіх мэт.
Па палітычным спектры се (агульнарасійскія і нацыянальныя) партыі, якія дзейнічалі  1917 г. і пазней, падзяліся на левыя, цэнтрысцкія і правыя (ліберальныя). У працэсе рэвалюцыйнага абналення грамадства і дзяржавы палітычная пазіцыя цэнтрыста была нестой-лівай і па шэрагу пытання яны мелі ласныя плыні.
Да серасійскіх левых партый адносіліся анархісты і бальшавікі (РСДРП(б); да цэнтрысцкіх – меншавікі (РСДРП) з Бундам, эсэры (ПС-Р), трудавікі і народныя сацыялісты; да правых – Партыя народнай свабоды (ПНС) або кадэты і «Союз 17 октября» .
У адрозненне ад агульнарасійскіх, нацыянальныя партыі больш увагі надавалі менавіта нацыянальным, а не агульным праблемам. Але і яны групаваліся па палітычным спектры. Так, да польскіх левых на-лежала ППС «лявіца»; да цэнтра – СДКПіЛ, ППС «правіца»; да пра-вых – народныя дэмакраты (эндэкі).
Ярэйскія левыя складаліся з Аб’яднанай ярэйскай сацыялістычнай рабочай партыі сацыяліста-сіяніста і сацыяліста-тэрытарыяліста (АЯСРП с.с. і с. е.), Ярэйскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (ЯСДРП) Паалей Цыён; да цэнтру належалі Цэірэй Цыён, Фолкспартэй, Ахдус Ізраель; да правых – Альгемайне Цыён і інш.
БСГ з’ялялася левай партыяй; Беларуская народная партыя сацыяліста (БНПС) – цэнтрысцкай; Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД) – правай партыяй.
Цэнтрамі палітычнага жыцця дэмакратычнай Расіі з’яляліся сталічныя, а таксама губернскія і павятовыя гарады. Асноную ролю  ім адыгрывалі, як правіла, рабочыя, па партыйнай прыналежнасці – члены РСДРП (меншавікі) або бундацы. Іх погляды на бягучыя падзеі з’яляліся вызначальнымі для астатняй масы «рэвалюцыйнай дэма-кратыі». Большасць сацыял-дэмакрата, зыходзячы з ацэнкi рэвалю-цыi як буржуазна-дэмакратычнай, падтрымала iдэю супрацонiцтва пралетарыята з буржуазiяй, а значыць i iдэю падтрымкi Часовага ра-да, у якім пераважалі кадэты.
Такiя ж пазiцыi, хоць i па iншых меркаваннях, займалi усё палi-тычныя партыi, акрамя бальшавiко, якiя, з прыездам Леніна, закліка-лі не аказваць падтрымкі Часоваму раду, «як буржуазна-памешчыц-каму». На iх думку, улада павiнна была належаць Саветам рабочых i салдацкiх дэпутата.
18 красавіка міністр замежных спра П. Мілюко у сваёй тэлеграме (ноце) на адрас саюзніка па Антанце запэні іх у няхільным курсе Расіі на "перамоганоснае заканчэнне вайны». Тым самым міністр праігнарава імкненне "рэвалюцыйнай дэмакратыі" на дасягненне міру шляхам перагавора. У адказ Петраградскі Савет, а пасля яго - іншыя Саветы і левыя партыі, рэзка асудзілі П. Мілюкова, а сам ён бы вымушаны падаць у адстаку. У тых умовах у асяроддзі «рэвалюцыйнай дэмакратыі» узнікла і пашырылася ідэя аб сумесным (кааліцыйным) урадзе кадэта і сацыяліста. Незабаве  Часовы рад (прэ-м’ер міністр Г. Льво) увайшлі прадстанікі меншавіко, эсэра і народных сацыяліста (энэса).
Партыя бальшавіко рэзка адмона аднесліся да ідэі кааліцыі і называлі прыхільніка супрацоніцтва з буржуазнымі партыямі «згодні-камі» і нават здраднікамі. "Красавіцкі крызіс", акрамя іншага, адбіся  павышэнні актынасці бальшавіко. Пад іх уздеяннем на франтах распасюдзіліся «братанні» і змацнілася дэзерцірства.
Рэальнае сталенне палітычных сіл і сяго грамадства  цэлым да вайны выявілася 18 чэрвеня, калі па закліку ѕсерасійскага з'езда Савета рабочых і салдацкіх дэпутата у многіх гарадах краіны адбыліся маніфестацыі і мітынгі. На Беларусі яны прайшлі  губернскіх і асобных (Бабруйск, Гомель) цэнтрах пад лозунгамі падтрымкі Часовага рада і распачатага наступлення рускіх войск Паднёва-Заходняга фронту. Бальшавіцкія антываенныя заклікі на тых маніфестацыях поспеху не мелі, затое на пазіцыях іх уздзеянне набылі разбуральныя наступствы. У выніку многія часці адмовіліся выконваць загад камандавання і выступіць супраць ворага.
Наступленне рускіх войск Паднёва-Заходняга фронту скончы-лася для іх катастрофай і абвастрыла маральна-палітычную напружа-насць у грамадстве. Так, 3-4 ліпеня  Петраградзе, часці гарнізона, якія знаходзіліся пад уплывам бальшавіко і анархіста, здзейснілі спробу звяржэння Часовага рада.
У адказ з мэтай умацавання дысцыпліны на фронце рад А. Керанскага вё пакаранне смерцю і забарані антырадавую агітацыю. У Мінску бы перапынены выхад бальшавіцкай газеты «Звезда».
Палітычная напружанасць у краіне зрасла яшчэ больш, калі стала вядома аб пасылцы вярхоным галонакамандуючым генералам Л. Г. Карнілавым казацкіх і іншых часцей на Петраград для замены войск бальшавізаванага гарнізона. Гэтая акцыя была згоднена з прэ-м’ер-міністрам А. Керанскім, тым не менш, была спрынята як спроба дзяржанага перавароту і сталявання ваеннай дыктатуры.
Намаганнямі палітычных партый, Савета, салдацкіх камітэта, Саюзу чыгуначніка, большасці вышэйшага камандавання і г. д. узнік-шы 25-26 жніня «карніласкі мяцеж» скончыся без кравапраліцця, а сам былы галонакамандуючы са сваім штабам здася. У ліку важней-шых наступства гэтага канфлікту было і тое, што колькасць прыхіль-ніка кааліцыі з буржуазіяй рэзка зменшылася, ідэя ваеннага шляху  дасягненні міру была канчаткова адкінута. Адначасова атарытэт бальшавіко як змагаро за неадкладнае спыненне вайны і прыхільні-ка перадачы сёй улады Саветам істотна зрос.
Па меры развіцця рэвалюцыі прадстанікі сіх палітычных пар-тый былі ключаны  органы дзяржанай улады – губернскія і павято-выя камісарыяты. Летам-восенню адбыліся выбары  гарадскія думы і земствы, галоным чынам па партыйных спісах, якія прынеслі пера-могу левым партыям – эсэрам і меншавікам. Шматпартыйная сістэма, што сталявалася  краіне, рабілася аснонай крыніцай фарміравання органа улады. Пры тым раскладзе палітычных сіл левыя партыі мелі найлепшыя шанцы атрымаць большасць ва ѕстаночым сходзе.
Бальшавікі таксама склалі свой выбарчы спіс у парламент, але адначасова яны змацнілі себаковую, у тым ліку канспіратыную дзейнасць па падрыхтоцы зброенага пастання пад лозунгам «Уся лада Саветам». У цэлым, з вясны па восень усе палітычныя сілы  сваім сталенні да Часовага рада падзяліліся на яго безумоных пры-хільніка і не менш ваянічых працініка. Такія ж прынцыповыя ра-зыходжанні назіраліся і  адносінах да ваеннага, аграрнага, рабочага, нацыянальнага пытання. Кожная партыя сведамляла, што рэаліза-цыя іх стратэгічных мэт у многім залежыць ад таго, наколькі пры-вабнай для мас (як патэнцыяльных выбаршчыка) будзе палітычная праграма і тактыка кожнай з іх па азначаных пытання.
Што датычыць праблемы вайны, то вясной РСДРП, Бунд, ПС-Р, БСГ лiчылі яе абарончай і таму заклiкалі да яе працягу да заключэння ганаровага мiру, без анексiй i кантрыбуцый. Партыйныя арганізацыі і падначаленыя ім Саветы зялі актыны дзел у падпісцы на аблігацыі «Пазыкі Свабоды» для папанення дзяржанага бюджэту.
ПНС з’ялялася прыхiльнiцай вайны да пераможнага канца. Яе пазіцыі падзялялі меншавікі-абаронцы (Г. Пляхана) і энэсы. Яны так-сама зялі дзел у рэалізацыі ваеннай пазыкі.
Бальшавiкі працягвалі лiчыць вайну iмперыялiстычнай, патрэбнай, быццам толькi буржуазii i памешчыкам, і таму выступалі за яе не-адкладнае спыненне. Бальшавіцкі лозунг неадкладнага спынення вайны сталi падзяляць меншавiкi-iнтэрнацыяналiсты i левыя эсэры. Тым часам развал армія імкліва губляла сваю баяздольнасць.
Падрыхтока аграрнай рэформы таксама прыцягвала павышаную вагу грамадскасці. Задога да выбарчай кампаніі ва ѕстаночы сход кожная з партый абвясціла ласны зямельны праект або аграрную частку праграмы).
Кадэты выступалі за надзяленне сялян зямлёй з дзяржанага фон-да  прыватную ласнасць пры захаванні памешчыцкага землела-дання. Прадугледжвалася таксама перадача часткі памешчыцкіх зя-мель у дзяржаны фонд, але толькі за пэную кампенсацыю.
Народныя сацыялісты (энэсы і трудавікі) прапановалі ліквіда-ваць памешчыцкае землеладанне (за кампенсацыю) і надзяляць сялян зямлёй па спажывецкай норме.
Сацыял-дэмакраты лічылі мэтазгод-нымі нацыяналізацыю зямлі і перадачу яе  распараджэнне сясцовых органа кіравання). Лічучы сялян дробнай буржуазіяй, яны імкнуліся рэалізацыяй сваёй праграмы паспрыяць інтарэсам сельскіх пралетарыя. Бальшавікі як сацыял-дэмакраты выступалі за нацыяналізацыю зямлі, але заклікалі да неад-кладнай ліквідацыі памешчыцкага землеладання да склікання ѕста-ночага схода, перадаваць зямлю сялянам.
Правыя меншавікі (Г. Пляхана і інш.) лічылі, што не трэба ад-біраць зямлі  памешчыка, каб не «пладзіць новых жабрако».
Сацыялісты-рэвалюцыянеры прапанавалі праект «сацыялізацыі»: канфіскацыя памешчыцкай зямлі, лясо і нетра; надзяленне зямлёй тых, хто яе апрацовае па працона-спажывецкай норме з забаронай яе продажу і эксплуатацыі наёмнай сілы. Але  маі, адразу пасля І ѕсерасійскага з’езда сялянскіх дэпутата зямельныя камітэты, на чале з эсэрамі сталі перадаваць памешчыцкія землі сялянам. У выніку жо з канца лета аграрны рух з лакальнага і стыхійнага ста ператварацца  арганізаваны. Акрамя таго, пад уздзеяннем бальшавіцкай прапаган-ды сяляне секлі лес, захоплівалі пашу, сенакосы, землі, не чакаючы ѕстаночага сходу.
Па меры пагаршэння эканамічнай сітуацыі се левыя партыі па-трабавалі ад Часовага рада сталявання кантролю над вытворчасцю прадукта і іх размеркаваннем. Бальшавікі лічылі, што вырашэнне ра-бочага пытання, рона як і іншых, немагчыма без адабрання лады  «буржуазнага рада» і перадачы яе Саветам.
Пасля Лютаскай рэвалюцыі шматнацыянальнае насельніцтва Расіі як былой «турмы народа» атрымала магчымасць свабодна рэалізаваць свае нацыянальныя патрэбы. Ужо  сакавіку менавіта ярэі дамагліся ліквідацыі дыскрымінацыйнай палітыкі, набылі роныя з астатнімі грамадзянамі правы. Найбольшую папулярнасць сярод ярэйскіх працоных набы бундаскі праект «культурна-нацыянальнай атаноміі». Часовы рад і Петраградскі Савет далі гарантыю палякам у тым, што пасля перамогі над Германіяй будзе адроджана незалежная Польшча. Усе партыі мелі свае нацыянальныя праграмы, якія, акрамя кадэцкай прадугледжвалі, у перспектыве наданне народам нацыянальна-культурнай атаноміі  складзе Расійскай федэратынай дэмакратычнай рэспублікі. Бальшавікі выказваліся за наданне кожнаму народу права на нацыянальнае самавызначэнне аж да аддзялення ад Расіі і тварэння ласнай дзяржанасці.
Такім чынам, з вясны па восень найбольшыя зрухі  лозунгах і тактыцы партый вызначыліся  пытанні аб вайне. Асноная маса «рэ-валюцыйнай дэмакратыі», за выключэннем бальшавіко, адкінула «абаронніцкі» погляд на яе, але па-ранейшаму выступала за мір без анексій і кантрыбуцый. Ацэнка зместу аграрных праграм дазваляе меркаваць, што памешчыцкае землеладанне не мела перспекты на далейшае існаванне. Вырашэнне рабочага пытання дасягнула значнага прагрэсу, але ва мовах узрасташага эканамічнага крызісу яшчэ заставалася вельмі вострым. Нацыянальнае пытанне таксама набывала рэальные перспектывы да станочага вырашэння. Наогул, большасць грамадскасці аддавала перавагу дэмакратычнаму, рэфармісцкаму шляху развіцця Расіі, які павінен бы вызначыць Устаночы сход.
4. Першыя імпульсы беларускага руху пасля Лютаскай рэвалюцыі выявіліся  Мінску, у асяроддзі супрацоніка Нацыянальнага камітэту дапамогі пацярпелым ад вайны (старшыня Р. Скірмунт). Ужо 6 сакавіка група яго служачых наладзіла беларускі мітынг, а праз ты-дзень – гарадскую акцыю, якая складалася са схода, збору сродка на карысць нацыянальнага друку, у тым ліку шляхам продажу бела-чырвона-белага значка. На адным з мітынга упершыню прагучала ідэя аб неабходнасці «краёвай атаноміі».
25-27 сакавіка  Мінску намаганнямі члена адноленай БСГ (старшыня камітэта А. Смоліч) бы скліканы з’езд каля 150 прадста-ніко беларускіх партый і арганізацый для распрацокі праграмы дзе-яння, арганізацыі вёскі, краёвага жыцця і інш. Нягледзячы на пэныя перашкоды, з’езд завяршыся абраннем кіруючага цэнтра – Беларус-кага Нацыянальнага Камітэта з 18 чал., у большасці грамадоца (старшыня Р. Скірмунт), якому належала ажыццявіць прапанаваныя камісіямі пастановы, а таксама распачаць падрыхтоку выбара Кра-ёвай Рады. Меркавалася, што ѕстаночы сход канчаткова вырашыць форму нацыянальнага самавызначэння Беларусі  складзе Расійскай федэратынай рэспублікі. Свае спадзяванні вырашэнне гэтага пытан-ня дэлегаты з’езда выказалі  Дэкларацыі, а таксама  наказе дэле-гатам, адпраленым у Петраград.
З узнікненнем БНК стварыліся мовы для далейшай кансалідацыі нацыянальных сіл і пашырэння сацыяльнай базы руху. Таму спрыяла прапаганда матэрыяла, прынятых з’ездам беларускіх арганізацый, стварэнне і пачатак дзейнасці новых партый – Беларускай народнай партыі сацыяліста (БНПС) і Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі, выхад у свет 18 красавіка і 28 мая друкаваных органа БСГ – «Грамада» (рэдактар А. Смоліч) і БНК –»Вольная Беларусь» (рэдактар Я. Лёсік). У красавіку–ліпені суполкі БСГ узніклі  Віцебску, Гомелі, Ка-пылі, Слуцку, Смілавічах. Але  чэрвені партыйны цэнтр разам з газе-тай бы перанесены  сталіцу, што паслабіла мясцовы беларускі рух.
З другога боку, актывізацыя руху на чале з БНК выклікала анты-беларускія настроі  асяроддзі «рэвалюцыйнай дэмакратыі». Адной з падста для таго паслужы факт абрання на пасаду старшыні БНК Скірмунта - па класавых мерках буйнога памешчыка, што кідала цень на весь нацыянальны рух. У выніку на Беларусі на працягу вясны-лета не заціхала кампанія, скіраваная на іх дыскрэдытацыю. У Мінску ініцыятарамі яе з'яляліся выканком Савета сялянскіх дэпутата Мін-скай і Віленскай губ., Настаніцкі саюз, група дэлегата з Беларусі, брашых удзел ва ѕсерасійскім сялянскім з'ездзе. У выніку, беларускі рух, у адрозненні ад ярэйскага або польскага, не набы падтрымкі, а наадварот, сустрэ усебаковае процідзеянне з боку вядомых дзеяча (бальшавіка М. Фрунзе, эсэра С. Каваліка, энэса I. Мятліна) і зна-чальваемых імі стано.
Акрамя таго, сярод працініка БНК апынуся створаны  Віцебску Беларускі народны саюз, па сутнасці, праваслана-пседанацыянальная арганізацыя заможных гараджан – чыноніка, інтэлігента – па ідэйным накірунку прыхільніка «заходнерусізму». Такім жа антыбеларускім па сутнасці з’яляся гомельскі - Саюз беларускай дэмакратыі. Адзінай за межамі Мінска арганізацыяй, якая стала на платформу БНК, з’яляся Магілёскі Беларускі камітэт.
Усведамляючы цяжкасці развіцця руху, грамадоцы вынеслі гэ-тую праблему на абмеркаванне з’езда беларускіх арганізацый, які ад-быся  Мінску 8-11 ліпеня. Аснонымі вынікамі яго сталі: скасаванне БНК і абранне новага кіруючага органа – Цэнтральнай Рады беларус-кіх арганізацый (старшыня Я. Лёсік); стварэнне Бюро беларускіх вай-скоца, адналенне Беларускага вучыцельскага харусу (саюза) і іншае. 5-6 жніня новае кіраніцтва ЦРБА сабрала  Мінску на чар-говую сесію прадстаніко сваіх 23 партый і суполак.
Як вынікала з паведамлення яе дзельніка, новай з’явай у бе-ларускім руху стала распасюджанне нацыянальных лозунга на франтах, а таксама змацненне барацьбы за беларускую школу. Удзельнікі сесіі абралі выканком ЦРБА, куды вайшлі: Р. Астроскі, Ф. Галавач, Я. Дыла, З. Жылуновіч, Курчэвіч-Сярук, Я. Лёсік, А. Смоліч, Ф. Шантыр.
Пэны прагрэс у развіцці руху намеціся за межамі Беларусі, калі асобныя яго лідэры бралі дзел у Дзяржанай і Дэмакратычнай нарадах, а таксама на з’ездзе народа у Кіеве, дзе першыню  поным аб'ёме заявілі аб нацыянальных патрабаваннях беларуса.
15 кастрычніка  Мінску адкрылася чарговая сесія ЦРБА. 36 яе дзельніка прадсталялі інтарэсы 27 675 члена беларускіх партый і арганізацый. На гэты час перапыні працу III з’езд БСГ, а яго старшыня – Я. Дыла значалі прэзідыум сесіі. У выступленнях Я. Лесіка і А. Гаруна вызначылася тэндэнцыя да аб’яднання сіх беларускіх сіл. Важнейшым фактарам узняцця беларускага руху прызнавалася фармі-раванне нацыянальнага войска і стварэнне агульнага органа кіравання. Такім органам стала Вялікая Беларуская Рада, створаная на базе рэар-ганізаванай ЦРБА з удзелам дэлегата з’езда беларуса-вайскоца. У яе выканком (старшыня капітан В. Адамовіч) было абрана 24 чал. Рэ-арганізацыя кіруючага цэнтра беларускага руху з абраннем у яго знач-най колькасці вайскоца на чале са старшынёй ВБР адбіла новы на-прамак дзейнасці – утварэнне на базе расійскага войска ласных уз-броеных сіл як гарантыю дасягнення нацыянальных ідэала.
18 кастрычніка  Мінску распача працу скліканы выканкомам ЦРБА з’езд беларуса-вайскоца Заходняга і іншых фронто, а таксама Балтыйскага флоту, на якім абмярковаліся пытанні: аб выбарах ва ѕстаночы сход і арганізацыі беларуса-вайскоца. Дэлегаты пад-трымалі праграмны пункт БСГ аб утварэнні Краёвай Рады, а таксама пастанавілі тварыць у Мінску Цэнтральную Вайсковую Беларускую Раду (ЦВБР) для сумеснага (разам са Стакаю) кіраніцтва фарміраваннем беларускіх часцей. З улікам узрастання ролі вайсковых элемента у беларускім руху 25 кастрычніка з’езд БСГ абра склад свайго ЦК, у які разам з цывільнымі дзеячамі – Я. Дылам (старшыня), А. Гаруном, П. Бадуновай, А. Смолічам, З. Жылуновічам, Я. Варонкам, Б. Тарашкевічам – былі абраны вайскоцы В. Адамовіч, С. Рак-Міхай-лоскі, Я. Мамонька, М. Шыла, В. Муха.
Але новыя станочыя перамены  беларускім руху не паспелі васобіцца  яго канкрэтных справах. Аснонымі прычынамі таго з’яляліся: падрыная дзейнасць ПС-Р і РСДРП(б), нізкі зровень нацыянальнай самасвядомасці беларускага сялянства. З-за распачатай кампаніі супраць беларускага руху, быццам інспіраванага памешчыкамі, яго сацыяльная база амаль не мела значных перспекты да пашырэння. Адну з прычын цяжкасцей развіцця беларускага руху варта аднесці на кошт тых яго палітычных кіраніко з ліку БСГ (З. Жылуновіч і інш.), хто арыентавася на агульнарасійскую «рэвалюцыйную дэмакратыю» і не спрыя кансалідацыі сіх нацыяльна свядомых беларуса.

Лекцыя 11. ФАРМІРАВАННЕ БЕЛАРУСКАЙ НАЦЫІ.
КУЛЬТУРНАЕ І ДУХОѕНАЕ ЖЫЦЦЁ НА ЭТАПЕ МАДЭРНІЗАЦЫІ РАСІЙСКАГА ГРАМАДСТВА

Пытанні
1. Этнічная і канфесійная структура насельніцтва Беларусі  складзе Расійскай імперыі
2. Фарміраванне нацыянальнай свядомасці беларускага народа
Утварэнне беларускай нацыі
3. Развіццё асветы
4. Станаленне беларусазнаства
5. Фарміраванне беларускай літаратурнай мовы і нацыянальнай літаратуры
6. Выяленчае мастацтва і архітэктура
7. Беларускае нацыянальна-культурнае адраджэнне пачатку ХХ ст.

1. Пасля падзела РП у этнічнай і канфесійнай структуры на Беларусі  складзе Расійскай імперыі адбыліся пэныя змены. У адпавед-насці з увядзеннем так званай «мяжы ярэйскай аселасці» і высяленнем ярэя з сельскай мясцовасці іх доля  гарадскім і местачковым насельніцтве колькасна пераважыла се іншыя нацыянальныя пласты. У складзе Расійскай імперыі беларусы пражывалі  межах Мінскай, Магілёскай, Віцебскай, Гродзенскай і Віленскай губ. У сярэдзіне ХІХ ст. іх налічвалася 2 726 тыс. З другой паловы ХІХ ст., асабліва пасля пастання 1863 г., на Беларусі змацніся прыток рускага элементу (чыноніка, настаніка, памешчыка, святаро).
Пад час правядзення  1897 г. першага сеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі, яго нацыянальная прыналежнасць вызначалася па роднай мове. У выніку пражыванне беларуса (5 711 тыс.) выявілася не толькі  5 азначаных, але (303 тыс.) і  сумежных з імі Чарнігаскай, Ковенскай, Смаленскай губ. Агульная колькасць на-сельніцтва Беларусі складала 6 500,2 тыс. чалавек, з іх 655,2 тыс. (10,1 %) пражывала  гарадах і 5 845,1 тыс. (89, 9 %) – у вёсках і мястэчках. За другую палову ХІХ ст. яно вырасла на 93,5 %, нават больш, чым у сярэднім па Ерапейскай Расіі. Асабліва імкліва зрастала гарадское насельніцтва гандлёва-прамысловых і чыгуначных цэнтра (Мінск, Віцебск, Гомель, Гродна, Брэст). Доля беларуса сярод гараджан дася-гала 14, 5%, а на вёсцы – каля 80% .
З 492,9 тыс. чалавек (5,8 % ад усяго насельніцтва), якія назвалі рускую мову сваёй роднай, 37,5 % пражывалі  гарадах і 62,5 % - у мястэчках і вёсках. Найбольшыя рускія дыяспары існавалі  губернскіх і асобных павятовых цэнтрах. Доля рускага насельніцтва  гарадах складала 17,7, а  сельскай мясцовасці – 4, 4 %. У сваёй масе рускія з’яляліся чынонікамі, ваеннаслужачымі, памешчыкамі, і святарамі.
Колькасць паляка складала 424,2 тыс. чалавек або 5,0 % ад усіх жыхаро беларускіх губерня. У гарадах іх удзельная вага складала 11, 8 %, у вёсках і мястэчках – 4, 0 %. Чацвёртая частка паляка належала да дваранства, галоным чынам да дробнапамеснай шляхты.
З 1 202 тыс. ярэя (14,1 % ад усяго насельніцтва Беларусі) 53, 9 % жылі  мястэчках і 46,1 % - у гарадах. Адпаведна і мястэчкі, і гара-ды па этнічнаму складу з’яляліся пераважна ярэйскімі.
У канцы XIX ст. у беларускіх губернях пражывала 13 570 мусульман (у тым ліку 3,9 тыс. – вайскоца, прызваных з Паволжжа) з іх 9,2 тыс. роднай мовай назвалі татарскую. Карэнныя беларускія татары канцэнтраваліся  Мінску і Навагрудку, а таксама Слуцкім, Навагрудскім і Ігуменскім паветах. Іх адносна невялікая колькасць тлумачылася значнымі асіміляцыйнымі працэсамі. Тым не менш, татарам удало-ся захаваць мусульманскую веру і самабытную культуру.
Такім чынам, у канцы ХІХ ст. этнічнай сітуацыі на тэрыторыі Беларусі былі ласцівы канцэнтрацыя прадстаніко «тытульнай нацыі» у весцы, а ярэя як буйнейшай нацыянальнай меншасці – у гарадах і мястэчках. Палякі і рускія, прыкладна ранамерна прадсталеныя  гарадах і сельскай мясцовасці, у адрозненні ад беларуса, мелі выразную нацыянальную самаідэнтыфікацыю. І рускія, і палякі не лічылі беларуса асобным этнасам, а самі яны па розных прычынах не надавалі гэтаму пытанню належнай увагі.
Не вылучаліся беларусы і асаблівай набожнасцю. Праблема іх ве-ры больш займала рускую і польскую эліту. Так, Кацярына ІІ зрабіла шмат для таго, каб аднавіць на тэрыторыі Беларусі былую магутнасць правасланай царквы. Пасля канчатковага далучэння Беларусі да Расіі (1795) тут дзейнічала Мінская і Літоская епархія з 200 прыходамі. Пры гэтым, па волі Імператрыцы, усіх усіх уніята, якія складалі асноную масу верніка-беларуса (каля 70%) і аб’ядноваліся  862 прыходы, сталі прымусова пераводзіць у праваслае. Толькі пасля яе смерці Павел І прыпыні гвалт і вярну беларуса да іх канфесіі. Планы Кацярыны ажыццявіліся пры дзеле яе нука – Мікалая І, які  1839 г. падтрыма ініцыятыву ніяцкага архіепіскапа Я. Сямашкі аб далучэнні ніяцкай паствы да праваслая.
На пачатку ХІХ ст. колькасць каталіцкіх прыхода павялічылася з 69 (1773) да 231 (1823). На тэрыторыi Лiтвы i Беларусi дзейнiчала 4 бiскупствы – Вiленскае, Магiлёскае, Мiнскае, Ковенскае. Але пасля дзвюх хваль русіфікацыі, якія адбыліся пасля пастання 1830-1831 і 1863-1864 гг., часу правасланая рэлігія ператваралася  адзіную дзяржаную рэлігію з наданнем яе служыцелям шматлікіх ільгот і пераваг у парананні са святарамі іншых канфесій. Яна ж з’ялялася складовай часткай дзяржанай ідэалогіі.
На працягу стагоддзя заховалі сваю мусульманскую рэлігію беларускія татары. На сродкі верніка у 1900 г. у Мінску была пабудавана мураваная мячэць.
Пасля выдання  1905 г. царскага казу аб верацярпімасці  Расійскай імпэрыі больш за сто тысяч верніка перайшлі  каталіцтва. Але па-ранейшаму дыскрымінаванымі  правах заставаліся стараверы, баптысты, некаторыя іншыя пратэстанты, а таксама іудзеі.
2. Асэнсаванне беларусамі сваёй прыналежнасці да асобнага этнасу або фарміраванне іх нацыянальнай самасвядомасці пачалося пасля далучэння да Расійскай імперыі. Догі час назвы «Беларусь», «бела-рускі» і г. д. знаходзіліся галоным чынам у афіцыйным ужытку і мелі больш геаграфічны, чым этнічны змест. У адрозненне ад іншых нацыянальных груп, іх нацыянальная ідэнтыфікацыя беларуса не мела вы-разных крытэрыя і не з’ялялася агульна-прызнанай. Прычым сам народ, у падаляючай большасцi, cяляне, не мелі магчымасці асэнса-вана заявіць аб сваёй нацыянальнай прыналежнасці. Прычынай тыму бы не толькі нізкі зровень яго асветы, але і здзеянне чужых яму паланізацыі і русіфікацыі.
Зародкі беларускай нацыянальнай самасвядомасці варта шукаць у асяроддзі той шляхты, якая акцэнтавала вагу на мясцовых, «тутэй-шых», літвінскіх каштонасцях і бачыла  іх стымул для вылучэння з вялікапольскай нацыі ва ласную этнічную супольнасць. Вывучэнне гісторыі ВКЛ, народнага фальклору і інш. набліжала прагрэсіную шляхту і інтэлігенцыю да сялянства, ствараючы перадумовы для кан-салідацыі сіх пласто беларускага насельніцтва.
Дзякуючы дасягненням беларусазнаства, кола прыхільніка думкі аб беларусах як самабытным народзе няхільна пашыралася. Важкі клад у гэтым накірунку нёс В. Дунін-Марцінкевіч. Яго літаратурныя творы знялі пашырылі жытак народнай мовы і дэманстравалі нацыянальную адметнасць беларуса. Яскравым паказчыкам таго ж стала «Мужыцкая прада» і «Пісьмо з-пад шыбеніцы» К. Каліноскага, дзе, акрамя іншага, адбілася імкненне часткі шляхты разам з сялянствам змагацца супраць царызму за сваю волю, школу, веру (уніяцтва) і інш. Разам з тым пад час пастання 1863 г. на Беларусі нацыянальная сама-свядомасць яго дзельніка пэным чынам дыферэнцыравалася па прыкмеце вялікапольскіх і мясцовых мэта.
Аб фарміраванні нацыянальнай самасвядомасці беларуса свед-чаць выступленні групы «Гоман». Вялікі клад у гэты працэс унёс Ф. Багушэвіч. У выніку, у другой палове XIX ст. вынайдзеная сама-ладдзем назва правасланага насельніцтва РП, затым Паночна-За-ходняга краю «беларусы» стала ператварацца  этнонім. Адначасова працягвалі існаваць рэгіянальныя назвы беларуса (палешукі), канфе-сіянімы (рускія і палякі) і саманазва «тутэйшыя».
З сярэдзіны ХІХ ст. з Заходняй Еропу  Расійскую імперыю з-мацніся паток новых філасофскіх, палітычных, прававых ідэй, вучэн-ня і г.д. У іх ліку, ідэалогія нацыяналізма, якая абвяшчала вышэй-шай каштонасцю палітычную самастойнасць асобнага народа, які пражыва на пэнай тэрыторыі, ме сваю эканоміку, сацыяльную структуру, матэрыяльную і духоную культуру. Гэтая ідэалогія абапі-ралася на патрыятычныя пачуцці члена этнічнай супольнасці і спры-яла іх кансалідацыі, незалежна ад сацыяльнага (маёмаснага, канфесій-нага) стану. У сукупнасці са значнымі сацыяльна-эканамічнымі, гра-мадска-палітычнымі і культурнымі пераменамі, якія адбываліся  імперыі, ідэі нацыяналізму паскорылі працэс ператварэння насяляшых яе народнасцей у нацыі – устойлівыя супольнасці людзей на базе агульнасці іх тэрыторыі, мовы, эканамічнага жыцця і псіхічнага скла-ду, што выялялася  культуры.
Пэныя нацыястваральныя працэсы адбываліся і  беларуса. Па-водле агульнарасійскага перапісу (1897), насельнiцтва Расii за 37 год вырасла на 52 млн (з 74 да 126 млн), а Беларусі – амаль падвоiлася і склала: 5 млн 408 тыс. беларуса, 3, 1 млн рускiх, паляка, украiнца, ярэя (13, 8%), лiтоца, латышо. Характэрна, што 73% жыхаро Беларусі назвалі сваёй роднай мовай беларускую.
У сувязі з развіццём рыначных адносін, транспартных камунікацый, пашырэннем адукацыі і інш. адбывалася лексічнае збагачэнне беларускай мовы, яе ніфікацыя, пашырэнне сферы жытку. На пачатку ХХ ст. стварыліся мовы для фарміравання на базе мінска-маладзе-чанскага дыялекту мовы літаратурнай. Яе заснавальнікамі з’яляліся інтэлігенты, аб’яднаныя вакол «Нашай Нівы».
Скасаванне прыгоннага права  1861 г., ажыццяленне аграрнай і іншых рэформа стымулявалі себаковую кансалідацыю беларуса у сістэме агульнага эканамічнага жыцця і капіталістычнага рынку. Пры-стасаванне памешчыка і сялян да новых умо гаспадарання патрабавала перамен у іх адносінах на пачатках узаемнага інтарэсу. Малазя-мелле і беззямелле вымагала ад сельскіх працаніко большай мабіль-насці: пошуку дадатковых крыніц заробку і новых месца пражы-вання. Гарадская і местачковая прамысловасць, якая да гэтага часу за-бяспечвалася пераважна ярэйскай рабочай сілай, стала папаняцца выхадцамі з вёскі. Адпаведна  атрадзе шматнацыянальнага пралета-рыяту павялічвалася праслойка беларуса.
Умацаванне эканамічных сувязя паміж прамысловымі цэнтрамі і аграрнымі скраінамі, паміж горадам і вёскай адбывалася ва мовах паляпшэння транспартных камунікацый, асабліва чыгунак – Маскоска-Брэсцкай, Лібава-Роменскай, Палескай і інш). Губернскія (Вільня, Віцебск, Гродна, Магілё, Мінск) і асобныя павятовыя цэнтры (Баб-руйск, Баранавічы, Гомель, Пінск, Полацк, Рагачо і інш.) з’яляліся не толькі буйнымі гарадамі, але месцамі размяшчэння лакальных рын-ка, звязаных паміж сабою і інтэграваных у агульнарасійскі рынак.
У паслярэформенны перыяд на Беларусі назіралася цеснае перапляценне сацыяльнай i нацыянальнай структур насельніцтва. Сялянства было прадсталена беларусамi; памешчыкi – (у асноным) палякамi i (у меншай ступені) рускiмi; купцы і рамеснiкi (галоным чынам) ярэямi; адміністрацыя, чынонiцтва – рускiмi; інтэлігенцыя – рускімі, ярэямі, палякамі. З развіццём капіталістычных адносін у грамадстве адбывалася фарміраванне новых класа – пралетарыяту і буржуазіі. Усяго напачатку ХХ ст. колькасць наёмных рабочых у эканоміцы Беларусі было занята каля 460 тыс. чал., у тым ліку  прамысловасці 235 тыс., на чыгунцы – 25 тыс., у сельскай гаспадарцы і іншых сферах занятасці – 200 тыс. чал. Па нацыянальнай прыкмеце гарадскі пралетарыят складася (пераважашай большасці) з ярэя, а таксама рускіх, паляка, беларуса і іншых.
Да класу буржуазіі належалі ладальнікі прадпрыемства, банка, магазіна і г. д., усіх тых, хто жы на даходы ад выкарыстання наёмнай працы, змешчаных капітала, здадзенай у арэнду ласнасці і г. д. Прамысловыя (51%), гандлёвыя (84,5%) і амаль усе банкаскія капіталы знаходзіліся  руках ярэйскай буржуазіі. Да 1897 г. доля рускіх купцо складала – 10,7 %, а беларускіх 1,7 %.
Зямельныя багацці знаходзіліся ва ласнасці польскіх і рускіх памешчыка, якія  сваёй большасці перайшлі на капіталістычны лад гаспадарання. Да буржуазii можна аднесці і каля 12% вясковых яе прадстанiко – хутаран i адрубнiко, усяго каля 50 тыс. гаспадаро. Такім чынам, колькасць беларускай нацыянальнай буржуазii складала не менш за 1 млн чал. Яе нешматлікасць, эканамічная і палітыч-ная слабасць замаруджвала працэс кансалідацыі беларускай нацыі.
Беларуская інтэлігенцыя, як правіла, рэкрутавалася з асяроддзя збяднелай засцянковай шляхты, набышых адукацыю выхадца з вёскі і іншых пласто насельніцтва, толькі ставала на шлях свядомай барацьбы за інтарэсы свайго народа, у першую чаргу – за нацыяналь-ную асвету. У неспрыяльных умовах (адсутнасць сваёй дзяржанасці, нацыянальных арганізацый, засілле вялікарускага і польскага шавініз-му) гэтая барацьба з’ялялася важнейшым кансалідуючым фактарам беларускага народа і спрыяла яго самасвядомасці.
У горадзе iснава кангламерат культур (ярэйская, польская, руская), кожная з якiх развiвалася па-свойму і ва ласным рэчышчы. Ула-сцівая беларусам культура дамiнавалi толькi на вёсцы.
Да гэтага ж часу сфарміравалася такая характэрная нацыі рыса як менталітэт. На думку прафесара Я. С. Яскевіч, беларусы вабралі  сябе ніяцкую схільнасць да кампраміса, героіку каталіцызма, строгую стрыманасць пратэстанцтва, правасланы калектывізм (саборнасць). Беларусы набылі такія высокамаральныя якасці, як талерантнасць, працавітасць, гасціннасць, шчырасць. Ім уласцівы разважлівасць, па-мярконасць, непрыняцце гвалту як сродка дасягнення мэта.
Такім чынам, важнейшыя палітычныя мерапрыемствы царызма, здзейсненыя  другой палове ХІХ ст. (скасаванне прыгону; аграрная, судовая, ваенная, школьная і інш. рэформы), а таксама станочыя наступствы здыму эканомікі (прамысловы пераварот, прагрэс у сельскай гаспадарцы) паскорылі нацыястваральныя працэсы  Расійскай імперыі, у тым ліку на Беларусі, дзе пачала фарміравацца асобная беларуская нацыя з уласцівым ёй арэалам пражывання і сваеасаблівымі мовай, культурай і псіхалагічным складам. Але глыбокая інтэграванасць эканомікі і культуры Беларусі  вялікарасійскі арганізм стрымлівала развіццё беларускай самобытнасці і фарміраванне нацыянальна арыентаванай эліты. Акрамя таго, па прычыне неспрыяльных абставін (адсутнасць уласных дзяржавы, дзяржанай мовы і сістэмы адукацыі; у асноным сялянскі склад беларуса, нешматлікасць нацыянальнай буржуазіі, іх нізкі зровень нацыянальнай самасвядомасці; невысокі адукацыйны зровень большасці беларуса, адсутнасць адзінай рэлігіі) гэты працэс, у парананні з іншымі народамі, бы больш складаным па часе і выніках. Тым не менш факт узнікнення беларускай нацыі натхні яе лепшыя сілы на выкананне сваёй вызначальнай місіі – дасягненне нацыянальнай дзяржанасці.
3. Адразу пасля першага падзелу РП кацярынінская адміністрацыя, імкнучыся да стварэння сацыяльнай апоры  аснонай масе хры-сціянскага насельніцтва Беларусі, стала адкрываць усесаслоныя «на-родныя школы» з рускай мовай навучання. Але цікавасць да іх выявілі толькі рускія ваенныя і цывільныя служачыя. Шляхта ж па-ранейшаму аддавала перавагу традыцыйным навучальным установам.
У 1803 г. на тэрыторыі пяці беларускіх, трох украінскіх губерня і адной (Беластоцкай) вобласці была створана Віленская навучальная акруга, якой падпарадкаваліся се навучальныя становы на чале з Віленскім універсітэтам (1803).
Усталяваная трохступенная сістэма народнай адукацыі прадугле-джвала існаванне прыходскіх і павятовых вучылішч, а таксама губернскіх сямікласных гімназій. Віленскі ніверсітэт бы прэстыжнай установай і нават па ерапейскіх маштабах. Ён складася з 4 факультэта – фізіка-матэматычнага, медыцынскага, маральна-палітычнага (з багаслоем), літаратурнага з прыгожымі мастацтвамі. У 1804 г. у ім навучалася 290, а  1830 – больш за 1300 студэнта. Пры ніверсітэце была адкрыта настаніцкая семінарыя.
Пасля выкрыцця дзейнасці тайных таварыства з Віленскай акругі былі выведзены Віцебская і Магілёская губ., а  1829 іх уключылі  склад Беларускай навучальнай акругі. У 1831 г. туды ж далучылі ву-чылішчы і школы Мінскай губ. Навучальным установам прадпісвалася выкладанне дысцыплін толькі на рускай мове.
1 мая 1832 г. цар Мікалай І адда загад аб закрыцці ніверсітэта за дзел выкладчыка і студэнта у пастанні 1830-1831 г. Медыцынскі факультэт бы ператвораны  Медыка-хірургічную, а багаслоскі – у Духоную рымска-каталіцкую акадэмію. Але іх студэнты выказвалі такія ж антырасійскія настроі, невыпадкова таму першая станова  1842 г. была закрыта, а другая  1844 г. пераведзена  Санкт-Пецяр-бург. Адзінай на Беларусі вышэйшай навучальнай установай з’яляся Земляробчы інстытут у Горы-Горках. Але і ён бы закрыты за дзел яго навучэнца у пастанні 1863 г.
У той самы час на Беларусі значна павялічылася колькасць навучальных устано, асабліва пачатковых – для сялянскіх дзяцей. Прычынай такой увагі да ніжэйшага саслося з’ялялася імкненне царызма шляхам адукацыі мацаваць свой уплы насуперак польска-каталіцкаму  аснонай масе беларускага насельніцтва. Як казалі царскія чынонікі пасля падалення пастання 1863 г., «што не зрабі рускі штык, тое зробіць руская школа». Невыпадкова, што, акрамя фарміра-вання  навучэнца навыка чытання, пісьма і ліку, важнейшай функ-цыяй настаніцтва з’ялялася выхаванне  навучэнца свядомай павагі да царскай дынастыі і правасланай царквы, укараненне манархіч-ных і вернападданіцкіх ідэй. У гэтай сувязі сістэме адукацыі надзвы-чай узрасла роля правасланай царквы, якой у 1866 г. належала пада-ляючая большасць навучальных, асабліва сельскіх устано. Так, у канцы стагоддзя 77 тыс.чал. набывалі адукацыю  999 народных вучылішчах, а амаль 140 тыс. – у 5 814 царкона-прыходскіх школах.
У 1864 г. у мэтах падрыхтокі кадра для пачатковай школы была адкрыта настаніцкая семінарыя  Маладзечна, затым у Полацку (1872), Нясвіжы (1875) і Свіслачы (1876).
Патрэбы эканамічнага развіцця станоча плывалі на сістэму школьнай адукацыі. Так, з 1881 па 1889 г. колькасць пачатковых народных школ на Беларусі зрасла з 1 196 па 6 813, а вучня, адпаведна, з 49, 2 да 216, 1 тыс. У 1860-х гг. у Брэсце, Вільні, Віцебску, Гоме-лі, Гродна, Магілёве, Мінску, Слуцку працавалі гімназіі; Бабруйску і Мазыры – прагімназіі; Мінску, Магілёве і Пінску – рэальныя вучылішчы. Сістэма жаночай адукацыі была прадсталена гомельскай гімназіяй і шэрагам прыватных навучальных устано васьмі гарадо Беларусі. Да канца стагоддя колькасць сярэдніх устано узрасла да 20.
Нягледзячы на велізарныя зрухі  сістэме адукацыі, паводле перапісу 1897 г., колькасць пісьменных на Беларусі складала крыху больш за чвэрць (25,7%) яго насельніцтва. Высокі для бюджэта сялянскай і рабочай сям’і кошт адукацыі з’яляся аснонай прычынай таго, што  1911 г. толькі 18, 4 % дзяцей школьнага зросту наведвалі пачатковыя навучальныя становы.
Развіццё прамысловасці, чыгуначнага транспарту, фінансава-крэдытнай сферы, гандлю, сродка сувязі і інш. патрабавала прытоку адукаваных работніка, што абумовіла неабходнасць правядзення  пачатку ХХ ст. чарговай адукацыйнай рэформы. У адпаведнасці з ёй, замест царконапрыходскіх стала больш адкрывацца народных вучылішча. У Віцебску (1910), Магілёве (1913), Мінску (1914) пачалі пра-цу настаніцкія інстытуты, якія давалі сярэднюю спецыяльную адука-цыю. Навучэнцамі гімназій, рэальных вучылішча, інстытута былі галоным чынам дзеці дваран і чыноніка і  значнай ступені – за-можных гараджан. Пасля заканчэння азначаных устано выпускнікі мелі магчымасць набыць вышэйшую адукацыю  Пецярбургу, Мас-кве, Казані, Кіеве, Харкаве, Адэсе і іншых гарадах імперыі.
4. Пасля падзела РП беларускія землі зрабіліся аб’ектам скрупу-лёзнага вывучэння з боку царскіх улад, у першую чаргу, з мэтай уліку матэрыяльных і людскіх рэсурса. Акрамя таго, розныя пласты расій-скай грамадскасці выялялі да Беларусі пазнавальную і навуковую ці-кавасць. Да канца ХVІІІ ст. яе наведалі Кацярына ІІ і Павел І, К. Р. Дашкава і Г. Р. Дзяржавін і інш. У ліку першых свае ражанні апублі-кавалі акадэмікі І. Ляпёхін і В. Севяргін. Цэнтры па вывучэнні Белару-сі зніклі  Пецярбургу, Маскве, а таксама  Гомелі, Вільні, Полацку.
Ужо  першай чвэрці XIX ст. былі закладзены асновы беларуса- знаства. Расійскі гісторык К. Калайдовіч на матэрыялах праведзеных у 1812-1813 гг. даследавання беларускай мовы надрукава артыкул "Аб беларускай гаворцы" і "Кароткі слонік беларускай гаворкі". У выніку працы энтузіяста на чале з графам М. Румянцавым, было вы-ялена шмат гістарычных крыніц, частка якіх увайшла  трохтомны "Беларускі архі старажытных грамат». Адным з піянера беларуса-знаства, археалогіі, фалькларыстыкі і мовазнаства бы З. Даленга-Хадакоскі (1784-1825), атар твора "Аб славяншчыне напярэдадні хрысціянства" і "Пошукі  дачыненні рускай гісторыі".
Даследчыкі беларушчыны працавалі  Віленскім універсітэце: прафесар расійскай мовы І. М. Лабойка, прафесары-гісторыкі І. Дані-ловіч, І. Анацэвіч, М. Баброскі. Пасля яго закрыцця вывучэнне бела-рускай мінушчыны не спынілася. Для многіх яе аматара важнай крыніцай веда сталі часопісы "Аtеneum", "Rubon" і інш. Іх выдацамі былі пісьменнік І. Крашэскі і гісторык А. Кіркор. Патрэбам аматара беларушчыны служылі творы М. Бэз-Карніловіча «Гістарычныя звест-кі пра выдатныя мясціны на Беларусі...» (1855) і В. Турчыновіча "Аг-ляд гісторыі Беларусі са старажытных часо" (1857).
Важкі клад у вывучэнне мясцін Беларусі неслі браты Тышкевічы, А. Кіркор, П. Шпілескі і інш. Нарэшце  1840 г. у Парыжы па-літычным эмігрантам А. Рыпінскім бы выдадзены зборнік «Беларусь. Колькі сло аб паэзіі простага люду...». У 1840-1850-я гг. выйшлі  свет фальклорныя працы беларускіх даследчыка "Сялянскія песні з-пад Нёмана і Дзвіны" (1837-1846) Я. Чачота, "Народныя песні пінскага люду" (1851) Р. Зянькевіча, "Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных яе казках" (1853-1856) П. Шпілескага, "Беларускія народныя песні" (1853) Л. Палоскай, "Беларускія прыказкі і пры-макі" (1852). Прапаганда дасягнення беларусазнаства пераходзіла  практычную плоскасць: будзіла нацыянальную самасвядомасць, раз-бурала існавашыя перагародкі паміж рознымі пластамі беларускага народа, спрыяючы фарміраванню нацыянальнай ідэі.
Пастанне на чале з К. Каліноскім, акрамя іншага, не магло не прыцягнуць увагі міжнароднай, расійскай і польскай супольнасці да Беларусі і яе народа, што дало дадатковы стымул этнаграфічным даследаванням. Карпатлівая праца па збіранні і вывучэнні матэрыяла аб беларусах, умовах і асаблівасцях іх пражывання, духоных і матэрыяльных здабытках атрымалі прызнанне расійскай, што знайшло васабленне  стварэнні і дзейнасці Паночна-Заходняга аддзялення Рускага геаграфічнага таварыства (1867-1875) з удзелам А. Семянтоскага, П. Шэйна, Е. Раманава. Асноны аб’ём даследчыцкай працы выконвалі мясцовыя навукоцы. Так, І. Насовіч у ліку іншых буйных твора вы-да грунтоны «Слонік беларускай гаворкі» (1870). Актынай пра-цай на ніве беларушчыны  1880-1890-х гг. вызначыліся М. Донар-Запольскі, М. Янчук, А. Багдановіч і іншыя. Прыкметным дасягнен-нем беларусазнаства сярэдзіны 90-х гг. ХІХ ст. зрабіся твор М. Нікі-фароскага "Нарысы простанароднага жыццябыцця  Віцебскай Бе-ларусі і апісанне прадмета ужытку". Шэраг іншых прац навукоцы асвятля духонае жыццё беларуса.
Нягледзячы на велізарныя дасягненні  вывучэнні беларускага народа, у пэных колах навуковай грамадскасці з’явілася думка аб ім як заходнім адгалінаванні «рускага племені». З гэтай нагоды славуты этнограф, фалькларыст і археолаг, атар шматтомнага «Беларускага зборніка» і больш 200 прац Е. Рамана патраці шмат энергіі  абарону пункта гледжання аб беларусах як самабытным народзе.
Такім чынам, беларусазнаства зрабілася самастойнай галіной ве-да, якія вабралі  сябе дадзеныя аб гісторыі, матэрыяльнай і духо-най культуры беларуса і інш. Яно паслужыла фарміраванню адэкват-най грамадскай думкі аб беларусах, а таксама спрыялі фарміраванню іх нацыянальнай самасвядомасці.
5. Пачатак беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння звязваюць са збіраннем і вывучэннем вуснай народнай творчасці – абрадавай паэзіі, эпічных твора, прыслоя і інш. Яго пачынальнікамі былі шляхцічы або інтэлігенты, прысвяцішыя сваё жыццё служэнню Айчыне, пад якой разумелі РП. Пры гэтым ураджэнцы Беларусі хоць і знаходзіліся  рэчышчы польскай ідэі, але шмат увагі надавалі сваёй «малой радзіме», яе гісторыі і культуры яе народа. Аб’ектам асабліва-га вывучэння гэтых людзей зрабілася народная творчасць і «простая» мова, якія сведчылі аб існаванні на Беларусі самабытнага народа. У лі-ку заснавальніка такой літаратуры бы Я. Чачот (1796–1847), які выда шэсць зборніка "Вясковых песень з-над Нёмана і Дзвіны", у тым ліку адзін (апошні) на беларускай мове. Акрамя таго, Я. Чачот апублікава два зборнікі з уласнымі вершамі. У 1846 г. выйша твор Я. Бар-шчэскага (1794-1851) "Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастыч-ных апавяданнях".
А. Рыпінскі (1811-1900) таксама вывуча духоную спадчыну бе-ларуса. У 1840 г. у Парыжы ім была выдадзена этнаграфічна-фальклорная праца "Беларусь", якой ён, акрамя іншага, даказва, што «мо-ва беларуская не ёсць маскоская».
У. Сыракомля (Людвік Кандратовіч) (1823-1862) як паэт, фалькларыст і краязнавец піса па-польску і па-беларуску. У 1856 г. ён падрыхтава «Кароткае даследаванне мовы і характару паэзіі русіна Мінскай правінцыі». На яго думку, беларуская мова мела такія ж пра-вы на існаванне  літаратурным жыцці, як і любая іншая. У. Сыра-комля пада прыклад таго, напісашы вершы "Добрыя весці" (1848) і "Ужо птушкі пяюць усюды" (1861).
В. Дунін-Марцінкевіч (1807-1884) як пісьменнік, паэт, драматург у большай ступені, чым яго папярэднікі, выкарыстова у сваёй творчасці народную гаворку. Выдадзенае  1846 г. у Вільні лібрэта оперы "Сялянка» адбіла тыповую на той час карціну, калі паны гаварылі на польскай мове, а сяляне – на беларускай. Паэма "Гапон" (1855) – гэта жо першы цалкам беларускамоны твор, але  далейшых зборніках атара "Вечарніцы і Апантаны" (1855 г.), "Цікавішся? Прачытай!" (1856 г.), "Дудар беларускі, або сяго патроху" (1857 г.) вершы, апа-вяданні і аповесці публікаваліся на абедзвюх мовах. Тым не менш бе-ларускамоныя творы леглі  падмурак нацыянальнай літаратуры. Ця-га атара да беларускага фальклору, жывой народнай мовы знайшла васабленне  перакладзе твора класіка польскай паэзіі А. Міцкевіча «Пан Тадэвуш». У многім намаганнямі В. Дуніна-Марцінкевіча народ-ная мова губляла зняважлівы статус мужыцкай і знаходзіла сё больш выразны жытак у літаратурным працэсе. Аб тым жа сведчаць паэмы «Энеіда навыварат» і «Тарас на Парнасе» (сярэдзіна ХІХ ст.), першая газета на беларускай мове «Мужыцкая прада» (1862-1863), асобныя творы К. Каліноскага (1864).
Такім чынам, у першай палове XIX ст. намаганнямі мясцовай шляхецкай інтэлігенцыі бы закладзены падмурак беларускамонай літаратуры, але жорсткая палітыка царскіх улад на Беларусі, выкліканая пастаннем 1863-1864 гг., акрамя іншага, істотна запаволіла яе развіццё. У канцы 1860-х нешматлікія яе здабыткі папоніліся паэмамі В. Дуніна-Марцінкевіча "Пінская шляхта" (1866) і "Залёты" (1870).
На рубяжы 1880-1890-х гг. на Беларусі з’явілася новая кагорта беларускіх інтэлігента шляхецкага паходжання, якія літаратурнымі сродкамі паспрабавалі зняць годнасць роднай зямлі і яе народа пры тым, што сама беларуская мова афіцыйна не прызнавалася. Толькі на-пачатку 1890-х гг. у Кракаве пад пседанімам Мацей Бурачок выйша у свет беларускамоны твор «Дудка беларуская» (1891), а  Познані пад пседанімам Сымон Рэка з-пад Барысава – «Смык беларускі» (1894), надрукаваныя лацініцай. Іх атарам бы Ф. Багушэвіч (1840-1900) – у поным сэнсе першы беларускі паэт і пісьменнік. Асноным і пастаянным аб’ектам яго творчасці з’яляся беларускі мужык. Па-фас яго вершаваных зборніка бы звернуты непасрэдна да самога се-ляніна, яго годнасці і нацыянальнай свядомасці. Пры гэтым атар пе-раканача даводзі, што тая мова, на якой напісаны вершы і размаляе беларускі народ, такая ж «людская і панская» як і іншыя. Заклік Ф. Ба-гушэвіча да чытачо шанаваць сваю мову, яго словы аб гісторыі наро-да, спробы вызначэння тэрыторыю Беларусі  геаграфічнай прасторы і тлумачэння яе назвы ялялі сабой абрысы нацыянальнай ідэі.
Паэт А. Гурыновіч (1869-1894) са сваім клопатам аб лепшай буду-чыні народа бы паслядонікам Ф. Багушэвіча. За сваё зусім кароткае жыццё ён істотна паспрыя станаленню беларускай літаратурнай мо-вы. Акрамя публікацыі ласных верша лірычнага і грамадска-палі-тычнага зместу, паэт перакла на беларускую мову творы А. Пушкіна, М. Някрасава, А. Міцкевіча, А. Ажэшкі, I. Франко.
Істотны клад у развіццё літаратуры неслі К. Кастравіцкі (Карусь Каганец), Ф. Тапчэскі і першы беларускі байкапісец А. Абуховіч. Я. Лучына (I. Неслухоскі) (1851-1897) піса свае шматлікія творы пра народ і для народа. Яго кнізе беларускіх верша «Вязанка» (1903), якая выйшла  Пецярбургу, а таксама паэмам «Палянічыя акварэлькі», «Гануся», «Андрэй», «Віялета» уласцівы тонкі лірызм, любо да простага люду і Бацькашчыны.
Беларуская літаратура ХІХ ст. увабрала  сябе се тагачасныя ма-стацкія стылі – рамантызм, сентыменталізм і рэалізм. Намаганнямі плеяды мясцовых патрыёта у іх літаратурных творах рабіся акцэнт на асаблівасцях «малой радзімы». Беларуская мова стала набываць са-мадастатковую каштонасць і гучаць у арыгінальных вершах. Дзяку-ючы намаганням В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, А. Гурыно-віча, Я. Лучыны і інш., у другой палове ХІХ ст. беларуская мова па-ступова пазбалялася непрывабнага статусу «мужыцкай», актына вы-карыстовалася  нацыянальнай паэзіі, прозе і драматургіі і стала за-кладваць падмурак утварэнню мовы літаратурнай. Пад уздзеяннем на-цыястваральных працэса, якія адбываліся  1870-1890-х гг., літарату-ра кансалідавала народ і фарміравала яго нацыянальнуюсвядомасць.
6. З 1803 па 1832 гг. аддзяленне прыгожых мастацтва факультэта літаратуры і мастацтва Віленскага ніверсітэта заставалася адзіным цэнтрам падрыхтокі мастако, скульптара і гравёра на Беларусі. Вялікім атарытэтам у навучэнца карысталіся прафесары Ф. Смуглевіч і Я. Рустэм. На змену класіцызму прыйшо новы мастацкі стыль – рамантызм. Да ліку лепшых прадстаніко партрэтнага жанру адно-сяць І. Аляшкевіча (1777-1830), атара партрэта А. Міцкевіча, А. Чартарыйскага, Г. Ржавускага, Л. Сапегі, М. Радзівіла.
Адыход ад канона класіцызму бы уласцівы мастаку віленскай школы В. Ваньковічу (1800-1842) – атару партрэта паэта А. Міцке-віча і піяністкі М. Шыманоскай; карцін «Напалеон каля вогнішча», «Дзева Марыя Вострабрамская» і інш. Адным з лепшых прадстаніко партрэтнага жывапісу бы І. Хруцкі (1810-1885). За карціну «Ста-рая, якая вяжа шкарпэткі», мастак атрыма малы залаты медаль Акадэміі. У 1839 г. яму было прысуджана званне акадэміка жывапісу.
Выдатна спалуча элементы партрэтнага і батальнага жанра, і разам з імі – класічнага і рамантычнага стыля мастак Я. Дамель (1780-1840). Яго карцінам "Смерць Глінскага  няволі", "Вызваленне Касцюшкі з цямніцы", "Адступленне француза праз Вільню  1812 г." «Хрышчэнне славян» уласціва гераізацыя падзей.
Гістарычны жанр распрацова мастак, этнограф і кампазітар Н. Орда (1807-1883). Але яшчэ большага поспеху ён дасягну у жанры пейзажу. Карціны «Лагойск», «Крыжока», «Руіны замка  Лідзе», «Мір», «Нясвіж», «Белая Вежа», а таксама больш 500 акварэля і ма-люнка з натуры прынеслі яму вялікую вядомасць.
Да майстро пейзажнага жывапісу Беларусі належыць і В. Дма-хоскі (1805-1862). Яго творы – "Радзіма", "Возера Свіцязь", "Заход сонца", «Начлег» вылучаюцца сярод іншых сваімі велічнымі і паэтыч-нымі кампазіцыямі, вытанчонасцю малюнка.
Майстрам бытавога жанру бы выпускнік Пецярбургскай акадэміі мастацтва Н. Селівановіч (1830-1918). Найбольш вядомыя яго творы – псіхалагічны партрэт «Пастух», "Дзеці на двары", "У школу", "Дзя-чынка", Н. Селівановіч бра удзел у афармленні інтэр’ера Ісакіескага сабора  Пецярбургу. За мазаічную кампазіцыю "Тайная вячэра" яму было прысвоена званне акадэміка.
Пэны плы на беларускіх майстро жывапісу аказвалі рускія мастакі, якія пэны час пражывалі на Беларусі. Так, І. Я. Рэпін плённа працава у сваім маёнтку Здранёва на Віцебшчыне. У 1899 г. яго тво-ры  экспазіцыі іншых мастако-перасоніка высталяліся  Мінску.
У 1890-я гг. былі заснаваны мастацкія школы В. Мааса  Мінску і Ю. Пэна  Віцебску, у пачатку ХХ ст. – у Магілёве. У 1890-я гг. пачася творчы шлях славутагага беларускага жывапісца В. Бялыніцкага-Бірулі (1872-1957). Напісаная ім у 1892 г. карціна «З аколіц Пяцігорска» была набыта Траццякоскай галерэяй.
Далучэнне Беларусі да Расійскай імперыі супала  часе са зменамі  архітэктурных стылях. Рысы пераходу ад барока да класіцызму спа-лучылі  сабе палацы  Ружанах, Шчорсах, Дзярэчыне, сабор Св. Іосі фа  Магілёве і інш. Палац-рэзідэнцыя графа М. Румянцава і сабор Пятра і Пала  Гомелі, Прэабражэнская царква  Чэрыкаве, касцёл у Шчучыне і інш. ужо не заховалі рэштка барока. Але класіцызм не зрабіся пануючым стылем. З сярэдзіны XIX ст. яго паступова замя-няе рамантызм з уласцівай яму эклектыкай – спалучэннем розных стыля. Ідучы насустрач пажаданням заможных заказчыка, архітэк-тары спалучалі  адным праекце элементы готыкі, рэнесансу, барока. Так, касцёл святой Варвары  Віцебску выкананы з элементамі готыкі, царква на тэрыторыі Брэсцкай крэпасці  візантыйскім стылі і г. д..
Прыкметнай з’явай у архітэктуры Беларусі канца XIX – пачатку ХХ стст. стала распасюджанне новага мастацкага стылю – мадэрн з уласцівым яму пераплеценнем ліній, асіметрыяй, багатым дэкорам. Ім аздабляліся чыгуначныя вакзалы, банкі, даходныя дамы і інш.
Хваля русіфікацыя на Беларусі, распачатая пасля падалення па-стання К. Каліноскага, паплывала на пашырэнне колькасці права-сланых храма («мураёвак») у так званым пседарускім стылі.
У пачатку XIX ст. у маёнтках буйных магната працягвалі дзейнічаць прыватныя тэатры з прыгоннымі артыстамі. Незабаве сцэнічнае мастацтва стала набываць камерцыйны характар. Але  1830-я гг. у губернскіх і буйных павятовых цэнтрах пачынаюць з'яляюцца тэатры прыватнай антрэпрызы, якія ладзілі гастрольныя выступленні  навакольных гарадах, мястэчках. Вялікую папулярнасць мелі  той час тэатральная трупа Мараскага з Вільні, Саламеі Дзешнер з Гродна, Кажынскага з Мінска. У іх рэпертуары былі п’есы заходнеерапейскіх і рускіх атара. У адпаведнасці з тэатральнай рэформай у 1846-1847 гг. дзейнасць вандроных труп забаранялася, а  губернскіх гарадах засноваліся пастаянныя тэатры на чале з адмысловымі дырэкцыямі.
Пачатак беларускага нацыянальнага тэатра бы пакладзены членамі музычна-драматычнага гуртка на чале з В. Дуніным-Марцінкевічам, якія 23 верасня 1841г. арганізавалі паказ камічнай оперы «Рэ-круцкі ярэйскі набор». Музыку для яе напісалі С. Манюшка і К. Кжыжаноскі, а лібрэта – В. Дунін-Марцінкевіч. 9 лютага 1852 г. у гарадскім тэатры мінскія аматары паставілі наступную камічную оперу «Ідылія» («Сялянка»). У далейшым гурткоцы ставілі яе  Бабруйску, Нясвіжы, Слуцку.
Разам з нацыянальным тэатрам узнікла і пачало развівацца нацыянальнае музычнае мастацтва. Яго заснавальнікам з’яляся славуты кампазітар, атар музыкі «Сялянкі» С. Манюшка (1819-1872). Цэнтрамі музычнага жыцця Беларусі з’яляліся Мінск, Віцебск, Гродна, Магілё, Бабруйск, Пінск. У рэпертуары прафесійных труп і музыканта-аматара былі творы заходнеерапейскіх, рускіх і беларускіх кампазітара. На Беларусі добра ведалі музычныя творы заходнеерапейскіх кампазітара. Сярод мясцовых атара асобай папулярнасцю карыстася Міхал Клеафас Агінскі, які сачыні больш 60 музычных твора, у тым ліку паланэз «Развітанне з Радзімай». Неміручую славу пакінулі пасля сябе кампазітары С. Манюшка і Ф. Міладоскі, збіральнік беларускага фальклору і кіранік імператарскіх тэатра В. Казлоскі.
Барацьба царскіх улад, распачатая пасля падалення пастання 1863-1864 г. і скіраваная супраць польскага плыву на Беларусі, закранула і тэатральнае мастацтва. У выніку, усе польскамоныя сцэнічныя пастанокі былі забаронены. Малады беларускі тэатр таксама перыпыні сваё існаванне.
Выразнай рысай тэатральнага мастацтва на Беларусі  1860-1890-я гг. стала развіццё аматарскіх гуртко у Горках, Рагачове, Навагруд-ку, Пінску, Барысаве, Слуцку, Клімавічах Брэсце, Полацку, Слоніме, Лідзе, Бабруйску, Вілейцы, Ашмянах. 5 чэрвеня 1890 г. у Мінску бы узведзены будынак пастаяннага тэатра. У яго рэпертуары пераважалі п’есы  жанры крытычнага рэалізму, напісаныя М. Гогалем, А. Суха-во-Кабыліным, А. Астроскім і інш.
З цягам часу дасягненні беларусазнаства, акрамя іншага, выйшлі за межы іх навуковага выкарыстання і зрабіліся здабыткам творчай музычнай інтэлігенцыі. Дзякуючы ёй, беларускія песні здымаліся да вяршынь духонай культуры. Яны ключаліся  рэпертуар прафесійных артыста і дэманстраваліся  канцэртных залах Расіі і замежжа. Беларускія песенныя матывы гучалі  творах рускіх кампазітара М. Рымскага-Корсакава, М. Мусаргскага, А. Глазунова. Паказчыкам уз-дыму музычнага мастацтва на Беларусі варта назваць з’яленне мяс-цовых прафесійных музыканта-кампазітара – Ф. Міладоскага, М. Ельскага, І. Глінскага, М. Чуркіна і В. Залатарова.
Станочае здзеянне на развіццё духонай культуры аказвалі аб’яднанні аматара музыкі і прыгожых мастацтва. Іх намаганнямі ад-бывалася прапаганда лепшых узора культуры, выяленне мясцовых талента, укараненне  грамадства высокіх мастацкіх густа.
Наогул, другая палова XIX ст. была важным перыядам у развіцці беларускай вакальнай і музычнай культуры. Прада, па прычыне ма-лой колькасці беларускай інтэлігенцыі, доля  ім уласна беларускага нацыянальнага мастацтва была яшчэ невялікай. Разам з тым, той факт, што беларуская песня трапіла  сферу высокага мастацтва сведчы аб паскарэнні працэсу кансалідацыі беларускай нацыі.
Такім чынам, палітыка расійскага самадзяржая  галіне культу-ры на беларускіх землях характарызавалася імкненне абмежаваць уздзеянне польскамонай асветы і каталіцкай веры на хрысціянскае насельніцтва. Па прычыне забароны беларускага друку да 1889 г. на Бе-ларусі не выйшла ніводнага мастацкага твора на мове падаляючай большасці яе насельніцтва. У той самы час царызм усебакова спрыя пашырэнню і караненню рускай асветы, праваслая, дзяржанай ідэ-алогіі, іншых маральных каштонасця. Важнейшай з’явай у культур-ным жыцці Беларусі  ХІХ ст. стала фарміраванне беларускай літара-туры і беларускай літаратурнай мовы, што абумовіла паступовую кансалідацыю духоных сіл народа і фарміраванне беларускай нацыі.
7. Эканамічны здым Расійскай імперыі, які назірася  пачатку ХХ ст., ствары магчымасць для вырашэння шэрагу радавых сацыяльных праграм, у тым ліку  галіне народнай адукацыі. У выніку на Беларусі да 1914 г. колькасць пачатковых школ узрасла больш, чым у 3, 5 – з 1 314 да 4 784, а навучэнца – у 3 (з 106 196 да 304 745 чал.). Беларускія дзеячы няспынна выступалі за адкрыццё нацыянальных школ. У 1905 г. у Пецярбургу з выдавецтва «Загляне сонца і  наша ваконца» выйшлі першыя буквары для беларускіх дзяцей на лацінцы (укладальнік В. Іваноскі) і кірыліцы (К. Каганец). А. Пашкевіч (Цёт-ка) выдала кнігі – «Гасцінец для малых дзяцей», «Беларускі леман-тар", "Першае чытанне для дзетак беларуса". Тым не менш ні рада-вая палітыка, ні пануючая грамадская думка аб беларусах не пакідала спадзявання на тварэнне беларускай школы.
Да 1914 г. на Беларусі працавала звыш 120 гімназій, камерцый-ных і рэальных вучылішч з 31 тыс. навучэнца. Для патрэб ніжэйшай пачатковай школы былі адкрыты новыя настаніцкія семінарыі – дзве мужчынскія – Рагачоская і Гомельская, а таксама тры жаночыя – Ар-шанская, Барысаская і Бабруйская. Пэную колькасць настаніка выпускалі правасланыя семінарыі Віцебска, Магілёва, Мінска. Для навучальных устано больш высокага зроню прызначаліся адкрытыя  тых жа гарадах настаніцкія інстытуты. У 1911 г. у Віцебску па-чало дзейнасць аддзяленне Маскоскага археалагічнага інстытута, якое давала студэнтам няпоную вышэйшую адукацыю.
Навуковыя становы Беларусі былі прадсталены Беняконскай сельскагаспадарчай (Віленская губ.) і Балотнай станцыямі  Мінску. У Віцебску і Смаленску працавалі архіныя камісіі, у Вільні – Паноч- на-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, у Магілёве – Та-варыства вывучэння Беларускага краю. У губернскіх гарадах былі ад-крыты краязначыя музеі. У 1912 г. узнікла Мінскае таварыства ама-тара прыродазнаства, этнаграфіі і археалогіі. У 1912 г. Е. Рамана завяршы 9-томнае выданне "Беларускага зборніка" – свайго кшталту энцыклапедыі жыцця і побыту беларускага сялянства. Фундаменталь-нае выданне Я. Карскага «Беларусы» (тры тамы  сямі частках) пера-канача сведчыла аб этнічнай самабытнасці народа. Нарэшце важней-шым дасягненнем навукі стала выданне В. Ластоскім у 1910 г. «Ка-роткай гісторыі Беларусі» – першага твора аб беларускай мінушчыне.
Дэмакратычныя заваёвы рэвалюцыі 1905 г. далі магчымасць беларускім дзеячам распачаць барацьбу за нацыянальна-культурнае адраджэнне беларускага народа, яго афіцыйнае і грамадскае прызнанне, сацыяльнае і палітычнае вызваленне. Цэнтрам яе зрабілася група інтэлі-гента, згуртаваная вакол газеты «Наша Ніва». На сім працягу свайго існавання з 1906 па 1915 гг. важнейшая вага надавалася абароне пра-ва беларускага народа на выкарыстанне і развіццё сваёй мовы і нацыя-нальнай культуры. Змястоныя тэарэтычныя доказы беларускай сама-бытнасці, прапаганда гістарычных звестак і дасягнення беларуса-знаства, масавая падтрымка суайчынніка з усіх кутко Расійскай ім-перыі, далёкага і блізкага замежжа, усё гэта і іншае выклікала шалё-ную нянавісць рускіх і польскіх шавініста, а таксама мясцовых бе-ларуса, апантаных заходнерусізмам або польскай ідэяй.
Выступленні «нашаніца» падтрымалі тыя, хто падзяля яе пог-ляды на мову як вышэйшую нацыянальную каштонасць. У выніку старонкі газеты сталі запаняцца не толькі карэспандэнцыяй з месца, а натхнёнымі вершамі і апавяданнямі. Так, з 1906 па 1909 гг. "Наша ніва" надрукавала творы 61 паэта і 36 празаіка. З 1910 г. сталі выда-вацца "Беларускі каляндар", з вясны 1912 г. – сельскагаспадарчы часо-піс «Саха» (рэдактар А. Уласа), са снежня 1913 – штомесячнік для моладзі «Лучынка» (рэдактар А. Пашкевіч)
За амаль 9-гадовы час існавання «Наша Ніва» здзейсніла велізарную культурна-асветніцкую, ідэйную і кансалідуючую працу. Змагаю-чыся за пашырэнне сферы выкарыстання беларускай мовы, газета значна зняла яе статус як мовы новай беларускай літаратуры. На яе старонках раскрылі свой талент Я. Купала, Я. Колас, Цётка, М. Гарэц-кі, М. Багдановіч і інш. Менавіта  надрукаваных тут у 1907 г. радках Я. Купалы  паэтычнай форме прагучала нацыянальная ідэя.
Газета з’ялялася адзіным цэнтрам прапаганды беларускай культуры, фарміравання сістэмы духоных каштонасця беларуса, агітацыі за стварэнне беларускай школы мастацтва. Змешчаныя  «Нашай Ніве» матэрыялы па гісторыі Беларусі спрыялі абуджэнню гістарычный памяці беларуса і мацаванню нацыянальнай свядомасці, натхнялі да збірання і мацавання традыцый і звычая. У практычным сэн-се «Наша Ніва» у многім паспрыяла заснаванню нацыянальнага пра-фесійнага тэатра, школы беларускай музыкі, танца.
Пачатак ХХ стагоддзя – час канчатковага фарміравання беларускай літаратурнай мовы. Беларускія літаратары абапіралася на здабыткі сваіх папярэдніка – В. Дуніна-Марцінкевіча, К. Каліноскага, Ф. Багушэвіча, Я. Лучыны, А. Гурыновіча і інш. Развіццю беларускай літа-ратуры істотна паспрыяла скасаванне абмежавання на друк іншамо-ных твора, заснаванне беларускіх выдавецтва, накшталт «Загляне сонца і  наша ваконца», а таксама агульнарасійскі рэвалюцыйны рух. У ліку першых свае зборнікі верша "Скрыпка беларуская" і "Хрэст на свабоду" выдала А. Пашкевіч.
У маі 1905 г. вершам «Мужык» абвясці аб сабе адзін з заснавальніка беларускай літаратуры Я. Купала (І. Д. Луцэвіч) (1882-1942). У 1908 г. ён выда свой першы зборнік верша «Жалейка», а  1913 г. самы значны паэтычны зборнік – «Шляхам жыцця». Яго паэмы «Кур-ган», «Бандарона» ляглі  падмурак нацыянальнага эпасу, а п’есы «Палінка» і "Раскіданае гняздо" значна збагацілі беларускую драма-тургію. Дзякуючы намаганням Я. Купалы, новая беларуская літарату-ра набыла выразна народны характар і выступіла магутным сродкам нацыянальна-культурнага адраджэння.
Разам з Я. Купалам заснавальнікам новай беларускай літаратуры па праву лічыцца Я. Колас (К. М. Міцкевіч) (1882-1856) У 1906 г. ён надрукава першы верш «Наш родны край», у 1910 г. – першы вершаваны зборнік «Песні жальбы», у 1912 і 1914 гг. – зборнікі прозы «Апавяданні» і «Родныя з’явы». М. Багдановіч (1891-1917) паспе вы-даць толькі адзін зборнік верша «Вянок» (1914), але па іх лірычнасці, вобразнасці, патрыятычнасці яны не маюць сабе роных.
У ліку паэта і празаіка новага стагоддзя былі К. Буйло, 3. Бядуля, Ц. Гартны, А. Гарун, М. Гарэцкі, Я. Журба, К. Каганец, С. Палуян, Ядвігін Ш. Сваёй творчасцю яны імкнуліся абудзіць нацыянальную свядомасць і сацыяльную годнасць беларуса, скіраваць іх у рэчышча барацьбы за лепшую долю. Лейтматывам твора гучыць заклік любіць свабоду, родны край і мову. Сялянам пастаянна даводзілася, што яны – беларусы, іх Бацькашчына – Беларусь са славутым мінулым, а іх мова не толькі «мужыцкая», а калісьці была дзяржанай. Яе літаратур-ныя зоры сталі перакладацца на іншыя мовы і збагачалі агульнача-лавечую культуру.
Тэатральнае мастацтва Беларусі вырастала з народнай творчасці. На пачатку XX ст. у Мінску, Гродне, Полацку, Слуцку, Дзісне, Давід-Гарадку, Радашковічах, Карэлічах і інш. дзейнічалі аматарскія тэатры. У многіх населеных пунктах інтэлігенцыя ладзіла «беларускія вечарыны», на якіх выконваліся народныя песні і танцы, дэкламаваліся вершы Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, ставіліся невялічкія п'есы. Адным з ініцыятара «беларускіх вечарынак» бы І. Буйніцкі (1861-1917). У 1907 г. на свае сродкі ён арганізава у Палевічах (Дзісенскі пав.) аматарскі тэатр пад назвай «Першая беларуская трупа Ігнація Буйніцкага». У 1910 г. яна жо складалася з хору, танцавальнага ка-лектыву і драматычнай групы і пачала выступаць на прафесійнай ас-нове, гастралюючы па Беларусі і іншых рэгіёнах імперыі. У рэперту-ары артыста былі беларускія песні, танцы, п’есы рускіх, польскіх, украінскіх, беларускіх атара. Іх прафесійная пастанока і выканан-не, акрамя эстэтычнага задавальнення, выклікала  гледачо Пецяр-бурга, Варшавы і іншых гарадо цікавасць да беларускіх выканаца і іх нацыянальнай культуры.
Свой уклад у заснаванне прафесійнага тэатра нёс А. Бурбіс (1885-1922), які арганізава у 1910 г. у Вільні музычна-драматычны гурток. Рэпертуар складася з драматычных твора рускіх, украінскіх і беларускіх атара з фальклорна-этнаграфічнымі элементамі. На Купалле гурток ладзі нацыянальныя тэатралізаваныя прадсталенні. У 1912 г. артысты першыню паставілі п’есу Я. Купалы «Палінка».
Выступленні аматарскіх тэатральных гуртко, «беларускіх вечарын» стымулявала збор і мастацкую апрацоку народных песень. Па іх матывах у 1910 г. кампазітар і дырыжор Л. Рагоскі напіса «Бела-рускую сюіту для сімфанічнага аркестра». У тым самым годзе ён пакла на музыку верш Я. Купалы «А хто там ідзе?», а «Наша ніва» на-друкавала яго разам з нотамі як гімн беларускага народа. Цікавасць да беларускага песеннага мастацтва адбілася  стварэнні харавых калек-тыва у многіх гарадах і мястэчках. Адзін з такіх бы арганізаваны  1914 г. у Мінску настанікам спева В. Тэраскім (1871-1938).
Напачатку ХХ ст. у беларускім жывапісе працягваюць сваю творчасць прадстанікі партрэтна-бытавога жанру Ю. Пэн і Я. Кругер, пейзажнага жанру В. Бялыніцкі-Біруля і Ф. Рушчыц, Г. Вейсенгоф, К. Стаброскі і інш. Рэдкія мастакі так акцэнтавалі вагу на беларускіх матывах, як гэта рабі К. Каганец, пакінушы рэалістычныя тыпажы беларуса і малянічыя віды роднай прыроды.
Творчасць Я. Драздовіча (1888–1954) як графіка і жывапісца заха-вала імкненне беларускай інтэлігенцыі зняць на п’едэстал свае на-цыянальныя каштонасці. Аб гэтым сведчаць жывапісныя замалёкі старажытных замка, партрэт Ф. Скарыны, а таксама афармленне кнігі К. Буйло «Курганная кветка».
Такім чынам, пачатак ХХ стагоддзя  жыцці беларускага народа азнаменавася фарміраваннем літаратурнай мовы і далейшым развіц-цём літаратуры, што абумовіла пачатак яго адраджэння – якасна но-вага зроню духонага і грамадска-палітычнага жыцця. Вялікі тэарэ-тычны і практычны клад у адраджэнскі працэс бы унесены навуко-вымі працамі Е. Раманава, Я. Карскага, В. Ластоскага і інш. Дзякую-чы новай плеядзе інтэлігента, згуртаваных вакол «Нашай Нівы», пра-ва беларускага народа «людзьмі звацца» было абгрунтавана ідэйна і завацавана  грамадскай думцы. Ва мовах фарміравання беларускай нацыі здабыткі літаратара, навукоца, «нашаніца», энтузіяста аматарскіх гуртко, кампазітара, мастако і г.д. з’яляліся каталіза-тарам гэтага працэсу, значным сродкам абуджэння нацыянальнай свядомасці народа і яго здыму на барацьбу за сацыяльную свабоду і палітычную самастойнасць.

Лекцыя 12. ПЕРАМОГА КАСТРЫЧНІЦКАЙ РЭВАЛЮЦЫІ
І ШЛЯХІ ФАРМІРАВАННЯ БЕЛАРУСКАЙ ДЗЯРЖАѕНАСЦІ

Пытанні
1. Абвастрэнне сацыяльна-эканамічнага, палітычнага крызісу  Расіі і расстанока палітычных сіл на Заходнім фронце і на Беларусі восенню 1917 г.
2. Перамога Кастрычніцкай рэвалюцыі  Петраградзе.
3. Усталяванне Савецкай улады на Беларусі.
4. Скліканне і вынікі працы ѕсебеларускага з'езда.
5. Барацьба Савецкай улады супраць І Польскага корпуса
і германскага наступлення  студзені-лютым 1918 г.
6. Спроба фарміравання беларускай дзяржанасці на нацыянальна-дэмакратычнай аснове. Абвяшчэнне БНР
7. Фарміраванне беларускай дзяржанасці на рэвалюцыйна-класавай аснове. Утварэнне БССР.
8. Утварэнне СССР. Месца БССР у складзе СССР.

1. Восенню 1917 г. сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча  Расіі працягвала абвастрацца. Часовы рад не здоле забяспечыць бесперабойнае функцыянаванне прамысловасці, сельскай гаспадаркі, транспарту і г. д. Скарачэнне выпуску прамысловай і сельскагаспада-рчай прадукцыі павышала іх кошт, але нават дараголя не стараняла дэфіцыту тавара першай неабходнасці. У выніку насельніцтва, асабліва працоныя масы выказвалі вострае незадавальненне існуючай уладай і патрабавалі павышэння заработнай платы, спынення дараголі, барацьбы са спекуляцыяй і г. д. Сяляне змацнілі захопы паме-шчыцкай і дзяржанай маёмасці, чым яшчэ больш абвастрылі сацы-яльна-эканамічны крызіс у краіне.
23 верасня Створаны Часовы Савет Рэспублікі (Перадпарламент) зацвердзі склад новага, чацвёртага кабінета міністра з удзелам як сацыяліста, так і кадэта. Старшынёй урада заставася А. Керанскі. Грамадскасць успрыняла гэтыя прызначэнні без спадзявання на пе-рамены да лепшага. Ленінцы сталі адкрыта патрабаваць перадачы ла-ды Саветам. З гэтай нагоды мінскія бальшавікі стварылі больш чым 50-тысячную арганізацыю пад старшынствам А. Мяснікова. Моцным цэнтрам бальшавізму ста Мінскі Савет. Вялікі клад у яго мацаван-не неслі А. Мясніко, В. Кнорын, І. Любіма, К. Ландэр і інш.
Большасць "рэвалюцыйнай дэмакратыі" па-ранейшаму спадзява-лася на спыненне вайны шляхам мірных перагавора. Паслядонікі Г. Пляханава, а таксама энэсы  сваёй тактыцы па дасягненні міру ваенным шляхам, па сутнасці, змыкаліся з кадэтамі. Некаторая частка грамадства прыходзіла да думкі, што наблізіць мір можа толькі ѕстаночы сход. Гатонасць абараняць свой край выказвалі толькі беларускія
арганізацыі, але пытанне аб фарміраванні іх нацыянальных часцей яшчэ знаходзіся  стадыі абмеркавання. Складвалася так, што на пачатку кастрычніка франтавікі, у сваёй падаляючай большасці мабілізаваныя з вёскі, больш разважалі аб будучым падзеле панскай зямлі, чым аб сваіх непасрэдных абавязках.
Аграрнае пытанне прыцягвала вагу не толькі франтавіко. Па сутнасці, яго нявызначанасць з’ялялася адной з прычын хранічнай палітычнай нястойлівасці ва сёй краіне. Сялянскія Саветы і зямель-ныя камітэты на чале з эсэрамі стараліся надаць аграрнаму руху арга-нізаваныя формы. Сяляне адмаляліся прадаваць дзяржаве хлеб па так званых «цвёрдых», нявыгадных ім цэнах. Тым самым дзяржаная хлебная манаполія падрывалася, і харчовае забеспячэнне гарадскога насельніцтва і салдат фронта стала рэзка пагаршацца.
Рабочае пытанне не набыло такой вастрыні. Па-ранейшаму най-большым уплывам у рабочым асяроддзі карысталіся меншавікі і бун-дацы. Выйсце з цяжкога становішча яны бачылі  выданні закона аб абмежаванні свавольства фабрыканта і сталяванні дзяржанага кан-тролю над вытворчасцю і размеркаваннем.
Няздольнасць Часовага рада ліквідаваць эканамічны крызіс, спыніць інфляцыю, дараголю і г.д. выклікала натуральнае незадавальненне працоных, але масавага антырадавага руху  краіне не назі-ралася. Усё грамадства, у тым ліку салдаты, сяляне, рабочыя, звязвалі вырашэнне сіх злабадзённых праблем са скліканнем парламента. У кастрычніку па Заходнефрантавой, Мiнскай, Магiлёскай i Вiцебскай акругах у барацьбу за дэпутацкiя мандаты ступiла 50 груп кандыда-та. Але ленiнская партыя не абмяжовался парламенцкiм шляхам прыходу да лады. Па закліку бальшавіко Саветы рабочых і салдац-кіх дэпутата сталі пасылаць сваіх дэлегата у Петраград на ІІ ѕсера-сійскі з’езд з даручэннямі пакласці канец вайне, разрусе і пагрозе бур-жуазнай дыктатуры. Сваіх дэпутата на з’езд накіравалі асобныя Са-веты Беларусі і часці Заходняга фронту.
Вечарам 24 кастрычніка 1917 г. У. Ленін, які знаходзіся на нелегальным становішчы і пражыва на канспіратынай кватэры  Петраградзе, накірава ЦК РСДРП(б) ліст, у якім запатрабава неадкладна зяць уладу і арыштаваць Часовы рад. Бальшавіцкі лідэр слушна за-важа, «што на чарзе стаяць пытанні, якія не нарадамі вырашаюцца, не з’ездамі, хаця б нават з’ездамі Савета, а выключна народамі, ма-сай, барацьбой узброеных мас». 24-25 кастрычніка па камандзе Пе-траградскага Савета атрады рабочых і салдат на чале з Ваенна-рэва-люцыйным камітэтам пачалі займаць стратэгічныя пункты горада.
Такім чынам, ленінская партыя і згуртаваныя вакол яе палітыч-ныя сілы прыступіліся да ажыццялення свайго плана па звяржэнні Часовага рада і сталявання лады Савета рабочых, салдацкіх і ся-лянскіх дэпутата.
2. У ноч на 25 кастрычніка 1917 г. у Петраградзе атрадамі салдат, матроса і рабочых былі заняты масты, вакзалы, Цэнтральная тэлефонная станцыя, тэлеграф, паштамт. У 10 гадзін раніцы ѕ. Ленін напіса адозву «Да грамадзян Расіі!» аб нізлажэнні Часовага рада і пера-ходзе лады да ВРК Петраградскага Савета. У Смольным інстытуце, дзе размяшчася штаб бальшавіко, у 2 гадзіны 35 мін. адкрыся сход дэпутата Петраградскага Савета з удзелам У. Леніна, які выступі з прамовай аб задачах рабочай і сялянскай рэвалюцыі. У 22 гадзiны 40 хвiлiн тут пача працу II Усерасiйскi з’езд Савета рабочых i салдац-кiх дэпутата. Сваіх прадстаніко прыслалі 402 Саветы. З 649 яго дзельнiка 390 з’ялялiся бальшавiкамi, 160 – эсэрамi усiх плыня, 72 – меншавiкамi, 27 – прадстанiкамi iншых партый. У. Леніна на пасяджэнні не было: ён бы заняты заключным этапам пастання.
Даведашыся аб штурме Зiмняга палаца, у якiм былi блакiраваны мiнiстры Часовага рада, частка прысутных, галоным чынам эсэры, меншавікі і бундацы, у знак пратэсту пакiнулі з’езд. Бальшавік А. В. Луначарскі абвясці адозву «Рабочым, салдатам і сялянам!», дзе гава-рылася аб узяцці з’ездам улады  свае рукі, аб змесце праграмы буду-чага Савецкага рада з прапановай неадкладнага мiру, перадачай зя-мель у раcпараджэнне зямельных камiтэта, дэмакратызацыяй армii, рабочым кантролем над вытворчасцю, своечасовым склiканнем Уста-ночага сходу, вырашэннем харчовага крызiсу, забеспячэннем права нацый на самавызначэнне. Улада на месцах мусiла перайсці да Саве-та рабочых, салдацкiх i сялянскiх дэпутата.
На другім пасяджэнні з’езда 26 кастрычнiка, распачатым у 21 га-дзіну, слова для дакладу па пытанні аб міры было прадасталена ѕ. Леніну. Пасля ступу ён зачыта тэкст Дэкрэту аб міры, у якім савецкі рад прапанова усім ваявашым народам і іх урадам пачаць неад-кладныя перагаворы аб справядлівым (без анексій і кантрыбуцый) мі-ры. Дакумент бы прыняты аднагалосна.
Пад час дакладу па другім пытанні ѕ. Ленін зачыта тэкст Дэкрэ-та аб зямлі, які грунтавася на эсэраскім аграрным праекце «сацыя-лізацыі». Дакумент бы прыняты большасцю галасо супраць 1 і 8 ус-трымашыхся.
Пры фарміраванні аснонага органа лады было пастанолена «стварыць для кiравання краiнай надалей да склiкання ѕстаночага сходу часовы рабочы i сялянскi урад, якi будзе звацца Саветам Народных Камiсара». У яго вайшлі бальшавікі на чале з У. Леніным.
Ва ѕсерасійскі Цэнтральны Выканачы Камітэт (УЦВК) – свайго кшталту вярхоны заканадачы і праленчы орган, бы абраны 101 чал. на шматпартыйнай аснове пад старшынствам Л. Б. Каменева (з 8 лістапада – Я. М. Свярдлова).
Ва мовах недастатковай інфармаванасці аб падзеях асно(ная ма-са насельнiцтва Расiйскай рэспублiкi, успрыняла звесткі аб штурме Зiмняга i г. д. як чарговую спробу бальшавiцкага перавароту, які па-грозу заваёвам рэвалюцыі. Так, 25 кастрычніка  сталіцы знік Камі-тэт выратавання Радзімы і Рэвалюцыі, які аб’ядна палітычных пра-цініка бальшавіко.
Са свайго боку 27 кастрычніка ленінскі СНК выда дэкрэт»Аб друку», скiраваны супраць апазіцыйнай прэсы, і закліка рабочых, салдат і сялян на барацьбу супраць контррэвалюцыі. Незабаве па сёй краіне пад уздзеяннем дэкрэта аб міры і зямлі, іншых адозва і закліка Саветы, вайсковыя камітэты, іншыя аб’яднанні салдат і працоных сталі заяляць аб падтрымцы «рабоча-сялянскай рэвалюцыі».
Такім чынам, пастанне салдат і матроса сталічнага гарнізона і атрада рабочай Чырвонай гвардыі, падрыхтаванае партыяй бальша-віко, ліквідавала ладу Часовага рада і абвясціла аб радыкальных зменах ва нутранай і знешняй палітыцы Расійскай рэспублікі  інта-рэсах працоных.
3. Звесткі аб пастанні  Петраградзе былі спрыняты грамад-скасцю як пагроза ѕстаночаму сходу і небяспека грамадзянскай вай-ны. У Мінску яны былі атрыманы 25 кастрычніка каля 11 гадзін рані-цы, а аподні лідэры «рэвалюцыйнай дэмакратыі» з мэтай захавання парадку выказаліся за тварэнне Камітэта выратавання рэвалюцыі (КВР). Такія ж пастановы прынялі Саветы і партыйныя камітэты Вi-цебска, Гомеля, Оршы, Полацка, Бабруйска, Вiлейкi, Слуцка, Магiлё-ва, Мсцiслава i iнш. Сiгналам да выступлення бальшавіко( тыле i на фронце сталi пастановы ІІ ѕсерасійскага з’езда аб пераходзе (лады да Савета( i армейскiх камiтэта(. Так, 26 кастрычнiка  Мінску бальша-вікамі бы распасюджаны загад № 1 аб пераходзе (лады  горадзе і наваколлях да Савета рабочых і салдацкіх дэпутата. Да тысячы сал-дат былі вызвалены з турмы, узброены і разам з асобнымі часцямі гар-нізона ключаны  Першы Рэвалюцыйны iмя Мiнскага Савета полк.
Наянасць узброеных сіл дазволіла бальшавiкам усталяваць цэн-зуру друку і кантроль над поштай, тэлеграфам, збройнымi майстэрня-мi i нават штабам фронту. У мэтах умацавання і пашырэння сваёй ула-ды яны стварылi Ваенна-рэвалюцыйны камiтэт (ВРК) на чале з А. Мяснiковым. Але 27 кастрычніка Выкана(чы камiтэт Заходняга фрон-та выкліка у горад казако Ка(казскай дывiзii і прымусі кіраніко Савета перадаць уладу КВР, які аб’ядна усе сацыялістычныя партыі. Кіранікі Мінскага Савета пагадзіліся прызнаць яго поналаддзе, але на справе звярнуліся на фронт за дапамогай. Цэнтрам iх канспiраты(-най дзейнасцi зрабi(ся ВРК Заходняга фронту.
У iншых гарадах Беларусi Саветы рабочых i салдацкiх дэпутата( таксама не прызналi ленiнскага СНК i разам з iм – яго пастано(. Па сутнасцi, усе яны вайшлі  мясцовыя КВР і ператварыліся  апазi-цыйныя новай уладзе цэнтры. Невыпадкова бальшавiкi, cутыкну(шы-ся з нежаданнем Савета( прызнаць уладу СНК, прымалi захады для iх роспуску або пераабрання з тым, каб новы склад дэпутата( узя( на сябе (ладныя функцыi.
Звесткi аб паражэннi 30 кастрычніка пад Петраградам верных А. Керанскаму часцей дазволiлi мiнскiм бальшавiкам дзейнiчаць больш рашуча, а менавiта выклiкаць з фронта узброеную падмогу, у тым лi-ку блiндзiраваны цягнiк, якi прыбы( у горад у ноч на 2 лiстапада. 2 лiстапада, увечары на пашыраным пасяджэннi Мінскага Савета А. Мясніковым было абвешчана аб адналенні Савецкай улады. Асно(-ныя рычагi кiравання горадам засяродзiлiся не ( Савеце, а ( ВРК Заходняга фронту (старшыня К. Ландэр).
4-5 лістапада заходнефрантавы і губернскі камісары склалі панамоцтвы, а галонакамандуючы Заходнім фронтам заяві аб сваёй ла-яльнасці ВРК. У тых умовах пераста дзейнічаць і КВР. Такім чынам, мінскім бальшавікам удалося перамагчы сваіх палітычных працініка і сталяваць Савецкую ладу  Мінску, Мінскай і частцы Віленскай губ., а таксама на Заходнім фронце. Яе мацаванню паспрыяла ад-хіленне генерала П. Балуева ад галонакамандавання, узросшая баль-шавiзацыя армейскiх i iншых камiтэта(. Так, ужо ( першай палове лiстапада адбылося пераабранне Армейскiх камiтэта( у II i Х армiях i улада по(насцю сканцэнтравалася ( ВРК на чале з бальшавiкамi (ад-паведна) М. У. Рагазiнскiм i В. I. Яркiным. Толькi у III армii працэс бальшавiзацыi некалькi запаволi(ся, паколькi армейскi з’езд адразу не прызнава поналаддзя ленінскага СНК, а «выказа(ся за стварэнне аднароднага сацыялicтычнага мiнiстэрства».
КВР па сёй Беларусі гублялi уплы( i распадалiся. А пераход ула-ды да ВРК ствары( магчымасць для арганiзацыi Савецкай улады ( ма-штабе губерня( i нават усёй «Па(ночна-Заходняй вобласцi». Так, 18–
20 лiстапада дэлегаты ІІІ сялянскага з’езда Мінскай і Віленскай губ., галоным чынам вайскоцы, прынялi рэзалюцыю у падтрым-ку СНК i яго дэкрэта(, i абралi новы Выканком Савета ( лiку 35 чал.
Падобным чынам 19 лістапада адбывася II з’езд Савета( Па(-ночна-Заходняй вобласцi у Мінску. Нягледзячы на прадстаніцтва дэ-легата толькі трэці iснава(шых Савета(, арганiзатары-бальшавiкi ад iмя (сёй Заходняй вобласцi вынеслi рэзалюцыi у падтрымку СНК, яго дэкрэта( i абралi Выканком з 35 чал.
II Франтавы з’езд, якi адбы(ся 20-25 лiстапада ( Мiнску пад стар-шынствам А. Мяснiкова, таксама выказася  падтрымку ленінскага СНК і яго дэкрэта і абра новы Выканкам са 100 чал. на чале з А. Мясніковым. 26 лiстапада адбылося першае пасяджэнне члена( выканкома( трох з’езда(, на якiм бы( створаны вышэйшы орган улады – Абласны выкана(чы камiтэт Савета( рабочых, салдацкiх i сялянскiх дэпутата( Заходняй вобласцi i фронту (Аблвыкамзах) у складзе 187 чал. пад старшынствам М. Рагазінскага. Удзельнiкi пасяджэння такса-ма сфармiравалi рэгiянальны выкана(чы орган – Савет Народных Ка-мiсара( Заходняй вобласцi i фронту (старшыня – К. Ландэр). Юрыс-дыкцыя СНК распа(сюджвалася не на (сю свабодную ад акупацыi Бе-ларусь, а толькi на Мiнскую i частку Вiленскай губ., а таксама на За-ходнi фронт.
У Вiцебску Саветы не падтрымалi СНК, таму былі распушчаны. Са стварэннем новага рабоча-салдацкага Савета да яго перайшла (ла-да ( горадзе i павеце. Вышэйшым уладным органам губернi з’яляся ВРК. 12 снежня Вiцебскi губернскi з’езд Савета( выказа падтрымку ленiнскаму СНК, а таксама абра орган улады ( асобе губернскага Са-вета (старшыня В. Чунчын) з 65 чал., у тым лiку 55 бальшавіко.
На Магiлё(шчыне стварэнне органа( Савецкай улады зацягвала-ся з прычыны слабай апоры бальшавiко( у губернскiм цэнтры. Толькі пасля ліквідацыі духонінскай Стакі 14 студзеня 1918 г. пасля правя-дзення рабоча-салдацкага і сялянскага з’езда бы абраны выканкам губернскага Савета пад старшынствам левага эсэра М. Гольмана.
На выбарах ва ѕстаночы сход па Віцебскай, Мінскай і Заходне-франтавой акругах перамаглі бальшавікі, і толькі па Магілёскай эсэ-ры. Але большасць выбаршчыка( па сёй краіне (58%) аддала свае га-ласы менавіта за эсэра(скi спiс – 58 %, выказа(шы такiм чынам сваю прыхiльнасць не рэвалюцыйным, а рэфармiсцкiм метадам у вырашэн-нi наспелых праблем. Невыпадкова ѕ. Ленін, Л. Троцкі, А. Мясніко,
В. Кнорын і інш. бальшавіцкія лідэры распачалі актыныя захады, скiраваныя на (караненне ( рабочыя і салдацкія масы пераканання аб прыярытэце пралетарскай дыктатуры перад «буржуазным парламен-там». І калі 5 студзеня 1918 г. дэлегаты ѕстаночага схода адмовіліся галасаваць за «Дэкларацыю право( працо(нага i эксплуатуемага наро-да» і тым не прызналі законнасць дэкрэта Савецкай улады, то баль-шавікам нічога не заставалася, як разагнаць яго.
Такім чынам, шанец на мірнае вырашэнне палітычнага крызісу  расійскім грамадстве бы страчаны. Улада засталася  руках бальша-віцкага СНК, але краіна сё больш і больш уцягвалася  грамадзян-скую вайну.
4. Узброенае пастанне ( Петраградзе выклікала непакой бела-рускіх дзеяча за лёс Беларусі. У прыватнасці, пасля абвешчанага Дэ-крэтам аб міры выхаду Расіі з вайны яе заходнія губерні маглі застац-ца пад германскай акупацыяй. 27 кастрычніка  «Грамаце да Беларус-кага Народу» і звароце «Да (сяго Народа Беларускага» выканкомы ВБР, ЦВБР i вайско(ца(-беларуса( Заходняга фронту выступiлi з за-клiкам «узяць у свае рукi упра(ленне сваiм краем, каб здзейснiць свае неадкладныя гiстарычныя задачы». З гэтай нагоды паведамлялася аб скліканні 5 снежня 1917 г. Усебеларускага з’езда для абвяшчэння Бе-ларускай дэмакратычнай рэспублiкi, «спаянай з Вялiкаросiяй i iншымi суседнiмi Рэспублiкамi Расii на аснове федэрацыi», і абрання ласнага органа лады – Краёвай Рады.
Другi цэнтр нацыянальных сiл утвары(ся  Петраградзе, дзе гру-па беларускіх прадстаніко, прыехашых на ІІ ѕсерасійскі з’езд сялянскіх дэпутата, аб’ядналася ( Беларускi Абласны камiтэт (БАК) пад старшынствам Я. Канчара. 17 лiстапада ( сваёй дэкларацыi БАК заяві аб гато(насцi узяць на сябе арганiзацыю руху « мэтах стварэн-ня гарантыi захавання i цэласнасцi а(таномнай Беларусi». Кіраніц-тва камітэта запэніла камісара па справах нацыянальнасця СНК І. Джугашвілі (Сталіна) у прызнанні Савецкай улады і атрымала на па-трэбы ѕсебеларускага з’езда 50 000 руб.
У першых чыслах снежня 1917 г. дэлегаты сталі з’язджацца  Мінск. 14 снежня на з’ездзе сабралася самае вялiкае з часу Люта(скай рэвалюцыi прадста(нiцтва ад арганiзацый i устано( Беларусi – усяго 1 872 чал., з якiх 1 167 мелi права рашаючага голасу. Асно(ная маса дэлегата( складалася з сялян. Сярод нешматлікай часткі партыйца пераважалі эсэры i грамадоцы. Прэзiдыум узначалі I. Серада).
Выказаная арганізатарамі з’езда патрэба  нацыянальным самавы-значэнні беларуса не выклікала пярэчання. Асноная маса дэлегата выказалася  падтрымку праекта аб наданні Беларусі палітычнай ата-номіі (з уласным органам улады – Краёвай Радай) у складзе Расійскай федэратынай рэспублікі. Краёвай Радзе (Савету рабочых, салдацкiх i
· сялянскiх дэпутата() належала склiкаць Беларускi Устано(чы сход i паслаць дэлегата( на мiрную канферэнцыю.
Нядалыя спробы бальшавіко і іх памагатых раскалоць з’езд і сарваць планы па сталяванні нацыянальнай улады на савецкай аснове прымусіла СНК Заходняй вобласці і фронта  ноч з 17 на 18 снежня пайсці на гвалтоны разгон з’езда. К. Ландэр, В. Кнорын і іншыя дзе-ячы патлумачылі гэтую акцыю «жаданнем беларускага з’езда ства-рыць у краi сепаратна паралельную нацыяналiстычную (ладу i непад-парадкаваннем iснуючай уладзе Савета(«.
Такiм чынам, нягледзячы на дэклараванае ленiнскiм урадам права народа( на самавызначэнне, мінскія бальшавiкi зрабiлi усё магчымае для таго, каб прадухiлiць яго ажыццяленне ѕсебеларускім з’ездам. Iдэйным абгрунтаваннем такой палiтыкi з’я(лялася прынцыповае палажэнне РСДРП (б) аб тым, што вырашэнне нацыянальнага пытання павiнна быць падпарадкавана найперш класавым iнтарэсам пралетарыяту i бяднейшага сялянства. Па-за межамі такога падыходу любая акты(насць нацыянальных арганiзацый успрымалася бальшавікамі выключна негаты(на. У гэтай сувязі разгон Усебеларускага з’езда ме глыбокія наступствы. Па-першае, зры мінскімі бальшавікамі спроб беларускіх дзеяча дамагчыся палітычнай атаноміі Беларусі  скла-дзе Расійскай федэратынай рэспублікі запаволі працэс аб’яднання беларуса і рускіх у адзінай дзяржаве. Па-другое, беларускія дзеячы не адмовіліся ад ідэі афармлення нацыянальнай дзяржанасці, але бы-лі вымушаны зяцца за яе рэалізацыю на іншай – нацыянальна-дэма-кратычнай аснове
5. Органы Савецкай улады на Беларусі сутыкнуліся з непадпарад-каваннем ім польскай грамадскасці. Так, польскiя земле(ладальнiкi не прызнавалi законнай сiлы дэкрэта аб зямлi і  мэтах абароны сваёй ма-ёмасці звярталіся за дапамогай да суайчынніка з І Польскага корпу-са на чале з генералам І. Добар-Мусніцкім. Гэтая вайсковая адзінка складалася з 25 тыс. конніцы і пяхоты і бачыла сваё прызначэнне  абароне інтарэса Польшчы і яе грамадзян. З гэтай нагоды паветах легiянеры праганялi прадстаніко Савецкай улады, якія прыходзілі канфісковаць маёнткі памешчыка-паляка.
Са свайго боку савецкае ваеннае камандаванне аддало загад шта-бу І Польскага корпуса сканцэнтраваць свае часці  раёне Рагачо-Жлобін-Бабруйск, а з 27 лістапада правесці  іх дэмакратызацыю – выбары салдацкіх камітэта. Генерал І. Добар-Мусніцкі праігнара-ва апошні загад, спасылаючыся на прынцып немяшальніцтва Расіі  польскія справы.
Маючы на вазе магчымасць узброенага сутыкнення з легіянера-мі, камандуючы Заходнім фронтам А. Мясніко і камісар па польскіх справах С. Гельтман прадпрынялі шэраг папярэдніх захада. Па-пер-шае, імі пачалося фарміраванне лаяльных Савецкай уладзе «Польскіх рэвалюцыйных батальёна». Па-другое, часці І Польскага корпуса па-збаляліся харчовага забеспячэння. Па-трэцяе, 4 студзеня 1918 г. у Мiнску былi арыштаваны асобныя кіранікі Начполя – кіруючага цэн-тра польскіх вайскоца. Па-чацвертае, бальшавiцкія газеты разгар-нулі кампанiю па дыскрэдытацыі корпуса як «панскай польскай армiі, якая (стала на бок буржуазii».
12 студзеня генерал І. До(бар-Муснiцкi накiрава( А. Мяснiкову тэлеграму з паведамленнем аб пачатку баявых дзеяння. 13 студзеня легіянеры захапілі Рагачо, а 23 – Бабруйск. Імкнучыся пазбегнуць кравапраліцця, 20 студзеня савецкае камандаванне аддала загад аб расфарміраванні корпуса, а се звольненыя запрашаліся на службу  «сацыялістычную Чырвоную Армію». Сам жа Добар-Мусніцкі абвя-шчася па-за законам. У вынiку прадпрынятых захада часцi корпуса зменшыліся з 27 да 12 тысяч. Аднак нават пасля колькаснага змян-шэння яго баяздольнасць заставалася даволі высокай, таму савецкім кіранікам даводзілася фарміраваць дадатковыя сілы, узбройваць сялян Барысаскага, Гомельскага, Ігуменскага, Рагачоскага, Слуцкага павета. Вялікую дапамогу Савецкай уладзе аказалі фарміраванні латышскіх стралко, якія 31 студзеня выбілі легіянера з Рагачова. Але прадпрынятая савецкім камандаваннем спроба канчатковай ліквідацыі рэштка корпуса скончылася паражэннем іх часцей пад Асіповічамі 19 лютага 1918 г. Развіццё падзей была абумолена парушэннем пера-мір’я германскімі войскамі і іх наступленнем на Савецкую Расію. Далейшая дзейнасць корпуса згаднялася з германскім камандаваннем.
Такім чынам, М. Крыленка, А. Мясніко і інш. не здолелі выра-шыць канфлікт на беларускіх землях, які перарос у ачаг грамадзянскай вайны з людскімі ахвярамі і велізарнымі матэрыяльнымі стратамі.
Распача(шы ваенныя дзеяннi супраць Польскага корпуса, кiра(-нiкi Ста(кi i Заходняга фронту не баялiся страцiць у яго асобе стратэ-гiчнага саюзнiка ( барацьбе супраць Германii, паколькi спадзявалiся на заканчэнне вайны, на сусветную рэвалюцыю і г.д. Гэтая палітыка мела яшчэ больш катастрафічныя наступствы і не толькі для Беларусі, а для сёй Расійскай рэспублікі. Як вядома, адным з першых крока( новай улады ( асобе II з’езда Савета( стала прыняцце дэкрэта аб міры. У адпаведнасцi з ім, ленінскі СНК прапано(ва( усiм ваява(шым кра-iнам, i у першую чаргу – Англii, Францыi i Германii, пачаць перагаво-ры аб заключэннi дэмакратычнага мiру. 7 лістапада СНК запатрабава ад ваеннага камандавання расійскіх узброеных сіл прыступiцца да мiрных перагавора( з працi(нiкам. Але выконвашы абавязкi вярхо(-нага гало(накамандуючага генерал М. Духонiн адмовi(ся выканаць гэтае патрабаванне і таму бы адхілены ад пасады. Новым вярхоным галонакамандуючым бы прызначаны прапаршчык М. Крыленка. Але Стака па-ранейшаму выказвала непадпарадкаванне ленінскаму СНК. Невыпадкова таму 13 лістапада М. Крыленка ( сваiм загадзе па армii i флоту абвясці( М. Духонiна «ворагам народа» і 19 лістапада з атрадамі рэвалюцыйных салдат і матроса заня Магілё. 20 лістапада  Брэст-Лiто(ску пачалiся мiрныя перагаворы, але падпісанае 2 снеж-ня перамiр’е памiж Расiяй i краiнамi а(стра-германскага блоку было стрымана сустрэта «рэвалюцыйнай дэмакратыяй». На думку эсэра-скага лідэра В. Чарнова, не «шкурны» сепаратны, а сапрадны дэма-кратычны мір мог прынесці толькі ѕстаночы сход.
Між тым на сіх франтах праз увядзеннe прынцыпу абрання ка-мандзiра( была канчаткова разбурана старая сiстэма кiравання войска-мi. Намысны развал арміі тлумачы(ся не толькi адсутнасцю патрэбы ва зброеных сiлах у сувязi з ме(шым адбыцца заключэнем мiру, але i iх небяспекай для бальшавiцкага кiра(цтва ( выпадку, калi б яно не выканала абяцання скончыць вайну. У той самы час перамога Cавец-кай улады cтала магчымай, калi частка бальшавiзаваных вайско(ца(, пакiну(шых фронт, зрабiлася яе (зброенай апорай у тыле «Зараз наша задача, – каза М. Крыленка пасля падпісання перамір’я, – справiцца з ворагам мiру (нутры сваёй краiны». З гэтай нагоды, адначасова з роспускам старой армii бальшавіцкае кіраніцтва iмкнулася захаваць асобныя яе часцi або зводныя каманды.
На пачатку студзеня 1918 г. Мiнскi Савет пастанавi( сфармiра-ваць уласную Чырвоную гвардыю выключна з бальшавiко( i левых эсэра(. Магчымасць стаць чырвонагвардзейцам набывалі тыя рабо-чыя, хто ме( рэкамендацыю ад сацыялiстычных партый i прафсаюза(, якiя прызнавалi уладу Савета(. У Віцебску фармiраваннем Чырвонай гвардыi займа(ся ВРК. У яе шэрагi запрашалiся партыйныя рабочыя i сяляне. Беспартыйныя маглi запiсацца па рэкамендацыi 2 бальшаві-ко. На такіх жа мовах адбывалася фарміраванне атрада у Полацку, Бабруйску і інш. гарадах. 15 студзеня СНК РСФСР абвясцi( аб ства-рэннi дабраахвотнай Рабоча-Сялянскай Чырвонай Армiі. Крытэрыямi адбору  яе з’я(лялiся сацыяльнае паходжанне (працо(ныя класы), ад-данасць Савецкай уладзе і iдэалам сацыялiзму, а таксама гато(насць iх абараняць. Патрэба Савецкай улады ( новай армii зрабiлася асаблiва вострай у сувязi з пашырэннем i павелiчэннем ачаго( узброенага суп-рацілення на ѕкраiне, Урале i г. д. На Беларусi пэ(ную небяспеку ёй уя(ля( І Польскi корпус. На гэтым фоне пагроза з боку германскіх войск здавалася неістотнай. Бальшавiкi Беларусi падзялялi пазiцыю Л. Троцкага – «вайны не весці, міру не падпісваць, армію распусціць», за-нятую iм на перагаворах у Брэст-Літоску.
Вынiкам недальнабачнай палiтыкi ленінскага рада стала адна(-ленне а(стра-германскiмi войскамi маштабнага наступлення ад Бал-тыйскага мора да вусця Дуная. 22 лютага бы( распа(сюджаны зварот Л. Троцкага «Сацыялiстычная Айчына ( небяспецы», якi ме( на мэце (зняць патрыятычны рух расiйскiх вайско(ца( i усiх грамадзян суп-раць захопнiка(. Гэты дакумент заста Аблвыкамзах і iншыя (становы Беларусі (жо ( Смаленску. Iх кiра(нiцтва нават не здзейснiла спробы арганiзаваць абарону Мiнска або эвакуiраваць усе кашто(насцi.
У iншых губернскiх i павятовых цэнтрах Беларусi для арганіза-цыі абароны спатрэбiлася твараць надзвычайныя органы, накшталт Рэвалюцыйнага штаба  Віцебску. 20 лютага ( Магiлёве бы( створаны Вярхо(ны ваенны Савет, праз 2 дні рэарганізаваны  губернскі ВРК. З наблiжэннем немца яго кіранікі, а таксама бальшавiкi Полацка і Го-меля папросту збеглі. Разлiк бальшавiцкага кiра(нiцтва на масавае (с-тупленне працо(ных у шэрагi Чырвонай гвардыi сябе не апра(да(. Ус-прымаючы (ладу Савета( як уладу бальшавiко(, рабочы клас у сваёй большасцi не выказа( жадання (дзельнiчаць нi у грамадзянскай вайне, нi у абароне «сацыялiстычнай Айчыны». Па сутнасцi, нiдзе на Белару-сi (акрамя, бадай, па(ночнай Вiцебшчыны) працi(нiк не сустрэ( сур’ёзнага супрацi(лення, паколькi у бальшавiцкага кiра(ніцтва не знайшлося для гэтага нi сiл, нi сродка(.
Такім чынам, iмкненне бальшавіко распалiць сусветную рэва-люцыю справакавалі кайзераскую Германiю да адна(лення ваенных дзеяння( cупраць Расii. Германскае наступленне завяршыла канчатко-вае разлажэнне рэгулярнай Расiйскай армii на Заходнiм фронце. Брэсцкi мiр, падпiсаны 3 сакавiка, выратава( бальшавiцкую (ладу ад по(нага краху. Цаной таму былi страты Расiяй велiзарнай колькасцi матэрыяльных кашто(насця(, зброi, прадукта(, жорсткі акупацыйны рэжым для беларуса.
6. Атрыманыя  Мінску звесткі аб распачатым германскімі вой-скамі наступленні выклікалі выклікалі да жыцця беларускія арганіза-цыі. У той час, як Аблвыкамзах і іншыя бальшавіцкія становы рыхта-валіся да эвакуацыі, 19 лютага 1918 г. на пасяджэнні ЦВБР была пры-нята рашэнне «прапанаваць Выкана(чаму камiтэту Рады I Усебеларускага з’езда выканаць волю з’езда i узяць уладу у свае рукi».
Да 22 гадзiн атрадам БЦВР ужо належала (лада ( горадзе, а на за-нятым будынку губернатарскага дома былi вывешаны два бела-чыр-вона-белыя флагi. 21 лютага Выканком Рады ѕсебеларускага з’езда абвясцi( Уста(ную грамату да народа( Беларусi, у якой паведамляла-ся аб утварэнні часовай улады  асобе Народнага Сакратарыяту  мэ-тах абароны заваё рэвалюцыі. 22 лютага бы( апублiкаваны спiс ура-давага кабiнета (старшыня Я. Варонка) у складзе пяцi грамадо(ца(, шасцi эсэра(, аднаго народнага сацыялiста i аднаго паалейцыянiста. Але пасля акупацыі горада таго ж 22 лютага германскiмi войскамi ула-да Народнага Сакратарыята скончылася. 25 лютага немцы забралі яго памяшканне, канфіскавалі грашовыя сродкі і сарвалі флагі. Камандую-чы 10-й армiі генерал Э. Фалькенгайн не да дазволу на дзейнасць Народнага Сакратарыята, але і не ста яе забараняць.
3 сакавіка 1918 г. у выніку падпiсання ленінскім урадам мiрнага дагавору з Германіяй 4/5 тэрыторыi Беларусi адыходзiла да акупанта(. Адры( края ад Расii аб’екты(на ставi( у парадак дня патрэбу ( афар-мленнi яго нацыянальна-тэрытарыяльнага статусу. У адпаведнасці з другой Уста(ной граматай ад 9 сакавiка, Беларусь у межах рассялення беларускага народа абвяшчалася Народнай Рэспублікай. У тым жа да-куменце прадугледжвалiся прынцыпы (тварэння i iснавання дэмакра-тычнай дзяржавы, якiя набывалi сiлу неадкладна, да склiкання ѕста-но(чага Сойму.
У сувязi з абвяшчэннем БНР адбылося (дасканаленне назвы ор-гана заканада(чай улады: Выканком Савета ста звацца Радай Усе-беларускага з’езда, а з 18 сакавiка – Радай БНР (старшыня I. Серада).
Мiж тым ратыфiкацыя Брэсцкага міру савецкiм бокам 16 сакавiка, акрамя iншага, iстотна падарвала пераважа(шую ( асяроддзi Рады БНР iдэю федэрацыi з Расiяй. Вынiкам пасяджэння Рады 25 сакавiка стала прыняцце трэцяй Уста(ной граматы, якая абвяшчала БНР «не-залежнай i вольнай дзяржавай». Акрамя таго, у дакуменце вызначала-ся тэрыторыя рэспублiкi (Віленская, Віцебская, Гродзенская, Магілё-ская, Мінская, Смаленская губ.) пацвярджалiся ранейшыя дэмакра-тычныя правы i вольнасцi, абвешчаныя ( папярэдняй грамаце, i выказ-валася спадзяванне на дапамогу iншых народа(.
Разам з тым спроба асобных лiдэра( Рады тэлеграмай, дасланай на адрас Вiльгельма II, заручыцца падтрымкай Германскай імперыi, сваёй мэты не дасягнула, а толькі выклікала «радавы крызіс». Так, Рада ператварылася ( каалiцыйны орган – «Мiнскае прадста(нiцтва» з удзелам правых элемента(. БСГ, якая стварала аснову Рады, распала-ся на партыi беларускiх эсэра(, беларускiх сацыялiста(-федэралiста( i беларускiх сацыял-дэмакрата(.
У маi 1918 г. крызiс урадавых структур часткова завяршы(ся фар-мiраваннем новага складу Народнага Сакратарыяту пад старшынствам Я. Варонкі i абна(леннем Рады (старшыня Я. Лёсiк). Перамены не спынілі фракцыйнай барацьбы. У лiпенi урад узначалi( Р. Скiрмунт, але прабы( на пасадзе старшынi некалькi дзён. Новы каалiцыйны (рад пад старшынствам I. Серады таксама не вызначася адзінствам.
Чарговы этап развiцця БНР бы( звязаны з Дадатковым дагаворам ад 27 жнi(ня, заключаным памiж Германiяй i Расiяй, паводле якога першая за велiзарную кампенсацыю (толькі золата на суму 6 млрд марак) абавязалася вызваліць занятыя тэрыторыі. Гэты акт, акрамя iншага, значна пагарша( перспектывы (мацавання БНР, паколькi, Гер-манiя брала на сябе абавязак «не падтрымлiваць утварэнне самастой-ных дзяржа(ных арганiзма( у гэтых абласцях». Такая пазiцыя акупан-та( у беларускiм пытаннi узмацнiла антыгерманскiя настроi i стыму-лявала дзейнасць палiтычных кола(, з’арыентаваных на ласныя сiлы. На iх аснове пачалося (тварэнне блока беларускiх эсэра( i сацыялiс-та(-федэралiста(. 11 кастрычнiка Народны Сакратарыят бы( перайме-наваны ( Раду народных мiнiстра( (старшыня А. Луцкевiч). У гэты ж дзень Рада зацвердзiла Канстытуцыю БНР.
У верасні-кастрычніку 1918 г. з пачаткам эвакуацыi германскiх войск з Беларусі кiра(нiкi БНР мусiлi актывiзаваць дыпламатычную дзейнасць. Перамовы беларускiх эмiсара( з савецкiм бокам аб магчы-масцi захавання незалежнасцi рэспублiкi плёну не прынеслі. Разлiк на (ласныя сiлы бы( невялiкiм, паколькi узброеных фармiравання(, здольных абаранiць яе, створана не было. Штаб германскай 10-й армii перад сваiм ад’ездам з Мiнска адмовi(ся перадаць уладныя па(намоц-твы як Радзе БНР, так i прадста(нiкам зно( створанага «Дэмакратыч-нага краявога цэнтру».
Рэвалюцыя ( Германii i скасаванне савецкiм урадам 13 лiстапада 1918 г. Брэсцкага мiру яшчэ больш ускладнiла становiшча БНР. Кi-ра(нiцтва (рада на чале з А. Луцкевiчам чарговы раз здзейснiла спро-бу дамовiцца з ленiнскiм СНК адносна незалежнасцi сваёй рэспублiкi, але безвынiкова. Перад пагрозай заняцця Беларусi Чырвонай Армiяй у апублiкаваных чацвёртай (9 лiстапада) i пятай (3 снежня) Уста(ных граматах Рада БНР заклiкала беларускi народ да стварэння (ласных Савета( i абароны рэспублiкi. Але наступленне Чырвонай Армii было дастаткова iмклiвым, а само насельнiцтва даволi далёкiм ад палiтыкi, каб гэтыя заклiкi прынеслi плён. Да канца 1918 г. Савецкая лада на Беларусі (за выключэннем часткі Палесся) была аднолена.
Такiм чынам, БНР варта разглядаць як нядалую, але істотную спробу беларускага народа тварыць сваю дзяржанасць на аснове дэ-макратычных і нацыянальных каштонасцей. Яна iснавала ва мовах германскай акупацыi, якая выключала магчымасць практычнага ажыцця(лення ѕста(ных грамат. Створаныя на месцах распарадчыя органы былі заняты ( асно(ным гаспадарча-сацыяльнай сферай і зна-ходзіліся пад по(ным кантролем акупанта(.
Значна большых поспеха( дзеячам БНР удалося дасягнуць у галi-не нацыянальнай асветы i культуры: тут працавалi беларускiя школы (ад 150 да 300), 5 гiмназiй, Свiслацкая семiнарыя, Мiнскi педагагiчны iнстытут, курсы беларусазна(ства, кансерваторыя, культурна-асвет-нiцкiя таварыствы, кнiжныя выдавецтвы, драматычныя i музычныя таварыствы i многае iншае.
У дыпламатычнай дзейнасцi дзеячы БНР iмкнулiся дамагчыся мiжнароднага прызнання. Консульскiя мiсii былi заснаваны ( Кiеве, Адэсе, Ко(не. Яе дыпламаты наведвалi Германiю, РСФСР, Варшаву, Берлiн, Берн, Капенгаген, маючы дзяржаныя пашпарты.
Існаванне БНР аказала здзеянне на працэс утварэння беларускай рэспублікі на рэвалюцыйна-класавай аснове.
7. Пасля перамогі бальшавіко у барацьбе за ладу, у тым ліку на Беларусі і Заходнім фронце, частка былых члена БСГ (грамадоца) пайшла на супрацоніцтва з Савецкай уладай, спадзеючыся з яе дапамогай вырашыць злабадзённыя патрэбы беларускага народа. Такія ж настроі пераважалі сярод члена Беларускай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі. Намаганнямі апошніх, а таксама былых грамадоца 31 студзеня 1918 г. у Петраградзе пры Камісарыяце па справах нацыянальнасця (старшыня I. Сталін) СНК РСФСР бы утвораны Беларускі нацыянальны камісарыят (Белнацком) пад старшынствам А. Чарвякова. З пераносам сталіцы  Маскву аддзяленні Белнацкома існавалі  Петраградзе, Смаленску, Віцебску, Саратаве.
У выніку лютаскага 1918 г. наступлення германскай арміі тэрыторыя савецкай Беларусі зменшылася да 14 павета Віцебскай і Магілёскай губерня. У сакавіку-красавіку адбылося іх аб’яднанне са Смаленскай губерняй у Заходнюю вобласць РСФСР. Яе сталіца – Смаленск стала месцам працы эвакуіраваных з Мінска Паночна-Заход-няга камітэту РКП(б) і Аблвыкамзаха. Вясной на аснове БСДРП у Пе-траградзе, Варонежы, Казані, Маскве, Саратаве і іншых гарадах, дзе знаходзіліся беларускія рабочыя і бежанцы, узніклі Беларускія секцыі РКП (б) як часткі мясцовых бальшавіцкіх арганізацый. Белнацком су-месна з секцыямі праводзі разнастайную культурна-асветніцкую пра-цу сярод сваіх земляко: адкрыва школы і клубы, выдава літарату-ру. Яго друкаваным органам з’ялялася газета "Дзянніца".
Факт абвяшчэння на акупіраванай тэрыторыі БНР прымусі лідэра Белнацкома і беларускіх секцый РКП(б) звярнуцца  Наркамнац РСФСР з просьбай аб утварэнні Беларускай вобласці як часовай «ата-номнай палітычнай адзінкі», але станочага адказу яны не атрымалі. Такі ж лёс спасціг іх прапанову аб перайменаванні Заходняй вобласці  Беларускую Камуну. У адказ члены Аблвыкамзаха пагадзіліся на-зваць вобласць Камунай, толькі не Беларускай, а ізно-такі Заходняй.
Беларускія секцыі РКП(б) уздымалі пытанне аб дзяржанасці са-вецкай Беларусі і па партыйнай лініі. Негатынае да яго сталенне з боку члена Паночна–Заходняга камітэта было абумолена іх захап-леннем інтэрнацыяналісцкімі лозунгамі, на фоне якіх усе астатнія, за-кранашыя нацыянальнае пытанне, асабліва, беларускае, здаваліся ка-лі не сепаратысцкімі, то ва мовах мешай адбыцца сусветнай рэвалюцыі яна не своечасовымі.
Новы імпульс у вырашэнне пытання надало заканчэнне сусветнай вайны і скасаванне Брэсцкага міру. Але  ліку народа, якіх ленінскі СНК закліка самім вызначыць свой лёс, беларусы не значыліся. Толькі калі Польшча, якая 16 лістапада 1918 г. абвясціла аб сваёй не-залежнасці, стала выказваць тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Савецкай Расіі, беларускія бальшавікі атрымалі магчымасць ажыццявіць сваю данішнюю мэту. Так, на пачатку дваццатых чысла снежня 1918 г., пад час працы канферэнцый Беларускіх секцый РКП(б), яе дзельнікі палічылі мэтазгодным стварэнне Часовага рабоча-сялянскага рада Беларусі і абралі Цэнтральнае бюро (ЦБ) секцый у складзе З. Жылуно-віча (старшыня), Ф. Балбекі, I. Няцецкага, М. Драка-Дракона, А. Чар-вякова і Я. Дылы (кандыдат). ЦБ даручалася пасля VI Абласной кан-ферэнцыі РКП(б) склікаць Усебеларускі з’езд камуніста і стварыць адзіны цэнтр.
Вынікі канферэнцыі мелі вызначальныя наступствы для лёсу сёй Беларусі і яго народа. Прынятыя на ёй дакументы важліва вывучаліся  ЦК РКП (б), а 25 снежня з мэтай іх канкрэтызацыі і практычнага ажыццялення наркамнац I. Сталін сустрэся з кіранікамі Белнацкома, якім было прапанавана скласці спіс кандыдата на зямяшчэнне пасад ва радзе Беларусі. У той жа дзень І. Сталін ад імя ЦК паведамі А. Мяснікову аб утварэнні беларускага савецкага рада.
Вечарам, 25 снежня адбылося экстранае пасяджэнне члена калегіі Белнацкома, прадстаніко ЦБ і Маскоскага камітэта Беларускіх секцый. З. Жылуновіч паведамі аб выніках перамо з І. Сталіным і перада яго даручэнне аб фарміраванні Часовага рабоча-сялянскага рада. У спіс абраных кандыдата на пасады камісара увайшло 15 чалавек. У выніку тайных выбара старшынёй урада ста З. Жылуновіч. Тэрытарыяльны склад рэспублікі бы вызначаны 27 снежня на нара-дзе І. Сталіна з А. Мясніковым і М. Калмановічам. У склад яе мусілі вайсці Гродзенская, Мінская, Магілёская, Віцебская і Смаленская губ., а Віленская губ. адыходзіла да Літвы. Права абвяшчэння Бела-рускай рэспублікі перадавалася  кампетэнцыю VI Паночна-Заход-няй канферэнцыі РКП(б).
Названы форум распача сваю працу 30 снежня 1918 г. Яго дзельнікі абвясцілі сябе I з’ездам Камуністычнай партыі бальшавіко Беларусі. Пытання аб утварэнні Беларускай рэспублікі  парадку дня не было. У адпаведнасці з дырэктывай ЦК РКП(б), у даклад старшыні прэзідыума А. Мяснікова "Бягучы момант" бы уключаны пункт "Бе-ларуская Савецкая Рэспубліка" з прапановай абвяшчэння Заходняй Камуны Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай. Матывацыя такога рашэння заключалася  пошуку сродка для змякчэння дару міжнароднага імперыялізму па РСФСР.
Пры фарміраванні Цэнтральнага бюро КП(б)Б у яго склад было ключана 13 былых члена Паночна-Заходняга абкама – у сваёй масе зацятых працініка ідэі беларускай дзяржанасці, і толькі два прадстанікі ад Беларускіх секцый, што выклікала пратэст З. Жылуновіча. Працяг канфлікту ме месца на пасяджэннях 31 снежня і 1 студзеня  сувязі з фарміраваннем Часовага рада ССРБ, калі яго старшыня за-патрабава 10 месца з 17 для сваіх таварыша па Белнацкому і Бела-рускіх секцыях РКП(б), а таксама катэгарычна выступі супраць ук-лючэння  яго А. Мяснікова, М. Калмановіча і Р. Пікеля. Толькі пас-ля мяшальніцтва І. Сталіна працэдура стварэння рада скончылася ваходам у яго 7 прадстаніко Белнацкома і Беларускіх секцый, а таксама 9 прадстаніко Паночна-Заходняга абкома і Аблвыкамзаха – працініка беларускага руху.
Старшынёй Часовага работніцка-сялянскага рада бы зацверджаны З. Жылуновіч. Уначы, з 1 на 2 студзеня 1919 г. бы надрукаваны "Маніхвэст Часовага работніча-селянскаго Савецкага правіцяльства Беларусі", які абвяшча Беларусь "вольнай незалежнай Сацыялістычнай Рэспублікай", дэкларава асноныя палітычныя і сацыяльна-эканамічныя заваёвы і абгрунтова неабходнасць іх абароны.
Такім чынам, беларускі народ набы сваю нацыянальную дзяр-жанасць на рэвалюцыйна-класавай аснове. Але яе далейшае развіццё стала набываць драматычныя павароты. Так, Польшча пры падтрым-цы Антанты стала патрабаваць ад РСФСР вяртання колішніх зямель РП да яе падзела  1772 г. Ленінскі рад бы вымушаны перагледзець тэрытарыяльны склад БССР i Лiто(скай ССР з тым, каб, аб’ядна(шы iх, стварыць адну буферную дзяржаву, якая б «прыкрыла» РСФСР з захаду. Не(забаве таму, ужо 16 студзеня ЦК РКП(б) прыня( пастанову аб вывадзе Смаленскай, Вiцебскай, Магiлё(скай губ. з БССР i уклю-чэннi iх у склад РСФСР. Рэшткi ССРБ – Гродзенская i Мiнская губ. – мусiлi быць аб’яднанымi з Лiто(скай ССР.
З гэтай нагоды ( Мiнску 2-3 лютага 1919 г. бы( склiканы I Усебе-ларускi з’езд Савета( з удзелам 230 дэлегата(. Ад iмя ѕсерасiйскага ЦВК уздельнiка( вiта( яго старшыня Я. Свярдло(, якi, акрамя iншага, агучы( пастанову (значальваемага iм органа «Аб прызнаннi незалеж-насцi Беларускай Савецкай Сацыялiстычнай Рэспублiкi». Дэлегаты прынялi дэкларацыi аб усталяваннi федэраты(ных сувязей з РСФСР i аб’яднаннi Лiтвы i Беларусi у адзiную дзяржаву. 3 лютага з’езд пры-ня( Канстытуцыю БССР, зацвердзi( герб i сцяг рэспублiкi. У адпавед-насцi з Асно(ным законам, адбылiся выбары вышэйшых органа( ула-ды. У склад ЦВК (старшыня А. Мяснiко() увайшло 50 чалавек. У Вя-лiкi прэзiдыум ЦВК, на якi ускладалiся функцыi урада, не трапiла нi-воднага з былых камiсара(-беларуса. Такiм чынам новае кiра(нiцтва рашуча пазбавiлася ад прыхiльнiка( нацыянальнай дзяржа(насцi.
27 лютага ( Вiльнi на сумесным пасяджэннi ЦВК Лiто(скай i Беларускай ССР было пастано(лена аб’яднаць абедзве рэспублiкi у Лi-то(ска-Беларускую Савецкую Сацыялiстычную Рэспублiку (Лiтбел ССР) са сталiцай у Вiльнi. Аб’яднаны ЦВК ЛiтБел узначалi( К. Цы-хо(скi, а Савет народных камiсара( – В. Мiцкявiчус-Капсукас. У вынi-ку склiканага ( Вiльнi 4-6 cакавiка 1919 г. сумеснага з’езда КП(б)Б i КП(б)Л адбылося аб’яднанне рэспублiканскiх арганiзацый у адну – Камунiстычную партыю бальшавiко( Лiтвы i Беларусi на чале з В. Мiцкявiчусам-Капсукасам. Характэрна, што сярод партыйнага i савец-кага кiра(нiцтва ЛiтБел не было нiводнага беларуса.
Мiж тым прэвенты(ныя захады ленiнскага i мясцовых бальша-вiцкiх урада( па (мацаваннi сваiх заходнiх межа( плёну не прынеслi. Нягледзячы на тое, што ( склад вышэйшых органа( Лiтбел увайшлi палякi, (у прэзiдыум 4 з 7, у СНК 5 з 14), Польша лiчыла яе бальшавiц-кай крэатурай, створанай без удзелу насельнiцтва. Распачатае  сакаві-ку 1919 г. наступленне польскай арміі скончылася заваяваннем тэры-торыі ЛітБел і сталяваннем жорсткага акупацыйнага рэжыму. Толькі летам 1920 г. РСФСР атрымала магчымасць надаць адпаведную вагу польскаму фронту. 11 лiпеня Чырвоная Армія вызваліла Мiнск, затым Лiду, Гродна і да канца месяца цалкам вызваліла Беларусь. У мэтах аховы правага флангу Заходняга фронту, які наступа на Польшчу, урад РСФСР пайшо на падпісанне 12 ліпеня 1920 г. дагавору з Літо-скай рэспублікай з перадачай ёй Гродна, Шчучына, Ашмян, Смаргоні, Браслава, Ліды, Паста, а таксама Вільні разам з Віленскім краем.
Гэты дагавор юрыдычна спыня існаванне Літоска-Беларускай ССР, таму даводзілася  другі раз абвяшчаць утварэнне БССР. Магчы-масць удзелу  адраджэнні беларускай дзяржанасці набылі се палi-тычныя сiлы, якія змагаліся супраць польскіх акупанта(. Паводле (ка-зання ЦК РКП(б), кіраніцтва гэтай працай была даручана Мiнскаму губернскаму ВРК (cтаршыня А. Чарвяко(), 31 лiпеня рэарганізаванаму ( Ваенрэ(ком БССР. У склад камiсii па падрыхто(цы Дэкларацыi увайшлi прадста(нiкi Беларускай ПС-Р (Я. Бялькевiч, П. Берднiк, I. Мамонька i М. Пашковiч), КП(б) ЛiБ (А. Чарвяко( i В. Кнорын), Беларускай камуністычнай арганізацыі (У. Iгнато(скi) і Бунда (А. Вайнштэйн). Іх намаганнямі была распрацавана "Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь". Паводле дакумента, уся лада на тэрыторыі Беларусі да склікання ѕсебеларускага з'езда Савета пераходзіла да ВРК БССР. Беларуская Рэспуб-ліка адналялася  межах Мінскай і Гродзенскай губ. Пасля адхілення ЦК КП(б)ЛіБ паправак эсэра апошнія выйшлі з Ваенрэкома. Падпі-саная 31 ліпеня 1920 г. «Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Са-вецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь» пацвердзіла палажэнні Маніфеста Часовага рада Беларусі ад 1 студзеня 1919 г., аднак у ме-жах толькі дзвюх губерня – Мінскай і Гродзенскай.
У далейшым, з прычыны палiтычных i ваенна-стратэгiчных пра-лiка( ленiнскага (рада i савецкага камандавання Чырвоная Армiя па-цярпела адчувальнае паражэнне пад Варшавай. У вынiку восенню ле-гіянеры Ю. Пілсудскага iзно( захапiлi Мiнск. Баявыя дзеяннi перапы-нялiся толькі 12 кастрычніка. З 18 павета(, якiя (ваходзiлi у склад аб-вешчанай 31 лiпеня ССРБ, цяпер заставалася толькi 6.
Такім чынам, створаная на рэвалюцыйна-класавай аснове БССР адстаяла  баях сваё права на існаванне. Беларускі народ, у тым ліку былыя працінікі Савецкай улады з ліку «рэвалюцыйнай дэмакратыі», набывалі моцны стымул для пабудовы нацыянальнай дзяржавы і ажыццялення сацыялістычных ператварэння.
8. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі народы былой Расійскай імпе-рыі атрымалі права на нацыянальнае самавызначэнне і прыступіліся да яго рэалізацыі. З моманту знікнення нацыянальных савецкіх рэс-публік пры дамінуючай ролі РСФСР яны наладжвалі палітычныя, эка-намічныя, ваенныя і іншыя сувязі. У гады грамадзянскай вайны паміж імі знік ваенна-палітычны саюз. На яго мацаванне бы скіраваны дэкрэт УЦВК РСФСР ад 1 чэрвеня 1919 г. "Аб аб’яднанні Савецкіх рэспублік Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з су-светным імперыялізмам". Гэты вопыт да плён і яго было вырашана скарыстоваць і пасля вайны.
Далейшую інтэграцыю абумолівала наянасць агульнай камуні-стычнай партыі бальшавіко. Акрамя таго, у шэрагу выпадка паміж рэспублікамі заключаліся двухбаковыя дагаворы, якія прадугледжвалі аб’яднанне дзяржаных органа. Так, падпісаны 16 студзеня 1921 г. дагавор паміж РСФСР і БССР прызнава незалежнасць і суверэнітэт Беларусі і разам з тым прадугледжва стварэнне 7 аб’яднаных нарка-мата. У мэтах каардынацыі гаспадарчай і культурнай дзейнасці пры радзе РСФСР было створана прадстаніцтва БССР.
Яшчэ адна форма аб’яднання рэспублік узнікла  Закаказзі, дзе вясной 1922 г. прадстанікі заканадачых органа Азербайджана, Ар-меніі і Грузіі зацвердзілі дагавор аб стварэнні Федэратынага Саюза Сацыялістычных Савецкіх Рэспублік пад агульным кіраніцтвам Са-юзнага Савета.
Летам 1922 г. бальшавікі ѕкраіны, Беларусі і Закаказзя  пошуках шляхо больш шчыльнага аб’яднання з РСФСР звярнуліся  ЦК РКП(б) з прапановай распрацокі прынцыпа і форма адзінай савецкай дзяржавы. Неадкладна для вырашэння гэтага пытання з прадстаніко ЦК РКП(б) і ЦК саюзных рэспублік была сфарміравана камісія Аргбюро ЦК РКП(б) у складзе І. Сталіна (старшыня), Г. Арджанікідзе, С. Кірава, В. Куйбышава, В. Молатава, А. Мяснікова, Г. Пятроскага, А. Чарвякова і інш. Праект «атанамізацыі», прапанаваны І. Сталіным, прадугледжва абвяшчэнне РСФСР дзяржавай, у якую мусілі вайсці на правах атаномных рэспублік УССР, ЗСФСР, БССР. Беларускім бальшавікам была даспадобы гэтая мадэль дзяржанага аб’яднання.
Да канца верасня 1922 г. зацверджаны камісіяй праект «атанамі-зацыі» бы прадсталены  ЦК РКП(б). Кастрычніцкі партыйны Пле-нум, разгледзешы рэкамендацыі камісіі, падтрыма завагі ѕ. Лені-на, які выказася супраць празмернага цэнтралізму, за наданне суве-рэнітэту і атрыбута незалежнасці кожнай рэспубліцы як абавязковай умовы згуртавання народа. Правадыр прапанава форму федэраты-нага саюза як дабрахвотнага і ранапранага аб’яднання самастойных савецкіх рэспублік; падзел сфер і аб'екта кіравання на агульна-саюз-ныя, рэспубліканскія і сумесныя.
30 лістапада 1922 г. Палітбюро ЦК РКП(б) зацвердзіла «Асно-ныя пункты Канстытуцыі Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік». Сталенне рэспублік да тварэння СССР былі выказаны на рэс-публіканскіх з'ездах Савета. Усе чатыры рэспублікі – РСФСР, УССР, БССР, ЗСФСР падтрымалі гэтую ідэю. На IV Усебеларускім з’ездзе Савета 14-18 снежня 1922 г. была прынята пастанова аб утварэнні СССР і зацверджаны асноныя пункты яго Канстытуцыі. Дэлегаты сведамлялі значэнне адзінства дзеяння савецкіх рэспублік у бараць-бе за сталяванне новага грамадскага ладу, неабходнасць стварэння адзінага рабоча-сялянскага фронту сіх савецкіх рэспублік «супраць адзінага фронту сусветнага капіталу». Такое аб’яднанне, на іх думку, павінна было быць створана на асновах ронасці, цеснай палітычнай і гаспадарчай сувязі, у той самы час – забяспечваць самастойнае нацыя-нальна-культурнае буданіцтва. У пастанове асабліва падкрэслівалася важнасць саюза працоных рэспублік у іх барацьбе за камунізм. Адна-душнае галасаванне дэлегата Усебеларускага з’езда Савета за зака-надачае афармленне «жо фактычна існуючага Саюза Савецкіх Са-цыялістычных Рэспублік» было падтрымана на партыйных канферэн-цыях, 6 павятовых і 116 валасных з'ездах Савета, сходах працоных. 18 снежня 1922 г. Пленум ЦК РКП(б) абмеркава праект Дагавора аб утварэнні Саюза ССР і прапанава склікаць з’езд Савета СССР.
У Маскву на ѕсерасійскі з’езд Савета была адпралена дэлега-цыя БССР у складзе 33 чалавек. Сярод делегата былі: А. Чарвяко (старшыня ЦВК і СНК БССР), В. Багуцкі, Ш. Ходаш, А. Славінскі, Я. Адамовіч, У. Ігнатоскі і інш. РСФСР прадсталяла 1 727 дэлегата, Украіну – 364, Закаказскую федэрацыю – 91.
30 снежня 1922 г. дэлегаты канстытуявалі сябе як Першы з'езд Савета Саюза ССР. У. Ленін, які не мог прысутнічаць з-за хваробы, бы абраны яго ганаровым старшынёй. З дакладам аб утварэнні СССР вы-ступі народны камісар па справах нацыянальнасцей І. Сталін. Дэлегаты зацвердзілі Дэкларацыю і Дагавор аб утварэнні СССР у складзе РСФСР, УССР, БССР, Закаказскай СФСР (у складзе Азербайджан-скай ССР, Армянскай ССР, Грузінскай ССР). Дакумент вызнача па-радак уваходжання асобных рэспублік у склад СССР, права свабодна-га выхаду, кампетэнцыю вышэйшых органа дзяржанай улады. Кан-чатковае зацвярджэнне прынятых дакумента павінна было адбыцца на Другім з’ездзе Савета СССР. Дэлегаты абралі вярхоны орган ула-ды Саюза ССР у перыяд паміж з’ездамі – Цэнтральны Выканачы Ка-мітэт з 371 чал. У яго склад увайшлі: ад РСФСР – 270, УССР – 88, ЗСФСР – 26, БССР – 7 члена. Старшынямі ЦВК былі абраны: М. Ка-лінін – ад РСФСР, Р. Пятроскі – ад УССР, Н. Нарымана – ад ЗСФСР, А. Чарвяко – ад БССР. Старшынёй саюзнага ЦВК бы абра-ны М. Калінін, а кіраніком урада (СНК) У. Ленін.

Такім чынам, у свеце знікла новая дзяржава – СССР, пабудаваная на прынцыпах пралетарскага інтэрнацыяналізму, народаладдзя і сацыяльнай справядлівасці. Прынятая  студзені 1924 г. Канстытуцыя прадугледжвала арганізацыю 10 саюзных наркамата, Вярхонага суда і Аб’яднанага дзяржанага палітычнага пралення (АДПУ), вызнача асновы заемаадносін паміж вышэйшымі органамі лады СССР і саюзных рэспублік.
У Канстытуцыі СССР 1924 г. заялялася аб абмежаванні суверэнітэту саюзных рэспублік па пунктах, аднесеных да кампетэнцыі Саюза. Канстытуцыя змяшчала наменклатуру службовых асоб Савета Народных Камісара Саюза ССР. У яго ваходзілі старшыня, яго намеснікі, 10 народных камісара. Прадугледжвася інстытут упанаважаных некаторых саюзных наркамата.
Для БССР утварэнне Саюза ССР мела свой асобы станочы сэнс таму, што тым стваралася магчымасць вяртання  яе склад тэрыторый, якія з 1919 г. знаходзіліся  складзе РСФСР. Першымі, хто зня гэтае пытанне перад ЦК РКП(б) у чэрвеня 1923 г. былі А. Чарвяко, У. Ігна-тоскі, В. Багуцкі. У выніку жо  верасні 1923 г. Палітбюро ЦК РКП(б) прыняло пастанову аб неабходнасці далучэння да БССР усёй Віцебскай губ., большасці павета Гомельскай і двух павета (Мсці-сласкага і Горацкага) Смаленскай губ.
3 сакавіка 1924 г. ЦВК РСФСР выда дэкрэт аб перадачы БССР раена з пераважашым беларускім насельніцтвам. У выніку  склад БССР увайшлі 8 павета былой Віцебскай, 6 павета Магілёскай і 2 паветы Смаленскай губ. У выніку гэтага так званага «першага збуйнення» – тэрыторыя БССР павялічылася з 55, 2 тыс да 110, 584 тыс км кв., а колькасць насельніцтва – з 1 554 570 да 4 171 886 чал.
26 верасня 1926 г. ЦК КП(б)Б накірава на адрас ЦК УКП(б) ліст „Аб пашырэнні граніц БССР» с прапановай далейшага вырашэння гэтай праблемы. У выніку  адпаведнасці з пастановай ЦВК РСФСР ад 6 снежня І926 г. адбылося «другое збуйненне БССР», калі яе межы пашырыліся за кошт Гомельскага і Рэчыцкага павета У выніку яе тэрыторыя павялічылася яшчэ на 15 727 кв. км., а насельніцтва – на 649 тыс. чалавек. Летам 1927 г. тэрыторыя рэспублікі падзялялася на восем акруг: Аршанскую, Бабруйскую, Гомельскую, Віцебскую, Мінскую, Магілёскую, Мазырскую і Полацкую.
Тэрытарыяльная, этнічна-культурная, эканамічнае і агульнадзяржаная кансалідацыя БССР суправаджалася мацаваннем яе канстытуцыйна-прававой сістэмы. Яшчэ да прыняцця новай Канстытуцыі VI Усебеларускі Надзвычайны з'езд Савета 16 сакавіка 1924 г. ствары вярхоны орган улады паміж з’ездамі – ЦВК Савета БССР у складзе 120 члена і 30 кандыдата (старшыня А. Чарвяко), які сфармірава выканачы орган – СНК – у складзе старшыні (М. Галадзед), яго на-месніка, старшыні Савета Народнай Гаспадаркі, 9 наркома і 5 упа-наважаных народных камісарыята СССР.
Канстытуцыя Беларускай ССР, прынятая 11 красавіка 1927 г. VІІІ ѕсебеларускім з’ездам Савета, пацвярджала статус Беларускай ССР як сацыялістычнай дзяржавы дыктатуры пралетарыяту і замаца-вала яе ваходжанне  СССР. У сувязі з беларусізацыяй Канстытуцыя абвяшчала ронасць беларускай, ярэйскай, рускай i польскай мо пры перавазе беларускай у зносінах паміж установамі і арганізацыямі. Замацоваліся нормы аб нязменнасці граніц рэспублікі, магчымасці дыпламатычных зносін з замежжам, стварэння рэспубліканскіх вай-сковых фарміравання.
Дзейнасць ЦВК БССР, як і з’езда Савета, накіровалася з’е-здамі Камуністычнай партыі і яе ЦК. Невыпадкова таму  Кансты-туцыі БССР выразна адбіліся асноныя ідэі панавашай камуністыч-най ідэалогіі, але разам з тым прысутнічалі прыкметы павышэння вагі да нацыянальнага жыцця насельніцтва рэспублікі.
Такім чынам, БССР адыграла прыкметную ролю ва тварэнні СССР і заняла  саюзнай дзяржаве сваё пачэснае месца.

Лекцыя 13. УСТАЛЯВАННЕ САВЕЦКАЙ ГРАМАДСКА-
ПАЛІТЫЧНАЙ СІСТЭМЫ ѕ СССР і БССР
І ЯЕ АСНОѕНЫЯ ХАРАКТАРЫСТЫКІ

Пытанні
1. Устаналенне аднапартыйнасці
2. Канстытуцыйнае афармленне савецкай палітычнай сістэмы і кіруючай ролі камуністычнай партыі. Сканцэнтраванне функцый заканадачай, выканачай і судовай улады  руках дзяржана-партыйнага апарата
3. Палітычныя рэпрэсіі 1930-х гадо
4. Грамадска-палітычная сітуацыя  БССР у першае пасляваеннае дзесяцігоддзе
5. Асаблівасці працэсу дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця  БССР у другой палове 50-х – 60-я гг. ХХ ст.
6. Грамадска-палітычнае жыццё БССР у 70-я– першай палове 80-х г. ХХ ст.
7. Спробы мадэрнізацыі савецкай грамадска-палітычнай сістэмы  перыяд перабудовы

1. У выніку перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі дзяржаная лада  краіне перайшла да бальшавіко. Сваю падтрымку ім на ІІ ѕсерасійскім з’ездзе Савета выказалі левыя эсэры і абралі сваіх прадстаніко ва ѕЦВК. Што датычыла Савета усіх узроня як органа дзяржанай улады то се яны (за выключэннем ленінскага СНК) з’яляліся шматпартыйнымі. На Беларусі  іх склад уваходзілі прадстанікі сацыялістычных партый усіх плыня. Такімі з’яляліся Аблвыкамзах, Віцебскі і Магілёскі губернскія, амаль усе павятовыя і гарадскія Саветы. Толькі ВРК вызначаліся амаль суцэльна бальшавіцкім складам.
Шматпартыйнасць была ласціва Саветам да таго часу, пакуль 6 студзеня 1918 г. не бы разагнаны ѕстаночы сход і вярхоная лада  краіне цалкам не перайшла да ѕсерасійскага Савета, а мясцовыя Са-веты не трапілі  кампетэнцыю Народнага камісарыята нутраных спра (НКУС). З гэтага часу любая дзейнасць, скіраваная супраць Са-вета як органа дыктатуры пралетарыяту лічылася контррэвалюцый-най. А пасля таго, як левыя эсэры 6 ліпеня 1918 г. паспрабавалі здзей-сніць у Маскве дзяржаны пераварот, то і яны былі аднесены бальша-вікамі да контррэвалюцыянера.
З вясны-лета 1918 г. выявілася адноснае паслабленне ролі Саве-та. Па меры распальвання  краіне грамадзянскай вайны лада сё мацней канцэнтравалася  руках РСДРП(б)-РКП(б). Каб застацца ва ладзе, яна была вымушана прымусовымі захадамі забяспечваць аба-рону краіны і функцыянаванне эканомікі. Здзяйсняць гэта звычайнымі метадамі пры наянасці ворага і апазіцыі было немагчыма. У 1920 г. вядомы анархіст князь П. Крапоткін каза, «што Расія жо зрабілася Савецкай рэспублікай толькі па назве; зараз кіруюць у Расіі не Са-веты, а партыйныя камітэты, і, што дыктатура партыі для стварэння новага сацыялістычнага ладу безумона шкодная».
Да канца грамадзянскай вайны ѕ. Ленін у рабоце «Дзіцячая хва-роба левізны  камунізме» прыйшо да высновы аб тым, што дыкта-тура пралетарыята немагчыма інакш як праз дыктатуру партыі, але перасцярага саратніка ад небяспекі прытоку  партыю дэкласіраваных элемента. На думку правадыра, яе колькасны склад не павінен бы перавышаць 200 тыс. чал. На справе  ёй налічвалася жо 650 тыс.
Як вынікала з Палітычнай справаздачы ЦК КП(б)Б ІІІ з’езду  лі-стападзе 1920 г., нягледзячы на сваю малалікасць (1700 чал.) бальша-віко не турбавала наянасць іншых партый, бо пры неабходнасці супраць іх маглі быць выкарыстаны рэпрэсіныя сродкі. Так, пэны час дзейнічала 20-тысячная БПС-Р. Але жо  лютым 1921 г. органы Надзвычайнай камісіі (ЧК) арыштавалі 860 найбольш актыных яе функцыянера і шэраговых члена.
У сакавіку 1921 г. Усерасійская надзвычайная канферэнцыя Бунда, якая адбывалася  Мінску 5–12 сакавіка 1921 г., прыняла пастанову аб зліцці з РКП(б). Частка бундаца далучылася да сіяніста, якія працягвалі дзейнічаць нелегальна.
Пастановай Палітбюро ЦК РКП(б) ад 8 снежня 1921 г. членам меншавіцкай партыі было забаронена займацца палітычнай дзейнас-цю. Рэзалюцыя XII (жнівень 1922) Усерасійскай канферэнцыі РКП(б) "Аб антысавецкіх партыях і плынях", пашырала гэтую норму і на ін-шыя апазіцыйныя партыі, а таксама прызнавала дапусцімым выкарыстанне рэпрэсій у дачыненні да іх. Так, у чэрвені 1922 г. была арыштавана група меншавіко, у жніні – група правых эсэра. У чэрвені 1924 г. на з'ездзе члена БПС-Р было прынята рашэнне аб яе самарос-пуску. Прызнавалася, што палітыка КП(б)Б цалкам адпавядае сацы-яльным і нацыянальным інтарэсам працонага народа.
У першай палове 1920-х гадо у БССР працягвала сваю дзей-насць Ярэйская камуністычная партыя (Паалей Цыён). У снежні 1922 г. яе кіраніцтва заявіла пра адмову ад сіянісцкай ідэалогіі і разры з Сусветным ярэйскім камуністычным саюзам. У ёй адбыся раскол: левая частка партыі вайшла  РКП(б), а правая стварыла лаяльную КП(б)Б Ярэйскую рабочую камуністычную партыю.
18 жніня 1925 г. намеснік Панамоцнага прадстаніка АДПУ па Заходнім краі І. Апанскі  дакладзе «Палітычнае становішча  Бела-русі» заяві, што  рэспубліцы не адчувалася контррэвалюцыйнай дзейнасці іншых партый, за выключэннем сіяніста
Пасля прыняцця  КП(б)Б часткі былых бундаца, паалейцыяніста, беларускіх эсэра колькасць выхадца з іншых партый у ёй павялічылася і склала  1925 г. 13, 5%. У ліку важнейшых ставіліся задачы ідэйнага выхавання шэраговых партыйца, па паходжанні ярэя.
У БССР завяршылася сталяванне аднапартыйнай сістэмы  сярэдзіне 1920-х гг. Ярэйская рабочая камуністычная партыя як атаномная частка КП(б)Б перастала існаваць у 1927 г. З цягам часу ста-рыя партыйцы з дарэвалюцыйным стажам сталі губляцца сярод новых члена, колькасць якіх рэзка зрасла. Да 1927 г. пасля Ленінскага і Кастрычніцкага прызыва яна робіцца масавай партыяй, у якой да 1927 г. налічвалася 1 200 тыс. чал..
Такім чынам, УКП(б)-КП(б)Б не толькі яляла сабою адзіную  краіне партыю, але і васабляла  ёй аднапартыйную сістэму. Пасля таго, як у Канстытуцыях СССР (1936) і БССР (1937) з’явілася палажэнне аб кіруючай ролі ѕКП(б) у савецкім грамадстве, атарытэт партыі зрос яшчэ больш. Усе дзяржаныя органы павінны былі выконваць дырэктывы і пастановы партыйных з'езда, канферэнцый і іх выканачых органа.
2. Перамога Кастрычніцкай рэвалюцыі абумовіла складванне  Расійскай рэспубліцы новай палітычнай сістэмы. Яе канстытуцыйнае афармленне адбылося  студзені 1918 г. Да сталявання аднапартый-най сістэмы кіруючая роля бальшавіко у ажыццяленні дыктатуры пралетарыяту не падкрэслівалася. Гэтая ж уласцівасць характэрна і Канстытуцыі БССР, прынятай 3 лютага 1919 г.
У пачатку 1920-х у савецкіх рэспубліках усталявалася палітыч-ная сістэма, якая спалучала дэмакратычныя і таталітарныя рысы. Да першых варта аднесці існаванне право і свабод, у тым ліку апазіцый-ных партый, да другіх – дыктатуру пралетарыята і выкарыстанне ёю гвалтоных форм барацьбы супраць ідэйных працініка. Так, 6 чэр-веня 1922 г. выйша дэкрэт СНК РСФСР аб стварэнні органа цэнзуры – Галонага пралення па справах літаратуры і выдавецтва – (Га-лоліт). Яго мясцовыя органы знаходзіліся пры выканкамах Савета, але фактычна падпарадковаліся вышэйшым партыйным органам. Нягледзячы на тое, што лада перадавалася  рукі шматпартыйных Савета, вызначальная роля  іх таксама належала бальшавікам. У сістэме грамадскіх аб’яднання пераважалі бальшавізаваныя мала-дзёжныя і прафсаюзныя арганізацыі.
Утварэнне новай формы дзяржанага ладкавання СССР, а разам з ёй – новай палітычнай сістэмы, было аформлена 31 студзеня 1924 г. ІІ з’ездам Савета СССР у прынятай ім Канстытуцыі, дзе, у прыватнасці, былі зафіксаваны правы саюзных рэспублік, замацаваны характарыстыкі грамадскага ладкавання, правы і абавязкі грамадзян, выбарчае права, органы лады і кіравання. Нягледзячы на выразны кла-сава-партыйны характар Аснонага закона, у цэлым ён бы з’арыен-таваны на кансалідацыю грамадства.
З-за працэдуры збуйнення тэрыторыі БССР (1924, 1926) працэс прыняцця яе Канстытуцыі VIII Усебеларускім з'ездам Савета адбы-ся толькі 11 красавіка 1927 г. Яна абвяшчала «дыктатуру пралетарыяту  мэтах падалення буржуазіі, знішчэння эксплуатацыі чалавека ча-лавекам і здзяйснення камунізма» і пераход улады да савета рабо-чых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутата. Беларуская Канстыту-цыя амаль цалкам дубліравала змест Аснонага Закону СССР, і невы-падкова, бо се важнейшыя пытанні дзяржанага жыцця рэспублікі вырашаліся  вышэйшых органах улады Саюза ССР.
Канстытуцыя БССР 1927 г. яшчэ не прадугледжвала надання Ка-муністычнай партыі вызначальных функцый па кіраванні грамадст-вам, але  рэальным жыцці такія тэндэнцыі жо вызначыліся. Так, шматступенная сістэма выбара пры адкрытым галасаванні дазваляла партыйнаму кіраніцтву ініцыіраваць і кантраляваць вылучэнне кан-дыдата у дэпутаты.
Грунтоныя перамены, якія адбываліся  эканоміцы і грамадска-палітычным жыцці СССР у канцы 1920-пачатку 1930-х гг. запатрабавалі іх заканадачага афармлення. У канцы лістапада 1936 г. на VIII Надзвычайным з'ездзе Савета СССР зачытаны Генеральным сакратаром ЦК УКП(б) І. Сталіным праект Канстытуцыі нават без абмеркавання бы аднагалосна прыняты. У пачатку наступнага года адбыло-ся прыняцце рэспубліканскіх, у тым ліку беларускай (19 лютага 1937) Канстытуцый. У ліку прынцыповых навацый Сталінскай Канстыту-цыі былі канстатацыя понай перамогі  краіне сацыялістычнага ладу і палажэнне аб партыі як «кіруючым ядры сіх арганізацый працо-ных, як грамадскіх, так і дзяржаных». Вышэйшыя ладныя функцыі замацоваліся за Прэзідыумам Вярхонага Савета СССР у той час, як неканстытуцыйнай, але афіцыйнай вярхонай уладай у краіне з’яля-ліся вышэйшыя органы партыйнага апарату – Палітбюро, Аргбюро, Сакратарыят ЦК УКП(б).
Канстытуцыя дэкларавала істотныя перамены  выбарчай сістэ-ме, надашы выбарчыя правы сім грамадзянам (акрамя прызнаных недзеяздольнымі) пры тайным галасаванні. Але па-ранейшаму выбары заставаліся безальтэрнатынымі і права вылучаць кандыдата у дэпутаты фактычна замацовалася толькі за партыйнымі арганізацыямі.
Канстытуцыя трымлівала прыкметы падзелу лады на закана-дачую (Вярхоны Савет), выканачую (Савет Народных Камісара) i судовую (Вярхоны суд). Але рэальнага падзелу лады не існавала. На справе рашэнні партыйных органа фактычна ставіліся вышэй ра-шэння заканадачых органа, што стварала адну з галоных супярэч-насцей савецкай палітычнай сістэмы. Па Канстытуцыі вышэйшыя ладныя функцыі замацоваліся за Прэзідыумам Вярхонага Савета СССР (старшыня М. Калінін), а фактычна іх здзяйсняла Палітбюро ЦК УКП(б) на чале з Генеральным сакратаром І. Сталіным.
Умацаванне асабістай улады І. Сталіна і пераход да дырэктыных метада кіравання эканомікай з’явіліся вызначальнымі фактарамі ператварэння прынцыпу дэмакратычнага цэнтралізму  рэжым атарытарызму з яго безумоным падпарадкаваннем мясцовых структур цэнтральным органам як унутры кіруючай партыі, так і паміж імі – з аднаго боку, і шэраговымі партыйцамі – з другой.
У партыйнай структуры дамінава партыйны апарат – Палітбюро, якое праз ЦК саюзных і атаномных рэспублік, абкамы, райкамы пе-радавалі ніжэйшым інстанцыям рознага кшталту дырэктывы для безу-монага выканання. Ніжэйшыя інстанцыі пераймалі такі ж стыль пра-цы і даводзілі свае распараджэнні да нізавых партыйных ячэяк.
Партыйнае кіраніцтва паступова зрошчвалася з дзяржанымі структурамі, падпарадковаючы іх сваёй волі, і жо на пачатку 1930-х гг. гэты працэс фактычна завяршыся. Пасля 1936 г. партыя складала канстытуцыйна замацаваны каркас, аснову піраміды цэнтралізаванай дзяржанай улады. Прынятыя ёю пастановы былі абавязковымі нават для вышэйшых дзяржаных органа улады. Так, 3 лютага 1941 г. ЦК УКП(б) прыня пастанову аб падзеле НКУС СССР на два наркаматы. У той самы дзень у адпаведнасці з Указам Прэзідыума Вярхонага Са-вета СССР ён бы падзелены на НКУС СССР і Народны каміссарыят дзяржанай бяспекі СССР. Узнік спіс пасад савецкіх, гаспадарчых, ад-міністрацыйных органа, устано культуры, навукі, адукацыі, вайско-вых работніка («наменклатура»), якія падлягалі зацвярджэнню толькі на вышэйшых прыступках партыйнай улады.
Умацаванне ролі партыі выявілася і  падпарадкаванні прадстанічых органа улады – Савета, якія толькі стваралі бачнасць дыкта-туры пралетарыяту. Партыйны нагляд за Саветамі выяляся  кадра-вай ратацыі дэпутата, абранні  іх склад найбольш адданых сістэме і ідэйна загартаваных асоб, пазбаленні ад «сацыяльна чужых». Канды-даты  дэпутаты зацвярджаліся  партыйных камітэтах і ішлі на вы-бары як прадстанікі «блоку камуніста і беспартыйных».
Прафесійныя саюзы таксама страцілі самастойнасць і зрабілася прыдаткам дзяржанага апарату. Прафсаюзныя камітэты прызначалі-ся партыйнымі органамі, знаходзіліся пад іх пільным наглядам і пра-водзілі іх палітыку. Кожны рабочы бы абавязаны ступіць у прафесійную арганізацыю. Так, рэспубліканская арганізацыя з 1922 па 1940 г. вырасла з 48 тыс. да 650 тыс. чалавек. Ва мовах сталінскага дыкта-ту магчымасці беларускіх прафсаюза па выкананні галонай задачы – абароне право сваіх члена – былі істотна абмежаваны. Так, права рабочых на забастоку было выдалена са статута. Затое прафсаюзы часта выконвалі не ласцівыя ім функцыі па арганізацыі сацыялі-стычнага спаборніцтва ці прапагандысцкай работы сярод працоных.
Камсамольцы бралі актыны дзел ва сіх партыйных і дзяржаных кампаніях: шэфствавалі над новабудолямі, змагаліся з непісьменнасцю і рэлігіяй, дапамагалі партыі  правядзенні суцэльнай калектывізацыі, стварэнні МТС, займаліся ваенна-патрыятычным выхаваннем дзяцей і моладзі. Колькасць камсамольца імкліва расла: у 1922 іх налічвалася 2 600 чал., а  1940 – ужо больш за 247 000. Па прыкладу партыйных структур, ЛКСМБ бы строга іерархічнай арганізацыяй, які пераня у КП(б)Б яе формы і метады працы.
Такім чынам, у другой палове 1930-х гг. у СССР канчаткова сфар-міравалася своеасаблівая палітычная сістэма кіравання савецкім гра-мадствам, заснаваная на ладзе Камуністычнай партыі і замацаваная  Канстытуцыях СССР і саюзных рэспублік. Поналаддзе ѕКП(б) вы-значыла дзейнасць усей палітычнай сістэмы – дзяржаных органа, грамадскіх арганізацый, ідэалогіі, сродка масавай інфармацыі, права і маралі. Адбылася фактычная падмена партыйнымі камітэтамі дзяр-жанах структур. Усе галіны лады апынуліся сканцэнтраванымі  ру-ках дзяржана-партыйнага апарата.
3. У 1922-1924 гг. з пагаршэннем здароя ѕ. Леніна асноную ро-лю  партыі і дзяржаве стала адыгрываць Палітбюро ЦК РКП(б) у складзе Л. Троцкага, Р. Зіноева, Л. Каменева, А. Рыкава, М. Томска-га, а таксама І. Сталіна. Абраны Генеральным сакратаром І. Сталін яшчэ пры жыцці Леніна здоле сканцэнтраваць у сваіх руках велізар-ную партыйную ладу, а пасля смерці правадыра мела выкарыста яе супраць канкурэнта у барацьбе за аднаасобнае кіраванне. Дзякуючы адладжанай ім сістэме назначэнства, асноныя пазіцыі  апараце ЦК былі заняты адданым яму асобам.
У 1926 г. створаная Л. Троцкім, Р. Зіноевым і Л. Каменевым «аб’яднаная апазіцыя» запатрабавала дэмакратызацыі партыі, а  эка-намічнай частцы – хутчэйшага развіцця цяжкой прамысловасці і з-мацнення барацьбы з кулаком. Але большасць партыйнага апарату бачыла  Сталіне меншае зло  парананні з Троцкім і  канцы 1927 г. выказалася за вызваленне «апазіцыянера» ад высокіх пасад.
Як вынікала з выступлення Генеральнага сакратара на ліпеньскім (1928) Пленуме ЦК УКП(б), варта было чакаць, што па меры прасо-вання савецкага народа па сацыялістычным шляху «супраціленне капіталістычных элемента будзе зрастаць, класавая барацьба будет абвастрацца».
Гэты тэзіс скіровася на апраданне жорсткіх распра з усімі, хто выкажа сумненне  правільнасці абранага ім курса, хто стане на яго шляху да аднасобнай улады. І калі запланаваныя восенню 1929 г. эканамічныя паказчыкі не далі пажаданых выніка, прычына таго была знойдзена  дзейнасці сабатажніка і шкодніка. Так, у 1930 г. было абвешчана аб «раскрыцці контррэвалюцыйнай арганізацыі» – «Працонай сялянскай партыі», «Прамысловай партыі», «Саюзнага бюро сацыял-дэмакрата (меншавіко).
У снежні 1932 г. міліцэйскія сілы перадаваліся  падпарадкаване Аб’яднанага дзяржанага палітычнага пралення (АДПУ), а  ліпені 1934 г. яно было ператворана  Галонае праленне дзяржанай бяспекі (ГУДБ) і ключана  саюзна-рэспубліканскі Народны каміса-рыят унутраных спра (НКУС).
Пры ім засновалася Асобая нарада, якая на саюзным узроні замацавала практыку пазасудовых прыгавора. Ёй падпарадкавалася сістэма «троек» у рэспубліках, краях, абласцях, гарадах з удзелам начальніка упралення НКУС, сакратаро парткамітэта і пракурора. Усю карніцкую іерархію значальва Сталін, а непасрэдным выканацам яго волі  1934-1936 гг. з’яляся наркам унутраных спра і начальнік ГУДБ СССР Г. Ягода.
Рэарганізацыя праваахоных органа была абумолена планаван-нем Сталіным масавых рэпрэсій. Іх неабходнасць бачылася яму ва зросшай апазіцыйнасці з боку саміх камуніста. Так, 270 дэлегата XVII з’езда ѕКП(б) (студзень-люты 1934) пры галасаванні за новы склад ЦК партыі выказалі недавер генсаку і прапанавалі сакратару Ле-нінградскага абкама партыі С. Кіраву заняць вышэйшую партыйную пасаду. 1 снежня 1934 г. Кіра бы застрэлены прама  будынку Смольнага, а разам з «арганізатарамі забойства» Л. Каменевым і Р. Зіноевым было арыштавана 1 108 з 1 966 дэлегата таго самага з’езда, у тым ліку 98 члена ЦК са 139.
Апагеем дзейнасці рэпрэсінай машыны Сталіна зрабіліся так званыя маскоскія судовыя працэсы над прадстанікамі колішняй партыйнай і дзяржанай эліты СССР. У ліку першых такі працэс адбыся  1936 г. па справе аб «Антысавецкім аб'яднаным трацкісцка-зіное-скім цэнтры», які скончыся смяротнымі прысудамі абвінавачаным. У студзені 1937 г. суд разглядзе справу аб так званым «Паралельным антысавецкім трацкісцкім цэнтры». Асуджаныя былі расстраляны (Г. Пятако) або (К. Радэк і Г. Сакольніка) загінулі  турме.
Генеральны пракурор СССР А. Вышынскі карані у судовую практыку правіла, паводле якога, асноным доказам віны падсуднага з’ялялася прызнанне  злачынстве. Невыпадкова таму следчыя выкарыстовалі се магчымыя спосабы, у тым ліку пыткі, каб «выбіць» з арыштаванага неабходныя паказанні.
Сфальсіфікаваныя ад пачатку да канца працэсы служылі часткай кампаніі, скіраванай супраць былых ленінскіх саратніка, бальшавіко з дарэвалюцыйным стажам, каб паказаць, як тонка маскіруецца контр-рэвалюцыя і як заглыблены яе карані. 1937 г. на лютаска-сакавіцкім Пленуме ЦК УКП(б) І. Сталін у сваім дакладзе «Аб асаблівасцях партыйнай работы і мерах ліквідацыі трацкісцкіх і іншых двурушніка» да шырокае тэарэтычнае абгрунтаванне рэпрэсінай палітыкі.
Пасля Пленума пачаліся масавыя арышты служачых устано, вай-скоца, дзеяча культуры і г.д., галоным чынам тых, чыя творчая або службовая біяграфія сфарміравалася жо пры савецкай уладзе. Асаблівы грамадскі рэзананс ме чэрвеньскі (1937) працэс па справе «дзельніка ваенна-фашысцкай змовы  Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі» – М. Тухачэскага, І. Якіра, І. Убарэвіча і іншых вядомых ка-мандзіра.
Выключную актынасць і ініцыятыву  «барацьбе з ворагамі народа» выяві назначаны  верасні 1936 г. наркам унутраных спра СССР М. Яжо. У выніку  1937 г. колькасць арыштаваных узрасла амаль у дзесяць разо. Усяго  1937-1938 гадах было арыштавана звыш 1, 5 млн чал.
Масавыя арышты людзей запатрабавалі тэрміновага вырашэння іх лёсу. Невыпадкова таму шырокае распасюджанне набылі пазасудовыя органы – «тройкі», «двойкі», «асобыя нарады НКУС» і іншыя. У сакавіку 1938 г. расстрэльныя прыгаворы напаткалі М. Бухарына, А. Рыкава, Г. Ягоду, Н. Крэсцінскага і многіх іншых члена «Антысавец-кага праватрацкісцкага блока». Ім інкрымінавалі «здрадніцкую, шпі-ёнскую, дыверсійна-шкодніцкую, тэрарыстычную» і іншую варожую дзейнасць.
Пачатак рэпрэсій у БССР бы падрыхтаваны вынікамі дзейнасці парткамісіі, накіраванай у маі 1929 г. Палітбюро ѕКП (б) у БССР. У поле яе зроку трапілі тыя дзеячы культуры, навукі, а таксама служачыя савецкіх устано, якія да таго часу актына праводзілі палітыку беларусізацыі. Да распачатай кіраніцтвам КП(б)Б кампаніі асуджэн-ня так званага нацыянал-дэмакратызма як кулацкай ідэалогіі далучы-ліся работнікі спецслужба. У выніку 23 кастрычніка 1930 г. старшы-ня ДПУ БССР Р. Рапапорт паведамі аб раскрыцці падпольнай аргані-зацыі нацдэма «Саюз вызвалення Беларусі» («СВБ»). Да гэтага часу было арыштавана 86 чал., у тым ліку акадэмікі В. Ластоскі, Я. Лёсік, С. Некрашэвіч, прафессар А. Смоліч, пісьменнікі М. Гарэцкі, У. Ду-бока, Я. Пушча, былыя наркамы Дз. Прышчэпа, А. Баліцкі, намеснік наркама А. Адамовіч і інш. 4 лютага 1931 г. выключаны з партыі ѕ. Ігнатоскі пакончы жыццё самагубствам.
У лютым 1933 г. работнікі ДПУ паведамілі аб раскрыцці «контр-рэвалюцыйнай эсэра-прышчэпаскай арганізацыі» у Наркамземе БССР і Белтрактарацэнтры. У выніку было «абясшкоджана 1, 5 тыс. груповак, якія аб’ядновалі да 30 тыс. бандыцкіх элемента».
Чарговым «поспехам» работніка ДПУ стала «выкрыццё контррэвалюцыйнай арганізацыі» «Беларускі нацыянальны цэнтр», нібыта створанай польскімі спецслужбамі. У выніку па «справе БНЦ» было асуджана 97 чал.
У ліку іншых «контррэвалюцыйных арганізацый», выкрытых ра-ботнікамі ДПУ  1933 г., былі «Польская арганізацыя вайскова», «Бе-ларуская народная Грамада» і іншыя. Усяго з канца 1920-х да ся-рэдзiны 1930-х гадо у БССР было рэпрэсiравана звыш 46 тысяч ча-лавек, з якіх 13 тысяч – расстраляны.
Аб глыбокай канспірацыі «ворага народа» мусіла сведчыць вы-крыццё  1937 г. народнага камісара нутраных спра БССР Г. Мал-чанава, затым старшыні СНК М. Галадзеда, камандуючага Беларускай ваеннай акругі І. Убарэвіча, старшыні ЦВК БССР А. Чарвякова, І сакратара ЦК КП(б)Б В. Шаранговіча і многіх іншых.
На Беларусi у 1935-1940 гг. за так званыя «контррэвалюцыйныя злачынствы» было прыцягнута каля 385 тыс. чалавек, з якiх больш чым 50 тыс. было расстраляна. У іх ліку – «члены падпольных анты-савецкіх арганізацый»: трацкiста, правых, нацыянал-фашыста, эсэ-ра, бундаца-сiянiста, царкона-сектанта і інш.
У верасні 1938 г. масавыя рэпрэсіі былі арганізавана спынены, а пазасудовыя органы (за выключэннем Асобай нарады НКУС СССР) распушчаны. І. Сталіну спатрэбіся час, каб падвесці вынікі кампаніі і здзейсніць кадравыя перастанокі. У прыватнасці, замест М. Яжова, пасаду народнага камісара нутраных спра заня Л. Берыя. Значную частку свайго часу новы наркам надава барацьбе з выпадкамі пару-шэння сацыялістычнай законнасці. У выніку многія работнікі апарату НКУС, у тым ліку яго папярэднік М. Яжо, а таксама наркам БССР Б. Берман, таксама былі расстраляны.
Усяго з 1921 па 1953 гг. за "контрэвалюцыйныя злачынствы" бы-ло асуджана 3 777 380 чал., з іх да вышэйшай меры пакарання былі прыгавораны 642 980, да зняволення – 2 369 220 чал., да ссылкі і вы-сылкі – 765 180 чал. Каля 2, 9 млн былі асуджаны пазасудовымі орга-намі, каля 900 тыс. – судамі і ваеннымі трыбуналамі.
У БССР у 1935-1940 гг. ад палітычных рэпрэсій пацярпела больш як 85 тыс. грамадзян, з якіх 28 тыс. было расстраляна. У іх ліку былі і тыя, хто актыНа змагася за Савецкую ладу – В. Кнорын, М. Кры-ленка, К. Ландэр, М. Калмановіч, В. Фамін. Сімвалам трагедыі сталін-скіх ахвяр сталі рочышча Курапаты каля Мінска, Бутава каля Мас-квы і іншыя месцы.
4. Характэрнай рысай грамадска-палітычнага жыцця народа СССР першых пасляваенных гадо з’ляся высокі духоны здым савецкіх людзей, выкліканы перамогай у Вялікай Айчыннай вайне.
Палітычная сістэма паступова аднавіла сваю дзейнасць. Як і ра-ней, у цэнтры яе знаходзілася ѕКП(б) (з 1952 г. – КПСС). З разгромам фашызму – атарытэт яе Генеральнага сакратара, генералісімуса Са-вецкага Саюза і старшыні Савета Міністра І. Сталіна максімальна зрос. Нават у афіцыйным ужытку распасюдзіся тытул тытул «Пра-вадыр усіх часо і народа», а перамога  вайне асацыіравалася з яго іменем. У ліку набліжаных да яго асоб былі члены Палітбюро – Л. Бе-рыя, Г. Малянко, В. Молата, М. Булганін, М. Хрушчо.
Партыйную арганізацыю БССР узначальвалі П. Панамарэнка, са студзеня 1947 г. – М. Гусара, з ліпеня 1950 г. – М. Патоліча. На вы-шэйшыя партыйныя, савецкія, грамадскія пасады вылучаліся былыя кіранікі падполля і партызанскага руху І. Варвашэня, В. Казло, І. Кожар, С. Прытыцкі. Шэрагі КП(б)Б імкліва павялічваліся. Так, у пачатку 1945 г. у яе складзе налічвалася 29 515, 1951 г. – 116 663, 1954 г. – 129 585 камуніста і кандыдата у члены партыі.
Выбары  Вярхоны Савет СССР (1946), Вярхоны Савет БССР (1947), мясцовыя Саветы (1948, 1950), а таксама народных суддзя і народных засядацеля па-ранейшаму былі безальтэрнатынымі, але надзвычай масавымі, і прайшлі пад лозунгам падтрымкі «блоку каму-ніста і беспартыйных». Як і раней, праца Савета была фактычна зведзена да хвалення, станочага каментавання i адпаведнай канкрэ-тызацыi партыйных рашэння.
Характэрнай рысай грамадска-палітычнага жыцця канца 1940-па-чатку 1950-х з’ялялася адналенне рэпрэсій. Так, у верасні 1950 г. па «ленінградскай справе» было расстраляна 6 высокапасталеных дзяр-жаных дзеяча. Рэпрэсіі былі выкарыстаны і  дачыненні шырокага кола грамадзян СССР: жыхаро Прыбалтыкі, Заходняй Беларусі і За-ходняй Украіны, дзе адбывалася калектывізацыя і разам з ёй – высыл-ка  Сібір «класава чужых элемента». Пад падазрэнне спецслужба трапілі практычна же жыхары часова акупіраванай фашыстамі тэры-торыі БССР, у тым ліку члены мінскага падполля. Паэты С. Шушке-віч, С. Грахоскі і інш. былі ізно арыштаваны і высланы з Беларусі. Мiнiстр асветы БССР П. Саевiч па абвiнавачаннi у супрацонiцтве з югаславамi бы асуджаны на 25 год турмы. У 1948 г. на падставе сфальсіфікаванай справы «Антыфашысцкага ярэйскага камітэта» у СССР пачаліся рэпрэсіі сярод ярэйскай інтэлігенцыі. Так, 13 студзеня 1948 г. у Мiнску бы забіты народны артыст СССР С. Мiхоэлс. А «справа рачо», якія быццам планавалі атруціць вышэйшых дзяржа-ных асоб, выклікала сплёск юдафобіі на дзяржаным узроні.
Умовы «халоднай вайны» прымусілі партыйнае кіраніцтва з-мацніць ідэйна-палітычнае выхаванне насельніцтва. Так, у 1946 г. яго жорсткай крытыцы падвергліся рэдактары часопісы "Звезда" і "Ленін-град", атары кінафільма "Вялікае жыццё» У «няміласць» трапілі лі-таратары Г. Ахматава і М. Зошчанка
Актынасць ідэалагічных і следам – карных служба выявілася  бібліятэчнай і выдавецкай справах, калі  1948 г. Галоліт СССР заба-рані для грамадскага чытання 185 назва кніг.
На хвалі прапаганды сяго савецкага лічылася непатрыятычным станочыя ацэнкі заходняй культуры, навукі тэхнікі. Таму барацьба супраць «бязроднага касмапалітызму» і «нізкапаклонніцтва перад За-хадам» таксама стала характэрнай рысай грамадскага жыцця СССР. Так, у лік «нізкапаклонніка» трапілі прыхільнікі не прызнанай на той час у СССР навукі генетыкі. 22 лістапада 1947 г. акадэмік А. Жэбрак за крытыку мічурынскага напрамку біялогіі  амерыканскім часопісе «Science» бы адхілены ад пасады прэзідэнта АН БССР.
Важнейшым сродкам у фарміраванні  савецкіх грамадзян ідэй-нага імунітэту супраць буржуазнай ідэалогіі з’ялялася сістэма прапа-ганды, якая ахоплівала се дзяржаныя і грамадскія структуры – ад дзіцячых садочка – да ВНУ. Усхваленне Сталіна як «Леніна сёння» з’ялялася калі не аснонай, то адной з галоных частак ідэйна-пра-пагандысцкай работы.
Уздым яе прыпа на снежань 1949 г., калі пасюдна  СССР ішло святкаванне юбілею правадыра. З гэтай нагоды  БССР адбылося 31 500 мiтынга з удзелам 3 млн чал. Група пісьменніка і паэта напі-сала «Пiсьмо вялiкаму Сталiну  сланае 70-годдзе дня нараджэння ад беларускага народа». У яго ж гонар у 1952 г. у Мінску бы узве-дзены найвялікшы  краіне манумент.
Такiм чынам, пасля вайны грамадска-палітычнае жыццё  БССР уваходзіла  звыклае, апрабаванае рэчышча. Перамога над фашызмам не змянiла прыроды сталiнскага рэжыму. У яго аснове ляжала жорст-кая цэнтралiзацыя сiх бако жыцця, неймавернае схваленне асобы І. Сталіна, непрымiрымае сталенне да станочых ацэнак замежных дасягнення навукі, тэхнікі, культуры. Разам з мабiлiзацыяй народа на стваральную працу скiраваную на адналенне i далейшае развiццё гас-падаркi, грамадскага i культурнага жыцця, шырока практыкавалiся ме-тады адмiнiстрацыйнага прымусу. Распачатая  Заходняй Беларусі гвалтоная калектывізацыя прыводзіла да новых ахвяр і пашырала са-цыяльную базу антысавецкіх бандфарміравання.
Дзейнасць спецслужб спалучалiся з шырокай падазронасцю лад да людзей, хто  часы вайны трапi пад нямецкую акупацыю, у тым лiку партызан i падпольшчыка. Антысемітызм, барацьба з «бязрод-ным касмапалітызмам» – характэрныя рысы сталінскага рэжыму апо-шніх год яго існавання. Разам з тым складанае палітычнае станові-шча, што існавала  БССР, нівеліровалася працоным энтузіязмам па адраджэнні эканомікі і культуры, паступовым павышэннем жыццёвага зроню людзей, высокай ідэйнай свядомасцю, верай у партыю і правадыра. Перажытая вайна здавалася ім самай страшэннай бядой, у парананні з якой недахоп прадукта харчавання, тавара народнага спажывання, дрэнныя жыллёвыя мовы, і нават пагроза рэпрэсій лічыліся часовымі цяжкасцямі.
5. Пачатак змен да лепшага  СССР, у тым лiку i БССР, бы звя-заны са смерцю Сталiна 5 сакавiка 1953 г. i перастанокамi у вышэй-шых эшалонах улады. Так, пасаду Старшынi Савета Міністра заня Г. Малянко. М. Хрушчо узначалi Сакратарыят ЦК, Л. Берыя – Міністэрства нутраных спра (з уключэннем у яго склад Міністэр-ства дзяржанай бяспекі), М. Булганiн – Мiнiстэрства абароны, К. Варашыла – Вярхоны Савет СССР.
У сродках масавай інфармацыі часцей стала праводзіцца думка пра калектынае кiранiцтва. У сталіцы БССР, абласцях i раёнах ад-бывалiся пленумы, прысвечаныя мацаванню калегiяльнасцi у рабоце партыйных органа, развiццю крытыкi i самакрытыкi, павышэнню адказнасцi камунiста. Тым часам у Прэзідыуме ЦК паміж уладаль-нікамі ключавых пасад пачалася барацьба за вызначальны плы і аднасобную ладу. Каб знайсці падтрымку  масах грамадзян, Л. Берыя перапыні «справу рачо» і адда загад аб частковы вызваленні рэпрэсіраваных асоб. У выніку на волю выйшлі 1 181 264 з 2 526 402 асу-джаных, галоным чынам, па крымінальных артыкулах.
Большасць партыйнай эліты выказвала апасенне, што з перамогай Л. Берыя  краіне сталюецца рэжым яшчэ больш жорсткі, чым пры Сталіне. З усведамленнем таго М. Хрушчо заручыся падтрымкай маршала Г. Жукава і 26 чэрвеня на пасяджэнні Прэзідыума ЦК арга-нізава арышт свайго канкурэнта. У вынiку Л. Берыя бы выведзены з ЦК, выключаны з партыi і па прыгавору суда расстраляны. Чарговы (вераснёскi) 1953 г. Пленум ЦК КПСС усталява пасаду Першага сакратара ЦК КПСС i абра на яе М. Хрушчова. З гэтага часу вайшлi у практыку сумесныя пастановы ЦК КПСС i Самiна СССР, якiя па-вiнны былi сведчыць аб узмацненнi функцый Савета. Але, як i раней, вызначальную ролю ва сiх сферах жыццядзейнасцi краiны адыгры-валi партыйныя органы. На 1 студзеня 1954 г. у КПСС налічвалася 6, 9 млн камунiста, з якiх 129 585 – у складзе КПБ.
Партыйнае i савецкае кіраніцтва рабiлi захады, накiраваныя на прадухiленне  будучым парушэння законнасцi. У сакавіку 1954 г. із-но адналяся партыйны кантроль над дзейнасцю сілавых міністэр-ства. Так, МДБ выводзілася з МУС і рэарганізовалася  Камітэт дзяржанай бяспекі (КДБ). 30 красавiка 1954 г. Вярхоны суд СССР рэабiлiтава ахвяр так званай «ленiнградскай справы» i пакара тых, хто сфабрыкава яе. Так, па прыгавору суда былы МДБ Абакума i тры яго памагатыя былi расстраляны. У чаканнi суда памёр i кат беларускага народа, былы кіранік НКУС БССР Л. Цанава.
Лiквiдавашы найбольш адыёзныя рудыменты рэжыму, апарат КПСС пакіну непарушнай камандна-адмiнiстрацыйную сiстэму. Не-галосна прынятая лiнiя на спыненне палiтычных рэпрэсiй не раскры-вала iх прычын i асабiстай ролi у iх Сталiна. Больш таго, у снежнi 1954 г. у краіне шырока адзначалася яго 75-годдзе. З такой жа рачы-стасцю 22 красавіка 1955 г. адзначалася 85-годдзе са дня нараджэння ѕ. Ленiна. Такім чынам, у грамадска-палітычным жыцці тэма «Ленін-Сталін» была непадзельнай. Яскравым увасабленнем таго з’яляся Мазалей, у якім заховаліся парэшткі абодвух правадыро.
У працэсе дзейнасці групы члена ЦК КПСС па рэарганізацыі сіс-тэмы кіравання склаліся перадумовы для крытыкі сталінізму. Першыя крокі  гэтым напрамку былі зроблены 14-25 лютага на ХХ з’ездзе КПСС, дзе з дакладам «Аб кульце асобы i яго вынiках» выступі М. Хрушчо. Гэтае выступленне, а таксама пастанова ЦК КПСС ад 30 чэрвеня 1956 «Аб пераадоленнi культу асобы i яго наступства», былі прыхільна сустрэты грамадствам і арыентавалі яго на далейшае раз-віццё савецкай дэмакратыі.
Па казаннi ЦК КПСС следчымi органамi БССР была праведзена праверка судовых спра даваенных гадо. У вынiку было станолена, што iснаванне на Беларусi антысавецкага падполля  1937-38 гг. з’ялялася вынiкам фальсiфiкацыi. У гэтай сувязі з 1956 па 1962 было рэабiлiтавана 29 012 чал.
Супраць М. Хрушчова, які ініцыява крытыку Сталіна, выступіла група члена Прэзідыума ЦК на чале з В. Молатавым, але пацярпела паражэнне. Гэта дало І сакратару КПСС магчымасць завяршыць рас-пачатую працу па асуджэнні культу Сталіна. Прамова М. Хрушчова на ХХІІ з’ездзе КПСС (17-31 кастрычнiка 1961 г.) знайшла падтрымку большасці народа, асабліва творчай інтэлігенцыі.
Грамадска-палітычнае жыццё СССР і БССР увабрала  сябе стыль, метады і наступствы кіравання М. Хрушчова, які займа паса-ды І сакратара ЦК КПСС і старшыні Савета Міністра СССР. Неза-баве і ён ста прымаць рашэнні аднасобна, не параішыся з акружэн-нем. Уласцівы яму стыль кіраніцтва – валюнтарызм – выяві сябе  непрадуманай рэарганізацыі амаль усіх партыйных і праленчых структур. Але савецкая палітычная сістэма засталася нязменнай.
Ва мовах панавання КПСС паналаддзе Савета было немагчы-мым у прынцыпе: іх кiранiцтва абiралася пад партыйным кантролем, пры прамым i непасрэдным удзеле камунiста. Разам з тым Саветы сiх узроня пачалi лепш выконваць свае гаспадарчыя, арганiзацый-ныя i культурна-выхавачыя функцыi. Палажэннi аб сельскiх, пасял-ковых, раённых, гарадскiх Саветах адлюстравалi iмкненне да развiцця дэмакратыi. Яны заканадача замацавалi правы і абавязкі дэпутата, усталявалi iх недатыкальнасць. На працягу 1950-х гг. працоныя Бела-русi двойчы бралi удзел у выбарах у Вярхоны Савет СССР, двойчы  Вярхоны Савет БССР i тройчы  мясцовыя органы рэспублiкi. За без-альтэрнатыны спiс кандыдата блоку камунiста i беспартыйных га-ласавала звыш 99% выбаршчыка.
Прафсаюзы заставаліся самай масавай грамадскай арганізацыяй. З 1951 па 1960 г. колькасць яе члена павялічылася з 815 тыс. да 1 988 тыс. Па-ранейшаму аснонай сферай дзейнасці прафсаюза з’яляла-ся вытворчасць. Па iх iнiцыятыве з ладзіліся спаборнiцтвы «за званне брыгад выдатнай якасцi», «за эканомiю iнструмента», «за сумяшчэн-не прафесiй», у якіх удзельнiчала 95,2% працоных. З 1958 г. разгар-нуся рух за званне дарнiка i брыгад камунiстычнай працы. З 1962 г. – за званне «майстар-залатыя рукi».
У 1950-я гг. раслi i умацовалiся камсамольскiя арганiзацыi рэс-публiкi. Калi у 1950 г. у шэрагах ЛКСМБ налiчвалася 368 тыс. камса-мольца, то да 1961 г. ужо 621 тыс. ЛКСМБ здзяйсня шэфства над пiянерскай арганiзацыяй, бра удзел у сацыялістычных спаборніцтвах. Па заклiку партыi камсамол Беларусi узя удзел у асваеннi цалiны  Казахстане, Сiбiры, на Алтаi i Урале. Камсамольскія работнікі папа-нялі кадры партыйна-савецкай наменклатуры БССР. Яе тагачасны кі-ранік І сакаратар ЦК КПБ К. Мазура засёды аператына рэагава на дырэктывы з Крамля. У 1958 г. М. Хрушчо пад час наведвання БССР высока ацані шанцы беларускага народа  пабудове камунізму.
Поспехі пасляваеннага адналення эканомікі СССР, выкрыццё сталіншчыны, знішчэнне «жалезнай завесы» і часовае прыпыненне «халоднай вайны», усё гэта і іншае надало савецкаму грамадству моцны імпульс далейшага развіцця. Але сё гэта і іншае не задавальняла частку партыйнай наменклатуры, якую палоха працэс дэмакратыза-цыі грамадства. У выніку 13 кастрычнiка 1964 г. на пасяджэннi Прэзi-дыума ЦК КПСС М. Хрушчову былi прад’ялены прэтэнзii за развал сельскай гаспадаркi, зложываннi у кадравай палiтыцы, праявы куль-ту яго асобы. Больш абрунтавана гэта прагучала назатра, 14 каст- рычнiка 1964 г. на Пленуме ЦК у дакладзе А. Суслава «Аб ненармаль-ным становiшчы, што склалася  Прэзiдыуме ЦК у сувязi з няправiль-нымi дзеяннямi Хрушчова». У выніку апошні «па ласным жаданнi» ён бы вызвалены ад займаемых пасад.
Такім чынам, кароткачасоваму перыяду знаходжання М. Хру-шчова ва ладзе ласцівы велічныя і заганныя падзеі, рэзкія кантра-сты, дасягненні і страты. Як кіранік дзяржавы ён наблізіся да народа і мкнуся палепшыць яго жыццё, але як партыйны дзеяч, ён рабі гэта  адпаведнасці са сваімі яленнямі аб народных патрэбах і тымі ж, добра апрабаванымі дырэктынымі метадамі. «Хрушчоскай адлізе» уласцівы несумяшчальныя супярэчнасці: з аднаго боку выкрыццё ста-ліншчыны, амністыя і рэабілітацыя пацярпелых ад яе, з другога – ад-сутнасць галоснасці, патуранне новаму культу, прапаганда топіі камуністычнага грамадства. Намаганнямі Хрушчова савецкае грамадст-ва пазбавілася сталінісцкіх крайнасця, але глыбокіх дэмакратычных ператварэння не адчула.
6. У кастрычніку 1964 г., пасля адстакі М. Хрушчова першым сакратаром ЦК КПСС бы выбраны Л. І. Брэжне, старшынёй Са-міна СССР – А. М. Касыгін. Пасля ХХІІІ з’езда КПСС (сакавік-краса-вік 1966) Прэзідыум ЦК бы ізно перайменаваны  Палітбюро, і ад-нолена назва «Генеральны сакратар». З’езд cкасава ранейшую па-станову аб забароне абрання адных i тых жа асоб на кiруючыя пасады больш, чым тры разы запар. Адначасова адбывалася далейшая цэнтра-лізацыя партыйна-дзяржанага апарата. Да бліжэйшага акружэння Л. Брэжнева належалі члены Палітбюро – старшыня КДБ Ю. Андропа, міністр абароны Дз. Усціна, міністр замежных спра А. Грамыка.
Рэальныя рычагi улады засяродзіліся  наменклатуры. Адначасо-ва  яе асяроддзі караніліся такія хібы, як бюракратызм, карупцыя і пратэкцыянізм. Яе намаганнямі з’явіліся «падзаконныя акты», «тэле-фоннае права». Шэраговыя камунiсты не мелi магчымасцi уплываць на дзейнасць камiтэта, тым больш – фармiраваць палiтыку партыi.
Саветы як выбарныя органы лады па-ранейшаму заставаліся на другi плане. Сесii Вярхонага Савета СССР і саюзных рэспублік ад-бываліся з удзелам дэпутата, абраных за працоныя або iншыя за-слугi, без улiку iх дзелавых якасцей як законатворца. Выбарчая сіс-тэма па-ранейшаму прадугледжвала безальтэрнатынасць. Удзел элек-тарата  выбарах пры «мелых падліках» – бы не менш выніковым, чым пры Сталіне, бо часам дасяга 99,96 % .
Прафсаюзы зрабіліся неафіцыйнымі дзяржанымі структурамі. Іх функцыі па абарона інтарэса работніка былі дзейснымі  той ступе-ні, у якой яны не супярэчылі інтарэсам парткама і адміністрацыі прад-прыемства або становы.
Камсамолу бы адведзены свой сектар грамадска-палітычнай, га-лоным чынам, ідэйна-выхавачай работы. Пасады кіруючых органа УЛКСМ з’яляліся наменклатурнымі. Усплёскі камсамольскай акты-насці былі звязаны з правядзеннем фестываля і спартакіяд моладзі і студэнта, дзяржаных свята, летніх «працоных» семестра і інш. Імкненне функцыянера аб’яднаць у камсамоле максімум юнако і дзячат праблемы камуністычнага выхавання не вырашала.
У 1977 г. была прынята трэцяя Канстытуцыя СССР. У шостым артыкуле вызначалася роля партыі як кіруючай сілы савецкага грамад-ства і тым пацвярджалася манапольнае становішча КПСС у савецкай палітычнай сістэме. Там жа паведамлялася аб з’яленні  СССР новай сацыяльнай і інтэрнацыянальнай супольнасці – савецкага народа. У выніку КПСС ператваралася  агульнародную, а Саветы працоных дэпутата у Саветы народных дэпутата. Але сама лада агульна-народнай так і не зрабілася. Нягледзячы на адмову ад сталінізму як ідэалогіі і практыкі савецкага буданіцтва, партыйныя лідэры не адмо-віліся ад камандна-адміністрацыйных метада кіравання.
Вярхі кіруючай партыі з часо Леніна фарміравалі і фармулявалі адзіную для сіх савецкіх грамадзян ідэалогію. Па сутнасці, усё гра-мадска-палiтычнае жыццё было запраграмаваным і падкантрольным партыйным органам. Яно было моцна ідэалагізаваным ва сіх яго фор-мах і праявах. Адной з мэта усёй ідэйна-выхавачай дзейнасці – нат- хніць працоныя масы на пабудову матэрыяльна-тэхнічнай базы ка-мунізма. Высокі працоны рытм павінны былі забяспечыць заклікі аб датэрміновым выкананні пяцігодак, кампаніі (ініцыятывы, пачыны, ударныя вахты і г.д.), кампаніі: «60-годдзю тварэння СССР – 60 ударных тыдня», «Пяцiдзённае заданне – у чатыры днi», «ХХVI з’е-зду партыi – 26 ударных вахт». Неад’емнай рысай грамадска-палі-тыч-нага жыцця часо Л. Брэжнева і яго паслядоніка з’ялялася святка-ванне шматлікіх «чырвоных дата» і юбілея
Ідэалагічныя станокі караняліся  жыццё з дапамогай сродка масавай інфармацыі – тэлебачання, радыё, прэсы – пастаянна, мета-дычна, разам і паасобку. Усе члены КПСС і кіранікі розных ранга былі абавязаны выпісваць партыйныя ці ведамасныя газеты.
У савецкіх ідэалагічных матэрыялах праблема агульначалавечых каштонасцей нават не прыгадвалася, а мiжнародны рух супраць па-рушэння право чалавека  СССР трактавася iдэалагiчнымi работ-нiкамi як iнспiраваны мiжнародным iмперыялiзмам. Уся iнфармацыя аб няшчасных выпадках у вытворчасці, авіякатастрофах, прыродных катаклізмах жорстка дазіравалася, або наогул замочвалася. Так, бела-рускія СМІ не паведамілі аб разгроме жыхарамі Слуцка будынку суда (1967), ахвярах выбуху цэху футараля Мінскага радыёзавода (1972) і крушэння электрацягніка (1977) і многіх іншых.
Такое становішча, калі рэчаіснасць не адпавядала паведамленням савецкіх СМІ, давер да іх зніжася і людзі шукалі іншыя крыніцы ін-фармацыі, як правіла, на хвалях радыёстанцый Бі-Бі-Сі (Лондан), «Ня-мецкая хваля» (Мюнхен), «Голас Амерыкі» (Вашынгтон) і інш.
Антыкамуністычная дзейнасць заходніх спецслужб знаходзіла радлівую глебу сярод часткі інтэлігенцыі, так званых «шасцідзесят-ніка», паборніка право чалавека і іншых грамадзян, якія дэманст-равалі сваю антыпатыю савецкай палітычнай сістэме, называлі сябе «нутранай апазіцыяй» або дысідэнтамі, распасюджвалі друкаваныя творы (так званы самвыдат) забароненых атара і інш.
Не меншую шкоду прэстыжу краіны наносіла інспірыраваная КПСС хваля антысемітызму. Для ярэя былі ведзены абмежаванні па прыёме на працу, прасованні па службовай лесвіцы, уступленні  партыю, выездзе за мяжу. На Беларусі дыскрымінацыя ярэя вылі-лася  непрыхаваную юдафобію, якая знайшла «навуковае» абгрунта-ванне  працах філосафа ѕ. Бягуна «Ползучая контрреволюция» і вя-лікую папулярнасць у тых, хто iмкнуся перакласцi сваю слабую кам-петэнтнасць у эканомiцы, культуры, палітыцы на сiянiсцкiя падкопы.
У 1964-1985 гг. сярод 15 саюзных рэспублік БССР уяляла сабой развіты  эканамічным плане рэгіён. Яе магутная партыйная арганіза-цыя забяспечвала понае і своечасовае выкананне сіх задач, паста-леных ЦК КПСС перад беларускім народам. Таму спрыяла працяглае – з 1965 па 1980 гг. знаходжанне на пасадзе І сакратара ЦК КПБ П. М. Машэрава, які карыстася глыбокай павагай усяго беларускага наро-да. Пад час вырашэння тых ці іншых праблем ён сыходзі з партый-ных інтарэса і шмат у чым спрыя працэсу «росквіту і збліжэнню нацый», аддаючы перавагу інтэрнацыянальным і класавым кашто-насцям перад нацыянальнымі і агульнароднымі. Так, на Красавiцкiм (1974) Пленуме ЦК КПБ П. Машэра упікну навукоца у тым, што « некаторых публiкацыях, у тым лiку аб народных паэмах «Энеiда навыварат», «Тарас на Парнасе», у працах аб Ефрасiннi Полацкай, Сматрыцкiм, Зiзанii, праявiлiся адгалоскi пазакласавага аб’ектывiзму, iдэалiзацыя асобных багаслова як выдатных асветнiка».
Разам з тым пры П. Машэраве народу навязвася вульгарны iн-тэрнацыяналiзм, а па сутнасцi, нацыянальны нiгiлiзм. Гiсторыя народа падмянялася гiсторыяй партыi. Беларускай мовай стала пагарджаць ін-тэлігенцыя і нават сяляне. Аб творчых калектывах «Песняры», «Вера-сы», «Харошкі» ведалі  СССР і  далёкім замежжы, але гэта была толькі знешняя бачнасць паспяховасці беларускай культуры. На спра-ве, у рэспубліцы колькасць беларускіх школ скарачалася, а  гарадах яны зніклі наогул. Толькі 30% вучня рускіх школ вывучалі беларус-кую мову, а  Мінску нават – 10%. Пасля трагічнай гібелі П. Машэ-рава (1980), калі ЦК КПБ узначальвалі Ц. Я. Кiсялё (да 1983) i М. Слюнько (да 1986) курс ЦК КПСС на «росквiт i зблiжэнне нацый» дава найлепшы плён менавіта на Беларусі.
Абсалютызацыя ідэі інтэрнацыяналізму  спалучэнні са сталін-скімі метадамі іх ажыццялення выразна выявілі сябе  міжнароднай палітыцы СССР. Не палепшылася становішча і з прыходам на пасаду
Генеральнага сакратара Ю. Андропава (з лiстапада 1982 па люты 1984). З улікам псіхафізічнага стану партыйнага кіраніцтва наянасць у СССР велізарнай колькасці ядзернай зброі не выключала магчымас-ці іх выкарыстання. Пасля таго, як у 1984 г. савецкі знішчальнік збі паднёва-карэйскі пасажырскі самалёт, многія краіны свету сапрады атрымалі падставу лічыць СССР «імперыяй зла».
Ва нутранай палітыцы Ю. Андропа спрабава удасканаліць сіс-тэму за кошт яе ачышчэння ад часткі карумпаванай наменклатуры і мацавання дысцыпліны  грамадстве, але рабі гэта сталінскімі ме-тадамі, і не ме поспеху. Пасля яго смерцi i прыходам да лады К. Чарненкi (люты 1984-сакавік 1985) гэтая кампанiя сцiхла. Новы лiдэр заня вышэйшую пасаду, будучы  стане смяротнай хваробы, і як кі-ранік нічым істотным не вызначыся. Частыя перабраннi кiранiцтва з асяроддзя старых марксiста-ленiнца, пераiменаваннi у iх гонар гарадо i устано, у лепшым выпадку, не спрыялi павышэнню атары-тэту партыi, а з другога боку, сведчылi аб пагаршэннi маральна-палi-тычнага клiмату  СССР.
Перыяд з 1964 па 1985 гг. па вартасці часта называюць часам «за-стою», страчаных магчымасцей, крызісу марксісцка-ленінскай ідэа-логіі і сацыялістычнай сістэмы гаспадарання. Для БССР – гэта час росквіту ідэйна-палітычнага канфармізму грамадзян, пашырэння ся-род іх нацыянальнага нігілізму і заняпаду беларускай школы.
7. З сярэдзіны 1980-х гг. у грамадстве зрастала сведамленне неабходнасці перамен да лепшага. Такія ж настроі зніклі нават у часткі члена ЦК КПСС. У іх ліку бы таксама М. С. Гарбачо, у сакавіку 1985 г. абраны Генеральным сакратаром партыі. Менавіта з ім звязана новая эпоха  гісторыі СССР – перабудова, сутнасць якой мыслілася  стваральнай працы па дасканаленнi сацыялiзму, а яе мэтай – у паска-рэннi прагрэсу савецкага грамадства. Першым крокам у гэтым на-прамку сталі заканадачыя акты ЦК КПСС і Саміна СССР ад 7 і 16 мая 1985 г., скіраваныя супраць п’янства. Самі працоныя выразнага энтузіязму да закліка аб удасканаленні сацыялізму не выказвалі, а антыалкагольную кампанію сустрэлі  цэлым адмона. Менавіта таму на XXVII з’ездзе КПСС (25 лютага – 6 сакавiка 1986), які пацвердзі курс на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця СССР, гаворка пай-шла аб неабходнасці свядомага, асэнсаванага дзелу сіх савецкіх лю-дзей у абвешчаным партыяй курсе. У гэтай сувязі дэпутаты выказалі-ся за дэмакратызацыю грамадскага жыцця і яе атрыбут – галоснасць.
Моцнай перашкодай на шляху абвешчанага партыяй курса зрабілася Чарнобыльская катастрофа 26 красавіка 1986 г., якая, акрамя іншага, чарговы раз выявіла існуючай сістэмы гаспадарання і кіравання.
Адным са спосаба зняцця маральна-псіхалагічнай напружанасці  грамадстве стала прадасталенне старонак газет і часопіса для выступлення простых грамадзян з крытычнымі завагамі, скаргамі, прапановамі і г.д. М. Гарбачо свядома ішо на развіццё галоснасці, будучы пэненымі  ачышчальнай сіле прады і адкрытай, зразумелай лю-дзям палітыкі. З яго дазволу  снежні 1986 г. у Маскву са ссылкі вярнуся ідэйны лідэр дысідэнта акадэмік А. Сахара, што значна павысіла давер інтэлігенцыі да палітыкі перабудовы.
Студзеньскi (1987) Пленум ЦК КПСС прыня новую рэфарматарскую стратэгію аб’яднання сацыялізму з дэмакратыяй і рынкам – так званую «мадэль сацыялізма з чалавечым тварам». Лістападаскі (1987) Пленум ЦК пайшо яшчэ далей: з нагоды 70-годдзя Вялiкага Кастрычнiка на ім была прадпрынята спроба асэнсавання сяго шляху пабудовы сацыялізму. У выніку партыйная эліта прыйшла да высно-вы, што рэвалюцыйныя лозунгі 1917 г. у многім засталіся нерэалізава-нымі. Адсюль выніка чарговы лозунг: «Рэвалюцыя працягваецца». У гэтай сувязі абвяшчалася рэформа палітычнай сістэмы, скіраваная на дасягненне паналаддзя Савета, фарміравання механізма грама-дзянскай супольнасці і прававой дзяржавы.
У 1987 г. працэс развіцця галоснасці выкліка небывалы здым грамадскай цікавасці да айчыннай гісторыі савецкага часу. Дзякуючы публікацыям навукоца і жывых сведак, сталі асвятляцца «закрытыя» раней тэмы і факты. У бібліятэках сталі даступнымі «закрытыя» фон-ды, а  архівах – «спецсховішчы».
1 лістапада 1987 г., у скверы Я. Купалы  Мінску пад час святкавання «Дзядо» упершыню публічна прагучала асуджэнне сталінскага тэрору. Кіраніцтва краіны распарадзілася аб адналенні працы па рэабілітацыі ахвяр сталінскага рэжыму. Створаная камісія Палітбюро па дадатковым вывучэнні рэпрэсій 1930–1940-х гг. пастанавіла рэабілітаваць Л. Каменева, Р. Зіноева, А. Рыкава, М. Бухарына, Л. Троцкага. У ліку іншых бы рэабілітаваны і Дз. Жылуновіч.
ХІХ Усесаюзная канферэнцыя КПСС, якая адбывалася  Маскве  чэрвеня – ліпені 1988 г., стала важнейшай палітычнай падзеяй года. Прынятыя канферэнтамі рэзалюцыі былі скіраваны на тварэнне  СССР «сацыялістычнай прававой дзяржавы» і грамадзянскай суполь- насці на аснове ліберальных каштонасцей (прынцып падзелу лад, альтэрнатыныя выбары, скасаванне цэнзуры, права чалавека і інш.).
Стымулюючым фактарам развіцця перабудовы мусіла адбыцца перадача лады ад КПСС да Савета народных дэпутата. Вышэйшым органам дзяржанай улады мусі стаць з’езд народных дэпутата СССР. Для таго  снежні 1988 г. былі несены змены  выбарчую сіс-тэму, якая б гарантавала дэмакратычнае абранне вышэйшага саюзнага органа заканадачай улады  складзе 2 250 чал.
Агульныя выбары адбываліся 26 сакавіка 1989 г. У ліку дэпутата ад БССР былі абраны А. Адамовіч, У. Бядуля, Г. Буракін, В. Быка, У. Ганчарык, М. Дземянцей, А. Дабравольскі, А. Дубко, А. Журалё, В. Кебіч, І. Лучанок, Я. Сакало і іншыя.
Скліканы 25 мая І з’езд народных дэпутата СССР ста пастаянна дзеючым парламентам. Старшынём з’езда і Прэзідыума Вярхонага Савета СССР бы абраны М. Гарбачо. З ліку дэпутата, якія най-больш актына выступалі супраць памяркона-рэфармацыйнага курса з’езда, утварылася Міжрэгіянальная дэпутацкая група (МДГ) на чале з Б. Ельцыным, Ю. Афанасьевым, Г. Паповым, А. Сахаравым і інш. У верасні 1989 г. члены МДГ распрацавалі комплекс неабходных патрабавання – скасавання шостага артыкула Канстытуцыі СССР аб "кіруючай ролі КПСС" і прыняцця шэрагу новых закона.
Міжрэгіянальная дэпутацкая група аказала моцны плы на фар-міраванне праграмы дэмакратычнага руху  Расіі, у тым ліку на пра-цэс пазбалення ад ідэалогіі "гуманнага сацыялізма" або «сацыялізма з чалавечым тварам». Так, 11 сакавіка 1990 г. Пленум ЦК КПСС выра-шы адмовіцца ад канстытуцыйных гарантый партыйнай манаполіі на ладу і выказася за вядзенне  краіне інстытута прэзідэнцтва. Трэці, нечарговы з’езд народных дэпутата (12-15 сакавіка 1990) выбра М. Гарбачова Прэзідэнтам СССР і анулява шосты артыкул Канстыту-цыі. У выніку шматпартыйная сістэма рабілася рэальнасцю.
Такой самай рэальнасцю зрабілася імкненне народа СССР да пе-рагляду свайго нацыянальна-прававога статусу. Пачаткам абнален-чага працэсу мусіла стаць прыняцце 12 чэрвеня 1990 г. І з’ездам на-родных дэпутата РСФСР пад старшынствам старшыні Вярхонага Савета Б. Ельцына Дэкларацыі аб дзяржаным суверэнітэце. Услед за ѕкраінскай ССР 27 ліпеня 1990 г. Дэкларацыю аб суверэнітэце БССР прыня Вярхоны Савет рэспублікі пад старшынствам М. Дземянцея.
Паступовае стараненне КПСС ад кадравых функцый разбурала механізм дзяржанага кіравання СССР. Замена існавашага парадку прызначэння на пасады сістэмай альтэрнатыных выбара кіраніко ва становах і арганізацыях аслабіла патэнцыял КПСС і веру людзей у сацыялізм. Так, 26 кастрычніка 1990 г. мінскі палітклуб «Камуніст» звярнуся «да члена Кампартыі Беларусі, да сіх грамадзян рэспуб-лікі, якія захавалі вернасць ідэалам Вялікага Кастрычніка» з заклікам «Ні кроку назад, таварышы». Любымі сродкамі захаваць таталітарны рэжым – распасюджаннем цемрашальства, юдафобіі і іншай навала-чы – такой была мэта органа ЦК КПБ «Политический собеседник».
Такім чынам, за час знаходжання М. Гарбачова на пасадзе Генеральнага сакратара КПСС савецкая палітычная сістэма набыла істотныя змены, пры чым, не зусім такія, на якія разлічвалі сам ініцыятар перабудовы і яго бліжэйшае атачэнне.
Па-першае, хоць са сталінізмам было пакончана, але пабудовы «сацыялізму з чалавечым тварам» не адбылося.
Па-другое, КПСС страціла канстытуцыйную гарантыю кіруючай сілы грамадства і ператварылася  адну з многіх партый у шматпар-тыйнай сістэме. Марксізм-ленінізм як пануючая ідэалогія бы адкіну-ты. Яму на змену прыйшо ідэйны плюралізм.
Па-трэцяе, рэспубліканскія партыйныя арганізацыі, у тым ліку КПБ, сталі заяляць аб сваёй самастойнасці. Пры гэтым многія з іх, у тым ліку КПБ, не падзялялі курса М. Гарбачова і абвінавачвалі яго самога  здрадзе справе камунізму.
Па-чацвертае, у зно створаных на дэмакратычнай аснове Саветах усіх узроня – ад Вярхонага да сельскага – роля камуніста па-ранейшаму заставалася вызначальнай. У выніку, змены да лепшага амаль не адбываліся.
Па-пятае, распачатая дэмакратызацыя і спробы дасканаліць са-юзны дагавор узмацнілі  нацыянальных рэгіёнах цэнтрабежныя тэн-дэнцыі, што  многім падрыхтавалі распад СССР. Дэкларацыя аб суве-рэнітэце БССР асаблівага энтузіязму  кіруючых колах не выклікала.
У выніку разам з яшчэ не знішчанай таталітарнай палітычнай сіс-тэмай у СССР узніклі і набылі тэндэнцыю да змацнення элементы дэмакратычнай сістэмы з уласцівымі ёй правамі і свабодамі людзей, шматпартыйнасцю, абіраемымі органамі лады, вяршэнствам закону, незалежнымі СМІ і г. д. У гэтых адносінах палітычнаму рэжыму БССР былі характэрны крайні кансерватызм і канфрантацыйнасць. Невы-падкова, что КПБ, якая васабляла гэты рэжым, набыла назву «анты-перабудовачнай Вандэі» – сілы, скіраванай супраць рэвалюцыйнага абналення грамадства.

Лекцыя 14. ШЛЯХІ І МЕТАДЫ БУДАѕНІЦТВА
ІНДУСТРЫЯЛЬНАГА ГРАМАДСТВА ѕ САВЕЦКАЙ БЕЛАРУСІ

Пытанні
1. Ажыццяленне новай эканамічнай палітыкі  БССР
2. Стварэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы індустрыяльна-аграрнага грамадства. Індустрыялізацыя. Калектывізацыя сялянскіх гаспадарак
3. Экстэнсіныя і інтэнсіныя фактары развіцця эканомікі БССР у складзе адзі-нага народна-гаспадарчага комплекса СССР
4. Асноныя тэндэнцыі індустрыяльнага развіцця БССР ва мовах разгортвання навукова-тэхнічнай рэвалюцыі
5. Прычыны паступовага запаволення тэмпа эканамічнага росту і знікнення цяжкасця у сацыяльнай сферы
6. Нарастанне экалагічных праблем, у тым ліку звязаных з Чарнобыльскай ката-строфай

1. Першая сусветная вайна, рэвалюцыі 1917 г., а таксама нямец-кая і польская акупацыі Беларусі пакінулі разбуральны след у яе на-роднай гаспадарцы. У канцы 1920 г. з былой БССР узору 1 студзеня 1919 г. засталося толькі 6 павета Мінскай губ., з плошчай 52,3 тыс. кв км з насельніцтвам каля 1 600 тыс. чал. З 715 прадпрыемства заста-лося толькі 235, большасць з якіх з-за адсутнасці сыравіны і паліва не працавалі. Аб’ём выпуску прадукцыі скараціся  5 разо. Чыгунач-ны і рачны транспарт амаль не дзейнічалі. На пачатку 1921 г. у БССР налічвалася каля 30 тыс. рабочых. У сельскай гаспадарцы пасяныя плошчы скараціліся на трэць, колькасць коней – да 80%, буйнарагатай жывёлы – 65% ад даваеннага зроню. Пакупная здольнасць рубля на 1 студзеня 1920 г. зменшылася  2 420 разо.
Другім фактарам, які абумові гаспадарчую разруху, з’яляліся наступствы так званай палітыкі ваеннага камунізму з уласцівай ёй на-цыяналізацыяй прамысловасці, працонай павіннасцю, харчовай дык-татурай і інш. Гэта палітыка давала кіруючай партыі магчымасць сканцэнтраваць у сваіх руках матэрыяльныя і людскія рэсурсы для таго, каб выстаяць і перамагчы  грамадзянскай вайне. Вымушаны ха-рактар палітыкі «ваеннага камунізму» усведамлялі і сяляне, уся пра-дукцыя якіх (хлеб, жывёла, сыравіна), за выключэннем часткі, неаб-ходнай для патрэб іх сем’я і гаспадаркі, падлягала здачы дзяржаве.
Гаспадарчыя цяжкасці спрыялі зрастанню антыбальшавіцкіх на-строя. 1 сакавіка 1921 г. паста гарнізон Кранштадта пад лозунгам: «За Саветы без камуніста!» Для таго, каб пераадолець гаспадарчую разруху і зросшую палітычную напружанасць у грамадстве, ленінскі рад бы вымушаны пайсці на не ласцівыя дыктатуры пралетарыята захады, названыя новай эканамічнай палітыкай.
Першыя крокі да выхаду з крызісу вызначы X з’езд РКП(б) (1921). Так, у адпаведнасці з яго пастановай 23 сакавіка ѕЦВК выда дэкрэт аб пераходзе ад харчразвёрсткі да харчпадатку, у адпаведнасці з якім яго аб’ём склада прыкладна чацвёртую-пятую частку ад раней-шага, прычым, рэштку прадукцыі дазвалялася прадаваць на рынку па вольных цэнах.
Другім напрамкам НЭП у сельскай гаспадарцы з’ялялася фак-тычнае ажыццяленне дэкрэта аб зямлі, абвешчанага яшчэ  1917 г. Дзяржава спрыяла землепарадкаванню  першую чаргу калектыных гаспадарак (калгаса), савецкіх гаспадарак (сагаса), камун. Сяляне спачувальна ставіліся да камунара, але выказвалі значна большую за-цікаленасць у індывідуальнай гаспадарцы.
Аграрная палітыка СНК БССР і камісарыята земляробства васо-білася  лозунгу: «Сяляне, узбагачайцеся!» А. Чарвяко, І. Адамовіч, Дз. Прышчэпа, іншыя кіранікі сведамлялі, што заможная сялянская гаспадарка будзе толькі спрыяць эканамічнаму здыму. Так, у 1923-1928 гг. 25 % сялянскіх гаспадарак з дапамогай дзяржавы перасялілася на хутары. Аснонай цяжкасцю для сялян была дараголя прамысло-вых тавара, асабліва прылад працы. У 1923 г. на выручку за продаж сваёй прадукцыі ён мог набыць тавара у 7 разо менш, чым да вайны.
Савецкая лада праводзіла класавую палітыку  дачыненні тых гаспадаро, якія збагачаліся за кошт эксплуатацыі сваіх менш паспя-ховых суседзя і выкарыстання арэндаваных участка. З такіх сялян, па класавых мерках, «кулако», збіраліся большыя падаткі, іх уступ-ленне  крэдытныя таварыствы і калгасы бы абмежаваны.
У цэлым, НЭП прычыніся да істотных станочых перамен у сельскай гаспадарцы БССР. Па-першае, скасаванне харчразвёрсткі да-зволіла селяніну самастойна распараджацца большай часткай сваёй прадукцыі шляхам свабоднага, продажу праз кааперацыю або непа-срэдна на рынку. Да 1927 г. сельская гаспадарка была аднолена. Па пасяной плошчы, пагалоі буйной рагатай жывёлы яна перазышла даваенны зровень.
Ініцыятары новай эканамічная палітыкі  прамысловасці сыходзі-лі з таго, што аднавіць разбураныя прадпрыемствы здолеюць толькі рыначныя адносіны, прыватныя ласнасць і ініцыятыва, канкурэнцыя і выкарыстанне наёмнай працы. У выніку, буйныя прадпрыемствы за-ставаліся за дзяржавай і пераводзіліся на самафінансаванне, а дроб-ныя і частка сярэдніх (усяго каля 300), былі перададзены  прыватную і кааператыную ласнасць або здадзена  арэнду. Гандаль, акрамя аптовага і замежнага, таксама перадавася з прыватныя рукі. У выніку плённасць новай палітыкі выявіла сябе  павелічэнні колькасці пры-ватных прадпрыемства. У 1926 г. іх налічвалася 58 034 з 60 178.
НЭП адкінула ранейшыя станокі «ваеннага камунізму». Зараз дазвалялася выкарыстанне наёмнай працы, а абавязковая працоная павіннасць і раняльная сістэма аплаты скасоваліся. З’явіліся пры-ватныя кааператывы, рэстараны, забаляльныя становы. Прыватны сектар у прамысловасці скла 96, 4 %, а  гандлі – 90 %. Дзяржава праз сістэму падатка і ільгот імкнулася плываць на прыватны ган-даль і абараняць інтарэсы казённых прадпрыемства.
Першыя поспехі  сельскай гаспадарцы стваралі спрыяльныя мо-вы для развіцця прамысловасці. Паступленне сыравіны, ажыленне рынку і прыватнай ініцыятывы дазволілі забяспечыць паступовы з-дым прадпрыемства. У 1926–1927 гг. бы завершаны працэс адна-лення прамысловасці, а прадукцыйнасць працы перазышла даваен-ны  1, 8 раза. Таму паспрыяла змена  форме і памерах заробку, які перайшо ад пайковага да грашовага вылічэння.
Новыя мовы гаспадарання запатрабавалі рэарганізацыі кіравання прамысловасцю. Аснонымі звёнамі рэарганізаванай сістэмы гаспада-рання сталі трэсты і групавыя кіраніцтвы. Першыя – «Скуратрэст», «Харчтрэст», «Дзяржспірт» і інш. аб’ядновалі прадпрыемствы аднаго ці блізкага профілю, а другія кіравалі прадпрыемствамі, размешча-нымі на пэнай тэрыторыі. Буйнейшыя прадпрыемствы падпарадко-валіся Вышэйшаму Савету народнай гаспадаркі (ВСНГ) БССР.
У першую чаргу аднавілі сваю дзейнасць тыя заводы і фабрыкі, якія працавалі на мясцовай сыравіне. Ствараліся сіндыкаты, якія зай-маліся збытам, забеспячэннем, крэдытаваннем, гандлёвымі апера-цыямі. Асноны валавы аб’ём давала дробная прамысловасць – 58 %, дзе было занята 73 % рабочых. У 1922 г. з пабудовай электрастанцый у Гомелі, Клімавічах, Полацку, Слуцку, іншых гарадах дарэвалюцый-ны зровень вытворчасці электраэнергіі бы перавышаны.
Увядзенне харчпадатку, абуджэнне рынку і прыватнай ініцыя-тывы  гандлі і прамысловасці, павышэнне прадукцыйнасці працы і г.д. стварылі мовы для здзяйснення грашовай рэформы  1922-1924 гг. і з’ялення канверсаванай валюты – чырвонца, забяспечанай зола-там. Адначасова адбыся абмен грошай: за 50 тыс. савецкіх рублё давася 1 новы – «чырвоны» рубель. Грашовая рэформа значна ажыві-ла эканамічнае жыццё, а таксама паспрыяла міжнародным гандлёвым сувязям. З цягам часу на Беларусі з’явіліся імпартныя, у тым ліку – "каланіяльныя" тавары (кава, чай, цытрусавыя), а таксама змацніся экспарт тавара, у асноным драніны.
У 1923 і 1924 гг. прамысловасць Беларусі яшчэ не давала прыбыт- ку, затое  наступныя гады ён ужо скла адпаведна 4 і 8 млн руб. У 1927 годзе разбураная прамысловасць была аднолена. Як і да вайны, яе аснову яе складалі традыцыйныя – харчовая, дрэваапрацочая, гар-барная галіны. Элементы новых галін выявіліся  палінай, метала-апрацочай і электраэнергетычнай прамысловасці.
У той самы час цяжкасці адналення прадпрыемства і іншыя фактары не маглі не паплываць на вялікі сабекошт іх прадукцыі, якая мела праблемы са збытам, у той час як сяляне не хацелі прадаваць прадукты і сыравіну па заніжаных цэнах.
У ліку цяжкасця гэтага перыяду варта назваць недахоп спецыя-ліста, беспрацое (да 100 тыс.), адносна слабы зровень сыравіннай базы, неразвітасць энергетыкі. Дзяржаны сектар, асабліва  сельскай гаспадарцы, у многім саступа прыватнаму. Але ва мовах захавання за Савецкай уладай вызначальных палітычных рычаго спаборніцтва паміж імі толькі стымулявала агульны стан развіцця эканомікі. У цэ-лым ленінская ідэя выкарыстання элемента капіталістычнага рынку  інтарэсах сацыялізма дала плённыя вынікі. Свабода таварна-рыначных адносін, грашовая рэформа фінанса, зацікаленасць у выніках працы, дапамога Расіі і іншых саюзных рэспублік абумовілі паспяховае ад-наленне і далейшае развіццё эканомікі БССР.
2. НЭП дала магчымасць даволі хутка аднавіць разбураную эка-номіку. Зараз яна з’ялялася шматукладнай: адначасова існавалі капі-талістычная, сацыялістычная, кааператыная, натуральная гаспадаркі. У снежні 1925 г., на XIV з’ездзе РКП(б) бы прыняты курс на развіц-цё сацыялістычнага сектару эканомікі, у прыватнасці, цяжкой прамы-словасці, здольнай вырабляць айчынныя сродкі вытворчасці – станкі, машыны, трактары і г. д. Пагроза капіталістычнага акружэння і задачы сусветнай рэвалюцыі настойліва патрабавалі ад кіраніцтва СССР не-адкладных захада па прамысловай мадэрнізацыі краіны. Патрэба  ёй разглядалася не толькі з эканамічнага пункту гледжання, а і  кантэк-сце стратэгічных палітычных інтарэса СССР.
Курс УКП(б) на індустрыялізацыю бы ухвалены беларускай партарганізацыяй і прыняты для выканання. Па прычыне пераважна аг-рарнага характару яе эканомікі, адсутнасці металаапрацокі і радові-шча карысных выкапня, з-за праблемы кадра, немэтазгоднасці раз-мяшчэння буйной вытворчасці паблізу ад граніцы і інш. індустрыялі-зацыя  рэспубліцы пачыналася з развіцця традыцыйных, перапрацо-чых завода і фабрык і буданіцтва новых прадпрыемства.
У БССР фiнансаванне iндустрыялiзацыi адбывалася, у першую чаргу, за кошт саюзнага бюджэту. У 1926-1928 гг. на рэспубліканскі рахунак паступіла больш 19 млн руб. Пэны прыток валюты дава беларускі экспарт лесаматэр’яла, смалы, ільносемя, сушаных грыбо, лекавых тра. У ходзе рэалiзацыi аблігацый дзяржанай пазыкі сярод насельніцтва Беларусі было сабрана 139 млн руб.
У 1928 г. выпускам на мінскім заводзе «Энергія» 200 свiдраваль-ных i 15 такарных станко бы пакладзены пачатак станкабудаванню Беларусi. У тым жа 1928 г. у Мінску бы заснаваны завод «Камунар», у Гомелі пачалося буданiцтва завода сельскагаспадарчых машын, у Бабруйску – дрэваапрацочага камбіната, у Магiлёве - фабрыкі штуч-нага шоку, Оршы - iльнопрадзiльнага камбiната, у Вiцебску – пан-чошнай фабрыкi «КІМ» і г.д. Згодна з пастановай Савета працы i Абароны СССР ад 20 чэрвеня 1927 г., у раёне Оршы, на Асінаскіх балотах пачалося буданiцтва буйнейшай у рэспублiцы БелДРЭС у мэтах забеспячэння энергiяй гарадо Вiцебск, Орша, Магiлё і Шкло.
Індустрыялізацыя разгортвалася  межах пяцігадовых плана. Першы з іх прыпада на 1928/29-1932/33; другі – на 1933/34-1937/38, трэці – на 1938/1942 гады. Галонай задачай першай пяцігодкі  БССР з’ялялася нарошчванне прамысловых магутнасцей і рэканструкцыя сёй народнай гаспадаркі. З гэтай нагоды планавалася павялічыць фонды дзяржанай прамысловасці  4, 4 разы (ва сім СССР – у 2, 9).
Па ініцыятыве партыйнага кіраніцтва  СССР пачалося фарсіра-ванне тэмпа індустрыялізацыі пад лозунгам: «Пяцігодку – у чатыры гады!». Характэрна, што рабочы клас з энтузіязмам адазвася на зак-лік партыі, але перагляд паказчыка, штурмашчына і інш. пры-чыня-ліся да паломак абсталявання, выпуска бракаванай прадукцыі.
Як выйсце да пераадолення цяжкасцей была праведзена перабу-дова кіравання народна-гаспадарчым комплексам. Існавашая да кан-ца 1929 г. эканамiчная палiтыка была канчаткова адкінута. Паводле Пастановы ЦК УКП(б) ад 25 снежня 1931 г., ВСНГ БССР бы пера-твораны  народны камісарыят лёгкай прамысловасці, а буйнейшыя прадпрыемствы падпарадкаваны двум наркаматам – цяжкой і лясной прамысловасці СССР. З гэтага часу цэнтральныя органы кіравання пачалі рэгламентаваць усе асноныя паказчыкі развіцця прамысло-васці.
Жорсткія камандныя метады кіравання эканомікай дапаняліся адміністрацыйнымі захадамі – барацьбою з так званымі «шкоднікамі» і «ворагамі народу», на якіх скідваліся се нядачы і пралікі.
Намаганнямі працоных асноныя заданні першай пяцігодкі  БССР былі выкананы: пабудаваны 538 прадпрыемства, у тым ліку – Бабруйскі дрэваапрацочы камбінат, швейныя фабрыкі  Магілёве, Мінску, Віцебску, абутковая – у Гомелі, запалкавая – у Барысаве. У 1930 г. далі прадукцыю Гомельскі завод сельгасмашын, Магілёская фабрыка штучнага валакна, ільно– і мясакамбінат у Оршы.
Адным з важнейшых вынiка пяцiгодкi стала перавага аб’ема пра-мысловай прадукцыi над сельскагаспадарчай. З аграрнай рэспублiка стала ператварацца  iндустрыяльна-аграрную. У БССР з’явіліся ма-шынабуданічая, хімічная і іншыя галіны вытворчасці. Колькасць спе-цыяліста з тэхнічнай адукацыяй у паранані з 1920 г. вырасла больш чым у 40 разо. Важным сацыяльным вынікам стала ліквідацыя капі-талістычных элемента і знікненне беспрацоя.
Выкананне другога пяцігадовага плану (1933–1937) у БССР так-сама адбывалася ва мовах фарсіравання яго тэмпа. Нягледзячы на слабае тэхнічнае забеспячэнне – у 1932 г. дзейнічала толькі 5 экскава-тара, 61 кран, 98 бетонамешалак, 70 трактаро, 33 атамабiлі – пра-цоныя Беларусі амаль удвая павялічылі аб’ём прамысловай вытвор-часці. Увайшлi у строй буйнейшы  краiне Крычаскi цэментны, Го-мельскi па вырабу шкла, Магiлёскiя атарамонтны i трубалiцейны заводы, Аршанскi iльнокамбiнат. За другую пяцігодку  2,5 раза павя-лічылася вытворчасць электраэнергіі. Была створана паліная прамы-словасць на базе здабычы і машыннай апрацокі торфу. Буйная пра-мысловасць стала аказваць вызначальны плы на сю гаспадарку.
У 1938 г. працоныя БССР прыступіліся да рэалізацыі трэцяга пя-цігадовага плана, які прадугледжва павелічэнне агульнага аб’ёму ва-лавой прадукцыі прамысловасці  3,5 раза. Пачатак Айчыннай вайны не дазволі выканаць трэцюю пяцігодку. Але і за адведзены час са-цыялістычнага буданіцтва 1929-1940 гг. беларускія рабочыя пабуда-валі і рэканструявалі 1863 прадпрыемства. З’явіліся новыя галіны прамысловасці – станка- і машынабуданічая, цэментная.
Адпаведных перамен патрабавала і сельская гаспадарка. Але пе-ракосы  цэнавай палітыцы выклікалі нежаданне сялян прадаваць хлеб дзяржаве. У 1927 г. у краіне знік крызіс хлебанарыхтовак, які ставі пад пагрозу планы індустрыялізацыі, бо збожжа яляла сабой адну з крыніц валютных паступлення ад яго продажу на экспарт. Але дзейснага сродку прымусіць селяніна прадаваць прадукцыю па выгод-ных дзяржаве цэнах плёну не прыносіла. Павышэнне падатка на за-можныя гаспадаркі праблемы не здымала, бо іх было няшмат, як і кал-гаса, здольных забяспечыць дзяржаву танным хлебам.
У ЦК УКП(б) пераважы сталінскі пункт гледжання, паводле якога становішча магло выправіць суцэльнае каапераванне сялянскіх гаспадарак, дакладней – аб’яднанне іх у калектыныя гаспадаркі (калга-сы), у першую чаргу  тых раёнах, дзе раджайнасць збожжа была традыцыйна высокай – на Паволжжы, Кубані, Доне, Паночным Каказе, потым – у Сібіры і г. д.
Сялянскія гаспадаркі Беларусі суцэльнай калектывізацыі не пад-лягалі, тым не менш партыйныя энтузіясты на чале з першым сакратаром ЦК КП(б)Б К. Геям даслалі тэлеграму  Маскву з патрабаваннем уключыць Беларусь у спіс раёна, дзе належыла правесці калектывізацыю  першую чаргу.
Са свайго боку ЦК КП(б)Б прыня рашэнне да канца 1931 г. за-вяршыць калектывізацыю сіх бядняцка-сялянскіх гаспадарак Бела-русі. З гэтай нагоды на вёску паслалі панаважаных і 612 рабочых, якія прайшлі адпаведныя курсы. Разам з агітацыяй за ступленне  калгасы яны з апорай на ДПУ павялі барацьбу супраць так званых ку-лако і працініка калектывізацыі. У выніку да 1 сакавіка 1930 г. на Беларусі было калектывізавана 58% гаспадарак. Разам з зямлёй вяс-коцы былі вымушаны здаць у калгас коней, буйнарагатую жывёлу, інвентар.
2 сакавіка 1930 г. у газеце "Правда" з’явіся артыкул І. Сталіна "Галавакружэнне ад поспеха", на словах скіраваны супраць парушэн-ня прынцыпу дабрахвотнасці пры арганізацыі калгаса». У адказ на Беларусі працэнт калектывізацыі адразу знізіся да 11, 1 %. Мясцо-выя арганізатары калгаса абвясцілі прычынай іх распаду кулацкую агітацыю. Незабаве кулакі разам з сем’ямі сталі высылацца  Сібір або на Понач, а маёмасць перадавацца калгасам. Толькі за лета 1930 г. было «раскулачана» 15 629 сялянскіх гаспадарак. Баючыся быць аб-вінавачанымі  сабатажы калгаснага буданіцтва, сяляне ізно панеслі заявы  калгасы, колькасць якіх стала узрастаць.
У 1931 г. Бюро ЦК УКП(б) у пастанове "Аб барацьбе з перагібамі  калгасным руху" прызнала памылковасць прымусовых метада ка-лектывізацыі. Калгасам стала аказвацца моцная дзяржаная падтрым-ка (падатковыя ільготы, крэдыты, электры- і радыёфікацыя). На больш якасны зровень узняліся агітацыя і прапаганда. Не апошнюю ролю адыгрывала павышэнне падатка на аднаасобніка. У выніку да ліпеня 1931 г. працэнт калектывізацыі на Беларусі зняся да 40, 1 % (328,1 тыс. сялянскіх гаспадарак). На пачатку 1932 г. гэтыя лічбы складалі адпаведна 50, 4 % і 388 тыс.
Таму ж спрыяла тварэнне машына-трактарных станцый (МТС). У канцы 1932 г. 57 МТС апрацовалі палеткі 33 % калгаса. Акрамя таго, пры станцыях былі створаны палітаддзелы, якія былі заняты ба-рацьбою з кулакамі, «шкоднікамі» і іншымі «ворагамі народа». На тое ж бы скіраваны выдадзены  жніні 1932 г. закон «Аб ахове маёмасці дзяржаных прадпрыемства, калгаса і кааперацыі і мацаванні са-цыялістычнай законнасці». Напрыклад, за недагляд за трактарам, які сапсавася, вінаваты пазбаляся волі на пяць год, а за агітацыю су-праць калгаса – да 10 год. Спроба сялян памяняць род дзейнасці ці месца жыхарства была рашуча перасечана ладамі  1933 г. праз увя-дзенне пашпартнай сістэмы. Характэрна, што калгаснікі пашпарто так і не атрымалі.
Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны, без уліку заходніх раёна – у калгасы было аб’яднана 93, 4 % гаспадарак і 96, 2 % пасяных пло-шча. У канцы 1940 г. у БССР было 10 165 калгаса і 92 сагасы.
Такім чынам, у эканамічным плане дзяржава атрымала хлеб для ажыццялення індустрыялізацыі, але не за кошт павышэння прадук-цыйнасці працы калгасніка, а за кошт яе нізкай аплаты. У сацыяль-ным плане кулацтва было фізічна знішчана і перастала існаваць як клас. З гаспадаро-аднаасобніка утварылася новая сацыяльная су-польнасць – калгаснае сялянства.
3. За пасляваенны перыяд эканоміка БССР як частка адзінага на-роднагаспадарчага комплекса СССР прайшла складаны этап свайго развіцця, які спалуча у сабе два тыпы росту – экстэнсіны і інтэнсі-ны. Першы характэрызавася павелічэннем валавога нутранага пра-дукта (ВУП) за кошт колькаснага нарошчвання эканамічных рэсурса, што было выклікана спецыфікай сацыялістычнай сістэмы гаспадаран-ня і асобымі мовамі пасляваеннай разрухі, пераважна сельскагаспа-дарчым характарам эканомікі БССР.
Экстэнсіны тып яе росту знайшо яскравае васабленне  пабу-дове тысяч новых прадпрыемства і энергетычных магутнасця; ства-рэнні цэлых прамысловых галін – хімічнай, атамабіле-, і машына-, станкабуданічай і інш.; асваенні прыродных багацця (лес, торф, ка-лійныя солі і інш.) асушэнні балот; павелічэнні парка сельскагаспа-дарчых машын і г. д.
Дзякуючы экстэнсінаму фактару адбывалася значнае павелічэн-не ВУП. Так, за сямігодку (1958-1965) аб’ём прамысловай вытвор-часці БССР павялічыся  2, 1 раза пры плане 1, 8. Было пабудавана больш за 300 буйных прадпрыемства, у тым ліку завода і камбіна-та «вялікай хіміі» у Гомелі, Гродна, Магілёве, Наваполацку, Салігорску, Светлагорску. Сярэднегадавы прырост прамысловай прадукцыі да-сягну 11, 4 %, на 2, 6 % больш запланаванага.
Вытворчыя поспехі рэспублікі дазволілі ёй выйсці на 2 месца па здабычы торфу, вытворчасцi фанеры і iльняных тканiн; на 3 – па вы-пуску грузавых атамашын, трактара, станко, цэменту, шкла. У БССР завяршылася фарміраванне прамысловага комплексу з разві-тым атамабіле-, трактара-, станка- і прыбора-будавання, радыёэлек-тронікі, нафтапераапрацокі і хімічнай вытворчасці. З пабудовай Бя-розаскай, Васiлевiцкай i Мiнскай ЦЭЦ электраэнергетыка БССР вы-расла  3, 1 раза. У асноным было завершана стварэнне адзiнай Бела-рускай энергасiстэмы.
У маштабе сяго СССР экстэнсіныя метады гаспадарання давалі 68, 2 % прыбытку, а сама эканоміка рабiлася сё больш затратнай. Здабываючая прамысловасць атрымлiвала 30 % капiталакладання, а давала толькi 7% прадукцыi прамысловасцi. Прадукцыйнасць працы істотна адставала і  пачатку 1960-х складала толькі 45 % ад амеры-канскай. Рост галін групы «А» (вытворчасць сродка вытворчасці) апярэджва рост прадукцыі народнага спажывання (група «Б») нават у большых памерах, чым было прадугледжана сямігадовым планам.
У БССР гэтыя лічбы былі больш аптымістычнымі. Так, у 8-й пя-цігодцы (1966-1970) рэнтабельнасць прамысловай вытворчасці выра-сла  1, 5 разы, а гаспадарка БССР атрымала больш за 9 млрд руб. прыбытку – на 5 млрд больш, чым за папярэднія 5 гадо. Аб’ём прамысловай вытворчасці павялічыся амаль на 80 % замест 70 % па пла-ну. Прырост вытворчасці сродка вытворчасці скла 62 %, а прадук-цыйнасць працы вырасла на 39 %.
Без уліку дробных, у строй увайшлі 78 буйных прадпрыемства, у тым ліку новыя магутнасці на Полацкім нафтаперапрацочым заводзе, 1-я чарга Полацкага хімічнага камбіната, 2-і і 3-і калійныя камбінаты  Салігорску, Гродзенскі хімічны камбінат, Светлагорскі завод штуч-нага валакна, Пінскі завод штучнай скуры, Брэсцкі дывановы камбі-нат, 1-я чарга Магілёскага камбіната сінтэтычнага валакна і інш.
Партыйна-савецкае кіраніцтва сведамляла, што экстэнсіныя фактары развіцця народнай гаспадаркі сябе вычарпалі і таму пачынаючы з ХХІV (1971) з’езда КПСС ставілася задача аб неабходнасці яе пераводу на інтэнсіныя рэйкі, але рэалізаваць задуманае не далося. Восьмая пяцігодка была апошняй паспяховай пяцігодкай савецкага часу. У далейшым тэмпы росту вытворчасці працы і нацыянальнага даходу сталі зніжацца. Тэхнічная і тэхналагічная адсталасць пэным чынам кампенсавалася чарговымі фінансавымі інвестыцыямі. Так, у гады наступных трох (1971-1985) пяцігодак капітальныя кладанні  эканоміку Беларусі далі магчымасць павялічыць вытворчыя фонды  3, 4 раза (з 15, 2 да 52 млрд руб.).
Галонай задачай дзесятай (1976-1980) пяцігодкі абвяшчалася ба-рацьба за інтэнсіфікацыю грамадскай вытворчасці. Экстэнсіны шлях таксама жо не дава ранейшага эфекту, бо нацыянальны даход узрос толькі  2, 5 раза, а тэмпы росту вытворчасці сталі зніжацца. Так, тэм-пы развіцця эканомікі  1981–1982 гг. склалі толькі 1, 1%. У 1982 г. прырост рэальных дахода на душу насельніцтва знізіся да дзесятай долі працэнта.
У выніку  1975-1986 гг. у СССР фактычна перапыніся экана-мічны рост, паколькі былі вычарпаны і экстэнсіныя фактары (пера-пыніся прыток рабочай сілы, замарудзіся вод у дзеянне прадпры-емства, зменшылася фондааддача і сельскагаспадарчая вытворчасць і інш.). Эканоміка стала набываць выразна затратны характар і патра-бавала кардынальных рэформ.
Інтэнсіны тып росту эканомікі, пад якім разумеюць перавагу атрыманага ВУП над колькасцю затрачаных рэсурса, знаходзі адбітак у павышэнні вытворчасці працы, рацыянальным выкарыстанні сыравіны і матэрыяла, энергазберажэнні, укараненні дасягнення навукова-тэхнічнага прагрэсу.
Асобныя аспекты інтэнсіфікацыі эканомікі выкарыстоваліся  гады сталінскіх пяцігодак, але се яны надзвычай актуалізаваліся жо  другой палове 1950-х гг. У выніку  БССР, як і пасюдна  СССР, актывізавася рух брыгад і дарніка за камуністычныя адносіны да працы. У 1960-1970-я гг. тут узніклі новыя формы сацыялістычнага спаборніцтва: калектыва сумежных прадпрыемства, pyx за высокую культуру вытворчасці, навуковую арганізацыю працы, за прысваенне вырабам Дзяржанага знака якасці. Праводзіліся камуністычныя су-ботнікі, ударныя працоныя вахты  гонар 50-годдзя Кастрычніка, 50-годдзя тварэння БССР і КПБ, 100-годдзя з дня нараджэння ѕ. Леніна і інш. Колькасць удзельніка гэтых руха ахоплівала амаль усіх пра-цоных, але вынікі кампаній не мелі тых эканамічнага эфекту, на які разлічвалі іх арганізатары. Па розных прычынах задача інтэнсіфіка-цыі эканомікі так і засталася нявырашанай на працягу сяго савецкага часу.
Механiзм гаспадарання, якi склася  канцы 1920-х – 1930-я гг., заставася амаль нязменным. Ён не спрыя iнтэнсiфiкацыi эканомiкi i прыкметна саступа заходнiм дзяржавам, якія развіваліся ва мовах капіталістычнага рынку. Забеспячэнне тэмпа росту прадукцыі прамысловасцi шляхам пабудовы новых прадпрыемства прыводзіла да распыленасці капітальных укладання, у выніку чаго павялічваліся аб’ёмы незавершанага буданіцтва.
Нізкая прадукцыйнасць працы, слабая фондааддача, вялікая энер-гаёмістасць прадукцыі, уціск камандна-адміністрацыйнай сістэмы, слабая зацікаленасць працоных у выніках сваёй працы, нізкі (у па-рананні з Захадам) узровень жыцця заставаліся характэрнымі рысамі сацыялістычнай сістэмы гаспадарання.
Замест укаранення эканамічных рычаго рэгулявання эканомікі (гаспадарчы разлік і інш.), цэнтралізаванае кіраванне ёю яшчэ больш узмацнялася. У выніку механізм гаспадарання ста ператварацца  механізм тармажэння эканамічнага і сацыяльнага развіцця.
4. У сярэдзіне XX стагоддзя чалавецтва ступіла  паласу навукова-тэхнічнай рэвалюцыі (НТР), калі навука стала ператварацца  вызначальны фактар вытворчасці. Яе галонымі накірункамі сталі комплексная атаматызацыя, выкарыстанне новых віда энергіі, стварэнне новых канструкцыйных матэрыяла і інш.
Прынятая ХХІІ з’ездам КПСС Праграма пабудовы камунізма вы-лучыла шэраг прыярытэтных накірунка навукова-тэхнічнага прагрэсу – поная электрыфікацыя краіны, комплексная механізацыя работ з далейшым пераходам да атаматызацыі вытворчых працэса, шырокае выкарыстанне хіміі  народнай гаспадарцы, укараненне лічыльна-вырашальнай тэхнікі і г. д. у многім абумовіла выхад нашай краіны на перадавыя пазіцыі  эканоміцы. Выкарыстанне першага  свеце турба-рэактынага пасажырскага самалёта «ТУ-104» (1956), запуск першага штучнага спадарожніка Зямлі (1957), здача  эксплуатацыю атамнага ледакола «Ленін» (1960), палёт у космас Ю. А. Гагарына і інш. атры-малі заслужанае прызнанне сяго чалавецтва.
На заводах і фабрыках БССР укараняліся атаматычныя лініі. Іс-тотна зрасла кваліфікацыя рабочых і ІТР. За 12 пасляваенных год колькасць інжынера павялічылася з 5, 1 тыс. да 13, 7 тыс. чал., тэхні-ка – з 9, 9 тыс. да 27, 5 тыс. чал. З 1958 г. на прадпрыемствах прамы-словасці, транспарту і буданіцтва БССР пачалі стварацца арганізацыі ѕсесаюзнага таварыства вынаходніка і рацыяналізатара, да канца года яны аб'ядновалі 21, 8 тыс. чал.
Цэнтрам навуковай думкі з’ялялася Акадэмія навук БССР. Рас-працаваны Інстытутам фізікі і матэматыкі метад спектральнага аналі-зу металу  1956 г. бы укаранёны на Мінскім трактарным заводзе і дазволі сэканоміць каля 700 тыс. руб. У 1957 г. прапанаваныя Фізіка-тэхнічнага інстытута АН БССР метады дасканалення вытворчасці далі эканамічны эфект каля 2 млн руб.
Фінансаванню саміх навук надавалася значна меншая вага, чым вытворчасці, і яно складала толькі 2, 2 % нацыянальнага даходу. Тым не менш беларускія навукоцы дасягнулі поспеха у вывучэнні фізікі цвёрдага цела, спектраскапіі, оптыкі, цепла- і масаабмену, у атамнай энергетыцы, хіміі неарганічных злучэння і іншым важным напрам-кам навукова-тэхнічнага прагрэсу.
У аснову сямігадовага (1959-1965) плана для БССР былі закладзены паскораныя тэмпы развiцця вызначальных для эканомiкi галiн – энергетыкi, машынабудавання, хiмiчнай прамысловасці. У рэчышчы дасягнення навукова-тэхнічнай рэвалюцы  1960 г. у сталіцы БССР пабачыла свет першая  краiне ЭВМ «Мiнск-1», у канцы 1962 г. з’яві- ся першы беларускі халадзiльнiк «Мiнск -1». У маi 1962 г. Iнстытут фiзiкi АН БССР запусцi атамны рэактар (п. Сосны, пад Мінскам).
На працягу 1950-1960-х гг. былі створаны сотні комплексна механізаваных і атаматызаваных участка. У 1970-1980-я гг. БССР ужо набыла трывалую славу флагмана прыборабудавання («Агат», завод імя С. Арджанікідзе), электронікі («Інтэграл»), радыёэлектронікі («Га-рызонт»). Асаблівых поспеха дасягнула хімізацыя народнай гаспа-даркі. Так, на базе Старобiнскага радовiшча бы створаны калiйны камбiнат, здольны задавальняць 40 % агульнасаюзных патрэб у калiй-ных угнаеннях. У 1963 г. пача дзейнiчаць Полацкi нафтаперапрацо-чы і Гомельскі суперфасфатны заводы, Гродзенскi азотнатукавы кам-бiнат. У 1960 г. былi пракладзены газаправоды Дашава-Мiнск, Шчор-сы-Гомель, што забяспечыла палівам 11 прамысловых цэнтра рэспублікі. У 1964 г. у раёне Рэчыцы пачало распрацовацца прамысло-вае радовішча нафты. За 1961–1970 гг. аб’ём хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці павялічыся больш чым у пяць разо.
У многім таму, што на мяжы 1960–1970-х гг. эканоміка БССР дасягнула свайго вышэйшага зроню, паспрыяла беларуская навука. Варта адзначыць, што і беларускае кіраніцтва на чале з П. Машэравым аказвала ёй значную вагу. АН БССР істотна павялічвала свае магчымасці па каардынацыі каранення дасягнення НТР у вытворчасць. За 1970-1980 гг. да 21 яе інстытута дадалося яшчэ 10, а таксама канструктарская і вопытна-эксперыментальная база.
Разам з тым пры павелічэнні прыросту прамысловай вытворчасці амаль на 80% прадукцыйнасць працы як асноны паказчык прагрэсу вырас толькі на 39 %. З гэтай нагоды на ХХІV з’ездзе КПСС гавары-лася аб патрэбе інтэнсіфікацыі і паскарэння навукова-тэхнічнага пра-грэсу. Заклік старшыні з’езда «арганічна спалучаць дасягненні наву-кова-тэхнічнай рэвалюцыі з перавагамі сацыялізма» мог азначаць, што пад апошнімі варта мець на вазе тое ж дырэктынае планаванне гаспадаркі, цэнтралізацыю рэсурса, сацыялістычнае спаборніцтва. І нарэшце, універсальным сродкам рашэння сіх эканамічных і сацы-яльных праблем абвяшчалася павышэнне кіруючай ролі партыі.
На справе спроба каранення дасягнення НТР у вытворчую сферу пры існуючай камандна-адміністрацыйнай сістэме жо давала збоі. На Пленумах ЦК і з’ездах КПСС сталі гаварыць аб заганнасці трады-цыйных экстэнсіных фактара росту народнай гаспадаркі, але рашэн-не праблемы бачылася толькі  апрабаваных метадах. Таму дзесятая (1976-1980) пяцігодка так і не зрабілася «пяцігодкай эфектынасці і якасці», а новая, адзінаццатая (1981-1985), як і се папярэднія, выкон-валася па-ранейшаму на экстэнсінай аснове. Укараненне сродка ме-ханізацыі і атаматызацыі адбывалася са значным спазненнем. Разам з перадавым узронем развіцця ВПК заховаліся застарэлыя тэхналогіі і абсталяванне  мностве іншых галін.
У той час, як на Захадзе вынаходніцтва робататэхнікі, мікрапрацэсара, камп’ютарных тэхналогій, касмічнай сувязі і інш. стварыла матэрыяльна-тэхнічны падмурак для постіндустрыяльнага (інфармацый-нага) грамадства, у СССР, у тым ліку БССР да сярэдзіны 1980-х гг. ручной працай былі заняты трэцяя частка рабочых у прамысловасці, больш паловы – у буданіцтве, тры чвэрці – у сельскай гаспадарцы, усяго каля 50 млн працоных.
Партыйна-савецкаму кіраніцтву не далося пераадолець супярэчнасці памiж новымi магчымасцямi у развiццi прамысловасцi, якiя адкрыва НТП, i cастарэлымi адмiнiстрацыйна-каманднымi формамi i метадамi кiравання, практыкай суцэльнай рэгламентацыi дзейнасцi усiх прадпрыемства. Яно не здолела своечасова вызначыць перспекты развіцця навукі і тэхнікі на новым этапе НТР, не прыняла захада па рэарганізацыі гаспадарчага механізму для таго, каб вывесці эканоміку краіны з застою і надаць ёй новы імпульс да развіцця.
5. Паступовае запаволенне тэмпа росту эканомікі было абумолена экстэнсіным шляхам яе развіцця, панаваннем адміністрацыйна-каманднай сістэмай, унутры- і знешнепалітычнымі фактарамі. Сацыялістычная сістэма гаспадарання з манаполіяй на дзяржаную лас-насць, адміністрацыйна-каманднымі метадамі кіравання, дырэкты-ным планаваннем і размеркаваннем прывялі да таго, што  СССР адбылося адчужэнне працоных ад сродка вытворчасці, адсюль узнікненне іх абыякавасці і незацікаленасці  выніках сваёй працы. Да важнейшых прычын, якія прывялі да заняпаду эканомікі варта аднесці слабую кампетэнтнасць кіраніцтва  эканамічных пытаннях.
Перыяд развіцця народнай гаспадаркі СССР з 1970 па 1985 гг., у тым ліку і БССР, бы супярэчлівым. З аднаго боку – ствараліся новыя галіны прамысловасці, уступалі  дзеянне прадпрыемствы і адначасо-ва падалі тэмпы эканамічнага росту. Так, у 1971-1975 гг. сярэднегада-выя тэмпы прыросту нацыянальнага даходу БССР складалі 8, 3 %, у 1981-1985 гг. – 5, 6%, прадукцыі прамысловасці, адпаведна, 10, 4 і 5, 4, а прадукцыйнасці працы – 7, 4 і 5, 3 %. Па-другое, сучасны зро-вень прамысловасці спалучася з захаваннем састарэлага абсталяван-ня і тэхналогій у іншых галінах, з захаваннем высокай долі ручной працы і адсталасцю сельскай гаспадаркі. Па-трэцяе, на фоне няхіль-нага росту рэальных дахода насельніцтва зніжаліся яго магчымасці  набыцці спажывецкіх тавара.
Усё гэта і іншае знаходзіла адбітак на сацыяльнгай сферы. Нягле-дзячы на стратныя для насельніцтва грашовыя рэформы 1947 і 1961 г., яго пакупніцкая здольнасць год ад году зрастала. Але з прычыны пераважашага развіцця сродка вытворчасці, магутнасці лёгкай і харчовай прамысловасці былі не  стане задаволіць попыт насельніцтва на спажывецкія тавары. Так, за 1971-1985 гг. грашовая маса павялічылася  3 разы, у той час як вытворчасць тавара – толькі  2. Іх закупка за «нафтадолары» у Польшчы, Чэхаславакіі, ГДР праблемы не здымала.
Другой негатынай з’явай у сацыяльнай сферы стала разбурэнне беларускай вёскі, якое адбывалася  выніку перакоса УКП(б)-КПСС у эканамічнай палітыцы. Толькі з прыходам да лады М. Хрушчова  сялян узнікла магчымасць у пэнай ступені адчуць сябе не толькі гра-мадзянінам, але і чалавекам. Пасляваенная індустрыялізацыя толькі мацавала  іх гэта пачуцце, паколькі жыццё і статус гарадскога жы-хара зрабіліся не толькі даступным, але і больш прывабным. Варта ад-значыць, што  канцы 1950-х- пачатку 1960-х і  далейшы час ЦК КПСС ужо не разгляда вёску як сродак ажыццялення індустрыяль-ных плана. Калгаснае сялянства і рабочыя сагаса атрымалі падат-ковыя ільготы. З 1950 па 1965 г. у некалькі раз выраслі і рэальныя да-ходы калгасніка. А да 1970 г. аплата іх працы павялічылася на 162 %, у тым ліку грашовая больш, як удвая. У 1965 г. бы прыняты закон аб пенсіях калгаснікам. Тым не менш з 1959 па 1970 г. – у горад выехала 465 тыс. сялян, а з 1970 па 1986 гг. колькасць сельскага насельніцтва скарацілася з 5 млн да 3, 7 млн. Ужо  сярэдзіне 1970-х гг. праблема рабочых рук на вёсцы, асабліва механізатара узмацнілася настолькі, што перадавая трактарыстка калгаса «Лагаза» Герой Сацыялістычнай працы Н. І. Куніцкая выступіла з заклікам «Дзячаты, за трактар!» Але працэс адтоку вяскоца у горад набы незваротны характар.
Да ліку сацыяльных праблем, выкліканых недальнабачнай палітыкай КПБ, варта аднесці праблему жылля савецкіх, у тым ліку беларускіх працоных. Нягледзячы на тое, што за часы сямігодкі амаль 2,7 млн грамадзян БССР атрымалі кватэры і пабудавалі дамы  вёсцы, яшчэ большая колькасць жадаючых былі вымушаны чакаць сваёй чар-гі. Да сярэдзіны 1980–х гг. амаль 30 % беларускіх сем’я і адзінокіх грамадзян адчувалі патрэбу  паляпшэнні жыллёвых умо.
Відавочна, для тагачасных улад чалавек уяля сабой кашто-насць толькі  тым сэнсе, што з’яляся «вінцікам» сістэмы і выка-нацам разнастайных партыйных праекта. Аб тым, што яны, гэтыя праекты былі тапічнымі, сведчаць распачатая барацьба супраць «не-перспектыных» вёсак, утварэнне аграрна-прамысловых комплекса і «Харчовай праграмы СССР» на тэрмін да 1990 г. і інш. Да сярэдзіны 1980-х гг. вынікі такой палітыкі выявіліся  тым, што, зно было ве-дзена нарміраванне продажу асобных прадукта.
У выніку  1985 г. па зроні спажывання на душу насельніцтва СССР займа 77-е месца  свеце. Спробы вырашыць харчовую праб-лему за кошт павелічэння закупак за мяжой істотных выніка не давалі. Таварны дэфіцыт існава і  БССР. У меншай ступені ён закрана прадукты харчавання. Дзякуючы адносна высокаразвітым мяса-малоч-най жывёлагадолі, раслінаводству, садаводству, развядзенню птушкі і рыбы, вялікіх праблем набыцця гэтых прадукта не існавала. Нягле-дзячы на зусім невялікую долю сельскагаспадарчых угоддзя БССР у маштабе сяго СССР, яе пастакі малака і мяса  агульны фонд скла-далі, адпаведна, 14 і 12 %.
Разам з тым пасля перажытой вайны, якая здавалася беларусам настрашэннейшай з бед, а таксама  сілу сваёй ментальнасці яны з аптымізмам глядзелі  будучыню. Таму не толькі сацыяльнае, а і па-літычнае становішча  БССР на працягу гэтага перыяду заставалася дастаткова стабільным.
6. Напружаная, стваральная праца працоных Беларусі не магла не пакінуць следа на навакольным асяроддзі. Актынае буданіцтва заводскіх карпусо, жывёлагадочых ферм, дарог, трубаправода, жы-лых дамо іншых аб’екта патрабавала соцень тысяч га зямельных плошча, мільёна кубаметра гравію, гліны, вады. Пад тысячы кіламетра ліній электрапера-дач адводзіліся лясныя масівы, паша, ворная зямля. Няспыннымі тэмпамі ішла нарыхтока торфу і г. д. Нягледзячы на заканчэнне вайны, працоны рытм заставася нязменным. Улады па-ранейшаму ставіліся да прыроды і чалавека як да сродка дасягнення пасталеных мэта.
Першымі, хто выказа занепакоенасць пагаршэннем стану бела-рускай прыроды, былі навукоцы, якія  1955 г. дамагліся тварэння пры АН БССР адмысловай камісіі. У выніку іх сумеснай з органамі лады  1960 г. бы створаны Дзяржаны камітэт Савета Міністра БССР па ахове прыроды. Пасля прыняцця  1961 г. адпаведнага зако-на вызначаліся се аб’екты, якія пераходзілі пад яго нагляд. З мэтай зберажэння ландшафта, абароны флоры і фауны, вывучэння змен у прыродзе, звязаных з развіццём прамысловасці і сельскай гаспадаркі, Былі створаны Прыпяцкі і Бярэзінскі запаведнікі, запаведна-палянічая гаспадарка «Белавежская пушча», дзяржаныя заказнікі: Свіцязянскі, Блакітныя азёры і іншыя.
У 1962 г. адбыся станочы з’езд Беларускага таварыства аховы прыроды, якое незабаве ператварылася  самую масавую пасля праф- саюза арганізацыю. У 1963 г. Савет Міністра БССР прыня паста-нову аб ахове помніка прыроды – стараданіх парка, векавых і рэд-кіх парод дрэ. Пасля выхаду  1963 г. «Красной книги СССР» пад дзяржаную ахову былі зяты рэдкія звяры, птушкі і расліны.
Варта адзначыць, што мерапрыемствы КПБ і Саміна  гэтым накірунку не былі паслядонымі. З аднако боку, узняшы праблему аховы прыроды, улады знялі з сябе цяжар адказнасці, пераклалі яго на весь народ і працягвалі сваю гаспадарчую дзейнасць практычна нязменнай. Так, курс КПСС на хімізацыю эканомікі найбольш плённа ажыццяляся на Беларусі. 80-90 % прадукцыі хімічных прадпрыемст-ва вывозілася за межы рэспублікі.
Маса шкодных рэчыва выкідваліся  паветра металургічнымі цэхамі МАЗа, МТЗ, БелАЗа і інш. прадпрыемства. Сотні прамысловых прадпрыемства будаваліся без уліку інтарэса людзей і клопату аб іх здароі. Таму экалагічнае становішча  «флагманах вялікай хіміі» – Мінску, Магілёве, Мазыры, Наваполацку, Гродне, Гомелі, Бабруйску, Салігорску, Светлагорску і іншых гарадах рабілася неспрыяльным. Невыпадкова, што  1973 г. ЦК КПБ i Савет Міністра БССР прынялі чарговую пастанову «Аб узмацненні аховы прыроды і паляпшэнні выкарыстання прыродных рэсурса рэспублікі». Да часу вядзення  дзеянне  1971-1975 гг. 250 ачышчальных збудавання кожныя суткі Светлагорскі цэлюлозны камбінат, Гродзенскі азотна-тукавы, Гомель-скі суперфасфатны і іншыя гіганты «вялікай хіміі» скідвалі  рэкі да 900 тыс. м3 шкодных рэчыва. Соль з адхода калійных камбіната у Салігорску, ссыпаных у тэрыконы, разносілася ветрам па сельскагаспадарчым угоддзям усяго раёна.
У адпаведнасці з рашэннямі сакавіцкага (1965) і майскага (1966) Пленума ЦК КПСС разгарнулася асушэнне забалочаных зямель, у першую чаргу Палескай нізіны, плошча якой перавышала 6 млн. га. Сапрадны кошт «дармавога» міліёна гектара сельгасугоддзя выя-віся жо праз 10 год, калі істотна змяніліся прыродны ландшафт, фана і флора, калі высахлі рачулкі і абмялелі суднаходныя рэкі.
Суцэльная выбарка торфу пакідала глебу непатрэбнай для сель-скай гаспадаркі і летам спараджала пыльныя буры. Моцны рон усяму жывому наносілі горы нетылізаваных адхода дзейнасці гіганцкіх птушка- і жывёлагадочых комплекса.
У выніку сацыялістычная сістэма гаспадарання і экстэнсіны тып росту эканомікі БССР прычыніліся да сур’ёзных негатыных наступ-ства у жыцці людзей. Адбывалася так, што ім ужо нельга было піць ваду з адкрытых вадаёма, ужываць у ежу злоленую там рыбу, пасвіць жывёлу  зоне дзейнасці таго ці іншага прадпрыемства і г. д.
Партыйныя кіранікі, работнікі санаргаса і міністэрства догі час не лічылі злабадзённымі гэтыя акалічнасці, пакуль яны не сталі ператварацца  сацыяльную з’яву, якую жо нельга было ігнараваць. Адпаведныя дзяржаныя становы прымалі пэны захады: у мэтах ад-налення ляснога балансу плошчы высечак засяваліся маладымі дрэ-цамі, асобныя прадпрыемствы сталі выносіцца за межы населеных пункта, а іх кацельні пераводзіліся на газавае паліва. Вакол гарадо сталі будаваць кальцавыя магістралі і г. д. Гэтая і іншыя захады нават пры самым актыным удзеле грамадзян не маглі прынесці дзейснага плёну, паколькі запланаваныя  чарговых пяцігодках сродкі на ахову прыроды складаліся па «рэшткавым прынцыпе».
26 красавіка 1986 г. на Чарнобыльскай АЭС (г. Прыпяць, Украінская ССР) у выніку непрадуманых дзеяння дзяжурнай змены па стараненні пазаштатнай сітуацыі выбух на чацвёртым энергаблоку. Разбурэнне рэактара прывяло да выкіду  паветра велізарнай колькасці радыёактыных рэчыва. 60 % іх асела на тэрыторыі Беларусі. ЦК КПСС і Самін СССР у першыя дні абралі тактыку замочвання ін-фармацыі аб маштабах бяды і практычна замарудзілі захады, якія маглі б паменшыць адмонае здзеянне радыяцыі на насельніцтва. Як звычайна, 1 мая ва сіх гарадах і пасёлках СССР, у тым ліку набліжа-ных да Чарнобыля, адбыліся святочныя дэманстрацыі.
З моманту знікнення аварыі ліквідацыяй яе наступства і аказаннем неабходнай дапамогі насельніцтву заняліся ѕсесаюзная і рэспуб-ліканскія радавыя камісіі. У 30-кіламетровую зону вакол ЧАЭС сталі прыбываць «ліквідатары» – камандзіраваныя спецыялісты, пажарныя, ваеннаслужачыя, ваеннаабавязаныя-запаснікі, усяго не менш за 600 тыс., з якіх 115 тыс. – рэкрутаваных з Беларусі.
4 мая 1986 г. па распараджэнні з Масквы рэспубліканская камісія прыняла рашэнне аб адсяленні насельніцтва з 30-кіламетровай зоны ЧАЭС, у першую чаргу з Брагінскага, Хойніцкага і Наралянскага раё-на. Да канца года было адселена 27, 7 тыс. чалавек. Але гэтыя мера-прыемствы не неслі заспакаення  беларускае грамадства. Памылкі ЦК КПБ на чале з І сакратаром М. Слюньковым у справе інфарма-вання насельніцтва, забеспячэння яго прыборамі кантролю і дазі-метрыі і г.д. сур’ёзна скампраметавалі сю КПСС і распачатую ёю палітыку перабудовы.
З цягам часу выявіліся агульныя страты, панесеныя людзьмі, у тым ліку жыхарамі Беларусі. Радыёактынаму забруджванню падверглася 56 з 118 яе раёна. Асабліва моцна пацярпелі жыхары Гомельшчыны. Радыяцыя выклікала пагаршэнне здароя соцень тысяч людзей.
Аварыя нанесла моцны дар і па эканамічным патэнцыяле БССР. 340 прамысловых прадпрыемства апынулася  зоне адчужэння. Многія іншыя з-за пераезду рабочых і служачых таксама перапынілі выпуск прадукцыі. Апынуліся непрыгоднымі для выкарыстання сотні тыс. га лесу, 132 радовішчы сыравіны і мінерала, у тым ліку нафтаносныя раёны. Было выведзена з сельскагаспадарчага абароту амаль 265 тыс. км кв (29 % усіх зямель і годдзя). Агульныя страты склалі 235 млрд дол., або 32 гадавыя рэспубліканскія бюджэты 1985 г.
Было відавочна, што без агульнасаюзнай дапамогі БССР не  ста-не справіцца з ліквідацыяй наступства Чарнобыльскай аварыі. Зразумелі гэта і кіранікі СССР, якія  свой час адмовіліся ад міжнароднай гуманітарнай дапамогі. У красавіку 1990 года на пасяджэнні Вярхонага Савета СССР было вырашана скласці комплексную Дзяржаную праграмму на 1990-1992 гг. па пераадоленні наступства чарнобыльскай катастрофы. У сувязі з крахам перабудовы ажыццяленне праграмы пачалося толькі пасля тварэння суверэннай Рэспублікі Беларусь.

Лекцыя 15. КУЛЬТУРНАЕ І ДУХОѕНАЕ ЖЫЦЦЁ БССР

1. Станаленне і развіццё сістэмы адукацыі  1920-х гг.
2. Палітыка беларусізацыі.
3. Узмацненне адміністрацыйна-партыйнага кантролю  сферы культуры.
4. Адносіны Савецкай улады да рэлігіі і царквы.
5. Вынікі «культурнай рэвалюцыі» у БССР у 30-гг. ХХ ст.
Дасягненні і супярэчнасці
6. Асноныя дасягненні адукацыі, навукі, мастацкай культуры  50-80-я гг. ХХ ст.
7. Змены  духоным жыцці народа  канцы 1980-х гг.

1. У ліку важнейшых задач, якія пасталі перад ЦК КПБ(б) і ра-дам БССР пасля заканчэння савецка-польскай вайны, з’ялялася раз-віццё адукацыі на беларускай мове, ліквідацыя непісьменнасці і мала-пісьменнасці сярод дарослага насельніцтва, падрыхтока настаніцкіх кадра. У новым 1921/1922 навучальным годзе амаль 60 % школьні-ка прыступіліся да занятка.
У адпаведнасці з пастановай урада ад 16 лютага 1922 г., у рэспуб-ліцы водзілася сістэма адукацыі, паводле якой асноным тыпам на-вучальнай установы рабілася працоная сямігадовая школа для дзяцей 8-15 гадовага зросту. Але большай папулярнасцю карысталася па-чатковая, чатырохкласная школа, дзе навучалася 75 % усіх дзяцей.
Па меры адналення народнай гаспадаркі зрастала фінансаванне сістэмы асветы. Пачынаючы з 1923 па 1929 гг. бюджэтныя расходы зраслі з 5, 4 да 35, 2 млн руб., а колькасць школ павялічылася да 6 300. Асноную іх масу – каля 80 % – складалі пачатковыя школы, меншую частку – 14, 6 % – сямігадовыя. Агульную сямігадовую і пэ-ную прафесійную адукацыю давалі школы рабочай і сялянскай мола-дзі, школы павышанага тыпу і фабрычна-заводскія школы.
Наркамат асветы БССР скірова значныя сілы і сродкі для лік-відацыі непісьменнасці і малапісьменнасці дарослага насельніцтва. На месцах гэтую працу значалілі губернскія і павятовыя надзвычайныя камісіі па барацьбе з непісьменнасцю, а таксама ячэйкі створанага  1924 г. таварыства «Дало непісьменнасць». Але, нягледзячы на ство-раныя радам і грамадствам умовы, большая частка непісьменных не выказвалі вялікай цікавасці да навучання.
У выніку за пяць год з 1921 па 1926 гг. агульны зровень пісьмен-насці грамадзян БССР узросту з 9 па 49 гадо узняся толькі на пало-ву працэнта – з 52, 6 да 53, 1 %. Каб памяняць сітуацыю да лепшага, з 1926 г. уводзілася абавязковае навучання для дзяцей ва зросце 9-11 гадо. Пункты па ліквідацыі непісьменнасці забяспечваліся беларус-камонымі настанікамі і падручнікамі Б. Тарашкевіча і Я. Лёсіка. Узросшы дабрабыт насельніцтва таксама спрыя павышэнню яго культурных запыта. У выніку за адзін толькі 1929/1930 навучальны год лікпункты скончыла 169 тыс. чал., больш, чым за се папярэднія гады разам.
Сістэму стано сярэдняй спецыяльнай адукацыі складалі аб’яд-наныя блізкія па профілі або рэарганізаваныя тэхнікумы. За 1921-1930 гг. іх колькасць вырасла з 11 да 35, а студэнта з 873 да 7 475. Кам-плектаванне сярэдніх і вышэйшых навучальных устано адбывалася па прынцыпе сацыяльнага паходжання і партыйнасці навучэнца. Так, у 1930 г. доля рабочых і сялян сярод студэнта складала 86,8 %, з якіх 2, 5 з’яляліся камсамольцамі, а 35 % камуністамі. Палова студэнта атрымовала стыпендыю  25 руб.
У 1930 г. выкладчыцкі корпус, які павялічыся за 10 год са 162 да 737 чал., у сваёй масе (70%) мелі з вышэйшую адукацыяю.
У выніку палітыкі беларусізацыі, да канца 1920-х гадо з 35 тэх-нікума рэспублікі 22 з’яляліся беларускамонымі. Таксама існавалі ярэйскія, польскія, рускія і латышскія тэхнікумы. З 15 678 выпускні-ко 6 616 атрымалі дыпломы настаніка, 3 912 – тэхніка, будані-ко, транспартніка; агранома, 1 963 – медыцынскіх работніка, 1 797 – агранома, ветэрынара, 719 – работніка культуры, 674 – эканаміста.
У канцы 1920-х наркам асветы БССР падпіса пастанову аб увядзенні завочнай і экстэрнальнай форма навучання.
У 1919 г. у Горках адкрылася першая вышэйшая навучальная станова – земляробчы інстытут, пазней рэарганізаваны  Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію. У снежні 1920 г. у Мінску адкрыся політэхнічны інстытут, але жо  1922 г. ён бы рэарганізаваны  Беларускі дзяржаны інстытут сельскай гаспадаркі.
Заснаваны 30 кастрычніка 1921 г. Беларускі дзяржаны ніверсі-тэт складася з медыцынскага і грамадскага факультэта, на якіх ву-чылася 1 250 студэнта. Першым рэктарам БДУ бы вядомы маско-скі навуковец – прафесар У. Пічэта, а першым дэканам факультэта грамадскіх навук – У. Ігнатоскі.
Заняткі вялі 14 прафесара, 49 выкладчыка і асістэнта. У 1922 г. пача працу педагагічны факультэт. Пасля вылучэння з факультэта грамадскіх навук (1925) факультэта права і гаспадаркі ніверсітэт ста выпускаць эканаміста і юрыста. Усяго да 1926 г. з яго сцен выйшла 247 педагога, 175 урачо, 119 эканаміста і 117 юрыста. У 1931 г. на базе педагагічнага і медыцынскага факультэта БДУ бы адкрыты, адпаведна, педагагічны і медыцынскі інстытуты. Акрамя гэтых трох устано, спецыяліста з вышэйшай адукацыяй рыхтавалі Віцебскі ветэрынарны інстытут, Горацкая сельскагаспадарчая акадэ-мія, Мінскі камуністычны ніверсітэт.
Пры камплектаванні ВНУ заховася класавы падыход, Так, у чэрвені 1924 г. былі выключаны «класава чужыя» і «палітычна непісь-менныя» студэнты, якія склалі 30 % ад усіх навучэнца. Каб забяспе-чыць перавагу  студэнцтве класава блізкіх элемента, Савецкая ла-да пайшла на стварэнне рабочых факультэта (рабфакі), куды набіралі рабоча-сялянскую моладзь для падрыхтокі да наву-ання  ВНУ.
У цэлым працэс фарміравання новай сістэмы адукацыі  БССР адбывася паспяхова. Арганічна спалучаючыся з беларусізацыяй, ён у значнай ступені паспрыя развіццю нацыянальнай культуры.
2. Адным з важнейшых напрамка дзейнасці РКП(б) пасля пера-могі над унутранняй контррэвалюцыяй і замежнай інтэрвенцыяй ува-собілася  нацыянальнай палітыцы. Працэс рэалізацыі нацыянальных інтарэса у БССР у 1920-х гг. набы назву «беларусізацыя». Яе ініцыя-тарамі выступілі члены рада БССР А. Чарвяко (старшыня ЦВК і СНК), А. Бурбіс (наркам замежных спра), У. Ігнатоскі (наркам асве-ты), З. Жылуновіч (член ЦВК) і іншыя. У 1922 г. у мэтах вывучэння гісторыі і культуры беларускага народа і распрацокі навуковай тэрмі-налогіі яго мовы бы створаны Інстытут беларускай культуры (Інбел-культ) пад старшынствам мовазнацы С. Некрашэвіча Я. Лёсік узнача-лі курсы беларусазнаства, адкрытыя пры Наркамаце асветы БССР.
Адным з асноных накірунка ажыццялення беларусізацыі ста перавод сістэмы навучання на беларускую мову. У 1922 г. на яе перай-шла каля чвэрці сіх школ, а  астатніх беларуская мова была абавяз-ковай для вывучання.
Патрэбы  навуковай, вучэбна-метадычнай і мастацкай літарату-ры сталі забяспечвацца Дзяржаным выдавецтвам.
Важным палітычным і практычным крокам урада БССР на шляху да здыму нацыянальнай культуры з’явілася амністыя былых праці-ніка Савецкай улады – В. Ластоскага, І. Краскоскага, А. Смоліча, А. Цвікевіча і інш. і іх прыцягненне да творчай працы
Неабходнасць перамен да лепшага  нацыянальным пытанні све-дамлялі беларускія камуністы, якія  сакавіку 1923 г. на сваім VІІ з’е-здзе пастанавілі спрыяць развіццю беларускай мовы і культуры і за-клікалі партыйца узначаліць гэтую працу. Сама праграма нацыяналь-на-дзяржанага і нацыянальна-культурнага адраджэння  БССР была абвешчана на Ліпеньскім (1924) Пленуме ЦК КПБ. Яе практычная рэалізацыя пачала адлік з пастановы ЦК КПБ(б) ад 15 ліпеня таго ж года «Аб практычных мерапрыемствах па правядзенню нацыяналь-най палітыкі», якая прадугледжвала: па-першае, развіццё нацыяналь-най культуры, перавод школ, ВНУ на беларускую мову, развіццё бе-ларускай літаратуры, вывучэнне гісторыі Беларусі і г. д.; па-другое, карэнізацыю – вылучэнне беларуса на кіруючыя партыйныя, савец-кія, прафсаюзныя пасады; па-трэцяе, перавод справаводства сіх пар-тыйных, дзяржаных, грамадскіх устано на беларускую мову. У пры-ватнасці, за адзін год належала перавесці апараты ЦВК, СНК, нарка-ма асветы і земляробства; за 2 гады – ДПУ, юстыцыі, сацыяльнага забеспячэння, пошты і тэлеграфа; а усіх астатніх устано – за 3 гады.
У мэтах неадкладнага ажыцялення нацыянальнай палітыкі, ат-рымашай назву «беларусізацыя», адмыслова створаная камісія на ча-ле з А. Хацкевічам пачала сваю дзейнасць з пашырэння сферы вы-карыстання беларускай мовы.
Паводле декрэту ЦВК (люты 1924), беларуская, руская, ярэйская (ідыш) і польская мовы абвяшчаліся ронымі. Беларускай надаваліся функцыі мовы зносін паміж рознанацыянальнымі становамі. Справа-водства таксама пераводзілася на беларускую мову. Важныя рада-выя дакументы друкаваліся на чатырох мовах: агульнасаюзнага зна-чэння – на беларускай і рускай; грамадска-палітычныя (пасведчанні і інш.) – на беларускай і адной з трох іншых мо.
За кожным грамадзя-нінам заховалася права звяртацца  любую станову на роднай мове і на ёй жа атрымаць адказ. Гэтае палажэнне было зафіксавана  Канстытуцыі БССР 1927 г. і  адпаведнасці з ім, выкладанне  школах рэспубліках адбывалася на 8 мовах. Але асаб-лівых поспеха дасягнула тварэнне беларускамоных школ. Ужо  1926/1927 навучальным годзе чатырохгадовыя складалі 85, 3 %, сямі-гадовыя – 66, 6 % і іх колькасць штогод узрастала. У тэхнікумах коль-касць студэнта-беларуса павялічылася з 45 да 68 % і гэтая тэндэн-цыя назіралася да канца 1920-х. ггю Адпаведна  педагагічных тэхні-кумах і інстытутах рыхтаваліся беларускамоныя кадры.
У месцах кампактнага пражывання нацыянальных меншасця ствараліся іх нацыянальныя школы – польскія, ярэйскія, украінскія Пры гэтым, у нацыянальных школах беларуская мова з’ялялася аба-вязковым прадметам. У педагагічных тэхнікумах і інстытутах адкрываліся факультэты з польска- або ярэйскамоным навучаннем.
Вялікі клад у стварэнне беларускай школы неслі народныя ка-місары асветы БССР У. Ігнатоскі і (з 1926)А. Баліцкі.
Здзяйсненне курсу на беларусізацыю  сістэме асветы прывяло да таго, што жо  1925–1926 гг. з агульнай колькасці школ 76% былі бе-ларускімі, а  1932 г. – ужо звыш 90%. У гэтыя ж гады каля 60% ся-рэдніх спецыяльных і вышэйшых навучальных устано таксама пе-райшлі на беларускую мову.
Студзеньскі (1925) Пленум ЦК КП(б)Б пастанаві узяць актыны дзел у беларусізацыі пад лозунгам "Уся КП(б)Б павінна гаварыць на беларускай мове». Асабісты прыклад паказвалі першыя сакратары ЦК: рускія А. Асаткін-Уладзімірскі і А. Крыніцкі, украінец М. Гамарнік. Вынікам гэтай працы сталася тое, што жо  1927 г. каля 75% кірую-чых кадра добра валодалі беларускай мовай.
Моцным імпульсам у развіццё беларусізацыі зрабілася вяртанне  1924 і 1926 гг. да БССР тэрыторый, населеных беларусамі.
Адначасова важным напрамкам беларусізацыі стала так званая «карэнізацыя» – вылучэнне на адказныя партыйныя, савецкія, прафса-юзныя пасады. Яе ажыццяленне выклікалася неабходнасцю ва ста-раненні дыспрапорцыі паміж колькасцю тытульнай (карэннай) нацыі і яе прысутнасцю  кіруючых структурах, дзе пераважалі ярэі, рускія і інш., але ніяк не беларусы. Паводле перапісу 1926 г. апошнія складалі сярод сельскага насельніцтва 89, 1%, гарадскога – 40 %.
Гэтае становішча стала паступова змяняцца да лепшага. У 1927 г з агульнай колькасці члена местачковых Савета беларуса ужо наліч-валася 53, ярэя – 40, 5, паляка – 2, 2, рускіх 2, 5 %. У гарадскіх Саветах (адпаведна) 45, 1, 30, 6, 2, 5, 14, 5 %. Колькасць беларуса – кіраніко акруг і раёна дасягнула 48 %. Яшчэ большай была доля беларуса у апараце СНК (старшыня Я. Адамовіч) і ЦВК (старшыня А. Чарвяко).
Палітыка беларусізацыі выклікала творчы здым ва сіх галінах жыццядзейнасці грамадства. Не толькі беларусы, а практычна се на-цыянальнасці, якія пражывалі  рэспубліцы, выкарысталі прадаста-леныя ЦК УКП(б) і ЦК КПБ(б) урадам БССР магчымасці для тварэн- ня нацыянальных Савета, навучальных і навуковых (нацыянальныя аддзелы  Акадэміі навук) устано, літаратуры, тэатра, друку. Цэнт-рам навуковай думкі  1920 г. з’яляся Інбелкульт. У 1926 г. на яго базе была заснавана Акадэмія навук БССР на чале з У. Ігнатоскім. Упершыню для студэнта сталі распрацовацца падручнікі па гісторыі Беларусі, геаграфіі Беларусі, мастацтвазнастве, эканоміцы.
Да 1928 г. беларусізацыя дасягнула значных поспеха, якія васо-біліся  развіцці асветы, краязнаства, літаратуры, тэатра, кіно, у па-шырэнні сферы выкарыстання і павышэнні статусу беларускай мовы; уздыме творчай самадзейнасці беларускага народа. Нягледзячы на пе-раважашую большасць вясковага насельніцтва, беларусы жо не з’яляліся сялянскай нацыяй: яны прысутнічалі ва радзе, у яго мяс-цовых структурах. Беларуская мова зрабілася сапрады дзяржанай: на ёй друкавалася асноная маса афіцыйных і іншых матэрыяла, цэн-тральныя і мясцовыя выданні. І, галонае, яна зрабілася мовай аднаго народа, які жы не толькі  вёсцы, а  пасёлку і горадзе.
Характэрна, што афіцыйна беларусізацыі ніхто не скасова, тым не менш, многія з тых, хто караня яе, ста абвінавачвацца  нацыя-нал-дэмакратызме. У чэрвені 1929 г. адпаведны даклад камісіі ЦК УКП(б) на чале з В. Затонскім па выніках праверкі ажыццялення на-цыянальнай палітыкі  БССР бы накіраваны І. Сталіну.
У мэтах барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам адбылася замена партыйнага кіраніцтва БССР: замест А. Крыніцкага першым сакра-таром ЦК КП(б)Б бы прызначаны К. Гей. Практычная частка яе с-кладалася на старшыню ДПУ Р. Рапапорта. Незабаве  Мінску была сфабрыкавана "нацдэмаская, контррэвалюцыйная, антысавецкая ар-ганізацыя" – "Саюз вызвалення Беларусі». Пасля яшчэ дзвюх хваль рэ-прэсій былі фізічна знішчаны больш за 100 навукоца (у тым ліку 26 акадэміка і 6 члена-карэспандэнта) АН БССР, выкладчыка БДУ, больш за 200 пісьменніка. Існавала пагроза арышту і славутых песня-ро Я. Коласа і Я. Купалу.
У сістэме адукацыі адбыся пэны адкат з беларускай мовы. Так, да канца 1930-х гг. усе 22 ВНУ і амаль усе з 95 тэхнікума БССР ізно перайшлі на рускамоную сістэму выкладання.
Нягледзячы на згортванне беларусізацыі і знішчэнне нацыя-нальнай інтэлігенцыі, наступствы гэтай палітыкі былі вельмі вялікімі. Важнейшымі з прая таго сталі мацаванне нацыянальнай свядомасці і нацыянальнай кансалідацыі беларускага народа.
3. Па меры мацавання бальшавікамі дзяржанай улады се пар-тыі і грамадскія арганізацыі мусілі здзяйсняць сваю працу з ведама са-вецкіх органа. Пасля з’ялення каза ЦВК РСФСР ад 12 чэрвеня 1922 г., усе творчыя аб’яднанні мусілі зарэгістравацца  НКУС. Рэгістра-цыі падлягала нават Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменні-ка (БелАПП), створаная па ініцыятыве камуніста.
Дадатковым рычагом кантролю іх дзейнасці служыла створанае  лістападзе 1922 г. падкантрольнае партыі і ДПУ Галонае праленне па справах літаратуры і выдавецтва БССР (Галолітбел). Найважней-шай яго задачай з’ялялася недапушчэнне распасюджання ва сіх ві-дах і жанрах літаратуры матэрыяла з крытыкай кампартыі бальшаві-ко і Савецкай улады. У разгар барацьбы з царквой у друк не прапускаліся мастацкія творы з упамінаннем рэлігійнай тэрміналогіі.
Тэатральнае мастацтва таксама знаходзілася  полі зроку савецкіх і партыйных органа. 19 лістапада 1926 г. п’еса Я. Купалы «Тутэй-шыя» адразу ж пасля прэм’еры была выключана Галолітам з рэпертуару БДТ-1 за недабразычлівыя  дачыненні Савецкай улады акцэнты. Драматург Ф. Аляхновіч, які  лістападзе 1926 г. прыеха з Польшчы і паступі на працу  БДТ-2, праз два месяцы бы арыштаваны і як «польскі шпіён» асуджаны на 10 год турэмнага зняволення.
Незабаве пры Галоліце знікла адмысловая структура – Галоная рэпертуарная камісія. У адпаведнасці з пастановай ЦК КП(б)Б ад 17 снежня 1928 г. «Аб выніках дыскусіі па тэатральных пытаннях» было прынята рашэнне змацніць прысутнасць на беларускай сцэне твора іншых нацыянальнасцей СССР і  першую чаргу рускай. Не- забаве з’явіліся перакладзеныя на беларускую мову «Мяцеж» Дз. Фур-манава, «Разлом» Б. Ларанёва, «Браненосец 14–69» У. Іванова).
З другой паловы 1920-х гг., калі ва сесаюзным маштабе сфера культуры пачала ператварацца  адзін са сродка пабудовы сацыя-лізму, дзейнасць усіх творчых аб’яднання мусіла зрабіцца больш скаардынаванай. З гэтай нагоды  лістападзе 1928 г. ЦК КП(б)Б правё працу па згуртаванні сіх 8 літаратурных аб’яднання у Беларускі саюз пісьменніка. Класава-выхавачая функцыя новай арганізацыі выбягала з пастановы ЦК КП(б)Б (1928)»Аб беларускай літаратурна-мастацкай і тэатральнай крытыцы», але рэальна Саюз беларускіх пісьменніка (старшыня М. Клімковіч) аформіся толькі  1932 г.
У 1933 г. пачася працэс аб’яднання сіх жывапісца, графіка, скульптара. Ад члена «Усебеларускай асацыяцыі мастако», «Рэва-люцыйнай арганізацыі мастако Беларусі», суполкі «Прамень» патра-бавалі пастанокі іх творчасці на зровень дасягнення у індустрыялізацыі і стварэння такой самай «Магнітабудолі мастацтва». Так, высо-кую ацэнку грамадскасці набылі карціны І.